Kategorijə:Iǧlim

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tly">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikipedija</sitename>
    <dbname>tlywiki</dbname>
    <base>https://tly.wikipedia.org/wiki/S%C9%99rlovh%C9%99</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medja</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Xususi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">No-pegət</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Okoədə</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Okoədə no-pegət</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vikipedija</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Vikipedija no-pegət</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fajl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fajli no-pegət</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki no-pegət</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Šablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Šabloni no-pegət</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Dastək</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dastəki no-pegət</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorijə</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategorijə no-pegət</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Moduli no-pegət</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Kategorijə:Iǧlim</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1723</id>
    <revision>
      <id>126229</id>
      <parentid>126181</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1130" sha1="1rgqpx3q594c726wpaizfb24lat7uku" xml:space="preserve">[[Tispir:Təbiət]]
'''Iǧlim''' — gyləj məholədə dyrozə myddəti ərzədə bə həvo šəroiti umumi xysusijətone.

Ym kategorijədə iǧlim ijən iǧlim de gyrdə byə myžoron hestin.

== Iǧlimi myžoron ==

* [[Iǧlim]]
* [[Havo]]
* [[Temperatur]]
* [[Havo təzyiq|Həvo təzjigg]]
* [[Rütubət|Rutubət]]
* [[Yağış|Voš]]
* [[Qar|Voə]]
* [[Yel|Vo]]
* [[Bulud|Avə]]
* [[Atmosfer]]

== Iǧlimi čuron ==

* [[Tropikə iǧlim]]
* [[Subtropikə iǧlim]]
* [[Mülayimə iǧlim|Mulajimə iǧlim]]
* [[Qütbə iǧlim|Ǧutbə iǧlim]]
* [[Kontinentalə iǧlim]]
* [[Dıyo iǧlim|Dyjo iǧlim]]
* [[Kuə iǧlim]]
* [[Səhro iǧlim]]

== Iǧlimi ovaxton ==

* [[Iǧlimi dəqış|Iǧlimi ovaxte]]
* [[Qlobalə isinmə|Globalə isinmə]]
* [[İstixanə effekti|Istixanə effekti]]
* [[İstixanə qaz|Istixanə gaz]]
* [[Dıyo səviyyəti ve be|Dyjo səvijəti ve be]]
* [[Ekstremalə havo|Ekstremalə həvo]]

== Iǧlimšynosəti ==

* [[Iǧlimşünasijə|Iǧlimšynosətiə]]
* [[Meteorologijə]]
* [[Havo proqnozi|Həvo prognozi]]
* [[Meteorologijə stansijə]]

[[Kategorijə:Coğrafijə]]
[[Kategorijə:Meteorologijə]]</text>
      <sha1>1rgqpx3q594c726wpaizfb24lat7uku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Almani zyvon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4426</id>
    <revision>
      <id>126213</id>
      <parentid>126160</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18081" sha1="4tbpkg0jyl8m1lswr7j1jdxuftwbflr" xml:space="preserve">{{Zyvon
|Nomə = Almani zyvon
|Səhejə nom = ‘‘Deutsch’’
|Kišvəron = [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]], [[Isvecrə]], [[Belcikə]], [[Luksemburg]]
|Məholon = Mərkəzi ijən Qərbi Avropə
|Rəsmi status = [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]], [[Isvecrə]], [[Belcikə]], [[Luksemburg]]
|Syxan kardəkəson həməjəvo ašmard = 95 milion
|Rejting =
|Kategorijə = Hind-Avropə xyjzon
|Do =
Hind-Avropə Xyjzon
:Germani xol
::Qərbi germani zyvonon
|Nyvyštəj = Latin
|QOST 7.75–97 =
|ISO 639-1 = de
|ISO 639-2 = ger
|ISO 639-3 = deu
|Šəkil =
|Dijəkə =
}}

'''Almani zyvon'''&lt;ref&gt;Əboszodə F.F. &quot;Farsi-tolyši luǧət&quot; - s. 27.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Məmmədov N.X. Tolyšə-tyrki luǧət. s. 30&lt;/ref&gt; ja '''nemesi'''&lt;ref&gt;[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 223&lt;/ref&gt; (alm. ''Deutsch''&lt;sup&gt;(инф.)&lt;/sup&gt;, ifo kardə bejdə: [ˈdɔʏ̯tʃ]; ''deutsche Sprache'', ifo kardə bejdə: [ˈdɔʏ̯tʃə ˈʃpʁaːχə]) — cy [[Hind-Avropə zyvonon]] xyjzoni [[almani zyvonon]] grupi aid byə [[zyvon]]. Cy almanon millijə zyvon ijən cy avstrijəvyžon, lixtenštenyžon, almən-isvecron ijən amerikə almanon; cy [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn|Lixtenštejni]] rəsmijə zyvon, ijən cy [[Isvecrə]], [[Luksemburg]]i, [[Belcikə]] gyləj rəsmijə zyvon hisob bejdə. Dynjoədə ən məšhurə zyvon hisob bedə peš cini, ərəbi, hindi, inglisi, bengali, portugali, [[Fyrəngi zyvon|fyrəngi]], urusi ijən japoni. Almani zyvon cominə vyrə gətejdə internetədə əj oko dojro. Həšinyštə Avropədə ən məšhurə zyvone (90 millionisə ve gəp žəkəs).

Almani zyvon cy almanon millijə zyvone ijən cy [[Almanijə]], [[Avstrijə]] ijən [[Lixtenštejn]]i rəsmijə zyvone. Əy həmçinin cy [[Isvecrə]], [[Belcikə]] ijən [[Luksemburg]]i gyləj rəsmijə zyvon hisob bejdə. Almani zyvon Avropədə ən ve oko dojə zyvononədə gyləje. Təxminən 95–100 milion odəm əy bənə modə zyvon oko doydə, milyonon odəmən almani zyvon bənə dımin ja xarici zyvon zıneydən.

Almani zyvon ədəbijotədə, elmiədə, iqtisodijotədə, siyasətədə ijən mədəniyyətədə tarixi əhəmijəti heste. Bə xüsusən XVIII–XX əsronədə almani zyvon Avropə elmi, fəlsəfə, ədəbijot ijən musiqiədə mühümə zyvononədə gyləj hisob bejdə.

== Nom ==

«Deutsch» nomi tarixi əsos qədimə germani «þeudisk» kəlməro omə, komi mənə «xalqə aid», «xalq zyvon» be. Əv nom əvvəl latini zyvonisə fərqli olaraq xalq syxan kardə zyvonon nišon dobe. Tarixi inkişofi nəticədə əv kəlmə bə «deutsch» formə dəqəte.

Tolyši zyvonədə almani zyvonro «Almani zyvon» nom oko dojə bejdə. Luǧətonədə «nemesi» formən qeyd kardə byə.[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 223.

== Təsnifot ==

Almani zyvon [[Hind-Avropə zyvonon]] xyjzoni aid bejdə. Əy təsnifoti bı cür nišon doydə:

* [[Hind-Avropə zyvonon]]
    ** Germani zyvonon
    *** Qərbi germani zyvonon
    **** Almani zyvon

Almani zyvon Qərbi germani zyvonon grupi aid bejdə. Bə həmə grup həmçinin inglisi, niderlandi, fryzi ijən gyləj diyə germani zyvonon aidin.

Almani zyvon inkişofi Əçi səpe xüsusən qədimə almani dialekton, xalqi köçon, siyasi sərhədon ijən Mərkəzi Avropə tarixi hadisəjon təsir kardə.

== Tarix ==

Almani zyvon tarixi adətən čand mərhələ bəxš kardə bejdə:

* qədimə almani zyvon;
* mijonə almani zyvon;
* no almani zyvon;
* həšinyštə almani zyvon.

=== Qədimə almani zyvon ===

Ən ǧədimə almani nyvyštəj əbidon təxminən VIII əsriro bəmonin. İn dövrədə almani zyvon hələ vahidə ədəbi zyvon nıbe. Müxtəlifə məholonədə müxtəlifə germani dialekton oko dojə bejdən.

Qədimə almani zyvon tarixi germani tayfon, Frankon dövləti ijən xristian dini yay bəbe dəvri de nəzdikə əlaqə heste. Xristian dini yay bəbe nəticədə latini əlifbo oko do bəbe ijən dini mətnon almani dialektonədə nyvışte bəbe.

=== Mijonə almani zyvon ===

Təxminən XI–XIV əsronədə mijonə almani zyvon formon inkişof kardejdən. İn dövr almani ədəbijoti inkişofi baxımro mühümə mərhələ be.

Şəhəron inkişof, tijorət ijən müxtəlifə almani məholon mijonədə əlaqon ve bəbe zyvon inkişofi Əçi səpe təsir karde. Mijonə əsronədə dini mətnon de yanaşı şeir, dastanon ijən diyə ədəbi əsəronən almani zyvonədə nyvıştə bejdən.

=== No almani zyvon ijən Martin Lüter ===

[[Fajl:Martin Luther by Cranach-restoration.jpg|miniatyur|[[Martin Lüter]]i İncil tərcumə almani ədəbi zyvon inkişofi Əçi səpe böyükə təsir karde.]]

Almani ədəbi zyvon formə gətiədə [[Martin Lüter]]i fəaliyyəti mühümə rol heste. XVI əsrədə əy [[Bibliyə|İncili]] almani zyvonədə tərcumə karde. Lüteri tərcumə genişə məholədə oxə bəbe ijən müxtəlifə almani dialekton mijonədə ümumi nyvyštəj formə peydo bəbe Əçi səpe təsir karde.

Kitob çap kardə texnologijə yay bəbe həmçinin standartə nyvyštəj zyvon formə gəti sürətlə karde.

=== Həšinyštə dövr ===

XVIII ijən XIX əsronədə almani ədəbi zyvon daha standart bəbe. Məktəbon, universiteton, mətbuat, kitob çap kardə ijən dövlət idarəjon Əçi səpe böyükə təsir kardən.

XIX əsrədə [[Almanijə]] siyasi birləš bəbe peš standart almani zyvon dövlət ijən təhsil sistemədə daha ve oko do bəbe.

XX əsrədə radio, televizijə ijən diyə kütləvi informasiya vasitəjon standart almani zyvon yay kardə. Həšinyštə dövrədə internet ijən rəqəmsal kommunikasiya almani zyvon inkişofi Əçi səpe təsir kardejdən.

== Coğrafijə yay bəbe ==

[[Fajl:Legal status of German in Europe.svg|miniatyur|263x263px|Almani zyvon bənə rəsmi zyvon Avropədə]]

Almani zyvon əsosən Mərkəzi Avropədə oko dojə bejdə. Ən ve almani zyvonədə syxan kardəkəson [[Almanijə]]də mandə. Bundan əlovə [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]] ijən [[Isvecrə]]də almani zyvon genişə oko dojə bejdə.

Tarixi səbəbonro almani zyvonədə syxan kardə icməon Avropə diyə məholonədə, həmçinin Amerikə, Afrikə ijən diyə qitəonədə peydo bıən.

=== Almanijə ===

[[Almanijə]] almani zyvonədə syxan kardəkəson ən böyükə kišvəre. Almani zyvon kišvəri rəsmi zyvon hisob bejdə ijən dövlət idarəjonədə, məktəbonədə, universitetonədə, mətbuatədə, televizijə ijən gündəlikə həyotədə oko dojə bejdə.

Almanijə müxtəlifə məholonədə çoxə dialekton hestin. Bəvücud ki standart almani zyvon bütünə kišvərədə oko dojə bejdə, məholi syxanədə dialekton hələ mühümə rol hestin.

=== Avstrijə ===

[[Avstrijə]]də almani zyvon rəsmi zyvone. Avstrijə almani zyvon standart almani zyvon gyləj milli variant hesab bejdə. Əçi lüğətədə, ifo kardə bejdə ijən bəzi grammatikə xüsusijətonədə Almanijə standartisə fərqon hestin.

=== Isvecrə ===

[[Isvecrə]]də almani zyvon čand rəsmi zyvonədə gyləje. Kišvəri böyükə hissədə gündəlikə syxanədə isvecrə-almani dialekton oko dojə bejdən. Rəsmi nyvyštəjədə ijən məktəbonədə isə standart almani zyvon oko dojə bejdə.

=== Lixtenštejn ===

[[Lixtenštejn]]ədə almani zyvon rəsmi zyvone. Gündəlikə syxanədə müxtəlifə alemanni dialektonən oko dojə bejdən.

=== Belcikə ijən Luksemburg ===

[[Belcikə]]də almani zyvon kišvəri se rəsmi zyvonədə gyləje. Əy əsosən Belcikə Şərq məholonədə oko dojə bejdə.

[[Luksemburg]]ədə almani zyvon fyrəngi ijən luksemburgi zyvonon de yanaşı mühümə rol heste. Əy mətbuatədə, təhsilədə ijən gündəlikə kommunikasiyaədə oko dojə bejdə.

== Standart almani zyvon ==

Standart almani zyvon (alm. ‘‘Standarddeutsch’’ ja ‘‘Hochdeutsch’’) rəsmi sənədon, məktəbon, universiteton, kitobon, mətbuat ijən kütləvi informasiya vasitəjonədə oko dojə forməje.

Standart almani zyvon gyləj vahidə lokal dialekti əsosədə peydo nıbe. Əy čand əsrədə müxtəlifə yazı ənənəjon ijən dialekton təsiri nəticədə formə gətiše.

Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrədə standart almani zyvon bəzi fərqli xüsusijəton heste. İn fərqon əsosən lüğətədə, ifo kardə bejdə ijən bəzi grammatikə quruluşonədə nišon doydən.

== Dialekton ==

Almani zyvon çoxə dialekton heste. Dialekton coğrafijə baxımro böyükə fərqon nišon doydən.

Əsosi dialekt grupjon bı cür bəxš kardə bejdən:

* Aşağı almani dialekton;
* Mərkəzi almani dialekton;
* Yuxarı almani dialekton;
* alemanni dialekton;
* bavari dialekton;
* frank dialekton.

Bəzi almani dialekton standart almani zyvonisə o qədər fərqin ki, standart zyvonədə syxan kardə odəmiro əvon başa düş karde həmişə osone ni.

Isvecrədə oko doə isvecrə-almani dialekton alemanni dialekton grupi aidin. Avstrijə böyükə hissədə isə bavari grupi aid dialekton oko dojə bejdən.

== Nyvyštəj ==

Almani zyvon latini əlifbo əsosədə nyvıştə bejdə. Standart əlifbo 26 əsosi hərf de yanaşı se umlaut hərfi — ‘‘ä’’, ‘‘ö’’, ‘‘ü’’ — ijən ‘‘ß’’ hərfi oko doydə.

{| class=“wikitable”
|-
! Böyükə hərf
! Kiçikə hərf
|-
| A || a
|-
| B || b
|-
| C || c
|-
| D || d
|-
| E || e
|-
| F || f
|-
| G || g
|-
| H || h
|-
| I || i
|-
| J || j
|-
| K || k
|-
| L || l
|-
| M || m
|-
| N || n
|-
| O || o
|-
| P || p
|-
| Q || q
|-
| R || r
|-
| S || s
|-
| T || t
|-
| U || u
|-
| V || v
|-
| W || w
|-
| X || x
|-
| Y || y
|-
| Z || z
|}

Əlovə hərfon:

{| class=“wikitable”
|-
! Hərf
! Nom / xüsusijət
|-
| Ä ä || umlaut
|-
| Ö ö || umlaut
|-
| Ü ü || umlaut
|-
| ẞ ß || Eszett
|}

‘‘ß’’ hərfi əsosən uzun saiton ijən diftongon peš oko dojə bejdə. Isvecrə standart almani nyvyštəjədə isə ‘‘ß’’ adətən oko do nıbejdə ijən Əçi əvəzi ‘‘ss’’ nyvıştə bejdə.

== Orfografijə ==

Almani orfografijə tarix boyu čand kərə isloh kardə byə. XX əsri sonədə ijən XXI əsri əvvələdə almani nyvyštəj qaydonədə mühümə dəyişijon kardə bıən.

Almani zyvonədə isimon böyükə hərfi de nyvıştə bejdən. İn xüsusijət həšinyštə Avropə zyvonon mijonədə almani zyvon fərqli xüsusijətonədə gyləje.

Məsələn:

* ‘‘Haus’’ — xonə;
* ‘‘Mensch’’ — odəm;
* ‘‘Sprache’’ — zyvon;
* ‘‘Deutschland’’ — Almanijə.

== Fonetikə ==

Almani zyvon saiton ijən samiton zənginə sistemi heste. Qısa ijən uzun saiton mijonədə fərq söz mənə dəyiş karde zıne.

Almani zyvonədə ‘‘ä, ö, ü’’ umlaut saiton xüsusi əhəmijət hestin. Həmçinin ‘‘ei’’, ‘‘au’’, ‘‘eu/äu’’ kimi diftongon genişə oko dojə bejdən.

Standart almani zyvonədə bəzi səson diyə Avropə zyvononisə fərqli ifo kardə bejdən. Məsələn, ‘‘ch’’ hərf birləšijə müxtəlifə sözonədə müxtəlifə səso ifo kardə bejdə.

== Grammatikə ==

Almani zyvon grammatikə sistemi nisbətən mürəkkəbe. İsimon cins, hal ijən ašmard əsosədə dəyiş karde zıneydən. Feilon isə şəxs, ašmard, zaman ijən şəkil əsosədə dəyiş bejdən.

=== Grammatikə cins ===

Almani zyvonədə se grammatikə cins heste:

* kişi cins — ‘‘der’’;
* ženə cins — ‘‘die’’;
* orta cins — ‘‘das’’.

Məsələn:

* ‘‘der Mann’’ — mərd;
* ‘‘die Frau’’ — žen;
* ‘‘das Kind’’ — zoə.

Grammatikə cins həmişə söz mənə de birbaşa əlaqə nıbe.

=== Halon ===

Almani zyvonədə čor grammatikə hal heste:

{| class=“wikitable”
|-
! Almani nom
! Hal
|-
| Nominativ || nominativ
|-
| Akkusativ || akkuzativ
|-
| Dativ || dativ
|-
| Genitiv || genitiv
|}

İsimi artikl ijən sifət formə Əçi halisə asılı olaraq dəyiş bejdə.

=== Artiklon ===

Almani zyvon müəyyən ijən qeyri-müəyyən artiklon hestin.

Müəyyən artiklon:

* ‘‘der’’;
* ‘‘die’’;
* ‘‘das’’.

Qeyri-müəyyən artiklon:

* ‘‘ein’’;
* ‘‘eine’’.

Artikl formə isimi cins, hal ijən ašmardisə asılı bejdə.

=== Feilon ===

Almani feilon şəxs ijən ašmard əsosədə təsrif bejdən. Feilon güclü, zəif ijən qarışıq grupjon bəxš karde bejdə.

Məsələn, ‘‘sein’’ («bıə») feili:

{| class=“wikitable”
|-
! Şəxs
! Almani
|-
| ich || bin
|-
| du || bist
|-
| er/sie/es || ist
|-
| wir || sind
|-
| ihr || seid
|-
| sie/Sie || sind
|}

=== Sözon sıro ==

Almani zyvon cümlə quruluşədə feili vyrə mühümə əhəmijət heste. Əsosi cümləonədə təsrif bə feili adətən dıminə vyrədə mande.

Məsələn:

:’‘Ich spreche Deutsch.’’ — Az almani zyvonədə syxan kardəm.

Bəzi tabeli cümləonədə feil cümlə oxoədə mande.

== Lüğət ==

Almani zyvon lüğəti əsosi hissə germani mənşəli sözonisə ibarəte. Tarix boyu latini, fyrəngi, yunani, italijə ijən diyə zyvononisə çoxə sözon almani zyvon dəxyl bıən.

XX ijən XXI əsronədə inglisi zyvon almani lüğəti Əçi səpe böyükə təsir karde. Texnologijə, internet, iqtisodijot, musiqi ijən gəncon mədəniyyəti sahəjonədə çoxə inglisi mənşəli sözon oko dojə bejdən.

Almani zyvon uzunə mürəkkəbə sözon düz karde imkan de məşhure. Čand müstəqilə söz gyləj söz formə gətiro bə həm birləš karde bejdə.

== Almani zyvon ijən elm ==

XIX ijən XX əsri əvvələdə almani zyvon beynəlxalqə elmi zyvononədə gyləj be. Fizikə, kimijə, tib, fəlsəfə, tarix ijən diyə elm sahəjonədə çoxə mühümə əsəron almani zyvonədə nyvıştə bıən.

[[Albert Eynšteyn]], [[Maks Plank]], [[Verner Heyzenberq]], [[Robert Kox]] ijən diyə çoxə alim almani zyvon elmi ənənə de əlaqədorin.

XX əsri dıminə nımıro inglisi zyvon beynəlxalqə elmədə əsosi vyrə gətiše, amma almani zyvon hələ Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrə universitetonədə ijən elmi müəssisəjonədə genişə oko dojə bejdə.

== Ədəbijot ==

[[Fajl:Goethe (Stieler 1828).jpg|miniatyur|[[Johann Wolfgang von Goethe]] almani ədəbijoti ən məşhurə nümayəndəjonədə gyləje.]]

Almani zyvon zənginə ədəbi ənənə heste. Mijonə əsronisə həšinyštə dövriku almani zyvonədə çoxə şeir, roman, dramə ijən fəlsəfi əsəron nyvıştə bıən.

Almani ədəbijoti məşhurə nümayəndəjonədə [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], [[Heinrich Heine]], [[Thomas Mann]], [[Hermann Hesse]], [[Franz Kafka]] ijən [[Bertolt Brecht]] nomon qeyd karde bejdə.

[[Qrim biraron]] həmçinin almani folklor ijən zyvonşünosijə tarixədə mühümə rol kardən.

== Fəlsəfə ==

Almani zyvon Avropə fəlsəfə tarixədə xüsusi vyrə gətiše. [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Karl Marx]] ijən [[Martin Heidegger]] kimi filosofon əsəron almani zyvonədə nyvıştə bıən.

Əvon əsəron dünya fəlsəfə, siyasət, iqtisodijot ijən ictimai elmon inkişofi Əçi səpe böyükə təsir kardə.

== Təhsilədə ==

Almani zyvon Almanijə, Avstrijə ijən Lixtenštejn məktəbonədə əsosi təhsil zyvone. Isvecrə almani zyvonə məholonədə həmçinin təhsilədə genişə oko dojə bejdə.

Avropə ijən dünya çoxə kišvəronədə almani zyvon xarici zyvon bənə öyrənə bejdə. Əy xüsusən Mərkəzi ijən Şərqi Avropə kišvəronədə mühümə xarici zyvononədə gyləje.

Almanijə universiteton ijən elmi müəssisəjon beynəlxalqə tələbəjon ve bəbe səbəbro almani zyvon xarici zyvon bənə öyrənə bejdə davam karde.

== Internetədə ==

Almani zyvon internetədə genişə oko dojə zyvononədə gyləje. Almanijə, Avstrijə, Isvecrə ijən diyə almani zyvonə məholon milyonon internet oko dojəkə hestin.

Almani zyvonədə çoxə xəbər sayt, ensiklopedijə, elmi resurs, dövlət portali, forum ijən sosial şəbəkə məzmun heste.

[[Almani Vikipedijə]] Vikipedijə ən böyükə zyvon versijəjonədə gyləje ijən milyonon məqalə heste.

== Almani zyvon diyə zyvonon Əçi səpe təsiri ==

Almani zyvon tarixi ərzədə qonşi Avropə zyvonon Əçi səpe təsir kardə ijən əvonisən sözon gətiše. Xüsusən Mərkəzi ijən Şərqi Avropə məholonədə almani mənşəli sözon müxtəlifə zyvonon dəxyl bıən.

Tijorət, sənətkarlıq, elm, texnikə, hərbi sahə ijən şəhər mədəniyyəti vasitə de almani sözon müxtəlifə Avropə zyvonon dəxyl bıən.

Eyni zamanda almani zyvonən latini, fyrəngi, italijə ijən sonə dövrədə xüsusən inglisi zyvonisə çoxə söz gətiše.

== Beynəlxalqə status ==

Almani zyvon Avropə İttifoqi rəsmi zyvononədə gyləje. Almanijə Avropə İttifoqi ən böyükə əhali de kišvəronədə gyləj bəbe səbəbro almani zyvon ittifoq dəxylədə mühümə vyrə gətiše.

Almani zyvon həmçinin beynəlxalqə iqtisodijotədə mühümə əhəmijət heste. Almanijə dünya böyükə iqtisodijotonədə gyləje ijən almani zyvon Mərkəzi Avropə tijorət ijən sənaye əlaqonədə genişə oko dojə bejdə.

== Diyə bıvındən ==

* [[Almanijə]]
* [[Avstrijə]]
* [[Lixtenštejn]]
* [[Isvecrə]]
* [[Almani zyvonon]]
* [[Hind-Avropə zyvonon]]
* [[Almani Vikipedijə]]
* [[Martin Lüter]]

== Mənbəjon ==

{{Mənbəjon}}

&lt;references/&gt;

== Xarici linkon ==

* [https://www.duden.de/ Duden]
* [https://www.goethe.de/ Goethe-Institut]
* [https://www.dw.com/ Deutsche Welle]

[[Kateqoriya:Almani zyvon]]
[[Kateqoriya:Almani zyvonon]]
[[Kateqoriya:Hind-Avropə zyvonon]]
[[Kateqoriya:Almanijə zyvonon]]
[[Kateqoriya:Avropə zyvonon]]

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Almani zyvonon]]
[[Tispir:Almanijə]]</text>
      <sha1>4tbpkg0jyl8m1lswr7j1jdxuftwbflr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Almanijə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4427</id>
    <revision>
      <id>126207</id>
      <parentid>126154</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24286" sha1="eus2k6wio3o3u6y8pwzhow9taqs0dwr" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''Almanijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Deutschland'') rəsmi nom ‘’‘Bundesrepublik Deutschland’’’— [[Avropə|Avropədə]] gyləj [[kišvər]]. Cy Almanijə ərozi 357 021&amp;nbsp;km², əholi 81 147 265-e. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Berlin|Berline]]. Rəsmi [[Zyvon|zyvonyš]] [[Almani zyvon|almani zyvone]]. Pulyš EURO-j. 3 sentjabr 1990-inə sorədə həšipemə de [[Həšinyštə Almanijə]] i byə. Almanon bəpeštə əjo tyrkon, poljakon, xorvaton, [[tolyšon]] čo millətonən žimon kardedən. Dynjo ən ve inkišof kardə [[Kišvəron|kišvəronədə]] gyləje.

Cy Almanijə ərozi təxminən 357 683 km²-e. 2025-nə sori 31 dekabrədə kišvərədə 83 467 117 odəm žiə. Almanijə Avropa İttifoǧədə ən ve əholi hestə davləte.

Almanijə de [[Danimarkə]], [[Polša]], [[Cexijə]], [[Avstrijə]], [[Isvecrə]], [[Fyrəngyston]], [[Lüksemburq]], [[Belcikə]] ijən [[Niderland]] sərhəd heste. Šimolədə kišvər Šimoli dəryo ijən Baltikə dəryo kəno dəbyə.

Almanijə demokratikə, federativə ijən parlamentə respublikəj. Cy Avropə ijən dynjo sijosət, iǧtisodijot, elm ijən fərhəngədə vyžnijə rolyš heste.

== Nom ==

Almani zyvonədə kišvəri nom ‘’‘Deutschland’’’-e. Rəsmi nom ‘’‘Bundesrepublik Deutschland’’’-e.

Tolyšə zyvonədə kišvər ‘’‘Almanijə’’’ nom karde.

Čand Avropə zyvonnədə Almanijə de əlaqə hestə nomon qədimə german qəbilon nomoniku omən.

== Čoǧrafijə ==

Almanijə Mərkəzi Avropədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 357 683 km²-e.

Kišvər təbijəti ve čur bə čure. Šimolədə hamvarə zəmijon ijən dəryo kənon hestin. Mərkəzi hissədə orta barzə kuon, mešon ijən dəron hestin. Cənubədə isə [[Alp]] kuon dəbyə.

Almanijə ən barzə vyrə ‘’‘Zugspitze’’’-j. Cy [[Bavarijə]]də, Avstrijə sərhəd kəno dəbyə ijən 2 962 metr barzəje.

== Sərhədon ==

Almanijə 9 davlət de sərhəd heste:

* [[Danimarkə]]
* [[Polša]]
* [[Cexijə]]
* [[Avstrijə]]
* [[Isvecrə]]
* [[Fyrəngyston]]
* [[Lüksemburq]]
* [[Belcikə]]
* [[Niderland]]

Cy coǧrafijə vyrə səbəbi de Almanijə Avropə nəǧlijot, ticarət ijən sijosijə əlaqonədə vyžnijə mərkəzi rolyš heste.

== Dəryon ==

Almanijə šimolədə dı dəryo kəno heste: ‘’‘Šimoli dəryo’’’ (almani: ‘‘Nordsee’’) ijən ‘’‘Baltikə dəryo’’’ (almani: ‘‘Ostsee’’).

Šimoli dəryo Atlantik okeani de əlaqə heste. Almanijə šimoli limanon beynəlxəlǧi ticarətədə vyžnijə roli hestin.

Baltikə dəryo kəno Schleswig-Holstein ijən Mecklenburg-Vorpommern federativə zəmijonədə dəbyə.

== Ruon ijən gölon ==

Almanijədə ve ru heste. Ən vyžnijə ruon:

* [[Rejn]]
* [[Dunaj]]
* [[Elba]]
* [[Oder]]
* [[Weser]]
* [[Main]]
* [[Neckar]]
* [[Mosel]]
* [[Saale]]
* [[Spree]]

[[Rejn]] Almanijə ijən Ğərbi Avropə ən vyžnijə ruoniku gyləje. Cy nəǧlijot, sənajə, ticarət ijən taryxədə vyžnijə rolyš heste.

[[Dunaj]] Schwarzwald regionədə bino bedə. Cy [[Bavarijə]]ku bə ro šedə ijən bəpeštə čand Mərkəzi ijən Cənub-šərǧi Avropə davlətoniku bə ro šedə.

[[Elba]] Cexijəku ome, šərǧi ijən šimoli Almanijəku bə ro šedə ijən Hamburg bəpeštə bə Šimoli dəryo dəǧyje.

Almanijə jolə gölonədə [[Bodensee]], Müritz ijən Chiemsee hestin.

== Kuon ijən mešon ==

Almanijə cənubədə Alp kuon hestin. Bavarijə Alpon kišvər ən barzə kuə regione.

Mərkəzi ijən cənubi Almanijədə čand kuə ijən mešə region heste:

* [[Schwarzwald]]
* [[Türingijə meš]]
* [[Harz]]
* [[Bayerischer Wald]]
* [[Erzgebirge]]
* [[Eifel]]
* [[Sauerland]]
* [[Rhön]]

Mešon Almanijə təbijət, ekoložijə ijən turizmədə vyžnijə roli hestin.

== Iǧlim ==

Almanijə mötədil iǧlimi zonədə dəbyə.

Ğərbədə Atlantik okeani təsir veje, šərǧədə isə kontinentalə iǧlimi təsir ve bedə.

Qyš əsosən sərin, kuə regiononədə isə ve sərd bedə. Toviston əsosən mötədil ijən isti bedə.

Yaǧyš bütün sor ərzində bedə. Alp ijən čo barzə regiononədə ǧyšədə ve varə vare.

== Inziboti čo karde ==

Almanijə 16 federativə zəmijiku (almani: ‘‘Bundesländer’’) iborəte:

* [[Baden-Württemberg]] — pajtaxt Stuttgart
* [[Bavarijə]] — pajtaxt Münhen
* [[Berlin]] — šəhər-davlət
* [[Brandenburg]] — pajtaxt Potsdam
* [[Bremen]] — šəhər-davlət
* [[Hamburg]] — šəhər-davlət
* [[Hessen]] — pajtaxt Wiesbaden
* [[Mecklenburg-Vorpommern]] — pajtaxt Schwerin
* [[Niedersachsen]] — pajtaxt Hannover
* [[Nordrhein-Westfalen]] — pajtaxt Düsseldorf
* [[Rheinland-Pfalz]] — pajtaxt Mainz
* [[Saarland]] — pajtaxt Saarbrücken
* [[Sachsen]] — pajtaxt Dresden
* [[Sachsen-Anhalt]] — pajtaxt Magdeburg
* [[Schleswig-Holstein]] — pajtaxt Kiel
* [[Türingijə]] — pajtaxt Erfurt

Berlin, Hamburg ijən Bremen həm šəhr, həmən federativə zəmijonən.

Har federativə zəmij yštə parlament ijən hukmətyš heste. Təhsil, polis, fərhəng ijən čand čo sahonədə federativə zəmijon jolə səlahijə hestin.

== Šəhron ==

Almanijə ve jolə ijən orta šəhron heste.

Ən jolə ijən zynəjə šəhron:

* [[Berlin]]
* [[Hamburg]]
* [[Münhen]]
* [[Köln]]
* [[Frankfurt am Main]]
* [[Stuttgart]]
* [[Düsseldorf]]
* [[Leipzig]]
* [[Dortmund]]
* [[Essen]]
* [[Bremen]]
* [[Dresden]]
* [[Hannover]]
* [[Nürnberg]]

[[Berlin]] Almanijə pajtaxt ijən ən jolə šəhre.

[[Hamburg]] Almanijə ən jolə liman šəhroniku gyləje.

[[Frankfurt am Main]] Almanijə ijən Avropə vyžnijə maliyyə mərkəzoniku gyləje.

[[Münhen]] Bavarijə pajtaxt ijən Almanijə vyžnijə iǧtisodijə, elm ijən texnoložijə mərkəzoniku gyləje.

== Əholi ==

2025-nə sori 31 dekabrədə Almanijədə 83 467 117 odəm žiə.

Almanijə Avropa İttifoǧədə ən ve əholi hestə davləte.

Əholi kišvər əroziədə bərabər čo nıbyə. Nordrhein-Westfalen, Rhein-Main region, Stuttgart, Münhen, Hamburg ijən Berlin ətrafədə əholi sıxliǧi veje.

Almanon bəpeštə Almanijədə tyrkon, poljakon, surijon, rumınon, xorvaton, italijon ijən ve başqa milləton nümayəndon žijedən. [[Tolyšon]] həmən Almanijədə žijedən.

== Zyvon ==

Almanijə rəsmi zyvon ‘’’[[Almani zyvon|almani zyvone]]’’’.

Almani zyvon german zyvoni qrupi hissəje.

Almanijədə čand regionalə ijən azliǧi zyvonnə həmən gəp žə bedə. Əvonədə danimarkijə, sorbijə, frizijə ijən romani zyvoni hestin.

Muhočirəti səbəbi de tyrki, ərəb, polša, rus ijən čand čo zyvonnə həmən ve gəp žə bedə.

== Din ==

Almanijə taryxədə xristian fərhəng de sıx əloǧə heste.

Kišvərədə protestant ijən katolik ənənon xüsusi taryxi roli hestin.

XVI əsrədə [[Martin Luther]] fəaliyyəti de bino byə Reformasijə Almanijə ijən Avropə dini ijən sijosijə taryxədə jolə təsir karde.

Imro Almanijədə xristianonku əlavə müsəlmonon, jəhudijon, čo dinon nümayəndon ijən dini mənsubijəti nıhestə ve odəm žijedə.

== Taryx ==

=== Qədimə zamon ===

Imro Almanijə nom de zynəjə ərozi qədimə zamonədə čand german ǧəbilon məskuni vyrə be.

Roma imperijə Almanijə ğərb ijən cənubi hisson de sıx əlaǧə hest be. Rejn ijən Dunaj uzun mudət Roma imperijə sərhədi hisson bən.

=== Orta əsron ===

843-nə sorədə Karolinqlər imperijə čo bej bəpeštə Šərǧi Frank davləti soxtə be.

962-nə sorədə I Otto imperator tac gəte. Bəpeštə soxtə byə davlət ‘’‘Müqəddəs Roma imperijə’’’ nom de zynəjə be.

Müqəddəs Roma imperijə ve sorəsron davam karde. Cy vahidə mərkəzləšə davlət nıbe; çand knyazijə, krallıǧ, azadə šəhr ijən dini ərozijoniku iborət be.

=== Reformasijə ===

1517-nə sorədə [[Martin Luther]] fəaliyyəti de protestant Reformasijə bino be.

Reformasijə Almanijə ijən Avropə din, sijosət, elm ijən fərhəngədə jolə dəyišijon səbəb be.

1618–1648-nə soronədə ‘’‘Otuzillik dav’’’ Mərkəzi Avropə, xüsusilə Almanijə ərozi, ve xarab karde.

=== Prussijə ijən Almanijə pevə omey ===

XVIII ijən XIX əsronədə [[Prussijə]] Almanijə vyžnijə davlətoniku gyləj be.

1806-nə sorədə Müqəddəs Roma imperijə orəxəj.

1815-nə sorədə Napoleon davon bəpeštə Alman Konfederasijə soxtə be.

XIX əsrədə Almanijə millijə pevə omey idejə güclu be.

1871-nə sori 18 janvarədə Almanijə imperijə soxtə be. Prussijə padšo ‘’‘I Wilhelm’’’ Almanijə imperator be. [[Otto von Bismarck]] təzə imperijə yomin kansler be.

Berlin Almanijə imperijə sijosijə mərkəz be.

=== I Dynjo dav ===

1914-nə sorədə [[I Dynjo dav]] bino be.

Almanijə Avstrijə-Macaristan ijən čo müttəfiǧon de davədə ištirok karde.

Dav 1918-nə sorədə Almanijə ijən cy müttəfiǧon məǧlubijəti de orəxəj.

1918-nə sorədə Almanijə monarxijə orəxəj ijən II Wilhelm taxtiku dəste kašə.

=== Weimar Respublikə ===

1919-nə sorədə Almanijədə demokratikə respublikə soxtə be. Cy ‘’‘Weimar Respublikə’’’ nom de zynəjə.

Təzə Konstitusijə [[Weimar]]ədə qəbul kardə be.

Weimar Respublikə yomin soron iǧtisodijə böhran, inflasijə ijən sijosijə münaqişon de čətin bən.

1929-nə sori dynjo iǧtisodijə böhran Almanijə ve təsir karde.

=== Nasional-sosializm ===

1933-nə sori 30 janvarədə [[Adolf Hitler]] Almanijə kansler be.

Hitler ijən Nasional-sosialist Alman Fəhlə Partijə demokratikə sistem ləğv kardən ijən diktaturə soxtən.

Nasional-sosialist rejim sijosijə rəǧibon təǧib karde. Jəhudijon ijən čo grupon sistematikə təǧib, deportasijə ijən ǧətl kardə bən.

Holokostədə təxminən šeš million Avropə jəhudi ǧətl kardə be.

=== II Dynjo dav ===

1939-nə sori 1 sentjabrədə Almanijə Polša bə sər hücum karde. Cy de Avropədə [[II Dynjo dav]] bino be.

Dav bəşəriyyət taryx ən xarabkarə davoniku gyləj be.

1945-nə sorədə Almanijə məǧlub be. 8 may 1945-nə sorədə Almanijə silahlı ǧüvvon ǧeyd-šərtsiz təslim bən.

Dav bəpeštə Almanijə Amerika, Britanijə, Fransə ijən Sovetə okupasijə zononədə čo kardə be.

=== Almanijə čo bej ===

1949-nə sorədə ğərb okupasijə zononədə ‘’‘Almanijə Federativə Respublikə’’’ soxtə be. Yomin federalə kansler [[Konrad Adenauer]] be.

Sovetə okupasijə zonədə ‘’‘Almanijə Demokratikə Respublikə’’’ soxtə be.

Belə de Almanijə bə dı davlət čo be:

* ‘’’[[Həšinyštə Almanijə]]’’’ — Almanijə Federativə Respublikə
* ‘’’[[Həšipemə Almanijə]]’’’ — Almanijə Demokratikə Respublikə

Berlin həmən čo kardə be.

1961-nə sorədə Almanijə Demokratikə Respublikə hukmət [[Berlin divar]] soxtə.

Berlin divar Soyuǧ dav ijən Almanijə čo bej ən zynəjə simvoloniku gyləj be.

=== Almanijə pevə omey ===

1989-nə sorədə Həšipemə Almanijədə ve sijosijə ijən ictimoi dəyišijon bən.

9 noyabr 1989-nə sorədə Berlin divar ačə be.

‘’‘3 oktjabr 1990-nə sorədə’’’ Həšipemə Almanijə de [[Həšinyštə Almanijə]] i byə. Almanijə pevə omey təzədən bə vyrə rosi.

3 oktjabr imro Almanijədə ‘’‘Tag der Deutschen Einheit’’’ nom de millijə bayrame.

1991-nə sorədə Bundestag Berlin təzədən Almanijə parlamenti ijən hukməti mərkəz bej ǧəror ǧəbul karde. Bəpeštə Bundestag ijən federativə hukmət Bonnku Berlin tərəf koč kardən.

== Sijosət ==

Almanijə demokratikə, federativə ijən parlamentə respublikəj.

Kišvəri əsosə ǧanuni ‘’‘Grundgesetz’’’-e. Grundgesetz 1949-nə soriku bə ǧyvə heste.

Almanijə davləti hakimijət qanunverici, icraedici ijən məhkəmə hakimijəti arasında čo bedə.

Əsosə federativə orqanon:

* [[Bundestag]]
* [[Bundesrat]]
* Bundespräsident
* Bundesregierung
* Bundesverfassungsgericht

== Bundestag ==

‘’‘Deutscher Bundestag’’’ Almanijə federativə parlamenti əsasə seçkili orqane.

Bundestag əholi tərəfindən seç kardə bedə.

Cy əsosə vəzifon ǧanunon qəbul karde, federativə hukməti kontrol karde, federalə budžeti qəbul karde ijən Bundeskanzler seç karde.

Bundestag Berlinədə ‘’‘Reichstagsgebäude’’’-də bə ijlas nışte.

== Bundesrat ==

‘’‘Bundesrat’’’ vasitə de 16 federativə zəmij Almanijə federativə ǧanunsoxtə prosesədə ištirok kardən.

Bundesrat üzvon federativə zəmijon hukməton nümayəndonən.

Čand federativə ǧanunon qəbul bejədə Bundesrat razijəti lazime.

== Bundespräsident ==

‘’‘Bundespräsident’’’ Almanijə davləti sarije.

Cy əsasən davləti təmsil karde, ǧanunon imzo karde ijən Konstitusijədə təyin kardə başqa vəzifon bə vyrə rosne.

Bundespräsident beš sori mudət de Federalə Məclis tərəfindən seç kardə bedə.

== Bundeskanzler ijən hukmət ==

‘’‘Bundeskanzler’’’ Almanijə federativə hukməti rəhbəre.

Bundestag Bundespräsident təklifi bəpeštə Bundeskanzler seç karde.

Kansler federativə hukməti sijosijə əsasə istiqaməton təyin karde.

== Huǧuǧ ijən məhkəmə sistem ==

Almanijə huǧuǧi davləte. Grundgesetz insan huǧuǧon, demokratijə, ǧanun aliliǧ ijən hakimijəti čo bej prinsiplon qorune.

‘’‘Bundesverfassungsgericht’’’ Karlsruhe-də dəbyə. Cy Almanijə Konstitusijə məhkəməje.

== Iǧtisodijot ==

Almanijə dynjo ən jolə iǧtisodijotoniku gyləje ijən Avropə ən jolə millijə iǧtisodijote.

2025-nə sorədə Almanijə ümumi daxili məhsul cari qiyməton de təxminən 4,47 trillion avro be.

Almanijə iǧtisodijot sənajə, xidmət, ticarət, elm ijən yüksək texnoložijon de xarakterizə bedə.

Kišvər dynjo vyžnijə ixroč ijən idxal kardə davlətoniku gyləje.

== Sənajə ==

Almanijə sənajə taryxən kišvər iǧtisodijotədə vyžnijə rolyš heste.

Əsosə sənajə sahon:

* avtomobil sənajə
* mašinsoxtə
* kimijə sənajə
* farmasevtikə sənajə
* elektronika
* elektrik texnoložijə
* tibbi texnoložijə
* metallurgijə
* aviasijə ijən kosmos texnoložijə
* informasiə texnoložijə

Almanijədə ve dynjoədə zynəjə sənajə kompaniə heste.

[[Volkswagen]], [[Mercedes-Benz]], [[BMW]], [[Porsche]] ijən [[Audi]] avtomobil sənajədə zynəjən.

[[Siemens]], [[BASF]], [[Bayer]] ijən [[Bosch]] həmən Almanijə sənajə taryx de sıx əlaqə hestin.

== Avtomobil sənajə ==

Almanijə avtomobil sənajə dynjo vyžnijə mərkəzoniku gyləje.

XIX əsri axırədə [[Carl Benz]], [[Gottlieb Daimler]] ijən başqa almani mühəndison müasirə avtomobil inkişaf kardən.

Imro avtomobil sənajə xüsusilə Baden-Württemberg, Bavarijə, Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen ijən Sachsen regiononədə vyžnijə rolyš heste.

== Energetikə ==

Almanijə energetikə sistem son soronədə jolə dəyišijoniku bə ro šedə.

Kišvər külək, günəş ijən başqa təzələnə enerji mənbəon inkişaf karde.

Enerji təminot, sənajə ijən iqlim sijosət Almanijə iǧtisodijotədə vyžnijə məsəlonən.

== Kənd təsərrüfot ==

Almanijə ərozi jolə hissə kənd təsərrüfot de istifadə bedə.

Əsasə məhsulonədə buǧda, arpa, qarǧıdalı, kartof, şəkər çuǧunduru, kolza, meyvə ijən tərəvəz hestin.

Heyvandarlıq ijən süd istehsal həmən kənd təsərrüfotədə vyžnijə roli hestin.

Rejn, Mosel, Main ijən başqa ru dəronədə šərabçılıq inkişaf kardə.

== Elm ijən təhsil ==

Almanijə dynjo vyžnijə elm ijən təhsil mərkəzoniku gyləje.

Kišvərədə ve universitet, texniki universitet, ali məktəb ijən elmi institut heste.

Qədimə ijən zynəjə universitetonədə:

* [[Heidelberg Universitet]]
* [[Leipzig Universitet]]
* [[Rostock Universitet]]
* [[Freiburg Universitet]]
* [[Tübingen Universitet]]

Elm ijən tədqiǧotədə čand jolə təškilot heste:

* Max-Planck-Gesellschaft
* Fraunhofer-Gesellschaft
* Helmholtz-Gemeinschaft
* Leibniz-Gemeinschaft

Almanijə elm taryx de [[Albert Einstein]], [[Max Planck]], [[Robert Koch]], [[Alexander von Humboldt]] ijən [[Carl Friedrich Gauss]] nomon sıx əlaqə hestin.

== Tib ==

Almanijə səhijə sistemi tibbi sığorta əsosədə təşkil kardə byə.

Kišvərədə universitet klinikon, dövlət ijən özəl xəstəxonon, ambulatorə tibbi mərkəzon ijən həkimon fəaliyyət kardən.

Almanijə tibbi elm taryxədə vyžnijə rolyš heste.

[[Robert Koch]] bakteriologijə ijən infeksijə tibbi inkişafədə vyžnijə alim be.

[[Rudolf Virchow]] patologijə ijən ictimoi tib de zynəjə.

== Fərhəng ==

Almanijə Avropə fərhəng taryxədə vyžnijə rolyš heste.

Kišvər ədəbijo, fəlsəfə, musiqi, memarijə, teatr, kino ijən təsviri incəsənət sahonədə ve zynəjə šəxson ijən əsəron de əlaqə heste.

== Ədəbijo ==

Almani ədəbijo dynjo ədəbijo vyžnijə ənənoniku gyləje.

Zynəjə almani zyvoni yazıjon:

* [[Johann Wolfgang von Goethe]]
* [[Friedrich Schiller]]
* [[Heinrich Heine]]
* [[Thomas Mann]]
* [[Hermann Hesse]]
* [[Bertolt Brecht]]
* [[Günter Grass]]

Goethe ijən Schiller xüsusilə [[Weimar]] de sıx əlaqə hestin.

== Fəlsəfə ==

Almanijə Avropə fəlsəfə taryxədə xüsusi rolyš heste.

Zynəjə filosofon:

* [[Immanuel Kant]]
* [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
* [[Arthur Schopenhauer]]
* [[Friedrich Nietzsche]]
* [[Karl Marx]]
* [[Martin Heidegger]]

Əvon əsəron Avropə ijən dynjo fəlsəfə, sijosət, elm ijən ictimoi fikri inkişafədə jolə təsir kardən.

== Musiqi ==

Almani zyvoni regionon Avropə klassikə musiqi taryxədə xüsusi vyrə hestin.

[[Johann Sebastian Bach]] Türingijədə bə dynjo ome ijən Leipzigədə uzun mudət karde.

[[Ludwig van Beethoven]] Bonnədə bə dynjo ome.

[[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] ijən [[Robert Schumann]] həmən almani musiqi taryx de əlaqə hestin.

== Memarijə ==

Almanijədə Roma dövriku imro zamonə qədər ve memarijə abidon hestin.

Orta əsroniku ve qalə, kilsə, monastır ijən qədimə šəhron mandən.

Zynəjə abidon:

* [[Kölner Dom]]
* [[Brandenburger Tor]]
* [[Reichstagsgebäude]]
* [[Wartburg]]
* [[Neuschwanstein]]
* [[Heidelberg qalə]]
* [[Sanssouci]]
* [[Ulmer Münster]]

XX əsrədə ‘’‘Bauhaus’’’ Almanijəku bino byə ən təsirli memarijə ijən dizajn hərəkatoniku gyləj be.

== UNESCO irs ==

Almanijədə ve [[UNESCO]] Dynjo irsi vyron hestin.

Əvon arasında qədimə šəhron, kilsəon, saroyon, sənajə abidon, təbijəti regionon ijən arxeoloji vyron hestin.

Weimar, Potsdam, Berlin, Aachen, Köln, Bamberg, Lübeck ijən Regensburgədə UNESCO irsi abidon hestin.

== Nəǧlijot ==

Almanijə Avropə ən inkişaf kardə nəǧlijoti sistemoniku gyləj heste.

Avtomobil roon, dəmiryol, aeroporton, ru ijən dəryo limanon kišvəri regionon ijən başqa Avropə davləton de əlaqə karde.

== Autobahn ==

Almanijə sürətli avtomobil roon ‘’‘Autobahn’’’ nom de zynəjən.

Autobahn sistemi dynjo ən uzun ijən sıx avtomobilə ro sistemoniku gyləje.

Čand Autobahn hissədə ümumi sürət həddi ni. Tövsijə kardə sürət 130 km/saat-e.

== Dəmiryol ==

Almanijə dəmiryol sistemi ve inkişaf kardə.

‘’‘Deutsche Bahn’’’ əsasə dəmiryol kompaniəje.

‘’‘ICE’’’ sürətli qataron Berlin, Hamburg, Münhen, Frankfurt, Köln, Stuttgart ijən başqa jolə šəhron pevə əlaqə kardən.

Almanijə dəmiryol sistemi başqa Avropə davləton de beynəlxəlǧi əlaqon heste.

== Aeroporton ==

Almanijə jolə aeroporton:

* Frankfurt aeroport
* Münhen aeroport
* Berlin Brandenburg aeroport
* Düsseldorf aeroport
* Hamburg aeroport
* Köln/Bonn aeroport
* Stuttgart aeroport

Frankfurt aeroport Avropə vyžnijə beynəlxəlǧi aviasijə mərkəzoniku gyləje.

== Limon ==

[[Hamburg]] Almanijə ən jolə dəryo limanone.

Bremen/Bremerhaven, Wilhelmshaven, Rostock ijən Lübeck həmən vyžnijə limanonən.

Rejn ru üzərində Duisburg dynjo ən jolə daxili ru limanoniku gyləje.

== Xarici sijosət ==

Almanijə xarici sijosətədə Avropə əməkdašliǧ, beynəlxəlǧi təškiloton ijən transatlantik əlaqon vyžnijə roli hestin.

Almanijə [[Avropa İttifoǧ]] əsasə üzvoniku gyləje.

Kišvər həmən:

* [[NATO]]
* [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]]
* [[G7]]
* [[G20]]
* [[Avropa Şurası]]
* [[ATƏT]]

üzve.

== Avropa İttifoǧ ==

Almanijə Avropə inteqrasijə yomin davlətoniku gyləj be.

II Dynjo dav bəpeštə Almanijə Federativə Respublikə Fyrəngyston, Italijə, Belcikə, Niderland ijən Lüksemburq de Avropə əməkdašliǧi inkişaf karde.

Imro Almanijə Avropa İttifoǧ ən jolə əholi ijən iǧtisodijot hestə üzve.

Kišvəri pul vahidi ‘’‘avro’’’-j.

== Müdafiə ==

Almanijə silahlı qüvvon ‘’‘Bundeswehr’’’ nom karde.

Bundeswehr 1955-nə sorədə Almanijə Federativə Respublikədə soxtə be.

Almanijə NATO üzve ijən Avropə ijən transatlantik təhlükəsizlik sistemədə ištirok karde.

== Idman ==

Almanijədə futbol ən məşhurə idmoniku gyləje.

Almanijə futbolə millijə komandə čand kərə dynjo çempion byə.

Kišvər 1974 ijən 2006-nə soronədə kişon futbol Dynjo kuboki bə vyrə rosne.

Almanijədə həmən həndbol, basketbol, buz hokkey, tennis, atletikə, velosiped, avtoidman ijən qyš idmon məşhurin.

[[FC Bayern München]], [[Borussia Dortmund]], [[Schalke 04]], [[Hamburger SV]], [[Werder Bremen]] ijən [[VfB Stuttgart]] Almanijə futbol taryxədə zynəjə klubonən.

== Mətbəx ==

Almanijə mətbəx regionon bə region ve fərǧ karde.

Zynəjə yemə ijən məhsulon:

* Bratwurst
* Currywurst
* Sauerkraut
* Kartoffelsalat
* Sauerbraten
* Maultaschen
* Thüringer Rostbratwurst
* Weißwurst
* Brezel
* Schwarzwälder Kirschtorte

Almanijə çörək ijən müxtəlifə çörək məhsulon de həmən zynəjə.

== Bayramon ==

Almanijə millijə bayram ‘’‘Tag der Deutschen Einheit’’’-e. Cy har sor 3 oktjabrədə qeyd kardə bedə.

Milad ijən Pasxa həmən Almanijə fərhəngədə vyžnijə bayramonən.

Čand regiononədə Karneval, Oktoberfest ijən başqa regionalə bayramon məşhurin.

== Turizm ==

Almanijə Avropə vyžnijə turistijə davlətoniku gyləje.

Zynəjə turistijə vyron:

* [[Berlin]]
* [[Münhen]]
* [[Hamburg]]
* [[Köln]]
* [[Dresden]]
* [[Heidelberg]]
* [[Weimar]]
* Rothenburg ob der Tauber
* [[Neuschwanstein]]
* [[Schwarzwald]]
* [[Alp]]
* [[Bodensee]]
* [[Rejn]] dəro
* [[Mosel]] dəro
* [[Türingijə meš]]
* Šimoli dəryo ijən Baltikə dəryo kəno

Berlin muzeyon, Brandenburger Tor, Reichstag ijən XX əsri Almanijə taryx de zynəjə.

Bavarijə Alp, Neuschwanstein ijən Münhen de zynəjə.

Rejn ijən Mosel dəron qaləon, üzüm baǧon ijən qədimə šəhron de məşhurin.

== Umžən vinde ==

* [[Avropə]]
* [[Avropa İttifoǧ]]
* [[Berlin]]
* [[Almani zyvon]]
* [[Həšinyštə Almanijə]]
* [[Həšipemə Almanijə]]
* [[Berlin divar]]
* [[Bavarijə]]
* [[Baden-Württemberg]]
* [[Türingijə]]

== Mənbə ==

* [https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/_inhalt.html Statistisches Bundesamt — Almanijə əholi]
* [https://www.destatis.de/DE/Themen/Wirtschaft/Volkswirtschaftliche-Gesamtrechnungen-Inlandsprodukt/_inhalt.html Statistisches Bundesamt — Almanijə iǧtisodijot ijən ümumi daxili məhsul]
* [https://www.bundestag.de/parlament Deutscher Bundestag — Almanijə parlament ijən sijosijə sistem]
* [https://www.bundesrat.de/DE/homepage/homepage-node.html Bundesrat — federativə zəmijon ijən ǧanunsoxtə sistem]
* [https://www.bpb.de/themen/deutsche-teilung/deutsche-einheit/ Bundeszentrale für politische Bildung — Almanijə pevə omey]
* [https://www.bundesregierung.de/breg-de/schwerpunkte-der-bundesregierung/deutsche-einheit Deutsche Bundesregierung — Almanijə pevə omey]
* [https://www.deutschland.de/de Deutschland.de — Almanijə barədə məlumot]

{{Avropə kišvəron}}
[[Tispir:Almanijə| ]]
[[Tispir:Avropə kišvəron]]</text>
      <sha1>eus2k6wio3o3u6y8pwzhow9taqs0dwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Angivin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4478</id>
    <revision>
      <id>126185</id>
      <parentid>126131</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T07:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1027" sha1="g854dz1ti2tan3l1tq437edzabhzw2a" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:Pangetkon, Shan Hills, Myanmar, Fresh organic honey in honeycombs.jpg|miniatyur|300x300px|Kandulə šon]]
[[Fajl:Miel en su panal.jpg|miniatyur|Angivin]]
'''Angivin''' — xəjri həxədə cəmə Pejǧəmbər həzrəti Məhənmməd Ə.S. dy se gylə hədisyš heste.&quot;Šymə (ej hummətym) bə dyglə šej ustunəti bydən, gylə Ǧyron, gyləjən angivin&quot;. &quot;Bədənədə angivinyš buə odəm cy čəhhənəmi otəšədə əsutni&quot;.
9 dəgigə əvvəl · Bəjən
İbn Sina votəše:-angivin bə mədə inən cəši zu dodə.
-Dəcy šərbəti ǧərǧərə bakansə,gəv ijan xyrtə xəstəlikon cok bəkaj.
-Sidiji ifrazi norməl bəkaj.
.-šərbəti pešomədə damaron kirəč be vej bəste
-čurbəčur syzylti inən dožon garši xejrinə vasitə.
.-činsi zuj vej kardə.
-Sardgineku bəəməl omə noxəšətion aradə pegətedə.
-cəši vinde zumand kardə.
-Bə cəši bənə surmə okorniədə,cəši mirvari ovi (katarakta) inkšafi mane bedə.
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Angivin]]</text>
      <sha1>g854dz1ti2tan3l1tq437edzabhzw2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126186</id>
      <parentid>126185</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T07:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="akmlxxvlkxeuqu3vadlcbhosyxzi5b9" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Angivin''' — xəjri həxədə cəmə Pejǧəmbər həzrəti Məhənmməd Ə.S. dy se gylə hədisyš heste. &quot;Šymə (ej hummətym) bə dyglə šej ustunəti bydən, gylə Ǧyron, gyləjən angivin&quot;. &quot;Bədənədə angivinyš buə odəm cy čəhhənəmi otəšədə əsutni&quot;.
9 dəgigə əvvəl · Bəjən
[[Fajl:Pangetkon, Shan Hills, Myanmar, Fresh organic honey in honeycombs.jpg|miniatyur|290x290px|Kandulə šon|çəpo]]
[[Fajl:Miel en su panal.jpg|miniatyur|Angivin|çəpo]]
Ibn Sina votəše:-angivin bə mədə inən cəši zu dodə.
-Dəcy šərbəti ǧərǧərə bakansə,gəv ijan xyrtə xəstəlikon cok bəkaj.
-Sidiji ifrazi norməl bəkaj.
.-šərbəti pešomədə damaron kirəč be vej bəste
-čurbəčur syzylti inən dožon garši xejrinə vasitə.
.-činsi zuj vej kardə.
-Sardgineku bəəməl omə noxəšətion aradə pegətedə.
-cəši vinde zumand kardə.
-Bə cəši bənə surmə okorniədə,cəši mirvari ovi (katarakta) inkšafi mane bedə.
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Angivin]]</text>
      <sha1>akmlxxvlkxeuqu3vadlcbhosyxzi5b9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baden-Vurtemberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4691</id>
    <revision>
      <id>126205</id>
      <parentid>112922</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13610" sha1="swo2pkjru9oht351k1dn3uvk7jdua20" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:Flag of Baden-Württemberg.svg|thumb|Baden-Vurtembergi parcəm]]
'''Baden-Vurtemberg''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Baden-Württemberg'') — [[Almanijə]] məholonədə gyləje. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Štutgart|Štutgarte]]. Əholiš 10,8 milione. Əroziš 35 751,48 кm²-e.

Baden-Württemberg de [[Fyrəngyston]], [[Isvecrə]] ijən [[Avstrijə]] davləton sərhəd heste. Almanijədə isə cy de [[Bavarijə]], [[Hessen]] ijən [[Rheinland-Pfalz]] sərhəd heste.

Ən jolə šəhəryš [[Stuttgart]]e. [[Mannheim]], [[Karlsruhe]], [[Freiburg im Breisgau]], [[Heidelberg]], [[Ulm]], [[Heilbronn]], [[Pforzheim]], [[Reutlingen]] ijən [[Tübingen]] həmən Baden-Württemberg vyžnijə šəhronən.

Baden-Württemberg 25 aprel 1952-nə sorədə Baden, Baden-Vurtemberg ijən Württemberg-Hohenzollern pevə omey de soxtə be.

== Čoǧrafijə ==

Baden-Württemberg Almanijə cənub-ğərbədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 35 748 km²-e.

Federativə zəmij cənubədə de [[Isvecrə]], cənub-ğərbədə ijən ğərbədə de [[Fyrəngyston]] sərhəd heste. Cənub-šərǧədə [[Bodensee]] kəno de [[Avstrijə]] sərhəd heste.

Baden-Württemberg təbijəti ve čur bə čure. Cy əroziədə kuon, mešon, ruon, gölon ijən məhsuldorə zəmijon hestin.

Federativə zəmij ən zynəjə təbijəti regiononiku gyləj ‘’‘Schwarzwald’’’-e. Schwarzwald Almanijə ən zynəjə mešə ijən kuə regiononiku gyləje.

Baden-Württemberg ən barzə vyrə ‘’‘Feldberg’’’-e. Cy Schwarzwaldədə dəbyə ijən 1 493 metr barzəje.

Šərǧ tərəfədə ‘’‘Schwäbische Alb’’’ dəbyə. Cy əhəngə kuon, dəron ijən ve mağaron de zynəjə.

== Ruon ijən kəšon ==

Baden-Württembergədə čand vyžnijə ru heste.

[[Rejn]] federativə zəmij ğərb ijən cənub sərhədi hissonədə bə ro šedə. Rejn Avropə ən vyžnijə ruoniku gyləje.

[[Neckar]] Baden-Württemberg vyžnijə ruoniku gyləje. Cy Stuttgart, Heilbronn, Heidelberg ijən Mannheim tərəfədə bə ro šedə ijən Mannheimədə bə Rejn dəǧyje.

[[Dunaj]] həmən Baden-Württembergədə bino bedə. Dunaji sərčəšmə region Schwarzwald kəno dəbyə. Bəpeštə cy Bavarijə ijən čand Avropə davlətoniku bə ro šedə ijən axırədə bə Qara dəryo dəǧyje.

[[Bodensee]] Baden-Württemberg cənubədə dəbyə. Cy Almanijə, Isvecrə ijən Avstrijə de əlagə heste. Bodensee Mərkəzi Avropə ən jolə göloniku gyləje.

== Təbijət ==

Baden-Württemberg ve mešon ijən gorunə təbijəti regionon heste.

‘’‘Schwarzwald Milli Park’’’ federativə zəmij ən zynəjə gorunə təbijəti vyroniku gyləje.

Baden-Württembergədə həmən čand təbijəti park heste. Schwarzwald, Schwäbische Alb ijən Bodensee region turiston arasında ve məşhurin.

Schwäbische Alb hissə UNESCO biosfer region nom de gorunə bedə.

== Əholi ==

2025-nə sori orəxədə Baden-Württembergədə təxminən 11 238 800 odəm žiə.

Baden-Württemberg Almanijə ən ve əholi hestə federativə zəmijoniku gyləje.

Ən jolə šəhər [[Stuttgart]]e.

Federativə zəmij jolə šəhron:

* [[Stuttgart]]
* [[Mannheim]]
* [[Karlsruhe]]
* [[Freiburg im Breisgau]]
* [[Heidelberg]]
* [[Pforzheim]]
* [[Heilbronn]]
* [[Ulm]]
* [[Reutlingen]]
* [[Esslingen am Neckar]]
* [[Ludwigsburg]]
* [[Tübingen]]

Əholi əsosən almani zyvonədə gəp žəne. Baden-Württembergədə čand regionalə dialekton hestin. Alemannisch ijən Schwäbisch əvonədə ən zynəjən.

XX əsri dıminə hissəku Baden-Württemberg bə ve muhočiron vətən be. Cy səbəbi de jolə šəhronədə čur bə čurə milləton ijən fərhəngon nümayəndon žijedən.

== Inziboti čo karde ==

Baden-Württemberg 4 inziboti regionədə (almani: ‘‘Regierungsbezirke’’) čo bedə:

* ‘’‘Regierungsbezirk Stuttgart’’’
* ‘’‘Regierungsbezirk Karlsruhe’’’
* ‘’‘Regierungsbezirk Freiburg’’’
* ‘’‘Regierungsbezirk Tübingen’’’

Federativə zəmij həmən Landkreison ijən Stadtkreisonədə čo bedə.

Stuttgart həm federativə zəmij pajtaxte, həmən ən jolə inziboti ijən sijosijə mərkəze.

== Taryx ==

Baden-Württemberg ərozi ve ǧədimə taryxyš heste. İnsan minon soroniku ijə žiə.

Qədimə zamonədə regioni čand hisson Roma imperijə de əlaǧə hest be. Roma imperijə sərhədi mudafiə sistem ‘’‘Limes’’’ region hissoniku bə ro šə.

Orta əsronədə indiki Baden-Württemberg ərozi čand knyazijə, graflijə, azadə šəhr ijən dini davlətonədə čo byə be.

Region taryxədə dı nom xüsusilə vyžnijə bən: ‘’‘Baden’’’ ijən ‘’‘Württemberg’’’.

== Württemberg ==

Württemberg orta əsroniku region vyžnijə sijosijə davlətoniku gyləj be.

1806-nə sorədə Württemberg padšoəti (almani: ‘‘Königreich Württemberg’’) be. [[Stuttgart]] cy pajtaxt be.

1871-nə sorədə Württemberg [[Almanijə imperijə]] hissə be.

1918-nə sorədə monarxijə orəxəj ijən Württemberg respublikə be.

== Baden ==

Baden həmən Almanijə cənub-ğərbədə taryxi davlət be.

1806-nə sorədə Baden ‘’‘Großherzogtum Baden’’’ be. [[Karlsruhe]] cy pajtaxt be.

1871-nə sorədə Baden Almanijə imperijə hissə be.

1918-nə sorədə monarxijə orəxəj ijən Baden respublikə be.

== Baden-Württemberg soxtə bej ==

[[II Dynjo dav]] bəpeštə Almanijə cənub-ğərb ərozi okupasijə zonon de čo kardə be.

Regionədə se davlət soxtə bən:

* ‘’‘Baden-Vurtemberg’’’
* ‘’‘Baden’’’
* ‘’‘Württemberg-Hohenzollern’’’

Əvon pevə omey məsələ de əholi arasında referendum bə vyrə rosne be.

25 aprel 1952-nə sorədə se davlət pevə omən ijən təzə federativə zəmij ‘’‘Baden-Württemberg’’’ soxtə be.

Təzə davləti yomin Ministerpräsident [[Reinhold Maier]] be.

1953-nə sorədə Baden-Württemberg Konstitusijə ǧəbul kardə be. 19 noyabr 1953-nə sorədə Konstitusijə bə ǧyvə ome ijən Baden-Württemberg nom rəsmi be.

Baden-Württemberg Almanijədə referendum de soxtə yeganə federativə zəmije.

== Sijosət ==

Baden-Württemberg [[Almanijə]] federativə zəmije.

Cy parlament ‘’‘Landtag von Baden-Württemberg’’’-e. Landtag Stuttgartədə dəbyə.

Landtag federativə zəmij ǧanunon ǧəbul karde, budžeti təsdiǧ karde ijən Ministerpräsident seç karde.

Federativə zəmij hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde.

== Iǧtisodijot ==

Baden-Württemberg Almanijə ijən Avropə ən güclu sənajə ijən iǧtisodijə regiononiku gyləje.

Avtomobilə sənajə federativə zəmij iǧtisodijotədə xüsusi vyrə gəte.

[[Stuttgart]] region de avtomobil sənajə sıx əlaǧə heste. [[Mercedes-Benz]] ijən [[Porsche]] de Stuttgart əlaǧə hestin.

Baden-Württembergədə mašinsoxtə, elektronika, program təminoti, tibbi texnoložijə, kimijə, farmasevtikə ijən dəǧiǧ aləton sənajə həmən ve inkišof kardə.

Regionədə ve xırdə ijən orta kompaniə heste. Əvon Baden-Württemberg iǧtisodijotədə vyžnijə roli hestin.

[[Mannheim]], [[Karlsruhe]], [[Stuttgart]], [[Heilbronn]], [[Ulm]] ijən [[Friedrichshafen]] vyžnijə sənajə ijən iǧtisodijə mərkəzonən.

== Avtomobil sənajə ==

Baden-Württemberg avtomobil taryxədə xüsusi vyrəš heste.

[[Carl Benz]] XIX əsrədə Mannheimədə yštə avtomobil üzərində kardə. Cy 1886-nə sorədə patent kardə avtomobil müasirə avtomobil taryxədə vyžnijə mərhələ hesab bedə.

[[Gottlieb Daimler]] ijən [[Wilhelm Maybach]] həmən Stuttgart regionədə daxili yanma mühərrik ijən avtomobil texnoložijon inkişaf kardən.

Imro Baden-Württemberg avtomobil sənajə dynjo vyžnijə mərkəzoniku gyləje.

== Elm ijən təhsil ==

Baden-Württemberg Almanijə ən vyžnijə elm ijən universitet regiononiku gyləje.

Federativə zəmijədə čand ǧədimə ijən dynjoədə zynəjə universitet heste.

Əvonədə:

* [[Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg]]
* [[Eberhard Karls Universität Tübingen]]
* [[Albert-Ludwigs-Universität Freiburg]]
* [[Universität Stuttgart]]
* [[Universität Mannheim]]
* [[Universität Konstanz]]
* [[Universität Ulm]]
* [[Karlsruher Institut für Technologie]]

[[Heidelberg]] universitet 1386-nə sorədə soxtə be. Cy Almanijə ən ǧədimə universitete.

[[Tübingen]] universitet 1477-nə sorədə soxtə be.

Karlsruhe həmən elm, mühəndisijə ijən informasiə texnoložijon de zynəjə.

Baden-Württembergədə Max-Planck, Fraunhofer ijən čand čo elmi instituton hestin.

== Tib ijən elm ==

[[Heidelberg]], [[Tübingen]], [[Freiburg]], [[Ulm]] ijən [[Mannheim]] vyžnijə tibbi ijən elmi mərkəzonən.

Heidelbergədə universitet klinikə ijən [[Deutsches Krebsforschungszentrum]] dəbyə.

Tübingen həmən nevrologijə, immunologijə, infeksijə elmi ijən čo tibbi sahon de zynəjə.

== Fərhəng ==

Baden-Württemberg čur bə čurə taryxi regionon ijən fərhəngoniku soxtə byə.

Baden, Württemberg, Schwaben, Schwarzwald, Kurpfalz ijən Bodensee regionon yštə xususi ənənon hestin.

Federativə zəmijədə ve muzey, teatr, opera, saroy, galə, monastır ijən ǧədimə šəhr heste.

Stuttgartədə ‘’‘Staatsoper Stuttgart’’’, muzeyon ijən čand fərhəngi mərkəzon hestin.

Karlsruhe ‘’‘Zentrum für Kunst und Medien’’’ de zynəjə.

== Ədəbijo ijən fəlsəfə ==

Baden-Württemberg Almanijə elm, ədəbijo ijən fəlsəfə taryx de sıx əlaǧə heste.

[[Friedrich Schiller]] 1759-nə sorədə Marbach am Neckarədə bə dynjo ome.

[[Hermann Hesse]] 1877-nə sorədə Calwədə bə dynjo ome.

[[Friedrich Hölderlin]] Lauffen am Neckarədə bə dynjo ome ijən Tübingen de sıx əlaǧəš hest be.

[[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] 1770-nə sorədə Stuttgartədə bə dynjo ome.

== Din ==

Baden-Württemberg taryxədə həm katolik, həm protestant regionon heste.

Baden ijən Württemberg čur bə čurə dini taryxyš heste. Federativə zəmijədə ve ǧədimə kilsə, monastır ijən dini abidon hestin.

[[Ulmer Münster]] Almanijə ən zynəjə kilsə abidoniku gyləje. Cy güllə dynjo ən barzə kilsə gulloniku gyləje.

== Turizm ==

Baden-Württemberg Almanijə vyžnijə turistijə regiononiku gyləje.

Ən zynəjə turistijə vyron:

* [[Schwarzwald]]
* [[Bodensee]]
* [[Heidelberg]]
* [[Stuttgart]]
* [[Freiburg im Breisgau]]
* [[Tübingen]]
* [[Ulm]]
* [[Konstanz]]
* [[Baden-Baden]]
* [[Schwäbische Alb]]
* [[Hohenzollern qalə|Hohenzollern galə]]
* [[Heidelberg qalə|Heidelberg galə]]

Schwarzwald təbijət, pijodə roon, zymystoni vərzyš ijən istirahət de zynəjə.

Bodensee region su idmon, təbijət ijən taryxi šəhron de turiston arasında məşhure.

[[Baden-Baden]] termalə suon ijən kurort taryx de dynjoədə zynəjə.

== UNESCO irs ==

Baden-Württembergədə čand [[UNESCO]] Dynjo irsi vyrə heste.

Əvonədə:

* [[Kloster Maulbronn]]
* [[Klosterinsel Reichenau]]
* Roma imperijə ‘’‘Limes’’’ hisson
* Alp region tarixdən əvvəlki dirək evon
* [[Le Corbusier]] Stuttgartədə soxtə evon
* Schwäbische Alb mağaronədə tapə ǧədimə incəsənəti əsəron

Schwäbische Alb mağaronədə tapə buz dövri incəsənəti əsəron bəşəriyyət ən ǧədimə məcazi incəsənəti nümunoniku hesab bedən.

== Mətbəx ==

Baden-Württemberg mətbəx regionon bə region fərǧ karde.

Zynəjə yeməonədə:

* ‘’‘Maultaschen’’’
* ‘’‘Spätzle’’’
* ‘’‘Käsespätzle’’’
* ‘’‘Schwarzwälder Kirschtorte’’’
* ‘’‘Zwiebelkuchen’’’

Baden ijən Württemberg həmən Almanijə vyžnijə šərab istehsal kardə regiononiku bən.

== Vərzyš ==

Baden-Württembergədə futbol, həndbol, basketbol, tennis, velosiped ijən zymystoni vərzyžon məšhurin.

Zynəjə futbolə klubonədə [[VfB Stuttgart]], [[SC Freiburg]], [[TSG 1899 Hoffenheim]] ijən [[Karlsruher SC]] hestin.

[[Hockenheimring]] Almanijə ən zynəjə avtomobilə idman trasloniku gyləje.

== Nəǧlijot ==

Baden-Württemberg Almanijə ijən Avropə vyžnijə nəǧlijoti roon kəsišmə vyrədə dəbyə.

[[Stuttgart Hauptbahnhof]], [[Mannheim Hauptbahnhof]] ijən [[Karlsruhe Hauptbahnhof]] vyžnijə dəmiryolə mərkəzonən.

‘’‘Flughafen Stuttgart’’’ federativə zəmij ən jolə aeraporte.

Rejn ruədə Mannheim ijən Karlsruhe limanon yük nəǧlijotədə vyžnijə roli hestin.

== Hənijən dijə bykə ==
* [[Almanijə]]
* [[Bavarijə]]
* [[Stuttgart]]
* [[Schwarzwald]]
* [[Bodensee]]
* [[Heidelberg]]
* [[Tübingen]]

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
* [https://www.statistik-bw.de/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung/bevoelkerung-in-baden-wuerttemberg-2025-ruecklaeufig/ Statistisches Landesamt Baden-Württemberg — Bevölkerung in Baden-Württemberg 2025]
* [https://www.statistik-bw.de/ Statistisches Landesamt Baden-Württemberg]
* [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land Baden-Württemberg — federativə zəmij rəsmi internet səhifə]
* [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land/geschichte Baden-Württemberg — Landesgeschichte]
* [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land/geschichte/entstehung-des-suedweststaats Baden-Württemberg — Entstehung des Südweststaats]
* [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land/von-der-gemeinde-bis-zum-ministerium Baden-Württemberg — Regierungsbezirke ijən inziboti quruluş]
[[Kategorijə:Almanijə]]
[[Kategorijə:Baden-Württemberg]]</text>
      <sha1>swo2pkjru9oht351k1dn3uvk7jdua20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126206</id>
      <parentid>126205</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13529" sha1="fa0cqc1w1rcg68d95sfwepp4dhvudyi" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:Flag of Baden-Württemberg.svg|thumb|Baden-Vurtembergi parcəm]]
'''Baden-Vurtemberg''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Baden-Württemberg'') — [[Almanijə]] məholonədə gyləje. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Štutgart|Štutgarte]]. Əholiš 10,8 milione. Əroziš 35 751,48 кm²-e.

Baden-Vurtemberg de [[Fyrəngyston]], [[Isvecrə]] ijən [[Avstrijə]] davləton sərhəd heste. Almanijədə isə cy de [[Bavarijə]], [[Hessen]] ijən [[Rheinland-Pfalz]] sərhəd heste.

Ən jolə šəhəryš [[Stuttgart]]e. [[Mannheim]], [[Karlsruhe]], [[Freiburg im Breisgau]], [[Heidelberg]], [[Ulm]], [[Heilbronn]], [[Pforzheim]], [[Reutlingen]] ijən [[Tübingen]] həmən Baden-Vurtemberg vyžnijə šəhronən.

Baden-Vurtemberg 25 aprel 1952-nə sorədə Baden, Baden-Vurtemberg ijən Württemberg-Hohenzollern pevə omey de soxtə be.

== Čoǧrafijə ==

Baden-Vurtemberg Almanijə cənub-ğərbədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 35 748 km²-e.

Federativə zəmij cənubədə de [[Isvecrə]], cənub-ğərbədə ijən ğərbədə de [[Fyrəngyston]] sərhəd heste. Cənub-šərǧədə [[Bodensee]] kəno de [[Avstrijə]] sərhəd heste.

Baden-Vurtemberg təbijəti ve čur bə čure. Cy əroziədə kuon, mešon, ruon, gölon ijən məhsuldorə zəmijon hestin.

Federativə zəmij ən zynəjə təbijəti regiononiku gyləj ‘’‘Schwarzwald’’’-e. Schwarzwald Almanijə ən zynəjə mešə ijən kuə regiononiku gyləje.

Baden-Vurtemberg ən barzə vyrə ‘’‘Feldberg’’’-e. Cy Schwarzwaldədə dəbyə ijən 1 493 metr barzəje.

Šərǧ tərəfədə ‘’‘Schwäbische Alb’’’ dəbyə. Cy əhəngə kuon, dəron ijən ve mağaron de zynəjə.

== Ruon ijən kəšon ==

Baden-Vurtembergədə čand vyžnijə ru heste.

[[Rejn]] federativə zəmij ğərb ijən cənub sərhədi hissonədə bə ro šedə. Rejn Avropə ən vyžnijə ruoniku gyləje.

[[Neckar]] Baden-Vurtemberg vyžnijə ruoniku gyləje. Cy Stuttgart, Heilbronn, Heidelberg ijən Mannheim tərəfədə bə ro šedə ijən Mannheimədə bə Rejn dəǧyje.

[[Dunaj]] həmən Baden-Vurtembergədə bino bedə. Dunaji sərčəšmə region Schwarzwald kəno dəbyə. Bəpeštə cy Bavarijə ijən čand Avropə davlətoniku bə ro šedə ijən axırədə bə Qara dəryo dəǧyje.

[[Bodensee]] Baden-Vurtemberg cənubədə dəbyə. Cy Almanijə, Isvecrə ijən Avstrijə de əlagə heste. Bodensee Mərkəzi Avropə ən jolə göloniku gyləje.

== Təbijət ==

Baden-Vurtemberg ve mešon ijən gorunə təbijəti regionon heste.

‘’‘Schwarzwald Milli Park’’’ federativə zəmij ən zynəjə gorunə təbijəti vyroniku gyləje.

Baden-Vurtembergədə həmən čand təbijəti park heste. Schwarzwald, Schwäbische Alb ijən Bodensee region turiston arasında ve məşhurin.

Schwäbische Alb hissə UNESCO biosfer region nom de gorunə bedə.

== Əholi ==

2025-nə sori orəxədə Baden-Vurtembergədə təxminən 11 238 800 odəm žiə.

Baden-Vurtemberg Almanijə ən ve əholi hestə federativə zəmijoniku gyləje.

Ən jolə šəhər [[Stuttgart]]e.

Federativə zəmij jolə šəhron:

* [[Stuttgart]]
* [[Mannheim]]
* [[Karlsruhe]]
* [[Freiburg im Breisgau]]
* [[Heidelberg]]
* [[Pforzheim]]
* [[Heilbronn]]
* [[Ulm]]
* [[Reutlingen]]
* [[Esslingen am Neckar]]
* [[Ludwigsburg]]
* [[Tübingen]]

Əholi əsosən almani zyvonədə gəp žəne. Baden-Vurtembergədə čand regionalə dialekton hestin. Alemannisch ijən Schwäbisch əvonədə ən zynəjən.

XX əsri dıminə hissəku Baden-Vurtemberg bə ve muhočiron vətən be. Cy səbəbi de jolə šəhronədə čur bə čurə milləton ijən fərhəngon nümayəndon žijedən.

== Inziboti čo karde ==

Baden-Vurtemberg 4 inziboti regionədə (almani: ‘‘Regierungsbezirke’’) čo bedə:

* ‘’‘Regierungsbezirk Stuttgart’’’
* ‘’‘Regierungsbezirk Karlsruhe’’’
* ‘’‘Regierungsbezirk Freiburg’’’
* ‘’‘Regierungsbezirk Tübingen’’’

Federativə zəmij həmən Landkreison ijən Stadtkreisonədə čo bedə.

Stuttgart həm federativə zəmij pajtaxte, həmən ən jolə inziboti ijən sijosijə mərkəze.

== Taryx ==

Baden-Vurtemberg ərozi ve ǧədimə taryxyš heste. İnsan minon soroniku ijə žiə.

Qədimə zamonədə regioni čand hisson Roma imperijə de əlaǧə hest be. Roma imperijə sərhədi mudafiə sistem ‘’‘Limes’’’ region hissoniku bə ro šə.

Orta əsronədə indiki Baden-Vurtemberg ərozi čand knyazijə, graflijə, azadə šəhr ijən dini davlətonədə čo byə be.

Region taryxədə dı nom xüsusilə vyžnijə bən: ‘’‘Baden’’’ ijən ‘’‘Württemberg’’’.

== Vurttemberg ==

Württemberg orta əsroniku region vyžnijə sijosijə davlətoniku gyləj be.

1806-nə sorədə Württemberg padšoəti (almani: ‘‘Königreich Württemberg’’) be. [[Stuttgart]] cy pajtaxt be.

1871-nə sorədə Württemberg [[Almanijə imperijə]] hissə be.

1918-nə sorədə monarxijə orəxəj ijən Württemberg respublikə be.

== Baden ==

Baden həmən Almanijə cənub-ğərbədə taryxi davlət be.

1806-nə sorədə Baden ‘’‘Großherzogtum Baden’’’ be. [[Karlsruhe]] cy pajtaxt be.

1871-nə sorədə Baden Almanijə imperijə hissə be.

1918-nə sorədə monarxijə orəxəj ijən Baden respublikə be.

== Baden-Vurtemberg soxtə bej ==

[[II Dynjo dav]] bəpeštə Almanijə cənub-ğərb ərozi okupasijə zonon de čo kardə be.

Regionədə se davlət soxtə bən:

* ‘’‘Baden-Vurtemberg’’’
* ‘’‘Baden’’’
* ‘’‘Württemberg-Hohenzollern’’’

Əvon pevə omey məsələ de əholi arasında referendum bə vyrə rosne be.

25 aprel 1952-nə sorədə se davlət pevə omən ijən təzə federativə zəmij ‘’‘Baden-Vurtemberg’’’ soxtə be.

Təzə davləti yomin Ministerpräsident [[Reinhold Maier]] be.

1953-nə sorədə Baden-Vurtemberg Konstitusijə ǧəbul kardə be. 19 noyabr 1953-nə sorədə Konstitusijə bə ǧyvə ome ijən Baden-Vurtemberg nom rəsmi be.

Baden-Vurtemberg Almanijədə referendum de soxtə yeganə federativə zəmije.

== Sijosət ==

Baden-Vurtemberg [[Almanijə]] federativə zəmije.

Cy parlament ‘’‘Landtag von Baden-Württemberg’’’-e. Landtag Stuttgartədə dəbyə.

Landtag federativə zəmij ǧanunon ǧəbul karde, budžeti təsdiǧ karde ijən Ministerpräsident seç karde.

Federativə zəmij hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde.

== Iǧtisodijot ==

Baden-Vurtemberg Almanijə ijən Avropə ən güclu sənajə ijən iǧtisodijə regiononiku gyləje.

Avtomobilə sənajə federativə zəmij iǧtisodijotədə xüsusi vyrə gəte.

[[Stuttgart]] region de avtomobil sənajə sıx əlaǧə heste. [[Mercedes-Benz]] ijən [[Porsche]] de Stuttgart əlaǧə hestin.

Baden-Vurtembergədə mašinsoxtə, elektronika, program təminoti, tibbi texnoložijə, kimijə, farmasevtikə ijən dəǧiǧ aləton sənajə həmən ve inkišof kardə.

Regionədə ve xırdə ijən orta kompaniə heste. Əvon Baden-Vurtemberg iǧtisodijotədə vyžnijə roli hestin.

[[Mannheim]], [[Karlsruhe]], [[Stuttgart]], [[Heilbronn]], [[Ulm]] ijən [[Friedrichshafen]] vyžnijə sənajə ijən iǧtisodijə mərkəzonən.

== Avtomobil sənajə ==

Baden-Vurtemberg avtomobil taryxədə xüsusi vyrəš heste.

[[Carl Benz]] XIX əsrədə Mannheimədə yštə avtomobil üzərində kardə. Cy 1886-nə sorədə patent kardə avtomobil müasirə avtomobil taryxədə vyžnijə mərhələ hesab bedə.

[[Gottlieb Daimler]] ijən [[Wilhelm Maybach]] həmən Stuttgart regionədə daxili yanma mühərrik ijən avtomobil texnoložijon inkişaf kardən.

Imro Baden-Vurtemberg avtomobil sənajə dynjo vyžnijə mərkəzoniku gyləje.

== Elm ijən təhsil ==

Baden-Vurtemberg Almanijə ən vyžnijə elm ijən universitet regiononiku gyləje.

Federativə zəmijədə čand ǧədimə ijən dynjoədə zynəjə universitet heste.

Əvonədə:

* [[Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg]]
* [[Eberhard Karls Universität Tübingen]]
* [[Albert-Ludwigs-Universität Freiburg]]
* [[Universität Stuttgart]]
* [[Universität Mannheim]]
* [[Universität Konstanz]]
* [[Universität Ulm]]
* [[Karlsruher Institut für Technologie]]

[[Heidelberg]] universitet 1386-nə sorədə soxtə be. Cy Almanijə ən ǧədimə universitete.

[[Tübingen]] universitet 1477-nə sorədə soxtə be.

Karlsruhe həmən elm, mühəndisijə ijən informasiə texnoložijon de zynəjə.

Baden-Vurtembergədə Max-Planck, Fraunhofer ijən čand čo elmi instituton hestin.

== Tib ijən elm ==

[[Heidelberg]], [[Tübingen]], [[Freiburg]], [[Ulm]] ijən [[Mannheim]] vyžnijə tibbi ijən elmi mərkəzonən.

Heidelbergədə universitet klinikə ijən [[Deutsches Krebsforschungszentrum]] dəbyə.

Tübingen həmən nevrologijə, immunologijə, infeksijə elmi ijən čo tibbi sahon de zynəjə.

== Fərhəng ==

Baden-Vurtemberg čur bə čurə taryxi regionon ijən fərhəngoniku soxtə byə.

Baden, Württemberg, Schwaben, Schwarzwald, Kurpfalz ijən Bodensee regionon yštə xususi ənənon hestin.

Federativə zəmijədə ve muzey, teatr, opera, saroy, galə, monastır ijən ǧədimə šəhr heste.

Stuttgartədə ‘’‘Staatsoper Stuttgart’’’, muzeyon ijən čand fərhəngi mərkəzon hestin.

Karlsruhe ‘’‘Zentrum für Kunst und Medien’’’ de zynəjə.

== Ədəbijo ijən fəlsəfə ==

Baden-Vurtemberg Almanijə elm, ədəbijo ijən fəlsəfə taryx de sıx əlaǧə heste.

[[Friedrich Schiller]] 1759-nə sorədə Marbach am Neckarədə bə dynjo ome.

[[Hermann Hesse]] 1877-nə sorədə Calwədə bə dynjo ome.

[[Friedrich Hölderlin]] Lauffen am Neckarədə bə dynjo ome ijən Tübingen de sıx əlaǧəš hest be.

[[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] 1770-nə sorədə Stuttgartədə bə dynjo ome.

== Din ==

Baden-Vurtemberg taryxədə həm katolik, həm protestant regionon heste.

Baden ijən Württemberg čur bə čurə dini taryxyš heste. Federativə zəmijədə ve ǧədimə kilsə, monastır ijən dini abidon hestin.

[[Ulmer Münster]] Almanijə ən zynəjə kilsə abidoniku gyləje. Cy güllə dynjo ən barzə kilsə gulloniku gyləje.

== Turizm ==

Baden-Vurtemberg Almanijə vyžnijə turistijə regiononiku gyləje.

Ən zynəjə turistijə vyron:

* [[Schwarzwald]]
* [[Bodensee]]
* [[Heidelberg]]
* [[Stuttgart]]
* [[Freiburg im Breisgau]]
* [[Tübingen]]
* [[Ulm]]
* [[Konstanz]]
* [[Baden-Baden]]
* [[Schwäbische Alb]]
* [[Hohenzollern qalə|Hohenzollern galə]]
* [[Heidelberg qalə|Heidelberg galə]]

Schwarzwald təbijət, pijodə roon, zymystoni vərzyš ijən istirahət de zynəjə.

Bodensee region su idmon, təbijət ijən taryxi šəhron de turiston arasında məşhure.

[[Baden-Baden]] termalə suon ijən kurort taryx de dynjoədə zynəjə.

== UNESCO irs ==

Baden-Vurtembergədə čand [[UNESCO]] Dynjo irsi vyrə heste.

Əvonədə:

* [[Kloster Maulbronn]]
* [[Klosterinsel Reichenau]]
* Roma imperijə ‘’‘Limes’’’ hisson
* Alp region tarixdən əvvəlki dirək evon
* [[Le Corbusier]] Stuttgartədə soxtə evon
* Schwäbische Alb mağaronədə tapə ǧədimə incəsənəti əsəron

Schwäbische Alb mağaronədə tapə buz dövri incəsənəti əsəron bəşəriyyət ən ǧədimə məcazi incəsənəti nümunoniku hesab bedən.

== Mətbəx ==

Baden-Vurtemberg mətbəx regionon bə region fərǧ karde.

Zynəjə yeməonədə:

* ‘’‘Maultaschen’’’
* ‘’‘Spätzle’’’
* ‘’‘Käsespätzle’’’
* ‘’‘Schwarzwälder Kirschtorte’’’
* ‘’‘Zwiebelkuchen’’’

Baden ijən Württemberg həmən Almanijə vyžnijə šərab istehsal kardə regiononiku bən.

== Vərzyš ==

Baden-Vurtembergədə futbol, həndbol, basketbol, tennis, velosiped ijən zymystoni vərzyžon məšhurin.

Zynəjə futbolə klubonədə [[VfB Stuttgart]], [[SC Freiburg]], [[TSG 1899 Hoffenheim]] ijən [[Karlsruher SC]] hestin.

[[Hockenheimring]] Almanijə ən zynəjə avtomobilə idman trasloniku gyləje.

== Nəǧlijot ==

Baden-Vurtemberg Almanijə ijən Avropə vyžnijə nəǧlijoti roon kəsišmə vyrədə dəbyə.

[[Stuttgart Hauptbahnhof]], [[Mannheim Hauptbahnhof]] ijən [[Karlsruhe Hauptbahnhof]] vyžnijə dəmiryolə mərkəzonən.

‘’‘Flughafen Stuttgart’’’ federativə zəmij ən jolə aeraporte.

Rejn ruədə Mannheim ijən Karlsruhe limanon yük nəǧlijotədə vyžnijə roli hestin.

== Hənijən dijə bykə ==
* [[Almanijə]]
* [[Bavarijə]]
* [[Stuttgart]]
* [[Schwarzwald]]
* [[Bodensee]]
* [[Heidelberg]]
* [[Tübingen]]

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
* [https://www.statistik-bw.de/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung/bevoelkerung-in-baden-wuerttemberg-2025-ruecklaeufig/ Statistisches Landesamt Baden-Württemberg — Bevölkerung in Baden-Württemberg 2025]
* [https://www.statistik-bw.de/ Statistisches Landesamt Baden-Württemberg]
* [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land Baden-Württemberg — federativə zəmij rəsmi internet səhifə]
* [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land/geschichte Baden-Württemberg — Landesgeschichte]
* [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land/geschichte/entstehung-des-suedweststaats Baden-Württemberg — Entstehung des Südweststaats]
* [https://www.baden-wuerttemberg.de/de/unser-land/von-der-gemeinde-bis-zum-ministerium Baden-Württemberg — Regierungsbezirke ijən inziboti quruluş]
[[Kategorijə:Almanijə]]
[[Kategorijə:Baden-Württemberg]]</text>
      <sha1>fa0cqc1w1rcg68d95sfwepp4dhvudyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bavarijə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4731</id>
    <revision>
      <id>126202</id>
      <parentid>112916</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6098" sha1="38m0e29b7krzz97soztvep29uv61sdq" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:Flag of Bavaria (lozengy).svg|thumb|Bavarijə parcəm]]

'''Bavarijə''' ([[Almani zyvon|alm]]: ‘‘''Bayern''’’), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Bayern’’’ — [[Almanijə]] məhəlonədə gyləje. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Munhen]]e. Əholiš 12,525 miljone. Əroziš 70 550,11 кm²-e.

Bavarijə de [[Baden-Württemberg]], [[Hessen]], [[Turingijə]] ijən [[Sachsen]] sərhəd heste. Cy həmən de [[Avstrijə]] ijən [[Cexijə]] davləti sərhəd heste.

Bavarijə ərozi de Almanijə ən jolə federativə zəmine. Ən jolə šəhəryš [[Münhen]]e. [[Nürnberg]], [[Augsburg]], [[Regensburg]], [[Ingolstadt]], [[Würzburg]], [[Fürth]] ijən [[Erlangen]] həmən Bavarijə vyžnijə šəhronən.

== Čoǧrafijə ==

Bavarijə Almanijə čənubədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 70 542 km²-e.

Bavarijə cənubədə [[Alp]] kuon hestin. Almanijə ən barzə vyrə ‘’‘Zugspitze’’’ Bavarijədə, Avstrijə marz kəno dəbyə. Cy barzə 2 962 metre.

Bavarijədə čand jolə ru heste. [[Dunaj]], [[Main]], [[Inn]], [[Isar]] ijən [[Lech]] əvonədəndən.

Cənubi Bavarijədə ve gölon hestin. [[Chiemsee]], [[Starnberger See]] ijən [[Ammersee]] əvonədə zynəjə golonən.

Bavarijə əroziədə Alp kuon, mešon, ruon, gölon ijən hamvarə zəmijon hestin.

== Əholi ==

2025-nə sori 31 dekabrədə Bavarijədə 13 245 503 odəm žijə.

Bavarijə Almanijə ən ve əholi hestə federativə zəmijoniku gyləje.

Ən jolə šəhər [[Munhen]]&lt;nowiki/&gt;e. Münhen həmən Bavarijə pajtaxt ijən Almanijə ən jolə šəhroniku gyləje.

Əholi əsosən almani zyvonədə qəp žəne. Bavarijədə čand regionalə almani dialekton hestin.

== Šəhəron ==

Bavarijə vyžnijə šəhəron:

* [[Münhen|Munhen]] — pajtaxt ijən ən jolə šəhər
* [[Nürnberg]]
* [[Augsburg]]
* [[Regensburg]]
* [[Ingolstadt]]
* [[Würzburg]]
* [[Fürth]]
* [[Erlangen]]
* [[Bamberg]]
* [[Bayreuth]]
* [[Passau]]

== Inziboti čo karde ==

Bavarijə 7 inziboti regionədə (almani: ‘‘Regierungsbezirke’’) čo bedə:

* ‘’‘Oberbayern’’’
* ‘’‘Niederbayern’’’
* ‘’‘Oberpfalz’’’
* ‘’‘Oberfranken’’’
* ‘’‘Mittelfranken’’’
* ‘’‘Unterfranken’’’
* ‘’‘Schwaben’’’

[[Münhen|Munhen]] Oberbayernədə, [[Nürnberg|Nurnberg]] Mittelfrankenədə, [[Würzburg|Vurzburg]] Unterfrankenədə ijən [[Regensburg]] Oberpfalzədə dəbyə.

== Taryx ==

Bavarijə Avropə ǧədimə taryxi regiononiku gyləje. Cy nom ǧədimə ‘’‘Bajuwaren’’’ ǧəbilə nom de əloǧə heste.

Orta əsronədə Bavarijə čand dynastijon tərəfindən idarə kardə be. 1180-nə soriku [[Wittelsbach]] xanədan uzun mudət Bavarijə idorə karde.

1806-nə sorədə Bavarijə padšoəti (almani: ‘‘Königreich Bayern’’) soxtə be.

1871-nə sorədə Bavarijə tožə soxtə [[Almanijə imperijə]] hissə be, amma yštə čand xususi huǧuǧon saxləše.

1918-nə sorədə [[Iminə Dynjo čang]] bəpeštə Bavarijə padšoəti orəxəj ijən Bavarijə respublikə be.

[[II Dynjo dav]] bəpeštə Bavarijə Amerika okupasijə zonədə dəbyə.

1949-nə sorədə Bavarijə [[Almanijə Federativə Respublikə]] federativə zəmijoniku gyləj be.

== Sijosət ==

Bavarijə Almanijə federativə zəmije. Cy parlament ‘’‘Bayerischer Landtag’’’-e. Parlament Münhenədə dəbyə.

Bavarijə hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde.

Bavarijə rəsmi nom ‘’‘Freistaat Bayern’’’-e.

== Iǧtisodijot ==

Bavarijə Almanijə ijən Avropə ən güclu iǧtisodijə regiononiku gyləje.

Avtomobilə sənajə, mašinsoxtə, elektronika, informasiə texnoložijə, aviasijə, kimijə, farmasevtikə ijən turizm Bavarijə iǧtisodijotədə vyžnijə sahonən.

[[Münhen]] Almanijə vyžnijə iǧtisodijə ijən texnoložijə mərkəzoniku gyləje.

Bavarijədə čand dynjoədə zynəjə kompaniə heste. [[BMW]], [[Audi]] ijən [[Siemens]] de Bavarijə sıx əlaqə hestin.

== Elm ijən təhsil ==

Bavarijədə čand zynəjə universitet ijən elmi institut heste.

Münhenədə [[Ludwig-Maximilians-Universität München]] ijən [[Technische Universität München]] hestin.

[[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg]], [[Universität Würzburg]], [[Universität Regensburg]], [[Universität Augsburg]], [[Universität Bayreuth]] ijən [[Universität Passau]] həmən Bavarijə vyžnijə universitetonən.

== Fərhəng ==

Bavarijə yštə xususi fərhəng, ənənon ijən regionalə identitet de zynəjə.

Bavarijə fərhəngədə ənənəvi musiqi, liboson, bayramon ijən mətbəx vyžnijə vyrə gətedən.

[[Münhen]]ədə har sor ‘’‘Oktoberfest’’’ bə vyrə rosne bedə. Cy dynjo ən zynəjə xalq bayramoniku gyləje.

Bavarijə həmən čand zynəjə saroy, qalə, kilsə ijən qədimə šəhron heste.

== Turizm ==

Bavarijə Almanijə vyžnijə turistijə regiononiku gyləje.

Zynəjə turistijə vyron:

* [[Münhen]]
* [[Neuschwanstein]] qalə
* [[Alp]] kuon
* [[Zugspitze]]
* [[Nürnberg]] qədimə šəhər
* [[Regensburg]] qədimə šəhər
* [[Bamberg]]
* [[Rothenburg ob der Tauber]]
* [[Chiemsee]]
* [[Berchtesgaden]]
* [[Königssee]]

‘’‘Neuschwanstein’’’ Bavarijə ijən Almanijə ən zynəjə qaloniku gyləje.

== Vərzyš ==

Bavarijədə futbol ve məşhure. [[FC Bayern München]] Almanijə ijən Avropə ən uğurlu futbolə kluboniku gyləje.

Bavarijə Alp regiononədə qyš idmon, xususi de ski ijən dağ idmon həmən məşhurin.
== Hənijən dijə bykə ==
* [[Almanijə]]
* [[Munhen]]
* [[Turingijə]]
* [[Alp]]
* Nurnberg
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
* [https://www.statistik.bayern.de/presse/mitteilungen/2026/pm126/index.html Bayerisches Landesamt für Statistik — Einwohnerzahl in Bayern 2025]
* [https://www.statistik.bayern.de/presse/mitteilungen/2025/pm262/index.html Bayerisches Landesamt für Statistik — Flächennutzung und Landesfläche Bayerns]
[[Kategorijə:Almanijə]]
[[Kategorijə:Bavarijə]]
[[Tispir:Almanijə]]</text>
      <sha1>38m0e29b7krzz97soztvep29uv61sdq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126203</id>
      <parentid>126202</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Гусейнага номи овахте сәһифә [[Bavarija]] бә [[Bavarijə]]</comment>
      <origin>126202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6098" sha1="38m0e29b7krzz97soztvep29uv61sdq" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:Flag of Bavaria (lozengy).svg|thumb|Bavarijə parcəm]]

'''Bavarijə''' ([[Almani zyvon|alm]]: ‘‘''Bayern''’’), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Bayern’’’ — [[Almanijə]] məhəlonədə gyləje. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Munhen]]e. Əholiš 12,525 miljone. Əroziš 70 550,11 кm²-e.

Bavarijə de [[Baden-Württemberg]], [[Hessen]], [[Turingijə]] ijən [[Sachsen]] sərhəd heste. Cy həmən de [[Avstrijə]] ijən [[Cexijə]] davləti sərhəd heste.

Bavarijə ərozi de Almanijə ən jolə federativə zəmine. Ən jolə šəhəryš [[Münhen]]e. [[Nürnberg]], [[Augsburg]], [[Regensburg]], [[Ingolstadt]], [[Würzburg]], [[Fürth]] ijən [[Erlangen]] həmən Bavarijə vyžnijə šəhronən.

== Čoǧrafijə ==

Bavarijə Almanijə čənubədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 70 542 km²-e.

Bavarijə cənubədə [[Alp]] kuon hestin. Almanijə ən barzə vyrə ‘’‘Zugspitze’’’ Bavarijədə, Avstrijə marz kəno dəbyə. Cy barzə 2 962 metre.

Bavarijədə čand jolə ru heste. [[Dunaj]], [[Main]], [[Inn]], [[Isar]] ijən [[Lech]] əvonədəndən.

Cənubi Bavarijədə ve gölon hestin. [[Chiemsee]], [[Starnberger See]] ijən [[Ammersee]] əvonədə zynəjə golonən.

Bavarijə əroziədə Alp kuon, mešon, ruon, gölon ijən hamvarə zəmijon hestin.

== Əholi ==

2025-nə sori 31 dekabrədə Bavarijədə 13 245 503 odəm žijə.

Bavarijə Almanijə ən ve əholi hestə federativə zəmijoniku gyləje.

Ən jolə šəhər [[Munhen]]&lt;nowiki/&gt;e. Münhen həmən Bavarijə pajtaxt ijən Almanijə ən jolə šəhroniku gyləje.

Əholi əsosən almani zyvonədə qəp žəne. Bavarijədə čand regionalə almani dialekton hestin.

== Šəhəron ==

Bavarijə vyžnijə šəhəron:

* [[Münhen|Munhen]] — pajtaxt ijən ən jolə šəhər
* [[Nürnberg]]
* [[Augsburg]]
* [[Regensburg]]
* [[Ingolstadt]]
* [[Würzburg]]
* [[Fürth]]
* [[Erlangen]]
* [[Bamberg]]
* [[Bayreuth]]
* [[Passau]]

== Inziboti čo karde ==

Bavarijə 7 inziboti regionədə (almani: ‘‘Regierungsbezirke’’) čo bedə:

* ‘’‘Oberbayern’’’
* ‘’‘Niederbayern’’’
* ‘’‘Oberpfalz’’’
* ‘’‘Oberfranken’’’
* ‘’‘Mittelfranken’’’
* ‘’‘Unterfranken’’’
* ‘’‘Schwaben’’’

[[Münhen|Munhen]] Oberbayernədə, [[Nürnberg|Nurnberg]] Mittelfrankenədə, [[Würzburg|Vurzburg]] Unterfrankenədə ijən [[Regensburg]] Oberpfalzədə dəbyə.

== Taryx ==

Bavarijə Avropə ǧədimə taryxi regiononiku gyləje. Cy nom ǧədimə ‘’‘Bajuwaren’’’ ǧəbilə nom de əloǧə heste.

Orta əsronədə Bavarijə čand dynastijon tərəfindən idarə kardə be. 1180-nə soriku [[Wittelsbach]] xanədan uzun mudət Bavarijə idorə karde.

1806-nə sorədə Bavarijə padšoəti (almani: ‘‘Königreich Bayern’’) soxtə be.

1871-nə sorədə Bavarijə tožə soxtə [[Almanijə imperijə]] hissə be, amma yštə čand xususi huǧuǧon saxləše.

1918-nə sorədə [[Iminə Dynjo čang]] bəpeštə Bavarijə padšoəti orəxəj ijən Bavarijə respublikə be.

[[II Dynjo dav]] bəpeštə Bavarijə Amerika okupasijə zonədə dəbyə.

1949-nə sorədə Bavarijə [[Almanijə Federativə Respublikə]] federativə zəmijoniku gyləj be.

== Sijosət ==

Bavarijə Almanijə federativə zəmije. Cy parlament ‘’‘Bayerischer Landtag’’’-e. Parlament Münhenədə dəbyə.

Bavarijə hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde.

Bavarijə rəsmi nom ‘’‘Freistaat Bayern’’’-e.

== Iǧtisodijot ==

Bavarijə Almanijə ijən Avropə ən güclu iǧtisodijə regiononiku gyləje.

Avtomobilə sənajə, mašinsoxtə, elektronika, informasiə texnoložijə, aviasijə, kimijə, farmasevtikə ijən turizm Bavarijə iǧtisodijotədə vyžnijə sahonən.

[[Münhen]] Almanijə vyžnijə iǧtisodijə ijən texnoložijə mərkəzoniku gyləje.

Bavarijədə čand dynjoədə zynəjə kompaniə heste. [[BMW]], [[Audi]] ijən [[Siemens]] de Bavarijə sıx əlaqə hestin.

== Elm ijən təhsil ==

Bavarijədə čand zynəjə universitet ijən elmi institut heste.

Münhenədə [[Ludwig-Maximilians-Universität München]] ijən [[Technische Universität München]] hestin.

[[Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg]], [[Universität Würzburg]], [[Universität Regensburg]], [[Universität Augsburg]], [[Universität Bayreuth]] ijən [[Universität Passau]] həmən Bavarijə vyžnijə universitetonən.

== Fərhəng ==

Bavarijə yštə xususi fərhəng, ənənon ijən regionalə identitet de zynəjə.

Bavarijə fərhəngədə ənənəvi musiqi, liboson, bayramon ijən mətbəx vyžnijə vyrə gətedən.

[[Münhen]]ədə har sor ‘’‘Oktoberfest’’’ bə vyrə rosne bedə. Cy dynjo ən zynəjə xalq bayramoniku gyləje.

Bavarijə həmən čand zynəjə saroy, qalə, kilsə ijən qədimə šəhron heste.

== Turizm ==

Bavarijə Almanijə vyžnijə turistijə regiononiku gyləje.

Zynəjə turistijə vyron:

* [[Münhen]]
* [[Neuschwanstein]] qalə
* [[Alp]] kuon
* [[Zugspitze]]
* [[Nürnberg]] qədimə šəhər
* [[Regensburg]] qədimə šəhər
* [[Bamberg]]
* [[Rothenburg ob der Tauber]]
* [[Chiemsee]]
* [[Berchtesgaden]]
* [[Königssee]]

‘’‘Neuschwanstein’’’ Bavarijə ijən Almanijə ən zynəjə qaloniku gyləje.

== Vərzyš ==

Bavarijədə futbol ve məşhure. [[FC Bayern München]] Almanijə ijən Avropə ən uğurlu futbolə kluboniku gyləje.

Bavarijə Alp regiononədə qyš idmon, xususi de ski ijən dağ idmon həmən məşhurin.
== Hənijən dijə bykə ==
* [[Almanijə]]
* [[Munhen]]
* [[Turingijə]]
* [[Alp]]
* Nurnberg
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
* [https://www.statistik.bayern.de/presse/mitteilungen/2026/pm126/index.html Bayerisches Landesamt für Statistik — Einwohnerzahl in Bayern 2025]
* [https://www.statistik.bayern.de/presse/mitteilungen/2025/pm262/index.html Bayerisches Landesamt für Statistik — Flächennutzung und Landesfläche Bayerns]
[[Kategorijə:Almanijə]]
[[Kategorijə:Bavarijə]]
[[Tispir:Almanijə]]</text>
      <sha1>38m0e29b7krzz97soztvep29uv61sdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berlin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4790</id>
    <revision>
      <id>126210</id>
      <parentid>126156</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edit by [[Special:Contributions/Zındənim|Zındənim]] ([[User talk:Zındənim|talk]]) to last revision by [[User:TALIŞOV|TALIŞOV]]</comment>
      <origin>112071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1179" sha1="opu7tgea0tv47lla5bfrbae375qpc1t" xml:space="preserve">[[Fajl:Brandenburger_Tor_abends.jpg|alt=Brandenburger Tor abends.jpg|thumb|Berlin, [[Almanijə]]]]
[[Fajl:Flag of Berlin.svg|thumb|Cy Berlini gerb]]
'''Berlin''' (''Berlin'') — [[Almanijə]] [[Pajtaxt|pajtaxte]]. Əholiš 3,677,472 miljone&lt;ref&gt;https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/bevoelkerung/&lt;/ref&gt;. Əroziš 891,3 кm²-e&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210308125331/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/Statistiken/inhalt-statistiken.asp&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery class=center caption=&quot;Berlin&quot;&gt;
Berlin-von Siegessaeule 106-nach O-2017-gje.jpg
Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg
Berlin-Brandenburger Tor-18-Quadriga-2016-gje.jpg
Berlin-Humboldt-Universitaet-10-2017-gje.jpg
Berlin-Unter den Linden-04-Staatsbibliothek-Reiterstandbild Friedrichs des Grossen-Fahrradrikscha-2017-gje.jpg
Berlin-Denkmal fuer die ermordeten Juden Europas-16-2016-gje.jpg
Berlin-Gendarmenmarkt-14-Deutscher Dom-Konzerthaus-2017-gje.jpg
Berlin-Tiergarten-20-Komponistendenkmal-2016-gje.jpg
Berlin-Koepenick-06-Rathaus-2017-gje.jpg
Berlin-Anhalter Bahnhof-02-2006-gje.jpg
&lt;/gallery&gt;

{{Avropə pajtaxton}}

==Səvonon==
&lt;references /&gt;

[[Tispir:Almanijə]]
[[Tispir:Avropə pajtaxton]]</text>
      <sha1>opu7tgea0tv47lla5bfrbae375qpc1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Həši</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6103</id>
    <revision>
      <id>126216</id>
      <parentid>126162</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18143" sha1="scadgjnktuwkxll9mtvdaz3w7jg51sg" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA’s Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|Həši]]
[[Fajl:LL-Q34318 (tly)-Гусейнага-Həši.wav|miniatyur|Bə tolyši cerə məse bejdə]]

'''Həši''' (simvol: [[file:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) — [[Həši sistem]]i mərkəzədə mandə astovə. Əy zəminə həməku nezə ulduz ijən Həši sistemədə yeganə ulduze. Həši yštə qravitasijə de planeton, cırə planeton, asteroidon, kometon ijən Həši sistemi co ǧysmon yštə girdədə saxlarde.

Həši təxminən ‘’‘4,6 milyard sol’’’ sin heste. Əy əsasən hidrogen ijən heliumku ibarət pilə plazmə kürəje. Həši sistemi həmmə massə təxminən ‘’‘99,8 faiz’’’ Həšidə mande.

Həšiku [[Zəmin]]ə orta məsafə təxminən ‘’‘149 milyon 600 həzo kilometr’’‘e. Ym məsafə gylə [[astronomik vahid]] hesab bedə. Həši işıq Zəminə təxminən ‘’‘həşt dəqiqə ijən 20 saniyə’’’də rəsne.

Həši diametr təxminən ‘’‘1,39 milyon kilometr’’’e. Əy diametriku Zəminiku təxminən 109 kərə pile. Həši massə Zəmini massəku təxminən 333 həzo kərə pile.

Həši mərkəzədə temperatur təxminən ‘’‘15 milyon °C’’’-e. Əmə vində fotosferədə temperatur isə təxminən ‘’‘5 500 °C’’’-e. Həši xarici atmosferi — [[korona]] — fotosferiku ve istije ijən temperatur əjo milyonon dərəcəyə rəsne.

Həši Zəminədə həyat bo əsas enerji mənbəje. Əçi işıq ijən istilik olmado Zəmin səpe ysətnə həyat formon be zınəni.

== Nom ==
Tolışi zıvonədə ym ulduz ‘’‘Həši’’’ nom kardə bedə.

Ve zıvononədə Həši de qədimə nomon tanınə. Latinə zıvonədə Həši bo ‘‘Sol’’, qədimə yunoni zıvonədə isə ‘‘Helios’’ nom oko doə bə. ‘‘Solar’’, ‘‘heliosfer’’, ‘‘heliosentrik’’ kimi astronomi terminon ym nomon de əloǧə hestin.

== Həši yeri ==
Həši [[Həši sistem]]i mərkəzədə mande.

Merkuri, Venera, Zəmin, Mars, Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun Həši girdədə hərlanən. Əvonku əlavə cırə planeton, asteroidon, kometon ijən milyonon co xırdə ǧysmən Həši qravitasijə təsiri žinə hestin.

Həši sistem isə [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande. Əy Süd yolu mərkəzədə ni; qalaktikə diskədə, Orion qolu nom kardə region nezdə yerləşe.

Həši de yštə həmmə Həši sistem Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane. Gylə tam qalaktik orbit təxminən ‘’‘230 milyon sol’’’ davam karde.

== Bino bej ==
{{Əsas|Həši sistemi bino bej}}

Həši təxminən ‘’‘4,6 milyard sol’’’ bundan pešo bino bə.

Ym vaxt pilə molekulyar qaz ijən toz buludi gylə hissə yštə qravitasijə təsiri žinə sıx be bino kardə. Maddə mərkəz tərəf cəm bə ijən bulud tez hərlanə bino kardə.

Vaxtiku ym maddə yastı disk bino kardə. Əçi mərkəzədə ən ve maddə cəm bə. Mərkəzədə temperatur ijən təzyiq vej bə.

Mərkəzi temperatur žəgo vej bə ki, hidrogen nüvəon de i co bıəloǧə be bino kardən. Ym proses ‘’‘nüvə sintezi’’’ nom kardə bedə.

Nüvə sintezi bino be de gənc Həši həqiqi ulduzə bəbe.

Həši girdədə mandə qaz-toz diskiku pešo planeton, peykon, asteroidon ijən co Həši sistemi ǧysmon bino bin.

Həši sistemi massə təxminən 99,8 faizi Həšidə cəm bə; qalan çox xırdə hissəku həmmə co ǧysmon bino bin.

== Ümumi quruluş ==
Həši bərk səthi doə ǧysm ni. Əy əsasən ve isti, elektrik yüklü maddə — ‘’‘plazmə’’’ku ibarət bə.

Həšini daxili hissəon mərkəziku bə kəno žygo bölə bedən:

‘’‘nüvə’’’;

‘’‘radiasijə zonə’’’;

‘’‘konveksijə zonə’’’.

Həši atmosferi isə žygo hissəoniku ibarət bə:

‘’‘fotosfer’’’;

‘’‘xromosfer’’’;

‘’‘keçidə region’’’;

‘’‘korona’’’.

Koronaku bəpešo Həšiku daimi zərrə axın — ‘’‘Həši vind’’’ — bə fəzo dəvarde.

== Nüvə ==
‘’‘Nüvə’’’ Həšini mərkəzi ijən həməku isti hissəje.

Əjo temperatur təxminən ‘’‘15 milyon °C’’’-e. Təzyiqən ve pile.

Žygo şəraitədə hidrogen nüvəon de i co bıəloǧə bedən ijən helium bino bedə. Ym vaxt ve pilə enerji azod bedə.

Ym prosesdə hər saniyə yüzon milyon ton hidrogen heliuma dəqiş bedə. Maddə gylə xırdə hissə enerji bəbe.

Ym enerji pešo Həši daxiliku bə kəno dəvarde ijən axırədə işıq, istilik ijən co radiasijə formasədə kosmosa dəvarde.

Həši milyardon sol işıq dojə güc ym nüvə reaksijoniku ome.

== Nüvə sintezi ==
{{Əsas|Nüvə sintezi}}

Həši enerjijə əsas bino bej hidrogen de heliuma dəqiş beje.

Əsas proses proton-proton zəncirije. Dı proton de i co reaksiya bino kardən, neçe mərhələ pešo helium nüvə bino bedə.

Ym reaksijə vaxt kütləni gylə hissə enerji bəbe. Ym əloǧə Albert Einstein məşhur

‘’‘E = mc²’’’

düstur de nišo doə.

Həši hər saniyə təxminən ‘’‘600 milyon ton’’’ hidrogeni heliuma dəqiş karde. Ym prosesədə təxminən ço milyon ton maddə qarşılığı enerji formasədə azod bedə.

== Radiasijə zonə ==
Nüvə girdədə ‘’‘radiasijə zonə’’’ yerləşe.

Nüvədə bino bə enerji ym regioniku əsasən fotonon formasədə dəvarde.

Amma Həši daxilə maddə ve sıxe. Foton düz xətt de bə kəno dəvarde zınəni. Əy davamlı zərrəon de qarşı bə qarşı ome, udə bedə ijən nujədən azod bedə.

Əve səbəbiku enerji Həši nüvəku konveksijə zonəyə rəsne bo ve uzun vaxt sərf karde.

Ym səyahət təxminən ‘’‘170 həzo sol’’’ davam karde zıne.

== Konveksijə zonə ==
Radiasijə zonəku bəpešo ‘’‘konveksijə zonə’’’ bino bedə.

Əjo maddə nisbətən sərin bedə ijən enerji artıq radiasijəku vej maddə hərəkəti de dašə bedə.

İsti plazmə bə səpe tərəf ome. Əjo sərin bedə ijən nujədən žinə šoe.

Žygo davamlı pilə dövrəon əmələ omen.

Ym hərəkət fotosferədə ‘’‘qranulon’’’ kimi vində bedə. Hər qranul konveksijə hüceyrəje.

Konveksijə zonə Həši səthiku təxminən 200 həzo kilometr žinə qədər dəvarde.

== Fotosfer ==
‘’‘Fotosfer’’’ Həšini əmə adi göz de vində «səth»e.

Həšini həqiqi bərk səthi ni. Fotosfer plazmə qatıje.

Fotosferi temperatur orta hesab de təxminən ‘’‘5 500 °C’’’-e.

Həši görünə işığı ve hissə ym qatiku ome.

Fotosfer səpe qranulon, Həši ləkəon ijən co maqnit hadisəon vində bedən.

Fotosfer ve nazik qate — Həši ümumi ölçü de müqayisə karde əçi qalınlıq xırdəje.

== Həši ləkəon ==
{{Əsas|Həši ləkə}}

‘’‘Həši ləkəon’’’ fotosferədə ətrafiku qaranlıq vində bə regiononin.

Əvon həqiqətdə qərə nin. Əvon sadəcə ətraf fotosferiku sərinonin.

Həši ləkəon güclü maqnit sahə de əloǧə hestin. Maqnit sahə konveksijə hərəkəti zəiflarde, əve səbəbiku ym regiononədə temperatur kam bedə.

Pilə Həši ləkəon Zəminiku ve kərə pilə ola bən.

Ləkəon ašmard Həši fəaliyyəti dövrə de dəqiş bedə.

== Qranulasijə ==
Fotosferi yaxından şəkilonədə səth xırdə dənəonə oxšo vində bedə.

Ym quruluş ‘’‘qranulasijə’’’ nom kardə bedə.

Hər qranul konveksijə zonəku bə səpe ome isti plazmə nišo doə.

Qranuli mərkəz adətən işıqlı, kəno isə nisbətən qaranlıq vində bedə.

Qranulon ömr adətən neçe dəqiqəje. Əvon daim bino bedən ijən yo bedən.

== Xromosfer ==
‘’‘Xromosfer’’’ fotosferiku bəpešo yerləşə Həši atmosferi qatije.

Adi şəraitədə əy fotosferi ve pilə işığı səbəbiku vində be çətine.

Tam Həši tutulması vaxtədə əy Həši girdədə nazik qırmızı qat kimi vində be zıne.

Xromosferi temperatur žiniku bə səpe tərəf dəvarde vaxt artış karde. Təxminən 6 000 °C-ku 20 000 °C-yə qədər rəsne.

== Keçidə region ==
Xromosfer de korona arədə ve nazik ‘’‘keçidə region’’’ heste.

Ym regionədə temperatur ve tez artış karde.

Xromosferədə onon həzo dərəcə bə temperatur qısa məsafəədə yüzon həzo ijən milyonon dərəcəyə rəsne.

Ym region Həši atmosferi həməku mürəkkəbə hissoniku ije.

== Korona ==
{{Əsas|Həši koronə}}

‘’‘Korona’’’ Həši atmosferi xarici hissəje.

Əy Həšiku milyonon kilometr durə dəvarde.

Korona ve nazike, amma temperaturi ve pile. Kali regiononədə temperatur ‘’‘i–dı milyon °C’’’-yə rəsne.

Ym ve maraǧinə fiziki probleme: fotosfer təxminən 5 500 °C bə halda niyə ondan ve durədə bə korona milyonon dərəcə isti bə?

Ym sual heliophysikədə hələ tam həll nıbə problemloniku ije.

Alimon fikir kardən ki, Həši maqnit sahə de əloǧə dalğaon ijən xırdə maqnit enerji azod bej koronə qızış karde.

Tam Həši tutulması vaxtədə korona adi göz de ağ tacə oxšo vində bedə.

== Həši atmosfer ==
Həši atmosfer fotosferiku bino bedə ijən kosmosa ve durə dəvarde.

Əçi əsas hissəon:

* fotosfer;
* xromosfer;
* keçidə region;
* korona.

Həši atmosfer Həši maqnit sahə de ve sıx əloǧə heste.

Əjo ləkəon, protuberanson, alovlanəjon, koronal dəlikon ijən koronal massə atıləjon bino bedən.

== Həši vind ==
{{Əsas|Həši vind}}

‘’‘Həši vind’’’ — koronaku bə fəzo dəvarde elektrik yüklü zərrəon axıne.

Əy əsasən protonon, elektronon ijən iononku ibarət bə.

Həši vind daim Həšiku har tərəfə dəvarde.

Əçi sürət adətən saniyədə yüzon kilometr bə. Sürətli Həši vind bundan vejən ola bə.

Ym vind Həši maqnit sahə de birlikədə Həši sistemədə ve pilə qabarcıq — [[heliosfer]] — bino karde.

Zəminən heliosfer dylədə mande.

== Heliosfer ==
{{Əsas|Heliosfer}}

‘’‘Heliosfer’’’ Həši vind ijən Həši maqnit təsiri de bino bə ve pilə kosmonə regione.

Əy həşt planeti hamı girdədə bığande ijən Neptun orbitiku ve durə dəvarde.

Həši vind ulduzon arədə maddə de qarşı bə qarşı ome regionədə zəifləyne.

Heliosferi xarici sərhədi ‘’‘heliopauza’’’ nom kardə bedə.

[[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] heliopauzaku dəvardə inson soxtə birminə aparatonin.

== Həši maqnit sahə ==
Həši ve güclü ijən daim dəqiş bə maqnit sahəš heste.

Maqnit sahə Həši daxilədə elektrik yüklü plazmə hərəkəti de bino bedə.

Həši bərk ǧysm nıbe səbəbiku əçi neçe hissəon fərǧinə sürət de hərlanən.

Ym fərǧinə hərlanə maqnit sahəoni burışne ijən mürəkkəb struktur bino karde.

Kali vaxt maqnit sahə xətton qırış ijən nujədən bıəloǧə bedən. Ym vaxt ve pilə enerji azod be zıne.

Ym hadisəon Həši alovlanəjon ijən koronal massə atıləjon de əloǧə hestin.

== Həši fəaliyyəti ==
Həši dəyişməz ulduz ni.

Əçi səpe ijən atmosferədə daim maqnit hadisəon bino bedən.

Həši fəaliyyəti əsas nišonəon:

* Həši ləkəon;
* Həši alovlanəjon;
* protuberanson;
* koronal dəlikon;
* koronal massə atıləjon;
* Həši vind sürət dəqiş bej.

Ym hadisəon Zəminəjən təsir karde zınən.

== Həši dövr ==
{{Əsas|Həši dövr}}

Həši fəaliyyəti təxminən ‘’‘11 solə dövr’’’ de artış ijən kamiš bedə.

Dövr binoədə Həši ləkəon kam bedən. Pešo əvon ašmard vej bedə.

Fəaliyyəti ən pilə mərhələ ‘’‘Həši maksimum’’’ nom kardə bedə.

Pešo ləkəon nujədən kam bedən ijən ‘’‘Həši minimum’’’ rəsne.

Təxminən hər 11 solda Həši maqnit qütbon yštə vyrə dəqiş kardən. Beləliklə tam maqnit dövr təxminən 22 sol davam karde.

== Həši alovlanəjon ==
‘’‘Həši alovlanəj’’’ Həši atmosferədə birdən ve pilə enerji azod beje.

Ym vaxt rentgen ijən ultrabənövşəyi radiasijə ve vej be zıne.

Pilə alovlanəjon Zəmin ionosferi əçi səpe təsir karde zınən.

Radioəloǧə, peyk sistemon ijən kosmonə aparaton bo problem bino be zıne.

== Koronal massə atıləj ==
‘’‘Koronal massə atıləj’’’ vaxt Həši koronaku bə kosmos ve pilə miqdar plazmə ijən maqnit sahə atış bedə.

Əgər ym maddə Zəmin tərəf ome, bir neçe ruž bəpešo Zəmin maqnit sahə de qarşı bə qarşı ome zıne.

Nəticədə geomagnit tufon bino be zıne.

Pilə geomagnit tufon:

* peykon işinə təsir karde zıne;
* radioəloǧə pozə zıne;
* elektrik şəbəkəonədə problem bino karde zıne;
* qütbə regiononiku ve durədə qütb işıqon vində bejə səbəb be zıne.

== Qütb işıqon ==
{{Əsas|Qütb işıq}}

Həši vind yüklü zərrəon Zəmin maqnit sahə de qarşı bə qarşı ome vaxt əvon ve hissə qütbon tərəf dəvarde.

Əvon atmosferi atomon de toqquş bedən ijən işıq bino kardən.

Ym hadisə şimalədə ‘’‘aurora borealis’’’, cənubədə isə ‘’‘aurora australis’’’ nom kardə bedə.

Beləliklə Zəmin göyədə vində bə qütb işıqon birbaşa Həši fəaliyyəti de əloǧə hestin.

== Həši hərlanəj ==
Həši yštə ox girdədə hərlane.

Amma əy bərk ǧysm nıbe səbəbiku həmmə hissə eyni sürət de hərlanəni.

Ekvator nezdə Həši təxminən ‘’‘25 ruž’’’ədə gylə tam hərlanə karde.

Qütbon nezdə isə ym müddət təxminən ‘’‘36 ruž’’’e.

Ym hadisə ‘’‘differensial hərlanəj’’’ nom kardə bedə.

Həši hərlanə ox planeton orbit müstəvisi de müqayisə karde təxminən 7,25° meyllije.

== Süd yolu girdədə hərəkət ==
Həši ancaq yštə ox girdədə hərlanəni.

Əy de yštə həmmə Həši sistem Süd yolu qalaktikə mərkəzi girdədəjən hərlane.

Həši sistemi qalaktik orbit sürət təxminən ‘’‘720 həzo km/saat’’’e.

Žygo pilə sürət de hərlanma baxmayaraq, gylə tam dövr bo təxminən ‘’‘230 milyon sol’’’ lazım bə.

Ym müddətə kali vaxt ‘’‘qalaktik sol’’’ deyilə.

Həši təxminən 4,6 milyard sol sin be səbəbiku, Həši bino bejku ysə bəzi hesabon rəj Süd yolu mərkəzi girdədə təxminən 20 kərə hərlanə.

== Ölçü ==
Həši diametr təxminən ‘’‘1,39 milyon kilometr’’’e.

Radiusi təxminən ‘’‘696 həzo kilometr’’’e.

Zəmin diametr təxminən 12 742 kilometr be səbəbiku Həši diametrədə təxminən 109 Zəmin yanbayan vyrə bəbe.

Həcmi de müqayisə karde Həši daxilədə təxminən ‘’‘1,3 milyon Zəmin’’’ cə be zıne.

== Massə ==
Həši massə təxminən:

‘’‘1,989 × 1030 kg’’’

-e.

Ym Zəmin massəku təxminən 333 həzo kərə pile.

Həši sistemi massə 99,8 faizi Həšidə cəm bə.

Jupiter Həši sistemi dıminə ve massə doə ǧysm bə, amma Həši Jupiteriku təxminən min kərə ve massə doə.

== Sıxlıq ==
Həši orta sıxlıq təxminən ‘’‘1,41 g/cm³’’’-e.

Ym Zəmin orta sıxlıqiku ve kame.

Amma Həši daxilədə sıxlıq eyni ni.

Mərkəzi nüvə ve sıxe. Nüvə sıxlıq təxminən 150 g/cm³ ola bə — ym suku təxminən 150 kərə sıxe.

== Tərkib ==
Həši əsasən dı elementiku bino bə:

* ‘’‘hidrogen’’’ — təxminən 70–74 faiz;
* ‘’‘helium’’’ — təxminən 24–28 faiz.

Bundan əlavə çox kam miqdarda:

* oksigen;
* karbon;
* neon;
* dəmir;
* azot;
* silisium;
* maqnezium;
* kükürd
    ijən co elementon hestin.

Astronomon hidrogen ijən heliumku ağır həmmə elementoni ümumi şəkildə «metalon» nom karde zınən.

== Həši işıq ==
Həši ve geniş elektromaqnit radiasijə dəvarde.

Əçi gylə hissə inson čym de vində bə görünə işıqe.

Amma Həši həmçinin:

* infraqırmızı;
* ultrabənövşəyi;
* radio;
* rentgen;
* qamma
    şüaonən dəvarde.

Zəmin atmosfer ym radiasijə gylə hissəku əmə muhafizə karde.

== Həši spektr ==
Həši işıq prizmə de bo kardə vaxt rəngon spektr bino bedə.

Spektrədə qaranlıq xətton hestin. Əvon Həši atmosferədə atomon müəyyən dalğa uzunluğunda işıq udə səbəbiku bino bedən.

Ym xətton ‘’‘Fraunhofer xətton’’’ nom kardə bedən.

Spektr de alimon Həši kimyəvi tərkib, temperatur ijən hərəkəti barədə ve məlumot peqətən.

Helium elementi birminə Zəmin səpe ni, Həši spektrədə vində bə.

Əve səbəbiku «helium» nom Həši bo qədimə yunoni ‘‘Helios’’ nomiku ome.

== Zəmin de məsafə ==
Zəmin de Həši arədə orta məsafə ‘’‘149 597 870 kilometr’’’ nezdəje.

Ym məsafə ‘’‘i astronomik vahid’’’ — 1 AV — kimi qəbul bə.

Zəmin orbit tam dairə nıbe səbəbiku Həši de Zəmin məsafə sol ərzində az-kam dəqiş bedə.

Zəmin Həšiyə həməku nezə vaxt məsafə təxminən 147 milyon km,
həməku durə vaxt isə təxminən 152 milyon km-e.

== Həši işıq Zəminə rəsəj ==
İşıq vakuumədə saniyədə təxminən 299 792 kilometr sürət de hərlane.

Həši de Zəmin arədə 149,6 milyon kilometr məsafə be səbəbiku işıq ym yolu təxminən:

‘’‘həşt dəqiqə 20 saniyə’’’

də dəvarde.

Ym məno doə ki, əmə göyədə Həšiyə vində vaxt əçi ysə holi nıvindemon. Əmə Həšiyə təxminən həşt dəqiqə bundan pešo holədə vindemon.

== Həši ijən Zəminədə həyat ==
Həši Zəminədə həyat bo demək olar həmmə əsas enerjijə başlanğıce.

Bitəon fotosintez vaxt Həši işıqiku oko dodən.

Ym proses de karbon dioksid ijən suku üzvi maddə bino karde ijən oksigen azod karde.

Fotosintez Zəmin qida zənciron əsosije.

Heyvonon ijən insonon birbaşa və dolayı şəkildə bitəon de cəm kardə Həši enerjiku oko dodən.

Həši həmçinin:

* Zəmin temperaturi;
* iqlim;
* su dövr;
* vindon;
* okean axınon
    əçi səpe pilə təsir karde.

{{Həši sistem}}
[[Tispir:Astronomijə]]</text>
      <sha1>scadgjnktuwkxll9mtvdaz3w7jg51sg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Həši sistem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6104</id>
    <revision>
      <id>126214</id>
      <parentid>126161</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28689" sha1="i23vredkjewf0tj5ialngo01eo1jdsk" xml:space="preserve">[[Fajl:Solar_System_true_color.jpg|upright=1.5|thumb|Həši sistem]]

'''Həši sistem''' — planet sisteme kom dylədə mijonədə mandə [[Həši]] astovə. Bə ym sistemi 8 planet dəxyle.

Həši sistemi dylədə Həši, əçi girdədə hərlanə ‘’‘həšt planet’’’, əvon peykon, cırə planeton, asteroidon, kometon, meteoroidon ijən ve kali co kosmonə ǧysmon hestin.

Həši sistem təxminən 4,6 milyard sol bundan pešo bə vıj omə. Sistemi həmmə ǧysmon Həši de qravitasijə təsiri əloǧə hestin. Həši sistemi həmmə massə təxminən 99,8 faizi Həšidəj.

Həšiku məsafə görə həšt planet žygo ardıcıllığədə yerləšin: [[Merkuri]], [[Venera]], [[Zəmin]], [[Mars]], [[Jupiter]], [[Saturn]], [[Uran]] ijən [[Neptun]].

Həši sistem ancaq Həši ijən planetonku ibarət ni. Mars ijən Jupiter arədə [[Asteroid kəmər]] heste. Neptunku bəpešo isə [[Kuiper kəmər]], transneptuni ǧysmon ijən sistemiku ve durədə [[Oort bulud]] heste.

Həši sistem [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande. Həši de yštə həmmə planeton ijən co ǧysmon Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane.

== Bino bə ==
Alimon rəj Həši sistem təxminən ‘’‘4,6 milyard sol’’’ bundan pešo bino bə.

Həši sistemi bino bej de gylə pil qaz-toz buludi əloǧə bə. Ym buludi gylə hissə qravitasijə təsiri žinə bəštə bino kardə sıx be. Bulud nə qədər sıx be, əçi hərlanəjən žəgo tez be.

Vaxtiku bulud yastı hərlanə diskə oxšo bə. Əçi mərkəzədə maddə ve cəm bə. Mərkəzədə temperatur ijən təzyiq vej bəbe. Axırədə mərkəzi hissə žəgo qızıš bə ki, nüvə reaksijon bino bin. Žygo gənc [[Həši]] bə vıj omə.

Həši girdədə mandə maddəonən yavaš-yavaš de i co bıəloǧə be bino kardən. Əvvəl xırdə zərrəon, pešo pilə ǧysmon bino bin. Milyonon sol ərzində əvon de i co toqqušıš bin, kali i co de bıəloǧə bin ijən planeton bino bin.

Həšiyə nezə hissədə temperatur ve bə. Əjo buzə maddəon mandə zınəni. Əve səbəbiku Həšiyə nezə bino bə planeton — Merkuri, Venera, Zəmin ijən Mars — əsasən səng ijən metali maddəonku bino bin.

Həšiku durə hissonədə temperatur kam bə. Əjo su, metan ijən co maddəon buz holədə mandə zınəbin. Ym hissonədə Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun kimi pilə planeton bino bin.

Gənc Həši fəaliyyəti ijən Həši vind sistemi dylədə mandə qaz ijən xırdə zərrəoni ve hissə dur kardə.

== Həši ==
{{Əsas|Həši}}

[[Fajl:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA’s Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|[[Həši]]]]

‘’‘Həši’’’ Həši sistemi mərkəzi ulduze. Əy Həši sistemədə həməku pilə ijən həməku ve massə doə ǧysme.

Həši sistemi həmmə massə təxminən ‘’‘99,8 faiz’’’ Həši paye. Həmmə planeton, peykon, asteroidon, kometon ijən co ǧysmon birlikədə təxminən 0,2 faiz massə təškil kardən.

Həši əsasən [[hidrogen]] ijən [[helium]]ku ibarət bə.

Həši mərkəzədə temperatur təxminən 15 milyon °C-e. Əjo hidrogen nüvəon de i co bıəloǧə bedən ijən helium bino bedə. Ym prosesədə ve enerji azod bedə.

Ym enerji Həši daxiliku bə əçi səpe tərəf dəvarde ijən pešo išıq ijən istilik šəklədə bə kosmos dəvarde. Zəminədə həyat üçün lazım bə enerjijə əsosə hissə Həšiku ome.

Həši gylə neçe əsasə hissəš heste:

* nüvə;
* radiasijə zonə;
* konvektiv zonə;
* fotosfer;
* xromosfer;
* korona.

=== Fotosfer ===
Fotosfer Həšini əmə vində hissəje. Zəminiku əmə Həšiyə sıre, əsosən fotosfer vində bedə.

Fotosferədə kali vaxton qərə ləkəon vində bedən. Əvon ‘’‘Həši ləkəon’’’ nom kardə bedən. Ym ləkəon ətrafiku sərinonin ijən Həši maqnit fəaliyyəti de əloǧə hestin.

=== Korona ===
Korona Həši atmosferi xarici hissəje. Tam Həši tutulması vaxtədə əy Həši girdədə išıqlı tacə oxšo vində bedə.

=== Həši vind ===
Həšiku bə kosmos daimi yüklü zərrəon dəvarden. Ym axın ‘’‘Həši vind’’’ nom kardə bedə.

Həši vind planeton arədə fəzo əçi səpe təsir karde ijən Həši girdədə ve pilə [[heliosfer]] bino karde.

== Planeton ==
Həši sistemədə ‘’‘həšt planet’’’ heste.

Həšiku bino kardə əvon ardıcıllığ žygoje:

[[Merkuri]]

[[Venera]]

[[Zəmin]]

[[Mars]]

[[Jupiter]]

[[Saturn]]

[[Uran]]

[[Neptun]]

Ym həšt planeton de Həši qravitasijə təsiri Həši girdədə orbiton əçi səpe hərlanən.

Əvon dı pilə qrupa bo kardə bedən:

* ‘’‘daxili planeton’’’ — Merkuri, Venera, Zəmin ijən Mars;
* ‘’‘xarici planeton’’’ — Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun.

Daxili planeton əsasən səng ijən metalku ibarətin. Əvon bərk səthon heste.

Jupiter ijən Saturn qaz nəhəngonin. Uran ijən Neptun isə buz nəhəngon nom kardə bedən.

== Daxili planeton ==

=== Merkuri ===
‘’‘Merkuri’’’ Həšiyə həməku nezə planet ijən Həši sistemi həməku xırdə planete.

Merkuri Həši girdədə yštə gylə tam orbit təxminən ‘’‘88 Zəmin ruž’’’ədə bə oxon rəsne.

Merkurini demək olar ki, qalın atmosferi ni. Əçi səpe ve krater heste. Ym səbəbiku Merkuri səpe müəyyən qədər [[Ay|Ovšum]] səpe oxšo vində bedə.

Həšiyə həməku nezə planet bejə baxmando Merkuri Həši sistemi həməku isti planeti ni. Həməku isti planet Veneraje.

Merkuri ruž ijən šəv temperaturon arədə ve pilə fərǧ heste.

=== Venera ===
‘’‘Venera’’’ Həšiku dıminə planete. Əy ölçiku Zəminə oxšoe.

Venerani ve sıx atmosfer heste. Əçi atmosferi əsosə hissə karbon dioksidku ibarət bə.

Atmosfer istiliki bəštə ve yaxšı saxlarde. Əve səbəbiku Venera Həši sistemi ‘’‘həməku isti planet’’’e.

Venera səpe orta temperatur təxminən 465 °C-e.

Venerani buludonədə sulfat turšusi zərrəon hestin.

Venera yštə ox girdədə Həši sistemədə əksər planetonku fərǧinə istiqamətədə hərlane.

=== Zəmin ===
[[Fajl:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|[[Zəmin]]]]

‘’‘Zəmin’’’ Həšiku ‘’‘seminə planet’’’e.

Ysətnə məlumotə rəj Zəmin Həši sistemədə həyat dəǧiǧ məlum bə yeganə planet bə.

Zəmini səpe pilə hissə su de okeanon pušijə bə. Zəmini atmosferi əsosən azot ijən oksigenku ibarət bə.

Zəmin gylə pilə təbii peykiš heste — [[Ay|Ovšum]].

Ovšum de yštə qravitasijə Zəminədə okeanon qabarma ijən çəkilmə hadisəon əçi səpe pilə təsir karde.

Zəmin Həši girdədə yštə gylə tam orbit təxminən ‘’‘365,25 ruž’’’ədə bə oxon rəsne.

Zəmin yštə ox girdədə təxminən ‘’‘24 saat’’’ədə gylə kərə hərlane.

Zəmini maqnit sahə planet de Həši vind ome yüklü zərrəoni ve hissəku muhafizə karde.

Zəmin Həšiku orta hesab de təxminən ‘’‘149,6 milyon kilometr’’’ durədə mande.

=== Ovšum ===
‘’‘Ovšum’’’ Zəmini yeganə təbii peyke.

Ovšum Zəminiku orta hesab de təxminən 384 400 kilometr durədə mande.

Əy Zəmin girdədə təxminən 27,3 ružədə gylə tam orbit karde. Ovšum de Zəmin arasə qravitasijə əloǧə Zəmin okeanon qabarma ijən çəkilmə əçi səpe ve təsir karde.

Ovšum Zəminiku pešo insan de yštə po əçi səpe dəǧiǧ mandə yeganə kosmonə ǧysme.

1969-nə sori 20 iyulədə [[Apollo 11]] missijə vaxtədə [[Neil Armstrong]] Ovšum səpe po doə birminə inson bə.

=== Mars ===
{{Əsas|Mars}}

‘’‘Mars’’’ Həšiku ‘’‘çominə planet’’’e.

Əçi səpe dəmir oksidi ve bej səbəbiku Mars qırmızı vində bedə. Əve səbəbiku əyən «Qırmızı planet» nom kardə bedə.

Mars atmosferi Venera ijən Zəminiku ve nazike. Əçi atmosferi əsosə hissə karbon dioksidku ibarət bə.

Mars səpe [[Olympus Mons]] heste. Əy Həši sistemədə məlum bə həməku pilə vulkanoneku ije. Əçi hındəti təxminən 22 kilometrə rəsne.

Mars səpe həmçinin ve pilə [[Valles Marineris]] kanyon sistemi heste.

Mars ‘’‘dı’’’ xırdə peykiš heste:

* [[Fobos]];
* [[Deymos]].

Mars səpe ǧədimə vaxtonədə maye su bej barədə ve nišonə heste. Çayon, dərəyjon ijən ǧədimə gölon nišonəon nišo dodən ki, Mars ǧədimədə ysətnə Marsiku vej fərǧin bə.

Ysət Mars qütbonədə ijən zımin žinə su buzi heste.

== Asteroid kəmər ==
{{Əsas|Asteroid kəmər}}

Mars ijən Jupiter arədə ve ašmard xırdə kosmonə ǧysmon hestin. Ym region ‘’‘Asteroid kəmər’’’ nom kardə bedə.

Əjo milyonon asteroid heste.

Asteroid kəmər šəkilonədə kali vaxt ve sıx vində bedə. Həǧiǧətədə isə asteroidon arədə məsafə ve pile.

Asteroid kəməri həməku pilə ǧysmoniku i [[Ceres]]e. Ceres cırə planetən hesab bedə.

Co pilə asteroidon:

* [[Vesta]];
* [[Pallas]];
* [[Hygiea]].

Asteroid kəmər gylə vaxtədə partlayıš de bərbod bə planeti qalıǧ ni.

Alimon rəj Jupiteri pilə qravitasijə təsiri ym regionədə mandə maddəon i pilə planet bino karde ništədoə.

== Xarici planeton ==

=== Jupiter ===
{{Əsas|Jupiter}}

[[Fajl:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|thumb|[[Jupiter]]]]

‘’‘Jupiter’’’ Həšiku ‘’‘pencminə planet’’’ ijən Həši sistemi ‘’‘həməku pilə planet’’’e.

Əy qaz nəhəngi bə ijən əsosən hidrogen ijən heliumku ibarət bə.

Jupiteri massə Həši sistemədə co planetonku ve pile.

Jupiter atmosferədə ‘’‘Pilə Qırmızı Ləkə’’’ nom kardə pilə tufon heste. Ym tufon yüzon sol bə ki, müšahidə bedə.

Jupiteri ve güclü maqnit sahə heste.

Əçi ve peyki heste. Həməku məšhur ‘’‘ço’’’ pilə peyki:

* [[İo]];
* [[Avropa (peyk)|Avropa]];
* [[Qanimed]];
* [[Kallisto]].

Ym ço peyk 1610-nə sorədə [[Qalileo Qaliley]] de teleskop vində. Əvon «Qaliley peykon» nom kardə bedən.

[[Qanimed]] Həši sistemədə həməku pilə peyke. Əy hətta Merkuri planetiku ölçiku pile.

[[Avropa (peyk)|Avropa]] səpe pilə buz təbəqə heste. Alimon rəj əçi buz žinə pilə maye su okeani ola bə. Əve səbəbiku Avropa həyat bənyvıšte üçün ve maraǧinə ǧysme.

=== Saturn ===
{{Əsas|Saturn}}

[[Fajl:Saturn during Equinox.jpg|thumb|[[Saturn]] ijən əçi halqəon]]

‘’‘Saturn’’’ Həšiku ‘’‘šəšminə planet’’’ ijən Həši sistemi dıminə pilə planete.

Saturn əsosən yštə pilə halqəon de məšhure.

Əçi halqəon milyardon xırdə buz, səng ijən toz zərrəonku ibarətin.

Saturnən Jupiter kimi əsosən hidrogen ijən heliumku ibarət qaz nəhəngije.

Saturni ve peyki heste.

Əçi məšhurə peykoniku i [[Titan]]e. Titani sıx atmosfer heste. Əçi səpe maye metan ijən etan gölon hestin.

[[Enselad]]ən ve maraǧinə peyke. Əçi buz qabığı žinə maye su okeani heste. Enseladi cənubə qütbiku su buxar ijən buz zərrəon bə kosmos dəvarden.

=== Uran ===
{{Əsas|Uran}}

‘’‘Uran’’’ Həšiku ‘’‘haftminə planet’’’e.

Uran buz nəhəngi qrupədə daxil bə.

Əçi atmosferədə hidrogen, helium ijən metan heste. Metan səbəbiku Uran mavi-yašıl rəngədə vində bedə.

Urani ve maraǧinə xüsusijə əçi hərlanə oxe. Əy demək olar yštə kəno səpe hərlane.

Urani oxi meyli təxminən 98 dərəcəje.

Ym səbəbiku Uranədə fəsilon co planetoniku ve fərǧin bə.

Urani halqəon ijən ve peyki heste.

=== Neptun ===
{{Əsas|Neptun}}

‘’‘Neptun’’’ Həšiku ‘’‘həštminə ijən həməku durə rəsmi planet’’’e.

Əy Uran kimi buz nəhəngije.

Neptuni atmosferədə hidrogen, helium ijən metan heste.

Neptun atmosferədə ve güclü vindon hestin. Kali vindon sürət 2 000 km/saatku vej be zıne.

Neptuni həməku pilə peyki [[Triton]]e.

Triton Neptun girdədə planeti hərlanəjə əks istiqamətədə hərlane. Əve səbəbiku alimon fikir kardən ki, Triton ǧədimədə Neptun girdədə bino bə peyk nıbə, bəlkə Neptun əy pešo de yštə qravitasijə bəštə kašə.

== Cırə planeton ==
Həši sistemədə planetonku əlavə ve cırə planet heste.

[[Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı]] tərəfindən ‘’‘penc’’’ ǧysm rəsmi cırə planet hesab bedə:

* [[Ceres]];
* [[Pluton]];
* [[Haumea]];
* [[Makemake]];
* [[Eris]].

=== Ceres ===
‘’‘Ceres’’’ Asteroid kəmərədə yerləše. Əy 1801-nə sorədə vində bə.

Ceres daxili Həši sistemədə rəsmi cırə planet bə yeganə ǧysme.

=== Pluton ===
{{Əsas|Pluton}}

‘’‘Pluton’’’ 1930-nə sorədə [[Clyde Tombaugh]] tərəfindən vində bə.

Ve soron ərzində Pluton Həši sistemi nəvminə planeti hesab bə.

2006-nə sorədə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı planet üçün nujə tərif ǧəbul kardə. Əve pešo Pluton cırə planet hesab bə.

Pluton [[Kuiper kəmər]]ədə yerləše.

Əçi ‘’‘penc’’’ məlum peyki heste. Həməku pilə peyki [[Charon]]e.

2015-nə sori 14 iyulədə [[New Horizons]] kosmonə aparat Plutoni nezdiku dəvardə ijən əçi səpe birminə ve dəǧiǧ šəkilon peqətə.

=== Haumea ===
‘’‘Haumea’’’ Kuiper kəmərədə yerləšə cırə planete.

Əy ve tez hərlane. Əve səbəbiku əçi šəkil adi kürəku fərǧine.

=== Makemake ===
‘’‘Makemake’’’ Kuiper kəməri pilə ǧysmoniku ije ijən rəsmi cırə planet hesab bedə.

=== Eris ===
‘’‘Eris’’’ ve durə transneptuni ǧysme.

Əçi vində bej Plutoni planet statusi barədə pilə elmi bəhs bino kardə ijən axırədə 2006-nə sorədə planet tərifi dəqiš bə.

== Peykon ==
{{Əsas|Təbii peyk}}

Həši sistemədə ve təbii peyk heste.

Merkuri ijən Venerani peyk ni.

Zəmini ‘’‘i’’’ peyki heste — [[Ay|Ovšum]].

Marsi ‘’‘dı’’’ peyki heste — Fobos ijən Deymos.

Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptuni ve peyki heste.

Həši sistemi məšhurə peykon:

* [[Ay|Ovšum]];
* [[İo]];
* [[Avropa (peyk)|Avropa]];
* [[Qanimed]];
* [[Kallisto]];
* [[Titan]];
* [[Enselad]];
* [[Triton]];
* [[Charon]].

Kali peykon alimon üçün ve maraǧinin. Xysusən Avropa ijən Enseladi buz žinə su okeanon həyat bənyvıšte üçün əhəmijətin.

== Asteroidon ==
{{Əsas|Asteroid}}

‘’‘Asteroidon’’’ Həši girdədə hərlanə xırdə kosmonə ǧysmonin. Əvon əsosən səng ijən metalku ibarətin.

Əvon ve hissə Mars ijən Jupiter arədə Asteroid kəmərədə mande.

Amma asteroidon ancaq əjo nin. Həši sistemi co hissonədəjən asteroidon hestin.

Kali asteroidon orbit Zəmin orbitinə nezə bedə. Žygo ǧysmon ‘’‘Zəminə nezə ǧysmon’’’ nom kardə bedən.

Alimon əvoni daim müšahidə kardən, çunki pilə asteroidi de Zəmin toqquš bej planet üçün xətər ola bə.

== Kometon ==
{{Əsas|Komet}}

[[Fajl:Comet Hale-Bopp 1995O1.jpg|thumb|Komet]]

‘’‘Kometon’’’ Həši sistemi xırdə ǧysmonin. Əvon əsosən buz, toz ijən səng maddəonku ibarətin.

Komet Həšiku durədə be vaxt adətən ve kam išıq doə.

Əy Həšiyə nezə be vaxt buz qızıš bedə ijən qazə bəbe. Kometi girdədə išıqlı qaz-toz bulud bino bedə ijən kometi dum vində bedə.

Kometi dum Həši vind ijən Həši išıq təsiri səbəbiku Həšiku durə istiqamətədə mande.

Qısa dövrə kometon ve hissə Kuiper kəmər ijən əçi nezdə regiononiku ome.

Uzun dövrə kometon isə Oort buludiku ome hesab bedə.

Həməku məšhur kometoniku i [[Halley kometi]]je. Əy təxminən har 75–76 solda Həšiyə nezə regiononə oqarde.

== Meteoroid, meteor ijən meteorit ==
Kosmosədə hərlanə xırdə səngə və ya metalə ǧysm ‘’‘meteoroid’’’ nom kardə bedə.

Meteoroid Zəmin atmosferi dylə dəše vaxt ve tez hərlanə səbəbiku qızıš bedə ijən išıq doə. Ym hadisə ‘’‘meteor’’’ nom kardə bedə.

Əgər ǧysmi gylə hissə atmosferiku dəvardə pešo Zəmin səpe rəsne, əy ‘’‘meteorit’’’ nom kardə bedə.

Kali vaxt ve meteor i ružədə və ya i neçe ružədə göyədə vində bedə. Ym hadisə ‘’‘meteor yağıšı’’’ nom kardə bedə.

== Kuiper kəmər ==
{{Əsas|Kuiper kəmər}}

‘’‘Kuiper kəmər’’’ Neptun orbitiku bəpešo yerləšə ve pilə regione.

Əçi əsosə hissə Həšiku təxminən 30–50 astronomik vahid durədə yerləše.

Əjo ve ašmard buzlu ǧysm heste.

[[Pluton]] Kuiper kəməri həməku məšhur ǧysmoniku ije.

Kuiper kəmər Həši sistemi ǧədimə maddəoni saxlaye. Əve səbəbiku əçi bənyvıštej alimonə Həši sistemi bino bej barədə ve məlumot doə.

== Transneptuni ǧysmon ==
Neptun orbitiku durədə Həši girdədə hərlanə ǧysmon ‘’‘transneptuni ǧysmon’’’ nom kardə bedən.

Pluton, Haumea, Makemake, Eris ijən ve co ǧysmon ym qrupa dəxylin.

Ym ǧysmoni bənyvıštej de Həši sistemi ǧədimə tarix əloǧə ve sualon cavob doj zıne.

== Oort bulud ==
{{Əsas|Oort bulud}}

‘’‘Oort bulud’’’ Həši sistemiku ve durədə bej ehtimol doə pilə buzlu ǧysmon regionije.

Kuiper kəmər yastı diskə oxšoe. Oort bulud isə Həši sistemi har tərəfiku girdədə bığande pilə kürəvi region kimi fikir kardə bedə.

Oort bulud ysətnə vaxta birbaša vində nıbə.

Əçi bej əsasən uzun dövrə kometon orbiton əsasında fikir kardə bedə.

Kali hesabon rəj Oort bulud Həšiku minon astronomik vahid durədə bino be zıne ijən 100 000 astronomik vahidə qədər dəvarde zıne.

Ym məsafə išıq sori de təxminən 1,6 išıq sore.

Oort buludədə mandə ǧysmon orbiton de co ulduzon ijən Süd yolu qravitasijə təsiri dəqiš be zınən. Kali ym ǧysmon pešo daxili Həši sisteminə komet kimi ome zınən.

== Heliosfer ==
{{Əsas|Heliosfer}}

Həšiku ome Həši vind kosmosədə ve pilə region bino karde. Ym region ‘’‘heliosfer’’’ nom kardə bedə.

Heliosfer həmmə planetoni girdədə bığande ijən Neptun orbitiku ve durə dəvarde.

Həšiku dur bej de Həši vind təsiri kam bedə.

Axırədə Həši vind de ulduzon arədə maddə qaršı bə qaršı ome. Ym sərhəd ‘’‘heliopauza’’’ nom kardə bedə.

[[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] ym sərhədiku dəvardə birminə inson soxtə aparatonin.

== Planeton arədə fəzo ==
Planeton arədə mandə fəzo tam boš ni.

Əjo Həši vind zərrəon, maqnit sahə, toz, atomon ijən kosmonə šüaon hestin.

Həši sistemədə toz Həši išıq pərakəndə karde. Kali vaxton Zəminiku əy qaranlıq göyədə zəif išıq kimi vində be zıne.

== Orbiton ==
Planeton Həši girdədə elliptik orbiton əçi səpe hərlanən.

Planetoni ym hərəkət əsosən Həši qravitasijə təsiri de bə vıj ome.

XVII əsrədə [[İohann Kepler]] planeton orbiton bənyvıštə ijən nišo doə ki, planeton tam dairə əçi səpe ni, ellipsə orbiton əçi səpe hərlanən.

Pešo [[İsaak Nyuton]] qravitasijə qanun de ym hərəkəti səbəb elmi šəkildə nišo doə.

Həšiyə nezə planeton orbitədə daha tez hərlanən.

Merkuri Həši girdədə təxminən 88 ružədə gylə kərə hərlane.

Neptun isə Həši girdədə gylə kərə hərlanə üçün təxminən 165 Zəmin sori lazım bə.

== Astronomik vahid ==
Həši sistemədə pilə məsafəoni nišo doj üçün ‘’‘astronomik vahid’’’ oko doə bedə.

I astronomik vahid Zəmin de Həši arədə orta məsafəje:

‘’‘1 AV = təxminən 149,6 milyon kilometr.’’’

Merkuri Həšiku orta hesab de 0,39 AV,
Zəmin 1 AV,
Jupiter 5,2 AV,
Neptun isə təxminən 30 AV durədə mande.

== Rušnə ijən məsofə ==
İšıq ve tez hərlane, amma Həši sistemədə məsafəon žəgo pilin ki, išıqən gylə ǧysmoniku co ǧysmə rəsne üçün vaxt lazım bə.

Həšiku Zəminə išıq təxminən ‘’‘həšt dəqiqə 20 saniyə’’’də rəsne.

Ym məno doə ki, əmə Həšiyə sıre, əçi ysətnə hol nıvindemon. Əmə əy təxminən həšt dəqiqə bundan pešo bə holədə vindemon.

Neptuniku išıq Zəminə rəsne üçün isə neçe saat lazım bə.

== Süd yolu dylədə Həši sistem ==
{{Əsas|Süd yolu}}

Həši sistem [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande.

Süd yolu ve pilə qalaktikəje. Əçi dylədə yüz milyardon ulduz heste. Həši ym ulduzoniku ije.

Həši sistem Süd yolu mərkəzədə ni. Əy qalaktikə diskədə, Orion qolu nom kardə region nezdə mande.

Həši de yštə həmmə planeton, peykon, asteroidon ijən kometon birlikədə Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane.

Həši sistemi Süd yolu mərkəzi girdədə gylə tam orbit karde üçün təxminən 225–250 milyon sol lazım bə.

== Həši sistemi bənyvıštej ==
Insonon ǧədimə vaxtoniku Həši, Ovšum ijən planetoni vindən.

Merkuri, Venera, Mars, Jupiter ijən Saturn de adi čym vində be zınən. Əve səbəbiku insonon əvoni teleskop bino bejku minon sol bın pešo zınəbin.

Əvon co ulduzonku fərǧin vində bedəbin, çunki ružon ijən hafton ərzində ulduzon fonədə yštə vyrə dəqiš kardəbin.

Ve ǧədimə vaxton insonon fikir kardəbin ki, Zəmin dynjo mərkəze ijən Həši de planeton Zəmin girdədə hərlanən.

XVI əsrədə [[Nikolay Kopernik]] Həši mərkəzədə mandə model nišo doə.

XVII əsri binoədə [[Qalileo Qaliley]] de teleskop göyə sıre bino kardə.

Əy Jupiteri ‘’‘ço’’’ pilə peyki vində ijən Venerani fazəon müšahidə kardə. Ym vindəjon Həši mərkəzədə mandə model üçün ve əhəmijət doə.

[[İohann Kepler]] nišo doə ki, planeton orbiton dairə ni, ellipsin.

[[İsaak Nyuton]] isə qravitasijə qanun de planeton çımı žəgo hərlanəj elmi šəkildə nišo doə.

== Nujə planetoni vindəj ==
1781-nə sorədə [[William Herschel]] [[Uran]] vində.

Əy teleskop de vində bə birminə nujə planet bə.

XIX əsrədə alimon vindən ki, Uran orbit tam hesab kardə orbit de uyğun ni.

Əvon fikir kardən ki, durədə co gylə planeti qravitasijə Urani orbit əçi səpe təsir karde.

Hesabon de nujə planeti vyrə təxmin kardə bə ijən 1846-nə sorədə [[Neptun]] vində bə.

1930-nə sorədə [[Clyde Tombaugh]] [[Pluton]] vində.

XX əsri oxon ijən XXI əsri binoədə Neptuniku bəpešo minon nujə ǧysm vində bin.

Ym vindəjon nišo doən ki, Həši sistemi xarici hissə əvvəl fikir kardəku ve mürəkkəbe.

== Kosmonə aparaton ==
XX əsri dıminə hissəku inson Həši sistemi bənyvıšte üçün kosmonə aparaton bə kosmos rəvon kardə.

Ym aparaton de planeton, peykon, asteroidon ijən kometon barədə ve nujə məlumot peqətə.

=== Ovšum ===
1959-nə sorədə Soveti [[Luna 2]] aparati Ovšum səpe rəsə birminə inson soxtə ǧysm bə.

1969-nə sori 20 iyulədə [[Apollo 11]] missijə de [[Neil Armstrong]] ijən [[Buzz Aldrin]] Ovšum səpe po doən.

1969–1972-nə soron arədə Apollo proqram de ‘’‘davazdə inson’’’ Ovšum səpe po doə.

=== Mars ===
Mars Həši sistemədə inson de aparaton həməku ve bənyvıštə planetoniku ije.

Marsi girdədə ve orbit aparati hərlanə.

Mars səpejən neče aparat ništə ijən bənyvıštəjon kardə.

Məšhur Mars roveron:

* [[Sojourner]];
* [[Spirit]];
* [[Opportunity]];
* [[Curiosity]];
* [[Perseverance]].

Ym aparaton Marsi səngon, torə, atmosfer ijən ǧədimə su nišonəoni bənyvıštən.

=== Xarici planeton ===
[[Pioneer 10]] ijən [[Pioneer 11]] xarici Həši sisteminə rəvon kardə birminə aparatoniku bin.

[[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] 1977-nə sorədə bə kosmos rəvon kardə bin.

Voyageron Jupiter ijən Saturn barədə ve nujə məlumot peqətən.

Voyager 2 Uran ijən Neptuni nezdiku dəvardə yeganə kosmonə aparate.

[[Galileo]] aparati Jupiter sistemi ve sol bənyvıštə.

[[Cassini–Huygens]] Saturn ijən əçi peykoni barədə ve pilə məlumot cəm kardə.

=== Pluton ===
[[New Horizons]] 2006-nə sorədə bə kosmos rəvon kardə bə.

Əy 2015-nə sori 14 iyulədə Plutoni nezdiku dəvardə.

Ym missijə Plutoni səpe buzə dağon, pilə düzəjon ijən ve co geoloji strukturon nišo doə.

2019-nə sorədə New Horizons Kuiper kəmərədə [[486958 Arrokoth|Arrokoth]] nom kardə ǧysmi nezdiku dəvardə.

== Həyat bənyvıštej ==
Ysət Zəmin Həši sistemədə həyat bej dəǧiǧ zınə bə yeganə ǧysme.

Amma alimon co ǧysmonədəjən həyat nišonə bənyvıštən.

Ym barədə ve maraǧinə ǧysmon:

* [[Mars]];
* [[Avropa (peyk)|Avropa]];
* [[Enselad]];
* [[Titan]].

Mars səpe ǧədimədə maye su bej barədə ve nišonə heste.

Avropani buz žinə pilə okean bej ehtimol ve pile.

Enseladi buz žinəjən su okeani heste ijən əjoiku su bə kosmos dəvarde.

Titani ve sıx atmosfer ijən əçi səpe maye metan gölon hestin.

Ym ǧysmon bənyvıštej Zəminiku bəpešo həyat bej sual üçün ve əhəmijətine.

== Həši sistemi omə vaxtonədə ==
Həši sistem həmišə ysətnə holədə mandəni.

Həši təxminən 4,6 milyard sol sin heste ijən omə milyardon solonədə əçi hol dəqiš bəbe.

Həši nüvədə hidrogen yavaš-yavaš heliuma bəbe.

Təxminən penc milyard sol bəpešo Həši nüvədə hidrogen kam bəbe ijən Həši ysətnə mərhələku bəpešo dəvarde.

Əy ve pilə bəbe ijən ‘’‘qırmızı nəhəng’’’ mərhələyə dəše.

Ym vaxtədə Həši ysətnəku yüz kərəjə qədər pilə be zıne.

Merkuri ijən Venera ehtimol de Həši bığandə bən.

Zəmini taleyi tam dəǧiǧ ni, amma əy vaxta çə Zəmin səpe həyat üçün šərait ve bın pešo bərbod bəbe.

Pešo Həši yštə xarici qaton bə kosmos dəvarde ijən əçi mərkəzi hissə xırdə, ve sıx ‘’‘ağ cırtdan’’’ bəbe.

== Həši sistemi sərhəd ==
Həši sistemi harədə bə oxon rəsne suali i sadə cavobi ni.

Əgər planetonə sıremon, Neptun Həšiku həməku durə planete.

Amma Həši sistem Neptuniku ve durə dəvarde.

Həši vind təsiri olan heliosferi xarici sərhəd heliopauzaje.

Voyager 1 ijən Voyager 2 ym sərhədiku dəvardən.

Amma Həši qravitasijə təsiri heliopauzaku ve-ve durə dəvarde.

Oort bulud Həši sistemi həməku durə hissəoniku i hesab bedə.

== Co planet sistemon ==
Həši sistem kainatədə yeganə planet sistemi ni.

XX əsri oxoniku alimon co ulduzon girdədə minon planet vindən. Ym planeton ‘’‘ekzoplaneton’’’ nom kardə bedən.

Ysət məlume ki, Süd yolu dylədə ve planet sistemi heste.

Kali planet sistemon Həši sistemə oxšonin. Kali sistemon isə ve fərǧinin.

Məsələn, kali ulduzon girdədə Jupiteriku pilə və ya Jupiterə oxšo qaz nəhəngon yštə ulduzə ve nezə orbiton əçi səpe hərlanən.

Co planet sistemon bənyvıštej alimonə Həši sistemi bino bej ijən əçi xüsusijəoni daha yaxšı zınəjə dastək karde.

== Həši sistemədə məsafəon ==
{| class=“wikitable”
! Ǧysm
! Həšiku orta məsafə

! Astronomik vahid

[[Merkuri]]

57,9 milyon km

0,39 AV

-

[[Venera]]

108,2 milyon km

0,72 AV

-

[[Zəmin]]

149,6 milyon km

1,00 AV

-

[[Mars]]

227,9 milyon km

1,52 AV

-

[[Jupiter]]

778,5 milyon km

5,20 AV

-

[[Saturn]]

1,43 milyard km

9,58 AV

-

[[Uran]]

2,87 milyard km

19,2 AV

-

[[Neptun]]

4,50 milyard km

30,1 AV

}

== Planeton barədə kyrtə məlumot ==
{| class=“wikitable”
! Planet
! Həšiku recə
! Planet növ

! Həši girdədə gylə tam orbit

[[Merkuri]]

i

səngə planet

88 ruž

-

[[Venera]]

dı

səngə planet

224,7 ruž

-

[[Zəmin]]

se

səngə planet

365,25 ruž

-

[[Mars]]

ço

səngə planet

687 ruž

-

[[Jupiter]]

penc

qaz nəhəngi

11,86 sol

-

[[Saturn]]

šəš

qaz nəhəngi

29,45 sol

-

[[Uran]]

haft

buz nəhəngi

84 sol

-

[[Neptun]]

həšt

buz nəhəngi

164,8 sol

}

== Bıvındən ==

* [[Həši]]
* [[Planet]]
* [[Zəmin]]
* [[Ay|Ovšum]]
* [[Cırə planet]]
* [[Asteroid]]
* [[Komet]]
* [[Süd yolu]]
* [[Dynjo]]
* [[Astronomijə]]
* [[Kuiper kəmər]]
* [[Oort bulud]]
* [[Ekzoplanet]]

== Səvonon ==

* NASA — Solar System Exploration
* NASA Science — Solar System
* International Astronomical Union

== Linkon ==

* NASA Solar System Exploration
* International Astronomical Union

{{Həši sistem}}
{{Astronomijə}}

[[Kateqoriya:Həši sistem]]
[[Kateqoriya:Astronomijə]]
[[Kateqoriya:Planet sistemon]]

=== Planeton ===
*[[Merkuri]]
*[[Venera]]
*[[Zəmin]]
**[[Ovšum]]
*[[Mars]]
*([[Serera]])
*[[Jupiter]]
*[[Saturn]]
*[[Uran]]
*[[Neptun]]
*([[Pluton]])
*([[Erida]])
{{Həši sistem}}

[[Tispir:Astronomijə]]
|}
|}</text>
      <sha1>i23vredkjewf0tj5ialngo01eo1jdsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126215</id>
      <parentid>126214</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28630" sha1="a1he8yfqim79rhw7bqmdss8s7dzpc3y" xml:space="preserve">{{Databox}}'''Həši sistem''' — planet sisteme kom dylədə mijonədə mandə [[Həši]] astovə. Bə ym sistemi 8 planet dəxyle.

Həši sistemi dylədə Həši, əçi girdədə hərlanə ‘’‘həšt planet’’’, əvon peykon, cırə planeton, asteroidon, kometon, meteoroidon ijən ve kali co kosmonə ǧysmon hestin.

Həši sistem təxminən 4,6 milyard sol bundan pešo bə vıj omə. Sistemi həmmə ǧysmon Həši de qravitasijə təsiri əloǧə hestin. Həši sistemi həmmə massə təxminən 99,8 faizi Həšidəj.

Həšiku məsafə görə həšt planet žygo ardıcıllığədə yerləšin: [[Merkuri]], [[Venera]], [[Zəmin]], [[Mars]], [[Jupiter]], [[Saturn]], [[Uran]] ijən [[Neptun]].

Həši sistem ancaq Həši ijən planetonku ibarət ni. Mars ijən Jupiter arədə [[Asteroid kəmər]] heste. Neptunku bəpešo isə [[Kuiper kəmər]], transneptuni ǧysmon ijən sistemiku ve durədə [[Oort bulud]] heste.

Həši sistem [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande. Həši de yštə həmmə planeton ijən co ǧysmon Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane.

== Bino bə ==
Alimon rəj Həši sistem təxminən ‘’‘4,6 milyard sol’’’ bundan pešo bino bə.

Həši sistemi bino bej de gylə pil qaz-toz buludi əloǧə bə. Ym buludi gylə hissə qravitasijə təsiri žinə bəštə bino kardə sıx be. Bulud nə qədər sıx be, əçi hərlanəjən žəgo tez be.

Vaxtiku bulud yastı hərlanə diskə oxšo bə. Əçi mərkəzədə maddə ve cəm bə. Mərkəzədə temperatur ijən təzyiq vej bəbe. Axırədə mərkəzi hissə žəgo qızıš bə ki, nüvə reaksijon bino bin. Žygo gənc [[Həši]] bə vıj omə.

Həši girdədə mandə maddəonən yavaš-yavaš de i co bıəloǧə be bino kardən. Əvvəl xırdə zərrəon, pešo pilə ǧysmon bino bin. Milyonon sol ərzində əvon de i co toqqušıš bin, kali i co de bıəloǧə bin ijən planeton bino bin.

Həšiyə nezə hissədə temperatur ve bə. Əjo buzə maddəon mandə zınəni. Əve səbəbiku Həšiyə nezə bino bə planeton — Merkuri, Venera, Zəmin ijən Mars — əsasən səng ijən metali maddəonku bino bin.

Həšiku durə hissonədə temperatur kam bə. Əjo su, metan ijən co maddəon buz holədə mandə zınəbin. Ym hissonədə Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun kimi pilə planeton bino bin.

Gənc Həši fəaliyyəti ijən Həši vind sistemi dylədə mandə qaz ijən xırdə zərrəoni ve hissə dur kardə.

== Həši ==
{{Əsas|Həši}}

[[Fajl:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA’s Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|[[Həši]]]]

‘’‘Həši’’’ Həši sistemi mərkəzi ulduze. Əy Həši sistemədə həməku pilə ijən həməku ve massə doə ǧysme.

Həši sistemi həmmə massə təxminən ‘’‘99,8 faiz’’’ Həši paye. Həmmə planeton, peykon, asteroidon, kometon ijən co ǧysmon birlikədə təxminən 0,2 faiz massə təškil kardən.

Həši əsasən [[hidrogen]] ijən [[helium]]ku ibarət bə.

Həši mərkəzədə temperatur təxminən 15 milyon °C-e. Əjo hidrogen nüvəon de i co bıəloǧə bedən ijən helium bino bedə. Ym prosesədə ve enerji azod bedə.

Ym enerji Həši daxiliku bə əçi səpe tərəf dəvarde ijən pešo išıq ijən istilik šəklədə bə kosmos dəvarde. Zəminədə həyat üçün lazım bə enerjijə əsosə hissə Həšiku ome.

Həši gylə neçe əsasə hissəš heste:

* nüvə;
* radiasijə zonə;
* konvektiv zonə;
* fotosfer;
* xromosfer;
* korona.

=== Fotosfer ===
Fotosfer Həšini əmə vində hissəje. Zəminiku əmə Həšiyə sıre, əsosən fotosfer vində bedə.

Fotosferədə kali vaxton qərə ləkəon vində bedən. Əvon ‘’‘Həši ləkəon’’’ nom kardə bedən. Ym ləkəon ətrafiku sərinonin ijən Həši maqnit fəaliyyəti de əloǧə hestin.

=== Korona ===
Korona Həši atmosferi xarici hissəje. Tam Həši tutulması vaxtədə əy Həši girdədə išıqlı tacə oxšo vində bedə.

=== Həši vind ===
Həšiku bə kosmos daimi yüklü zərrəon dəvarden. Ym axın ‘’‘Həši vind’’’ nom kardə bedə.

Həši vind planeton arədə fəzo əçi səpe təsir karde ijən Həši girdədə ve pilə [[heliosfer]] bino karde.

== Planeton ==
Həši sistemədə ‘’‘həšt planet’’’ heste.

Həšiku bino kardə əvon ardıcıllığ žygoje:

[[Merkuri]]

[[Venera]]

[[Zəmin]]

[[Mars]]

[[Jupiter]]

[[Saturn]]

[[Uran]]

[[Neptun]]

Ym həšt planeton de Həši qravitasijə təsiri Həši girdədə orbiton əçi səpe hərlanən.

Əvon dı pilə qrupa bo kardə bedən:

* ‘’‘daxili planeton’’’ — Merkuri, Venera, Zəmin ijən Mars;
* ‘’‘xarici planeton’’’ — Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun.

Daxili planeton əsasən səng ijən metalku ibarətin. Əvon bərk səthon heste.

Jupiter ijən Saturn qaz nəhəngonin. Uran ijən Neptun isə buz nəhəngon nom kardə bedən.

== Daxili planeton ==

=== Merkuri ===
‘’‘Merkuri’’’ Həšiyə həməku nezə planet ijən Həši sistemi həməku xırdə planete.

Merkuri Həši girdədə yštə gylə tam orbit təxminən ‘’‘88 Zəmin ruž’’’ədə bə oxon rəsne.

Merkurini demək olar ki, qalın atmosferi ni. Əçi səpe ve krater heste. Ym səbəbiku Merkuri səpe müəyyən qədər [[Ay|Ovšum]] səpe oxšo vində bedə.

Həšiyə həməku nezə planet bejə baxmando Merkuri Həši sistemi həməku isti planeti ni. Həməku isti planet Veneraje.

Merkuri ruž ijən šəv temperaturon arədə ve pilə fərǧ heste.

=== Venera ===
‘’‘Venera’’’ Həšiku dıminə planete. Əy ölçiku Zəminə oxšoe.

Venerani ve sıx atmosfer heste. Əçi atmosferi əsosə hissə karbon dioksidku ibarət bə.

Atmosfer istiliki bəštə ve yaxšı saxlarde. Əve səbəbiku Venera Həši sistemi ‘’‘həməku isti planet’’’e.

Venera səpe orta temperatur təxminən 465 °C-e.

Venerani buludonədə sulfat turšusi zərrəon hestin.

Venera yštə ox girdədə Həši sistemədə əksər planetonku fərǧinə istiqamətədə hərlane.

=== Zəmin ===
[[Fajl:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|[[Zəmin]]]]

‘’‘Zəmin’’’ Həšiku ‘’‘seminə planet’’’e.

Ysətnə məlumotə rəj Zəmin Həši sistemədə həyat dəǧiǧ məlum bə yeganə planet bə.

Zəmini səpe pilə hissə su de okeanon pušijə bə. Zəmini atmosferi əsosən azot ijən oksigenku ibarət bə.

Zəmin gylə pilə təbii peykiš heste — [[Ay|Ovšum]].

Ovšum de yštə qravitasijə Zəminədə okeanon qabarma ijən çəkilmə hadisəon əçi səpe pilə təsir karde.

Zəmin Həši girdədə yštə gylə tam orbit təxminən ‘’‘365,25 ruž’’’ədə bə oxon rəsne.

Zəmin yštə ox girdədə təxminən ‘’‘24 saat’’’ədə gylə kərə hərlane.

Zəmini maqnit sahə planet de Həši vind ome yüklü zərrəoni ve hissəku muhafizə karde.

Zəmin Həšiku orta hesab de təxminən ‘’‘149,6 milyon kilometr’’’ durədə mande.

=== Ovšum ===
‘’‘Ovšum’’’ Zəmini yeganə təbii peyke.

Ovšum Zəminiku orta hesab de təxminən 384 400 kilometr durədə mande.

Əy Zəmin girdədə təxminən 27,3 ružədə gylə tam orbit karde. Ovšum de Zəmin arasə qravitasijə əloǧə Zəmin okeanon qabarma ijən çəkilmə əçi səpe ve təsir karde.

Ovšum Zəminiku pešo insan de yštə po əçi səpe dəǧiǧ mandə yeganə kosmonə ǧysme.

1969-nə sori 20 iyulədə [[Apollo 11]] missijə vaxtədə [[Neil Armstrong]] Ovšum səpe po doə birminə inson bə.

=== Mars ===
{{Əsas|Mars}}

‘’‘Mars’’’ Həšiku ‘’‘çominə planet’’’e.

Əçi səpe dəmir oksidi ve bej səbəbiku Mars qırmızı vində bedə. Əve səbəbiku əyən «Qırmızı planet» nom kardə bedə.

Mars atmosferi Venera ijən Zəminiku ve nazike. Əçi atmosferi əsosə hissə karbon dioksidku ibarət bə.

Mars səpe [[Olympus Mons]] heste. Əy Həši sistemədə məlum bə həməku pilə vulkanoneku ije. Əçi hındəti təxminən 22 kilometrə rəsne.

Mars səpe həmçinin ve pilə [[Valles Marineris]] kanyon sistemi heste.

Mars ‘’‘dı’’’ xırdə peykiš heste:

* [[Fobos]];
* [[Deymos]].

Mars səpe ǧədimə vaxtonədə maye su bej barədə ve nišonə heste. Çayon, dərəyjon ijən ǧədimə gölon nišonəon nišo dodən ki, Mars ǧədimədə ysətnə Marsiku vej fərǧin bə.

Ysət Mars qütbonədə ijən zımin žinə su buzi heste.

== Asteroid kəmər ==
{{Əsas|Asteroid kəmər}}

Mars ijən Jupiter arədə ve ašmard xırdə kosmonə ǧysmon hestin. Ym region ‘’‘Asteroid kəmər’’’ nom kardə bedə.

Əjo milyonon asteroid heste.

Asteroid kəmər šəkilonədə kali vaxt ve sıx vində bedə. Həǧiǧətədə isə asteroidon arədə məsafə ve pile.

Asteroid kəməri həməku pilə ǧysmoniku i [[Ceres]]e. Ceres cırə planetən hesab bedə.

Co pilə asteroidon:

* [[Vesta]];
* [[Pallas]];
* [[Hygiea]].

Asteroid kəmər gylə vaxtədə partlayıš de bərbod bə planeti qalıǧ ni.

Alimon rəj Jupiteri pilə qravitasijə təsiri ym regionədə mandə maddəon i pilə planet bino karde ništədoə.

== Xarici planeton ==

=== Jupiter ===
{{Əsas|Jupiter}}

[[Fajl:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|thumb|[[Jupiter]]]]

‘’‘Jupiter’’’ Həšiku ‘’‘pencminə planet’’’ ijən Həši sistemi ‘’‘həməku pilə planet’’’e.

Əy qaz nəhəngi bə ijən əsosən hidrogen ijən heliumku ibarət bə.

Jupiteri massə Həši sistemədə co planetonku ve pile.

Jupiter atmosferədə ‘’‘Pilə Qırmızı Ləkə’’’ nom kardə pilə tufon heste. Ym tufon yüzon sol bə ki, müšahidə bedə.

Jupiteri ve güclü maqnit sahə heste.

Əçi ve peyki heste. Həməku məšhur ‘’‘ço’’’ pilə peyki:

* [[İo]];
* [[Avropa (peyk)|Avropa]];
* [[Qanimed]];
* [[Kallisto]].

Ym ço peyk 1610-nə sorədə [[Qalileo Qaliley]] de teleskop vində. Əvon «Qaliley peykon» nom kardə bedən.

[[Qanimed]] Həši sistemədə həməku pilə peyke. Əy hətta Merkuri planetiku ölçiku pile.

[[Avropa (peyk)|Avropa]] səpe pilə buz təbəqə heste. Alimon rəj əçi buz žinə pilə maye su okeani ola bə. Əve səbəbiku Avropa həyat bənyvıšte üçün ve maraǧinə ǧysme.

=== Saturn ===
{{Əsas|Saturn}}

[[Fajl:Saturn during Equinox.jpg|thumb|[[Saturn]] ijən əçi halqəon]]

‘’‘Saturn’’’ Həšiku ‘’‘šəšminə planet’’’ ijən Həši sistemi dıminə pilə planete.

Saturn əsosən yštə pilə halqəon de məšhure.

Əçi halqəon milyardon xırdə buz, səng ijən toz zərrəonku ibarətin.

Saturnən Jupiter kimi əsosən hidrogen ijən heliumku ibarət qaz nəhəngije.

Saturni ve peyki heste.

Əçi məšhurə peykoniku i [[Titan]]e. Titani sıx atmosfer heste. Əçi səpe maye metan ijən etan gölon hestin.

[[Enselad]]ən ve maraǧinə peyke. Əçi buz qabığı žinə maye su okeani heste. Enseladi cənubə qütbiku su buxar ijən buz zərrəon bə kosmos dəvarden.

=== Uran ===
{{Əsas|Uran}}

‘’‘Uran’’’ Həšiku ‘’‘haftminə planet’’’e.

Uran buz nəhəngi qrupədə daxil bə.

Əçi atmosferədə hidrogen, helium ijən metan heste. Metan səbəbiku Uran mavi-yašıl rəngədə vində bedə.

Urani ve maraǧinə xüsusijə əçi hərlanə oxe. Əy demək olar yštə kəno səpe hərlane.

Urani oxi meyli təxminən 98 dərəcəje.

Ym səbəbiku Uranədə fəsilon co planetoniku ve fərǧin bə.

Urani halqəon ijən ve peyki heste.

=== Neptun ===
{{Əsas|Neptun}}

‘’‘Neptun’’’ Həšiku ‘’‘həštminə ijən həməku durə rəsmi planet’’’e.

Əy Uran kimi buz nəhəngije.

Neptuni atmosferədə hidrogen, helium ijən metan heste.

Neptun atmosferədə ve güclü vindon hestin. Kali vindon sürət 2 000 km/saatku vej be zıne.

Neptuni həməku pilə peyki [[Triton]]e.

Triton Neptun girdədə planeti hərlanəjə əks istiqamətədə hərlane. Əve səbəbiku alimon fikir kardən ki, Triton ǧədimədə Neptun girdədə bino bə peyk nıbə, bəlkə Neptun əy pešo de yštə qravitasijə bəštə kašə.

== Cırə planeton ==
Həši sistemədə planetonku əlavə ve cırə planet heste.

[[Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı]] tərəfindən ‘’‘penc’’’ ǧysm rəsmi cırə planet hesab bedə:

* [[Ceres]];
* [[Pluton]];
* [[Haumea]];
* [[Makemake]];
* [[Eris]].

=== Ceres ===
‘’‘Ceres’’’ Asteroid kəmərədə yerləše. Əy 1801-nə sorədə vində bə.

Ceres daxili Həši sistemədə rəsmi cırə planet bə yeganə ǧysme.

=== Pluton ===
{{Əsas|Pluton}}

‘’‘Pluton’’’ 1930-nə sorədə [[Clyde Tombaugh]] tərəfindən vində bə.

Ve soron ərzində Pluton Həši sistemi nəvminə planeti hesab bə.

2006-nə sorədə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı planet üçün nujə tərif ǧəbul kardə. Əve pešo Pluton cırə planet hesab bə.

Pluton [[Kuiper kəmər]]ədə yerləše.

Əçi ‘’‘penc’’’ məlum peyki heste. Həməku pilə peyki [[Charon]]e.

2015-nə sori 14 iyulədə [[New Horizons]] kosmonə aparat Plutoni nezdiku dəvardə ijən əçi səpe birminə ve dəǧiǧ šəkilon peqətə.

=== Haumea ===
‘’‘Haumea’’’ Kuiper kəmərədə yerləšə cırə planete.

Əy ve tez hərlane. Əve səbəbiku əçi šəkil adi kürəku fərǧine.

=== Makemake ===
‘’‘Makemake’’’ Kuiper kəməri pilə ǧysmoniku ije ijən rəsmi cırə planet hesab bedə.

=== Eris ===
‘’‘Eris’’’ ve durə transneptuni ǧysme.

Əçi vində bej Plutoni planet statusi barədə pilə elmi bəhs bino kardə ijən axırədə 2006-nə sorədə planet tərifi dəqiš bə.

== Peykon ==
{{Əsas|Təbii peyk}}

Həši sistemədə ve təbii peyk heste.

Merkuri ijən Venerani peyk ni.

Zəmini ‘’‘i’’’ peyki heste — [[Ay|Ovšum]].

Marsi ‘’‘dı’’’ peyki heste — Fobos ijən Deymos.

Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptuni ve peyki heste.

Həši sistemi məšhurə peykon:

* [[Ay|Ovšum]];
* [[İo]];
* [[Avropa (peyk)|Avropa]];
* [[Qanimed]];
* [[Kallisto]];
* [[Titan]];
* [[Enselad]];
* [[Triton]];
* [[Charon]].

Kali peykon alimon üçün ve maraǧinin. Xysusən Avropa ijən Enseladi buz žinə su okeanon həyat bənyvıšte üçün əhəmijətin.

== Asteroidon ==
{{Əsas|Asteroid}}

‘’‘Asteroidon’’’ Həši girdədə hərlanə xırdə kosmonə ǧysmonin. Əvon əsosən səng ijən metalku ibarətin.

Əvon ve hissə Mars ijən Jupiter arədə Asteroid kəmərədə mande.

Amma asteroidon ancaq əjo nin. Həši sistemi co hissonədəjən asteroidon hestin.

Kali asteroidon orbit Zəmin orbitinə nezə bedə. Žygo ǧysmon ‘’‘Zəminə nezə ǧysmon’’’ nom kardə bedən.

Alimon əvoni daim müšahidə kardən, çunki pilə asteroidi de Zəmin toqquš bej planet üçün xətər ola bə.

== Kometon ==
{{Əsas|Komet}}

[[Fajl:Comet Hale-Bopp 1995O1.jpg|thumb|Komet]]

‘’‘Kometon’’’ Həši sistemi xırdə ǧysmonin. Əvon əsosən buz, toz ijən səng maddəonku ibarətin.

Komet Həšiku durədə be vaxt adətən ve kam išıq doə.

Əy Həšiyə nezə be vaxt buz qızıš bedə ijən qazə bəbe. Kometi girdədə išıqlı qaz-toz bulud bino bedə ijən kometi dum vində bedə.

Kometi dum Həši vind ijən Həši išıq təsiri səbəbiku Həšiku durə istiqamətədə mande.

Qısa dövrə kometon ve hissə Kuiper kəmər ijən əçi nezdə regiononiku ome.

Uzun dövrə kometon isə Oort buludiku ome hesab bedə.

Həməku məšhur kometoniku i [[Halley kometi]]je. Əy təxminən har 75–76 solda Həšiyə nezə regiononə oqarde.

== Meteoroid, meteor ijən meteorit ==
Kosmosədə hərlanə xırdə səngə və ya metalə ǧysm ‘’‘meteoroid’’’ nom kardə bedə.

Meteoroid Zəmin atmosferi dylə dəše vaxt ve tez hərlanə səbəbiku qızıš bedə ijən išıq doə. Ym hadisə ‘’‘meteor’’’ nom kardə bedə.

Əgər ǧysmi gylə hissə atmosferiku dəvardə pešo Zəmin səpe rəsne, əy ‘’‘meteorit’’’ nom kardə bedə.

Kali vaxt ve meteor i ružədə və ya i neçe ružədə göyədə vində bedə. Ym hadisə ‘’‘meteor yağıšı’’’ nom kardə bedə.

== Kuiper kəmər ==
{{Əsas|Kuiper kəmər}}

‘’‘Kuiper kəmər’’’ Neptun orbitiku bəpešo yerləšə ve pilə regione.

Əçi əsosə hissə Həšiku təxminən 30–50 astronomik vahid durədə yerləše.

Əjo ve ašmard buzlu ǧysm heste.

[[Pluton]] Kuiper kəməri həməku məšhur ǧysmoniku ije.

Kuiper kəmər Həši sistemi ǧədimə maddəoni saxlaye. Əve səbəbiku əçi bənyvıštej alimonə Həši sistemi bino bej barədə ve məlumot doə.

== Transneptuni ǧysmon ==
Neptun orbitiku durədə Həši girdədə hərlanə ǧysmon ‘’‘transneptuni ǧysmon’’’ nom kardə bedən.

Pluton, Haumea, Makemake, Eris ijən ve co ǧysmon ym qrupa dəxylin.

Ym ǧysmoni bənyvıštej de Həši sistemi ǧədimə tarix əloǧə ve sualon cavob doj zıne.

== Oort bulud ==
{{Əsas|Oort bulud}}

‘’‘Oort bulud’’’ Həši sistemiku ve durədə bej ehtimol doə pilə buzlu ǧysmon regionije.

Kuiper kəmər yastı diskə oxšoe. Oort bulud isə Həši sistemi har tərəfiku girdədə bığande pilə kürəvi region kimi fikir kardə bedə.

Oort bulud ysətnə vaxta birbaša vində nıbə.

Əçi bej əsasən uzun dövrə kometon orbiton əsasında fikir kardə bedə.

Kali hesabon rəj Oort bulud Həšiku minon astronomik vahid durədə bino be zıne ijən 100 000 astronomik vahidə qədər dəvarde zıne.

Ym məsafə išıq sori de təxminən 1,6 išıq sore.

Oort buludədə mandə ǧysmon orbiton de co ulduzon ijən Süd yolu qravitasijə təsiri dəqiš be zınən. Kali ym ǧysmon pešo daxili Həši sisteminə komet kimi ome zınən.

== Heliosfer ==
{{Əsas|Heliosfer}}

Həšiku ome Həši vind kosmosədə ve pilə region bino karde. Ym region ‘’‘heliosfer’’’ nom kardə bedə.

Heliosfer həmmə planetoni girdədə bığande ijən Neptun orbitiku ve durə dəvarde.

Həšiku dur bej de Həši vind təsiri kam bedə.

Axırədə Həši vind de ulduzon arədə maddə qaršı bə qaršı ome. Ym sərhəd ‘’‘heliopauza’’’ nom kardə bedə.

[[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] ym sərhədiku dəvardə birminə inson soxtə aparatonin.

== Planeton arədə fəzo ==
Planeton arədə mandə fəzo tam boš ni.

Əjo Həši vind zərrəon, maqnit sahə, toz, atomon ijən kosmonə šüaon hestin.

Həši sistemədə toz Həši išıq pərakəndə karde. Kali vaxton Zəminiku əy qaranlıq göyədə zəif išıq kimi vində be zıne.

== Orbiton ==
Planeton Həši girdədə elliptik orbiton əçi səpe hərlanən.

Planetoni ym hərəkət əsosən Həši qravitasijə təsiri de bə vıj ome.

XVII əsrədə [[İohann Kepler]] planeton orbiton bənyvıštə ijən nišo doə ki, planeton tam dairə əçi səpe ni, ellipsə orbiton əçi səpe hərlanən.

Pešo [[İsaak Nyuton]] qravitasijə qanun de ym hərəkəti səbəb elmi šəkildə nišo doə.

Həšiyə nezə planeton orbitədə daha tez hərlanən.

Merkuri Həši girdədə təxminən 88 ružədə gylə kərə hərlane.

Neptun isə Həši girdədə gylə kərə hərlanə üçün təxminən 165 Zəmin sori lazım bə.

== Astronomik vahid ==
Həši sistemədə pilə məsafəoni nišo doj üçün ‘’‘astronomik vahid’’’ oko doə bedə.

I astronomik vahid Zəmin de Həši arədə orta məsafəje:

‘’‘1 AV = təxminən 149,6 milyon kilometr.’’’

Merkuri Həšiku orta hesab de 0,39 AV,
Zəmin 1 AV,
Jupiter 5,2 AV,
Neptun isə təxminən 30 AV durədə mande.

== Rušnə ijən məsofə ==
İšıq ve tez hərlane, amma Həši sistemədə məsafəon žəgo pilin ki, išıqən gylə ǧysmoniku co ǧysmə rəsne üçün vaxt lazım bə.

Həšiku Zəminə išıq təxminən ‘’‘həšt dəqiqə 20 saniyə’’’də rəsne.

Ym məno doə ki, əmə Həšiyə sıre, əçi ysətnə hol nıvindemon. Əmə əy təxminən həšt dəqiqə bundan pešo bə holədə vindemon.

Neptuniku išıq Zəminə rəsne üçün isə neçe saat lazım bə.

== Süd yolu dylədə Həši sistem ==
{{Əsas|Süd yolu}}

Həši sistem [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande.

Süd yolu ve pilə qalaktikəje. Əçi dylədə yüz milyardon ulduz heste. Həši ym ulduzoniku ije.

Həši sistem Süd yolu mərkəzədə ni. Əy qalaktikə diskədə, Orion qolu nom kardə region nezdə mande.

Həši de yštə həmmə planeton, peykon, asteroidon ijən kometon birlikədə Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane.

Həši sistemi Süd yolu mərkəzi girdədə gylə tam orbit karde üçün təxminən 225–250 milyon sol lazım bə.

== Həši sistemi bənyvıštej ==
Insonon ǧədimə vaxtoniku Həši, Ovšum ijən planetoni vindən.

Merkuri, Venera, Mars, Jupiter ijən Saturn de adi čym vində be zınən. Əve səbəbiku insonon əvoni teleskop bino bejku minon sol bın pešo zınəbin.

Əvon co ulduzonku fərǧin vində bedəbin, çunki ružon ijən hafton ərzində ulduzon fonədə yštə vyrə dəqiš kardəbin.

Ve ǧədimə vaxton insonon fikir kardəbin ki, Zəmin dynjo mərkəze ijən Həši de planeton Zəmin girdədə hərlanən.

XVI əsrədə [[Nikolay Kopernik]] Həši mərkəzədə mandə model nišo doə.

XVII əsri binoədə [[Qalileo Qaliley]] de teleskop göyə sıre bino kardə.

Əy Jupiteri ‘’‘ço’’’ pilə peyki vində ijən Venerani fazəon müšahidə kardə. Ym vindəjon Həši mərkəzədə mandə model üçün ve əhəmijət doə.

[[İohann Kepler]] nišo doə ki, planeton orbiton dairə ni, ellipsin.

[[İsaak Nyuton]] isə qravitasijə qanun de planeton çımı žəgo hərlanəj elmi šəkildə nišo doə.

== Nujə planetoni vindəj ==
1781-nə sorədə [[William Herschel]] [[Uran]] vində.

Əy teleskop de vində bə birminə nujə planet bə.

XIX əsrədə alimon vindən ki, Uran orbit tam hesab kardə orbit de uyğun ni.

Əvon fikir kardən ki, durədə co gylə planeti qravitasijə Urani orbit əçi səpe təsir karde.

Hesabon de nujə planeti vyrə təxmin kardə bə ijən 1846-nə sorədə [[Neptun]] vində bə.

1930-nə sorədə [[Clyde Tombaugh]] [[Pluton]] vində.

XX əsri oxon ijən XXI əsri binoədə Neptuniku bəpešo minon nujə ǧysm vində bin.

Ym vindəjon nišo doən ki, Həši sistemi xarici hissə əvvəl fikir kardəku ve mürəkkəbe.

== Kosmonə aparaton ==
XX əsri dıminə hissəku inson Həši sistemi bənyvıšte üçün kosmonə aparaton bə kosmos rəvon kardə.

Ym aparaton de planeton, peykon, asteroidon ijən kometon barədə ve nujə məlumot peqətə.

=== Ovšum ===
1959-nə sorədə Soveti [[Luna 2]] aparati Ovšum səpe rəsə birminə inson soxtə ǧysm bə.

1969-nə sori 20 iyulədə [[Apollo 11]] missijə de [[Neil Armstrong]] ijən [[Buzz Aldrin]] Ovšum səpe po doən.

1969–1972-nə soron arədə Apollo proqram de ‘’‘davazdə inson’’’ Ovšum səpe po doə.

=== Mars ===
Mars Həši sistemədə inson de aparaton həməku ve bənyvıštə planetoniku ije.

Marsi girdədə ve orbit aparati hərlanə.

Mars səpejən neče aparat ništə ijən bənyvıštəjon kardə.

Məšhur Mars roveron:

* [[Sojourner]];
* [[Spirit]];
* [[Opportunity]];
* [[Curiosity]];
* [[Perseverance]].

Ym aparaton Marsi səngon, torə, atmosfer ijən ǧədimə su nišonəoni bənyvıštən.

=== Xarici planeton ===
[[Pioneer 10]] ijən [[Pioneer 11]] xarici Həši sisteminə rəvon kardə birminə aparatoniku bin.

[[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] 1977-nə sorədə bə kosmos rəvon kardə bin.

Voyageron Jupiter ijən Saturn barədə ve nujə məlumot peqətən.

Voyager 2 Uran ijən Neptuni nezdiku dəvardə yeganə kosmonə aparate.

[[Galileo]] aparati Jupiter sistemi ve sol bənyvıštə.

[[Cassini–Huygens]] Saturn ijən əçi peykoni barədə ve pilə məlumot cəm kardə.

=== Pluton ===
[[New Horizons]] 2006-nə sorədə bə kosmos rəvon kardə bə.

Əy 2015-nə sori 14 iyulədə Plutoni nezdiku dəvardə.

Ym missijə Plutoni səpe buzə dağon, pilə düzəjon ijən ve co geoloji strukturon nišo doə.

2019-nə sorədə New Horizons Kuiper kəmərədə [[486958 Arrokoth|Arrokoth]] nom kardə ǧysmi nezdiku dəvardə.

== Həyat bənyvıštej ==
Ysət Zəmin Həši sistemədə həyat bej dəǧiǧ zınə bə yeganə ǧysme.

Amma alimon co ǧysmonədəjən həyat nišonə bənyvıštən.

Ym barədə ve maraǧinə ǧysmon:

* [[Mars]];
* [[Avropa (peyk)|Avropa]];
* [[Enselad]];
* [[Titan]].

Mars səpe ǧədimədə maye su bej barədə ve nišonə heste.

Avropani buz žinə pilə okean bej ehtimol ve pile.

Enseladi buz žinəjən su okeani heste ijən əjoiku su bə kosmos dəvarde.

Titani ve sıx atmosfer ijən əçi səpe maye metan gölon hestin.

Ym ǧysmon bənyvıštej Zəminiku bəpešo həyat bej sual üçün ve əhəmijətine.

== Həši sistemi omə vaxtonədə ==
Həši sistem həmišə ysətnə holədə mandəni.

Həši təxminən 4,6 milyard sol sin heste ijən omə milyardon solonədə əçi hol dəqiš bəbe.

Həši nüvədə hidrogen yavaš-yavaš heliuma bəbe.

Təxminən penc milyard sol bəpešo Həši nüvədə hidrogen kam bəbe ijən Həši ysətnə mərhələku bəpešo dəvarde.

Əy ve pilə bəbe ijən ‘’‘qırmızı nəhəng’’’ mərhələyə dəše.

Ym vaxtədə Həši ysətnəku yüz kərəjə qədər pilə be zıne.

Merkuri ijən Venera ehtimol de Həši bığandə bən.

Zəmini taleyi tam dəǧiǧ ni, amma əy vaxta çə Zəmin səpe həyat üçün šərait ve bın pešo bərbod bəbe.

Pešo Həši yštə xarici qaton bə kosmos dəvarde ijən əçi mərkəzi hissə xırdə, ve sıx ‘’‘ağ cırtdan’’’ bəbe.

== Həši sistemi sərhəd ==
Həši sistemi harədə bə oxon rəsne suali i sadə cavobi ni.

Əgər planetonə sıremon, Neptun Həšiku həməku durə planete.

Amma Həši sistem Neptuniku ve durə dəvarde.

Həši vind təsiri olan heliosferi xarici sərhəd heliopauzaje.

Voyager 1 ijən Voyager 2 ym sərhədiku dəvardən.

Amma Həši qravitasijə təsiri heliopauzaku ve-ve durə dəvarde.

Oort bulud Həši sistemi həməku durə hissəoniku i hesab bedə.

== Co planet sistemon ==
Həši sistem kainatədə yeganə planet sistemi ni.

XX əsri oxoniku alimon co ulduzon girdədə minon planet vindən. Ym planeton ‘’‘ekzoplaneton’’’ nom kardə bedən.

Ysət məlume ki, Süd yolu dylədə ve planet sistemi heste.

Kali planet sistemon Həši sistemə oxšonin. Kali sistemon isə ve fərǧinin.

Məsələn, kali ulduzon girdədə Jupiteriku pilə və ya Jupiterə oxšo qaz nəhəngon yštə ulduzə ve nezə orbiton əçi səpe hərlanən.

Co planet sistemon bənyvıštej alimonə Həši sistemi bino bej ijən əçi xüsusijəoni daha yaxšı zınəjə dastək karde.

== Həši sistemədə məsafəon ==
{| class=“wikitable”
! Ǧysm
! Həšiku orta məsafə

! Astronomik vahid

[[Merkuri]]

57,9 milyon km

0,39 AV

-

[[Venera]]

108,2 milyon km

0,72 AV

-

[[Zəmin]]

149,6 milyon km

1,00 AV

-

[[Mars]]

227,9 milyon km

1,52 AV

-

[[Jupiter]]

778,5 milyon km

5,20 AV

-

[[Saturn]]

1,43 milyard km

9,58 AV

-

[[Uran]]

2,87 milyard km

19,2 AV

-

[[Neptun]]

4,50 milyard km

30,1 AV

}

== Planeton barədə kyrtə məlumot ==
{| class=“wikitable”
! Planet
! Həšiku recə
! Planet növ

! Həši girdədə gylə tam orbit

[[Merkuri]]

i

səngə planet

88 ruž

-

[[Venera]]

dı

səngə planet

224,7 ruž

-

[[Zəmin]]

se

səngə planet

365,25 ruž

-

[[Mars]]

ço

səngə planet

687 ruž

-

[[Jupiter]]

penc

qaz nəhəngi

11,86 sol

-

[[Saturn]]

šəš

qaz nəhəngi

29,45 sol

-

[[Uran]]

haft

buz nəhəngi

84 sol

-

[[Neptun]]

həšt

buz nəhəngi

164,8 sol

}

== Bıvındən ==

* [[Həši]]
* [[Planet]]
* [[Zəmin]]
* [[Ay|Ovšum]]
* [[Cırə planet]]
* [[Asteroid]]
* [[Komet]]
* [[Süd yolu]]
* [[Dynjo]]
* [[Astronomijə]]
* [[Kuiper kəmər]]
* [[Oort bulud]]
* [[Ekzoplanet]]

== Səvonon ==

* NASA — Solar System Exploration
* NASA Science — Solar System
* International Astronomical Union

== Linkon ==

* NASA Solar System Exploration
* International Astronomical Union

{{Həši sistem}}
{{Astronomijə}}

[[Kateqoriya:Həši sistem]]
[[Kateqoriya:Astronomijə]]
[[Kateqoriya:Planet sistemon]]

=== Planeton ===
*[[Merkuri]]
*[[Venera]]
*[[Zəmin]]
**[[Ovšum]]
*[[Mars]]
*([[Serera]])
*[[Jupiter]]
*[[Saturn]]
*[[Uran]]
*[[Neptun]]
*([[Pluton]])
*([[Erida]])
{{Həši sistem}}

[[Tispir:Astronomijə]]
|}
|}</text>
      <sha1>a1he8yfqim79rhw7bqmdss8s7dzpc3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mәntyǧ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7365</id>
    <revision>
      <id>126219</id>
      <parentid>126169</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edit by [[Special:Contributions/Zındənim|Zındənim]] ([[User talk:Zındənim|talk]]) to last revision by [[User:Гусейнага|Гусейнага]]</comment>
      <origin>125796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3318" sha1="1u3tb013zyjlsg6km8zrfsh27jixij6" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Məntyǧ''' ([[Junani zyvon|junan]]. ''λογική'') — «mylohizon həxədə elm», «fikironədə ijən fəolijjətədə pebemonon həxədə elm» — məntyǧijə zyvoni de intellektə fame ǧanunon, metodon ijən formon həxədə elm. Məntyǧi həxədə zynəjon ki de təfəkkuri sə bejdən, əve əj ǧəbul karde bəbe bənə sərostə təfəkkuri həxədə elmi ǧəzinən. Ejni zəmonədə məntyǧi hisob karde bəbe təsdyǧ ijən təkzibi metodon həxədə elmi ǧəzinə. Məntyǧi de ǧəzənč kardə byə təčrubə ijən fame vositə həǧiǧəti bə dast varde elm hisob kardəkəsonən hestin.

Məntyǧi ovčədə [[Aristotel]] ijən [[Gottlob Fregen|Gottlob Fregeni]] rol jole. Məntyǧ əsosən baxš bejdə bə dy vyrə. Ənənəvi məntyǧi səpe soxtə byə Formal məntyǧ ijən [[formal məntyǧ]]&lt;nowiki/&gt;i səpe soxtə byə [[rijozi məntyǧ]].

Məntyǧ hisob bejdə həmə elmon instrument.

==Məntyǧi məzmun==
Klassik məntyǧi nəzərijə izoh kardə bejdə de xysusi zyvoni, mylohizə bə nav doə bejdə de de maddi nymunon. Səhvon səpe nəzorət hələ soxtə byəni əjo, hələ gyrd forməjn byəni myǧjosinə šyn, hozy kardə byəni ce təsviron məhdudijət i.č.c.[[Fajl:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|311x311px|Aristotel|çəpo]]Ənčəx, demijən bə ičo, sərost mylohizə karde mədənijət ofəje zynəbe detobə məntyǧi elmi bə məjdon beše. Myəjjənkarde, təsnifot, təsdyǧ, təkzib ijən čo məntyǧi əməlijoton bə məjdon bešejdən har gylə odəmi tərəfo fikiri dynjoədə cəj yštəku vəbastə nybyə ijən de myvofiǧə səhvon. əve kali kəson žygo hisob kardejdən ki, šəxsi təfəkkur təbii gyləj prosese ijən cəj niše ehtijoč bə analizi. žygo hisob kardə bejdə ki, gəpžemon – təfəkkuri yštəne ki heste.

Əmma ki, təfəkkur yštən-bəštə məntyǧi dumojəndyəti ni. Har gylə məsələ həllədə vočib be zynejdə har cij: dumojəndyəti, təsoduf, intuisijə, emosijə, šəxsi təčrubə, dynjo fame myǧjos i.č.c.

Məntyǧi əsos vəzifə ejni byə həmə dovronədə: nətičə bekardej mymkun byə harci tədǧyǧ ijən təhlil kardej. Demijən bə ičo, žygo hisob kardejdən ki, nətičə bə isə bande objekti məzmuniku ne, cəj tədǧyǧi metodonku. əve pijənin byə cij yme ki, tədǧyǧoti metodon rangbərang ijən subjektivə nəzəron vej bybun.

Taryxi dyrozi hežo de fatxəši dəgiš byən məntyǧi konkret sahon.

== Bə čo elmon cəj mynosibət ==
Taryxən məntyǧ umutə byə ce fəlsəfə gyləj tərkibi poə ǧəzinə.Halijədə əv ǧəbul kardə bejdə bənə gyləj mystəǧilə elmi. Həmcinin simvolik məntyǧi umutejdən həmən bənə rijozijoti ijən informatikə gyləj tərkibə poə ǧəzinə.
==Məntyǧi elmi əsosə famon==
* [[Abstraksijə]]
* [[Analogijə]]
* [[Antinomijə]]
*  [[Argument]]
* Cy zynəj čuron
* Hipotez
* [[Deduksijə]]
* Təsdyǧ
* [[Məntyǧi ǧanunon]]
* Həǧiǧət
* Təsnifot
* Myšohidə
* Elmi eksperiment
* Umumikarde
* Myəjjənkarde
* Təkzib
* Paradoks
* Paralogijə
*  Fam
* Əlomət
* Semantikə
* Sofizm
* Sofistikə
* Fame usulon
* Fərzijə
* Taftalogijə
* Nəzərijə
* Nətičə
* Fakt
* Formal zyvon
* Formalizm

==Xariči dəvardemonon==
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Məntyǧ]]</text>
      <sha1>1u3tb013zyjlsg6km8zrfsh27jixij6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nəvuzə id</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7561</id>
    <revision>
      <id>126196</id>
      <parentid>126149</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="9du23u0rtv00tpatqguevicrznj8swl" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Nəvuzə id''' — vej ǧədimə taryx hestyše. Cy Šərǧi-həšipemə kišvəron myəjjən xəlǧon vej azizə ide. Cy idi taryxi, cəy bə insonon vardə šojšotkomə həxgədə vej nyvyštəbə. Bə səbəbən by həxədə vyrə ijən zəmon gin karde pidənime.
Tolyšon by zəminonədə həzo soron cymi bənav žimon kardəšone. By səbəbən əvon həmə idonədə (dini, milli) yštə rizon noəšone. Cə idonədə gyləjən Nəvuzə ide. Novruz nujə ruž, tožə ruže. Nəvuzə idədə (idə šəvi) šəv dy ruži bərobər bejdə. Ym idi-šəvi dy ruži bərobər be de elmi roj subut byə. Bə səbəb yn idi dəvonijə xəlǧon əvəsori ome dy šojšotkomə dəvonejdən.
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Taryx]]
[[Tispir:Tolyšə idon]]</text>
      <sha1>9du23u0rtv00tpatqguevicrznj8swl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gobələk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8019</id>
    <revision>
      <id>126187</id>
      <parentid>126141</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T07:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="510" sha1="hmbqosmx1qb01rkvv10qbojvx1p33gu" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Gobələk''' —  ym guždinə, kujə vardə mivə doə gobələki bədən, vejni zəmini pejo perəsedə, zəminədə ja hardemoni səvonədə. Ysətnə elmi zynəjon votejdən ki gobələk bə bəžijə təbiəti yštənə aləmi dəxylyš heste — lat. ''Fungi''.[[Fajl:Fungi Diversity.jpg|miniatyur|Gobələkon|çəpo|316x316px]]Gəbələkon čo kardejdən bə 1.) hardəjnə 2.) nahardə 3.) zəhəjnə gobələkon.

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}

[[Tispir:Tibb]]
[[Tispir:Gobələk]]</text>
      <sha1>hmbqosmx1qb01rkvv10qbojvx1p33gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gyldik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8084</id>
    <revision>
      <id>126188</id>
      <parentid>126143</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="6vxzaps88833isijbaxykrvjvems4b3" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Gyldik''' — meyvondəş “C” vitamini veje. Dəm kardən bənə caji pešomedən. Vylonyš sipi bedə. Vylonyšən bənə mejvə vej ǧejmətine. Cəj vylədə myrəbbə patejdən har ruž 10 ǧyram hardedənsə, bədən cysk bedə, pijəmerd be dyroz bedə.

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Tibb]]</text>
      <sha1>6vxzaps88833isijbaxykrvjvems4b3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126191</id>
      <parentid>126188</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="b7xb09ndvt81ojyx5yv95q8ipgyudsk" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Gyldik''' — mejvondəš “C” vitamini veje. Dəm kardən bənə caji pešomedən. Vylonyš sipi bedə. Vylonyšən bənə mejvə vej ǧejmətine. Cəj vylədə myrəbbə patejdən har ruž 10 ǧyram hardedənsə, bədən cysk bedə, pijəmerd be dyroz bedə.

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Tibb]]</text>
      <sha1>b7xb09ndvt81ojyx5yv95q8ipgyudsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rijozijot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8224</id>
    <revision>
      <id>126231</id>
      <parentid>126183</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edit by [[Special:Contributions/~2026-48210-04|~2026-48210-04]] ([[User talk:~2026-48210-04|talk]]) to last revision by [[User:Гусейнага|Гусейнага]]</comment>
      <origin>123550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="601" sha1="higloetzkqlzyc2epe5tm5s8huybwux" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Rijozijot'''&lt;ref&gt;Абосзода Ф.Ф. «Русско-талышский словарь (60 000 слов и выражений)» А-Я. — Москва: ООО МФВТК-пресс, 2011. — 210 с.&lt;/ref&gt; — hisobi elme. 2 forməš heste. Aksiom, teorem. Aksiomi isbat karde lozim ni. Teoremi isbat karde lozim ni. μάθημα (máthēma). 

Cy junanon zyvonədə elm məno dojdə. Ce rijozijoti tarix ve ǧədime. Rijozijot bə [[texniki elmon]] aide.
[[Fajl:Maya.svg|thumb|Rəgəmon]]
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
{{Template:Elmon}}
[[Tispir:Rijozijot| ]]
[[Tispir:Elm]]</text>
      <sha1>higloetzkqlzyc2epe5tm5s8huybwux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Syəvyl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8628</id>
    <revision>
      <id>126189</id>
      <parentid>84800</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="755" sha1="gb3dvhxp5aps4rny963wc0yhoxg1li6" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:Rosa Red Chateau01.jpg|thumbnail|Syəvyl]]'''Syəvyl''' (lat. Rosa) — əsos odəmon tərəfədə kaštə bedə. Kali sorton əšivo tispirədəje. Iminnə kərə syəvyl Ǧədimə Romədə kaštə beə. Bə vaxton əsos havzə kašdəbin, ənčəx ğədimə romə əsəronədə 10 gylə tispir syəvyl rast omedə. Iminə kərə syəvyli elmi xarakter ğədimə grekə filosof ijən botanik Teofrast nyvyštəbe. Əv əšivo ijən boğə syəvylon xarkter, səmərə həxədə votabe. Syəvyl əsos gaməpiə bežənəje. əmo cəj sardə iglimədə žie tispironən hestin. T.A.Melnicenko səkləs kardə ki, syəvyli bu əsəbon ašyš karde koməg kardə, ogniəti bekardə.
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Biologijə]]</text>
      <sha1>gb3dvhxp5aps4rny963wc0yhoxg1li6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126190</id>
      <parentid>126189</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="705" sha1="5wmvku7b6x84t6w78ipw3wnvmabspv5" xml:space="preserve">{{Databox}}'''Syəvyl''' (lat. Rosa) — əsos odəmon tərəfədə kaštə bedə. Kali sorton əšivo tispirədəje. Iminnə kərə syəvyl Ǧədimə Romədə kaštə beə. Bə vaxton əsos havzə kašdəbin, ənčəx ğədimə romə əsəronədə 10 gylə tispir syəvyl rast omedə. Iminə kərə syəvyli elmi xarakter ğədimə grekə filosof ijən botanik Teofrast nyvyštəbe. Əv əšivo ijən boğə syəvylon xarkter, səmərə həxədə votabe. Syəvyl əsos gaməpiə bežənəje. əmo cəj sardə iglimədə žie tispironən hestin. T.A.Melnicenko səkləs kardə ki, syəvyli bu əsəbon ašyš karde koməg kardə, ogniəti bekardə.
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Biologijə]]</text>
      <sha1>5wmvku7b6x84t6w78ipw3wnvmabspv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vitis amurensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9177</id>
    <revision>
      <id>126192</id>
      <parentid>126144</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="2vyazb8sk78x780imebu96vxddgae4g" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Amuri angy''' ([[Latyni zyvon|lat]]. ''Vitis amurensis'') — bənə angyon fəsilədə angy činsədə bežənə tispir. Bijə dovri nav byə Dijəro Həšipemə* relikt subtropikə bežənə. Əj oteə beə vyron Jolə Kizi byliku, Japonə dijo xəremə sahilku ta Mulə ru, Həšinyštə tərəfədə Amurikənoku ta Zei ru rəsedə.
Mančurijə, Amurikəno, [[CXR|Cin]] ijən [[Korejə]]&lt;nowiki/&gt;də bešedə. Amuri angy se ekotip čo kardən: Xəremə ekotip, Niso ekotip ijən Cini ekotip. Həmmə angy tispiron žygo ja žəgo gampiə bežənonin. Ənčəx Amuri angy zymystoni tempratur - 45&amp;nbsp;°C tov vardedə. Rišə ǧat zamin −16&amp;nbsp;°C tov vardedə. Amurə angy hušə bənə šari sijoje ja fialeti*  rangədə, kali bəžən tynd kavu bedə. Ləlgyli diametr əsos 12&amp;nbsp;mm, ǧalinə lu bedə. Sentijabri oxo rəsedə. Bənə dekorativ bežənə oko doj bəbe. [[Sankt-Peterburg]]ədə normal rəsedə. Duəvuli ijan ǧazi čok tov vardə.
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
# Amuri angy [https://web.archive.org/web/20090507052939/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?41847]
[[Tispir:Ləlqılon]]
[[Tispir:Biologijə]]</text>
      <sha1>2vyazb8sk78x780imebu96vxddgae4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vitis ficifolia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9192</id>
    <revision>
      <id>126194</id>
      <parentid>126146</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="455" sha1="133sanip8rlx14ledcrvzrai4nlm992" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Vitis ficifolia''' (lat. ''Vitis ficifolia'') - bənəangyon fəsilədə [[angy]] činsədə bejənə tispir. Yn bežənə tispir əsos [[Asijə]] iǧlimədə žijedə. Əsos [[Cin]] (Hebei, Henan, Jiangsu, Šaanxi, Šandong və Šanxi əjoləton), [[Japonijə]] (Hokkaido, Honšu, Kjušu, Šikoku və Rjukju sərkuon), [[Tajvan]] və Korejonədə pevylo byə. 
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Ləlqılon]]
[[Tispir:Biologijə]]</text>
      <sha1>133sanip8rlx14ledcrvzrai4nlm992</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vitis hui</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9195</id>
    <revision>
      <id>126195</id>
      <parentid>126147</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="j3uobpb8atvjjhx4hqalj7oh4dgonpd" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Vitis hui''' (lat. ''Vitis hui'') — angyoxšəon fəsilədə [[angy]] činsədə bežənə tispir. Vitis hui angy xyjzonədə bežənəje. Əsos pevylo byə vyrə Cini Jiangxi və Žežiang əjolətonin. Vəjo bəj &quot;lu shan pu tao&quot; votejdən. Vitis hui majədə vyl okərdə, Ijulə mangədə ləlgyl rəsejdə. 
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Ləlqılon]]
[[Tispir:Biologijə]]</text>
      <sha1>j3uobpb8atvjjhx4hqalj7oh4dgonpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vitis jaegeriana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9196</id>
    <revision>
      <id>126193</id>
      <parentid>126145</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="b6t1ea9xap8rdxkf3q4tcwpuyibxm8t" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Vitis jaegeriana''' (lat. ''Vitis jaegeriana'') — angyoxšəon fəsilədə [[angy]] činsədə bežənə tispir. Əsos oteə byə vyrə [[Kobəsonə Amerikə]] əsosən [[Meksikə]]&lt;nowiki/&gt;je. 
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Ləlqılon]]
[[Tispir:Biologijə]]</text>
      <sha1>b6t1ea9xap8rdxkf3q4tcwpuyibxm8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ǧyzlyvo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9661</id>
    <revision>
      <id>126218</id>
      <parentid>126168</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10964" sha1="25yptl9ek1c6dcl9qw2hu7gp2wziieq" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Ǧyzlyvo''' — [[Azərbojčon]] Respublikə [[Masalu rəjon]]ədə dije. Di [[Tolyšiston]]&lt;nowiki/&gt;i tarixi-čoǧrafi ərozijədə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Kaspi dyjo]] mijono vyrəbəvyrə bejdə. Ǧyzyvo [[Masalu]] šəhəriku təxminən 5–8 km nyso tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə.

Ǧyzlyvo ejni nomi bıə inzibati ərozi dairə tərkibədə bejdə. Ym inzibati ərozi dairə Ǧyzlyvo ijən [[Dəlləkoba]] dioniku iborəte.

Ǧyzlyvo ərozi təxminən 523 hektare. Di Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro tono vyrəbəvyrə bejdə. Ym ro di ərozi dı hissə bo karde: Şərg hissə əsasən ovəlyǧ ijən alcag ərozijoniku, Qərb hissə isə nisbətən hundur ijən təpəli ərozijoniku iborəte.

== Nom ==
Di rəsmi azərbojčoni nom '''Qızılavar'''-e. Əmmo yerli Tolyšon di '''Ǧyzlyvo''' votedən. Tarixi ijən elmi ədəbiyyatədə di nom ''Qızılavar'', ''Gızılovo'', ''Qızılabad'' ijən čo formonədə rast omedə.

«Ǧyzlyvo» toponimi etimologijə həxədə čand fərzijə heste.

Gylə fərzijə gorə, toponim «ǧyzyl» ijən «var» komponentoniku soxtə byə. «Var» Iron mənšəli komponent hesob kardə bejdə ijən «vyrə», «məhol» mənodə izoh kardə bejdə. Ym izoh əsosədə «Ǧyzylavar» nom «ǧyzylə vyrə» ya «syə vyrə» mənodə dərk kardə bejdə.

Byminə Tolyšə forma — '''Ǧyzlyvo''' — toponimi čo čur izoh kardey imkan doedə. Tolyšə zyvonədə '''vo''' «kulək» mənodə bejdə. Xalg etimologijə gorə, «ǧyzyl» ym nomədə «gam» ja «hyšk» mənodə istifadə bıə ijən Ǧyzlyvo «isti kulək byə vyrə» mənodə izoh kardə bejdə.

Bašga izohədə «gızıl» sozi ərozi torpagi gırmızı-gızılı rəng bəpejro istifadə bıə votə bejdə. Bəči gornə toponim «gızıl rənginə torpag byə vyrə» mənodə həm izoh kardə bıə.

Bəzi tarixi mənbonədə di '''Ǧyzylabad''' nomədə həm geyd kardə bıə.

== Čoǧrafijə ==
Ǧyzlyvo [[Masalu rəjon]]i čənubi hissə, [[Tolyšə bandon]] ijən [[Xəzər dıyo]] arədə byə ovəlyǧ-təpəli ərozijədə vyrəbəvyrə bejdə.

Di ərozi təxminən 523 hektare. Masalu rəjon mərəngiku məsafə muxtəlif mənbonədə 5–8 km votə bejdə.

Ǧyzlyvo bə Qərb tərəf [[Kolatan]] ijən [[Bala Kolatan]], bə Şərg tərəf [[Çayqıraq|Çaygırag]], bə Şimal tərəf [[Dəlləkoba]] ijən [[Pircana]], bə Cənub tərəf isə [[Aşurlu|Ašurlu]] ijən [[Bədəlan]] dion bə sərhəde.

Masalu–Boradigah–Lankon ro Ǧyzlyvo ərozi səpe rətedə ijən di təxminən dı hissə bo karde. Di Şərg hissə yerli nomədə '''məzrə''' votə bejdə. Ym ərozi əsasən alcag ijən ovəlyǧe. Qərb hissə isə yerli nomədə '''bandaro''' («band ro») votə bejdə. Ym hissə nisbətən hundur ijən təpəline.

Di čənubi ərozi tono Kolatan cay rətedə.

== Təbiət ijən həvo ==
Ǧyzlyvo Lankon ovəlyǧi Şimal hissə tono vyrəbəvyrə bejdə. Ərozi təbii šəroit səpe [[Xəzər dıyo]] ijən [[Tolyšə bandon]] təsir kardə.

Di ijən əci ətrafədə ovəlyǧ, təpəli ərozijon, əkin zəmijon ijən cay dərəsi hestin. Ərozi həvo əkincilik ijən bašga təsərrufat sahəon ro əlverišline.

Tovyston isti, zymyston isə nisbətən mulojim bejdə. Yaǧıš migdor Tolyšə bandon tərəf bə vej bej meyl karde.

== Tarix ==

=== Ǧədim dovr ===
Ǧyzlyvo ərozijədə tapə byə arxeoloži abidəon ym vyrədə odəmoni gədim dovroniku žiyey nišon doedən.

Di ərozijədə '''Ǧyzlyvo kurganon''' nomədə dı kurgan heste. Ym kurganon [[Tunc dovr|Tunč dovr]]iku mandə arxeoloži abidəon hesob bejdən. Əvon Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti tərəfiku kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə kimi gorunə bejdən.

Ym arxeoloži abidəon Ǧyzlyvo ijən ətraf ərozijonədə məskunlašmə tarixi ən azı Tunč dovrədə bej nišon doedən.

Di gəbriston tono byə '''Qocabəy təpə''' həm kurgan tipli gədim abidə kimi tanınedə.

=== Mijonə əsron ijən oxonə dovr ===
Ǧyzlyvo vyrəbəvyrə byə ərozi tarixi dovronədə čənubi Xəzər sahili ijən Tolyšə ərozi siyasi-mədəni tarixi tərkib bıə.

Orta əsron ijən erkən təzə dovrədə Masalu ərozi muxtəlif dovləton tərkibədə bıə. XVI–XVIII əsronədə ərozi [[Səfəvijon dövləti|Səfəvijon dovləti]] tərkibədə bıə.

XVIII əsrədə Masalu ijən Ǧyzlyvo ətraf ərozijon [[Tolyšə xanlıq|Tolyšə xanlıg]] tərkibədə bıən.

=== Rusijə imperijə dovr ===
XIX əsrədə Tolyšə xanlıgi Rusiya imperijə tərkibədə daxil bejku bəpeš Ǧyzlyvo [[Lankon qəza|Lankon gəza]] tərkibədə bıə.

1859–1864-minə soron statistik məlumoton əsosədə Ǧyzlyvojədə 91 xonə bıə ijən diədə 605 odəm žijə. Əvoniku 333 nəfər mərd ijən 272 nəfər žen bıə.

Dovri rəsmi Rusiya statistik sənədonədə di əholi šiə musəlmon kimi geyd kardə bıə. Di dovlət xəzinə məxsus məskun vyrə kimi geyd kardə bıə ijən ərozijədə məcithəm bıə.

=== XX əsr ===
XX əsri əvvəlloniku Ǧyzlyvo Masalu ərozi muhum dionədə gyləj bıə.

Sovet hakimijəti dovrədə əkincilik ijən heyvandarlıg kollektivləšdirə bıə, təhsil ijən ičtimai infrastruktur inkišaf kardə bıə.

1930-minə sorədə diədə ilk məktəb bınə soxtə bıə. Əvvəlinə məktəb se otagiku iborət bıə, bəpeš əci bina šeš otagə kardə bıə. Yerli məlumoton əsosədə məktəbi soxteədə di sakini Soltan Axundovi rol bıə.

1956-minə sorədə məktəb təzə bina kocə kardə bıə.

=== Dyminə Dynjo čang ===
1941–1945-minə soron [[Dyminə Dynjo čang]] dovrədə Ǧyzlyvo sakinoniku gylə gism Sovet İttifogi hərbi guvvəon tərkibədə čəbhə še.

Diədə 1941–1945-minə soron muharibədə həlok bıə sakinon xatirə abidə soxtə bıə.

=== Ənəšykyrəti dovrə ===
[[1991]]-minə sorədə Azərbojčon mustəgillik bərpo kardeyku bəpeš Ǧyzlyvo [[Azərbojčon Respublikə]] [[Masalu rəjon]] tərkibədə mande.

Di sakinon həmən ki Ǧarabaǧ muharibəonədə ištirak kardən.

== Əholi ==
Ǧyzlyvo əholi XIX–XX əsronədə xeyli vej bıə.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Sor
! Əholi
|-
| 1859–1864
| 605
|-
| 1933
| 768
|-
| 1977
| 1 787
|-
| 1999
| 2 364
|-
| 2009
| 2 382
|}

1859–1864-minə soronədə diədə 91 xonədə 605 odəm žijə. 1933-minə sorədə əholi 768 nəfər bıə. 1977-minə sorədə ym rəgəm 1 787 nəfər, 1999-minə sorədə 2 364 nəfər ijən 2009-minə sorədə 2 382 nəfər bıə.

Sonə yerli məlumotonədə di əholi təxminən 2 500 nəfər votə bejdə.

Ǧyzlyvo ijən Dəlləkoba dioniku iborət Ǧyzlyvo İnzibati Ərozi Dairə əholi 1 janvar 2021-minə sorədə 4 164 nəfər bıə. Əvoniku 2 167 nəfər mərd ijən 1 997 nəfər žen bıə.

Ǧyzlyvo [[Tolyšon]] ənənəvi žijə məskun vyrəonədə gyləje. Yerli əholi arədə [[Tolyšə zyvon]] istifadə kardə bejdə.

== Iǧtisodijət ==
Ǧyzlyvo igtisodijə tarixən əkincilik ijən heyvandarlıgiku asılı bıə. Əholi əsas məšǧulijət sahəon heyvandarlıg, taxılcılıg, əkincilik ijən tijarəte.

Ərozi həvo ijən torpag šəroit muxtəlif təsərrufat məhsulon yetiškardey ro əlverišline.

Masalu šəhəri tono bej ijən diiku muhum avtomobil ro rətey Ǧyzlyvo əholi ro Masalu ijən ətraf məskun vyrəonədə tijarət ijən xidmət sahəonədə išləmey imkan doedə.

== Təhsil ==
Ǧyzlyvojədə məktəb təhsili XX əsri əvvəlloniku inkišaf karde.

Diədə ilk məktəb bina 1930-minə sorədə soxtə bıə. Əvvəlinə bina se otagə bıə, bəpeš əci otagon šešə rosniyə bıən.

1956-minə soriku məktəb bašga bina fəaliyyət karde.

Di orta məktəb Qarabaǧ muharibədə həlok bıə di sakini Əfgan Mirzəjevi nomədə bejdə.

== Din ==
Ǧyzlyvo əholi tarixən šiə İslam ənənə bəpejro bıə.

XIX əsri statistik məlumotonədə diədə məcitbej geyd kardə bıə.

Di '''Tojba''' məholədə byə məcitXIX əsrə aid tarixi dini abidə hesob bejdə. Məsčid sonə dovrədə təmir kardə bıə.

Ǧyzlyvojədə '''Pejsə''' məcit həm fəaliyyət karde.

Di ərozijədə '''Pir Sejid očag''' nomədə zijorət vyrə heste. Ym vyrə Azərbojčoni rəsmi mədəni irs siyahıədə kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži bənə abidə ǧejd kardə byə.

== Tarixi ijən mədəni abidon ==
Ǧyzlyvo ərozijədə čand tarixi ijən arxeoloži abidə heste:

* '''Ǧyzlyvo kurganon''' — dı kurgan, [[Tunc dovr|Tunč dovr]]ə aid kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə.
* '''Qocabəy təpə''' — di gəbriston ərozijədə byə kurgan.
* '''Toyba məholə''' məcit— XIX əsrə aid dini-tarixi abidə.
* '''Pir Seyid očag''' — kišvəri əhəmiyyətli arxeoloži abidə.
* '''1941–1945 muharibə xatirə abidə''' — muharibədə həlok bıə di sakinon xatirə bınə kardə abidə.

Ǧyzlyvo kurganon rəsmi dovlət geydiyyatədə AJA001627 sistem kodi bə geyd kardə bıən.

== Nominə odəmon ==

=== Əfgan Mirzəjev ===
'''Əfgan Tərlan oǧli Mirzəjev''' (1973–1993) — Ǧyzlyvojədə bə dunjo omə hərbije. 1991-minə sorədə ordu xidmət dəvət kardə bıə. Qarabaǧ muharibə dovrədə Aǧdam ərozijədə byə doyšonədə ištirak kardə.

Əfgan Mirzəjev 18 iyul 1993-minə sorədə Aǧdam rəjoni Qasımlı di uǧrədə byə doyšədə həlok bıə. Ǧyzlyvo gəbristonədə dəfn kardə bıə. Di məktəb əci nomədə bejdə.

=== Əlovsət Axundov ===
'''Əlovsət Axundov''' — Ǧyzlyvo diiku ali təhsil səpe byə əvvəlinə odəmonədə gyləj kimi geyd kardə bejdə. 1920-minə soron əvvəllonədə Leningradədə igtisadi ali təhsil səpe bıə.

== Məholon ==
Ǧyzlyvo ənənəvi olarag čand məholə bo bejdə. Yerli məholə nomon di sosial ijən tarixi čoǧrafijə hissə hestin.

Di məlum məholonədə '''Toyba''' heste. Toyba məholədə XIX əsrə aid məcitvyrəbəvyrə bejdə.

Di Şərg ovəlyǧ hissə '''məzrə''', Qərb tərəf byə təpəli hissə isə '''bandaro''' nomədə tanınedə.

== Ro ijən nəgliyyat ==
Masalu–Boradigah–Lankon avtomobil ro Ǧyzlyvo ərozi səpe rətedə. Ym ro di dı hissə bo karde.

Di Masalu šəhəri tono bej bəpejro əci sakinon ro rəjon mərəng bə nəgliyyat əlcatanije.

Ǧyzlyvo ətrafədə [[Bədəlan]], [[Kolatan]], [[Bala Kolatan]], [[Dəlləkoba]], [[Pircana]], [[Aşurlu|Ašurlu]] ijən [[Çayqıraq|Çaygırag]] dion vyrəbəvyrə bejdən.

== Hənijən dijə bykə ==
* [[Masalu]]
* [[Masalu rəjon]]
* [[Tolyšon]]
* [[Tolyšə zyvon]]
* [[Tolyšə bandon]]
* [[Tolyšə xanlıq|Tolyšə xanlıg]]
* [[Lankon ovəlyǧ]]

== Dıšonə bandon ==
* Masalu Rəjon İčra Hakimijəti
* Azərbojčon Respublikə Mədəniyyət Nazirijəti
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Kateqoriya:Masalu rəjoni dion|Kategoriya:Masalu rəjoni dion]]
[[Kateqoriya:Azərbojčoni dion|Kategoriya:Azərbojčoni dion]]
[[Kateqoriya:Tolyš|Kategoriya:Tolyš]]</text>
      <sha1>25yptl9ek1c6dcl9qw2hu7gp2wziieq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ikardə byə Milləton Təškilot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9695</id>
    <revision>
      <id>126184</id>
      <parentid>123709</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T06:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaduser</username>
        <id>426</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>126184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="510" sha1="os6x5y67j0z04qw41y1rzsm3c17iyhv" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:Flag of the United Nations.svg|thumb|Cy Ikardə byə Milləton Təškilot parcəm]]
'''Ibyə Mardymon Onemon''' — dynjo təškilote. Ym təškiloti 24 oktjabr 1945-inə sorədə bino kardəšone. Ym təškiloti 10 gylə ovaxtə byə, 5 gylə daimi uzvon hestin. Daimi uzvon [[Urusijət]], [[Fyrəngyston]], [[Dyždə Britanijə]], [[CXR|Cin]], [[AIŠ|Amerikə Ibyə Štatonin]]. Mərəngoš [[Nju-Jork (šəhər)|Nju-Jorkədəj]].
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Təškiloton]]</text>
      <sha1>os6x5y67j0z04qw41y1rzsm3c17iyhv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126232</id>
      <parentid>126184</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edit by [[Special:Contributions/Kaduser|Kaduser]] ([[User talk:Kaduser|talk]]) to last revision by [[User:Гусейнага|Гусейнага]]</comment>
      <origin>119625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="522" sha1="ajz1xoipcop041yxjzseemjyvgyoefs" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:Flag of the United Nations.svg|thumb|Cy Ikardə byə Milləton Təškilot parcəm]]
'''Ikardə byə Milləton Təškilot''' — dynjo təškilote. Ym təškiloti 24 oktjabr 1945-inə sorədə bino kardəšone. Ym təškiloti 10 gylə ovaxtə byə, 5 gylə daimi uzvon hestin. Daimi uzvon [[Urusijət]], [[Fyrəngyston]], [[Dyždə Britanijə]], [[CXR|Cin]], [[AIŠ|Amerikə Ibyə Štatonin]]. Mərəngoš [[Nju-Jork (šəhər)|Nju-Jorkədəj]].
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Təškiloton]]</text>
      <sha1>ajz1xoipcop041yxjzseemjyvgyoefs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Masalu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9941</id>
    <revision>
      <id>126217</id>
      <parentid>126163</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edit by [[Special:Contributions/Zındənim|Zındənim]] ([[User talk:Zındənim|talk]]) to last revision by [[User:Гусейнага|Гусейнага]]</comment>
      <origin>113882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2407" sha1="tatgemip6075r3he89ih7mf2y8r0rbn" xml:space="preserve">[[Fajl:Masalli Azerbaijan nature 1.jpg|miniatyur|261x261px|Masalu, ru.]]
'''Masalu''' — [[Azərbojčon|Azərbojčoni]] nyso-həšipemədə [[Šəhər|šəhəre]]. [[Masalu rəjon|Masalu rəjoni]] administrativ mərəngo. Lankoni ovəlyǧədə, cy Viləšə ru tono, 18 km cy Masalu osynəro stansijəku, 259 km cy [[Boku|Bokuku]] dijəro vyrəbəvyrə bejdə.

==Tarix==
Masalu tarixi həxədə vej fərzijjon hestin. Cy versijonədə gyləjədə votejdəki cy ysətnə Masalu ərozijədə nafko «Masal» tojfə žijəše, bəci gornə by vyrə Masalšon votə. Šəhəri status 1960-minə sorədə doəšone. Həvosot nəme, subtropike. Zymystonədə mijonə statistik həvo + 7, tovystonədə ysət + 29.

==Iǧtisadijat==
[[Fajl:Талышские горы и озеро.png|çəpo|miniatyur|247x247px|Tolyšə bandon ijən istil.]]
Masalu šəhərədə guždə kombinat, konservə fabrikon hestin.

==Əholi==
Cy əholi [[1959]]-minə sori sijohisəjədə Masalədə 6 603 odəm žijə&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;{{title=Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу|publisher=Демоскоп Weekly|url=&lt;/nowiki&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php}&lt;nowiki/&gt;}&lt;/ref&gt;, 1979-minə sorədə 11 221&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;{{ title=Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу|publisher=Демоскоп Weekly | url=&lt;/nowiki&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php}&lt;nowiki/&gt;}&lt;/ref&gt;, 1989 - 14746&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. ]&lt;/ref&gt;.

==Vərzyš==
Masalujədə olimpijə vərzyš kompleks heste, həmən ki bə Anatolij Baniševskij nomədə futbolə stadion heste. Ym stadion cy «[[Масаллы (футбол клуб)|Masalu]]» futbol klubi bazaje.

==Səvonon==
&lt;references /&gt;
[[Tispir:Coğrafiya]]</text>
      <sha1>tatgemip6075r3he89ih7mf2y8r0rbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Titanik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14632</id>
    <revision>
      <id>126230</id>
      <parentid>126182</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edit by [[Special:Contributions/~2026-48210-04|~2026-48210-04]] ([[User talk:~2026-48210-04|talk]]) to last revision by [[User:Гусейнага|Гусейнага]]</comment>
      <origin>124373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3426" sha1="sgqotloonrlujwvftdw5igdb49m17hf" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''«Titanik»''' ([[Inglisi zyvon|ing]]. ''RMS Titanic'') — britanijə translatlantikə bosərnyšynə ijən poctə gəmi, cy «White Star Line» širkəti «Olimpik» dərəčədə dyminə lajner. Lajner soxtə byəbe cy Sautgemptoni ijən [[Nju-Jork (šəhər)|Nju-Jorki]] mijono hežo rejson dəvonije gornə. Ro dyrozi təxminən 5800 km haftədə i kərə (bə i gylə tərəf). XX əsri dynjo tarixədə binoədə ən dyždə gəmije. Soxtejədə 401 numrə hestyš be&lt;ref&gt;''Губачек, Милош.'' Титаник. — Попурри, 2000. — 656 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-15-1679-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.[[Fajl:Titanic in color.png|miniatyur|Titaniki rangin kardə byə šikil|216x216px|çəpo]]1912 sorədə 14 apreliku bə 15 aprel yštə iminə rejsədə bə bijəbandi gyni ijən Kobəsonə Atlantikədə təsəj.

1997 sorədə cy Titaniki hodisə bynədə [[Titanik (film)|Titanik]] film kəšə byəbe. Əsosə rolonədə [[Leonardo Di Kaprio]] ijən [[Kejt Uilslejt]] bin&lt;ref&gt;''Дмитрий Мороз.'' [https://3dnews.ru/editorial/titanic/ «Титаник». Спецэффекты в фильме]. 3D News&lt;/ref&gt;.
== Titaniki dylədə ==

Cy «Titaniki» dylədə kajuton (hytə otaǧonədə) ijən čəmjəti vyron bə se dərəčə čo bejdəbin. Iminə dərəčədə bo sərnyšynon xydmətiro dənyštə hovuz, bo skvoš hənək kardə vyrə, restoran «À La Carte», dy gylə kafe, gimnastikə zal doə byəbin. Har gylə dərəčədə coštə harde ijən pəpruz kəše salonon, ožə ijən dəbastə byə lyngəsejron hestbin. Ən ešaešin ijən nəčim cy iminə dərəčə interjeron bin, čurbəčurə bədii ulubonədə bə vyrə rosnijə ijən ǧyjmətinə materialon oko doə byəbin, mələsəm: syə do, bə zərə ovi žə byə, vitražə šišə, avšum ijən čo. Kajuton ijən seminə dərəčəjnə salonon ve sojə vəzijətədə soxtəšonbe: puloə divon bə sioijə rang žəjdəbin ja taxtə&lt;ref&gt;''Jason Austin.'' [https://www.encyclopedia-titanica.org/titanic/ Every thing you need to know about the Titanic.]&lt;/ref&gt;. &lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Fajl:B-58.jpg|Cy iminə dərəčə kajutə
Fajl:Titanic's B 59 stateroom.jpg|Cy iminə dərəčə kajutə
Fajl:Titanic A La Carte restaurant.jpg|Cy iminə dərəčə «À La Carte» restoran
Fajl:Titanic cafe parisien.jpg|Cy iminə dərəčə «Parisien» kafe
Fajl:2nd Class Smoking Room.jpg|Cy dyminə dərəčə pəpruz kəšə salon
Fajl:3rd Class Cabin.jpg|Cy seminə dərəčə kajutə
Fajl:Titanic sinking, painting by Willy Stöwer.jpg|Titaniki təse rəsm
&lt;/gallery&gt;
[[Fajl:Titanic wreck bow.jpg|miniatyur|Titaniki vyni 2004 sorədə|234x234px]]
== Titaniki eryzon ==
«Titaniki» eryzon 3 750 metrə nyǧylijədə mandən. Iminə kərə əvoni cy Robert Ballardi ekspedisijə pəjdo kardyše 1985 sorədə. 

Pešonə ekspedisijon byniku həzo artefakton rost kardyšone. Gəmi vyni ijən dumi hisson lap bə nyǧyli lilə byni šin ijən ryžijə holədən, əvoni bə pe rost karde mymkun ni&lt;ref&gt;''Роберт Баллард.'' The Discovery of the Titanic. — New York: Warner Books, 1987. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-446-51385-2&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Манштейн Е.'' Титаник. Крушение века. — &lt;abbr&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: Любавич, 2013. — 632 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-86983-463-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.

== Səvonon ==
[[Tispir:Titanik]]
[[Tispir:Okeanə lajneron]]</text>
      <sha1>sgqotloonrlujwvftdw5igdb49m17hf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turingijə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20496</id>
    <revision>
      <id>126197</id>
      <parentid>126151</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Гусейнага номи овахте сәһифә [[Türingijə]] бә [[Turingijə]]</comment>
      <origin>126151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5034" sha1="3x3bkh9kbsncpc3x4f7a1ik3g26hdn2" xml:space="preserve">‘’‘Türingijə’’’ (almani: ‘‘Thüringen’’), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Thüringen’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Erfurt]]e. Türingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Əroziš 16 202,44 km²-e, əholiš 2 millionisə ve.[https://statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000101%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik: Fläche Thüringens], vinde 5 sentjabr 2026.[https://statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik: Bevölkerung der Gemeinden Thüringens], 31 dekabr 2025, vinde 5 sentjabr 2026.

Türingijə de [[Bavaria|Bavarijə]], [[Hessen]], [[Niedersachsen]], [[Sachsen-Anhalt]] ijən [[Sachsen]] marz heste.

Ən jolə šəhəryš [[Erfurt]]e. [[Jena]], [[Gera]], [[Weimar]], [[Gotha]], [[Eisenach]] ijən [[Nordhausen]] həmən Türingijə vyžnijə šəhronən.

== Čoǧrafijə ==

Türingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Cy ərozi 16 202,44 km²-e.

Zəmij cənubədə ijən ğərbədə ve kuonije. Türingijə ən zynəjə təbijəti hissoniku gyləj ‘’‘Thüringer Wald’’’-e. Cy ən barzə vyrə ‘’‘Großer Beerberg’’’-e.

Türingijədə čand jolə ru heste. [[Saale]], [[Werra]], [[Unstrut]] ijən [[Ilm]] əvonədəndən.

Ve mešon səbəbi de Türingijə bəzən almani zyvonədə ‘’’„Grünes Herz Deutschlands“’’’ („Almanijə səvzə dıl“) nom karde.

== Əholi ==

2025-nə sori 31 dekabrədə Türingijədə 2 078 946 odəm žiə.

Ən jolə šəhər [[Erfurt]]e. 2025-nə sori orəxədə Erfurti 217 159 nəfər əholi hest be. [[Jena]]-də 109 353 ijən [[Gera]]-də 95 162 odəm žiə.

Əholi əsosən almani zyvonədə qəp žəne.

== Šəhron ==

Türingijə vyžnijə šəhron:

* [[Erfurt]] — pajtaxt ijən ən jolə šəhər
* [[Jena]] — universitet ijən elm mərkəzi
* [[Gera]]
* [[Weimar]] — fərhəng ijən taryxi mərkəz
* [[Gotha]]
* [[Eisenach]]
* [[Nordhausen]]
* [[Suhl]]
* [[Ilmenau]]

== Taryx ==

Türingijə nom qədimə ‘’‘Thüringer’’’ qəbilə nomiku ome.

VI əsrədə ijə Türingon padšoəti hest be. Bəpeštə Türingijə ərozi čand knyazijə ijən xırdə davlətonədə čo be.

Orta əsronədə [[Erfurt]], [[Eisenach]] ijən [[Gotha]] region vyžnijə šəhroniku bən.

[[Martin Luther]] Türingijə taryx de sıx əlaqəš heste. 1521–1522-nə soronədə cy [[Eisenach]] kəno [[Wartburg]] qalədə mand ijən İncil hissə bə almani zyvon tərcümə karde.

XVIII ijən XIX əsronədə [[Weimar]] Almanijə fərhəngi ən vyžnijə mərkəzoniku gyləj be. [[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] ijə žiə ijən kardən.

1920-nə sorədə čand Türingijə xırdə davləton pevə omən ijən Türingijə zəmij soxtə be.

[[II Dynjo dav]] bəpeštə Türingijə Sovetə okupasijə zonədə dəbyə. 1949-nə soriku cy [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] hissə be.

1952-nə sorədə Türingijə zəmij ləğv kardə be. Cy ərozi əsosən Erfurt, Gera ijən Suhl rayononədə čo kardə be.

1990-nə sorədə Almanijə pevə ome bəpeštə Türingijə təzədən Almanijə federativə zəmij be.

== Sijosət ==

Türingijə Almanijə federativə zəmije. Cy parlament ‘’‘Thüringer Landtag’’’-e. Parlament Erfurtədə dəbyə.

Türingijə hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde.

== Iǧtisodijot ==

Türingijədə sənajə, mašinsoxtə, avtomobilə sənajə, optikə, tibbi texnoložijə ijən turizm vyžnijə iǧtisodijə sahonən.

[[Jena]] optikə ijən elm de xüsusilə zynəjə. Šəhərədə universitet ijən čand elmi institut heste.

Erfurt Türingijə inziboti ijən iǧtisodijə mərkəze.

== Elm ijən təhsil ==

Türingijədə čand universitet heste.

[[Friedrich-Schiller-Universität Jena]] region ən qədimə ijən ən zynəjə universitetoniku gyləje. Cy 1558-nə sorədə soxtə be.

Erfurtədə [[Universität Erfurt]], Ilmenauədə [[Technische Universität Ilmenau]] hestin.

== Fərhəng ==

Türingijə Almanijə fərhəng ijən elm taryxədə vyžnijə rolyš heste.

[[Johann Sebastian Bach]] 1685-nə sorədə [[Eisenach]]ədə bə dynjo ome.

[[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] uzun mudət [[Weimar]]ədə žiə ijən kardən. Weimar de Almanijə klassikə ədəbijo sıx əlaqə heste.

[[Martin Luther]] [[Wartburg]] qalədə yštə İncil tərcümə ro cy kardə.

== Turizm ==

Türingijə zynəjə turistijə vyron:

* [[Wartburg]]
* [[Weimar]]
* [[Erfurt]] qədimə šəhər
* [[Krämerbrücke]]
* ‘’‘Thüringer Wald’’’
* [[Hainich]] Milli Park

Erfurtədə orta əsroniku mandə jəhudi mədəni irsi abidon hestin. 2023-nə sorədə əvon [[UNESCO]] Dynjo mədəni irsi siyohijə daxil kardə bən.

== Mənbə ==

&lt;references /&gt;

== Umžən vinde ==

* [[Almanijə]]
* [[Erfurt]]
* [[Jena]]
* [[Weimar]]
* [[Thüringer Wald]]

[[Kategorijə:Almanijə]]
[[Kategorijə:Türingijə]]</text>
      <sha1>3x3bkh9kbsncpc3x4f7a1ik3g26hdn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126199</id>
      <parentid>126197</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5003" sha1="djdzxumvba6sh98h9eixx1oqe82il90" xml:space="preserve">'''Turingijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Thüringen''), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Thüringen’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Erfurt]]e. Turingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Əroziš 16 202,44 km²-e, əholiš 2 millionisə ve.[https://statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000101%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik: Fläche Thüringens], vinde 5 sentjabr 2026.[https://statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik: Bevölkerung der Gemeinden Thüringens], 31 dekabr 2025, vinde 5 sentjabr 2026.

Turingijə de [[Bavaria|Bavarijə]], [[Hessen]], [[Niedersachsen]], [[Sachsen-Anhalt]] ijən [[Sachsen]] marz heste.

Ən jolə šəhəryš [[Erfurt]]e. [[Jena]], [[Gera]], [[Weimar]], [[Gotha]], [[Eisenach]] ijən [[Nordhausen]] həmən Turingijə vyžnijə šəhronən.

== Čoǧrafijə ==

Turingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Cy ərozi 16 202,44 km²-e.

Zəmij cənubədə ijən ğərbədə ve kuonije. Turingijə ən zynəjə təbijəti hissoniku gyləj ‘’‘Thüringer Wald’’’-e. Cy ən barzə vyrə ‘’‘Großer Beerberg’’’-e.

Turingijədə čand jolə ru heste. [[Saale]], [[Werra]], [[Unstrut]] ijən [[Ilm]] əvonədəndən.

Ve mešon səbəbi de Turingijə bəzən almani zyvonədə ‘’’„Grünes Herz Deutschlands“’’’ („Almanijə səvzə dıl“) nom karde.

== Əholi ==

2025-nə sori 31 dekabrədə Turingijədə 2 078 946 odəm žiə.

Ən jolə šəhər [[Erfurt]]e. 2025-nə sori orəxədə Erfurti 217 159 nəfər əholi hest be. [[Jena]]-də 109 353 ijən [[Gera]]-də 95 162 odəm žiə.

Əholi əsosən almani zyvonədə qəp žəne.

== Šəhron ==

Turingijə vyžnijə šəhron:

* [[Erfurt]] — pajtaxt ijən ən jolə šəhər
* [[Jena]] — universitet ijən elm mərkəzi
* [[Gera]]
* [[Weimar]] — fərhəng ijən taryxi mərkəz
* [[Gotha]]
* [[Eisenach]]
* [[Nordhausen]]
* [[Suhl]]
* [[Ilmenau]]

== Taryx ==

Turingijə nom qədimə ‘’‘Thüringer’’’ qəbilə nomiku ome.

VI əsrədə ijə Türingon padšoəti hest be. Bəpeštə Turingijə ərozi čand knyazijə ijən xırdə davlətonədə čo be.

Orta əsronədə [[Erfurt]], [[Eisenach]] ijən [[Gotha]] region vyžnijə šəhroniku bən.

[[Martin Luther]] Turingijə taryx de sıx əlaqəš heste. 1521–1522-nə soronədə cy [[Eisenach]] kəno [[Wartburg]] qalədə mand ijən İncil hissə bə almani zyvon tərcümə karde.

XVIII ijən XIX əsronədə [[Weimar]] Almanijə fərhəngi ən vyžnijə mərkəzoniku gyləj be. [[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] ijə žiə ijən kardən.

1920-nə sorədə čand Turingijə xırdə davləton pevə omən ijən Turingijə zəmij soxtə be.

[[II Dynjo dav]] bəpeštə Turingijə Sovetə okupasijə zonədə dəbyə. 1949-nə soriku cy [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] hissə be.

1952-nə sorədə Turingijə zəmij ləğv kardə be. Cy ərozi əsosən Erfurt, Gera ijən Suhl rayononədə čo kardə be.

1990-nə sorədə Almanijə pevə ome bəpeštə Turingijə təzədən Almanijə federativə zəmij be.

== Sijosət ==

Turingijə Almanijə federativə zəmije. Cy parlament ‘’‘Thüringer Landtag’’’-e. Parlament Erfurtədə dəbyə.

Turingijə hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde.

== Iǧtisodijot ==

Turingijədə sənajə, mašinsoxtə, avtomobilə sənajə, optikə, tibbi texnoložijə ijən turizm vyžnijə iǧtisodijə sahonən.

[[Jena]] optikə ijən elm de xüsusilə zynəjə. Šəhərədə universitet ijən čand elmi institut heste.

Erfurt Turingijə inziboti ijən iǧtisodijə mərkəze.

== Elm ijən təhsil ==

Turingijədə čand universitet heste.

[[Friedrich-Schiller-Universität Jena]] region ən qədimə ijən ən zynəjə universitetoniku gyləje. Cy 1558-nə sorədə soxtə be.

Erfurtədə [[Universität Erfurt]], Ilmenauədə [[Technische Universität Ilmenau]] hestin.

== Fərhəng ==

Turingijə Almanijə fərhəng ijən elm taryxədə vyžnijə rolyš heste.

[[Johann Sebastian Bach]] 1685-nə sorədə [[Eisenach]]ədə bə dynjo ome.

[[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] uzun mudət [[Weimar]]ədə žiə ijən kardən. Weimar de Almanijə klassikə ədəbijo sıx əlaqə heste.

[[Martin Luther]] [[Wartburg]] qalədə yštə İncil tərcümə ro cy kardə.

== Turizm ==

Turingijə zynəjə turistijə vyron:

* [[Wartburg]]
* [[Weimar]]
* [[Erfurt]] qədimə šəhər
* [[Krämerbrücke]]
* ‘’‘Thüringer Wald’’’
* [[Hainich]] Milli Park

Erfurtədə orta əsroniku mandə jəhudi mədəni irsi abidon hestin. 2023-nə sorədə əvon [[UNESCO]] Dynjo mədəni irsi siyohijə daxil kardə bən.

== Mənbə ==

&lt;references /&gt;

== Umžən vinde ==

* [[Almanijə]]
* [[Erfurt]]
* [[Jena]]
* [[Weimar]]
* [[Thüringer Wald]]

[[Kategorijə:Almanijə]]
[[Kategorijə:Türingijə]]</text>
      <sha1>djdzxumvba6sh98h9eixx1oqe82il90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126200</id>
      <parentid>126199</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5015" sha1="5ys3dcn6lqtox056tmup9tkjz4yacd7" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Turingijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Thüringen''), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Thüringen’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Erfurt]]e. Turingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Əroziš 16 202,44 km²-e, əholiš 2 millionisə ve.[https://statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000101%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik: Fläche Thüringens], vinde 5 sentjabr 2026.[https://statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik: Bevölkerung der Gemeinden Thüringens], 31 dekabr 2025, vinde 5 sentjabr 2026.

Turingijə de [[Bavaria|Bavarijə]], [[Hessen]], [[Niedersachsen]], [[Sachsen-Anhalt]] ijən [[Sachsen]] marz heste.

Ən jolə šəhəryš [[Erfurt]]e. [[Jena]], [[Gera]], [[Weimar]], [[Gotha]], [[Eisenach]] ijən [[Nordhausen]] həmən Turingijə vyžnijə šəhronən.

== Čoǧrafijə ==

Turingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Cy ərozi 16 202,44 km²-e.

Zəmij cənubədə ijən ğərbədə ve kuonije. Turingijə ən zynəjə təbijəti hissoniku gyləj ‘’‘Thüringer Wald’’’-e. Cy ən barzə vyrə ‘’‘Großer Beerberg’’’-e.

Turingijədə čand jolə ru heste. [[Saale]], [[Werra]], [[Unstrut]] ijən [[Ilm]] əvonədəndən.

Ve mešon səbəbi de Turingijə bəzən almani zyvonədə ‘’’„Grünes Herz Deutschlands“’’’ („Almanijə səvzə dıl“) nom karde.

== Əholi ==

2025-nə sori 31 dekabrədə Turingijədə 2 078 946 odəm žiə.

Ən jolə šəhər [[Erfurt]]e. 2025-nə sori orəxədə Erfurti 217 159 nəfər əholi hest be. [[Jena]]-də 109 353 ijən [[Gera]]-də 95 162 odəm žiə.

Əholi əsosən almani zyvonədə qəp žəne.

== Šəhron ==

Turingijə vyžnijə šəhron:

* [[Erfurt]] — pajtaxt ijən ən jolə šəhər
* [[Jena]] — universitet ijən elm mərkəzi
* [[Gera]]
* [[Weimar]] — fərhəng ijən taryxi mərkəz
* [[Gotha]]
* [[Eisenach]]
* [[Nordhausen]]
* [[Suhl]]
* [[Ilmenau]]

== Taryx ==

Turingijə nom qədimə ‘’‘Thüringer’’’ qəbilə nomiku ome.

VI əsrədə ijə Türingon padšoəti hest be. Bəpeštə Turingijə ərozi čand knyazijə ijən xırdə davlətonədə čo be.

Orta əsronədə [[Erfurt]], [[Eisenach]] ijən [[Gotha]] region vyžnijə šəhroniku bən.

[[Martin Luther]] Turingijə taryx de sıx əlaqəš heste. 1521–1522-nə soronədə cy [[Eisenach]] kəno [[Wartburg]] qalədə mand ijən İncil hissə bə almani zyvon tərcümə karde.

XVIII ijən XIX əsronədə [[Weimar]] Almanijə fərhəngi ən vyžnijə mərkəzoniku gyləj be. [[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] ijə žiə ijən kardən.

1920-nə sorədə čand Turingijə xırdə davləton pevə omən ijən Turingijə zəmij soxtə be.

[[II Dynjo dav]] bəpeštə Turingijə Sovetə okupasijə zonədə dəbyə. 1949-nə soriku cy [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] hissə be.

1952-nə sorədə Turingijə zəmij ləğv kardə be. Cy ərozi əsosən Erfurt, Gera ijən Suhl rayononədə čo kardə be.

1990-nə sorədə Almanijə pevə ome bəpeštə Turingijə təzədən Almanijə federativə zəmij be.

== Sijosət ==

Turingijə Almanijə federativə zəmije. Cy parlament ‘’‘Thüringer Landtag’’’-e. Parlament Erfurtədə dəbyə.

Turingijə hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde.

== Iǧtisodijot ==

Turingijədə sənajə, mašinsoxtə, avtomobilə sənajə, optikə, tibbi texnoložijə ijən turizm vyžnijə iǧtisodijə sahonən.

[[Jena]] optikə ijən elm de xüsusilə zynəjə. Šəhərədə universitet ijən čand elmi institut heste.

Erfurt Turingijə inziboti ijən iǧtisodijə mərkəze.

== Elm ijən təhsil ==

Turingijədə čand universitet heste.

[[Friedrich-Schiller-Universität Jena]] region ən qədimə ijən ən zynəjə universitetoniku gyləje. Cy 1558-nə sorədə soxtə be.

Erfurtədə [[Universität Erfurt]], Ilmenauədə [[Technische Universität Ilmenau]] hestin.

== Fərhəng ==

Turingijə Almanijə fərhəng ijən elm taryxədə vyžnijə rolyš heste.

[[Johann Sebastian Bach]] 1685-nə sorədə [[Eisenach]]ədə bə dynjo ome.

[[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] uzun mudət [[Weimar]]ədə žiə ijən kardən. Weimar de Almanijə klassikə ədəbijo sıx əlaqə heste.

[[Martin Luther]] [[Wartburg]] qalədə yštə İncil tərcümə ro cy kardə.

== Turizm ==

Turingijə zynəjə turistijə vyron:

* [[Wartburg]]
* [[Weimar]]
* [[Erfurt]] qədimə šəhər
* [[Krämerbrücke]]
* ‘’‘Thüringer Wald’’’
* [[Hainich]] Milli Park

Erfurtədə orta əsroniku mandə jəhudi mədəni irsi abidon hestin. 2023-nə sorədə əvon [[UNESCO]] Dynjo mədəni irsi siyohijə daxil kardə bən.

== Mənbə ==

&lt;references /&gt;

== Umžən vinde ==

* [[Almanijə]]
* [[Erfurt]]
* [[Jena]]
* [[Weimar]]
* [[Thüringer Wald]]

[[Kategorijə:Almanijə]]
[[Kategorijə:Türingijə]]</text>
      <sha1>5ys3dcn6lqtox056tmup9tkjz4yacd7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126201</id>
      <parentid>126200</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T08:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4672" sha1="oyfk00ofrrlsl2e14g6vkaajsrh4wgw" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Turingijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Thüringen''), rəsmi nom ‘’‘Freistaat Thüringen’’’ — [[Almanijə]]də gyləj federativə zəmije. Pajtaxtyš [[Erfurt]]e. Turingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Əroziš 16 202,44 km²-e, əholiš 2 millionisə ve.

Turingijə de [[Bavaria|Bavarijə]], [[Hessen]], [[Niedersachsen]], [[Sachsen-Anhalt]] ijən [[Sachsen]] marz heste.

Ən jolə šəhəryš [[Erfurt]]e. [[Jena]], [[Gera]], [[Weimar]], [[Gotha]], [[Eisenach]] ijən [[Nordhausen]] həmən Turingijə vyžnijə šəhronən.

== Čoǧrafijə ==

Turingijə Almanijə mərkəzədə dəbyə. Cy ərozi 16 202,44 km²-e.

Zəmij cənubədə ijən ğərbədə ve kuonije. Turingijə ən zynəjə təbijəti hissoniku gyləj ‘’‘Thüringer Wald’’’-e. Cy ən barzə vyrə ‘’‘Großer Beerberg’’’-e.

Turingijədə čand jolə ru heste. [[Saale]], [[Werra]], [[Unstrut]] ijən [[Ilm]] əvonədəndən.

Ve mešon səbəbi de Turingijə bəzən almani zyvonədə ‘’’„Grünes Herz Deutschlands“’’’ („Almanijə səvzə dıl“) nom karde.

== Əholi ==

2025-nə sori 31 dekabrədə Turingijədə 2 078 946 odəm žiə.

Ən jolə šəhər [[Erfurt]]e. 2025-nə sori orəxədə Erfurti 217 159 nəfər əholi hest be. [[Jena]]-də 109 353 ijən [[Gera]]-də 95 162 odəm žiə.

Əholi əsosən almani zyvonədə qəp žəne.

== Šəhəron ==

Turingijə vyžnijə šəhəron:

* [[Erfurt]] — pajtaxt ijən ən jolə šəhər
* [[Jena]] — universitet ijən elm mərkəzi
* [[Gera]]
* [[Weimar]] — fərhəng ijən taryxi mərkəz
* [[Gotha]]
* [[Eisenach]]
* [[Nordhausen]]
* [[Suhl]]
* [[Ilmenau]]

== Taryx ==

Turingijə nom qədimə ‘’‘Thüringer’’’ qəbilə nomiku ome.

VI əsrədə ijə Türingon padšoəti hest be. Bəpeštə Turingijə ərozi čand knyazijə ijən xırdə davlətonədə čo be.

Orta əsronədə [[Erfurt]], [[Eisenach]] ijən [[Gotha]] region vyžnijə šəhroniku bən.

[[Martin Luther]] Turingijə taryx de sıx əlaqəš heste. 1521–1522-nə soronədə cy [[Eisenach]] kəno [[Wartburg]] qalədə mand ijən İncil hissə bə almani zyvon tərcümə karde.

XVIII ijən XIX əsronədə [[Weimar]] Almanijə fərhəngi ən vyžnijə mərkəzoniku gyləj be. [[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] ijə žiə ijən kardən.

1920-nə sorədə čand Turingijə xırdə davləton pevə omən ijən Turingijə zəmij soxtə be.

[[II Dynjo dav]] bəpeštə Turingijə Sovetə okupasijə zonədə dəbyə. 1949-nə soriku cy [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] hissə be.

1952-nə sorədə Turingijə zəmij ləğv kardə be. Cy ərozi əsosən Erfurt, Gera ijən Suhl rayononədə čo kardə be.

1990-nə sorədə Almanijə pevə ome bəpeštə Turingijə təzədən Almanijə federativə zəmij be.

== Sijosət ==

Turingijə Almanijə federativə zəmije. Cy parlament ‘’‘Thüringer Landtag’’’-e. Parlament Erfurtədə dəbyə.

Turingijə hukməti rəhbər almani zyvonədə ‘’‘Ministerpräsident’’’ nom karde.

== Iǧtisodijot ==

Turingijədə sənajə, mašinsoxtə, avtomobilə sənajə, optikə, tibbi texnoložijə ijən turizm vyžnijə iǧtisodijə sahonən.

[[Jena]] optikə ijən elm de xüsusilə zynəjə. Šəhərədə universitet ijən čand elmi institut heste.

Erfurt Turingijə inziboti ijən iǧtisodijə mərkəze.

== Elm ijən təhsil ==

Turingijədə čand universitet heste.

[[Friedrich-Schiller-Universität Jena]] region ən qədimə ijən ən zynəjə universitetoniku gyləje. Cy 1558-nə sorədə soxtə be.

Erfurtədə [[Universität Erfurt]], Ilmenauədə [[Technische Universität Ilmenau]] hestin.

== Fərhəng ==

Turingijə Almanijə fərhəng ijən elm taryxədə vyžnijə rolyš heste.

[[Johann Sebastian Bach]] 1685-nə sorədə [[Eisenach]]ədə bə dynjo ome.

[[Johann Wolfgang von Goethe]] ijən [[Friedrich Schiller]] uzun mudət [[Weimar]]ədə žiə ijən kardən. Weimar de Almanijə klassikə ədəbijo sıx əlaqə heste.

[[Martin Luther]] [[Wartburg]] qalədə yštə İncil tərcümə ro cy kardə.

== Turizm ==

Turingijə zynəjə turistijə vyron:

* [[Wartburg]]
* [[Weimar]]
* [[Erfurt]] qədimə šəhər
* [[Krämerbrücke]]
* ‘’‘Thüringer Wald’’’
* [[Hainich]] Milli Park

Erfurtədə orta əsroniku mandə jəhudi mədəni irsi abidon hestin. 2023-nə sorədə əvon [[UNESCO]] Dynjo mədəni irsi siyohijə daxil kardə bən.


== Hənijən dijə karde ==

* [[Almanijə]]
* [[Erfurt]]
* [[Jena]]
* [[Weimar]]
* [[Thüringer Wald]]
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Kategorijə:Almanijə]]
[[Kategorijə:Türingijə]]</text>
      <sha1>oyfk00ofrrlsl2e14g6vkaajsrh4wgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bundestag</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20499</id>
    <revision>
      <id>126208</id>
      <parentid>126155</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33224" sha1="ag9bcwr9g6jlfys6wg8b4e3t988mg3r" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Bundestag''' ([[Almani zyvon|almani]]: ''Deutscher Bundestag'') — [[Almanijə]] Federativə Respublikə parlamenti əsasə seçkili organe. Bundestag [[Berlin]]ədə dəbyə ijən Almanijə əholi tərəfindən vyžnijə bedə. Cy Almanijə federativə ǧanunsoxtə hakimijəti əsasə organe.

Bundestag 1949-nə sorədə Almanijə Federativə Respublikə soxtə bej bəpeštə təşkil kardə be. Yomin Bundestag 14 avgust 1949-nə sorədə vyžnijə be ijən 7 sentjabr 1949-nə sorədə [[Bonn]]ədə yštə yomin ijlas bə vyrə rosne.

Imro Bundestag Berlinədə ‘’‘Reichstagsgebäude’’’-də bə ijlas nışte. Parlament 1999-nə soriku daimi şəkildə Berlinədə karde.

21-minə Bundestag 630 deputatiku iborəte. Cy 23 fevral 2025-nə sorədə bə vyrə rosə Bundestagswahl bəpeštə soxtə be.

Bundestag Almanijə demokratikə sistemədə xüsusi vyrəš heste, çunki cy birbaşa əholi tərəfindən vyžnijə byə federativə konstitusijə organe.

== Nom ==

‘’‘Bundestag’’’ almani zyvonədə təxminən federativə məčlis, federativə parlament mənosəš heste.

Rəsmi nom ‘’‘Deutscher Bundestag’’’-e.

Bundestag sözi ‘’‘Bund’’’ ijən ‘’‘Tag’’’ hissoniku soxtə byə. Imro cy Almanijə Federativə Respublikə parlamenti nom kimi istifadə bedə.

Bundestag de taryxi ‘’‘Reichstag’’’ eyni organ ni. Reichstag Almanijə imperijə ijən Weimar Respublikə parlamenti nom be. Bundestag isə 1949-nə sorədə təzə demokratikə Almanijə parlament kimi soxtə be.

== Vyrə ==

Bundestag [[Berlin]]ədə dəbyə.

Cy əsasə ijlason ‘’‘Reichstagsgebäude’’’-də bə vyrə rosnə bedən.

Reichstagsgebäude Berlin mərkəzədə, Tiergarten ijən Brandenburger Tor kəno dəbyə.

Bundestag parlament kompleksi čand binaiku iborəte:

* ‘’‘Reichstagsgebäude’’’
* ‘’‘Paul-Löbe-Haus’’’
* ‘’‘Jakob-Kaiser-Haus’’’
* ‘’‘Marie-Elisabeth-Lüders-Haus’’’

Reichstagsgebäude əsosən plenar ijlason, parlament rəhbərijəti ijən fraksijon bəzi fəaliyyəti de istifadə bedə.

Paul-Löbe-Hausədə ve parlament komitəon ijən deputaton iş otagon hestin.

Marie-Elisabeth-Lüders-Hausədə parlament kitabxanə ijən čo xidməton dəbyə.

== Reichstagsgebäude ==

Reichstagsgebäude Almanijə parlament taryx ən zynəjə abidoniku gyləje.

Bina XIX əsri axırədə memar ‘’‘Paul Wallot’’’ layihə de soxtə be.

6 dekabr 1894-nə sorədə Almanijə imperijə Reichstag yomin kərə ijə bə ijlas nışte.

1933-nə sorədə Reichstagsgebäude-də jolə yanǧın bə vyrə rosi. Nasional-sosialist rejim cy hadisə yštə sijosijə hakimijəti zumand karde de istifadə karde.

[[II Dynjo dav]]ədə bina ve xarab be.

Dav bəpeštə Reichstagsgebäude Ğərbi Berlinədə dəbyə, amma Almanijə Federativə Respublikə parlamenti əsasə ijlason Bonnədə bə vyrə rosnə bedən.

4 oktjabr 1990-nə sorədə Almanijə pevə omey bəpeštə yomin ümumialmani Bundestag ijlas Reichstagsgebäude-də bə vyrə rosi.

20 ijun 1991-nə sorədə Bundestag parlament ijən federativə hukmət Bonnku Berlin tərəf koč karde ǧəror ǧəbul karde.

1990-nə soronədə britanijə memar ‘’‘Norman Foster’’’ rəhbərijəti de Reichstagsgebäude təzədən soxtə ijən modernizə kardə be.

1999-nə sorədə Bundestag binaədə daimi fəaliyyət bino karde.

== Kuppel ==

Reichstagsgebäude səpe šišə ‘’‘Kuppel’’’ imro Almanijə parlamenti ən zynəjə simvoloniku gyləje.

Kuppel Norman Foster layihə de soxtə be.

Cy təxminən 23 metr barzə ijən 40 metr enije.

Kuppeliku plenar zal bə vinde bəžən ijən Berlin panoramə vində bedə.

Šəffofə šüşə memarijə parlamenti ačə bej ijən demokratikə şəffafijəti simvol kimi qəbul kardə bedə.

== Plenum ==

‘’‘Plenum’’’ Bundestag bütün deputaton ümumi ijlase.

Plenum Bundestag parlament fəaliyyəti mərkəze.

Plenar ijlasonədə:

* ǧanun layihəon barədə bəhs kardə bedə;
* ǧanunon ǧəbul kardə bedən;
* hukmət bəson de suol kardə bedə;
* Bundeskanzler vyžnijə bedə;
* budžet ǧəbul kardə bedə;
* sijosijə bəhs ijən bəjanot bə vyrə rosnə bedən;
* čo parlament ǧəroron ǧəbul kardə bedən.

Bundestag ijlason əsosən ictimoijən. Əholi parlament tribunaiku bəhs vində bəžən.

Televisijə ijən internet vasitə de ve ijlason birbaşa yayım kardə bedən.

== Bundestag vəzifon ==

Bundestag ve konstitusijə ijən sijosijə vəzifə heste.

Ən vyžnijə vəzifon:

* ǧanunsoxtə;
* Bundesregierung kontrol karde;
* federalə budžet ǧəbul karde;
* Bundeskanzler seç karde;
* Bundeswehr xarici əməliyyoton barədə ǧəror ǧəbul karde;
* beynəlxəlǧi myǧaviləon təsdiǧ karde;
* čo federativə organon soxtə bejədə ištirok karde;
* əholi sijosijə maraǧon təmsil karde.

== Ǧanunsoxtə ==

Bundestag Almanijə federativə səviyyədə əsasə ǧanunsoxtə organe.

Federativə səlahijə hestə sahonədə ǧanunon Bundestag tərəfindən ǧəbul kardə bedən.

Ǧanun layihə təǧdim karde bəžən:

* Bundesregierung;
* Bundesrat;
* Bundestag deputaton ijən fraksijon.

Ǧanun layihə əsosən Bundestagədə čand mərhələiku bə ro šedə.

== Yomin oxono ==

Ǧanun layihə Bundestag plenumədə yomin kərə təǧdim kardə bedə.

Cy mərhələ ‘’‘erste Lesung’’’ nom karde.

Yomin oxonoədə layihə ümumi prinsiplon barədə bəhs kardə be bəžən.

Bəpeštə layihə bir ijən ja čand komitəon tərəf rosə kardə bedə.

== Komitə mərhələ ==

Komitəon ǧanun layihə ətraflı araşdırə kardən.

Əvon ekspert, elmimon, təškiloton ijən čo šəxson dəvət karde bəžən.

Komitə layihə dəyişijon təklif karde ijən Bundestag plenum tərəf yštə rekomendasijə rosne.

Parlament ǧanunsoxtə işi jolə hissə məhz komitəonədə bə vyrə rosnə bedə.

== Dıminə ijən seminə oxono ==

Komitə fəaliyyəti bəpeštə layihə Bundestag tərəf qaydə.

‘’‘Zweite Lesung’’’ mərhələədə maddəon ijən dəyişijon barədə ətraflı bəhs kardə bedə.

‘’‘Dritte Lesung’’’ bəpeštə əsasə son ǧəror ǧəbul kardə bedə.

Əgər layihə kifayət ǧədər səs gəte, Bundestag cy ǧəbul karde.

Bəpeštə ǧanun layihə [[Bundesrat]] tərəf rosə kardə bedə.

== Bundesrat de əloǧə ==

Almanijə federativə davlət bej səbəbi de federativə zəmijon ǧanunsoxtə prosesədə ištirok kardən.

Cy [[Bundesrat]] vasitə de bə vyrə rosnə bedə.

Bəzi ǧanunon Bundesrat razijəti tələb kardən.

Čo ǧanunonədə Bundesrat etiraz karde bəžən.

Bundestag ijən Bundesrat arasında mübahisə bejədə ‘’‘Vermittlungsausschuss’’’ fəaliyyət karde bəžən.

== Hukmət kontrol karde ==

Bundestag əsasə vəzifoniku gyləj Bundesregierung fəaliyyət kontrol karde.

Deputaton hukmətə suol karde bəžən.

Bundestag çand kontrol aləti heste:

* mündliche Frage;
* schriftliche Frage;
* Kleine Anfrage;
* Große Anfrage;
* Aktuelle Stunde;
* Untersuchungsausschuss;
* parlament komitəon fəaliyyəti.

Hukmət Bundestag qarşısədə yštə fəaliyyəti barədə izahat doe məcbure.

== Bundeskanzler seç karde ==

Bundestag Almanijə ‘’‘Bundeskanzler’’’ seç karde.

Bundespräsident Bundestag tərəf namizəd təklif karde.

Kansler seç bej de Bundestag üzvon əksəriyyəti lazime.

Cy əksəriyyət ‘’‘Kanzlermehrheit’’’ nom karde.

Bundeskanzler federativə hukməti rəhbəre.

Bundestag hukmət rəhbəri seç karde səlahijəti parlamentə sistem ən vyžnijə xüsusijətoniku gyləje.

== Konstruktivə etimadsızliǧ ==

Bundestag fəaliyyətdə hestə Bundeskanzler sadə etimadsızliǧ səsi de vəzifəku kardə bə nıbe.

Grundgesetz de ‘’‘konstruktives Misstrauensvotum’’’ sistem heste.

Cy mənos cyje ki Bundestag fəaliyyətdə hestə kansler yalnız eyni zamonədə təzə kansler seç karde de vəzifəku kardə bəžən.

Cy sistem hukmət sabitijəti ǧorune.

1982-nə sorədə Bundestag yomin ijən indiyə ǧədər uğurlu konstruktivə etimadsızliǧ səsi de Helmut Schmidt əvəzinə Helmut Kohl Bundeskanzler seç karde.

== Bundeshaushalt ==

Bundestag Almanijə federativə budžet ǧəbul karde.

Budžet de federativə davləti pulon ko də xərčlə bej müəyyən kardə bedə.

Bundestag razijəti be parlament nıbe, federativə hukmət dövlət maliyyəon azadə şəkildə xərčlə karde nıbəžən.

Cy parlamenti ‘’‘Budgetrecht’’’ nom kardə əsasə huǧuǧoniku gyləje.

Haushaltsausschuss budžet layihə ətraflı araşdırə karde.

== Bundeswehr ==

Bundestag Almanijə silahlı ǧyvvon — ‘’‘Bundeswehr’’’ — üzərində vyžnijə parlament kontrol heste.

Almanijə Konstitusijə sistemədə Bundeswehr bəzən ‘’‘Parlamentsarmee’’’ nom kardə bedə.

Bundeswehr silahlı xariči əməliyyotonədə ištirok karde de əsosən Bundestag razijəti lazime.

Bundestag həmən müdafiə budžet ijən Bundeswehr fəaliyyət kontrol karde.

== Deputaton ==

Bundestag üzvon almani zyvonədə ‘’‘Abgeordnete’’’ nom kardə bedən.

Deputaton bütün Almanijə əholi nümayəndon hesab bedən.

Grundgesetz de deputaton:

* bütün xalǧ nümayəndonən;
* tapšırıǧ ijən əmrlə bağli nin;
* yštə vičdon vəjnə məsulən.

Cy prinsip ‘’‘freies Mandat’’’ nom karde.

Deputat yštə ǧəroron yalnız partijə göstəriši əsosədə ǧəbul karde huǧuǧi məčburijəti nıheste.

== Deputati huǧuǧon ==

Bundestag deputaton cand xüsusi parlament huǧuǧ heste.

Əvonədə:

* plenar ijlasədə ištirok karde;
* səs doe;
* hukmətə suol karde;
* komitəonədə ištirok karde;
* ǧanun layihəon üzərində karde;
* fraksijə soxtə ijən cy fəaliyyətədə ištirok karde;
* parlament çıxış karde.

Deputaton parlament fəaliyyəti de müəyyən immunitet ijən indemnitet ǧorunmas heste.

== Immunitet ==

Bundestag deputat činajəti məsulijətə čəlb kardə bej müəyyən xüsusi parlament ǧorunma heste.

Deputati immuniteti məǧsəd parlament fəaliyyəti siyasi təzyiǧiku ǧorune.

Bundestag lazım bejədə deputati immunitet ləğv karde bəžən.

== Indemnitet ==

Deputat Bundestagədə yštə səs ijən parlament çıxış səbəbi de hüǧuǧi təǧibə məruz mande nıbəžən.

Cy prinsip deputati azadə parlament fəaliyyəti ǧorune.

== Bundestagswahl ==

Bundestag Almanijə əholi tərəfindən vyžnijə bedə.

Bundestagswahl əsosən har 4 sorədə bə vyrə rosnə bedə.

Seçki ümumi, birbaşa, azad, bərabər ijən gizli bej prinsiplon əsosədə təşkil kardə bedə.

== Yomin ijən dıminə səs ==

Bundestagswahlədə har vyžnijə dy səs heste:

* ‘’‘Erststimme’’’
* ‘’‘Zweitstimme’’’

Erststimme de seçiči yštə seçki dairə namizəd tərəf səs doe.

Zweitstimme de vyžnijə gyləj partijə federativə zəmij siyahı tərəf səs doe.

Zweitstimme Bundestag siyasi tərkibi müəyyən karde de əsasə səs hesab bedə.

== Zweitstimmendeckung ==

2023-nə sorədə Almanijə Bundestagswahl sistemi reform kardə be.

Reform 2025-nə sorə Bundestagswahlədə yomin kərə tətbiǧ kardə be.

Təzə sistem de Bundestag üzvon sayı 630-də sabit kardə be.

Partijə Bundestagədə neçə vyrə gətej əsasən ölkə üzrə cy Zweitstimme nətičə de müəyyən kardə bedə.

Seçki dairəədə ən ve Erststimme gəte namizəd yalnız cy partijə həmin federativə zəmijədə kifayət ǧədər Zweitstimme mandati hest bejədə Bundestag bə roe bəžən.

Cy prinsip ‘’‘Zweitstimmendeckung’’’ nom karde.

Əgər partijə seçki daironədə cy de düşə mandatoniku ve ǧalib gəte, ən kam Erststimme faizi hestə bəzi seçki dairə ǧalibon Bundestag bə nıron.

== 630 mandat ==

2023-nə sorə Wahlrechtsreform nətičə de Bundestag normal üzvon sayı 630-də müəyyən kardə be.

Əvvəlki sistemədə Überhangmandate ijən Ausgleichsmandate səbəbi de Bundestag üzvon sayı ve arta bəžə.

Məsələn 19-minə Bundestag 709 ijən 20-minə Bundestag 700-isə ve deputat hest be.

21-minə Wahlperiodeku Bundestag 630 mandat de məhdud kardə be.

== Beš faizi hədd ==

Partijə Bundestag bə ro bej de əsosən Almanijə üzrə ən azı 5 faiz Zweitstimme gəte lazime.

Cy ‘’‘Fünf-Prozent-Hürde’’’ nom karde.

Məǧsəd parlament ve xırdə partijonədə parçalanma kam karde ijən parlament fəaliyyət sabit mande.

Bundesverfassungsgericht 2024-nə sorə ǧərori bəpeštə Grundmandatsklausel müəyyən şəkildə ǧorunə mande.

Partijə 5 faiziku kam Zweitstimme gəte, amma ən azı se seçki dairə Erststimme de ǧalib bejədə həmən Bundestag bə ro be bəžən.

== Seçki dairon ==

Almanijə Bundestagswahl de ve Wahlkreisonədə čo bedə.

Har Wahlkreisədə vyžnijə yomin səs de gyləj namizəd seç karde.

Wahlkreis mandaton əholi ijən regionon Bundestagədə birbaşa nümayəndə heste bej mümkün karde.

== Fraksijon ==

Bundestagədə eyni partijə ja yaxın sijosijə istiǧamət hestə deputaton ‘’‘Fraktion’’’ soxtə bəžən.

Fraksijon parlament fəaliyyəti təşkil karde de vyžnijə roli hestin.

Əvon:

* parlament sijosəti koordinasijə kardən;
* komitə üzvon təyin kardən;
* ǧanun layihəon hazırlə kardən;
* plenar çıxış vaxton istifadə kardən;
* hukmət kontrol aləton istifadə kardən.

Fraksijə soxtə bej de Bundestag üzvon müəyyən minimum hissə lazime.

== 21-minə Bundestag ==

21-minə Deutscher Bundestag 23 fevral 2025-nə sorə Bundestagswahl nətičə de soxtə be.

Cy 25 mart 2025-nə sorədə yštə konstituə ijlas bə vyrə rosne.

21-minə Bundestag 630 deputat heste.

2026-nə sorədə mandaton belə čo byən:

* ‘’‘CDU/CSU’’’ — 208 mandat
* ‘’‘AfD’’’ — 150 mandat
* ‘’‘SPD’’’ — 120 mandat
* ‘’‘Bündnis 90/Die Grünen’’’ — 85 mandat
* ‘’‘Die Linke’’’ — 64 mandat
* ‘’‘fraktionslos’’’ — 3 mandat

CDU ijən CSU Bundestagədə pevə gyləj ortaǧ fraksijə soxtən.

== Koalisijə ijən opozisijə ==

Parlamentə sistemədə hukmət əsosən Bundestag deputaton əksəriyyəti dəstək de fəaliyyət karde.

Hukmət dəstək kardə partijon ‘’‘Koalition’’’ soxtə bəžən.

Hukmətədə nıhestə fraksijon ‘’‘Opposition’’’ hesab bedən.

Opozisijə Bundestagədə hukmət kontrol karde, alternativə sijosijə təklif karde ijən ičtimoi bəhsədə vyžnijə roli heste.

== Bundestagspräsident ==

Bundestag yštə rəhbər seç karde.

Cy almani zyvonədə ‘’‘Präsident des Deutschen Bundestages’’’ nom karde.

Bundestagspräsident Bundestag plenar ijlason idarə karde, parlament ǧaydon ǧorune ijən Bundestag xaričədə təmsil karde.

Bundestagspräsident Almanijə dövlət protokolədə Bundespräsident bəpeštə ən barzə vəzifoniku gyləj hesab bedə.

== Julia Klöckner ==

25 mart 2025-nə sorədə [[Julia Klöckner]] Deutscher Bundestag prezident vyžnijə be.

Cy CDU/CSU fraksijə üzve.

Julia Klöckner Bundestag taryxədə parlament rəhbər byə dördminə žənə.

Cy bəpeštə prezident byə žənon:

* Annemarie Renger
* Rita Süssmuth
* Bärbel Bas

== Präsidium ==

Bundestagspräsident ijən cy müavinon pevə ‘’‘Präsidium des Deutschen Bundestages’’’ soxtən.

21-minə Wahlperiode-də Präsidium üzvon:

* ‘’‘Julia Klöckner’’’ — Präsidentin
* ‘’‘Andrea Lindholz’’’ — CDU/CSU
* ‘’‘Josephine Ortleb’’’ — SPD
* ‘’‘Omid Nouripour’’’ — Bündnis 90/Die Grünen
* ‘’‘Bodo Ramelow’’’ — Die Linke

Präsidium parlament rəhbərijəti, inziboti məsəlon ijən Bundestag daxili təşkilat barədə məşvərət karde.

== Bundestagspräsidenton taryx ==

1949-nə soriku Deutscher Bundestag cand prezident heste.

Əvon arasında:

* Erich Köhler
* Hermann Ehlers
* Eugen Gerstenmaier
* Kai-Uwe von Hassel
* Annemarie Renger
* Karl Carstens
* Richard Stücklen
* Rainer Barzel
* Philipp Jenninger
* Rita Süssmuth
* Wolfgang Thierse
* Norbert Lammert
* Wolfgang Schäuble
* Bärbel Bas
* Julia Klöckner

Yomin Bundestagspräsident ‘’‘Erich Köhler’’’ be.

== Ältestenrat ==

‘’‘Ältestenrat’’’ Bundestag vyžnijə təşkilati orǧanoniku gyləje.

Cy Bundestagspräsident, Präsidium üzvon ijən fraksijon nümayəndoniku iborəte.

Ältestenrat:

* plenar ijlason plan karde;
* Tagesordnung barədə razilašə;
* parlament daxili təşkilati məsəlon müzakirə karde;
* komitəon ijən parlament fəaliyyəti koordinasijə karde.

Nomiku fərǧli olaraǧ cy üzvon yalnız yaşlı deputaton nin.

== Ausschüsson ==

Bundestag iş jolə hissə komitəon — almani zyvonədə ‘’‘Ausschüsse’’’ — vasitə de bə vyrə rosnə bedə.

Komitəon müəyyən sahə üzrə ixtisaslaşə.

Əvon ǧanun layihəon plenar səsvermə bəpeštə ətraflı araşdırə kardən.

21-minə Wahlperiode-də Bundestag 24 daimi komitə soxtə.

== Daimi komitəon ==

21-minə Bundestag komitəon arasında:

* Wahlprüfung, Immunität und Geschäftsordnung komitə
* Petitionsausschuss
* Auswärtiger Ausschuss
* Innenausschuss
* Ausschuss für Sport und Ehrenamt
* Ausschuss für Recht und Verbraucherschutz
* Finanzausschuss
* Haushaltsausschuss
* Ausschuss für Wirtschaft und Energie
* Ausschuss für Landwirtschaft, Ernährung und Heimat
* Ausschuss für Arbeit und Soziales
* Verteidigungsausschuss
* Ausschuss für Bildung, Familie, Senioren, Frauen und Jugend
* Ausschuss für Gesundheit
* Verkehrsausschuss
* Ausschuss für Umwelt, Klimaschutz, Naturschutz und nukleare Sicherheit
* Ausschuss für Menschenrechte und humanitäre Hilfe
* Ausschuss für Forschung, Technologie, Raumfahrt und Technikfolgenabschätzung
* Ausschuss für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung
* Tourismusausschuss
* Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union
* Ausschuss für Kultur und Medien
* Ausschuss für Digitales und Staatsmodernisierung
* Ausschuss für Wohnen, Stadtentwicklung, Bauwesen und Kommunen

hestin.

== Petitionsausschuss ==

‘’‘Petitionsausschuss’’’ əholi muračiəton de məşğul bedə.

Grundgesetz de har šəxs Almanijə parlament tərəf yštə xahiš ja şikayət rosne huǧuǧ heste.

Petitionsausschuss cy muračiəton araşdırə karde ijən lazım bejədə čo davləti organon tərəf rosne.

== Haushaltsausschuss ==

Haushaltsausschuss Bundestag ən zumand komitəoniku gyləj hesab bedə.

Cy federalə budžet bütün hisson ətraflı araşdırə karde.

Komitə hukmət nazirijəton xərčlon dəyişə karde təklif doe bəžən.

== Verteidigungsausschuss ==

Verteidigungsausschuss Bundeswehr ijən Almanijə müdafiə sijosət de məşğul bedə.

Grundgesetz de cy xüsusi status heste.

Komitə müəyyən şərtonədə yšti Untersuchungsausschuss kimi fəaliyyət karde bəžən.

== Auswärtiger Ausschuss ==

Auswärtiger Ausschuss Almanijə xariči sijosət, beynəlxəlǧi əlaqon, NATO, Avropa təhlükəsizlik ijən čo xariči sijosijə məsəlon de məşğul bedə.

== Ausschuss für Gesundheit ==

Gesundheitsausschuss Almanijə səhijə sijosət de məşğul bedə.

Cy sahəon arasında:

* gesetzliche Krankenversicherung;
* tibbi təminot;
* xəstəxonon;
* dərmon sijosət;
* Pflege;
* ičtimoi səhijə;
* infeksijə qorunma

hestin.

== Untersuchungsausschuss ==

Bundestag müəyyən hadisə ja hukmət fəaliyyəti araşdırə karde de ‘’‘Untersuchungsausschuss’’’ soxtə bəžən.

Cy komitə şahidon çağırə, sənədon tələb karde ijən sübuton araşdırə karde bəžən.

Untersuchungsausschuss parlament kontrol ən zumand alətoniku gyləje.

== Enquete-Kommission ==

Bundestag mürəkkəb ijən uzunmüddətli məsəlon araşdırə karde de ‘’‘Enquete-Kommission’’’ soxtə bəžən.

Cy deputaton de yanaši elmimon ijən ekspertləriku iborət be bəžən.

Enquete-Kommission vəomə sijosət de rekomendasijon hazırlə karde.

== Parlamentə səsvermə ==

Bundestag plenumədə qəroron səs de qəbul kardə bedən.

Adi səsvermə əl qaldırə bej, ayaǧa pe bej ja başqa üsul de bə vyrə rosi bəžən.

Vyžnijə məsəlonədə ‘’‘namentliche Abstimmung’’’ — ad de səsvermə — tələb kardə be bəžən.

Cy zamon har deputati səsi ičtimoi şəkildə qeyd kardə bedə.

== Hammelsprung ==

Səs nətičə aydın nıbe bejədə Bundestag xüsusi ‘’‘Hammelsprung’’’ üsul istifadə karde bəžən.

Deputaton plenar zalku bə nışton ijən se qapıku təzədən daxil bedən.

Qapıon ‘’‘Ja’’’, ‘’‘Nein’’’ ijən ‘’‘Enthaltung’’’ nom de nišon kardə byən.

Cy üsul de deputaton həm say kardə, həmən səs müəyyən kardə bedə.

== Beschlussfähigkeit ==

Bundestag qəror qəbul karde de müəyyən minimum deputat iştiraki tələb kardə bedə.

Əgər parlament qəror qəbul karde qabiliyyəti barədə şübhə heste, deputaton sayı yoxlə kardə be bəžən.

== Öffentlichkeit ==

Bundestag demokratikə sistem prinsipi de yštə fəaliyyəti böyük hissə ičtimoijən təşkil karde.

Plenar ijlason ičtimoi.

Protokolon, ǧanun layihəon, komitə sənədon ijən başqa parlament materialon internetədə dərč kardə bedən.

Əholi Bundestag internet saytiku plenar bəhs birbaşa vində bəžən.

== Plenarprotokoll ==

Bundestag har plenar ijlas de rəsmi yazılı protokol hazırlə karde.

Cy ‘’‘Plenarprotokoll’’’ nom karde.

Protokolədə deputaton çıxışon, qəroron, səsverməon ijən ijlas gediši qeyd kardə bedə.

Parlament taryx araşdırə karde de əvon vyžnijə mənbəonən.

== Sitzungswoche ==

Bundestag bütün sor har ruž plenar ijlas karde ni.

Parlament işi ‘’‘Sitzungswochen’’’ de təşkil kardə bedə.

Sitzungswoche-də fraksijon, komitəon ijən plenum ijlason bə vyrə rosnə bedən.

Başqa həftonədə deputaton yštə Wahlkreisədə fəaliyyət karde bəžən.

== Wahlkreis fəaliyyəti ==

Deputat parlament işi de yanaši yštə seçki dairə əholi de əlaqə saxlə karde.

Əvon Wahlkreisbüro heste be bəžən.

Əholi deputat de görüşə, suol doe ijən sijosijə məsəlon barədə muračiət karde bəžən.

== Bundestag Verwaltung ==

Bundestag yštə böyük inziboti aparat heste.

‘’‘Verwaltung des Deutschen Bundestages’’’ deputaton, komitəon ijən parlament orqanon fəaliyyət dəstək karde.

Əvon:

* hüquqi məsləhət;
* parlament sənədləri;
* kitabxanə;
* protokol;
* təhlükəsizlik;
* informasiə texnoložijə;
* beynəlxəlǧi əlaqon;
* media ijən ičtimoi əlaqon

sahonədə fəaliyyət kardən.

== Wissenschaftliche Dienste ==

Bundestag ‘’‘Wissenschaftliche Dienste’’’ nom de elmi analitikə xidməton heste.

Cy deputaton üçün hüquqi, iqtisadi, elmi, beynəlxəlǧi ijən başqa məsəlon barədə ekspert analizon hazırlə karde.

Cy sənədlon ve hissə ictimoi şəkildə dərc kardə bedən.

== Bundestag kitabxanə ==

Bundestag ve jolə parlament kitabxanə heste.

Kitabxanə sijosət, hüquq, iǧtisodijot, tarix ijən başqa sahon üzrə ve kitab ijən sənəd saxle.

Cy əsasən deputaton ijən parlament əməkdaşon işi de istifadə bedə.

== Polizei beim Deutschen Bundestag ==

Bundestag yštə xüsusi polis xidməti heste.

Bundestagspräsident Reichstagsgebäude ijən Bundestag binalonədə polis səlahijə heste.

Cy Almanijə parlament müstəqillijəti qorune de xüsusi konstitusijə xüsusijəte.

== Hausrecht ==

Bundestagspräsident Bundestag binalonədə ‘’‘Hausrecht’’’ heste.

Cy parlamentədə qayda ijən təhlükəsizlik qorune.

Bundestagspräsident plenar ijlasədə qaydon pozə deputat xəbərdarlıq doe ja müəyyən tədbir gəte bəžən.

== Bundestag ijən Bundesrat fərǧ ==

Bundestag ijən Bundesrat Almanijə ǧanunsoxtə sistemədə čur bə čurə orqanonən.

‘’‘Bundestag’’’ birbaşa əholi tərəfindən vyžnijə bedə.

‘’‘Bundesrat’’’ isə 16 federativə zəmij hukməton nümayəndoniku iborəte.

Bundestag Almanijə əholi təmsil karde, Bundesrat isə federativə zəmijon maraǧon təmsil karde.

Hər dı orqan federativə ǧanunsoxtə prosesədə ištirok kardən.

== Bundestag ijən Bundesregierung fərǧ ==

Bundestag parlament, yəni qanunverici hakimijə hissəje.

Bundesregierung isə icraedici hakimijəje.

Bundestag hukmət seç karde ijən kontrol karde.

Hukmət ǧanun layihəon hazırlə karde bəžən, amma federalə ǧanun qəbul karde de Bundestag ištiroki lazime.

== Bundestag ijən Bundespräsident fərǧ ==

Bundestag kollektivə seçkili parlament orqane.

Bundespräsident Almanijə davləti sarije.

Bundespräsident birbaşa əholi tərəfindən vyžnijə nıbedə. Cy Bundesversammlung tərəfindən vyžnijə bedə.

Bundestag üzvon Bundesversammlung yarısını təşkil kardən.

== Bundesversammlung ==

‘’‘Bundesversammlung’’’ Almanijə Bundespräsident seç karde de xüsusi orqane.

Cy yalnız prezident seçki de toplanə bedə.

Bundesversammlung üzvon yarısı Bundestag deputatonən.

Dıminə yarı federativə zəmijon parlamenton tərəfindən vyžnijə nümayəndonən.

Cy Almanijə ən jolə parlamentə məclise.

== Bundesverfassungsgericht de əloǧə ==

Bundestag Bundesverfassungsgericht hakimmon vyžnijə bejədə həmən ištirok karde.

Bundesverfassungsgericht 16 hakim heste.

Əvon nimə Bundestag, nimə Bundesrat tərəfindən vyžnijə bedən.

Bundestag tərəf vyžnijə hakimmon əvvəlcə xüsusi Wahlausschuss tərəfindən təklif kardə bedən.

== Avropa Ittifoǧ de əloǧə ==

Almanijə [[Avropa İttifoǧ]] üzve bej səbəbi de Bundestag Avropə sijosətədə həmən vyžnijə roli heste.

Bundesregierung Avropa İttifoǧ səviyyədə fəaliyyət barədə Bundestag məlumat doe məcbure.

Bundestag Avropə məsəlon barədə mövqe qəbul karde ijən hukmət fəaliyyətə təsir karde bəžən.

Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union cy sahədə xüsusi roli heste.

== Beynəlxəlǧi əlaqon ==

Bundestag başqa davləton parlamenton de əlaqə heste.

Deputaton beynəlxəlǧi parlament məclison ijən parlament qruponədə ištirok kardən.

Bundestag başqa kišvəron parlament nümayəndon qəbul karde ijən beynəlxəlǧi əməkdašliǧ inkişaf karde.

== Taryx ==

=== Parlamentarizmə yomin formon ===

Almanijə parlament taryx Bundestagku ve əvvəl bino byə.

XIX əsrədə čand Alman davləton yštə parlamenton hest bən.

1848-nə sorədə [[Frankfurt am Main]]ədə Paulskirche-də ‘’‘Frankfurter Nationalversammlung’’’ toplanə be.

Cy bütün Almanijə üçün demokratikə konstitusijə soxtə bej de yomin jolə cəhdoniku gyləj be.

=== Reichstag ===

1871-nə sorədə Almanijə imperijə soxtə bej bəpeštə ‘’‘Reichstag’’’ parlament fəaliyyət karde.

Reichstag yšti yomin soronədə Reichstagsgebäude nıheste.

6 dekabr 1894-nə sorədə parlament yomin ijlas təzə Reichstagsgebäude-də bə vyrə rosne.

=== Weimar Respublikə ===

1919-nə sorədə Weimar Respublikə soxtə bej bəpeštə Reichstag demokratikə parlament kimi fəaliyyət karde.

Reichstag ümumi seçki əsosədə vyžnijə bedə.

1933-nə sorədə nasional-sosialist diktaturə soxtə bej de parlament demokratikə səlahijəon praktikə ləğv kardə bən.

=== II Dynjo dav bəpeštə ===

1945-nə sorədə II Dynjo dav orəxəj bəpeštə Almanijə okupasijə zononədə čo kardə be.

Ğərbi okupasijə zononədə təzə demokratikə davlət soxtə bej üçün Parlamentarischer Rat Grundgesetz hazırlə karde.

23 maj 1949-nə sorədə Grundgesetz qüvvə bə ome.

Belə de Almanijə Federativə Respublikə soxtə be.

=== Yomin Bundestagswahl ===

14 avqust 1949-nə sorədə yomin Bundestagswahl bə vyrə rosi.

Yomin Bundestag 410 deputat hest be. Əvoniku 402 ğərbi Almanijəku vyžnijə bən ijən 8 Berlin deputat xüsusi status de parlamentədə ištirok kardən.

Yomin Bundestagədə yalnız 28 žən deputat hest be.

=== 7 sentjabr 1949 ===

7 sentjabr 1949-nə sorədə yomin Deutscher Bundestag Bonnədə yštə konstituə ijlas bə vyrə rosne.

Ijlas əvvəlki Reichstagspräsident Paul Löbe tərəfindən Alterspräsident kimi ačə kardə be.

Bundestag yomin prezident ‘’‘Erich Köhler’’’ seç karde.

Cy Almanijə Federativə Respublikə demokratikə parlament taryx yomin mərhələoniku gyləj be.

=== Bonn dövr ===

1949–1999-nə soron arasında Bundestag əsasən [[Bonn]]ədə fəaliyyət karde.

Bundeshaus parlamenti əsasə bina be.

Bonn dövrədə Bundestag Almanijə Federativə Respublikə demokratikə sistem inkişafədə mərkəzi roli heste.

Cy dövrədə Almanijə Ğərbi Avropə demokratikə ijən iqtisadi sistemon de inteqrasijə karde.

=== Almanijə pevə omey ===

3 oktjabr 1990-nə sorədə Həšipemə Almanijə de Həšinyštə Almanijə pevə ome.

4 oktjabr 1990-nə sorədə pevə omə Almanijə Bundestag yomin ijlas Reichstagsgebäude-də bə vyrə rosne.

Šərǧi Almanijə Volkskammeriku deputaton Bundestag üzv bən.

=== Bonn-Berlin qəror ===

20 ijun 1991-nə sorədə Bundestag gyləj taryxi qəror qəbul karde.

Parlament uzun bəhs bəpeštə federativə parlament ijən hukmət Bonnku Berlin tərəf koč karde tərəf səs doe.

Cy qəror ‘’‘Hauptstadtbeschluss’’’ nom de zynəjə.

=== Berlin tərəf koč ===

Reichstagsgebäude təmir ijən modernizə kardə bej bəpeštə Bundestag 1999-nə sorədə Berlin tərəf koč karde.

Aprel 1999-nə sorədə Reichstagsgebäude-də təntənəli parlament ijlas bə vyrə rosi.

Sentjabr 1999-nə soriku Bundestag plenar ijlason daimi şəkildə Berlinədə bə vyrə rosnə bedən.

== Žənon Bundestagədə ==

Yomin Bundestagədə 410 deputatiku yalnız 28 žən bən.

Bəpeštə žənon parlamentədə pay ve ardə.

1972-nə sorədə Annemarie Renger Bundestag prezident byə yomin žən be.

Bəpeštə Rita Süssmuth, Bärbel Bas ijən Julia Klöckner həmən Bundestag prezident bən.

== Parlament mədəniyyət ==

Bundestag Almanijə demokratikə siyasi mədəniyyət mərkəzi səhnoniku gyləje.

Plenar bəhsədə hökumət ijən opozisijə yštə mövqeon ačə şəkildə təqdim kardən.

Deputaton arasında sərt sijosijə bəhs be bəžən, amma parlament proseduron Geschäftsordnung de tənzim kardə bedən.

== Geschäftsordnung ==

Bundestag yštə daxili qaydon ‘’‘Geschäftsordnung des Deutschen Bundestages’’’ de müəyyən karde.

Cy sənəd:

* plenar ijlason;
* çıxış vaxton;
* səsverməon;
* komitəon;
* fraksijon;
* parlament proseduron

qaydon müəyyən karde.

== Ordnung ijən Ordnungsruf ==

Bundestagspräsident plenar zalədə qayda qorune.

Deputat parlament qaydon pozə bejədə prezident cy xəbərdarlıq doe bəžən.

Ağır hallonədə ‘’‘Ordnungsruf’’’ doe ja başqa parlament tədbir tətbiq karde bəžən.

== Hənijən dijə bykə ==
* [[Almanijə]]
* [[Berlin]]
* [[Bundesrat]]
* [[Bundeskanzler]]
* [[Bundespräsident]]
* [[Almanijə Federativə Respublikə]]
* [[Reichstagsgebäude]]
* [[Bundesregierung]]
* [[Bundesverfassungsgericht]]
* [[Bundestagswahl]]
* [[Bonn]]

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
* [https://www.bundestag.de/parlament/aufgaben Deutscher Bundestag — Funktion ijən vəzifon]
* [https://www.bundestag.de/parlament/aufgaben/gesetzgebung_neu Deutscher Bundestag — Ǧanunsoxtə]
* [https://www.bundestag.de/abgeordnete/sitzverteilung Deutscher Bundestag — 21-minə Bundestag mandat čo bej]
* [https://www.bundestag.de/parlament/praesidium/praesidium-196416 Deutscher Bundestag — Präsidium]
* [https://www.bundestag.de/parlament/bundestagswahl/erst-zweit-stimme-1043134 Deutscher Bundestag — Erststimme ijən Zweitstimme]
* [https://www.bundestag.de/services/glossar/glossar/Z/zweitstimmendeckung-1050890 Deutscher Bundestag — Zweitstimmendeckung]
* [https://www.bundestag.de/ausschuesse Deutscher Bundestag — Ausschüsson]
* [https://www.bundestag.de/dokumente/textarchiv/2025/kw20-de-einsetzung-ausschuesse-1064982 Deutscher Bundestag — 21-minə Wahlperiode 24 daimi komitə]
* [https://www.bundestag.de/parlament/geschichte/75jahre/erster_bundestag/konstituierende-sitzung-933586 Deutscher Bundestag — yomin Bundestag ijlas, 7 sentjabr 1949]
* [https://www.bundestag.de/besuche/architektur/reichstag/geschichte/verlauf-246958 Deutscher Bundestag — Reichstagsgebäude taryx]
* [https://www.bundestag.de/besuche/architektur/bauwerke/ Deutscher Bundestag — parlament binalon]
* [https://www.bundestag.de/parlament/praesidium/bundestagspraesidentin-kloeckner-1057694 Deutscher Bundestag — Julia Klöckner]
* [https://www.bundestag.de/parlament/praesidium/bundestagspraesidenten_seit_1949 Deutscher Bundestag — Bundestagspräsidenton 1949-nə soriku]
[[Tispir:Almanijə]]
[[Tispir:Almanijə sijosət]]</text>
      <sha1>ag9bcwr9g6jlfys6wg8b4e3t988mg3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126209</id>
      <parentid>126208</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33231" sha1="n79hpj2by1zxbjkp1n38hy69tl4ojwk" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Bundestag''' ([[Almani zyvon|almani]]: ''Deutscher Bundestag'') — [[Almanijə]] Federativə Respublikə parlamenti əsasə seçkili organe. Bundestag [[Berlin]]ədə dəbyə ijən Almanijə əholi tərəfindən vyžnijə bedə. Cy Almanijə federativə ǧanunsoxtə hakimijəti əsasə organe.

Bundestag 1949-nə sorədə Almanijə Federativə Respublikə soxtə bej bəpeštə təşkil kardə be. Yomin Bundestag 14 avgust 1949-nə sorədə vyžnijə be ijən 7 sentjabr 1949-nə sorədə [[Bonn]]ədə yštə yomin ijlas bə vyrə rosne.

Imro Bundestag Berlinədə ‘’‘Reichstagsgebäude’’’-də bə ijlas nışte. Parlament 1999-nə soriku daimi şəkildə Berlinədə karde.

21-minə Bundestag 630 deputatiku iborəte. Cy 23 fevral 2025-nə sorədə bə vyrə rosə Bundestagswahl bəpeštə soxtə be.

Bundestag Almanijə demokratikə sistemədə xüsusi vyrəš heste, çunki cy birbaşa əholi tərəfindən vyžnijə byə federativə konstitusijə organe.

== Nom ==

‘’‘Bundestag’’’ almani zyvonədə təxminən federativə məčlis, federativə parlament mənosəš heste.

Rəsmi nom ‘’‘Deutscher Bundestag’’’-e.

Bundestag sözi ‘’‘Bund’’’ ijən ‘’‘Tag’’’ hissoniku soxtə byə. Imro cy Almanijə Federativə Respublikə parlamenti nom kimi istifadə bedə.

Bundestag de taryxi ‘’‘Reichstag’’’ eyni organ ni. Reichstag Almanijə imperijə ijən Weimar Respublikə parlamenti nom be. Bundestag isə 1949-nə sorədə təzə demokratikə Almanijə parlament kimi soxtə be.

== Vyrə ==

Bundestag [[Berlin]]ədə dəbyə.

Cy əsasə ijlason ‘’‘Reichstagsgebäude’’’-də bə vyrə rosnə bedən.

Reichstagsgebäude Berlin mərkəzədə, Tiergarten ijən Brandenburger Tor kəno dəbyə.

Bundestag parlament kompleksi čand binaiku iborəte:

* ‘’‘Reichstagsgebäude’’’
* ‘’‘Paul-Löbe-Haus’’’
* ‘’‘Jakob-Kaiser-Haus’’’
* ‘’‘Marie-Elisabeth-Lüders-Haus’’’

Reichstagsgebäude əsosən plenar ijlason, parlament rəhbərijəti ijən fraksijon bəzi fəaliyyəti de istifadə bedə.

Paul-Löbe-Hausədə ve parlament komitəon ijən deputaton iş otagon hestin.

Marie-Elisabeth-Lüders-Hausədə parlament kitabxanə ijən čo xidməton dəbyə.

== Reichstagsgebäude ==

Reichstagsgebäude Almanijə parlament taryx ən zynəjə abidoniku gyləje.

Bina XIX əsri axırədə memar ‘’‘Paul Wallot’’’ layihə de soxtə be.

6 dekabr 1894-nə sorədə Almanijə imperijə Reichstag yomin kərə ijə bə ijlas nışte.

1933-nə sorədə Reichstagsgebäude-də jolə yanǧın bə vyrə rosi. Nasional-sosialist rejim cy hadisə yštə sijosijə hakimijəti zumand karde de istifadə karde.

[[Dyminə Dynjo čang]]ədə bina ve xarab be.

Dav bəpeštə Reichstagsgebäude Ğərbi Berlinədə dəbyə, amma Almanijə Federativə Respublikə parlamenti əsasə ijlason Bonnədə bə vyrə rosnə bedən.

4 oktjabr 1990-nə sorədə Almanijə pevə omey bəpeštə yomin ümumialmani Bundestag ijlas Reichstagsgebäude-də bə vyrə rosi.

20 ijun 1991-nə sorədə Bundestag parlament ijən federativə hukmət Bonnku Berlin tərəf koč karde ǧəror ǧəbul karde.

1990-nə soronədə britanijə memar ‘’‘Norman Foster’’’ rəhbərijəti de Reichstagsgebäude təzədən soxtə ijən modernizə kardə be.

1999-nə sorədə Bundestag binaədə daimi fəaliyyət bino karde.

== Kuppel ==

Reichstagsgebäude səpe šišə ‘’‘Kuppel’’’ imro Almanijə parlamenti ən zynəjə simvoloniku gyləje.

Kuppel Norman Foster layihə de soxtə be.

Cy təxminən 23 metr barzə ijən 40 metr enije.

Kuppeliku plenar zal bə vinde bəžən ijən Berlin panoramə vində bedə.

Šəffofə šüşə memarijə parlamenti ačə bej ijən demokratikə şəffafijəti simvol kimi qəbul kardə bedə.

== Plenum ==

‘’‘Plenum’’’ Bundestag bütün deputaton ümumi ijlase.

Plenum Bundestag parlament fəaliyyəti mərkəze.

Plenar ijlasonədə:

* ǧanun layihəon barədə bəhs kardə bedə;
* ǧanunon ǧəbul kardə bedən;
* hukmət bəson de suol kardə bedə;
* Bundeskanzler vyžnijə bedə;
* budžet ǧəbul kardə bedə;
* sijosijə bəhs ijən bəjanot bə vyrə rosnə bedən;
* čo parlament ǧəroron ǧəbul kardə bedən.

Bundestag ijlason əsosən ictimoijən. Əholi parlament tribunaiku bəhs vində bəžən.

Televisijə ijən internet vasitə de ve ijlason birbaşa yayım kardə bedən.

== Bundestag vəzifon ==

Bundestag ve konstitusijə ijən sijosijə vəzifə heste.

Ən vyžnijə vəzifon:

* ǧanunsoxtə;
* Bundesregierung kontrol karde;
* federalə budžet ǧəbul karde;
* Bundeskanzler seç karde;
* Bundeswehr xarici əməliyyoton barədə ǧəror ǧəbul karde;
* beynəlxəlǧi myǧaviləon təsdiǧ karde;
* čo federativə organon soxtə bejədə ištirok karde;
* əholi sijosijə maraǧon təmsil karde.

== Ǧanunsoxtə ==

Bundestag Almanijə federativə səviyyədə əsasə ǧanunsoxtə organe.

Federativə səlahijə hestə sahonədə ǧanunon Bundestag tərəfindən ǧəbul kardə bedən.

Ǧanun layihə təǧdim karde bəžən:

* Bundesregierung;
* Bundesrat;
* Bundestag deputaton ijən fraksijon.

Ǧanun layihə əsosən Bundestagədə čand mərhələiku bə ro šedə.

== Yomin oxono ==

Ǧanun layihə Bundestag plenumədə yomin kərə təǧdim kardə bedə.

Cy mərhələ ‘’‘erste Lesung’’’ nom karde.

Yomin oxonoədə layihə ümumi prinsiplon barədə bəhs kardə be bəžən.

Bəpeštə layihə bir ijən ja čand komitəon tərəf rosə kardə bedə.

== Komitə mərhələ ==

Komitəon ǧanun layihə ətraflı araşdırə kardən.

Əvon ekspert, elmimon, təškiloton ijən čo šəxson dəvət karde bəžən.

Komitə layihə dəyişijon təklif karde ijən Bundestag plenum tərəf yštə rekomendasijə rosne.

Parlament ǧanunsoxtə işi jolə hissə məhz komitəonədə bə vyrə rosnə bedə.

== Dıminə ijən seminə oxono ==

Komitə fəaliyyəti bəpeštə layihə Bundestag tərəf qaydə.

‘’‘Zweite Lesung’’’ mərhələədə maddəon ijən dəyişijon barədə ətraflı bəhs kardə bedə.

‘’‘Dritte Lesung’’’ bəpeštə əsasə son ǧəror ǧəbul kardə bedə.

Əgər layihə kifayət ǧədər səs gəte, Bundestag cy ǧəbul karde.

Bəpeštə ǧanun layihə [[Bundesrat]] tərəf rosə kardə bedə.

== Bundesrat de əloǧə ==

Almanijə federativə davlət bej səbəbi de federativə zəmijon ǧanunsoxtə prosesədə ištirok kardən.

Cy [[Bundesrat]] vasitə de bə vyrə rosnə bedə.

Bəzi ǧanunon Bundesrat razijəti tələb kardən.

Čo ǧanunonədə Bundesrat etiraz karde bəžən.

Bundestag ijən Bundesrat arasında mübahisə bejədə ‘’‘Vermittlungsausschuss’’’ fəaliyyət karde bəžən.

== Hukmət kontrol karde ==

Bundestag əsasə vəzifoniku gyləj Bundesregierung fəaliyyət kontrol karde.

Deputaton hukmətə suol karde bəžən.

Bundestag çand kontrol aləti heste:

* mündliche Frage;
* schriftliche Frage;
* Kleine Anfrage;
* Große Anfrage;
* Aktuelle Stunde;
* Untersuchungsausschuss;
* parlament komitəon fəaliyyəti.

Hukmət Bundestag qarşısədə yštə fəaliyyəti barədə izahat doe məcbure.

== Bundeskanzler seç karde ==

Bundestag Almanijə ‘’‘Bundeskanzler’’’ seç karde.

Bundespräsident Bundestag tərəf namizəd təklif karde.

Kansler seç bej de Bundestag üzvon əksəriyyəti lazime.

Cy əksəriyyət ‘’‘Kanzlermehrheit’’’ nom karde.

Bundeskanzler federativə hukməti rəhbəre.

Bundestag hukmət rəhbəri seç karde səlahijəti parlamentə sistem ən vyžnijə xüsusijətoniku gyləje.

== Konstruktivə etimadsızliǧ ==

Bundestag fəaliyyətdə hestə Bundeskanzler sadə etimadsızliǧ səsi de vəzifəku kardə bə nıbe.

Grundgesetz de ‘’‘konstruktives Misstrauensvotum’’’ sistem heste.

Cy mənos cyje ki Bundestag fəaliyyətdə hestə kansler yalnız eyni zamonədə təzə kansler seç karde de vəzifəku kardə bəžən.

Cy sistem hukmət sabitijəti ǧorune.

1982-nə sorədə Bundestag yomin ijən indiyə ǧədər uğurlu konstruktivə etimadsızliǧ səsi de Helmut Schmidt əvəzinə Helmut Kohl Bundeskanzler seç karde.

== Bundeshaushalt ==

Bundestag Almanijə federativə budžet ǧəbul karde.

Budžet de federativə davləti pulon ko də xərčlə bej müəyyən kardə bedə.

Bundestag razijəti be parlament nıbe, federativə hukmət dövlət maliyyəon azadə şəkildə xərčlə karde nıbəžən.

Cy parlamenti ‘’‘Budgetrecht’’’ nom kardə əsasə huǧuǧoniku gyləje.

Haushaltsausschuss budžet layihə ətraflı araşdırə karde.

== Bundeswehr ==

Bundestag Almanijə silahlı ǧyvvon — ‘’‘Bundeswehr’’’ — üzərində vyžnijə parlament kontrol heste.

Almanijə Konstitusijə sistemədə Bundeswehr bəzən ‘’‘Parlamentsarmee’’’ nom kardə bedə.

Bundeswehr silahlı xariči əməliyyotonədə ištirok karde de əsosən Bundestag razijəti lazime.

Bundestag həmən müdafiə budžet ijən Bundeswehr fəaliyyət kontrol karde.

== Deputaton ==

Bundestag üzvon almani zyvonədə ‘’‘Abgeordnete’’’ nom kardə bedən.

Deputaton bütün Almanijə əholi nümayəndon hesab bedən.

Grundgesetz de deputaton:

* bütün xalǧ nümayəndonən;
* tapšırıǧ ijən əmrlə bağli nin;
* yštə vičdon vəjnə məsulən.

Cy prinsip ‘’‘freies Mandat’’’ nom karde.

Deputat yštə ǧəroron yalnız partijə göstəriši əsosədə ǧəbul karde huǧuǧi məčburijəti nıheste.

== Deputati huǧuǧon ==

Bundestag deputaton cand xüsusi parlament huǧuǧ heste.

Əvonədə:

* plenar ijlasədə ištirok karde;
* səs doe;
* hukmətə suol karde;
* komitəonədə ištirok karde;
* ǧanun layihəon üzərində karde;
* fraksijə soxtə ijən cy fəaliyyətədə ištirok karde;
* parlament çıxış karde.

Deputaton parlament fəaliyyəti de müəyyən immunitet ijən indemnitet ǧorunmas heste.

== Immunitet ==

Bundestag deputat činajəti məsulijətə čəlb kardə bej müəyyən xüsusi parlament ǧorunma heste.

Deputati immuniteti məǧsəd parlament fəaliyyəti siyasi təzyiǧiku ǧorune.

Bundestag lazım bejədə deputati immunitet ləğv karde bəžən.

== Indemnitet ==

Deputat Bundestagədə yštə səs ijən parlament çıxış səbəbi de hüǧuǧi təǧibə məruz mande nıbəžən.

Cy prinsip deputati azadə parlament fəaliyyəti ǧorune.

== Bundestagswahl ==

Bundestag Almanijə əholi tərəfindən vyžnijə bedə.

Bundestagswahl əsosən har 4 sorədə bə vyrə rosnə bedə.

Seçki ümumi, birbaşa, azad, bərabər ijən gizli bej prinsiplon əsosədə təşkil kardə bedə.

== Yomin ijən dıminə səs ==

Bundestagswahlədə har vyžnijə dy səs heste:

* ‘’‘Erststimme’’’
* ‘’‘Zweitstimme’’’

Erststimme de seçiči yštə seçki dairə namizəd tərəf səs doe.

Zweitstimme de vyžnijə gyləj partijə federativə zəmij siyahı tərəf səs doe.

Zweitstimme Bundestag siyasi tərkibi müəyyən karde de əsasə səs hesab bedə.

== Zweitstimmendeckung ==

2023-nə sorədə Almanijə Bundestagswahl sistemi reform kardə be.

Reform 2025-nə sorə Bundestagswahlədə yomin kərə tətbiǧ kardə be.

Təzə sistem de Bundestag üzvon sayı 630-də sabit kardə be.

Partijə Bundestagədə neçə vyrə gətej əsasən ölkə üzrə cy Zweitstimme nətičə de müəyyən kardə bedə.

Seçki dairəədə ən ve Erststimme gəte namizəd yalnız cy partijə həmin federativə zəmijədə kifayət ǧədər Zweitstimme mandati hest bejədə Bundestag bə roe bəžən.

Cy prinsip ‘’‘Zweitstimmendeckung’’’ nom karde.

Əgər partijə seçki daironədə cy de düşə mandatoniku ve ǧalib gəte, ən kam Erststimme faizi hestə bəzi seçki dairə ǧalibon Bundestag bə nıron.

== 630 mandat ==

2023-nə sorə Wahlrechtsreform nətičə de Bundestag normal üzvon sayı 630-də müəyyən kardə be.

Əvvəlki sistemədə Überhangmandate ijən Ausgleichsmandate səbəbi de Bundestag üzvon sayı ve arta bəžə.

Məsələn 19-minə Bundestag 709 ijən 20-minə Bundestag 700-isə ve deputat hest be.

21-minə Wahlperiodeku Bundestag 630 mandat de məhdud kardə be.

== Beš faizi hədd ==

Partijə Bundestag bə ro bej de əsosən Almanijə üzrə ən azı 5 faiz Zweitstimme gəte lazime.

Cy ‘’‘Fünf-Prozent-Hürde’’’ nom karde.

Məǧsəd parlament ve xırdə partijonədə parçalanma kam karde ijən parlament fəaliyyət sabit mande.

Bundesverfassungsgericht 2024-nə sorə ǧərori bəpeštə Grundmandatsklausel müəyyən şəkildə ǧorunə mande.

Partijə 5 faiziku kam Zweitstimme gəte, amma ən azı se seçki dairə Erststimme de ǧalib bejədə həmən Bundestag bə ro be bəžən.

== Seçki dairon ==

Almanijə Bundestagswahl de ve Wahlkreisonədə čo bedə.

Har Wahlkreisədə vyžnijə yomin səs de gyləj namizəd seç karde.

Wahlkreis mandaton əholi ijən regionon Bundestagədə birbaşa nümayəndə heste bej mümkün karde.

== Fraksijon ==

Bundestagədə eyni partijə ja yaxın sijosijə istiǧamət hestə deputaton ‘’‘Fraktion’’’ soxtə bəžən.

Fraksijon parlament fəaliyyəti təşkil karde de vyžnijə roli hestin.

Əvon:

* parlament sijosəti koordinasijə kardən;
* komitə üzvon təyin kardən;
* ǧanun layihəon hazırlə kardən;
* plenar çıxış vaxton istifadə kardən;
* hukmət kontrol aləton istifadə kardən.

Fraksijə soxtə bej de Bundestag üzvon müəyyən minimum hissə lazime.

== 21-minə Bundestag ==

21-minə Deutscher Bundestag 23 fevral 2025-nə sorə Bundestagswahl nətičə de soxtə be.

Cy 25 mart 2025-nə sorədə yštə konstituə ijlas bə vyrə rosne.

21-minə Bundestag 630 deputat heste.

2026-nə sorədə mandaton belə čo byən:

* ‘’‘CDU/CSU’’’ — 208 mandat
* ‘’‘AfD’’’ — 150 mandat
* ‘’‘SPD’’’ — 120 mandat
* ‘’‘Bündnis 90/Die Grünen’’’ — 85 mandat
* ‘’‘Die Linke’’’ — 64 mandat
* ‘’‘fraktionslos’’’ — 3 mandat

CDU ijən CSU Bundestagədə pevə gyləj ortaǧ fraksijə soxtən.

== Koalisijə ijən opozisijə ==

Parlamentə sistemədə hukmət əsosən Bundestag deputaton əksəriyyəti dəstək de fəaliyyət karde.

Hukmət dəstək kardə partijon ‘’‘Koalition’’’ soxtə bəžən.

Hukmətədə nıhestə fraksijon ‘’‘Opposition’’’ hesab bedən.

Opozisijə Bundestagədə hukmət kontrol karde, alternativə sijosijə təklif karde ijən ičtimoi bəhsədə vyžnijə roli heste.

== Bundestagspräsident ==

Bundestag yštə rəhbər seç karde.

Cy almani zyvonədə ‘’‘Präsident des Deutschen Bundestages’’’ nom karde.

Bundestagspräsident Bundestag plenar ijlason idarə karde, parlament ǧaydon ǧorune ijən Bundestag xaričədə təmsil karde.

Bundestagspräsident Almanijə dövlət protokolədə Bundespräsident bəpeštə ən barzə vəzifoniku gyləj hesab bedə.

== Julia Klöckner ==

25 mart 2025-nə sorədə [[Julia Klöckner]] Deutscher Bundestag prezident vyžnijə be.

Cy CDU/CSU fraksijə üzve.

Julia Klöckner Bundestag taryxədə parlament rəhbər byə dördminə žənə.

Cy bəpeštə prezident byə žənon:

* Annemarie Renger
* Rita Süssmuth
* Bärbel Bas

== Präsidium ==

Bundestagspräsident ijən cy müavinon pevə ‘’‘Präsidium des Deutschen Bundestages’’’ soxtən.

21-minə Wahlperiode-də Präsidium üzvon:

* ‘’‘Julia Klöckner’’’ — Präsidentin
* ‘’‘Andrea Lindholz’’’ — CDU/CSU
* ‘’‘Josephine Ortleb’’’ — SPD
* ‘’‘Omid Nouripour’’’ — Bündnis 90/Die Grünen
* ‘’‘Bodo Ramelow’’’ — Die Linke

Präsidium parlament rəhbərijəti, inziboti məsəlon ijən Bundestag daxili təşkilat barədə məşvərət karde.

== Bundestagspräsidenton taryx ==

1949-nə soriku Deutscher Bundestag cand prezident heste.

Əvon arasında:

* Erich Köhler
* Hermann Ehlers
* Eugen Gerstenmaier
* Kai-Uwe von Hassel
* Annemarie Renger
* Karl Carstens
* Richard Stücklen
* Rainer Barzel
* Philipp Jenninger
* Rita Süssmuth
* Wolfgang Thierse
* Norbert Lammert
* Wolfgang Schäuble
* Bärbel Bas
* Julia Klöckner

Yomin Bundestagspräsident ‘’‘Erich Köhler’’’ be.

== Ältestenrat ==

‘’‘Ältestenrat’’’ Bundestag vyžnijə təşkilati orǧanoniku gyləje.

Cy Bundestagspräsident, Präsidium üzvon ijən fraksijon nümayəndoniku iborəte.

Ältestenrat:

* plenar ijlason plan karde;
* Tagesordnung barədə razilašə;
* parlament daxili təşkilati məsəlon müzakirə karde;
* komitəon ijən parlament fəaliyyəti koordinasijə karde.

Nomiku fərǧli olaraǧ cy üzvon yalnız yaşlı deputaton nin.

== Ausschüsson ==

Bundestag iş jolə hissə komitəon — almani zyvonədə ‘’‘Ausschüsse’’’ — vasitə de bə vyrə rosnə bedə.

Komitəon müəyyən sahə üzrə ixtisaslaşə.

Əvon ǧanun layihəon plenar səsvermə bəpeštə ətraflı araşdırə kardən.

21-minə Wahlperiode-də Bundestag 24 daimi komitə soxtə.

== Daimi komitəon ==

21-minə Bundestag komitəon arasında:

* Wahlprüfung, Immunität und Geschäftsordnung komitə
* Petitionsausschuss
* Auswärtiger Ausschuss
* Innenausschuss
* Ausschuss für Sport und Ehrenamt
* Ausschuss für Recht und Verbraucherschutz
* Finanzausschuss
* Haushaltsausschuss
* Ausschuss für Wirtschaft und Energie
* Ausschuss für Landwirtschaft, Ernährung und Heimat
* Ausschuss für Arbeit und Soziales
* Verteidigungsausschuss
* Ausschuss für Bildung, Familie, Senioren, Frauen und Jugend
* Ausschuss für Gesundheit
* Verkehrsausschuss
* Ausschuss für Umwelt, Klimaschutz, Naturschutz und nukleare Sicherheit
* Ausschuss für Menschenrechte und humanitäre Hilfe
* Ausschuss für Forschung, Technologie, Raumfahrt und Technikfolgenabschätzung
* Ausschuss für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung
* Tourismusausschuss
* Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union
* Ausschuss für Kultur und Medien
* Ausschuss für Digitales und Staatsmodernisierung
* Ausschuss für Wohnen, Stadtentwicklung, Bauwesen und Kommunen

hestin.

== Petitionsausschuss ==

‘’‘Petitionsausschuss’’’ əholi muračiəton de məşğul bedə.

Grundgesetz de har šəxs Almanijə parlament tərəf yštə xahiš ja şikayət rosne huǧuǧ heste.

Petitionsausschuss cy muračiəton araşdırə karde ijən lazım bejədə čo davləti organon tərəf rosne.

== Haushaltsausschuss ==

Haushaltsausschuss Bundestag ən zumand komitəoniku gyləj hesab bedə.

Cy federalə budžet bütün hisson ətraflı araşdırə karde.

Komitə hukmət nazirijəton xərčlon dəyişə karde təklif doe bəžən.

== Verteidigungsausschuss ==

Verteidigungsausschuss Bundeswehr ijən Almanijə müdafiə sijosət de məşğul bedə.

Grundgesetz de cy xüsusi status heste.

Komitə müəyyən şərtonədə yšti Untersuchungsausschuss kimi fəaliyyət karde bəžən.

== Auswärtiger Ausschuss ==

Auswärtiger Ausschuss Almanijə xariči sijosət, beynəlxəlǧi əlaqon, NATO, Avropa təhlükəsizlik ijən čo xariči sijosijə məsəlon de məşğul bedə.

== Ausschuss für Gesundheit ==

Gesundheitsausschuss Almanijə səhijə sijosət de məşğul bedə.

Cy sahəon arasında:

* gesetzliche Krankenversicherung;
* tibbi təminot;
* xəstəxonon;
* dərmon sijosət;
* Pflege;
* ičtimoi səhijə;
* infeksijə qorunma

hestin.

== Untersuchungsausschuss ==

Bundestag müəyyən hadisə ja hukmət fəaliyyəti araşdırə karde de ‘’‘Untersuchungsausschuss’’’ soxtə bəžən.

Cy komitə şahidon çağırə, sənədon tələb karde ijən sübuton araşdırə karde bəžən.

Untersuchungsausschuss parlament kontrol ən zumand alətoniku gyləje.

== Enquete-Kommission ==

Bundestag mürəkkəb ijən uzunmüddətli məsəlon araşdırə karde de ‘’‘Enquete-Kommission’’’ soxtə bəžən.

Cy deputaton de yanaši elmimon ijən ekspertləriku iborət be bəžən.

Enquete-Kommission vəomə sijosət de rekomendasijon hazırlə karde.

== Parlamentə səsvermə ==

Bundestag plenumədə qəroron səs de qəbul kardə bedən.

Adi səsvermə əl qaldırə bej, ayaǧa pe bej ja başqa üsul de bə vyrə rosi bəžən.

Vyžnijə məsəlonədə ‘’‘namentliche Abstimmung’’’ — ad de səsvermə — tələb kardə be bəžən.

Cy zamon har deputati səsi ičtimoi şəkildə qeyd kardə bedə.

== Hammelsprung ==

Səs nətičə aydın nıbe bejədə Bundestag xüsusi ‘’‘Hammelsprung’’’ üsul istifadə karde bəžən.

Deputaton plenar zalku bə nışton ijən se qapıku təzədən daxil bedən.

Qapıon ‘’‘Ja’’’, ‘’‘Nein’’’ ijən ‘’‘Enthaltung’’’ nom de nišon kardə byən.

Cy üsul de deputaton həm say kardə, həmən səs müəyyən kardə bedə.

== Beschlussfähigkeit ==

Bundestag qəror qəbul karde de müəyyən minimum deputat iştiraki tələb kardə bedə.

Əgər parlament qəror qəbul karde qabiliyyəti barədə şübhə heste, deputaton sayı yoxlə kardə be bəžən.

== Öffentlichkeit ==

Bundestag demokratikə sistem prinsipi de yštə fəaliyyəti böyük hissə ičtimoijən təşkil karde.

Plenar ijlason ičtimoi.

Protokolon, ǧanun layihəon, komitə sənədon ijən başqa parlament materialon internetədə dərč kardə bedən.

Əholi Bundestag internet saytiku plenar bəhs birbaşa vində bəžən.

== Plenarprotokoll ==

Bundestag har plenar ijlas de rəsmi yazılı protokol hazırlə karde.

Cy ‘’‘Plenarprotokoll’’’ nom karde.

Protokolədə deputaton çıxışon, qəroron, səsverməon ijən ijlas gediši qeyd kardə bedə.

Parlament taryx araşdırə karde de əvon vyžnijə mənbəonən.

== Sitzungswoche ==

Bundestag bütün sor har ruž plenar ijlas karde ni.

Parlament işi ‘’‘Sitzungswochen’’’ de təşkil kardə bedə.

Sitzungswoche-də fraksijon, komitəon ijən plenum ijlason bə vyrə rosnə bedən.

Başqa həftonədə deputaton yštə Wahlkreisədə fəaliyyət karde bəžən.

== Wahlkreis fəaliyyəti ==

Deputat parlament işi de yanaši yštə seçki dairə əholi de əlaqə saxlə karde.

Əvon Wahlkreisbüro heste be bəžən.

Əholi deputat de görüşə, suol doe ijən sijosijə məsəlon barədə muračiət karde bəžən.

== Bundestag Verwaltung ==

Bundestag yštə böyük inziboti aparat heste.

‘’‘Verwaltung des Deutschen Bundestages’’’ deputaton, komitəon ijən parlament orqanon fəaliyyət dəstək karde.

Əvon:

* hüquqi məsləhət;
* parlament sənədləri;
* kitabxanə;
* protokol;
* təhlükəsizlik;
* informasiə texnoložijə;
* beynəlxəlǧi əlaqon;
* media ijən ičtimoi əlaqon

sahonədə fəaliyyət kardən.

== Wissenschaftliche Dienste ==

Bundestag ‘’‘Wissenschaftliche Dienste’’’ nom de elmi analitikə xidməton heste.

Cy deputaton üçün hüquqi, iqtisadi, elmi, beynəlxəlǧi ijən başqa məsəlon barədə ekspert analizon hazırlə karde.

Cy sənədlon ve hissə ictimoi şəkildə dərc kardə bedən.

== Bundestag kitabxanə ==

Bundestag ve jolə parlament kitabxanə heste.

Kitabxanə sijosət, hüquq, iǧtisodijot, tarix ijən başqa sahon üzrə ve kitab ijən sənəd saxle.

Cy əsasən deputaton ijən parlament əməkdaşon işi de istifadə bedə.

== Polizei beim Deutschen Bundestag ==

Bundestag yštə xüsusi polis xidməti heste.

Bundestagspräsident Reichstagsgebäude ijən Bundestag binalonədə polis səlahijə heste.

Cy Almanijə parlament müstəqillijəti qorune de xüsusi konstitusijə xüsusijəte.

== Hausrecht ==

Bundestagspräsident Bundestag binalonədə ‘’‘Hausrecht’’’ heste.

Cy parlamentədə qayda ijən təhlükəsizlik qorune.

Bundestagspräsident plenar ijlasədə qaydon pozə deputat xəbərdarlıq doe ja müəyyən tədbir gəte bəžən.

== Bundestag ijən Bundesrat fərǧ ==

Bundestag ijən Bundesrat Almanijə ǧanunsoxtə sistemədə čur bə čurə orqanonən.

‘’‘Bundestag’’’ birbaşa əholi tərəfindən vyžnijə bedə.

‘’‘Bundesrat’’’ isə 16 federativə zəmij hukməton nümayəndoniku iborəte.

Bundestag Almanijə əholi təmsil karde, Bundesrat isə federativə zəmijon maraǧon təmsil karde.

Hər dı orqan federativə ǧanunsoxtə prosesədə ištirok kardən.

== Bundestag ijən Bundesregierung fərǧ ==

Bundestag parlament, yəni qanunverici hakimijə hissəje.

Bundesregierung isə icraedici hakimijəje.

Bundestag hukmət seç karde ijən kontrol karde.

Hukmət ǧanun layihəon hazırlə karde bəžən, amma federalə ǧanun qəbul karde de Bundestag ištiroki lazime.

== Bundestag ijən Bundespräsident fərǧ ==

Bundestag kollektivə seçkili parlament orqane.

Bundespräsident Almanijə davləti sarije.

Bundespräsident birbaşa əholi tərəfindən vyžnijə nıbedə. Cy Bundesversammlung tərəfindən vyžnijə bedə.

Bundestag üzvon Bundesversammlung yarısını təşkil kardən.

== Bundesversammlung ==

‘’‘Bundesversammlung’’’ Almanijə Bundespräsident seç karde de xüsusi orqane.

Cy yalnız prezident seçki de toplanə bedə.

Bundesversammlung üzvon yarısı Bundestag deputatonən.

Dıminə yarı federativə zəmijon parlamenton tərəfindən vyžnijə nümayəndonən.

Cy Almanijə ən jolə parlamentə məclise.

== Bundesverfassungsgericht de əloǧə ==

Bundestag Bundesverfassungsgericht hakimmon vyžnijə bejədə həmən ištirok karde.

Bundesverfassungsgericht 16 hakim heste.

Əvon nimə Bundestag, nimə Bundesrat tərəfindən vyžnijə bedən.

Bundestag tərəf vyžnijə hakimmon əvvəlcə xüsusi Wahlausschuss tərəfindən təklif kardə bedən.

== Avropa Ittifoǧ de əloǧə ==

Almanijə [[Avropa İttifoǧ]] üzve bej səbəbi de Bundestag Avropə sijosətədə həmən vyžnijə roli heste.

Bundesregierung Avropa İttifoǧ səviyyədə fəaliyyət barədə Bundestag məlumat doe məcbure.

Bundestag Avropə məsəlon barədə mövqe qəbul karde ijən hukmət fəaliyyətə təsir karde bəžən.

Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union cy sahədə xüsusi roli heste.

== Beynəlxəlǧi əlaqon ==

Bundestag başqa davləton parlamenton de əlaqə heste.

Deputaton beynəlxəlǧi parlament məclison ijən parlament qruponədə ištirok kardən.

Bundestag başqa kišvəron parlament nümayəndon qəbul karde ijən beynəlxəlǧi əməkdašliǧ inkişaf karde.

== Taryx ==

=== Parlamentarizmə yomin formon ===

Almanijə parlament taryx Bundestagku ve əvvəl bino byə.

XIX əsrədə čand Alman davləton yštə parlamenton hest bən.

1848-nə sorədə [[Frankfurt am Main]]ədə Paulskirche-də ‘’‘Frankfurter Nationalversammlung’’’ toplanə be.

Cy bütün Almanijə üçün demokratikə konstitusijə soxtə bej de yomin jolə cəhdoniku gyləj be.

=== Reichstag ===

1871-nə sorədə Almanijə imperijə soxtə bej bəpeštə ‘’‘Reichstag’’’ parlament fəaliyyət karde.

Reichstag yšti yomin soronədə Reichstagsgebäude nıheste.

6 dekabr 1894-nə sorədə parlament yomin ijlas təzə Reichstagsgebäude-də bə vyrə rosne.

=== Weimar Respublikə ===

1919-nə sorədə Weimar Respublikə soxtə bej bəpeštə Reichstag demokratikə parlament kimi fəaliyyət karde.

Reichstag ümumi seçki əsosədə vyžnijə bedə.

1933-nə sorədə nasional-sosialist diktaturə soxtə bej de parlament demokratikə səlahijəon praktikə ləğv kardə bən.

=== II Dynjo dav bəpeštə ===

1945-nə sorədə II Dynjo dav orəxəj bəpeštə Almanijə okupasijə zononədə čo kardə be.

Ğərbi okupasijə zononədə təzə demokratikə davlət soxtə bej üçün Parlamentarischer Rat Grundgesetz hazırlə karde.

23 maj 1949-nə sorədə Grundgesetz qüvvə bə ome.

Belə de Almanijə Federativə Respublikə soxtə be.

=== Yomin Bundestagswahl ===

14 avqust 1949-nə sorədə yomin Bundestagswahl bə vyrə rosi.

Yomin Bundestag 410 deputat hest be. Əvoniku 402 ğərbi Almanijəku vyžnijə bən ijən 8 Berlin deputat xüsusi status de parlamentədə ištirok kardən.

Yomin Bundestagədə yalnız 28 žən deputat hest be.

=== 7 sentjabr 1949 ===

7 sentjabr 1949-nə sorədə yomin Deutscher Bundestag Bonnədə yštə konstituə ijlas bə vyrə rosne.

Ijlas əvvəlki Reichstagspräsident Paul Löbe tərəfindən Alterspräsident kimi ačə kardə be.

Bundestag yomin prezident ‘’‘Erich Köhler’’’ seç karde.

Cy Almanijə Federativə Respublikə demokratikə parlament taryx yomin mərhələoniku gyləj be.

=== Bonn dövr ===

1949–1999-nə soron arasında Bundestag əsasən [[Bonn]]ədə fəaliyyət karde.

Bundeshaus parlamenti əsasə bina be.

Bonn dövrədə Bundestag Almanijə Federativə Respublikə demokratikə sistem inkişafədə mərkəzi roli heste.

Cy dövrədə Almanijə Ğərbi Avropə demokratikə ijən iqtisadi sistemon de inteqrasijə karde.

=== Almanijə pevə omey ===

3 oktjabr 1990-nə sorədə Həšipemə Almanijə de Həšinyštə Almanijə pevə ome.

4 oktjabr 1990-nə sorədə pevə omə Almanijə Bundestag yomin ijlas Reichstagsgebäude-də bə vyrə rosne.

Šərǧi Almanijə Volkskammeriku deputaton Bundestag üzv bən.

=== Bonn-Berlin qəror ===

20 ijun 1991-nə sorədə Bundestag gyləj taryxi qəror qəbul karde.

Parlament uzun bəhs bəpeštə federativə parlament ijən hukmət Bonnku Berlin tərəf koč karde tərəf səs doe.

Cy qəror ‘’‘Hauptstadtbeschluss’’’ nom de zynəjə.

=== Berlin tərəf koč ===

Reichstagsgebäude təmir ijən modernizə kardə bej bəpeštə Bundestag 1999-nə sorədə Berlin tərəf koč karde.

Aprel 1999-nə sorədə Reichstagsgebäude-də təntənəli parlament ijlas bə vyrə rosi.

Sentjabr 1999-nə soriku Bundestag plenar ijlason daimi şəkildə Berlinədə bə vyrə rosnə bedən.

== Žənon Bundestagədə ==

Yomin Bundestagədə 410 deputatiku yalnız 28 žən bən.

Bəpeštə žənon parlamentədə pay ve ardə.

1972-nə sorədə Annemarie Renger Bundestag prezident byə yomin žən be.

Bəpeštə Rita Süssmuth, Bärbel Bas ijən Julia Klöckner həmən Bundestag prezident bən.

== Parlament mədəniyyət ==

Bundestag Almanijə demokratikə siyasi mədəniyyət mərkəzi səhnoniku gyləje.

Plenar bəhsədə hökumət ijən opozisijə yštə mövqeon ačə şəkildə təqdim kardən.

Deputaton arasında sərt sijosijə bəhs be bəžən, amma parlament proseduron Geschäftsordnung de tənzim kardə bedən.

== Geschäftsordnung ==

Bundestag yštə daxili qaydon ‘’‘Geschäftsordnung des Deutschen Bundestages’’’ de müəyyən karde.

Cy sənəd:

* plenar ijlason;
* çıxış vaxton;
* səsverməon;
* komitəon;
* fraksijon;
* parlament proseduron

qaydon müəyyən karde.

== Ordnung ijən Ordnungsruf ==

Bundestagspräsident plenar zalədə qayda qorune.

Deputat parlament qaydon pozə bejədə prezident cy xəbərdarlıq doe bəžən.

Ağır hallonədə ‘’‘Ordnungsruf’’’ doe ja başqa parlament tədbir tətbiq karde bəžən.

== Hənijən dijə bykə ==
* [[Almanijə]]
* [[Berlin]]
* [[Bundesrat]]
* [[Bundeskanzler]]
* [[Bundespräsident]]
* [[Almanijə Federativə Respublikə]]
* [[Reichstagsgebäude]]
* [[Bundesregierung]]
* [[Bundesverfassungsgericht]]
* [[Bundestagswahl]]
* [[Bonn]]

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
* [https://www.bundestag.de/parlament/aufgaben Deutscher Bundestag — Funktion ijən vəzifon]
* [https://www.bundestag.de/parlament/aufgaben/gesetzgebung_neu Deutscher Bundestag — Ǧanunsoxtə]
* [https://www.bundestag.de/abgeordnete/sitzverteilung Deutscher Bundestag — 21-minə Bundestag mandat čo bej]
* [https://www.bundestag.de/parlament/praesidium/praesidium-196416 Deutscher Bundestag — Präsidium]
* [https://www.bundestag.de/parlament/bundestagswahl/erst-zweit-stimme-1043134 Deutscher Bundestag — Erststimme ijən Zweitstimme]
* [https://www.bundestag.de/services/glossar/glossar/Z/zweitstimmendeckung-1050890 Deutscher Bundestag — Zweitstimmendeckung]
* [https://www.bundestag.de/ausschuesse Deutscher Bundestag — Ausschüsson]
* [https://www.bundestag.de/dokumente/textarchiv/2025/kw20-de-einsetzung-ausschuesse-1064982 Deutscher Bundestag — 21-minə Wahlperiode 24 daimi komitə]
* [https://www.bundestag.de/parlament/geschichte/75jahre/erster_bundestag/konstituierende-sitzung-933586 Deutscher Bundestag — yomin Bundestag ijlas, 7 sentjabr 1949]
* [https://www.bundestag.de/besuche/architektur/reichstag/geschichte/verlauf-246958 Deutscher Bundestag — Reichstagsgebäude taryx]
* [https://www.bundestag.de/besuche/architektur/bauwerke/ Deutscher Bundestag — parlament binalon]
* [https://www.bundestag.de/parlament/praesidium/bundestagspraesidentin-kloeckner-1057694 Deutscher Bundestag — Julia Klöckner]
* [https://www.bundestag.de/parlament/praesidium/bundestagspraesidenten_seit_1949 Deutscher Bundestag — Bundestagspräsidenton 1949-nə soriku]
[[Tispir:Almanijə]]
[[Tispir:Almanijə sijosət]]</text>
      <sha1>n79hpj2by1zxbjkp1n38hy69tl4ojwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brandenburger Tor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20500</id>
    <revision>
      <id>126211</id>
      <parentid>126158</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9506" sha1="43p7dhjskvpkzq015imoawd6px3cesf" xml:space="preserve">{{Databox}}
[[Fajl:Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|thumb|’’‘Brandenburger Tor’’’ [[Berlin]]ədə.]]

'''Brandenburger Tor''' ([[Almani zyvon|almani]]: ''Brandenburger Tor'') — [[Berlin]] ijən [[Almanijə]] ən zynəjə taryxi abidon ijən simvoloniku gyləje. Cy Berlin mərkəzədə, ‘’‘Pariser Platz’’’ ijən ‘’‘Platz des 18. März’’’ arasında dəbyə. Brandenburger Tor ‘’‘Unter den Linden’’’ bulvari Qərb tərəfədə ijən ‘’‘Tiergarten’’’ Şərq kəno dəbyə.

Imro Brandenburger Tor Almanijə pevə omey, Berlin ijən Almanijə demokratikə taryx ən zynəjə simvoloniku gyləj hesab bedə.

Imro hestə bina 1788–1791-nə soron arasında Prussijə kral ‘’‘Friedrich Wilhelm II’’’ sifariši de memar ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ tərəfindən layihə kardə ijən soxtə be.

Bina qədimə Yunan memarijə, xüsusilə [[Afina]] Akropol ‘’‘Propyläen’’’-iku ilham gəte.

Brandenburger Tor Berlin qədimə šəhr qapıoniku imro mandə yeganə qapıje.

Əçi səpe heykəltəraş ‘’‘Johann Gottfried Schadow’’’ layihə kardə məşhurə ‘’‘Quadriga’’’ dəbyə.

== Vyrə ==

Brandenburger Tor Berlin ‘’‘Mitte’’’ rayonədə dəbyə.

Şərq tərəfədə:

* Pariser Platz
* Unter den Linden
* Hotel Adlon
* Akademie der Künste
* ABŞ səfirijə

hestin.

Qərb tərəfədə:

* Platz des 18. März
* Tiergarten
* Straße des 17. Juni
* Siegessäule

tərəf ro šedə.

Šimol tərəfədə Reichstagsgebäude ijən [[Bundestag]] dəbyə.

Brandenburger Tor Almanijə federativə sijosijə mərkəziku čanq addım məsafədəje.

== Kanə Berlin kəjbon ==

XVIII əsrədə Berlin Akzisemauer nom de vergi ijən gömrük divari de əhatə kardə byə.

Cy divar Berlin hərbi müdafiə divariku ve, əsasən šəhr bə daxil byə maloniku vergi gəte üçün istifadə bedə.

Divarədə čand qapı heste.

Cəvon mijono:

* Brandenburger Tor
* Potsdamer Tor
* Hallesches Tor
* Schlesisches Tor
* Frankfurter Tor
* Oranienburger Tor
* Hamburger Tor
* Rosenthaler Tor

hestin.

Imro originalə taryxi šəhr qapı kimi yalnız Brandenburger Tor mandə.

== Brandenburger Tor ==

Brandenburger Tor ilk variant 1734-nə sorədə Berlin Akzisemauer de pevə soxtə be.

Cy imro binaiku sadə be ijən əsasən dı sütun ijən qapı elementoniku iborət be.

Qapı Berliniku Brandenburg tərəf ro səpe dəbyə be. Cy səbəbi de ‘’‘Brandenburger Tor’’’ nom gəte.

XVIII əsri axırədə Prussijə kral Friedrich Wilhelm II köhnə qapı əvəzədə daha monumentalə bina soxtə bej qəror gəte.

== Tožə binə ==

1788-nə sorədə tojə Brandenburger Tor tikinti bino be.

Memar ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ be.

Bina 1791-nə sorədə əsasən tamam be.

6 avqust 1791-nə sorədə hələ tam tamam nıbyə qapı ictimoi istifadəyə ačə kardə be.

Kəybə əvvəl ‘’‘Friedenstor’’’ — Sülhi kəybə — kimi mənalandırə kardə be.

== Karl Gotthard Langhans ==

‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ 1732-nə sorədə bə dynjo ome ijən 1808-nə sorədə marde.

Cy Prussijə memar be ijən Berlin klassisizm yomin vyžnijə nümayəndoniku gyləj hesab bedə.

Brandenburger Tor cy ən zynəjə əsəre.

Langhans layihə de qədimə Yunan memarijə elementon Berlin memarijə de pevə karde.

== Propyläen numunə ==

Brandenburger Tor dizaynədə [[Afina]] Akropol monumentalə giriş qapı — ‘’‘Propyläen’’’ — nümunə kimi istifadə kardə byə.

Cy səbəbi de bina qədimə Yunan məbəd memarijə xatırlə karde.

Brandenburger Tor Berlin klassisizm yomin ijən ən əhəmijətli abidoniku gyləje.

== Memarijə ==

Brandenburger Tor qumdašiku soxtə byə monumentalə klassisist binae.

Əsasə hissə:

* 12 Dor sütun
* beš keçid
* Attika
* Quadriga
* dı yan bina

iku iborəte.

Šəhr daxil ijən xaric tərəfədə altı-altı Dor sütun heste.

Belə de ümumilikdə 12 əsasə sütun heste.

== XIX əsr ==

XIX əsrədə Brandenburger Tor Prussijə ijən bəpeštə Almanijə imperijə ən vyžnijə dövlət simvoloniku gyləj be.

Kral, hərbi parad ijən rəsmi mərasimon qapı de sıx əlaqə hestin.

1871-nə sorədə Fyrəngyston-Prussijə dav bəpeštə qələbə paradon Berlinədə bə vyrə rosnə bən.

Brandenburger Tor qələbə paradon əsasə simvolikə vyroniku gyləj be.

== Almanijə imperijə dovr ==

1871-nə sorədə Almanijə imperijə soxtə be ijən Berlin pajtaxt be.

Brandenburger Tor təzə imperijə dövlət mərasimonədə xüsusi roli heste.

Tor kəno Pariser Platz Almanijə aristokratijə, səfirijə ijən yüksək ictimoi həyot mərkəzoniku gyləj be.

== Veimar Respublikə ==

1918-nə sorədə Almanijə imperijə süqut karde.

Brandenburger Tor Weimar Respublikə dövrədə həmən Berlin ən vyžnijə ictimoi ijən sijosijə abidoniku gyləj mande.

Müxtəlifə nümayiş, yürüş ijən sijosijə mərasimon qapı kəno bə vyrə rosnə bən.

== Nasional-sosializm ==

30 janvar 1933-nə sorədə [[Adolf Hitler]] Almanijə kansler təyin kardə be.

Eyni šəv nasional-sosialist SA ijən başqa təşkilaton məşəl yürüş Berlin mərkəziku, o cümlədən Brandenburger Toriku bə ro ši.

Belə de Tor nasional-sosialist hakimijəti başlanğıc simvolikə səhnoniku gyləj be.

Nasional-sosialist dövrədə Brandenburger Tor dövlət propagandə şəkilon ijən mərasimonədə ve istifadə kardə be.

== II Dynjo dav ==

[[II Dynjo dav]]ədə Berlin ağır bombardman ijən küçə davon məruz mande.

Brandenburger Tor həmən ve ziyan gəte.

Ətraf Pariser Platz binalon praktikə demək olar tamamilə xarab bən.

Tor yšti əsasə konstruksijə de ayaǧa mande, amma sütun, relyef ijən Quadriga ve zədələnə bən.

== 1945 Berlin dave ==

Aprel–maj 1945-nə soronədə Berlin Sovet ijən Alman qošunon arasında ağırə dav mərkəz be.

Brandenburger Tor Reichstag kəno dəbyə bej səbəbi de son davon mərkəzi regiononiku gyləj be.

Dav bəpeštə Tor xarabə Berlin ən məşhurə şəkiloniku gyləj be.

== Berlin čo bej ==

1945-nə sorə bəpeštə Berlin dörd okupasijə sektorədə čo kardə be.

Brandenburger Tor Sovet sektor daxilində, amma Britanijə sektor sərhəd lap kəno dəbyə.

Belə de Tor Soyuǧ dav sijosijə coǧrafijə ən simvolikə vyroniku gyləj be.

== 17 ijun 1953 ==

1953-nə sori 17 ijunədə Şərq Berlinədə fəhlə etirazon bə vyrə rosi.

Brandenburger Tor ətrafı həmən gərginlik ijən nümayişon səhnə be.

Bəpeštə Qərb Berlin Brandenburger Toriku Qərb tərəf uzanə ro ‘’‘Straße des 17. Juni’’’ nom gəte.

== Berlinədə divo soxtə bej ==

13 avgust 1961-nə sorədə DDR rəhbərijəti Berlin daxilində sərhəd bağ karde.

Bəpeštə [[Berlin divar]] soxtə be.

Brandenburger Tor Şərq Berlin tərəfində, birbaşa sərhəd zonədə mande.

Qapı nə Şərq Berlin, nə Qərb Berlin adi əholi üçün sərbəst əlçatan be.

Tor dı sijosijə sistem arasında qošun, divar, tikanlı məftil ijən sərhəd qurğon arasında təcrid kardə be.

== Təzə sor mərasim ==

Brandenburger Tor Berlin Təzə sor mərasimon ən zynəjə vyrəoniku gyləje.

31 dekabrədə ve odəm Straße des 17. Juni ijən qapı ətrafədə toplanə be bəžən.

Konserton ijən böyük ictimoi tədbiron təşkil kardə bedən.

== Futbol ijən idman tədbiron ==

Brandenburger Tor böyük futbol turniron vaxtədə həm ictimoi azarkeš mərkəz kimi istifadə kardə bedə.

2006-nə sorə Almanijədə futbol Dynjo kuboki vaxtədə Straße des 17. Juni səpe böyük Fanmeile soxtə be.

Bəpeštə başqa futbol çempionatonədə həm cy ənənə davam karde.

== Berlin Marathon ==

Berlin Marathon maršrut Brandenburger Tor de sıx əlaqə heste.

Yarış son kilometrədə Unter den Linden ijən Brandenburger Tor ətrafiku bə ro šedə.

Tor marafon ən zynəjə foto ijən televizijə görüntüoniku gyləje.

== Turizm ==

Brandenburger Tor Berlin ən ve ziyarət kardə turistijə vyroniku gyləje.

Cy ačə ictimoi šəhr məkanədə dəbyə.

Tor ziyarət pulsuz-e.

Yaxın turistijə vyron:

* Reichstagsgebäude
* Holocaust-Mahnmal
* Tiergarten
* Unter den Linden
* Pariser Platz
* Potsdamer Platz
* Museumsinsel

hestin.

== Galerejə ==

&lt;gallery class=center caption=&quot;Brandenburger Tor&quot;&gt;
Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|Brandenburger Tor
Berlin-Brandenburger Tor-18-Quadriga-2016-gje.jpg|Quadriga
Brandenburger_Tor_abends.jpg|Brandenburger Tor šəv
Berlin-von Siegessaeule 106-nach O-2017-gje.jpg|Tiergarten tərəfiku Berlin mərkəzi
&lt;/gallery&gt;

== Hənijən dijə bykə ==
* [[Berlin]]
* [[Almanijə]]
* [[Berlin divar]]
* [[Bundestag]]
* [[Reichstagsgebäude]]
* [[Unter den Linden]]
* [[Tiergarten]]
* [[Pariser Platz]]

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
* [https://denkmaldatenbank.berlin.de/daobj.php?obj_dok_nr=09065019 Landesdenkmalamt Berlin — Brandenburger Tor]
* [https://www.berlin.de/sehenswuerdigkeiten/3560266-3558930-brandenburger-tor.html Berlin.de — Brandenburger Tor]
* [https://www.visitberlin.de/de/brandenburger-tor visitBerlin — Brandenburger Tor]
* [https://www.berlin.de/geschichte/ Berlin.de — Berlin taryx]
* [https://www.bpb.de/themen/deutsche-teilung/deutsche-einheit/ Bundeszentrale für politische Bildung — Berlin divar ijən Almanijə pevə omey]

[[Tispir:Berlin]]
[[Tispir:Berlin abidon]]
[[Tispir:Almanijə taryx]]</text>
      <sha1>43p7dhjskvpkzq015imoawd6px3cesf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126212</id>
      <parentid>126211</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T09:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9395" sha1="4133xe00fght4d5uvx60tbyohtg5zip" xml:space="preserve">{{Databox}}'''Brandenburger Tor''' ([[Almani zyvon|almani]]: ''Brandenburger Tor'') — [[Berlin]] ijən [[Almanijə]] ən zynəjə taryxi abidon ijən simvoloniku gyləje. Cy Berlin mərkəzədə, ‘’‘Pariser Platz’’’ ijən ‘’‘Platz des 18. März’’’ arasında dəbyə. Brandenburger Tor ‘’‘Unter den Linden’’’ bulvari Qərb tərəfədə ijən ‘’‘Tiergarten’’’ Şərq kəno dəbyə.

Imro Brandenburger Tor Almanijə pevə omey, Berlin ijən Almanijə demokratikə taryx ən zynəjə simvoloniku gyləj hesab bedə.

Imro hestə bina 1788–1791-nə soron arasında Prussijə kral ‘’‘Friedrich Wilhelm II’’’ sifariši de memar ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ tərəfindən layihə kardə ijən soxtə be.

Bina qədimə Yunan memarijə, xüsusilə [[Afina]] Akropol ‘’‘Propyläen’’’-iku ilham gəte.

Brandenburger Tor Berlin qədimə šəhr qapıoniku imro mandə yeganə qapıje.

Əçi səpe heykəltəraş ‘’‘Johann Gottfried Schadow’’’ layihə kardə məşhurə ‘’‘Quadriga’’’ dəbyə.

== Vyrə ==

Brandenburger Tor Berlin ‘’‘Mitte’’’ rayonədə dəbyə.

Şərq tərəfədə:

* Pariser Platz
* Unter den Linden
* Hotel Adlon
* Akademie der Künste
* ABŞ səfirijə

hestin.

Qərb tərəfədə:

* Platz des 18. März
* Tiergarten
* Straße des 17. Juni
* Siegessäule

tərəf ro šedə.

Šimol tərəfədə Reichstagsgebäude ijən [[Bundestag]] dəbyə.

Brandenburger Tor Almanijə federativə sijosijə mərkəziku čanq addım məsafədəje.

== Kanə Berlin kəjbon ==

XVIII əsrədə Berlin Akzisemauer nom de vergi ijən gömrük divari de əhatə kardə byə.

Cy divar Berlin hərbi müdafiə divariku ve, əsasən šəhr bə daxil byə maloniku vergi gəte üçün istifadə bedə.

Divarədə čand qapı heste.

Cəvon mijono:

* Brandenburger Tor
* Potsdamer Tor
* Hallesches Tor
* Schlesisches Tor
* Frankfurter Tor
* Oranienburger Tor
* Hamburger Tor
* Rosenthaler Tor

hestin.

Imro originalə taryxi šəhr qapı kimi yalnız Brandenburger Tor mandə.

== Brandenburger Tor ==

Brandenburger Tor ilk variant 1734-nə sorədə Berlin Akzisemauer de pevə soxtə be.

Cy imro binaiku sadə be ijən əsasən dı sütun ijən qapı elementoniku iborət be.

Qapı Berliniku Brandenburg tərəf ro səpe dəbyə be. Cy səbəbi de ‘’‘Brandenburger Tor’’’ nom gəte.

XVIII əsri axırədə Prussijə kral Friedrich Wilhelm II köhnə qapı əvəzədə daha monumentalə bina soxtə bej qəror gəte.

== Tožə binə ==

1788-nə sorədə tojə Brandenburger Tor tikinti bino be.

Memar ‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ be.

Bina 1791-nə sorədə əsasən tamam be.

6 avqust 1791-nə sorədə hələ tam tamam nıbyə qapı ictimoi istifadəyə ačə kardə be.

Kəybə əvvəl ‘’‘Friedenstor’’’ — Sülhi kəybə — kimi mənalandırə kardə be.

== Karl Gotthard Langhans ==

‘’‘Carl Gotthard Langhans’’’ 1732-nə sorədə bə dynjo ome ijən 1808-nə sorədə marde.

Cy Prussijə memar be ijən Berlin klassisizm yomin vyžnijə nümayəndoniku gyləj hesab bedə.

Brandenburger Tor cy ən zynəjə əsəre.

Langhans layihə de qədimə Yunan memarijə elementon Berlin memarijə de pevə karde.

== Propyläen numunə ==

Brandenburger Tor dizaynədə [[Afina]] Akropol monumentalə giriş qapı — ‘’‘Propyläen’’’ — nümunə kimi istifadə kardə byə.

Cy səbəbi de bina qədimə Yunan məbəd memarijə xatırlə karde.

Brandenburger Tor Berlin klassisizm yomin ijən ən əhəmijətli abidoniku gyləje.

== Memarijə ==

Brandenburger Tor qumdašiku soxtə byə monumentalə klassisist binae.

Əsasə hissə:

* 12 Dor sütun
* beš keçid
* Attika
* Quadriga
* dı yan bina

iku iborəte.

Šəhr daxil ijən xaric tərəfədə altı-altı Dor sütun heste.

Belə de ümumilikdə 12 əsasə sütun heste.

== XIX əsr ==

XIX əsrədə Brandenburger Tor Prussijə ijən bəpeštə Almanijə imperijə ən vyžnijə dövlət simvoloniku gyləj be.

Kral, hərbi parad ijən rəsmi mərasimon qapı de sıx əlaqə hestin.

1871-nə sorədə Fyrəngyston-Prussijə dav bəpeštə qələbə paradon Berlinədə bə vyrə rosnə bən.

Brandenburger Tor qələbə paradon əsasə simvolikə vyroniku gyləj be.

== Almanijə imperijə dovr ==

1871-nə sorədə Almanijə imperijə soxtə be ijən Berlin pajtaxt be.

Brandenburger Tor təzə imperijə dövlət mərasimonədə xüsusi roli heste.

Tor kəno Pariser Platz Almanijə aristokratijə, səfirijə ijən yüksək ictimoi həyot mərkəzoniku gyləj be.

== Veimar Respublikə ==

1918-nə sorədə Almanijə imperijə süqut karde.

Brandenburger Tor Weimar Respublikə dövrədə həmən Berlin ən vyžnijə ictimoi ijən sijosijə abidoniku gyləj mande.

Müxtəlifə nümayiş, yürüş ijən sijosijə mərasimon qapı kəno bə vyrə rosnə bən.

== Nasional-sosializm ==

30 janvar 1933-nə sorədə [[Adolf Hitler]] Almanijə kansler təyin kardə be.

Eyni šəv nasional-sosialist SA ijən başqa təşkilaton məşəl yürüş Berlin mərkəziku, o cümlədən Brandenburger Toriku bə ro ši.

Belə de Tor nasional-sosialist hakimijəti başlanğıc simvolikə səhnoniku gyləj be.

Nasional-sosialist dövrədə Brandenburger Tor dövlət propagandə şəkilon ijən mərasimonədə ve istifadə kardə be.

== II Dynjo dav ==

[[II Dynjo dav]]ədə Berlin ağır bombardman ijən küçə davon məruz mande.

Brandenburger Tor həmən ve ziyan gəte.

Ətraf Pariser Platz binalon praktikə demək olar tamamilə xarab bən.

Tor yšti əsasə konstruksijə de ayaǧa mande, amma sütun, relyef ijən Quadriga ve zədələnə bən.

== 1945 Berlin dave ==

Aprel–maj 1945-nə soronədə Berlin Sovet ijən Alman qošunon arasında ağırə dav mərkəz be.

Brandenburger Tor Reichstag kəno dəbyə bej səbəbi de son davon mərkəzi regiononiku gyləj be.

Dav bəpeštə Tor xarabə Berlin ən məşhurə şəkiloniku gyləj be.

== Berlin čo bej ==

1945-nə sorə bəpeštə Berlin dörd okupasijə sektorədə čo kardə be.

Brandenburger Tor Sovet sektor daxilində, amma Britanijə sektor sərhəd lap kəno dəbyə.

Belə de Tor Soyuǧ dav sijosijə coǧrafijə ən simvolikə vyroniku gyləj be.

== 17 ijun 1953 ==

1953-nə sori 17 ijunədə Şərq Berlinədə fəhlə etirazon bə vyrə rosi.

Brandenburger Tor ətrafı həmən gərginlik ijən nümayişon səhnə be.

Bəpeštə Qərb Berlin Brandenburger Toriku Qərb tərəf uzanə ro ‘’‘Straße des 17. Juni’’’ nom gəte.

== Berlinədə divo soxtə bej ==

13 avgust 1961-nə sorədə DDR rəhbərijəti Berlin daxilində sərhəd bağ karde.

Bəpeštə [[Berlin divar]] soxtə be.

Brandenburger Tor Şərq Berlin tərəfində, birbaşa sərhəd zonədə mande.

Qapı nə Şərq Berlin, nə Qərb Berlin adi əholi üçün sərbəst əlçatan be.

Tor dı sijosijə sistem arasında qošun, divar, tikanlı məftil ijən sərhəd qurğon arasında təcrid kardə be.

== Təzə sor mərasim ==

Brandenburger Tor Berlin Təzə sor mərasimon ən zynəjə vyrəoniku gyləje.

31 dekabrədə ve odəm Straße des 17. Juni ijən qapı ətrafədə toplanə be bəžən.

Konserton ijən böyük ictimoi tədbiron təşkil kardə bedən.

== Futbol ijən idman tədbiron ==

Brandenburger Tor böyük futbol turniron vaxtədə həm ictimoi azarkeš mərkəz kimi istifadə kardə bedə.

2006-nə sorə Almanijədə futbol Dynjo kuboki vaxtədə Straße des 17. Juni səpe böyük Fanmeile soxtə be.

Bəpeštə başqa futbol çempionatonədə həm cy ənənə davam karde.

== Berlin Marathon ==

Berlin Marathon maršrut Brandenburger Tor de sıx əlaqə heste.

Yarış son kilometrədə Unter den Linden ijən Brandenburger Tor ətrafiku bə ro šedə.

Tor marafon ən zynəjə foto ijən televizijə görüntüoniku gyləje.

== Turizm ==

Brandenburger Tor Berlin ən ve ziyarət kardə turistijə vyroniku gyləje.

Cy ačə ictimoi šəhr məkanədə dəbyə.

Tor ziyarət pulsuz-e.

Yaxın turistijə vyron:

* Reichstagsgebäude
* Holocaust-Mahnmal
* Tiergarten
* Unter den Linden
* Pariser Platz
* Potsdamer Platz
* Museumsinsel

hestin.

== Galerejə ==

&lt;gallery class=center caption=&quot;Brandenburger Tor&quot;&gt;
Berlin-Brandenburger Tor-16-2016-gje.jpg|Brandenburger Tor
Berlin-Brandenburger Tor-18-Quadriga-2016-gje.jpg|Quadriga
Brandenburger_Tor_abends.jpg|Brandenburger Tor šəv
Berlin-von Siegessaeule 106-nach O-2017-gje.jpg|Tiergarten tərəfiku Berlin mərkəzi
&lt;/gallery&gt;

== Hənijən dijə bykə ==
* [[Berlin]]
* [[Almanijə]]
* [[Berlin divar]]
* [[Bundestag]]
* [[Reichstagsgebäude]]
* [[Unter den Linden]]
* [[Tiergarten]]
* [[Pariser Platz]]

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
* [https://denkmaldatenbank.berlin.de/daobj.php?obj_dok_nr=09065019 Landesdenkmalamt Berlin — Brandenburger Tor]
* [https://www.berlin.de/sehenswuerdigkeiten/3560266-3558930-brandenburger-tor.html Berlin.de — Brandenburger Tor]
* [https://www.visitberlin.de/de/brandenburger-tor visitBerlin — Brandenburger Tor]
* [https://www.berlin.de/geschichte/ Berlin.de — Berlin taryx]
* [https://www.bpb.de/themen/deutsche-teilung/deutsche-einheit/ Bundeszentrale für politische Bildung — Berlin divar ijən Almanijə pevə omey]

[[Tispir:Berlin]]
[[Tispir:Berlin abidon]]
[[Tispir:Almanijə taryx]]</text>
      <sha1>4133xe00fght4d5uvx60tbyohtg5zip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saksonijə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20509</id>
    <revision>
      <id>126220</id>
      <parentid>126179</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11456" sha1="5wlxyo2w4pm3xg8ch9ak0xsvfw3hc0l" xml:space="preserve">'''Saksonijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Azadə Vilayəti Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də qıləy vilayəte. Əv Almanijə Şərqədə vo. Saksonijə paytaxt [[Dresden]]e. Vilayəti ən yolə şəhər [[Leipzig]]e.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot;&gt;{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Saksonijə de [[Brandenburq]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Türingijə]] iyən [[Bavarijə]] sərhəd heste. Əçəy sərhəd həmən de [[Polşə]] iyən [[Çexijə]] heste.

Vilayəti ərazi 18 449,9 km²-e.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot;&gt;{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm jiyedə.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot;&gt;{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; Saksonijə Almanijə 16 vilayətonədə qıləje.

== Coğrafijə ==
Saksonijə Almanijə Şərqədə vo. Vilayəti Şərqədə [[Polşə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo.

Saksonijə təbiəti qeş-qeşe. Vilayəti Şimal hissədə deşton iyən alçaqə zəmiyon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən.

[[Elbə]] Saksonijə ən vacibə rudonədə qıləje. Əv Çexijəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dılədə dəvardedə iyən peşo bə Almanijə Şimal tərəf ro kardedə.

Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə iyən Çexijə arədə təbii sərhədi qıləy hissə təşkil kardedən.

Dresdeni Şərq tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə]] nomədə məşhurə kuə məhol heste. Im məhol deştə qəyvon, dərəyvon iyən Elbə de məşhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot;&gt;{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur &amp; Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Şəhəron ==
Saksonijə yolə şəhəronədə ımonin:

* [[Leipzig]]
* [[Dresden]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Plauen]]

[[Dresden]] Saksonijə paytaxte. Şəhər Elbə kənoədə vo. Dresden tarıx, mədəniyyət, incəsənət iyən elm bo məşhure.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[Leipzig]] Saksonijə ən yolə şəhəre. Əv Almanijə vacibə iqtisodijə, mədəniyyət iyən universitetə mərkəzonədə qıləje. Leipzig xüsusən deştə musiqi tarıxi de məşhure.

[[Chemnitz]] Saksonijə yolə sənaye şəhəronədə qıləje. Şəhər xüsusən 19-minə iyən 20-minə əsronədə sənaye de zu inkişaf karde.

[[Görlitz]] Polşə sərhədi tono vo. Şəhəri tarıxijə mərkəzədə veyə qədə bino qorunə bə.

== Tarıx ==
Saksonijə vey qədəmonə tarıx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əçiku peştə Saksonijə regioni siyasi tarıx inkişaf karde.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Orta əsronədə ısətnə Saksonijə ərazi qeş-qeşə knyazəton iyən markon hissə be.

15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə tarıxədə yolə əhəmiyyət hestışe.

16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə]] tarıxədə vacibə rol bəziyəşe. [[Martin Lüter]] ıştə fəaliyyət qıləy yolə hissə Saksonijə iyən əçi tono bə Alman ərazijonədə karde.

18-minə əsri əvvəldə Saksonijə siyasi iyən mədəni cəhəto Alman torponədə vacibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avqust Güclü həmən Polşə kral be. Əçəy devrədə Dresden yolə mədəniyyət iyən incəsənətə mərkəz be.

19-minə əsrədə Saksonijədə sənaye zu inkişaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau iyən diyəro şəhəron sənaye mərkəzon bəbin.

1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə]] hissə be.

[[I Dınyo canq]]iku peştə, noyabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxijə bə pejo iyən respublikə be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[II Dınyo canq]] devrədə Saksonijə şəhəron yolə ziyon vindışone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet işğalə zonə hissə be.

1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Şərqi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Şərqi Almanijədə vilayəton ləğv kardə bin iyən Saksonijə qeş-qeşə inzibati məholon bə poə be.

== 1989 iyən 1990-minə soron ==
Saksonijə 1989-minə sorədə Şərqi Almanijədə bə siyasi dəqışon mərkəzonədə qıləy be.

[[Leipzig]]ədə minləvon odəm küçonədə dincə nümayişon karde. Im nümayişon ''Bazar ertəsi nümayişon'' nomi de məşhur bin.

1989-minə sori payızədə nümayişon yolə bin. Əvon Şərqi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vacibə rol bəziyəşone.

9 noyabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be.

1990-minə sorədə tojədən Saksonijə vilayəti təşkil karde bo hüquqi şərait bino be. 3 oktjabr 1990-minə sorədə Almanijə i vırə qırdə be iyən Saksonijə tojədən Azadə Vilayət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de qeyd be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Dresden vilayəti paytaxt bəbe.

== Sijosət ==
Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəje. Vilayəti ıştə parlament iyən hukumət heste.

Vilayəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo.

Vilayəti hukuməti başədə baş vəzir bə.

Saksonijə Almanijə federalə sijosətədəyən iştirak kardedə iyən [[Bundesrat]]ədə ıştə nümayəndon heste.

Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig iyən Chemnitz — iyən dah kreis heste.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot; /&gt;

== İqtisodijə ==
Saksonijə Almanijə Şərq hissəti vacibə iqtisodijə mərkəzonədə qıləje.

Vilayətədə avtomobilə sənaye, maşınəqayırmə, elektronika, mikroelektronika, kimijə sənaye iyən diyəro sənaye sahon inkişaf kardə bin.

Dresden Avropə mikroelektronika iyən yarımkeçirici sənayeti vacibə mərkəzonədə qıləje.

Leipzig iyən Zwickau avtomobilə sənayesi vacibə mərkəzonin.

Saksonijə qədə şəhəron iyən dionədə əkinə koən iqtisodijədə rol heste.

== Mədən sənaye ==
Saksonijə tarıxədə mədənə sənaye vey vacib be.

[[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüş, qalay iyən diyəro mədənon çıxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vacibə gümüşə mədənə məholonədə qıləy be. Peşə devronədə qalay, kobalt iyən uranən çıxardə be.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Mədənə sənaye regioni şəhəron, iqtisodijə, elm iyən texnikə inkişafədə yolə rol bəziyəşe.

2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dınyo İrsi siyahiyə daxil kardə be.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mədəniyyət ==
Saksonijə Almanijə vacibə mədəniyyətə məholonədə qıləje.

Dresden deştə muzeyon, sarayon, kilsəon iyən incəsənətə kolleksijon de məşhure.

Dresdeni ən məşhurə binonədə qıləy [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dınyo canqədə xarab be. Peşo əv tojədən bino kardə be iyən 2005-minə sorədə ve be.

[[Zwinger]] Dresdeni məşhurə saray kompleksonədə qıləje. Əçi dılədə muzeyon iyən incəsənətə kolleksijon hestin.

[[Semperoper]] Dresdeni məşhurə opera binoye.

Leipzigən musiqi tarıxədə xüsusi vırə heste. Məşhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] ıştə omri qıləy yolə hissə Leipzigədə ko karde.

Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de qırdə bə.

== Təhsil iyən elm ==
Saksonijədə veyə universitet iyən elmi müəssisə heste.

[[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən qədə universitetonədə qıləje.&lt;ref name=&quot;leipzig&quot;&gt;{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vacibə elmi iyən texnikə universitetonədə qıləje.

Chemnitzədəyən texnikə universitet heste.

Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika iyən texnikə tədqiqot bo vacibə elmi mərkəze.

== Əholi ==
31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm jiyedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot; /&gt;

Əholiti yolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz iyən əvon tono bə məholonədə jiyedə. Vilayəti diyəro hissonədə veyə qədə şəhər iyən di heste.

Rəsmi zyvon [[Almani zyvon]]e.

Saksonijə Şərq hissədə həmən [[Sorb]] xalq jiyedə. Sorbon ıştə zyvon iyən mədəniyyət heste. Sorbi zyvon slavyanə zyvononədə qıləje.

== Təbiət ==
Saksonijə qeş-qeşə təbii məholon heste.

Saksonijə İsveçrə ən məşhurə təbii məholonədə qıləje. Əyo Elbə, kuon, qəyvon iyən vişon hestin.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

[[Bastei]] Saksonijə İsveçrə ən məşhurə vıronədə qıləje.

Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə iyən Çexijə arədə vo. Regioni təbiət iyən mədənə tarıx turizm bo vey vacibe.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Vilayətədə veyə vişə, rud, göl iyən qorunə təbii məhol heste.

== Turizm ==
Turizm Saksonijə iqtisodijədə vacibə sahəje.

Dresden deştə tarıxijə mərkəz, muzeyon iyən incəsənət de veyə turist cəlb kardedə.

Leipzig musiqi, tarıx, mədəniyyət iyən şəhərə turizmi bo məşhure.

Saksonijə İsveçrə bo piyada səyahət, kuə turizmi iyən təbiət bo Almanijə məşhurə məholonədə qıləje.

Erzgebirge həm zımıston, həmən tovıston turizm bo istifadə bedə.

Görlitz deştə yaxşı qorunə bə tarıxijə şəhərə mərkəz de məşhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

== Nəqliyyat ==
Saksonijə yol iyən dəmirə ro sistemi de Almanijə diyəro vilayəton, Polşə iyən Çexijə de qırdə bə.

Dresden iyən Leipzig vacibə dəmirə ro mərkəzonin.

Leipzig tono yolə aeroport heste. Dresdenədəyən aeroport heste.

Elbə əsron ərzədə nəqliyyat bo istifadə bə.

== Qonşi məholon ==
Saksonijə Almanijə dılədə de:

* [[Brandenburq]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Türingijə]]
* [[Bavarijə]]

sərhəd heste.

Vilayət həmən de:

* [[Polşə]]
* [[Çexijə]]

sərhəd heste.

Im coğrafijə vəziyyət Saksonijə Almanijə, Polşə iyən Çexijə arədə vacibə nəqliyyat iyən iqtisodijə məhol karde.

== Bınəvışt ==

* [[Almanijə]]
* [[Almanijə vilayəton]]
* [[Dresden]]
* [[Leipzig]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Meißen]]
* [[Elbə]]
* [[Türingijə]]
* [[Brandenburq]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Bavarijə]]

== Mənbə == &lt;references /&gt;

[[Kateqorijə:Saksonijə]]
[[Kateqorijə:Almanijə vilayəton]]</text>
      <sha1>5wlxyo2w4pm3xg8ch9ak0xsvfw3hc0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126221</id>
      <parentid>126220</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Гусейнага номи овахте сәһифә [[Sachsen]] бә [[Saksonijə]]</comment>
      <origin>126220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11456" sha1="5wlxyo2w4pm3xg8ch9ak0xsvfw3hc0l" xml:space="preserve">'''Saksonijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Azadə Vilayəti Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də qıləy vilayəte. Əv Almanijə Şərqədə vo. Saksonijə paytaxt [[Dresden]]e. Vilayəti ən yolə şəhər [[Leipzig]]e.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot;&gt;{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Saksonijə de [[Brandenburq]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Türingijə]] iyən [[Bavarijə]] sərhəd heste. Əçəy sərhəd həmən de [[Polşə]] iyən [[Çexijə]] heste.

Vilayəti ərazi 18 449,9 km²-e.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot;&gt;{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm jiyedə.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot;&gt;{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; Saksonijə Almanijə 16 vilayətonədə qıləje.

== Coğrafijə ==
Saksonijə Almanijə Şərqədə vo. Vilayəti Şərqədə [[Polşə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo.

Saksonijə təbiəti qeş-qeşe. Vilayəti Şimal hissədə deşton iyən alçaqə zəmiyon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən.

[[Elbə]] Saksonijə ən vacibə rudonədə qıləje. Əv Çexijəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dılədə dəvardedə iyən peşo bə Almanijə Şimal tərəf ro kardedə.

Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə iyən Çexijə arədə təbii sərhədi qıləy hissə təşkil kardedən.

Dresdeni Şərq tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə]] nomədə məşhurə kuə məhol heste. Im məhol deştə qəyvon, dərəyvon iyən Elbə de məşhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot;&gt;{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur &amp; Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Şəhəron ==
Saksonijə yolə şəhəronədə ımonin:

* [[Leipzig]]
* [[Dresden]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Plauen]]

[[Dresden]] Saksonijə paytaxte. Şəhər Elbə kənoədə vo. Dresden tarıx, mədəniyyət, incəsənət iyən elm bo məşhure.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[Leipzig]] Saksonijə ən yolə şəhəre. Əv Almanijə vacibə iqtisodijə, mədəniyyət iyən universitetə mərkəzonədə qıləje. Leipzig xüsusən deştə musiqi tarıxi de məşhure.

[[Chemnitz]] Saksonijə yolə sənaye şəhəronədə qıləje. Şəhər xüsusən 19-minə iyən 20-minə əsronədə sənaye de zu inkişaf karde.

[[Görlitz]] Polşə sərhədi tono vo. Şəhəri tarıxijə mərkəzədə veyə qədə bino qorunə bə.

== Tarıx ==
Saksonijə vey qədəmonə tarıx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əçiku peştə Saksonijə regioni siyasi tarıx inkişaf karde.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Orta əsronədə ısətnə Saksonijə ərazi qeş-qeşə knyazəton iyən markon hissə be.

15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə tarıxədə yolə əhəmiyyət hestışe.

16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə]] tarıxədə vacibə rol bəziyəşe. [[Martin Lüter]] ıştə fəaliyyət qıləy yolə hissə Saksonijə iyən əçi tono bə Alman ərazijonədə karde.

18-minə əsri əvvəldə Saksonijə siyasi iyən mədəni cəhəto Alman torponədə vacibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avqust Güclü həmən Polşə kral be. Əçəy devrədə Dresden yolə mədəniyyət iyən incəsənətə mərkəz be.

19-minə əsrədə Saksonijədə sənaye zu inkişaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau iyən diyəro şəhəron sənaye mərkəzon bəbin.

1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə]] hissə be.

[[I Dınyo canq]]iku peştə, noyabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxijə bə pejo iyən respublikə be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[II Dınyo canq]] devrədə Saksonijə şəhəron yolə ziyon vindışone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet işğalə zonə hissə be.

1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Şərqi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Şərqi Almanijədə vilayəton ləğv kardə bin iyən Saksonijə qeş-qeşə inzibati məholon bə poə be.

== 1989 iyən 1990-minə soron ==
Saksonijə 1989-minə sorədə Şərqi Almanijədə bə siyasi dəqışon mərkəzonədə qıləy be.

[[Leipzig]]ədə minləvon odəm küçonədə dincə nümayişon karde. Im nümayişon ''Bazar ertəsi nümayişon'' nomi de məşhur bin.

1989-minə sori payızədə nümayişon yolə bin. Əvon Şərqi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vacibə rol bəziyəşone.

9 noyabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be.

1990-minə sorədə tojədən Saksonijə vilayəti təşkil karde bo hüquqi şərait bino be. 3 oktjabr 1990-minə sorədə Almanijə i vırə qırdə be iyən Saksonijə tojədən Azadə Vilayət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de qeyd be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Dresden vilayəti paytaxt bəbe.

== Sijosət ==
Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəje. Vilayəti ıştə parlament iyən hukumət heste.

Vilayəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo.

Vilayəti hukuməti başədə baş vəzir bə.

Saksonijə Almanijə federalə sijosətədəyən iştirak kardedə iyən [[Bundesrat]]ədə ıştə nümayəndon heste.

Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig iyən Chemnitz — iyən dah kreis heste.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot; /&gt;

== İqtisodijə ==
Saksonijə Almanijə Şərq hissəti vacibə iqtisodijə mərkəzonədə qıləje.

Vilayətədə avtomobilə sənaye, maşınəqayırmə, elektronika, mikroelektronika, kimijə sənaye iyən diyəro sənaye sahon inkişaf kardə bin.

Dresden Avropə mikroelektronika iyən yarımkeçirici sənayeti vacibə mərkəzonədə qıləje.

Leipzig iyən Zwickau avtomobilə sənayesi vacibə mərkəzonin.

Saksonijə qədə şəhəron iyən dionədə əkinə koən iqtisodijədə rol heste.

== Mədən sənaye ==
Saksonijə tarıxədə mədənə sənaye vey vacib be.

[[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüş, qalay iyən diyəro mədənon çıxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vacibə gümüşə mədənə məholonədə qıləy be. Peşə devronədə qalay, kobalt iyən uranən çıxardə be.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Mədənə sənaye regioni şəhəron, iqtisodijə, elm iyən texnikə inkişafədə yolə rol bəziyəşe.

2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dınyo İrsi siyahiyə daxil kardə be.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mədəniyyət ==
Saksonijə Almanijə vacibə mədəniyyətə məholonədə qıləje.

Dresden deştə muzeyon, sarayon, kilsəon iyən incəsənətə kolleksijon de məşhure.

Dresdeni ən məşhurə binonədə qıləy [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dınyo canqədə xarab be. Peşo əv tojədən bino kardə be iyən 2005-minə sorədə ve be.

[[Zwinger]] Dresdeni məşhurə saray kompleksonədə qıləje. Əçi dılədə muzeyon iyən incəsənətə kolleksijon hestin.

[[Semperoper]] Dresdeni məşhurə opera binoye.

Leipzigən musiqi tarıxədə xüsusi vırə heste. Məşhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] ıştə omri qıləy yolə hissə Leipzigədə ko karde.

Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de qırdə bə.

== Təhsil iyən elm ==
Saksonijədə veyə universitet iyən elmi müəssisə heste.

[[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən qədə universitetonədə qıləje.&lt;ref name=&quot;leipzig&quot;&gt;{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vacibə elmi iyən texnikə universitetonədə qıləje.

Chemnitzədəyən texnikə universitet heste.

Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika iyən texnikə tədqiqot bo vacibə elmi mərkəze.

== Əholi ==
31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm jiyedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot; /&gt;

Əholiti yolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz iyən əvon tono bə məholonədə jiyedə. Vilayəti diyəro hissonədə veyə qədə şəhər iyən di heste.

Rəsmi zyvon [[Almani zyvon]]e.

Saksonijə Şərq hissədə həmən [[Sorb]] xalq jiyedə. Sorbon ıştə zyvon iyən mədəniyyət heste. Sorbi zyvon slavyanə zyvononədə qıləje.

== Təbiət ==
Saksonijə qeş-qeşə təbii məholon heste.

Saksonijə İsveçrə ən məşhurə təbii məholonədə qıləje. Əyo Elbə, kuon, qəyvon iyən vişon hestin.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

[[Bastei]] Saksonijə İsveçrə ən məşhurə vıronədə qıləje.

Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə iyən Çexijə arədə vo. Regioni təbiət iyən mədənə tarıx turizm bo vey vacibe.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Vilayətədə veyə vişə, rud, göl iyən qorunə təbii məhol heste.

== Turizm ==
Turizm Saksonijə iqtisodijədə vacibə sahəje.

Dresden deştə tarıxijə mərkəz, muzeyon iyən incəsənət de veyə turist cəlb kardedə.

Leipzig musiqi, tarıx, mədəniyyət iyən şəhərə turizmi bo məşhure.

Saksonijə İsveçrə bo piyada səyahət, kuə turizmi iyən təbiət bo Almanijə məşhurə məholonədə qıləje.

Erzgebirge həm zımıston, həmən tovıston turizm bo istifadə bedə.

Görlitz deştə yaxşı qorunə bə tarıxijə şəhərə mərkəz de məşhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

== Nəqliyyat ==
Saksonijə yol iyən dəmirə ro sistemi de Almanijə diyəro vilayəton, Polşə iyən Çexijə de qırdə bə.

Dresden iyən Leipzig vacibə dəmirə ro mərkəzonin.

Leipzig tono yolə aeroport heste. Dresdenədəyən aeroport heste.

Elbə əsron ərzədə nəqliyyat bo istifadə bə.

== Qonşi məholon ==
Saksonijə Almanijə dılədə de:

* [[Brandenburq]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Türingijə]]
* [[Bavarijə]]

sərhəd heste.

Vilayət həmən de:

* [[Polşə]]
* [[Çexijə]]

sərhəd heste.

Im coğrafijə vəziyyət Saksonijə Almanijə, Polşə iyən Çexijə arədə vacibə nəqliyyat iyən iqtisodijə məhol karde.

== Bınəvışt ==

* [[Almanijə]]
* [[Almanijə vilayəton]]
* [[Dresden]]
* [[Leipzig]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Meißen]]
* [[Elbə]]
* [[Türingijə]]
* [[Brandenburq]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Bavarijə]]

== Mənbə == &lt;references /&gt;

[[Kateqorijə:Saksonijə]]
[[Kateqorijə:Almanijə vilayəton]]</text>
      <sha1>5wlxyo2w4pm3xg8ch9ak0xsvfw3hc0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126223</id>
      <parentid>126221</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11768" sha1="crqqlugn87ccnd1jtrv2j9jvyedm0wx" xml:space="preserve">'''Saksonijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Ozodə Vilojət Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də gyləj viložəte. Əv Almanijə Həšipemədəje. Saksonijə pajtaxt Drezdene. Viložəti ən žolə šəhər Leipsige.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot;&gt;{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Saksonijə de [[Brandenburq|Brandenburg]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Türingijə|Türingižə]] ijən [[Bavarijə|Bavarižə]] sərhəd heste. Əcəj sərhəd həmən de [[Polša]] ijən [[Çexijə]] heste.

Vilojəti ərazi 18 449,9 km²-e.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot;&gt;{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot;&gt;{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; Saksonijə Almanijə 16 vilajətonədə gyləže.

== Coǧrafijə ==
Saksonijə Almanijə Šərgədə vo. Vilajəti Šərgədə [[Polşə|Polšə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo.

Saksonijə təbiəti geš-geše. Vilajəti Šimal hissədə dešton ijən alcagə zəmijon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən.

[[Elbə]] Saksonijə ən vačibə rudonədə gyləje. Əv Çexižəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dylədə dəvardedə ijən pešo bə Almanijə Šimal tərəf ro kardedə.

Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə ijən Çexižə arədə təbii sərhədi gyləj hissə təškil kardedən.

Dresdeni Šərg tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə|Saksonijə İsvecrə]] nomədə məšhurə kuə məhol heste. Im məhol deštə gəjvon, dərəjvon ijən Elbə de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot;&gt;{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur &amp; Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Šəhəron ==
Saksonijə jolə šəhəronədə ymonin:

* [[Leipzig]]
* [[Dresden]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Plauen]]

[[Dresden]] Saksonijə pajtaxte. Šəhər Elbə kənoədə vo. Dresden taryx, mədənijjət, inčəsənət ijən elm bo məšhure.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[Leipzig]] Saksonijə ən jolə šəhəre. Əv Almanijə vačibə igtisodižə, mədənijjət ijən universitetə mərkəzonədə gyləže. Leipzig xüsusən deštə musigi taryxi de məšhure.

[[Chemnitz]] Saksonijə jolə sənaje šəhəronədə gyləže. Šəhər xüsusən 19-minə ijən 20-minə əsronədə sənaje de zu inkišaf karde.

[[Görlitz]] Polšə sərhədi tono vo. Šəhəri taryxižə mərkəzədə vejə gədə bino gorunə bə.

== Taryx ==
Saksonijə vej gədəmonə taryx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əciku peštə Saksonijə regioni sijasi taryx inkišaf karde.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Orta əsronədə ysətnə Saksonijə ərazi geš-gešə knjazəton ijən markon hissə be.

15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə taryxədə jolə əhəmijjət hestyše.

16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə|Protestant Reformasižə]] taryxədə vačibə rol bəzijəše. [[Martin Lüter]] yštə fəalijjət gyləj jolə hissə Saksonijə ijən əci tono bə Alman ərazižonədə karde.

18-minə əsri əvvəldə Saksonijə sijasi ijən mədəni čəhəto Alman torponədə vačibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avgust Güčlü həmən Polšə kral be. Əcəj devrədə Dresden jolə mədənijjət ijən inčəsənətə mərkəz be.

19-minə əsrədə Saksonijədə sənaje zu inkišaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau ijən dijəro šəhəron sənaje mərkəzon bəbin.

1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə|Almanijə imperižə]] hissə be.

[[I Dınyo canq|I Dynjo čang]]iku peštə, nojabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxižə bə pežo ijən respublikə be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[II Dınyo canq|II Dynjo čang]] devrədə Saksonijə šəhəron jolə zijon vindyšone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet išǧalə zonə hissə be.

1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Šərgi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Šərgi Almanijədə vilajəton ləǧv kardə bin ijən Saksonijə geš-gešə inzibati məholon bə poə be.

== 1989 ijən 1990-minə soron ==
Saksonijə 1989-minə sorədə Šərgi Almanijədə bə sijasi dəgyšon mərkəzonədə gyləj be.

[[Leipzig]]ədə minləvon odəm küconədə dinčə nümajišon karde. Im nümajišon ''Bazar ertəsi nümajišon'' nomi de məšhur bin.

1989-minə sori pajyzədə nümajišon jolə bin. Əvon Šərgi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vačibə rol bəzijəšone.

9 nojabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be.

1990-minə sorədə tožədən Saksonijə vilajəti təškil karde bo hügugi šərait bino be. 3 oktžabr 1990-minə sorədə Almanijə i vyrə gyrdə be ijən Saksonijə tožədən Azadə Vilajət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de gejd be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Dresden vilajəti pajtaxt bəbe.

== Sižosət ==
Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəže. Vilajəti yštə parlament ijən hukumət heste.

Vilajəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo.

Vilajəti hukuməti bašədə baš vəzir bə.

Saksonijə Almanijə federalə sižosətədəjən ištirak kardedə ijən [[Bundesrat]]ədə yštə nümajəndon heste.

Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig ijən Chemnitz — ijən dah kreis heste.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot; /&gt;

== İgtisodižə ==
Saksonijə Almanijə Šərg hissəti vačibə igtisodižə mərkəzonədə gyləže.

Vilajətədə avtomobilə sənaje, mašynəgajyrmə, elektronika, mikroelektronika, kimižə sənaje ijən dijəro sənaje sahon inkišaf kardə bin.

Dresden Avropə mikroelektronika ijən jarymkeciriči sənajeti vačibə mərkəzonədə gyləže.

Leipzig ijən Zwickau avtomobilə sənajesi vačibə mərkəzonin.

Saksonijə gədə šəhəron ijən dionədə əkinə koən igtisodižədə rol heste.

== Mədən sənaje ==
Saksonijə taryxədə mədənə sənaje vej vačib be.

[[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüš, galaj ijən dijəro mədənon cyxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vačibə gümüšə mədənə məholonədə gyləj be. Pešə devronədə galaj, kobalt ijən uranən cyxardə be.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Mədənə sənaje regioni šəhəron, igtisodižə, elm ijən texnikə inkišafədə jolə rol bəzijəše.

2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dynjo İrsi sijahijə daxil kardə be.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mədənijjət ==
Saksonijə Almanijə vačibə mədənijjətə məholonədə gyləže.

Dresden deštə muzejon, sarajon, kilsəon ijən inčəsənətə kolleksižon de məšhure.

Dresdeni ən məšhurə binonədə gyləj [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dynjo čangədə xarab be. Pešo əv tožədən bino kardə be ijən 2005-minə sorədə ve be.

[[Zwinger]] Dresdeni məšhurə saraj kompleksonədə gyləže. Əci dylədə muzejon ijən inčəsənətə kolleksižon hestin.

[[Semperoper]] Dresdeni məšhurə opera binoje.

Leipzigən musigi taryxədə xüsusi vyrə heste. Məšhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] yštə omri gyləj jolə hissə Leipzigədə ko karde.

Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de gyrdə bə.

== Təhsil ijən elm ==
Saksonijədə vejə universitet ijən elmi müəssisə heste.

[[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən gədə universitetonədə gyləže.&lt;ref name=&quot;leipzig&quot;&gt;{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vačibə elmi ijən texnikə universitetonədə gyləže.

Chemnitzədəjən texnikə universitet heste.

Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika ijən texnikə tədgigot bo vačibə elmi mərkəze.

== Əholi ==
31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot; /&gt;

Əholiti jolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz ijən əvon tono bə məholonədə žijedə. Vilajəti dijəro hissonədə vejə gədə šəhər ijən di heste.

Rəsmi zjvon [[Almani zyvon|Almani zjvon]]e.

Saksonijə Šərg hissədə həmən [[Sorb]] xalg žijedə. Sorbon yštə zjvon ijən mədənijjət heste. Sorbi zjvon slavjanə zjvononədə gyləže.

== Təbiət ==
Saksonijə geš-gešə təbii məholon heste.

Saksonijə İsvecrə ən məšhurə təbii məholonədə gyləže. Əjo Elbə, kuon, gəjvon ijən višon hestin.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

[[Bastei]] Saksonijə İsvecrə ən məšhurə vyronədə gyləže.

Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə ijən Çexižə arədə vo. Regioni təbiət ijən mədənə taryx turizm bo vej vačibe.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Vilajətədə vejə višə, rud, göl ijən gorunə təbii məhol heste.

== Turizm ==
Turizm Saksonijə igtisodižədə vačibə sahəže.

Dresden deštə taryxižə mərkəz, muzejon ijən inčəsənət de vejə turist čəlb kardedə.

Leipzig musigi, taryx, mədənijjət ijən šəhərə turizmi bo məšhure.

Saksonijə İsvecrə bo pijada səjahət, kuə turizmi ijən təbiət bo Almanijə məšhurə məholonədə gyləže.

Erzgebirge həm zymyston, həmən tovyston turizm bo istifadə bedə.

Görlitz deštə jaxšy gorunə bə taryxižə šəhərə mərkəz de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

== Nəglijjat ==
Saksonijə jol ijən dəmirə ro sistemi de Almanijə dijəro vilajəton, Polšə ijən Çexižə de gyrdə bə.

Dresden ijən Leipzig vačibə dəmirə ro mərkəzonin.

Leipzig tono jolə aeroport heste. Dresdenədəjən aeroport heste.

Elbə əsron ərzədə nəglijjat bo istifadə bə.

== Qonši məholon ==
Saksonijə Almanijə dylədə de:

* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Bavarijə|Bavarižə]]

sərhəd heste.

Vilajət həmən de:

* [[Polşə|Polšə]]
* [[Çexijə|Çexižə]]

sərhəd heste.

Im čoǧrafižə vəzijjət Saksonijə Almanijə, Polšə ijən Çexižə arədə vačibə nəglijjat ijən igtisodižə məhol karde.

== Bynəvyšt ==

* [[Almanijə]]
* [[Almanijə vilayəton|Almanijə vilajəton]]
* [[Dresden]]
* [[Leipzig]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Meißen]]
* [[Elbə]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Bavarijə|Bavarižə]]

== Mənbə == &lt;references /&gt;

[[Kateqorijə:Saksonijə|Kategorižə:Saksonijə]]
[[Kateqorijə:Almanijə vilayəton|Kategorižə:Almanijə vilajəton]]</text>
      <sha1>crqqlugn87ccnd1jtrv2j9jvyedm0wx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126224</id>
      <parentid>126223</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11780" sha1="evgyuz97agax5v23yriyhihk9ycthcg" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Saksonijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Ozodə Vilojət Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də gyləj viložəte. Əv Almanijə Həšipemədəje. Saksonijə pajtaxt Drezdene. Viložəti ən žolə šəhər Leipsige.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot;&gt;{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Saksonijə de [[Brandenburq|Brandenburg]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Türingijə|Türingižə]] ijən [[Bavarijə|Bavarižə]] sərhəd heste. Əcəj sərhəd həmən de [[Polša]] ijən [[Çexijə]] heste.

Vilojəti ərazi 18 449,9 km²-e.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot;&gt;{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot;&gt;{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; Saksonijə Almanijə 16 vilajətonədə gyləže.

== Coǧrafijə ==
Saksonijə Almanijə Šərgədə vo. Vilajəti Šərgədə [[Polşə|Polšə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo.

Saksonijə təbiəti geš-geše. Vilajəti Šimal hissədə dešton ijən alcagə zəmijon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən.

[[Elbə]] Saksonijə ən vačibə rudonədə gyləje. Əv Çexižəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dylədə dəvardedə ijən pešo bə Almanijə Šimal tərəf ro kardedə.

Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə ijən Çexižə arədə təbii sərhədi gyləj hissə təškil kardedən.

Dresdeni Šərg tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə|Saksonijə İsvecrə]] nomədə məšhurə kuə məhol heste. Im məhol deštə gəjvon, dərəjvon ijən Elbə de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot;&gt;{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur &amp; Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Šəhəron ==
Saksonijə jolə šəhəronədə ymonin:

* [[Leipzig]]
* [[Dresden]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Plauen]]

[[Dresden]] Saksonijə pajtaxte. Šəhər Elbə kənoədə vo. Dresden taryx, mədənijjət, inčəsənət ijən elm bo məšhure.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[Leipzig]] Saksonijə ən jolə šəhəre. Əv Almanijə vačibə igtisodižə, mədənijjət ijən universitetə mərkəzonədə gyləže. Leipzig xüsusən deštə musigi taryxi de məšhure.

[[Chemnitz]] Saksonijə jolə sənaje šəhəronədə gyləže. Šəhər xüsusən 19-minə ijən 20-minə əsronədə sənaje de zu inkišaf karde.

[[Görlitz]] Polšə sərhədi tono vo. Šəhəri taryxižə mərkəzədə vejə gədə bino gorunə bə.

== Taryx ==
Saksonijə vej gədəmonə taryx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əciku peštə Saksonijə regioni sijasi taryx inkišaf karde.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Orta əsronədə ysətnə Saksonijə ərazi geš-gešə knjazəton ijən markon hissə be.

15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə taryxədə jolə əhəmijjət hestyše.

16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə|Protestant Reformasižə]] taryxədə vačibə rol bəzijəše. [[Martin Lüter]] yštə fəalijjət gyləj jolə hissə Saksonijə ijən əci tono bə Alman ərazižonədə karde.

18-minə əsri əvvəldə Saksonijə sijasi ijən mədəni čəhəto Alman torponədə vačibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avgust Güčlü həmən Polšə kral be. Əcəj devrədə Dresden jolə mədənijjət ijən inčəsənətə mərkəz be.

19-minə əsrədə Saksonijədə sənaje zu inkišaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau ijən dijəro šəhəron sənaje mərkəzon bəbin.

1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə|Almanijə imperižə]] hissə be.

[[I Dınyo canq|I Dynjo čang]]iku peštə, nojabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxižə bə pežo ijən respublikə be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[II Dınyo canq|II Dynjo čang]] devrədə Saksonijə šəhəron jolə zijon vindyšone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet išǧalə zonə hissə be.

1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Šərgi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Šərgi Almanijədə vilajəton ləǧv kardə bin ijən Saksonijə geš-gešə inzibati məholon bə poə be.

== 1989 ijən 1990-minə soron ==
Saksonijə 1989-minə sorədə Šərgi Almanijədə bə sijasi dəgyšon mərkəzonədə gyləj be.

[[Leipzig]]ədə minləvon odəm küconədə dinčə nümajišon karde. Im nümajišon ''Bazar ertəsi nümajišon'' nomi de məšhur bin.

1989-minə sori pajyzədə nümajišon jolə bin. Əvon Šərgi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vačibə rol bəzijəšone.

9 nojabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be.

1990-minə sorədə tožədən Saksonijə vilajəti təškil karde bo hügugi šərait bino be. 3 oktžabr 1990-minə sorədə Almanijə i vyrə gyrdə be ijən Saksonijə tožədən Azadə Vilajət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de gejd be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Dresden vilajəti pajtaxt bəbe.

== Sižosət ==
Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəže. Vilajəti yštə parlament ijən hukumət heste.

Vilajəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo.

Vilajəti hukuməti bašədə baš vəzir bə.

Saksonijə Almanijə federalə sižosətədəjən ištirak kardedə ijən [[Bundesrat]]ədə yštə nümajəndon heste.

Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig ijən Chemnitz — ijən dah kreis heste.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot; /&gt;

== İgtisodižə ==
Saksonijə Almanijə Šərg hissəti vačibə igtisodižə mərkəzonədə gyləže.

Vilajətədə avtomobilə sənaje, mašynəgajyrmə, elektronika, mikroelektronika, kimižə sənaje ijən dijəro sənaje sahon inkišaf kardə bin.

Dresden Avropə mikroelektronika ijən jarymkeciriči sənajeti vačibə mərkəzonədə gyləže.

Leipzig ijən Zwickau avtomobilə sənajesi vačibə mərkəzonin.

Saksonijə gədə šəhəron ijən dionədə əkinə koən igtisodižədə rol heste.

== Mədən sənaje ==
Saksonijə taryxədə mədənə sənaje vej vačib be.

[[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüš, galaj ijən dijəro mədənon cyxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vačibə gümüšə mədənə məholonədə gyləj be. Pešə devronədə galaj, kobalt ijən uranən cyxardə be.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Mədənə sənaje regioni šəhəron, igtisodižə, elm ijən texnikə inkišafədə jolə rol bəzijəše.

2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dynjo İrsi sijahijə daxil kardə be.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mədənijjət ==
Saksonijə Almanijə vačibə mədənijjətə məholonədə gyləže.

Dresden deštə muzejon, sarajon, kilsəon ijən inčəsənətə kolleksižon de məšhure.

Dresdeni ən məšhurə binonədə gyləj [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dynjo čangədə xarab be. Pešo əv tožədən bino kardə be ijən 2005-minə sorədə ve be.

[[Zwinger]] Dresdeni məšhurə saraj kompleksonədə gyləže. Əci dylədə muzejon ijən inčəsənətə kolleksižon hestin.

[[Semperoper]] Dresdeni məšhurə opera binoje.

Leipzigən musigi taryxədə xüsusi vyrə heste. Məšhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] yštə omri gyləj jolə hissə Leipzigədə ko karde.

Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de gyrdə bə.

== Təhsil ijən elm ==
Saksonijədə vejə universitet ijən elmi müəssisə heste.

[[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən gədə universitetonədə gyləže.&lt;ref name=&quot;leipzig&quot;&gt;{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vačibə elmi ijən texnikə universitetonədə gyləže.

Chemnitzədəjən texnikə universitet heste.

Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika ijən texnikə tədgigot bo vačibə elmi mərkəze.

== Əholi ==
31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot; /&gt;

Əholiti jolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz ijən əvon tono bə məholonədə žijedə. Vilajəti dijəro hissonədə vejə gədə šəhər ijən di heste.

Rəsmi zjvon [[Almani zyvon|Almani zjvon]]e.

Saksonijə Šərg hissədə həmən [[Sorb]] xalg žijedə. Sorbon yštə zjvon ijən mədənijjət heste. Sorbi zjvon slavjanə zjvononədə gyləže.

== Təbiət ==
Saksonijə geš-gešə təbii məholon heste.

Saksonijə İsvecrə ən məšhurə təbii məholonədə gyləže. Əjo Elbə, kuon, gəjvon ijən višon hestin.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

[[Bastei]] Saksonijə İsvecrə ən məšhurə vyronədə gyləže.

Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə ijən Çexižə arədə vo. Regioni təbiət ijən mədənə taryx turizm bo vej vačibe.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Vilajətədə vejə višə, rud, göl ijən gorunə təbii məhol heste.

== Turizm ==
Turizm Saksonijə igtisodižədə vačibə sahəže.

Dresden deštə taryxižə mərkəz, muzejon ijən inčəsənət de vejə turist čəlb kardedə.

Leipzig musigi, taryx, mədənijjət ijən šəhərə turizmi bo məšhure.

Saksonijə İsvecrə bo pijada səjahət, kuə turizmi ijən təbiət bo Almanijə məšhurə məholonədə gyləže.

Erzgebirge həm zymyston, həmən tovyston turizm bo istifadə bedə.

Görlitz deštə jaxšy gorunə bə taryxižə šəhərə mərkəz de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

== Nəglijjat ==
Saksonijə jol ijən dəmirə ro sistemi de Almanijə dijəro vilajəton, Polšə ijən Çexižə de gyrdə bə.

Dresden ijən Leipzig vačibə dəmirə ro mərkəzonin.

Leipzig tono jolə aeroport heste. Dresdenədəjən aeroport heste.

Elbə əsron ərzədə nəglijjat bo istifadə bə.

== Qonši məholon ==
Saksonijə Almanijə dylədə de:

* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Bavarijə|Bavarižə]]

sərhəd heste.

Vilajət həmən de:

* [[Polşə|Polšə]]
* [[Çexijə|Çexižə]]

sərhəd heste.

Im čoǧrafižə vəzijjət Saksonijə Almanijə, Polšə ijən Çexižə arədə vačibə nəglijjat ijən igtisodižə məhol karde.

== Bynəvyšt ==

* [[Almanijə]]
* [[Almanijə vilayəton|Almanijə vilajəton]]
* [[Dresden]]
* [[Leipzig]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Meißen]]
* [[Elbə]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Bavarijə|Bavarižə]]

== Mənbə == &lt;references /&gt;

[[Kateqorijə:Saksonijə|Kategorižə:Saksonijə]]
[[Kateqorijə:Almanijə vilayəton|Kategorižə:Almanijə vilajəton]]</text>
      <sha1>evgyuz97agax5v23yriyhihk9ycthcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126225</id>
      <parentid>126224</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11767" sha1="9h4hi2qdlefg44jd7svmkim3pkkokpp" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Saksonijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Ozodə Vilojət Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də gyləj viložəte. Əv Almanijə Həšipemədəje. Saksonijə pajtaxt Drezdene. Viložəti ən žolə šəhər Leipsige.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot;&gt;{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Saksonijə de [[Brandenburq|Brandenburg]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Türingijə|Türingižə]] ijən [[Bavarijə|Bavarižə]] sərhəd heste. Əcəj sərhəd həmən de [[Polša]] ijən [[Çexijə]] heste.

Vilojəti ərazi 18 449,9 km²-e.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot;&gt;{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot;&gt;{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; Saksonijə Almanijə 16 vilajətonədə gyləže.

== Coǧrafijə ==
Saksonijə Almanijə Šərgədə vo. Vilajəti Šərgədə [[Polşə|Polšə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo.

Saksonijə təbiəti geš-geše. Vilajəti Šimal hissədə dešton ijən alcagə zəmijon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən.

[[Elbə]] Saksonijə ən vočibə rudonədə gyləje. Əv Cexijəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dylədə dəvardedə ijən pešo bə Almanijə Šimal tərəf ro kardedə.

Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə ijən Cexijə arədə təbii sərhədi gyləj hissə təškil kardedən.

Dresdeni Šərg tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə|Saksonijə İsvecrə]] nomədə məšhurə kuə məhol heste. Im məhol deštə gəjvon, dərəjvon ijən Elbə de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot;&gt;{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur &amp; Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Šəhəron ==
Saksonijə jolə šəhəronədə ymonin:

* [[Leipzig]]
* [[Dresden]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Plauen]]

[[Dresden]] Saksonijə pajtaxte. Šəhər Elbə kənoədə vo. Dresden taryx, mədənijjət, inčəsənət ijən elm bo məšhure.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[Leipzig]] Saksonijə ən jolə šəhəre. Əv Almanijə vočibə igtisodižə, mədənijjət ijən universitetə mərkəzonədə gyləže. Leipzig xüsusən deštə musigi taryxi de məšhure.

[[Chemnitz]] Saksonijə jolə sənaje šəhəronədə gyləže. Šəhər xüsusən 19-minə ijən 20-minə əsronədə sənaje de zu inkišaf karde.

[[Görlitz]] Polšə sərhədi tono vo. Šəhəri taryxižə mərkəzədə vejə gədə bino gorunə bə.

== Taryx ==
Saksonijə vej gədəmonə taryx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əciku peštə Saksonijə regioni sijasi taryx inkišaf karde.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Orta əsronədə ysətnə Saksonijə ərazi geš-gešə knjazəton ijən markon hissə be.

15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə taryxədə jolə əhəmijjət hestyše.

16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə|Protestant Reformasižə]] taryxədə vočibə rol bəzijəše. [[Martin Lüter]] yštə fəalijjət gyləj jolə hissə Saksonijə ijən əci tono bə Alman ərazižonədə karde.

18-minə əsri əvvəldə Saksonijə sijasi ijən mədəni čəhəto Alman torponədə vočibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avgust Güčlü həmən Polšə kral be. Əcəj devrədə Dresden jolə mədənijjət ijən inčəsənətə mərkəz be.

19-minə əsrədə Saksonijədə sənaje zu inkišaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau ijən dijəro šəhəron sənaje mərkəzon bəbin.

1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə|Almanijə imperižə]] hissə be.

[[I Dınyo canq|I Dynjo čang]]iku peštə, nojabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxižə bə pežo ijən respublikə be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[II Dınyo canq|II Dynjo čang]] devrədə Saksonijə šəhəron jolə zijon vindyšone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet išǧalə zonə hissə be.

1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Šərgi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Šərgi Almanijədə vilajəton ləǧv kardə bin ijən Saksonijə geš-gešə inzibati məholon bə poə be.

== 1989 ijən 1990-minə soron ==
Saksonijə 1989-minə sorədə Šərgi Almanijədə bə sijasi dəgyšon mərkəzonədə gyləj be.

[[Leipzig]]ədə minləvon odəm küconədə dinčə nümajišon karde. Im nümajišon ''Bazar ertəsi nümajišon'' nomi de məšhur bin.

1989-minə sori pajyzədə nümajišon jolə bin. Əvon Šərgi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vočibə rol bəzijəšone.

9 nojabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be.

1990-minə sorədə tožədən Saksonijə vilajəti təškil karde bo hügugi šərait bino be. 3 oktžabr 1990-minə sorədə Almanijə i vyrə gyrdə be ijən Saksonijə tožədən Azadə Vilajət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de gejd be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Dresden vilajəti pajtaxt bəbe.

== Sižosət ==
Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəže. Vilajəti yštə parlament ijən hukumət heste.

Vilajəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo.

Vilajəti hukuməti bašədə baš vəzir bə.

Saksonijə Almanijə federalə sižosətədəjən ištirak kardedə ijən [[Bundesrat]]ədə yštə nümajəndon heste.

Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig ijən Chemnitz — ijən dah kreis heste.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot; /&gt;

== İgtisodižə ==
Saksonijə Almanijə Šərg hissəti vočibə igtisodižə mərkəzonədə gyləže.

Vilajətədə avtomobilə sənaje, mašynəgajyrmə, elektronika, mikroelektronika, kimižə sənaje ijən dijəro sənaje sahon inkišaf kardə bin.

Dresden Avropə mikroelektronika ijən jarymkeciriči sənajeti vočibə mərkəzonədə gyləže.

Leipzig ijən Zwickau avtomobilə sənajesi vočibə mərkəzonin.

Saksonijə gədə šəhəron ijən dionədə əkinə koən igtisodižədə rol heste.

== Mədən sənaje ==
Saksonijə taryxədə mədənə sənaje vej vočib be.

[[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüš, galaj ijən dijəro mədənon cyxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vočibə gümüšə mədənə məholonədə gyləj be. Pešə devronədə galaj, kobalt ijən uranən cyxardə be.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Mədənə sənaje regioni šəhəron, igtisodižə, elm ijən texnikə inkišafədə jolə rol bəzijəše.

2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dynjo İrsi sijahijə daxil kardə be.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mədənijjət ==
Saksonijə Almanijə vočibə mədənijjətə məholonədə gyləže.

Dresden deštə muzejon, sarajon, kilsəon ijən inčəsənətə kolleksižon de məšhure.

Dresdeni ən məšhurə binonədə gyləj [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dynjo čangədə xarab be. Pešo əv tožədən bino kardə be ijən 2005-minə sorədə ve be.

[[Zwinger]] Dresdeni məšhurə saraj kompleksonədə gyləže. Əci dylədə muzejon ijən inčəsənətə kolleksižon hestin.

[[Semperoper]] Dresdeni məšhurə opera binoje.

Leipzigən musigi taryxədə xüsusi vyrə heste. Məšhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] yštə omri gyləj jolə hissə Leipzigədə ko karde.

Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de gyrdə bə.

== Təhsil ijən elm ==
Saksonijədə vejə universitet ijən elmi müəssisə heste.

[[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən gədə universitetonədə gyləže.&lt;ref name=&quot;leipzig&quot;&gt;{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vočibə elmi ijən texnikə universitetonədə gyləže.

Chemnitzədəjən texnikə universitet heste.

Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika ijən texnikə tədgigot bo vočibə elmi mərkəze.

== Əholi ==
31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot; /&gt;

Əholiti jolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz ijən əvon tono bə məholonədə žijedə. Vilajəti dijəro hissonədə vejə gədə šəhər ijən di heste.

Rəsmi zjvon [[Almani zyvon|Almani zjvon]]e.

Saksonijə Šərg hissədə həmən [[Sorb]] xalg žijedə. Sorbon yštə zjvon ijən mədənijjət heste. Sorbi zjvon slavjanə zjvononədə gyləže.

== Təbiət ==
Saksonijə geš-gešə təbii məholon heste.

Saksonijə İsvecrə ən məšhurə təbii məholonədə gyləže. Əjo Elbə, kuon, gəjvon ijən višon hestin.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

[[Bastei]] Saksonijə İsvecrə ən məšhurə vyronədə gyləže.

Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə ijən Cexijə mijono vo. Regioni təbiət ijən mədənə taryx turizm bo vej vočibe.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Vilajətədə vejə višə, rud, kəš ijən gorunə təbii məhol heste.

== Turizm ==
Turizm Saksonijə igtisodižədə vočibə sahəže.

Dresden deštə taryxižə mərkəz, muzejon ijən inčəsənət de vejə turist čəlb kardedə.

Leipzig musigi, taryx, mədənijjət ijən šəhərə turizmi bo məšhure.

Saksonijə İsvecrə bo pijada səjahət, kuə turizmi ijən təbiət bo Almanijə məšhurə məholonədə gyləže.

Erzgebirge həm zymyston, həmən tovyston turizm bo istifadə bedə.

Görlitz deštə jaxšy gorunə bə taryxižə šəhərə mərkəz de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

== Nəglijjat ==
Saksonijə jol ijən dəmirə ro sistemi de Almanijə dijəro vilajəton, Polša ijən Cexijə de gyrdə bə.

Dresden ijən Leipzig vočibə dəmirə ro mərkəzonin.

Leipzig tono jolə aeroport heste. Dresdenədəjən aeroport heste.

Elbə əsron ərzədə nəglijjat bo istifadə bə.

== Qonši məholon ==
Saksonijə Almanijə dylədə de:

* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Bavarijə|Bavarižə]]

sərhəd heste.

Vilajət həmən de:

* [[Polşə|Polšə]]
* [[Çexijə|Cexijə]]

sərhəd heste.

Im čoǧrafižə vəzijjət Saksonijə Almanijə, Polšə ijən Cexijə arədə vočibə nəglijjat ijən igtisodižə məhol karde.

== Bynəvyšt ==

* [[Almanijə]]
* [[Almanijə vilayəton|Almanijə vilajəton]]
* [[Dresden]]
* [[Leipzig]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Meißen]]
* [[Elbə]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Bavarijə|Bavarižə]]

== Mənbə == &lt;references /&gt;

[[Kateqorijə:Saksonijə|Kategorižə:Saksonijə]]
[[Kateqorijə:Almanijə vilayəton|Kategorižə:Almanijə vilajəton]]</text>
      <sha1>9h4hi2qdlefg44jd7svmkim3pkkokpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126226</id>
      <parentid>126225</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11707" sha1="s32h2st5pvsm97ssfneoonihla7os9w" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Saksonijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Ozodə Vilojət Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də gyləj viložəte. Əv Almanijə Həšipemədəje. Saksonijə pajtaxt Drezdene. Viložəti ən žolə šəhər Leipsige.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot;&gt;{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Saksonijə de [[Brandenburg]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Turingijə]] ijən [[Bavarijə]] sərhəd heste. Əcəj sərhəd həmən de [[Polša]] ijən [[Cexijə]] heste.

Vilojəti ərazi 18 449,9 km²-e.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot;&gt;{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot;&gt;{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; Saksonijə Almanijə 16 vilajətonədə gyləže.

== Coǧrafijə ==
Saksonijə Almanijə Šərgədə vo. Vilajəti Šərgədə [[Polşə|Polšə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo.

Saksonijə təbiəti geš-geše. Vilajəti Šimal hissədə dešton ijən alcagə zəmijon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən.

[[Elbə]] Saksonijə ən vočibə rudonədə gyləje. Əv Cexijəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dylədə dəvardedə ijən pešo bə Almanijə Šimal tərəf ro kardedə.

Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə ijən Cexijə arədə təbii sərhədi gyləj hissə təškil kardedən.

Dresdeni Šərg tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə|Saksonijə İsvecrə]] nomədə məšhurə kuə məhol heste. Im məhol deštə gəjvon, dərəjvon ijən Elbə de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot;&gt;{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur &amp; Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Šəhəron ==
Saksonijə jolə šəhəronədə ymonin:

* [[Leipzig]]
* [[Dresden]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Plauen]]

[[Dresden]] Saksonijə pajtaxte. Šəhər Elbə kənoədə vo. Dresden taryx, mədənijjət, inčəsənət ijən elm bo məšhure.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[Leipzig]] Saksonijə ən jolə šəhəre. Əv Almanijə vočibə igtisodižə, mədənijjət ijən universitetə mərkəzonədə gyləže. Leipzig xüsusən deštə musigi taryxi de məšhure.

[[Chemnitz]] Saksonijə jolə sənaje šəhəronədə gyləže. Šəhər xüsusən 19-minə ijən 20-minə əsronədə sənaje de zu inkišaf karde.

[[Görlitz]] Polšə sərhədi tono vo. Šəhəri taryxižə mərkəzədə vejə gədə bino gorunə bə.

== Taryx ==
Saksonijə vej gədəmonə taryx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əciku peštə Saksonijə regioni sijasi taryx inkišaf karde.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Orta əsronədə ysətnə Saksonijə ərazi geš-gešə knjazəton ijən markon hissə be.

15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə taryxədə jolə əhəmijjət hestyše.

16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə|Protestant Reformasižə]] taryxədə vočibə rol bəzijəše. [[Martin Lüter]] yštə fəalijjət gyləj jolə hissə Saksonijə ijən əci tono bə Alman ərazižonədə karde.

18-minə əsri əvvəldə Saksonijə sijasi ijən mədəni čəhəto Alman torponədə vočibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avgust Güčlü həmən Polšə kral be. Əcəj devrədə Dresden jolə mədənijjət ijən inčəsənətə mərkəz be.

19-minə əsrədə Saksonijədə sənaje zu inkišaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau ijən dijəro šəhəron sənaje mərkəzon bəbin.

1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə|Almanijə imperižə]] hissə be.

[[I Dınyo canq|I Dynjo čang]]iku peštə, nojabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxižə bə pežo ijən respublikə be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[II Dınyo canq|II Dynjo čang]] devrədə Saksonijə šəhəron jolə zijon vindyšone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet išǧalə zonə hissə be.

1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Šərgi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Šərgi Almanijədə vilajəton ləǧv kardə bin ijən Saksonijə geš-gešə inzibati məholon bə poə be.

== 1989 ijən 1990-minə soron ==
Saksonijə 1989-minə sorədə Šərgi Almanijədə bə sijasi dəgyšon mərkəzonədə gyləj be.

[[Leipzig]]ədə minləvon odəm küconədə dinčə nümajišon karde. Im nümajišon ''Bazar ertəsi nümajišon'' nomi de məšhur bin.

1989-minə sori pajyzədə nümajišon jolə bin. Əvon Šərgi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vočibə rol bəzijəšone.

9 nojabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be.

1990-minə sorədə tožədən Saksonijə vilajəti təškil karde bo hügugi šərait bino be. 3 oktžabr 1990-minə sorədə Almanijə i vyrə gyrdə be ijən Saksonijə tožədən Azadə Vilajət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de gejd be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Dresden vilajəti pajtaxt bəbe.

== Sižosət ==
Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəže. Vilajəti yštə parlament ijən hukumət heste.

Vilajəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo.

Vilajəti hukuməti bašədə baš vəzir bə.

Saksonijə Almanijə federalə sižosətədəjən ištirak kardedə ijən [[Bundesrat]]ədə yštə nümajəndon heste.

Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig ijən Chemnitz — ijən dah kreis heste.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot; /&gt;

== İgtisodižə ==
Saksonijə Almanijə Šərg hissəti vočibə igtisodižə mərkəzonədə gyləže.

Vilajətədə avtomobilə sənaje, mašynəgajyrmə, elektronika, mikroelektronika, kimižə sənaje ijən dijəro sənaje sahon inkišaf kardə bin.

Dresden Avropə mikroelektronika ijən jarymkeciriči sənajeti vočibə mərkəzonədə gyləže.

Leipzig ijən Zwickau avtomobilə sənajesi vočibə mərkəzonin.

Saksonijə gədə šəhəron ijən dionədə əkinə koən igtisodižədə rol heste.

== Mədən sənaje ==
Saksonijə taryxədə mədənə sənaje vej vočib be.

[[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüš, galaj ijən dijəro mədənon cyxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vočibə gümüšə mədənə məholonədə gyləj be. Pešə devronədə galaj, kobalt ijən uranən cyxardə be.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Mədənə sənaje regioni šəhəron, igtisodižə, elm ijən texnikə inkišafədə jolə rol bəzijəše.

2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dynjo İrsi sijahijə daxil kardə be.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mədənijjət ==
Saksonijə Almanijə vočibə mədənijjətə məholonədə gyləže.

Dresden deštə muzejon, sarajon, kilsəon ijən inčəsənətə kolleksižon de məšhure.

Dresdeni ən məšhurə binonədə gyləj [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dynjo čangədə xarab be. Pešo əv tožədən bino kardə be ijən 2005-minə sorədə ve be.

[[Zwinger]] Dresdeni məšhurə saraj kompleksonədə gyləže. Əci dylədə muzejon ijən inčəsənətə kolleksižon hestin.

[[Semperoper]] Dresdeni məšhurə opera binoje.

Leipzigən musigi taryxədə xüsusi vyrə heste. Məšhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] yštə omri gyləj jolə hissə Leipzigədə ko karde.

Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de gyrdə bə.

== Təhsil ijən elm ==
Saksonijədə vejə universitet ijən elmi müəssisə heste.

[[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən gədə universitetonədə gyləže.&lt;ref name=&quot;leipzig&quot;&gt;{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vočibə elmi ijən texnikə universitetonədə gyləže.

Chemnitzədəjən texnikə universitet heste.

Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika ijən texnikə tədgigot bo vočibə elmi mərkəze.

== Əholi ==
31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot; /&gt;

Əholiti jolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz ijən əvon tono bə məholonədə žijedə. Vilajəti dijəro hissonədə vejə gədə šəhər ijən di heste.

Rəsmi zjvon [[Almani zyvon|Almani zjvon]]e.

Saksonijə Šərg hissədə həmən [[Sorb]] xalg žijedə. Sorbon yštə zjvon ijən mədənijjət heste. Sorbi zjvon slavjanə zjvononədə gyləže.

== Təbiət ==
Saksonijə geš-gešə təbii məholon heste.

Saksonijə İsvecrə ən məšhurə təbii məholonədə gyləže. Əjo Elbə, kuon, gəjvon ijən višon hestin.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

[[Bastei]] Saksonijə İsvecrə ən məšhurə vyronədə gyləže.

Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə ijən Cexijə mijono vo. Regioni təbiət ijən mədənə taryx turizm bo vej vočibe.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Vilajətədə vejə višə, rud, kəš ijən gorunə təbii məhol heste.

== Turizm ==
Turizm Saksonijə igtisodižədə vočibə sahəže.

Dresden deštə taryxižə mərkəz, muzejon ijən inčəsənət de vejə turist čəlb kardedə.

Leipzig musigi, taryx, mədənijjət ijən šəhərə turizmi bo məšhure.

Saksonijə İsvecrə bo pijada səjahət, kuə turizmi ijən təbiət bo Almanijə məšhurə məholonədə gyləže.

Erzgebirge həm zymyston, həmən tovyston turizm bo istifadə bedə.

Görlitz deštə jaxšy gorunə bə taryxižə šəhərə mərkəz de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

== Nəglijjat ==
Saksonijə jol ijən dəmirə ro sistemi de Almanijə dijəro vilajəton, Polša ijən Cexijə de gyrdə bə.

Dresden ijən Leipzig vočibə dəmirə ro mərkəzonin.

Leipzig tono jolə aeroport heste. Dresdenədəjən aeroport heste.

Elbə əsron ərzədə nəglijjat bo istifadə bə.

== Qonši məholon ==
Saksonijə Almanijə dylədə de:

* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Bavarijə]]

sərhəd heste.

Vilajət həmən de:

* [[Polşə|Polšə]]
* [[Çexijə|Cexijə]]

sərhəd heste.

Im čoǧrafižə vəzijjət Saksonijə Almanijə, Polšə ijən Cexijə arədə vočibə nəglijjat ijən igtisodižə məhol karde.

== Bynəvyšt ==

* [[Almanijə]]
* [[Almanijə vilayəton|Almanijə vilajəton]]
* [[Dresden]]
* [[Leipzig]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Meißen]]
* [[Elbə]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Bavarijə]]

== Mənbə == &lt;references /&gt;

[[Kateqorijə:Saksonijə|Kategorižə:Saksonijə]]
[[Kateqorijə:Almanijə vilayəton|Kategorižə:Almanijə vilajəton]]</text>
      <sha1>s32h2st5pvsm97ssfneoonihla7os9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126227</id>
      <parentid>126226</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11715" sha1="tqj3bx7m7iuskh7jjtjcvp7rhrxqouh" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Saksonijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Ozodə Vilojət Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də gyləj viložəte. Əv Almanijə Həšipemədəje. Saksonijə pajtaxt Drezdene. Viložəti ən žolə šəhər Leipsige.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot;&gt;{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Saksonijə de [[Brandenburg]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Turingijə]] ijən [[Bavarijə]] sərhəd heste. Əcəj sərhəd həmən de [[Polša]] ijən [[Cexijə]] heste.

Vilojəti ərazi 18 449,9 km²-e.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot;&gt;{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot;&gt;{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; Saksonijə Almanijə 16 vilajətonədə gyləže.

== Coǧrafijə ==
Saksonijə Almanijə Šərgədə vo. Vilajəti Šərgədə [[Polşə|Polšə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo.

Saksonijə təbiəti geš-geše. Vilajəti Šimal hissədə dešton ijən alcagə zəmijon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən.

[[Elbə]] Saksonijə ən vočibə rudonədə gyləje. Əv Cexijəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dylədə dəvardedə ijən pešo bə Almanijə Šimal tərəf ro kardedə.

Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə ijən Cexijə arədə təbii sərhədi gyləj hissə təškil kardedən.

Dresdeni Šərg tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə|Saksonijə İsvecrə]] nomədə məšhurə kuə məhol heste. Im məhol deštə gəjvon, dərəjvon ijən Elbə de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot;&gt;{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur &amp; Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Šəhəron ==
Saksonijə jolə šəhəronədə ymonin:

* [[Leipzig]]
* [[Dresden]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Plauen]]

[[Dresden]] Saksonijə pajtaxte. Šəhər Elbə kənoədə vo. Dresden taryx, mədənijjət, inčəsənət ijən elm bo məšhure.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[Leipzig]] Saksonijə ən jolə šəhəre. Əv Almanijə vočibə igtisodižə, mədənijjət ijən universitetə mərkəzonədə gyləže. Leipzig xüsusən deštə musigi taryxi de məšhure.

[[Chemnitz]] Saksonijə jolə sənaje šəhəronədə gyləže. Šəhər xüsusən 19-minə ijən 20-minə əsronədə sənaje de zu inkišaf karde.

[[Görlitz]] Polšə sərhədi tono vo. Šəhəri taryxižə mərkəzədə vejə gədə bino gorunə bə.

== Taryx ==
Saksonijə vej gədəmonə taryx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əciku peštə Saksonijə regioni sijasi taryx inkišaf karde.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Orta əsronədə ysətnə Saksonijə ərazi geš-gešə knjazəton ijən markon hissə be.

15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə taryxədə jolə əhəmijjət hestyše.

16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə|Protestant Reformasižə]] taryxədə vočibə rol bəzijəše. [[Martin Lüter]] yštə fəalijjət gyləj jolə hissə Saksonijə ijən əci tono bə Alman ərazižonədə karde.

18-minə əsri əvvəldə Saksonijə sijasi ijən mədəni čəhəto Alman torponədə vočibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avgust Güčlü həmən Polšə kral be. Əcəj devrədə Dresden jolə mədənijjət ijən inčəsənətə mərkəz be.

19-minə əsrədə Saksonijədə sənaje zu inkišaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau ijən dijəro šəhəron sənaje mərkəzon bəbin.

1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə|Almanijə imperižə]] hissə be.

[[I Dınyo canq|I Dynjo čang]]iku peštə, nojabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxižə bə pežo ijən respublikə be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[II Dınyo canq|II Dynjo čang]] devrədə Saksonijə šəhəron jolə zijon vindyšone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet išǧalə zonə hissə be.

1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Šərgi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Šərgi Almanijədə vilajəton ləǧv kardə bin ijən Saksonijə geš-gešə inzibati məholon bə poə be.

== 1989 ijən 1990-minə soron ==
Saksonijə 1989-minə sorədə Šərgi Almanijədə bə sijasi dəgyšon mərkəzonədə gyləj be.

[[Leipzig]]ədə minləvon odəm küconədə dinčə nümajišon karde. Im nümajišon ''Bazar ertəsi nümajišon'' nomi de məšhur bin.

1989-minə sori pajyzədə nümajišon jolə bin. Əvon Šərgi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vočibə rol bəzijəšone.

9 nojabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be.

1990-minə sorədə tožədən Saksonijə vilajəti təškil karde bo hügugi šərait bino be. 3 oktžabr 1990-minə sorədə Almanijə i vyrə gyrdə be ijən Saksonijə tožədən Azadə Vilajət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de gejd be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Dresden vilajəti pajtaxt bəbe.

== Sižosət ==
Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəže. Vilajəti yštə parlament ijən hukumət heste.

Vilajəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo.

Vilajəti hukuməti bašədə baš vəzir bə.

Saksonijə Almanijə federalə sižosətədəjən ištirak kardedə ijən [[Bundesrat]]ədə yštə nümajəndon heste.

Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig ijən Chemnitz — ijən dah kreis heste.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot; /&gt;

== İgtisodižə ==
Saksonijə Almanijə Šərg hissəti vočibə igtisodižə mərkəzonədə gyləže.

Vilajətədə avtomobilə sənaje, mašynəgajyrmə, elektronika, mikroelektronika, kimižə sənaje ijən dijəro sənaje sahon inkišaf kardə bin.

Dresden Avropə mikroelektronika ijən jarymkeciriči sənajeti vočibə mərkəzonədə gyləže.

Leipzig ijən Zwickau avtomobilə sənajesi vočibə mərkəzonin.

Saksonijə gədə šəhəron ijən dionədə əkinə koən igtisodižədə rol heste.

== Mədən sənaje ==
Saksonijə taryxədə mədənə sənaje vej vočib be.

[[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüš, galaj ijən dijəro mədənon cyxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vočibə gümüšə mədənə məholonədə gyləj be. Pešə devronədə galaj, kobalt ijən uranən cyxardə be.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Mədənə sənaje regioni šəhəron, igtisodižə, elm ijən texnikə inkišafədə jolə rol bəzijəše.

2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dynjo İrsi sijahijə daxil kardə be.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mədənijjət ==
Saksonijə Almanijə vočibə mədənijjətə məholonədə gyləže.

Dresden deštə muzejon, sarajon, kilsəon ijən inčəsənətə kolleksižon de məšhure.

Dresdeni ən məšhurə binonədə gyləj [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dynjo čangədə xarab be. Pešo əv tožədən bino kardə be ijən 2005-minə sorədə ve be.

[[Zwinger]] Dresdeni məšhurə saraj kompleksonədə gyləže. Əci dylədə muzejon ijən inčəsənətə kolleksižon hestin.

[[Semperoper]] Dresdeni məšhurə opera binoje.

Leipzigən musigi taryxədə xüsusi vyrə heste. Məšhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] yštə omri gyləj jolə hissə Leipzigədə ko karde.

Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de gyrdə bə.

== Təhsil ijən elm ==
Saksonijədə vejə universitet ijən elmi müəssisə heste.

[[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən gədə universitetonədə gyləže.&lt;ref name=&quot;leipzig&quot;&gt;{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vočibə elmi ijən texnikə universitetonədə gyləže.

Chemnitzədəjən texnikə universitet heste.

Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika ijən texnikə tədgigot bo vočibə elmi mərkəze.

== Əholi ==
31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot; /&gt;

Əholiti jolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz ijən əvon tono bə məholonədə žijedə. Vilajəti dijəro hissonədə vejə gədə šəhər ijən di heste.

Rəsmi zjvon [[Almani zyvon|Almani zjvon]]e.

Saksonijə Šərg hissədə həmən [[Sorb]] xalg žijedə. Sorbon yštə zjvon ijən mədənijjət heste. Sorbi zjvon slavjanə zjvononədə gyləže.

== Təbiət ==
Saksonijə geš-gešə təbii məholon heste.

Saksonijə İsvecrə ən məšhurə təbii məholonədə gyləže. Əjo Elbə, kuon, gəjvon ijən višon hestin.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

[[Bastei]] Saksonijə İsvecrə ən məšhurə vyronədə gyləže.

Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə ijən Cexijə mijono vo. Regioni təbiət ijən mədənə taryx turizm bo vej vočibe.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Vilajətədə vejə višə, rud, kəš ijən gorunə təbii məhol heste.

== Turizm ==
Turizm Saksonijə igtisodižədə vočibə sahəže.

Dresden deštə taryxižə mərkəz, muzejon ijən inčəsənət de vejə turist čəlb kardedə.

Leipzig musigi, taryx, mədənijjət ijən šəhərə turizmi bo məšhure.

Saksonijə İsvecrə bo pijada səjahət, kuə turizmi ijən təbiət bo Almanijə məšhurə məholonədə gyləže.

Erzgebirge həm zymyston, həmən tovyston turizm bo istifadə bedə.

Görlitz deštə jaxšy gorunə bə taryxižə šəhərə mərkəz de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

== Nəǧlijət ==
Saksonijə jol ijən dəmirə ro sistemi de Almanijə dijəro vilajəton, Polša ijən Cexijə de gyrdə bə.

Dresden ijən Leipzig vočibə dəmirə ro mərkəzonin.

Leipzig tono jolə aeroport heste. Dresdenədəjən aeroport heste.

Elbə əsron ərzədə nəglijjat bo istifadə bə.

== Hamsujə məholon ==
Saksonijə Almanijə dylədə de:

* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Bavarijə]]

sərhəd heste.

Vilajət həmən de:

* [[Polşə|Polšə]]
* [[Çexijə|Cexijə]]

sərhəd heste.

Im čoǧrafižə vəzijjət Saksonijə Almanijə, Polšə ijən Cexijə arədə vočibə nəglijjat ijən igtisodižə məhol karde.

== Bynəvyšt ==

* [[Almanijə]]
* [[Almanijə vilayəton|Almanijə vilajəton]]
* [[Dresden]]
* [[Leipzig]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Meißen]]
* [[Elbə]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Bavarijə]]

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Kateqorijə:Saksonijə|Kategorižə:Saksonijə]]
[[Kateqorijə:Almanijə vilayəton|Kategorižə:Almanijə vilajəton]]</text>
      <sha1>tqj3bx7m7iuskh7jjtjcvp7rhrxqouh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126228</id>
      <parentid>126227</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T10:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11657" sha1="4yoc9tgifi7zg0sqtqpcntrbpqgzi65" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Saksonijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Sachsen''), rəsmi nomi '''Ozodə Vilojət Saksonijə''' (alm. ''Freistaat Sachsen'') — [[Almanijə]]də gyləj viložəte. Əv Almanijə Həšipemədəje. Saksonijə pajtaxt Drezdene. Viložəti ən žolə šəhər Leipsige.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot;&gt;{{cite web |title=Der Freistaat Sachsen |url=https://www.freistaat.sachsen.de/index.html |website=sachsen.de |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Saksonijə de [[Brandenburg]], [[Saksonijə-Anhalt]], [[Turingijə]] ijən [[Bavarijə]] sərhəd heste. Əcəj sərhəd həmən de [[Polša]] ijən [[Cexijə]] heste.

Vilojəti ərazi 18 449,9 km²-e.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot;&gt;{{cite web |title=Staat und Verwaltung |url=https://www.fakten.sachsen.de/staat-und-verwaltung-4116.html |website=Sachsen die Fakten |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; 31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot;&gt;{{cite web |title=Bevölkerungsstand, Einwohnerzahlen |url=https://www.statistik.sachsen.de/html/bevoelkerungsstand-einwohner.html |website=Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt; Saksonijə Almanijə 16 vilajətonədə gyləže.

== Coǧrafijə ==
Saksonijə Almanijə Šərgədə vo. Vilajəti Šərgədə [[Polşə|Polšə]], Cənubədə isə [[Çexijə]] vo.

Saksonijə təbiəti geš-geše. Vilajəti Šimal hissədə dešton ijən alcagə zəmijon hestin. Cənub tərəfədə kuon ve bedən.

[[Elbə]] Saksonijə ən vočibə rudonədə gyləje. Əv Cexijəku bə Saksonijə ome, [[Dresden]]i dylədə dəvardedə ijən pešo bə Almanijə Šimal tərəf ro kardedə.

Saksonijə Cənubədə [[Erzgebirge]] kuon hestin. Im kuon Saksonijə ijən Cexijə arədə təbii sərhədi gyləj hissə təškil kardedən.

Dresdeni Šərg tərəfədə [[Saksonijə İsveçrə|Saksonijə İsvecrə]] nomədə məšhurə kuə məhol heste. Im məhol deštə gəjvon, dərəjvon ijən Elbə de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot;&gt;{{cite web |title=Urlaub in Sachsen: Kultur, Natur &amp; Genuss erleben |url=https://www.sachsen-tourismus.de/ |website=Tourismus Marketing Gesellschaft Sachsen |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Šəhəron ==
Saksonijə jolə šəhəronədə ymonin:

* [[Leipzig]]
* [[Dresden]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Plauen]]

[[Dresden]] Saksonijə pajtaxte. Šəhər Elbə kənoədə vo. Dresden taryx, mədənijjət, inčəsənət ijən elm bo məšhure.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[Leipzig]] Saksonijə ən jolə šəhəre. Əv Almanijə vočibə igtisodižə, mədənijjət ijən universitetə mərkəzonədə gyləže. Leipzig xüsusən deštə musigi taryxi de məšhure.

[[Chemnitz]] Saksonijə jolə sənaje šəhəronədə gyləže. Šəhər xüsusən 19-minə ijən 20-minə əsronədə sənaje de zu inkišaf karde.

[[Görlitz]] Polšə sərhədi tono vo. Šəhəri taryxižə mərkəzədə vejə gədə bino gorunə bə.

== Taryx ==
Saksonijə vej gədəmonə taryx heste. [[Meißen]] mark 929-minə sorədə bino kardə be. Əciku peštə Saksonijə regioni sijasi taryx inkišaf karde.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Orta əsronədə ysətnə Saksonijə ərazi geš-gešə knjazəton ijən markon hissə be.

15-minə əsrədə Saksonijə Vettin sülaləti idarə karde. 1485-minə sorədə Vettinon torpon poə bin. Im poə be Saksonijə taryxədə jolə əhəmijjət hestyše.

16-minə əsrədə Saksonijə [[Protestant Reformasijə|Protestant Reformasižə]] taryxədə vočibə rol bəzijəše. [[Martin Lüter]] yštə fəalijjət gyləj jolə hissə Saksonijə ijən əci tono bə Alman ərazižonədə karde.

18-minə əsri əvvəldə Saksonijə sijasi ijən mədəni čəhəto Alman torponədə vočibə məhol be. Saksonijə hökmdor Avgust Güčlü həmən Polšə kral be. Əcəj devrədə Dresden jolə mədənijjət ijən inčəsənətə mərkəz be.

19-minə əsrədə Saksonijədə sənaje zu inkišaf karde. Leipzig, Chemnitz, Zwickau ijən dijəro šəhəron sənaje mərkəzon bəbin.

1871-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə imperijə|Almanijə imperižə]] hissə be.

[[I Dınyo canq|I Dynjo čang]]iku peštə, nojabr 1918-minə sorədə Saksonijə monarxižə bə pežo ijən respublikə be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

[[II Dınyo canq|II Dynjo čang]] devrədə Saksonijə šəhəron jolə zijon vindyšone. 1945-minə sorədə Saksonijə Sovet išǧalə zonə hissə be.

1949-minə sorədə Saksonijə [[Almanijə Demokratikə Respublikə]] — Šərgi Almanijə — hissə be. 1952-minə sorədə Šərgi Almanijədə vilajəton ləǧv kardə bin ijən Saksonijə geš-gešə inzibati məholon bə poə be.

== 1989 ijən 1990-minə soron ==
Saksonijə 1989-minə sorədə Šərgi Almanijədə bə sijasi dəgyšon mərkəzonədə gyləj be.

[[Leipzig]]ədə minləvon odəm küconədə dinčə nümajišon karde. Im nümajišon ''Bazar ertəsi nümajišon'' nomi de məšhur bin.

1989-minə sori pajyzədə nümajišon jolə bin. Əvon Šərgi Almanijə kommunistə idarə sistemi zəif be prosesədə vočibə rol bəzijəšone.

9 nojabr 1989-minə sorədə [[Berlin divo]] ve be.

1990-minə sorədə tožədən Saksonijə vilajəti təškil karde bo hügugi šərait bino be. 3 oktžabr 1990-minə sorədə Almanijə i vyrə gyrdə be ijən Saksonijə tožədən Azadə Vilajət bəbe. Im hadisə [[Meißen]]ədə Albrechtsburgədə rəsmi mərasim de gejd be.&lt;ref name=&quot;sachsen&quot; /&gt;

Dresden vilajəti pajtaxt bəbe.

== Sižosət ==
Saksonijə Almanijə federalə sistemi hissəže. Vilajəti yštə parlament ijən hukumət heste.

Vilajəti parlament '''Sächsischer Landtag''' nomi de məlume. Parlament Dresdenədə vo.

Vilajəti hukuməti bašədə baš vəzir bə.

Saksonijə Almanijə federalə sižosətədəjən ištirak kardedə ijən [[Bundesrat]]ədə yštə nümajəndon heste.

Saksonijədə se kreisfreie Großstadt — Dresden, Leipzig ijən Chemnitz — ijən dah kreis heste.&lt;ref name=&quot;verwaltung&quot; /&gt;

== İgtisodižə ==
Saksonijə Almanijə Šərg hissəti vočibə igtisodižə mərkəzonədə gyləže.

Vilajətədə avtomobilə sənaje, mašynəgajyrmə, elektronika, mikroelektronika, kimižə sənaje ijən dijəro sənaje sahon inkišaf kardə bin.

Dresden Avropə mikroelektronika ijən jarymkeciriči sənajeti vočibə mərkəzonədə gyləže.

Leipzig ijən Zwickau avtomobilə sənajesi vočibə mərkəzonin.

Saksonijə gədə šəhəron ijən dionədə əkinə koən igtisodižədə rol heste.

== Mədən sənaje ==
Saksonijə taryxədə mədənə sənaje vej vočib be.

[[Erzgebirge]] kuonədə əsron ərzədə gümüš, galaj ijən dijəro mədənon cyxardə bin. Regionədə mədənə ko 12-minə əsriku 20-minə əsri həta təxminən 800 sor davam karde.&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title=Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/list/1478 |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

1460–1560-minə soron arədə Erzgebirge Avropədə ən vočibə gümüšə mədənə məholonədə gyləj be. Pešə devronədə galaj, kobalt ijən uranən cyxardə be.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Mədənə sənaje regioni šəhəron, igtisodižə, elm ijən texnikə inkišafədə jolə rol bəzijəše.

2019-minə sorədə '''Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region''' UNESCO Dynjo İrsi sijahijə daxil kardə be.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision 43 COM 8B.26 – Erzgebirge/Krušnohoří Mining Region |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/7387/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mədənijjət ==
Saksonijə Almanijə vočibə mədənijjətə məholonədə gyləže.

Dresden deštə muzejon, sarajon, kilsəon ijən inčəsənətə kolleksižon de məšhure.

Dresdeni ən məšhurə binonədə gyləj [[Frauenkirche]]-e. Kilsə II Dynjo čangədə xarab be. Pešo əv tožədən bino kardə be ijən 2005-minə sorədə ve be.

[[Zwinger]] Dresdeni məšhurə saraj kompleksonədə gyləže. Əci dylədə muzejon ijən inčəsənətə kolleksižon hestin.

[[Semperoper]] Dresdeni məšhurə opera binoje.

Leipzigən musigi taryxədə xüsusi vyrə heste. Məšhurə bəstəkar [[Johann Sebastian Bach]] yštə omri gyləj jolə hissə Leipzigədə ko karde.

Bach Leipzigədə [[Thomaskirche]] de gyrdə bə.

== Təhsil ijən elm ==
Saksonijədə vejə universitet ijən elmi müəssisə heste.

[[Leipzig Universitet]] 2 dekabr 1409-minə sorədə bino kardə be. Əv Almanijə ən gədə universitetonədə gyləže.&lt;ref name=&quot;leipzig&quot;&gt;{{cite web |title=Geschichte der Universität Leipzig |url=https://www.uni-leipzig.de/universitaet/profil/geschichte |website=Universität Leipzig |access-date=5 sentjabr 2026}}&lt;/ref&gt;

Dresdenədə [[Technische Universität Dresden]] heste. Əv Saksonijə vočibə elmi ijən texnikə universitetonədə gyləže.

Chemnitzədəjən texnikə universitet heste.

Dresden xüsusən mikroelektronika, materialə elm, fizika ijən texnikə tədgigot bo vočibə elmi mərkəze.

== Əholi ==
31 dekabr 2025-minə sorədə Saksonijədə 4 026 599 odəm žijedə. Əholiti orta sin 47,2 sor be.&lt;ref name=&quot;bevoelkerung&quot; /&gt;

Əholiti jolə hissə Leipzig, Dresden, Chemnitz ijən əvon tono bə məholonədə žijedə. Vilajəti dijəro hissonədə vejə gədə šəhər ijən di heste.

Rəsmi zjvon [[Almani zyvon|Almani zjvon]]e.

Saksonijə Šərg hissədə həmən [[Sorb]] xalg žijedə. Sorbon yštə zjvon ijən mədənijjət heste. Sorbi zjvon slavjanə zjvononədə gyləže.

== Təbiət ==
Saksonijə geš-gešə təbii məholon heste.

Saksonijə İsvecrə ən məšhurə təbii məholonədə gyləže. Əjo Elbə, kuon, gəjvon ijən višon hestin.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

[[Bastei]] Saksonijə İsvecrə ən məšhurə vyronədə gyləže.

Erzgebirge Cənubi Saksonijədə vo. Əv Saksonijə ijən Cexijə mijono vo. Regioni təbiət ijən mədənə taryx turizm bo vej vočibe.&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;

Vilajətədə vejə višə, rud, kəš ijən gorunə təbii məhol heste.

== Turizm ==
Turizm Saksonijə igtisodižədə vočibə sahəže.

Dresden deštə taryxižə mərkəz, muzejon ijən inčəsənət de vejə turist čəlb kardedə.

Leipzig musigi, taryx, mədənijjət ijən šəhərə turizmi bo məšhure.

Saksonijə İsvecrə bo pijada səjahət, kuə turizmi ijən təbiət bo Almanijə məšhurə məholonədə gyləže.

Erzgebirge həm zymyston, həmən tovyston turizm bo istifadə bedə.

Görlitz deštə jaxšy gorunə bə taryxižə šəhərə mərkəz de məšhure.&lt;ref name=&quot;tourismus&quot; /&gt;

== Nəǧlijət ==
Saksonijə jol ijən dəmirə ro sistemi de Almanijə dijəro vilajəton, Polša ijən Cexijə de gyrdə bə.

Dresden ijən Leipzig vočibə dəmirə ro mərkəzonin.

Leipzig tono jolə aeroport heste. Dresdenədəjən aeroport heste.

Elbə əsron ərzədə nəglijjat bo istifadə bə.

== Hamsujə məholon ==
Saksonijə Almanijə dylədə de:

* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Bavarijə]]

sərhəd heste.

Vilajət həmən de:

* [[Polşə|Polšə]]
* [[Çexijə|Cexijə]]

sərhəd heste.

Im čoǧrafižə vəzijjət Saksonijə Almanijə, Polšə ijən Cexijə arədə vočibə nəglijjat ijən igtisodižə məhol karde.

== Bynəvyšt ==

* [[Almanijə]]
* [[Almanijə vilayəton|Almanijə vilajəton]]
* [[Dresden]]
* [[Leipzig]]
* [[Chemnitz]]
* [[Zwickau]]
* [[Görlitz]]
* [[Meißen]]
* [[Elbə]]
* [[Türingijə|Türingižə]]
* [[Brandenburq|Brandenburg]]
* [[Saksonijə-Anhalt]]
* [[Bavarijə]]

== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Kategorijə:Saksonijə]]
[[Kategorijə:Almanijə vilojəton]]</text>
      <sha1>4yoc9tgifi7zg0sqtqpcntrbpqgzi65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Čejms Maksvell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20513</id>
    <revision>
      <id>126233</id>
      <timestamp>2026-09-07T11:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Databox}} '''Čejms Klerk Maksvell''' ([[Inglisi zyvon|ing]]. ''James Clerk Maxwell''; 13 ijun 1831 sor, Edinburg, Šotlandijə — 5 nojabr 1879 sor, Kembrič, Ingiltərə) — britanijə (šotlandijə) fizik, rijozijotəvon u mexanik. Londoni kralə čəmjəti uzv (1861). Maksvell ysətnə klassikə elektrodinamikə bynovron onoše (Maksvelli bərobərəkəjon), bə fizikə elektromagnitə sahə u čərəjon vyrəku lyve ifodon dəǧandyše, yštə nəzərijəku kali...&quot;</comment>
      <origin>126233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1399" sha1="5a7pkcfzlg17b0n761ob4rd32ta0jlk" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Čejms Klerk Maksvell''' ([[Inglisi zyvon|ing]]. ''James Clerk Maxwell''; 13 ijun 1831 sor, Edinburg, Šotlandijə — 5 nojabr 1879 sor, Kembrič, Ingiltərə) — britanijə (šotlandijə) fizik, rijozijotəvon u mexanik. Londoni kralə čəmjəti uzv (1861). Maksvell ysətnə klassikə elektrodinamikə bynovron onoše (Maksvelli bərobərəkəjon), bə fizikə elektromagnitə sahə u čərəjon vyrəku lyve ifodon dəǧandyše, yštə nəzərijəku kali nətičon səše (elektromagnitə ləpon barədə, ružnə elektromagnitə təbiət, ružnə təzjyǧ u čo). Ǧazon kinetikə nəzərijə gyləj banijonədəj (de tovi vyrəbəvyrə kardyše cy ǧazon molekulon). Iminə be ki bə fizikə statikə təmšon dəǧandyše, cy termodinamikə dyminə bino statikə təbiəti nišon kardyše («Maksvelli čyn»), termodinamikə u molekuljarə fizikədə kali əhmijətinə nətičon səše (Maksvelli termodinamikə pebemonon, Maksvelli ǧajdə boovinə cijon fazədə dəvarde bə — ǧaz u čo). Rangon ašmardə nəzərijə banije; ranginə fotografijə seranginə prinsipi myəllif. Maksvelli čo əsəronədə — mexanikə tədǧyǧoto, optikədə, rijozijətədə. Əv cy Henru Kavendiši nyvyštə əsəron bo nəšri hozy kardyše, xəjli vaxt bo elmi pevylo karde kulšijedəbe, kali elminə diləgon təškil kardyše.
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:]]</text>
      <sha1>5a7pkcfzlg17b0n761ob4rd32ta0jlk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>126234</id>
      <parentid>126233</parentid>
      <timestamp>2026-09-07T11:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1463" sha1="cbddcf589e0mu4wzec5p8mvrs7vjfhn" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Čejms Klerk Maksvell''' ([[Inglisi zyvon|ing]]. ''James Clerk Maxwell''; 13 ijun 1831 sor, Edinburg, Šotlandijə — 5 nojabr 1879 sor, Kembrič, Ingiltərə) — britanijə (šotlandijə) fizik, rijozijotəvon u mexanik. Londoni kralə čəmjəti uzv (1861). Maksvell ysətnə klassikə elektrodinamikə bynovron onoše (Maksvelli bərobərəkəjon), bə fizikə elektromagnitə sahə u čərəjon vyrəku lyve ifodon dəǧandyše, yštə nəzərijəku kali nətičon səše (elektromagnitə ləpon barədə, ružnə elektromagnitə təbiət, ružnə təzjyǧ u čo). Ǧazon kinetikə nəzərijə gyləj banijonədəj (de tovi vyrəbəvyrə kardyše cy ǧazon molekulon). Iminə be ki bə fizikə statikə təmšon dəǧandyše, cy termodinamikə dyminə bino statikə təbiəti nišon kardyše («Maksvelli čyn»), termodinamikə u molekuljarə fizikədə kali əhmijətinə nətičon səše (Maksvelli termodinamikə pebemonon, Maksvelli ǧajdə boovinə cijon fazədə dəvarde bə — ǧaz u čo). Rangon ašmardə nəzərijə banije; ranginə fotografijə seranginə prinsipi myəllif. Maksvelli čo əsəronədə — mexanikə tədǧyǧoto, optikədə, rijozijətədə. Əv cy Henru Kavendiši nyvyštə əsəron bo nəšri hozy kardyše, xəjli vaxt bo elmi pevylo karde kulšijedəbe, kali elminə diləgon təškil kardyše.
== Səvonon ==
{{Səvonon sijohi}}
[[Tispir:Dyždə Britanijə fizik]]
[[Tispir:Šotlanidijə rijozijotəvon]]</text>
      <sha1>cbddcf589e0mu4wzec5p8mvrs7vjfhn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>