Almanijə

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tly">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikipedija</sitename>
    <dbname>tlywiki</dbname>
    <base>https://tly.wikipedia.org/wiki/S%C9%99rlovh%C9%99</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medja</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Xususi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">No-pegət</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Okoədə</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Okoədə no-pegət</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vikipedija</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Vikipedija no-pegət</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fajl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fajli no-pegət</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki no-pegət</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Šablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Šabloni no-pegət</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Dastək</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dastəki no-pegət</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorijə</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategorijə no-pegət</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Moduli no-pegət</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Almanijə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4427</id>
    <revision>
      <id>126339</id>
      <parentid>126207</parentid>
      <timestamp>2026-09-16T00:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>125</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>126339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24329" sha1="a3kukxu2w9h6e4zjbu4r9g9ofg3vy9r" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''Almanijə''' ([[Almani zyvon|alm]]. ''Deutschland'') rəsmi nom ‘’‘Bundesrepublik Deutschland’’’— [[Avropə|Avropədə]] gyləj [[kišvər]]. Cy Almanijə ərozi 357 021&amp;nbsp;km², əholi 81 147 265-e. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Berlin|Berline]]. Rəsmi [[Zyvon|zyvonyš]] [[Almani zyvon|almani zyvone]]. Pulyš EURO-j. 3 sentjabr 1990-inə sorədə həšipemə de [[Həšinyštə Almanijə]] i byə. Almanon bəpeštə əjo tyrkon, poljakon, xorvaton, [[tolyšon]] čo millətonən žimon kardedən. Dynjo ən ve inkišof kardə [[Kišvəron|kišvəronədə]] gyləje.

Cy Almanijə ərozi təxminən 357 683 km²-e. 2025-nə sori 31 dekabrədə kišvərədə 83 467 117 odəm žiə. Almanijə Avropa İttifoǧədə ən ve əholi hestə davləte.

Almanijə de [[Danimarkə]], [[Polša]], [[Cexijə]], [[Avstrijə]], [[Isvecrə]], [[Fyrəngyston]], [[Lüksemburq]], [[Belcikə]] ijən [[Niderland]] sərhəd heste. Šimolədə kišvər Šimoli dəryo ijən Baltikə dəryo kəno dəbyə.

Almanijə demokratikə, federativə ijən parlamentə respublikəj. Cy Avropə ijən dynjo sijosət, iǧtisodijot, elm ijən fərhəngədə vyžnijə rolyš heste.

== Nom ==

Almani zyvonədə kišvəri nom ‘’‘Deutschland’’’-e. Rəsmi nom ‘’‘Bundesrepublik Deutschland’’’-e.

Tolyšə zyvonədə kišvər ‘’‘Almanijə’’’ nom karde.

Čand Avropə zyvonnədə Almanijə de əlaqə hestə nomon qədimə german qəbilon nomoniku omən.

== Čoǧrafijə ==

Almanijə Mərkəzi Avropədə dəbyə. Cy ərozi təxminən 357 683 km²-e.

Kišvər təbijəti ve čur bə čure. Šimolədə hamvarə zəmijon ijən dəryo kənon hestin. Mərkəzi hissədə orta barzə kuon, mešon ijən dəron hestin. Cənubədə isə [[Alp]] kuon dəbyə.

Almanijə ən barzə vyrə ‘’‘Zugspitze’’’-j. Cy [[Bavarijə]]də, Avstrijə sərhəd kəno dəbyə ijən 2 962 metr barzəje.

== Sərhədon ==

Almanijə 9 davlət de sərhəd heste:

* [[Danimarkə]]
* [[Polša]]
* [[Cexijə]]
* [[Avstrijə]]
* [[Isvecrə]]
* [[Fyrəngyston]]
* [[Lüksemburq]]
* [[Belcikə]]
* [[Niderland]]

Cy coǧrafijə vyrə səbəbi de Almanijə Avropə nəǧlijot, ticarət ijən sijosijə əlaqonədə vyžnijə mərkəzi rolyš heste.

== Dəryon ==

Almanijə šimolədə dı dəryo kəno heste: ‘’‘Šimoli dəryo’’’ (almani: ‘‘Nordsee’’) ijən ‘’‘Baltikə dəryo’’’ (almani: ‘‘Ostsee’’).

Šimoli dəryo Atlantik okeani de əlaqə heste. Almanijə šimoli limanon beynəlxəlǧi ticarətədə vyžnijə roli hestin.

Baltikə dəryo kəno Schleswig-Holstein ijən Mecklenburg-Vorpommern federativə zəmijonədə dəbyə.

== Ruon ijən gölon ==

Almanijədə ve ru heste. Ən vyžnijə ruon:

* [[Rejn]]
* [[Dunaj]]
* [[Elba]]
* [[Oder]]
* [[Weser]]
* [[Main]]
* [[Neckar]]
* [[Mosel]]
* [[Saale]]
* [[Spree]]

[[Rejn]] Almanijə ijən Ğərbi Avropə ən vyžnijə ruoniku gyləje. Cy nəǧlijot, sənajə, ticarət ijən taryxədə vyžnijə rolyš heste.

[[Dunaj]] Schwarzwald regionədə bino bedə. Cy [[Bavarijə]]ku bə ro šedə ijən bəpeštə čand Mərkəzi ijən Cənub-šərǧi Avropə davlətoniku bə ro šedə.

[[Elba]] Cexijəku ome, šərǧi ijən šimoli Almanijəku bə ro šedə ijən Hamburg bəpeštə bə Šimoli dəryo dəǧyje.

Almanijə jolə gölonədə [[Bodensee]], Müritz ijən Chiemsee hestin.

== Kuon ijən mešon ==

Almanijə cənubədə Alp kuon hestin. Bavarijə Alpon kišvər ən barzə kuə regione.

Mərkəzi ijən cənubi Almanijədə čand kuə ijən mešə region heste:

* [[Schwarzwald]]
* [[Türingijə meš]]
* [[Harz]]
* [[Bayerischer Wald]]
* [[Erzgebirge]]
* [[Eifel]]
* [[Sauerland]]
* [[Rhön]]

Mešon Almanijə təbijət, ekoložijə ijən turizmədə vyžnijə roli hestin.

== Iǧlim ==

Almanijə mötədil iǧlimi zonədə dəbyə.

Ğərbədə Atlantik okeani təsir veje, šərǧədə isə kontinentalə iǧlimi təsir ve bedə.

Qyš əsosən sərin, kuə regiononədə isə ve sərd bedə. Toviston əsosən mötədil ijən isti bedə.

Yaǧyš bütün sor ərzində bedə. Alp ijən čo barzə regiononədə ǧyšədə ve varə vare.

== Inziboti čo karde ==

Almanijə 16 federativə zəmijiku (almani: ‘‘Bundesländer’’) iborəte:

* [[Baden-Württemberg]] — pajtaxt Stuttgart
* [[Bavarijə]] — pajtaxt Münhen
* [[Berlin]] — šəhər-davlət
* [[Brandenburg]] — pajtaxt Potsdam
* [[Bremen]] — šəhər-davlət
* [[Hamburg]] — šəhər-davlət
* [[Hessen]] — pajtaxt Wiesbaden
* [[Mecklenburg-Vorpommern]] — pajtaxt Schwerin
* [[Niedersachsen]] — pajtaxt Hannover
* [[Nordrhein-Westfalen]] — pajtaxt Düsseldorf
* [[Rheinland-Pfalz]] — pajtaxt Mainz
* [[Saarland]] — pajtaxt Saarbrücken
* [[Sachsen]] — pajtaxt Dresden
* [[Sachsen-Anhalt]] — pajtaxt Magdeburg
* [[Schleswig-Holstein]] — pajtaxt Kiel
* [[Türingijə]] — pajtaxt Erfurt

Berlin, Hamburg ijən Bremen həm šəhr, həmən federativə zəmijonən.

Har federativə zəmij yštə parlament ijən hukmətyš heste. Təhsil, polis, fərhəng ijən čand čo sahonədə federativə zəmijon jolə səlahijə hestin.

== Šəhron ==

Almanijə ve jolə ijən orta šəhron heste.

Ən jolə ijən zynəjə šəhron:

* [[Berlin]]
* [[Hamburg]]
* [[Münhen]]
* [[Köln]]
* [[Frankfurt am Main]]
* [[Stuttgart]]
* [[Düsseldorf]]
* [[Leipzig]]
* [[Dortmund]]
* [[Essen]]
* [[Bremen]]
* [[Dresden]]
* [[Hannover]]
* [[Nürnberg]]

[[Berlin]] Almanijə pajtaxt ijən ən jolə šəhre.

[[Hamburg]] Almanijə ən jolə liman šəhroniku gyləje.

[[Frankfurt am Main]] Almanijə ijən Avropə vyžnijə maliyyə mərkəzoniku gyləje.

[[Münhen]] Bavarijə pajtaxt ijən Almanijə vyžnijə iǧtisodijə, elm ijən texnoložijə mərkəzoniku gyləje.

== Əholi ==

2025-nə sori 31 dekabrədə Almanijədə 83 467 117 odəm žiə.

Almanijə Avropa İttifoǧədə ən ve əholi hestə davləte.

Əholi kišvər əroziədə bərabər čo nıbyə. Nordrhein-Westfalen, Rhein-Main region, Stuttgart, Münhen, Hamburg ijən Berlin ətrafədə əholi sıxliǧi veje.

Almanon bəpeštə Almanijədə tyrkon, poljakon, surijon, rumınon, xorvaton, italijon ijən ve başqa milləton nümayəndon žijedən. [[Tolyšon]] həmən Almanijədə žijedən.

== Zyvon ==

Almanijə rəsmi zyvon ‘’’[[Almani zyvon|almani zyvone]]’’’.

Almani zyvon german zyvoni qrupi hissəje.

Almanijədə čand regionalə ijən azliǧi zyvonnə həmən gəp žə bedə. Əvonədə danimarkijə, sorbijə, frizijə ijən romani zyvoni hestin.

Muhočirəti səbəbi de tyrki, ərəb, polša, rus ijən čand čo zyvonnə həmən ve gəp žə bedə.

== Din ==

Almanijə taryxədə xristian fərhəng de sıx əloǧə heste.

Kišvərədə protestant ijən katolik ənənon xüsusi taryxi roli hestin.

XVI əsrədə [[Martin Luther]] fəaliyyəti de bino byə Reformasijə Almanijə ijən Avropə dini ijən sijosijə taryxədə jolə təsir karde.

Imro Almanijədə xristianonku əlavə müsəlmonon, jəhudijon, čo dinon nümayəndon ijən dini mənsubijəti nıhestə ve odəm žijedə.

== Taryx ==

=== Qədimə zamon ===

Imro Almanijə nom de zynəjə ərozi qədimə zamonədə čand german ǧəbilon məskuni vyrə be.

Roma imperijə Almanijə ğərb ijən cənubi hisson de sıx əlaǧə hest be. Rejn ijən Dunaj uzun mudət Roma imperijə sərhədi hisson bən.

=== Orta əsron ===

843-nə sorədə Karolinqlər imperijə čo bej bəpeštə Šərǧi Frank davləti soxtə be.

962-nə sorədə I Otto imperator tac gəte. Bəpeštə soxtə byə davlət ‘’‘Müqəddəs Roma imperijə’’’ nom de zynəjə be.

Müqəddəs Roma imperijə ve sorəsron davam karde. Cy vahidə mərkəzləšə davlət nıbe; çand knyazijə, krallıǧ, azadə šəhr ijən dini ərozijoniku iborət be.

=== Reformasijə ===

1517-nə sorədə [[Martin Luther]] fəaliyyəti de protestant Reformasijə bino be.

Reformasijə Almanijə ijən Avropə din, sijosət, elm ijən fərhəngədə jolə dəyišijon səbəb be.

1618–1648-nə soronədə ‘’‘Otuzillik dav’’’ Mərkəzi Avropə, xüsusilə Almanijə ərozi, ve xarab karde.

=== Prussijə ijən Almanijə pevə omey ===

XVIII ijən XIX əsronədə [[Prussijə]] Almanijə vyžnijə davlətoniku gyləj be.

1806-nə sorədə Müqəddəs Roma imperijə orəxəj.

1815-nə sorədə Napoleon davon bəpeštə Alman Konfederasijə soxtə be.

XIX əsrədə Almanijə millijə pevə omey idejə güclu be.

1871-nə sori 18 janvarədə Almanijə imperijə soxtə be. Prussijə padšo ‘’‘I Wilhelm’’’ Almanijə imperator be. [[Otto von Bismarck]] təzə imperijə yomin kansler be.

Berlin Almanijə imperijə sijosijə mərkəz be.

=== I Dynjo dav ===

1914-nə sorədə [[I Dynjo dav]] bino be.

Almanijə Avstrijə-Macaristan ijən čo müttəfiǧon de davədə ištirok karde.

Dav 1918-nə sorədə Almanijə ijən cy müttəfiǧon məǧlubijəti de orəxəj.

1918-nə sorədə Almanijə monarxijə orəxəj ijən II Wilhelm taxtiku dəste kašə.

=== Weimar Respublikə ===

1919-nə sorədə Almanijədə demokratikə respublikə soxtə be. Cy ‘’‘Weimar Respublikə’’’ nom de zynəjə.

Təzə Konstitusijə [[Weimar]]ədə qəbul kardə be.

Weimar Respublikə yomin soron iǧtisodijə böhran, inflasijə ijən sijosijə münaqişon de čətin bən.

1929-nə sori dynjo iǧtisodijə böhran Almanijə ve təsir karde.

=== Nasional-sosializm ===

1933-nə sori 30 janvarədə [[Adolf Hitler]] Almanijə kansler be.

Hitler ijən Nasional-sosialist Alman Fəhlə Partijə demokratikə sistem ləğv kardən ijən diktaturə soxtən.

Nasional-sosialist rejim sijosijə rəǧibon təǧib karde. Jəhudijon ijən čo grupon sistematikə təǧib, deportasijə ijən ǧətl kardə bən.

Holokostədə təxminən šeš million Avropə jəhudi ǧətl kardə be.

=== II Dynjo dav ===

1939-nə sori 1 sentjabrədə Almanijə Polša bə sər hücum karde. Cy de Avropədə [[II Dynjo dav]] bino be.

Dav bəşəriyyət taryx ən xarabkarə davoniku gyləj be.

1945-nə sorədə Almanijə məǧlub be. 8 may 1945-nə sorədə Almanijə silahlı ǧüvvon ǧeyd-šərtsiz təslim bən.

Dav bəpeštə Almanijə Amerika, Britanijə, Fransə ijən Sovetə okupasijə zononədə čo kardə be.

=== Almanijə čo bej ===

1949-nə sorədə ğərb okupasijə zononədə ‘’‘Almanijə Federativə Respublikə’’’ soxtə be. Yomin federalə kansler [[Konrad Adenauer]] be.

Sovetə okupasijə zonədə ‘’‘Almanijə Demokratikə Respublikə’’’ soxtə be.

Belə de Almanijə bə dı davlət čo be:

* ‘’’[[Həšinyštə Almanijə]]’’’ — Almanijə Federativə Respublikə
* ‘’’[[Həšipemə Almanijə]]’’’ — Almanijə Demokratikə Respublikə

Berlin həmən čo kardə be.

1961-nə sorədə Almanijə Demokratikə Respublikə hukmət [[Berlin divar]] soxtə.

Berlin divar Soyuǧ dav ijən Almanijə čo bej ən zynəjə simvoloniku gyləj be.

=== Almanijə pevə omey ===

1989-nə sorədə Həšipemə Almanijədə ve sijosijə ijən ictimoi dəyišijon bən.

9 noyabr 1989-nə sorədə Berlin divar ačə be.

‘’‘3 oktjabr 1990-nə sorədə’’’ Həšipemə Almanijə de [[Həšinyštə Almanijə]] i byə. Almanijə pevə omey təzədən bə vyrə rosi.

3 oktjabr imro Almanijədə ‘’‘Tag der Deutschen Einheit’’’ nom de millijə bayrame.

1991-nə sorədə Bundestag Berlin təzədən Almanijə parlamenti ijən hukməti mərkəz bej ǧəror ǧəbul karde. Bəpeštə Bundestag ijən federativə hukmət Bonnku Berlin tərəf koč kardən.

== Sijosət ==

Almanijə demokratikə, federativə ijən parlamentə respublikəj.

Kišvəri əsosə ǧanuni ‘’‘Grundgesetz’’’-e. Grundgesetz 1949-nə soriku bə ǧyvə heste.

Almanijə davləti hakimijət qanunverici, icraedici ijən məhkəmə hakimijəti arasında čo bedə.

Əsosə federativə orqanon:

* [[Bundestag]]
* [[Bundesrat]]
* Bundespräsident
* Bundesregierung
* Bundesverfassungsgericht

== Bundestag ==

‘’‘Deutscher Bundestag’’’ Almanijə federativə parlamenti əsasə seçkili orqane.

Bundestag əholi tərəfindən seç kardə bedə.

Cy əsosə vəzifon ǧanunon qəbul karde, federativə hukməti kontrol karde, federalə budžeti qəbul karde ijən Bundeskanzler seç karde.

Bundestag Berlinədə ‘’‘Reichstagsgebäude’’’-də bə ijlas nışte.

== Bundesrat ==

‘’‘Bundesrat’’’ vasitə de 16 federativə zəmij Almanijə federativə ǧanunsoxtə prosesədə ištirok kardən.

Bundesrat üzvon federativə zəmijon hukməton nümayəndonən.

Čand federativə ǧanunon qəbul bejədə Bundesrat razijəti lazime.

== Bundespräsident ==

‘’‘Bundespräsident’’’ Almanijə davləti sarije.

Cy əsasən davləti təmsil karde, ǧanunon imzo karde ijən Konstitusijədə təyin kardə başqa vəzifon bə vyrə rosne.

Bundespräsident beš sori mudət de Federalə Məclis tərəfindən seç kardə bedə.

== Bundeskanzler ijən hukmət ==

‘’‘Bundeskanzler’’’ Almanijə federativə hukməti rəhbəre.

Bundestag Bundespräsident təklifi bəpeštə Bundeskanzler seç karde.

Kansler federativə hukməti sijosijə əsasə istiqaməton təyin karde.

== Huǧuǧ ijən məhkəmə sistem ==

Almanijə huǧuǧi davləte. Grundgesetz insan huǧuǧon, demokratijə, ǧanun aliliǧ ijən hakimijəti čo bej prinsiplon qorune.

‘’‘Bundesverfassungsgericht’’’ Karlsruhe-də dəbyə. Cy Almanijə Konstitusijə məhkəməje.

== Iǧtisodijot ==

Almanijə dynjo ən jolə iǧtisodijotoniku gyləje ijən Avropə ən jolə millijə iǧtisodijote.

2025-nə sorədə Almanijə ümumi daxili məhsul cari qiyməton de təxminən 4,47 trillion avro be.

Almanijə iǧtisodijot sənajə, xidmət, ticarət, elm ijən yüksək texnoložijon de xarakterizə bedə.

Kišvər dynjo vyžnijə ixroč ijən idxal kardə davlətoniku gyləje.

== Sənajə ==

Almanijə sənajə taryxən kišvər iǧtisodijotədə vyžnijə rolyš heste.

Əsosə sənajə sahon:

* avtomobil sənajə
* mašinsoxtə
* kimijə sənajə
* farmasevtikə sənajə
* elektronika
* elektrik texnoložijə
* tibbi texnoložijə
* metallurgijə
* aviasijə ijən kosmos texnoložijə
* informasiə texnoložijə

Almanijədə ve dynjoədə zynəjə sənajə kompaniə heste.

[[Volkswagen]], [[Mercedes-Benz]], [[BMW]], [[Porsche]] ijən [[Audi]] avtomobil sənajədə zynəjən.

[[Siemens]], [[BASF]], [[Bayer]] ijən [[Bosch]] həmən Almanijə sənajə taryx de sıx əlaqə hestin.

== Avtomobil sənajə ==

Almanijə avtomobil sənajə dynjo vyžnijə mərkəzoniku gyləje.

XIX əsri axırədə [[Carl Benz]], [[Gottlieb Daimler]] ijən başqa almani mühəndison müasirə avtomobil inkişaf kardən.

Imro avtomobil sənajə xüsusilə Baden-Württemberg, Bavarijə, Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen ijən Sachsen regiononədə vyžnijə rolyš heste.

== Energetikə ==

Almanijə energetikə sistem son soronədə jolə dəyišijoniku bə ro šedə.

Kišvər külək, günəş ijən başqa təzələnə enerji mənbəon inkişaf karde.

Enerji təminot, sənajə ijən iqlim sijosət Almanijə iǧtisodijotədə vyžnijə məsəlonən.

== Kənd təsərrüfot ==

Almanijə ərozi jolə hissə kənd təsərrüfot de istifadə bedə.

Əsasə məhsulonədə buǧda, arpa, qarǧıdalı, kartof, şəkər çuǧunduru, kolza, meyvə ijən tərəvəz hestin.

Heyvandarlıq ijən süd istehsal həmən kənd təsərrüfotədə vyžnijə roli hestin.

Rejn, Mosel, Main ijən başqa ru dəronədə šərabçılıq inkişaf kardə.

== Elm ijən təhsil ==

Almanijə dynjo vyžnijə elm ijən təhsil mərkəzoniku gyləje.

Kišvərədə ve universitet, texniki universitet, ali məktəb ijən elmi institut heste.

Qədimə ijən zynəjə universitetonədə:

* [[Heidelberg Universitet]]
* [[Leipzig Universitet]]
* [[Rostock Universitet]]
* [[Freiburg Universitet]]
* [[Tübingen Universitet]]

Elm ijən tədqiǧotədə čand jolə təškilot heste:

* Max-Planck-Gesellschaft
* Fraunhofer-Gesellschaft
* Helmholtz-Gemeinschaft
* Leibniz-Gemeinschaft

Almanijə elm taryx de [[Albert Einstein]], [[Max Planck]], [[Robert Koch]], [[Alexander von Humboldt]] ijən [[Carl Friedrich Gauss]] nomon sıx əlaqə hestin.

== Tib ==

Almanijə səhijə sistemi tibbi sığorta əsosədə təşkil kardə byə.

Kišvərədə universitet klinikon, dövlət ijən özəl xəstəxonon, ambulatorə tibbi mərkəzon ijən həkimon fəaliyyət kardən.

Almanijə tibbi elm taryxədə vyžnijə rolyš heste.

[[Robert Koch]] bakteriologijə ijən infeksijə tibbi inkişafədə vyžnijə alim be.

[[Rudolf Virchow]] patologijə ijən ictimoi tib de zynəjə.

== Fərhəng ==

Almanijə Avropə fərhəng taryxədə vyžnijə rolyš heste.

Kišvər ədəbijo, fəlsəfə, musiqi, memarijə, teatr, kino ijən təsviri incəsənət sahonədə ve zynəjə šəxson ijən əsəron de əlaqə heste.

== Ədəbijo ==

Almani ədəbijo dynjo ədəbijo vyžnijə ənənoniku gyləje.

Zynəjə almani zyvoni yazıjon:

* [[Johann Wolfgang von Goethe]]
* [[Friedrich Schiller]]
* [[Heinrich Heine]]
* [[Thomas Mann]]
* [[Hermann Hesse]]
* [[Bertolt Brecht]]
* [[Günter Grass]]

Goethe ijən Schiller xüsusilə [[Weimar]] de sıx əlaqə hestin.

== Fəlsəfə ==

Almanijə Avropə fəlsəfə taryxədə xüsusi rolyš heste.

Zynəjə filosofon:

* [[Immanuel Kant]]
* [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
* [[Arthur Schopenhauer]]
* [[Friedrich Nietzsche]]
* [[Karl Marx]]
* [[Martin Heidegger]]

Əvon əsəron Avropə ijən dynjo fəlsəfə, sijosət, elm ijən ictimoi fikri inkişafədə jolə təsir kardən.

== Musiqi ==

Almani zyvoni regionon Avropə klassikə musiqi taryxədə xüsusi vyrə hestin.

[[Johann Sebastian Bach]] Türingijədə bə dynjo ome ijən Leipzigədə uzun mudət karde.

[[Ludwig van Beethoven]] Bonnədə bə dynjo ome.

[[Richard Wagner]], [[Johannes Brahms]] ijən [[Robert Schumann]] həmən almani musiqi taryx de əlaqə hestin.

== Memarijə ==

Almanijədə Roma dövriku imro zamonə qədər ve memarijə abidon hestin.

Orta əsroniku ve qalə, kilsə, monastır ijən qədimə šəhron mandən.

Zynəjə abidon:

* [[Kölner Dom]]
* [[Brandenburger Tor]]
* [[Reichstagsgebäude]]
* [[Wartburg]]
* [[Neuschwanstein]]
* [[Heidelberg qalə]]
* [[Sanssouci]]
* [[Ulmer Münster]]

XX əsrədə ‘’‘Bauhaus’’’ Almanijəku bino byə ən təsirli memarijə ijən dizajn hərəkatoniku gyləj be.

== UNESCO irs ==

Almanijədə ve [[UNESCO]] Dynjo irsi vyron hestin.

Əvon arasında qədimə šəhron, kilsəon, saroyon, sənajə abidon, təbijəti regionon ijən arxeoloji vyron hestin.

Weimar, Potsdam, Berlin, Aachen, Köln, Bamberg, Lübeck ijən Regensburgədə UNESCO irsi abidon hestin.

== Nəǧlijot ==

Almanijə Avropə ən inkişaf kardə nəǧlijoti sistemoniku gyləj heste.

Avtomobil roon, dəmiryol, aeroporton, ru ijən dəryo limanon kišvəri regionon ijən başqa Avropə davləton de əlaqə karde.

== Autobahn ==

Almanijə sürətli avtomobil roon ‘’‘Autobahn’’’ nom de zynəjən.

Autobahn sistemi dynjo ən uzun ijən sıx avtomobilə ro sistemoniku gyləje.

Čand Autobahn hissədə ümumi sürət həddi ni. Tövsijə kardə sürət 130 km/saat-e.

== Dəmiryol ==

Almanijə dəmiryol sistemi ve inkişaf kardə.

‘’‘Deutsche Bahn’’’ əsasə dəmiryol kompaniəje.

‘’‘ICE’’’ sürətli qataron Berlin, Hamburg, Münhen, Frankfurt, Köln, Stuttgart ijən başqa jolə šəhron pevə əlaqə kardən.

Almanijə dəmiryol sistemi başqa Avropə davləton de beynəlxəlǧi əlaqon heste.

== Aeroporton ==

Almanijə jolə aeroporton:

* Frankfurt aeroport
* Münhen aeroport
* Berlin Brandenburg aeroport
* Düsseldorf aeroport
* Hamburg aeroport
* Köln/Bonn aeroport
* Stuttgart aeroport

Frankfurt aeroport Avropə vyžnijə beynəlxəlǧi aviasijə mərkəzoniku gyləje.

== Limon ==

[[Hamburg]] Almanijə ən jolə dəryo limanone.

Bremen/Bremerhaven, Wilhelmshaven, Rostock ijən Lübeck həmən vyžnijə limanonən.

Rejn ru üzərində Duisburg dynjo ən jolə daxili ru limanoniku gyləje.

== Xarici sijosət ==

Almanijə xarici sijosətədə Avropə əməkdašliǧ, beynəlxəlǧi təškiloton ijən transatlantik əlaqon vyžnijə roli hestin.

Almanijə [[Avropa İttifoǧ]] əsasə üzvoniku gyləje.

Kišvər həmən:

* [[NATO]]
* [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]]
* [[G7]]
* [[G20]]
* [[Avropa Şurası]]
* [[ATƏT]]

üzve.

== Avropa İttifoǧ ==

Almanijə Avropə inteqrasijə yomin davlətoniku gyləj be.

II Dynjo dav bəpeštə Almanijə Federativə Respublikə Fyrəngyston, Italijə, Belcikə, Niderland ijən Lüksemburq de Avropə əməkdašliǧi inkişaf karde.

Imro Almanijə Avropa İttifoǧ ən jolə əholi ijən iǧtisodijot hestə üzve.

Kišvəri pul vahidi ‘’‘avro’’’-j.

== Müdafiə ==

Almanijə silahlı qüvvon ‘’‘Bundeswehr’’’ nom karde.

Bundeswehr 1955-nə sorədə Almanijə Federativə Respublikədə soxtə be.

Almanijə NATO üzve ijən Avropə ijən transatlantik təhlükəsizlik sistemədə ištirok karde.

== Idman ==

Almanijədə futbol ən məşhurə idmoniku gyləje.

Almanijə futbolə millijə komandə čand kərə dynjo çempion byə.

Kišvər 1974 ijən 2006-nə soronədə kişon futbol Dynjo kuboki bə vyrə rosne.

Almanijədə həmən həndbol, basketbol, buz hokkey, tennis, atletikə, velosiped, avtoidman ijən qyš idmon məşhurin.

[[FC Bayern München]], [[Borussia Dortmund]], [[Schalke 04]], [[Hamburger SV]], [[Werder Bremen]] ijən [[VfB Stuttgart]] Almanijə futbol taryxədə zynəjə klubonən.

== Mətbəx ==

Almanijə mətbəx regionon bə region ve fərǧ karde.

Zynəjə yemə ijən məhsulon:

* Bratwurst
* Currywurst
* Sauerkraut
* Kartoffelsalat
* Sauerbraten
* Maultaschen
* Thüringer Rostbratwurst
* Weißwurst
* Brezel
* Schwarzwälder Kirschtorte

Almanijə çörək ijən müxtəlifə çörək məhsulon de həmən zynəjə.

== Bayramon ==

Almanijə millijə bayram ‘’‘Tag der Deutschen Einheit’’’-e. Cy har sor 3 oktjabrədə qeyd kardə bedə.

Milad ijən Pasxa həmən Almanijə fərhəngədə vyžnijə bayramonən.

Čand regiononədə Karneval, Oktoberfest ijən başqa regionalə bayramon məşhurin.

== Turizm ==

Almanijə Avropə vyžnijə turistijə davlətoniku gyləje.

Zynəjə turistijə vyron:

* [[Berlin]]
* [[Münhen]]
* [[Hamburg]]
* [[Köln]]
* [[Dresden]]
* [[Heidelberg]]
* [[Weimar]]
* Rothenburg ob der Tauber
* [[Neuschwanstein]]
* [[Schwarzwald]]
* [[Alp]]
* [[Bodensee]]
* [[Rejn]] dəro
* [[Mosel]] dəro
* [[Türingijə meš]]
* Šimoli dəryo ijən Baltikə dəryo kəno

Berlin muzeyon, Brandenburger Tor, Reichstag ijən XX əsri Almanijə taryx de zynəjə.

Bavarijə Alp, Neuschwanstein ijən Münhen de zynəjə.

Rejn ijən Mosel dəron qaləon, üzüm baǧon ijən qədimə šəhron de məşhurin.

== Umžən vinde ==

* [[Avropə]]
* [[Avropa İttifoǧ]]
* [[Berlin]]
* [[Almani zyvon]]
* [[Həšinyštə Almanijə]]
* [[Həšipemə Almanijə]]
* [[Berlin divar]]
* [[Bavarijə]]
* [[Baden-Württemberg]]
* [[Türingijə]]

== Mənbə ==

* [https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/_inhalt.html Statistisches Bundesamt — Almanijə əholi]
* [https://www.destatis.de/DE/Themen/Wirtschaft/Volkswirtschaftliche-Gesamtrechnungen-Inlandsprodukt/_inhalt.html Statistisches Bundesamt — Almanijə iǧtisodijot ijən ümumi daxili məhsul]
* [https://www.bundestag.de/parlament Deutscher Bundestag — Almanijə parlament ijən sijosijə sistem]
* [https://www.bundesrat.de/DE/homepage/homepage-node.html Bundesrat — federativə zəmijon ijən ǧanunsoxtə sistem]
* [https://www.bpb.de/themen/deutsche-teilung/deutsche-einheit/ Bundeszentrale für politische Bildung — Almanijə pevə omey]
* [https://web.archive.org/web/20250422122804/https://www.bundesregierung.de/breg-de/schwerpunkte-der-bundesregierung/deutsche-einheit Deutsche Bundesregierung — Almanijə pevə omey]
* [https://www.deutschland.de/de Deutschland.de — Almanijə barədə məlumot]

{{Avropə kišvəron}}
[[Tispir:Almanijə| ]]
[[Tispir:Avropə kišvəron]]</text>
      <sha1>a3kukxu2w9h6e4zjbu4r9g9ofg3vy9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mir Mystəfo xan Tolyši</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7172</id>
    <revision>
      <id>126338</id>
      <parentid>113134</parentid>
      <timestamp>2026-09-15T12:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гусейнага</username>
        <id>51</id>
      </contributor>
      <origin>126338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4478" sha1="74d9ugq4icpu7lbpged0pd5ycm36c6t" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''Mir Mystəfo xan Tolyši''' (1747 sor, [[Xəxərton]], [[Tolyšə xanəti]] — 26 ijul 1814 [[Lankon]], Tolyšə xanəti) (bə urusi ''-{Мир Мустафа-хан Талышинский}-'') — ce [[Tolyšə xanəti]] seminə xan, urusə imperatorə ləšǧəri general-lejtenant.

== Biogrəfijə ==
Mir Mystəfo xan Tolyši xanəti (boni) Sijoəli xani zoəje.

Cəj təvəludi barədə bəməku sərostə zynemon ni. &quot;Əxbərnomə&quot; hande bəpešt vote bəbe ki, Mir Mystəfo xan 1747 sorədə Lankonədə bə dynjo omə. Mir Mystəfo xani hykmruməti hingomədə Tolyši xanəti ve jol bəbe. Mir Mystəfo yštə pə sijosəti dumoš doə. Cəj pə Tolyši pajtaxt Ostoroku be Lankon kuc kardəšbe. jola ijen gədə vižor Sijoəli xani vaxtədə bə. Majak ijən Lankoni ǧalə cəj vaxtədə dutə bə.

Tolyšə balon Sijoəli xani (vəsaiti) hesobi Ironədə, Irogədə ijən Bombejədə (təhsil) səjdəbin. Mir Mystəfo xan ištə pə ro dəvom kardabe. Yštə pə vaxtədə beə ǧošuni soj ve kardabe. Xanəti saroj bə dyjo kəno vardažbe. Əsos strateži zamin beə Tolyšə xanəti gəte piə dy Ironi šahon čang kardabe. Mir Mystəfo xani hakimijəti vaxtədə se kərə Aǧa Məhəmməd šoh gačar ([[1779]]-[[1797]]), se kərə Fətəli šoh (Bobo šoh) gačari Tolyšə xanəti hučum kardažbe. Əmo har dy gyla šohi hucumi Mir Mystəfo xani dasgirəti nəticədə dəboxtə be.

Mir Mustafo xani torixədə iminə jola ǧələbə gəzvinədə bino bə.

[[Gilan|Gilani]] zəminon Sijoəli vaxtədə ta Mir Mystəfo xani vaxti Tolyši (tabe) be. Šajət giloni išgol kardə gačaron əvrə Ironi (tərkib) əlovə kardin. Bymi ǧejzin bə Mir Mystəfo xan giloni gacaoroku dumo seyro dy tolyšonədə beə 3 həzo ǧošuni Ironi hucum karde ijən gəzvinədə gačari gošuni dim be dim omedə. Im čangədə Tolyšon nušo doə šucaət, ijən Mir Mystəfo xani pandə fənd gačari (ordu) pərən-pərən kardə ijən Mir Mystəfo xan həmən čangədə šoh gočori (orduon) ǧalib omedə. Ǧələbədə šo beə Mir Mystəfo xan gačaron pajtaxt Tehroni gəte pidə ijən ǧošuni bə Tehroni tərəf bardedə. Im xəbə səy Aǧa Məhəmməd šoh Tolyši (ordu) nav səjro 7 həzo ǧošuni Mir Mystəfo xani ǧošuni səpe viǧandə.Ironi ǧošun veən bybu Mir Mystəfo xani dəboxte zindanin. Pešo varda gəp žəmoni Mir Mystəfo xan Išta (ordu) Ironiku bekardə, Aǧa Məhəmməd šoh gačarən ǧiloni Tolyši zemin be ǧebul karda.

Ym dəboxtə pešo Aǧa Məhəmməd šoh gačar Mir Mustfa xani nyvyšte namede, dəj i be, čo xanəti išǧol karde, Ironi (tərkib) əlavə karde təklif kardə. Mir Mystəfo xan ym teklifi rədd kardə. Aǧa Məhəmməd ym petymeku ve ǧejzin bedə ijən Tolyši hucum karda. Əmo ižən Mir Mystəfo xan ǧalib omedə. šayət ǧačar ym dəboxtəku sust bedəni, yštə (ordu) soy ruž bə ruž ve kardə. Ymi zynə Mir Mystəfo xan Uruson mejl kardə ijən 1795 nə sorədə yštə boə Kərbəlaji Əsədulla Urusijə imperatrica tuni viǧandə. Kərbəlaji Əsədulla dy imperatricə gəp žəmon cok dəvardə, hətta Imperatricə Mir Mystəfo xani Urusi (hərbi rutbə) beə general-major (rutbə) ijən cəj rutbə oləton, čo əšjon dojda.
Tolyši xanəti Ironiku (ǧorumag) ro Urusijə yštə hərbi guvvon bə Tolyš viǧandə.

[[1796]]-nə sor 17 nojabrədə Iekaterina vefat karda. Cəj zoə 2-nə pavel cəj vyra bešedə. Əv Fransa ku omə xeto hiss karda, Tolyšiku yštə ǧošunon dumo vankarda. 1797 sorədə Aǧa Məhəmməd šoh ijən Tolyši hucum karda ijən dəboxtedə.

Mir Mystəfo xan mustəgil sijosət oko doj həši kardabe. Əv pidanišbe ki, Tolyšə xanəti nə gačaron nəən Uruson tərkibədə bybu.

Aǧa Məhəmməd šoh gačar 1797-nə sor 4-ijuli sui-gəsd nətičədə mardə. Ironədə hikmruəti Aga Məhəmməd šohi boə zoə Baba xan nomi čər beə Fətəli šoh omedə. 1809-nə sor 16 sentjabrədə 11 həzo ǧošun Fətəli šohi əmri Tolyši hučum kardə. Im hučumi navədə xəbə beə Mir Mystəfo xan 3 hezo xyjzon, ijən ištə xyjzoni sentijabri 1-ədə Lankoni Sara ada kuc karda. Təjli zaminədə dy ǧyla jola ǧošun, Tolyš-gacar ǧošuni dy jəndy čang karda ižən Mir Mystəfo xani ǧošun ǧalib omedə.

== Səvonon ==

1. [https://web.archive.org/web/20140111075119/http://www.talish.org/news/mir_mustafa_xan_talisi/2011-11-03-701 Mir Mystəfo xan Talyši]
[[Tispir:Tolyšon]]
[[Tispir:Tolyšə tarix]]</text>
      <sha1>74d9ugq4icpu7lbpged0pd5ycm36c6t</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>