Vikipedija tlywiki https://tly.wikipedia.org/wiki/S%C9%99rlovh%C9%99 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Medja Xususi No-pegət Okoədə Okoədə no-pegət Vikipedija Vikipedija no-pegət Fajl Fajli no-pegət MediaWiki MediaWiki no-pegət Šablon Šabloni no-pegət Dastək Dastəki no-pegət Kategorijə Kategorijə no-pegət TimedText TimedText talk Modul Moduli no-pegət Event Event talk 0 1761 126464 121574 2026-09-22T17:26:10Z ~2026-51090-31 59196 126464 wikitext text/x-wiki == Hodison == == Movardəjon == == Mardəjon == == Idon, mərosimon ijən xysusijə ružon == == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Soron]] [[Tispir:Təğvim]] 2f4s1jx4z97led5a0nwt9co8byd7rhk 0 4426 126465 126213 2026-09-22T17:27:37Z ~2026-51090-31 59196 /* Xarici linkon */ 126465 wikitext text/x-wiki {{Zyvon |Nomə = Almani zyvon |Səhejə nom = ‘‘Deutsch’’ |Kišvəron = [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]], [[Isvecrə]], [[Belcikə]], [[Luksemburg]] |Məholon = Mərkəzi ijən Qərbi Avropə |Rəsmi status = [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]], [[Isvecrə]], [[Belcikə]], [[Luksemburg]] |Syxan kardəkəson həməjəvo ašmard = 95 milion |Rejting = |Kategorijə = Hind-Avropə xyjzon |Do = Hind-Avropə Xyjzon :Germani xol ::Qərbi germani zyvonon |Nyvyštəj = Latin |QOST 7.75–97 = |ISO 639-1 = de |ISO 639-2 = ger |ISO 639-3 = deu |Šəkil = |Dijəkə = }} '''Almani zyvon'''<ref>Əboszodə F.F. "Farsi-tolyši luǧət" - s. 27.</ref><ref>Məmmədov N.X. Tolyšə-tyrki luǧət. s. 30</ref> ja '''nemesi'''<ref>[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 223</ref> (alm. ''Deutsch''^(инф.), ifo kardə bejdə: [ˈdɔʏ̯tʃ]; ''deutsche Sprache'', ifo kardə bejdə: [ˈdɔʏ̯tʃə ˈʃpʁaːχə]) — cy [[Hind-Avropə zyvonon]] xyjzoni [[almani zyvonon]] grupi aid byə [[zyvon]]. Cy almanon millijə zyvon ijən cy avstrijəvyžon, lixtenštenyžon, almən-isvecron ijən amerikə almanon; cy [[Almanijə]], [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn|Lixtenštejni]] rəsmijə zyvon, ijən cy [[Isvecrə]], [[Luksemburg]]i, [[Belcikə]] gyləj rəsmijə zyvon hisob bejdə. Dynjoədə ən məšhurə zyvon hisob bedə peš cini, ərəbi, hindi, inglisi, bengali, portugali, [[Fyrəngi zyvon|fyrəngi]], urusi ijən japoni. Almani zyvon cominə vyrə gətejdə internetədə əj oko dojro. Həšinyštə Avropədə ən məšhurə zyvone (90 millionisə ve gəp žəkəs). Almani zyvon cy almanon millijə zyvone ijən cy [[Almanijə]], [[Avstrijə]] ijən [[Lixtenštejn]]i rəsmijə zyvone. Əy həmçinin cy [[Isvecrə]], [[Belcikə]] ijən [[Luksemburg]]i gyləj rəsmijə zyvon hisob bejdə. Almani zyvon Avropədə ən ve oko dojə zyvononədə gyləje. Təxminən 95–100 milion odəm əy bənə modə zyvon oko doydə, milyonon odəmən almani zyvon bənə dımin ja xarici zyvon zıneydən. Almani zyvon ədəbijotədə, elmiədə, iqtisodijotədə, siyasətədə ijən mədəniyyətədə tarixi əhəmijəti heste. Bə xüsusən XVIII–XX əsronədə almani zyvon Avropə elmi, fəlsəfə, ədəbijot ijən musiqiədə mühümə zyvononədə gyləj hisob bejdə. == Nom == «Deutsch» nomi tarixi əsos qədimə germani «þeudisk» kəlməro omə, komi mənə «xalqə aid», «xalq zyvon» be. Əv nom əvvəl latini zyvonisə fərqli olaraq xalq syxan kardə zyvonon nišon dobe. Tarixi inkişofi nəticədə əv kəlmə bə «deutsch» formə dəqəte. Tolyši zyvonədə almani zyvonro «Almani zyvon» nom oko dojə bejdə. Luǧətonədə «nemesi» formən qeyd kardə byə.[[Lija Pirejko|Пирейко Л. А.]] «Талышско-русский словарь. Толышә үрүсә лүғәт». 1976, c. 223. == Təsnifot == Almani zyvon [[Hind-Avropə zyvonon]] xyjzoni aid bejdə. Əy təsnifoti bı cür nišon doydə: * [[Hind-Avropə zyvonon]] ** Germani zyvonon *** Qərbi germani zyvonon **** Almani zyvon Almani zyvon Qərbi germani zyvonon grupi aid bejdə. Bə həmə grup həmçinin inglisi, niderlandi, fryzi ijən gyləj diyə germani zyvonon aidin. Almani zyvon inkişofi Əçi səpe xüsusən qədimə almani dialekton, xalqi köçon, siyasi sərhədon ijən Mərkəzi Avropə tarixi hadisəjon təsir kardə. == Tarix == Almani zyvon tarixi adətən čand mərhələ bəxš kardə bejdə: * qədimə almani zyvon; * mijonə almani zyvon; * no almani zyvon; * həšinyštə almani zyvon. === Qədimə almani zyvon === Ən ǧədimə almani nyvyštəj əbidon təxminən VIII əsriro bəmonin. İn dövrədə almani zyvon hələ vahidə ədəbi zyvon nıbe. Müxtəlifə məholonədə müxtəlifə germani dialekton oko dojə bejdən. Qədimə almani zyvon tarixi germani tayfon, Frankon dövləti ijən xristian dini yay bəbe dəvri de nəzdikə əlaqə heste. Xristian dini yay bəbe nəticədə latini əlifbo oko do bəbe ijən dini mətnon almani dialektonədə nyvışte bəbe. === Mijonə almani zyvon === Təxminən XI–XIV əsronədə mijonə almani zyvon formon inkişof kardejdən. İn dövr almani ədəbijoti inkişofi baxımro mühümə mərhələ be. Şəhəron inkişof, tijorət ijən müxtəlifə almani məholon mijonədə əlaqon ve bəbe zyvon inkişofi Əçi səpe təsir karde. Mijonə əsronədə dini mətnon de yanaşı şeir, dastanon ijən diyə ədəbi əsəronən almani zyvonədə nyvıştə bejdən. === No almani zyvon ijən Martin Lüter === [[Fajl:Martin Luther by Cranach-restoration.jpg|miniatyur|[[Martin Lüter]]i İncil tərcumə almani ədəbi zyvon inkişofi Əçi səpe böyükə təsir karde.]] Almani ədəbi zyvon formə gətiədə [[Martin Lüter]]i fəaliyyəti mühümə rol heste. XVI əsrədə əy [[Bibliyə|İncili]] almani zyvonədə tərcumə karde. Lüteri tərcumə genişə məholədə oxə bəbe ijən müxtəlifə almani dialekton mijonədə ümumi nyvyštəj formə peydo bəbe Əçi səpe təsir karde. Kitob çap kardə texnologijə yay bəbe həmçinin standartə nyvyštəj zyvon formə gəti sürətlə karde. === Həšinyštə dövr === XVIII ijən XIX əsronədə almani ədəbi zyvon daha standart bəbe. Məktəbon, universiteton, mətbuat, kitob çap kardə ijən dövlət idarəjon Əçi səpe böyükə təsir kardən. XIX əsrədə [[Almanijə]] siyasi birləš bəbe peš standart almani zyvon dövlət ijən təhsil sistemədə daha ve oko do bəbe. XX əsrədə radio, televizijə ijən diyə kütləvi informasiya vasitəjon standart almani zyvon yay kardə. Həšinyštə dövrədə internet ijən rəqəmsal kommunikasiya almani zyvon inkişofi Əçi səpe təsir kardejdən. == Coğrafijə yay bəbe == [[Fajl:Legal status of German in Europe.svg|miniatyur|263x263px|Almani zyvon bənə rəsmi zyvon Avropədə]] Almani zyvon əsosən Mərkəzi Avropədə oko dojə bejdə. Ən ve almani zyvonədə syxan kardəkəson [[Almanijə]]də mandə. Bundan əlovə [[Avstrijə]], [[Lixtenštejn]] ijən [[Isvecrə]]də almani zyvon genişə oko dojə bejdə. Tarixi səbəbonro almani zyvonədə syxan kardə icməon Avropə diyə məholonədə, həmçinin Amerikə, Afrikə ijən diyə qitəonədə peydo bıən. === Almanijə === [[Almanijə]] almani zyvonədə syxan kardəkəson ən böyükə kišvəre. Almani zyvon kišvəri rəsmi zyvon hisob bejdə ijən dövlət idarəjonədə, məktəbonədə, universitetonədə, mətbuatədə, televizijə ijən gündəlikə həyotədə oko dojə bejdə. Almanijə müxtəlifə məholonədə çoxə dialekton hestin. Bəvücud ki standart almani zyvon bütünə kišvərədə oko dojə bejdə, məholi syxanədə dialekton hələ mühümə rol hestin. === Avstrijə === [[Avstrijə]]də almani zyvon rəsmi zyvone. Avstrijə almani zyvon standart almani zyvon gyləj milli variant hesab bejdə. Əçi lüğətədə, ifo kardə bejdə ijən bəzi grammatikə xüsusijətonədə Almanijə standartisə fərqon hestin. === Isvecrə === [[Isvecrə]]də almani zyvon čand rəsmi zyvonədə gyləje. Kišvəri böyükə hissədə gündəlikə syxanədə isvecrə-almani dialekton oko dojə bejdən. Rəsmi nyvyštəjədə ijən məktəbonədə isə standart almani zyvon oko dojə bejdə. === Lixtenštejn === [[Lixtenštejn]]ədə almani zyvon rəsmi zyvone. Gündəlikə syxanədə müxtəlifə alemanni dialektonən oko dojə bejdən. === Belcikə ijən Luksemburg === [[Belcikə]]də almani zyvon kišvəri se rəsmi zyvonədə gyləje. Əy əsosən Belcikə Şərq məholonədə oko dojə bejdə. [[Luksemburg]]ədə almani zyvon fyrəngi ijən luksemburgi zyvonon de yanaşı mühümə rol heste. Əy mətbuatədə, təhsilədə ijən gündəlikə kommunikasiyaədə oko dojə bejdə. == Standart almani zyvon == Standart almani zyvon (alm. ‘‘Standarddeutsch’’ ja ‘‘Hochdeutsch’’) rəsmi sənədon, məktəbon, universiteton, kitobon, mətbuat ijən kütləvi informasiya vasitəjonədə oko dojə forməje. Standart almani zyvon gyləj vahidə lokal dialekti əsosədə peydo nıbe. Əy čand əsrədə müxtəlifə yazı ənənəjon ijən dialekton təsiri nəticədə formə gətiše. Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrədə standart almani zyvon bəzi fərqli xüsusijəton heste. İn fərqon əsosən lüğətədə, ifo kardə bejdə ijən bəzi grammatikə quruluşonədə nišon doydən. == Dialekton == Almani zyvon çoxə dialekton heste. Dialekton coğrafijə baxımro böyükə fərqon nišon doydən. Əsosi dialekt grupjon bı cür bəxš kardə bejdən: * Aşağı almani dialekton; * Mərkəzi almani dialekton; * Yuxarı almani dialekton; * alemanni dialekton; * bavari dialekton; * frank dialekton. Bəzi almani dialekton standart almani zyvonisə o qədər fərqin ki, standart zyvonədə syxan kardə odəmiro əvon başa düş karde həmişə osone ni. Isvecrədə oko doə isvecrə-almani dialekton alemanni dialekton grupi aidin. Avstrijə böyükə hissədə isə bavari grupi aid dialekton oko dojə bejdən. == Nyvyštəj == Almani zyvon latini əlifbo əsosədə nyvıştə bejdə. Standart əlifbo 26 əsosi hərf de yanaşı se umlaut hərfi — ‘‘ä’’, ‘‘ö’’, ‘‘ü’’ — ijən ‘‘ß’’ hərfi oko doydə. {| class=“wikitable” |- ! Böyükə hərf ! Kiçikə hərf |- | A || a |- | B || b |- | C || c |- | D || d |- | E || e |- | F || f |- | G || g |- | H || h |- | I || i |- | J || j |- | K || k |- | L || l |- | M || m |- | N || n |- | O || o |- | P || p |- | Q || q |- | R || r |- | S || s |- | T || t |- | U || u |- | V || v |- | W || w |- | X || x |- | Y || y |- | Z || z |} Əlovə hərfon: {| class=“wikitable” |- ! Hərf ! Nom / xüsusijət |- | Ä ä || umlaut |- | Ö ö || umlaut |- | Ü ü || umlaut |- | ẞ ß || Eszett |} ‘‘ß’’ hərfi əsosən uzun saiton ijən diftongon peš oko dojə bejdə. Isvecrə standart almani nyvyštəjədə isə ‘‘ß’’ adətən oko do nıbejdə ijən Əçi əvəzi ‘‘ss’’ nyvıştə bejdə. == Orfografijə == Almani orfografijə tarix boyu čand kərə isloh kardə byə. XX əsri sonədə ijən XXI əsri əvvələdə almani nyvyštəj qaydonədə mühümə dəyişijon kardə bıən. Almani zyvonədə isimon böyükə hərfi de nyvıştə bejdən. İn xüsusijət həšinyštə Avropə zyvonon mijonədə almani zyvon fərqli xüsusijətonədə gyləje. Məsələn: * ‘‘Haus’’ — xonə; * ‘‘Mensch’’ — odəm; * ‘‘Sprache’’ — zyvon; * ‘‘Deutschland’’ — Almanijə. == Fonetikə == Almani zyvon saiton ijən samiton zənginə sistemi heste. Qısa ijən uzun saiton mijonədə fərq söz mənə dəyiş karde zıne. Almani zyvonədə ‘‘ä, ö, ü’’ umlaut saiton xüsusi əhəmijət hestin. Həmçinin ‘‘ei’’, ‘‘au’’, ‘‘eu/äu’’ kimi diftongon genişə oko dojə bejdən. Standart almani zyvonədə bəzi səson diyə Avropə zyvononisə fərqli ifo kardə bejdən. Məsələn, ‘‘ch’’ hərf birləšijə müxtəlifə sözonədə müxtəlifə səso ifo kardə bejdə. == Grammatikə == Almani zyvon grammatikə sistemi nisbətən mürəkkəbe. İsimon cins, hal ijən ašmard əsosədə dəyiş karde zıneydən. Feilon isə şəxs, ašmard, zaman ijən şəkil əsosədə dəyiş bejdən. === Grammatikə cins === Almani zyvonədə se grammatikə cins heste: * kişi cins — ‘‘der’’; * ženə cins — ‘‘die’’; * orta cins — ‘‘das’’. Məsələn: * ‘‘der Mann’’ — mərd; * ‘‘die Frau’’ — žen; * ‘‘das Kind’’ — zoə. Grammatikə cins həmişə söz mənə de birbaşa əlaqə nıbe. === Halon === Almani zyvonədə čor grammatikə hal heste: {| class=“wikitable” |- ! Almani nom ! Hal |- | Nominativ || nominativ |- | Akkusativ || akkuzativ |- | Dativ || dativ |- | Genitiv || genitiv |} İsimi artikl ijən sifət formə Əçi halisə asılı olaraq dəyiş bejdə. === Artiklon === Almani zyvon müəyyən ijən qeyri-müəyyən artiklon hestin. Müəyyən artiklon: * ‘‘der’’; * ‘‘die’’; * ‘‘das’’. Qeyri-müəyyən artiklon: * ‘‘ein’’; * ‘‘eine’’. Artikl formə isimi cins, hal ijən ašmardisə asılı bejdə. === Feilon === Almani feilon şəxs ijən ašmard əsosədə təsrif bejdən. Feilon güclü, zəif ijən qarışıq grupjon bəxš karde bejdə. Məsələn, ‘‘sein’’ («bıə») feili: {| class=“wikitable” |- ! Şəxs ! Almani |- | ich || bin |- | du || bist |- | er/sie/es || ist |- | wir || sind |- | ihr || seid |- | sie/Sie || sind |} === Sözon sıro == Almani zyvon cümlə quruluşədə feili vyrə mühümə əhəmijət heste. Əsosi cümləonədə təsrif bə feili adətən dıminə vyrədə mande. Məsələn: :’‘Ich spreche Deutsch.’’ — Az almani zyvonədə syxan kardəm. Bəzi tabeli cümləonədə feil cümlə oxoədə mande. == Lüğət == Almani zyvon lüğəti əsosi hissə germani mənşəli sözonisə ibarəte. Tarix boyu latini, fyrəngi, yunani, italijə ijən diyə zyvononisə çoxə sözon almani zyvon dəxyl bıən. XX ijən XXI əsronədə inglisi zyvon almani lüğəti Əçi səpe böyükə təsir karde. Texnologijə, internet, iqtisodijot, musiqi ijən gəncon mədəniyyəti sahəjonədə çoxə inglisi mənşəli sözon oko dojə bejdən. Almani zyvon uzunə mürəkkəbə sözon düz karde imkan de məşhure. Čand müstəqilə söz gyləj söz formə gətiro bə həm birləš karde bejdə. == Almani zyvon ijən elm == XIX ijən XX əsri əvvələdə almani zyvon beynəlxalqə elmi zyvononədə gyləj be. Fizikə, kimijə, tib, fəlsəfə, tarix ijən diyə elm sahəjonədə çoxə mühümə əsəron almani zyvonədə nyvıştə bıən. [[Albert Eynšteyn]], [[Maks Plank]], [[Verner Heyzenberq]], [[Robert Kox]] ijən diyə çoxə alim almani zyvon elmi ənənə de əlaqədorin. XX əsri dıminə nımıro inglisi zyvon beynəlxalqə elmədə əsosi vyrə gətiše, amma almani zyvon hələ Almanijə, Avstrijə ijən Isvecrə universitetonədə ijən elmi müəssisəjonədə genişə oko dojə bejdə. == Ədəbijot == [[Fajl:Goethe (Stieler 1828).jpg|miniatyur|[[Johann Wolfgang von Goethe]] almani ədəbijoti ən məşhurə nümayəndəjonədə gyləje.]] Almani zyvon zənginə ədəbi ənənə heste. Mijonə əsronisə həšinyštə dövriku almani zyvonədə çoxə şeir, roman, dramə ijən fəlsəfi əsəron nyvıştə bıən. Almani ədəbijoti məşhurə nümayəndəjonədə [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], [[Heinrich Heine]], [[Thomas Mann]], [[Hermann Hesse]], [[Franz Kafka]] ijən [[Bertolt Brecht]] nomon qeyd karde bejdə. [[Qrim biraron]] həmçinin almani folklor ijən zyvonşünosijə tarixədə mühümə rol kardən. == Fəlsəfə == Almani zyvon Avropə fəlsəfə tarixədə xüsusi vyrə gətiše. [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Karl Marx]] ijən [[Martin Heidegger]] kimi filosofon əsəron almani zyvonədə nyvıştə bıən. Əvon əsəron dünya fəlsəfə, siyasət, iqtisodijot ijən ictimai elmon inkişofi Əçi səpe böyükə təsir kardə. == Təhsilədə == Almani zyvon Almanijə, Avstrijə ijən Lixtenštejn məktəbonədə əsosi təhsil zyvone. Isvecrə almani zyvonə məholonədə həmçinin təhsilədə genişə oko dojə bejdə. Avropə ijən dünya çoxə kišvəronədə almani zyvon xarici zyvon bənə öyrənə bejdə. Əy xüsusən Mərkəzi ijən Şərqi Avropə kišvəronədə mühümə xarici zyvononədə gyləje. Almanijə universiteton ijən elmi müəssisəjon beynəlxalqə tələbəjon ve bəbe səbəbro almani zyvon xarici zyvon bənə öyrənə bejdə davam karde. == Internetədə == Almani zyvon internetədə genişə oko dojə zyvononədə gyləje. Almanijə, Avstrijə, Isvecrə ijən diyə almani zyvonə məholon milyonon internet oko dojəkə hestin. Almani zyvonədə çoxə xəbər sayt, ensiklopedijə, elmi resurs, dövlət portali, forum ijən sosial şəbəkə məzmun heste. [[Almani Vikipedijə]] Vikipedijə ən böyükə zyvon versijəjonədə gyləje ijən milyonon məqalə heste. == Almani zyvon diyə zyvonon Əçi səpe təsiri == Almani zyvon tarixi ərzədə qonşi Avropə zyvonon Əçi səpe təsir kardə ijən əvonisən sözon gətiše. Xüsusən Mərkəzi ijən Şərqi Avropə məholonədə almani mənşəli sözon müxtəlifə zyvonon dəxyl bıən. Tijorət, sənətkarlıq, elm, texnikə, hərbi sahə ijən şəhər mədəniyyəti vasitə de almani sözon müxtəlifə Avropə zyvonon dəxyl bıən. Eyni zamanda almani zyvonən latini, fyrəngi, italijə ijən sonə dövrədə xüsusən inglisi zyvonisə çoxə söz gətiše. == Beynəlxalqə status == Almani zyvon Avropə İttifoqi rəsmi zyvononədə gyləje. Almanijə Avropə İttifoqi ən böyükə əhali de kišvəronədə gyləj bəbe səbəbro almani zyvon ittifoq dəxylədə mühümə vyrə gətiše. Almani zyvon həmçinin beynəlxalqə iqtisodijotədə mühümə əhəmijət heste. Almanijə dünya böyükə iqtisodijotonədə gyləje ijən almani zyvon Mərkəzi Avropə tijorət ijən sənaye əlaqonədə genişə oko dojə bejdə. == Diyə bıvındən == * [[Almanijə]] * [[Avstrijə]] * [[Lixtenštejn]] * [[Isvecrə]] * [[Almani zyvonon]] * [[Hind-Avropə zyvonon]] * [[Almani Vikipedijə]] * [[Martin Lüter]] == Mənbəjon == {{Mənbəjon}} <references/> == Xarici linkon == * [https://www.duden.de/ Duden] * [https://www.goethe.de/ Goethe-Institut] * [https://www.dw.com/ Deutsche Welle] [[Tispir:Almani zyvon]] [[Tispir:Almani zyvonon]] [[Tispir:Hind-Avropə zyvonon]] [[Tispir:Almanijə zyvonon]] [[Tispir:Avropə zyvonon]] == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Almani zyvonon]] [[Tispir:Almanijə]] fg442up501cp5yrbzkpp4bc69n55h2m 0 4887 126473 124207 2026-09-22T17:48:10Z ~2026-51090-31 59196 126473 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Bozə čullut''' — pərəndə gyləj tispir. == Cerə cijedən == Cəj andomi penə tərəf rušinə rangədə bedə, boze. Tikəj gədəlije. Lyngonyš bənə zejnuti havzin, tykyš sijo, ce tyki byn boze. Cəj kəšon dyrozi 24-26 sm bəbe. == Končo žijedə == Zymryxə vyronədə žijedə. Co gylə moǧnə nojdə. Moə gylən, nijə gylən nyštedən moǧnəsə. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Pərəndon]] [[Tispir:Biologijə]] ggg337i45pw8uwme8cnoyt2rblogqv1 0 5021 126467 120584 2026-09-22T17:38:02Z ~2026-51090-31 59196 126467 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Chevrolet Corvette''' — [[AIŠ]]i avtomobile. Ym avtomobili Amerikədə vadojdən. Ym avtomobili 1953-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili [[General Motors]] širkəti vadojdə. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Chevrolet avtomobilon]] rodk0yq8g36iix6ffgdivb2tau67d6o 0 5079 126483 100155 2026-09-22T18:11:08Z ~2026-51042-48 59200 126483 wikitext text/x-wiki [[Fajl:1940 Cadillac Series 75 34.jpg|thumb|Cadillac Series 70]] '''Cadillac Series 70''' — cy Amerikə Ibyə Štaton avtomobile. Ym avtomobili [[AIŠ]]-ədə vadoəšone. Ym avtomobili 1936-1976-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili [[General Motors]] širkət vadoəše. [[Tispir:Cadillac avtomobilon]] rk2c3eln0m5mjnzxu8mcjx87sjywm8b 0 5307 126478 101796 2026-09-22T17:53:32Z ~2026-51090-31 59196 126478 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Devid Bekhem''' (''David Robert Joseph Beckham''; 2 maj 1975, [[London]]) — cy [[Ingiltərə]] futbolvononədəj. [[London|Londonədə]] bə dynjo omə. Əcəj pyə Ingiltərə, inə [[Jəhudijon|jəhudije]]. Cy əǧylətiku futbol hənək kardəše. 1993–2003 soronədə [[Mancester]] Junajtedədə hənək kardəše. 265 kərə bə məjdon bešə 62 gol žəše. 1994–1995 Preston North Endədə de ičarə hənək kardəše. Əjo 5 gylə hənəkədə 2 gylə gol žəše. 2003–2007 Real-[[Madrid]]ədə 116 hənəkədə 13 gol žəše. 2007–2012 [[Los Ančeles]] Galaksi 98 kərə hənək kardəše 18 kərə gol žəše. 2009 [[Milan]]ədə ičarədə byə. Əjo 18 kərə bə məjdon bešə 2 gylə gol žəše. 2010 Milanədə de ičarə hənək kardəše 11 hənəkədə hic gol žəš ni. 2013 PSG-ədə 10 kərə bə məjdon bešə hic gol žəe ni. Cy Ingiltərə vyžnijə futbol komandədə hənək kardəše. Ən ve pul ǧəzənč kardə futbolvonə byə. Əv ce reklami simvolonədə gyləj byə. Əj ve reklamon kəšəšone. Əcəj žen hanəndə byə. 3 gylə zoəš, 1 gylə kinəš heste. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Futboləvonon]] 3npeszhhi5ochc55wokqztbpuoyvv8x 0 5489 126482 116778 2026-09-22T18:10:47Z ~2026-51042-48 59200 126482 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ford 7W''' — cy [[AIŠ|Amerikə]] avtomobile. Ym avtomobili Amerikədə vadoəšone. Ym avtomobili 1937-1938-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili [[Ford|Ford Motor Company]] širkəti vadoəše. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Ford avtomobilon]] afc8yjiie1m6q16w5du137vz7affncy 0 5676 126481 117282 2026-09-22T18:10:30Z ~2026-51042-48 59200 126481 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ford LTD Crown Victoria''' — cy [[AIŠ]]i avtomobile. Ym avtomobili Amerikədə vadoəšone. Ym avtomobili 1983-1991-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili [[Ford|Ford Motor Company]] širkəti vadoəše. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Ford avtomobilon]] 241ecfmk1jyuotrgwm5mq8wz3zphfsm 0 5686 126466 120235 2026-09-22T17:37:44Z ~2026-51090-31 59196 126466 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ford Mustang''' — [[AIŠ]]i avtomobile. Ym avtomobili 1964-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili [[Ford|Ford Motor Company]] širkəti vadojdə. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Ford avtomobilon]] 3y1xfxoux1876uc5a5rpc6v289em6aj 0 5688 126484 111323 2026-09-22T18:13:59Z ~2026-51042-48 59200 126484 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ford Parklane''' — cy [[Amerikə Ibyə Štaton|Amerikə]] avtomobile. Ym avtomobili 1956-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili [[Ford|Ford Motor Company]] širkəti vadojdə. [[Tispir:Ford avtomobilon]] souqf9he9ptg1c2vwmgp53yhoczm0f8 126485 126484 2026-09-22T18:14:11Z ~2026-51042-48 59200 126485 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ford Parklane''' — cy [[Amerikə Ibyə Štaton|Amerikə]] avtomobile. Ym avtomobili 1956-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili [[Ford|Ford Motor Company]] širkəti vadojdə. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Ford avtomobilon]] 1fx6ie00sykyx2l2oypu3evr4cqeyvz 0 5822 126488 126434 2026-09-23T09:00:48Z Гусейнага 51 126488 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''GMC Acadia''' — cy [[AIŠ|Amerikə]] avtomobile. Ym avtomobili Amerikədə vadojdən. Ym avtomobili 2006-inə soriku vadojdə. Ym avtomobili [[General Motors]] širkəti vadojdə. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:GMC avtomobilon]] 84uzxd2zr6r4ilti4mwflhev3eqv3rq 0 5858 126489 126440 2026-09-23T09:42:40Z Гусейнага 51 126489 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Haval H9''' — cy [[CXR|Cini]] avtomobile. Ym avtomobili Cinədə vadojdən. Ym avtomobili 2019-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili [[Great Wall Motors]] širkət vadojdə. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Haval avtomobilon]] 0c0i1p7wb6jet8djzrurepmlyedl1pe 0 6104 126471 126215 2026-09-22T17:44:46Z ~2026-51090-31 59196 126471 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Həši sistem''' — planet sisteme kom dylədə mijonədə mandə [[Həši]] astovə. Bə ym sistemi 8 planet dəxyle. Həši sistemi dylədə Həši, əçi girdədə hərlanə ‘’‘həšt planet’’’, əvon peykon, cırə planeton, asteroidon, kometon, meteoroidon ijən ve kali co kosmonə ǧysmon hestin. Həši sistem təxminən 4,6 milyard sol bundan pešo bə vıj omə. Sistemi həmmə ǧysmon Həši de qravitasijə təsiri əloǧə hestin. Həši sistemi həmmə massə təxminən 99,8 faizi Həšidəj. Həšiku məsafə görə həšt planet žygo ardıcıllığədə yerləšin: [[Merkuri]], [[Venera]], [[Zəmin]], [[Mars]], [[Jupiter]], [[Saturn]], [[Uran]] ijən [[Neptun]]. Həši sistem ancaq Həši ijən planetonku ibarət ni. Mars ijən Jupiter arədə [[Asteroid kəmər]] heste. Neptunku bəpešo isə [[Kuiper kəmər]], transneptuni ǧysmon ijən sistemiku ve durədə [[Oort bulud]] heste. Həši sistem [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande. Həši de yštə həmmə planeton ijən co ǧysmon Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane. == Bino bə == Alimon rəj Həši sistem təxminən ‘’‘4,6 milyard sol’’’ bundan pešo bino bə. Həši sistemi bino bej de gylə pil qaz-toz buludi əloǧə bə. Ym buludi gylə hissə qravitasijə təsiri žinə bəštə bino kardə sıx be. Bulud nə qədər sıx be, əçi hərlanəjən žəgo tez be. Vaxtiku bulud yastı hərlanə diskə oxšo bə. Əçi mərkəzədə maddə ve cəm bə. Mərkəzədə temperatur ijən təzyiq vej bəbe. Axırədə mərkəzi hissə žəgo qızıš bə ki, nüvə reaksijon bino bin. Žygo gənc [[Həši]] bə vıj omə. Həši girdədə mandə maddəonən yavaš-yavaš de i co bıəloǧə be bino kardən. Əvvəl xırdə zərrəon, pešo pilə ǧysmon bino bin. Milyonon sol ərzində əvon de i co toqqušıš bin, kali i co de bıəloǧə bin ijən planeton bino bin. Həšiyə nezə hissədə temperatur ve bə. Əjo buzə maddəon mandə zınəni. Əve səbəbiku Həšiyə nezə bino bə planeton — Merkuri, Venera, Zəmin ijən Mars — əsasən səng ijən metali maddəonku bino bin. Həšiku durə hissonədə temperatur kam bə. Əjo su, metan ijən co maddəon buz holədə mandə zınəbin. Ym hissonədə Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun kimi pilə planeton bino bin. Gənc Həši fəaliyyəti ijən Həši vind sistemi dylədə mandə qaz ijən xırdə zərrəoni ve hissə dur kardə. == Həši == {{Əsas|Həši}} [[Fajl:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA’s Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|[[Həši]]]] ‘’‘Həši’’’ Həši sistemi mərkəzi ulduze. Əy Həši sistemədə həməku pilə ijən həməku ve massə doə ǧysme. Həši sistemi həmmə massə təxminən ‘’‘99,8 faiz’’’ Həši paye. Həmmə planeton, peykon, asteroidon, kometon ijən co ǧysmon birlikədə təxminən 0,2 faiz massə təškil kardən. Həši əsasən [[hidrogen]] ijən [[helium]]ku ibarət bə. Həši mərkəzədə temperatur təxminən 15 milyon °C-e. Əjo hidrogen nüvəon de i co bıəloǧə bedən ijən helium bino bedə. Ym prosesədə ve enerji azod bedə. Ym enerji Həši daxiliku bə əçi səpe tərəf dəvarde ijən pešo išıq ijən istilik šəklədə bə kosmos dəvarde. Zəminədə həyat üçün lazım bə enerjijə əsosə hissə Həšiku ome. Həši gylə neçe əsasə hissəš heste: * nüvə; * radiasijə zonə; * konvektiv zonə; * fotosfer; * xromosfer; * korona. === Fotosfer === Fotosfer Həšini əmə vində hissəje. Zəminiku əmə Həšiyə sıre, əsosən fotosfer vində bedə. Fotosferədə kali vaxton qərə ləkəon vində bedən. Əvon ‘’‘Həši ləkəon’’’ nom kardə bedən. Ym ləkəon ətrafiku sərinonin ijən Həši maqnit fəaliyyəti de əloǧə hestin. === Korona === Korona Həši atmosferi xarici hissəje. Tam Həši tutulması vaxtədə əy Həši girdədə išıqlı tacə oxšo vində bedə. === Həši vind === Həšiku bə kosmos daimi yüklü zərrəon dəvarden. Ym axın ‘’‘Həši vind’’’ nom kardə bedə. Həši vind planeton arədə fəzo əçi səpe təsir karde ijən Həši girdədə ve pilə [[heliosfer]] bino karde. == Planeton == Həši sistemədə ‘’‘həšt planet’’’ heste. Həšiku bino kardə əvon ardıcıllığ žygoje: [[Merkuri]] [[Venera]] [[Zəmin]] [[Mars]] [[Jupiter]] [[Saturn]] [[Uran]] [[Neptun]] Ym həšt planeton de Həši qravitasijə təsiri Həši girdədə orbiton əçi səpe hərlanən. Əvon dı pilə qrupa bo kardə bedən: * ‘’‘daxili planeton’’’ — Merkuri, Venera, Zəmin ijən Mars; * ‘’‘xarici planeton’’’ — Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptun. Daxili planeton əsasən səng ijən metalku ibarətin. Əvon bərk səthon heste. Jupiter ijən Saturn qaz nəhəngonin. Uran ijən Neptun isə buz nəhəngon nom kardə bedən. == Daxili planeton == === Merkuri === ‘’‘Merkuri’’’ Həšiyə həməku nezə planet ijən Həši sistemi həməku xırdə planete. Merkuri Həši girdədə yštə gylə tam orbit təxminən ‘’‘88 Zəmin ruž’’’ədə bə oxon rəsne. Merkurini demək olar ki, qalın atmosferi ni. Əçi səpe ve krater heste. Ym səbəbiku Merkuri səpe müəyyən qədər [[Ay|Ovšum]] səpe oxšo vində bedə. Həšiyə həməku nezə planet bejə baxmando Merkuri Həši sistemi həməku isti planeti ni. Həməku isti planet Veneraje. Merkuri ruž ijən šəv temperaturon arədə ve pilə fərǧ heste. === Venera === ‘’‘Venera’’’ Həšiku dıminə planete. Əy ölçiku Zəminə oxšoe. Venerani ve sıx atmosfer heste. Əçi atmosferi əsosə hissə karbon dioksidku ibarət bə. Atmosfer istiliki bəštə ve yaxšı saxlarde. Əve səbəbiku Venera Həši sistemi ‘’‘həməku isti planet’’’e. Venera səpe orta temperatur təxminən 465 °C-e. Venerani buludonədə sulfat turšusi zərrəon hestin. Venera yštə ox girdədə Həši sistemədə əksər planetonku fərǧinə istiqamətədə hərlane. === Zəmin === [[Fajl:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|[[Zəmin]]]] ‘’‘Zəmin’’’ Həšiku ‘’‘seminə planet’’’e. Ysətnə məlumotə rəj Zəmin Həši sistemədə həyat dəǧiǧ məlum bə yeganə planet bə. Zəmini səpe pilə hissə su de okeanon pušijə bə. Zəmini atmosferi əsosən azot ijən oksigenku ibarət bə. Zəmin gylə pilə təbii peykiš heste — [[Ay|Ovšum]]. Ovšum de yštə qravitasijə Zəminədə okeanon qabarma ijən çəkilmə hadisəon əçi səpe pilə təsir karde. Zəmin Həši girdədə yštə gylə tam orbit təxminən ‘’‘365,25 ruž’’’ədə bə oxon rəsne. Zəmin yštə ox girdədə təxminən ‘’‘24 saat’’’ədə gylə kərə hərlane. Zəmini maqnit sahə planet de Həši vind ome yüklü zərrəoni ve hissəku muhafizə karde. Zəmin Həšiku orta hesab de təxminən ‘’‘149,6 milyon kilometr’’’ durədə mande. === Ovšum === ‘’‘Ovšum’’’ Zəmini yeganə təbii peyke. Ovšum Zəminiku orta hesab de təxminən 384 400 kilometr durədə mande. Əy Zəmin girdədə təxminən 27,3 ružədə gylə tam orbit karde. Ovšum de Zəmin arasə qravitasijə əloǧə Zəmin okeanon qabarma ijən çəkilmə əçi səpe ve təsir karde. Ovšum Zəminiku pešo insan de yštə po əçi səpe dəǧiǧ mandə yeganə kosmonə ǧysme. 1969-nə sori 20 iyulədə [[Apollo 11]] missijə vaxtədə [[Neil Armstrong]] Ovšum səpe po doə birminə inson bə. === Mars === {{Əsas|Mars}} ‘’‘Mars’’’ Həšiku ‘’‘çominə planet’’’e. Əçi səpe dəmir oksidi ve bej səbəbiku Mars qırmızı vində bedə. Əve səbəbiku əyən «Qırmızı planet» nom kardə bedə. Mars atmosferi Venera ijən Zəminiku ve nazike. Əçi atmosferi əsosə hissə karbon dioksidku ibarət bə. Mars səpe [[Olympus Mons]] heste. Əy Həši sistemədə məlum bə həməku pilə vulkanoneku ije. Əçi hındəti təxminən 22 kilometrə rəsne. Mars səpe həmçinin ve pilə [[Valles Marineris]] kanyon sistemi heste. Mars ‘’‘dı’’’ xırdə peykiš heste: * [[Fobos]]; * [[Deymos]]. Mars səpe ǧədimə vaxtonədə maye su bej barədə ve nišonə heste. Çayon, dərəyjon ijən ǧədimə gölon nišonəon nišo dodən ki, Mars ǧədimədə ysətnə Marsiku vej fərǧin bə. Ysət Mars qütbonədə ijən zımin žinə su buzi heste. == Asteroid kəmər == {{Əsas|Asteroid kəmər}} Mars ijən Jupiter arədə ve ašmard xırdə kosmonə ǧysmon hestin. Ym region ‘’‘Asteroid kəmər’’’ nom kardə bedə. Əjo milyonon asteroid heste. Asteroid kəmər šəkilonədə kali vaxt ve sıx vində bedə. Həǧiǧətədə isə asteroidon arədə məsafə ve pile. Asteroid kəməri həməku pilə ǧysmoniku i [[Ceres]]e. Ceres cırə planetən hesab bedə. Co pilə asteroidon: * [[Vesta]]; * [[Pallas]]; * [[Hygiea]]. Asteroid kəmər gylə vaxtədə partlayıš de bərbod bə planeti qalıǧ ni. Alimon rəj Jupiteri pilə qravitasijə təsiri ym regionədə mandə maddəon i pilə planet bino karde ništədoə. == Xarici planeton == === Jupiter === {{Əsas|Jupiter}} [[Fajl:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|thumb|[[Jupiter]]]] ‘’‘Jupiter’’’ Həšiku ‘’‘pencminə planet’’’ ijən Həši sistemi ‘’‘həməku pilə planet’’’e. Əy qaz nəhəngi bə ijən əsosən hidrogen ijən heliumku ibarət bə. Jupiteri massə Həši sistemədə co planetonku ve pile. Jupiter atmosferədə ‘’‘Pilə Qırmızı Ləkə’’’ nom kardə pilə tufon heste. Ym tufon yüzon sol bə ki, müšahidə bedə. Jupiteri ve güclü maqnit sahə heste. Əçi ve peyki heste. Həməku məšhur ‘’‘ço’’’ pilə peyki: * [[İo]]; * [[Avropa (peyk)|Avropa]]; * [[Qanimed]]; * [[Kallisto]]. Ym ço peyk 1610-nə sorədə [[Qalileo Qaliley]] de teleskop vində. Əvon «Qaliley peykon» nom kardə bedən. [[Qanimed]] Həši sistemədə həməku pilə peyke. Əy hətta Merkuri planetiku ölçiku pile. [[Avropa (peyk)|Avropa]] səpe pilə buz təbəqə heste. Alimon rəj əçi buz žinə pilə maye su okeani ola bə. Əve səbəbiku Avropa həyat bənyvıšte üçün ve maraǧinə ǧysme. === Saturn === {{Əsas|Saturn}} [[Fajl:Saturn during Equinox.jpg|thumb|[[Saturn]] ijən əçi halqəon]] ‘’‘Saturn’’’ Həšiku ‘’‘šəšminə planet’’’ ijən Həši sistemi dıminə pilə planete. Saturn əsosən yštə pilə halqəon de məšhure. Əçi halqəon milyardon xırdə buz, səng ijən toz zərrəonku ibarətin. Saturnən Jupiter kimi əsosən hidrogen ijən heliumku ibarət qaz nəhəngije. Saturni ve peyki heste. Əçi məšhurə peykoniku i [[Titan]]e. Titani sıx atmosfer heste. Əçi səpe maye metan ijən etan gölon hestin. [[Enselad]]ən ve maraǧinə peyke. Əçi buz qabığı žinə maye su okeani heste. Enseladi cənubə qütbiku su buxar ijən buz zərrəon bə kosmos dəvarden. === Uran === {{Əsas|Uran}} ‘’‘Uran’’’ Həšiku ‘’‘haftminə planet’’’e. Uran buz nəhəngi qrupədə daxil bə. Əçi atmosferədə hidrogen, helium ijən metan heste. Metan səbəbiku Uran mavi-yašıl rəngədə vində bedə. Urani ve maraǧinə xüsusijə əçi hərlanə oxe. Əy demək olar yštə kəno səpe hərlane. Urani oxi meyli təxminən 98 dərəcəje. Ym səbəbiku Uranədə fəsilon co planetoniku ve fərǧin bə. Urani halqəon ijən ve peyki heste. === Neptun === {{Əsas|Neptun}} ‘’‘Neptun’’’ Həšiku ‘’‘həštminə ijən həməku durə rəsmi planet’’’e. Əy Uran kimi buz nəhəngije. Neptuni atmosferədə hidrogen, helium ijən metan heste. Neptun atmosferədə ve güclü vindon hestin. Kali vindon sürət 2 000 km/saatku vej be zıne. Neptuni həməku pilə peyki [[Triton]]e. Triton Neptun girdədə planeti hərlanəjə əks istiqamətədə hərlane. Əve səbəbiku alimon fikir kardən ki, Triton ǧədimədə Neptun girdədə bino bə peyk nıbə, bəlkə Neptun əy pešo de yštə qravitasijə bəštə kašə. == Cırə planeton == Həši sistemədə planetonku əlavə ve cırə planet heste. [[Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı]] tərəfindən ‘’‘penc’’’ ǧysm rəsmi cırə planet hesab bedə: * [[Ceres]]; * [[Pluton]]; * [[Haumea]]; * [[Makemake]]; * [[Eris]]. === Ceres === ‘’‘Ceres’’’ Asteroid kəmərədə yerləše. Əy 1801-nə sorədə vində bə. Ceres daxili Həši sistemədə rəsmi cırə planet bə yeganə ǧysme. === Pluton === {{Əsas|Pluton}} ‘’‘Pluton’’’ 1930-nə sorədə [[Clyde Tombaugh]] tərəfindən vində bə. Ve soron ərzində Pluton Həši sistemi nəvminə planeti hesab bə. 2006-nə sorədə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı planet üçün nujə tərif ǧəbul kardə. Əve pešo Pluton cırə planet hesab bə. Pluton [[Kuiper kəmər]]ədə yerləše. Əçi ‘’‘penc’’’ məlum peyki heste. Həməku pilə peyki [[Charon]]e. 2015-nə sori 14 iyulədə [[New Horizons]] kosmonə aparat Plutoni nezdiku dəvardə ijən əçi səpe birminə ve dəǧiǧ šəkilon peqətə. === Haumea === ‘’‘Haumea’’’ Kuiper kəmərədə yerləšə cırə planete. Əy ve tez hərlane. Əve səbəbiku əçi šəkil adi kürəku fərǧine. === Makemake === ‘’‘Makemake’’’ Kuiper kəməri pilə ǧysmoniku ije ijən rəsmi cırə planet hesab bedə. === Eris === ‘’‘Eris’’’ ve durə transneptuni ǧysme. Əçi vində bej Plutoni planet statusi barədə pilə elmi bəhs bino kardə ijən axırədə 2006-nə sorədə planet tərifi dəqiš bə. == Peykon == {{Əsas|Təbii peyk}} Həši sistemədə ve təbii peyk heste. Merkuri ijən Venerani peyk ni. Zəmini ‘’‘i’’’ peyki heste — [[Ay|Ovšum]]. Marsi ‘’‘dı’’’ peyki heste — Fobos ijən Deymos. Jupiter, Saturn, Uran ijən Neptuni ve peyki heste. Həši sistemi məšhurə peykon: * [[Ay|Ovšum]]; * [[İo]]; * [[Avropa (peyk)|Avropa]]; * [[Qanimed]]; * [[Kallisto]]; * [[Titan]]; * [[Enselad]]; * [[Triton]]; * [[Charon]]. Kali peykon alimon üçün ve maraǧinin. Xysusən Avropa ijən Enseladi buz žinə su okeanon həyat bənyvıšte üçün əhəmijətin. == Asteroidon == {{Əsas|Asteroid}} ‘’‘Asteroidon’’’ Həši girdədə hərlanə xırdə kosmonə ǧysmonin. Əvon əsosən səng ijən metalku ibarətin. Əvon ve hissə Mars ijən Jupiter arədə Asteroid kəmərədə mande. Amma asteroidon ancaq əjo nin. Həši sistemi co hissonədəjən asteroidon hestin. Kali asteroidon orbit Zəmin orbitinə nezə bedə. Žygo ǧysmon ‘’‘Zəminə nezə ǧysmon’’’ nom kardə bedən. Alimon əvoni daim müšahidə kardən, çunki pilə asteroidi de Zəmin toqquš bej planet üçün xətər ola bə. == Kometon == {{Əsas|Komet}} [[Fajl:Comet Hale-Bopp 1995O1.jpg|thumb|Komet]] ‘’‘Kometon’’’ Həši sistemi xırdə ǧysmonin. Əvon əsosən buz, toz ijən səng maddəonku ibarətin. Komet Həšiku durədə be vaxt adətən ve kam išıq doə. Əy Həšiyə nezə be vaxt buz qızıš bedə ijən qazə bəbe. Kometi girdədə išıqlı qaz-toz bulud bino bedə ijən kometi dum vində bedə. Kometi dum Həši vind ijən Həši išıq təsiri səbəbiku Həšiku durə istiqamətədə mande. Qısa dövrə kometon ve hissə Kuiper kəmər ijən əçi nezdə regiononiku ome. Uzun dövrə kometon isə Oort buludiku ome hesab bedə. Həməku məšhur kometoniku i [[Halley kometi]]je. Əy təxminən har 75–76 solda Həšiyə nezə regiononə oqarde. == Meteoroid, meteor ijən meteorit == Kosmosədə hərlanə xırdə səngə və ya metalə ǧysm ‘’‘meteoroid’’’ nom kardə bedə. Meteoroid Zəmin atmosferi dylə dəše vaxt ve tez hərlanə səbəbiku qızıš bedə ijən išıq doə. Ym hadisə ‘’‘meteor’’’ nom kardə bedə. Əgər ǧysmi gylə hissə atmosferiku dəvardə pešo Zəmin səpe rəsne, əy ‘’‘meteorit’’’ nom kardə bedə. Kali vaxt ve meteor i ružədə və ya i neçe ružədə göyədə vində bedə. Ym hadisə ‘’‘meteor yağıšı’’’ nom kardə bedə. == Kuiper kəmər == {{Əsas|Kuiper kəmər}} ‘’‘Kuiper kəmər’’’ Neptun orbitiku bəpešo yerləšə ve pilə regione. Əçi əsosə hissə Həšiku təxminən 30–50 astronomik vahid durədə yerləše. Əjo ve ašmard buzlu ǧysm heste. [[Pluton]] Kuiper kəməri həməku məšhur ǧysmoniku ije. Kuiper kəmər Həši sistemi ǧədimə maddəoni saxlaye. Əve səbəbiku əçi bənyvıštej alimonə Həši sistemi bino bej barədə ve məlumot doə. == Transneptuni ǧysmon == Neptun orbitiku durədə Həši girdədə hərlanə ǧysmon ‘’‘transneptuni ǧysmon’’’ nom kardə bedən. Pluton, Haumea, Makemake, Eris ijən ve co ǧysmon ym qrupa dəxylin. Ym ǧysmoni bənyvıštej de Həši sistemi ǧədimə tarix əloǧə ve sualon cavob doj zıne. == Oort bulud == {{Əsas|Oort bulud}} ‘’‘Oort bulud’’’ Həši sistemiku ve durədə bej ehtimol doə pilə buzlu ǧysmon regionije. Kuiper kəmər yastı diskə oxšoe. Oort bulud isə Həši sistemi har tərəfiku girdədə bığande pilə kürəvi region kimi fikir kardə bedə. Oort bulud ysətnə vaxta birbaša vində nıbə. Əçi bej əsasən uzun dövrə kometon orbiton əsasında fikir kardə bedə. Kali hesabon rəj Oort bulud Həšiku minon astronomik vahid durədə bino be zıne ijən 100 000 astronomik vahidə qədər dəvarde zıne. Ym məsafə išıq sori de təxminən 1,6 išıq sore. Oort buludədə mandə ǧysmon orbiton de co ulduzon ijən Süd yolu qravitasijə təsiri dəqiš be zınən. Kali ym ǧysmon pešo daxili Həši sisteminə komet kimi ome zınən. == Heliosfer == {{Əsas|Heliosfer}} Həšiku ome Həši vind kosmosədə ve pilə region bino karde. Ym region ‘’‘heliosfer’’’ nom kardə bedə. Heliosfer həmmə planetoni girdədə bığande ijən Neptun orbitiku ve durə dəvarde. Həšiku dur bej de Həši vind təsiri kam bedə. Axırədə Həši vind de ulduzon arədə maddə qaršı bə qaršı ome. Ym sərhəd ‘’‘heliopauza’’’ nom kardə bedə. [[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] ym sərhədiku dəvardə birminə inson soxtə aparatonin. == Planeton arədə fəzo == Planeton arədə mandə fəzo tam boš ni. Əjo Həši vind zərrəon, maqnit sahə, toz, atomon ijən kosmonə šüaon hestin. Həši sistemədə toz Həši išıq pərakəndə karde. Kali vaxton Zəminiku əy qaranlıq göyədə zəif išıq kimi vində be zıne. == Orbiton == Planeton Həši girdədə elliptik orbiton əçi səpe hərlanən. Planetoni ym hərəkət əsosən Həši qravitasijə təsiri de bə vıj ome. XVII əsrədə [[İohann Kepler]] planeton orbiton bənyvıštə ijən nišo doə ki, planeton tam dairə əçi səpe ni, ellipsə orbiton əçi səpe hərlanən. Pešo [[İsaak Nyuton]] qravitasijə qanun de ym hərəkəti səbəb elmi šəkildə nišo doə. Həšiyə nezə planeton orbitədə daha tez hərlanən. Merkuri Həši girdədə təxminən 88 ružədə gylə kərə hərlane. Neptun isə Həši girdədə gylə kərə hərlanə üçün təxminən 165 Zəmin sori lazım bə. == Astronomik vahid == Həši sistemədə pilə məsafəoni nišo doj üçün ‘’‘astronomik vahid’’’ oko doə bedə. I astronomik vahid Zəmin de Həši arədə orta məsafəje: ‘’‘1 AV = təxminən 149,6 milyon kilometr.’’’ Merkuri Həšiku orta hesab de 0,39 AV, Zəmin 1 AV, Jupiter 5,2 AV, Neptun isə təxminən 30 AV durədə mande. == Rušnə ijən məsofə == İšıq ve tez hərlane, amma Həši sistemədə məsafəon žəgo pilin ki, išıqən gylə ǧysmoniku co ǧysmə rəsne üçün vaxt lazım bə. Həšiku Zəminə išıq təxminən ‘’‘həšt dəqiqə 20 saniyə’’’də rəsne. Ym məno doə ki, əmə Həšiyə sıre, əçi ysətnə hol nıvindemon. Əmə əy təxminən həšt dəqiqə bundan pešo bə holədə vindemon. Neptuniku išıq Zəminə rəsne üçün isə neçe saat lazım bə. == Süd yolu dylədə Həši sistem == {{Əsas|Süd yolu}} Həši sistem [[Süd yolu]] qalaktikə dylədə mande. Süd yolu ve pilə qalaktikəje. Əçi dylədə yüz milyardon ulduz heste. Həši ym ulduzoniku ije. Həši sistem Süd yolu mərkəzədə ni. Əy qalaktikə diskədə, Orion qolu nom kardə region nezdə mande. Həši de yštə həmmə planeton, peykon, asteroidon ijən kometon birlikədə Süd yolu mərkəzi girdədə hərlane. Həši sistemi Süd yolu mərkəzi girdədə gylə tam orbit karde üçün təxminən 225–250 milyon sol lazım bə. == Həši sistemi bənyvıštej == Insonon ǧədimə vaxtoniku Həši, Ovšum ijən planetoni vindən. Merkuri, Venera, Mars, Jupiter ijən Saturn de adi čym vində be zınən. Əve səbəbiku insonon əvoni teleskop bino bejku minon sol bın pešo zınəbin. Əvon co ulduzonku fərǧin vində bedəbin, çunki ružon ijən hafton ərzində ulduzon fonədə yštə vyrə dəqiš kardəbin. Ve ǧədimə vaxton insonon fikir kardəbin ki, Zəmin dynjo mərkəze ijən Həši de planeton Zəmin girdədə hərlanən. XVI əsrədə [[Nikolay Kopernik]] Həši mərkəzədə mandə model nišo doə. XVII əsri binoədə [[Qalileo Qaliley]] de teleskop göyə sıre bino kardə. Əy Jupiteri ‘’‘ço’’’ pilə peyki vində ijən Venerani fazəon müšahidə kardə. Ym vindəjon Həši mərkəzədə mandə model üçün ve əhəmijət doə. [[İohann Kepler]] nišo doə ki, planeton orbiton dairə ni, ellipsin. [[İsaak Nyuton]] isə qravitasijə qanun de planeton çımı žəgo hərlanəj elmi šəkildə nišo doə. == Nujə planetoni vindəj == 1781-nə sorədə [[William Herschel]] [[Uran]] vində. Əy teleskop de vində bə birminə nujə planet bə. XIX əsrədə alimon vindən ki, Uran orbit tam hesab kardə orbit de uyğun ni. Əvon fikir kardən ki, durədə co gylə planeti qravitasijə Urani orbit əçi səpe təsir karde. Hesabon de nujə planeti vyrə təxmin kardə bə ijən 1846-nə sorədə [[Neptun]] vində bə. 1930-nə sorədə [[Clyde Tombaugh]] [[Pluton]] vində. XX əsri oxon ijən XXI əsri binoədə Neptuniku bəpešo minon nujə ǧysm vində bin. Ym vindəjon nišo doən ki, Həši sistemi xarici hissə əvvəl fikir kardəku ve mürəkkəbe. == Kosmonə aparaton == XX əsri dıminə hissəku inson Həši sistemi bənyvıšte üçün kosmonə aparaton bə kosmos rəvon kardə. Ym aparaton de planeton, peykon, asteroidon ijən kometon barədə ve nujə məlumot peqətə. === Ovšum === 1959-nə sorədə Soveti [[Luna 2]] aparati Ovšum səpe rəsə birminə inson soxtə ǧysm bə. 1969-nə sori 20 iyulədə [[Apollo 11]] missijə de [[Neil Armstrong]] ijən [[Buzz Aldrin]] Ovšum səpe po doən. 1969–1972-nə soron arədə Apollo proqram de ‘’‘davazdə inson’’’ Ovšum səpe po doə. === Mars === Mars Həši sistemədə inson de aparaton həməku ve bənyvıštə planetoniku ije. Marsi girdədə ve orbit aparati hərlanə. Mars səpejən neče aparat ništə ijən bənyvıštəjon kardə. Məšhur Mars roveron: * [[Sojourner]]; * [[Spirit]]; * [[Opportunity]]; * [[Curiosity]]; * [[Perseverance]]. Ym aparaton Marsi səngon, torə, atmosfer ijən ǧədimə su nišonəoni bənyvıštən. === Xarici planeton === [[Pioneer 10]] ijən [[Pioneer 11]] xarici Həši sisteminə rəvon kardə birminə aparatoniku bin. [[Voyager 1]] ijən [[Voyager 2]] 1977-nə sorədə bə kosmos rəvon kardə bin. Voyageron Jupiter ijən Saturn barədə ve nujə məlumot peqətən. Voyager 2 Uran ijən Neptuni nezdiku dəvardə yeganə kosmonə aparate. [[Galileo]] aparati Jupiter sistemi ve sol bənyvıštə. [[Cassini–Huygens]] Saturn ijən əçi peykoni barədə ve pilə məlumot cəm kardə. === Pluton === [[New Horizons]] 2006-nə sorədə bə kosmos rəvon kardə bə. Əy 2015-nə sori 14 iyulədə Plutoni nezdiku dəvardə. Ym missijə Plutoni səpe buzə dağon, pilə düzəjon ijən ve co geoloji strukturon nišo doə. 2019-nə sorədə New Horizons Kuiper kəmərədə [[486958 Arrokoth|Arrokoth]] nom kardə ǧysmi nezdiku dəvardə. == Həyat bənyvıštej == Ysət Zəmin Həši sistemədə həyat bej dəǧiǧ zınə bə yeganə ǧysme. Amma alimon co ǧysmonədəjən həyat nišonə bənyvıštən. Ym barədə ve maraǧinə ǧysmon: * [[Mars]]; * [[Avropa (peyk)|Avropa]]; * [[Enselad]]; * [[Titan]]. Mars səpe ǧədimədə maye su bej barədə ve nišonə heste. Avropani buz žinə pilə okean bej ehtimol ve pile. Enseladi buz žinəjən su okeani heste ijən əjoiku su bə kosmos dəvarde. Titani ve sıx atmosfer ijən əçi səpe maye metan gölon hestin. Ym ǧysmon bənyvıštej Zəminiku bəpešo həyat bej sual üçün ve əhəmijətine. == Həši sistemi omə vaxtonədə == Həši sistem həmišə ysətnə holədə mandəni. Həši təxminən 4,6 milyard sol sin heste ijən omə milyardon solonədə əçi hol dəqiš bəbe. Həši nüvədə hidrogen yavaš-yavaš heliuma bəbe. Təxminən penc milyard sol bəpešo Həši nüvədə hidrogen kam bəbe ijən Həši ysətnə mərhələku bəpešo dəvarde. Əy ve pilə bəbe ijən ‘’‘qırmızı nəhəng’’’ mərhələyə dəše. Ym vaxtədə Həši ysətnəku yüz kərəjə qədər pilə be zıne. Merkuri ijən Venera ehtimol de Həši bığandə bən. Zəmini taleyi tam dəǧiǧ ni, amma əy vaxta çə Zəmin səpe həyat üçün šərait ve bın pešo bərbod bəbe. Pešo Həši yštə xarici qaton bə kosmos dəvarde ijən əçi mərkəzi hissə xırdə, ve sıx ‘’‘ağ cırtdan’’’ bəbe. == Həši sistemi sərhəd == Həši sistemi harədə bə oxon rəsne suali i sadə cavobi ni. Əgər planetonə sıremon, Neptun Həšiku həməku durə planete. Amma Həši sistem Neptuniku ve durə dəvarde. Həši vind təsiri olan heliosferi xarici sərhəd heliopauzaje. Voyager 1 ijən Voyager 2 ym sərhədiku dəvardən. Amma Həši qravitasijə təsiri heliopauzaku ve-ve durə dəvarde. Oort bulud Həši sistemi həməku durə hissəoniku i hesab bedə. == Co planet sistemon == Həši sistem kainatədə yeganə planet sistemi ni. XX əsri oxoniku alimon co ulduzon girdədə minon planet vindən. Ym planeton ‘’‘ekzoplaneton’’’ nom kardə bedən. Ysət məlume ki, Süd yolu dylədə ve planet sistemi heste. Kali planet sistemon Həši sistemə oxšonin. Kali sistemon isə ve fərǧinin. Məsələn, kali ulduzon girdədə Jupiteriku pilə və ya Jupiterə oxšo qaz nəhəngon yštə ulduzə ve nezə orbiton əçi səpe hərlanən. Co planet sistemon bənyvıštej alimonə Həši sistemi bino bej ijən əçi xüsusijəoni daha yaxšı zınəjə dastək karde. == Həši sistemədə məsafəon == {| class=“wikitable” ! Ǧysm ! Həšiku orta məsafə ! Astronomik vahid [[Merkuri]] 57,9 milyon km 0,39 AV - [[Venera]] 108,2 milyon km 0,72 AV - [[Zəmin]] 149,6 milyon km 1,00 AV - [[Mars]] 227,9 milyon km 1,52 AV - [[Jupiter]] 778,5 milyon km 5,20 AV - [[Saturn]] 1,43 milyard km 9,58 AV - [[Uran]] 2,87 milyard km 19,2 AV - [[Neptun]] 4,50 milyard km 30,1 AV } == Planeton barədə kyrtə məlumot == {| class=“wikitable” ! Planet ! Həšiku recə ! Planet növ ! Həši girdədə gylə tam orbit [[Merkuri]] i səngə planet 88 ruž - [[Venera]] dı səngə planet 224,7 ruž - [[Zəmin]] se səngə planet 365,25 ruž - [[Mars]] ço səngə planet 687 ruž - [[Jupiter]] penc qaz nəhəngi 11,86 sol - [[Saturn]] šəš qaz nəhəngi 29,45 sol - [[Uran]] haft buz nəhəngi 84 sol - [[Neptun]] həšt buz nəhəngi 164,8 sol } == Bıvındən == * [[Həši]] * [[Planet]] * [[Zəmin]] * [[Ay|Ovšum]] * [[Cırə planet]] * [[Asteroid]] * [[Komet]] * [[Süd yolu]] * [[Dynjo]] * [[Astronomijə]] * [[Kuiper kəmər]] * [[Oort bulud]] * [[Ekzoplanet]] == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} * NASA — Solar System Exploration * NASA Science — Solar System * International Astronomical Union == Linkon == * NASA Solar System Exploration * International Astronomical Union {{Həši sistem}} {{Astronomijə}} [[Tispir:Həši sistem]] [[Tispir:Astronomijə]] [[Tispir:Planet sistemon]] === Planeton === *[[Merkuri]] *[[Venera]] *[[Zəmin]] **[[Ovšum]] *[[Mars]] *([[Serera]]) *[[Jupiter]] *[[Saturn]] *[[Uran]] *[[Neptun]] *([[Pluton]]) *([[Erida]]) {{Həši sistem}} [[Tispir:Astronomijə]] |} |} 1knp1z8sqkb1hfoevmuol5wylb96wtb 0 6384 126468 109636 2026-09-22T17:41:58Z ~2026-51090-31 59196 126468 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Собор Святого Иоанна.jpg|thumb|Komrat]] '''Komrat'' — cy [[Məldovə]] šəhəronədə gyləje. Cy [[Gagauzijə]] pojtaxte. Əraziš 164 km²-e. Əhališ 20113 nəfəre. n2d4ujadzwd7mlcm64xml838meg942j 126469 126468 2026-09-22T17:42:08Z ~2026-51090-31 59196 126469 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Собор Святого Иоанна.jpg|thumb|Komrat]] '''Komrat''' — cy [[Məldovə]] šəhəronədə gyləje. Cy [[Gagauzijə]] pojtaxte. Əraziš 164 km²-e. Əhališ 20113 nəfəre. gyp9ovzlj8qpxn3d83f2fkgtuft6bur 126491 126469 2026-09-23T11:11:45Z Гусейнага 51 126491 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Собор Святого Иоанна.jpg|thumb|Komrat]] '''Komrat''' — cy [[Məldovə]] šəhəronədə gyləje. Cy [[Gagauzijə]] pojtaxte. Əraziš 164 km²-e. Əhališ 20113 nəfəre. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Kategorijə:Məldovə šəhəron]] 5vf857bz9m4lfn67929qpcyde0p4g0x 126492 126491 2026-09-23T11:11:54Z Гусейнага 51 126492 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[Fajl:Собор Святого Иоанна.jpg|thumb|Komrat]] '''Komrat''' — cy [[Məldovə]] šəhəronədə gyləje. Cy [[Gagauzijə]] pojtaxte. Əraziš 164 km²-e. Əhališ 20113 nəfəre. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Kategorijə:Məldovə šəhəron]] 3z2g58emt68y63waq2791167sc3e4a3 126493 126492 2026-09-23T11:12:06Z Гусейнага 51 126493 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Komrat''' — cy [[Məldovə]] šəhəronədə gyləje. Cy [[Gagauzijə]] pojtaxte. Əraziš 164 km²-e. Əhališ 20113 nəfəre. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Kategorijə:Məldovə šəhəron]] b4yzgdlqs6bt4ndx81derwvmachit5k 126494 126493 2026-09-23T11:12:25Z Гусейнага 51 126494 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Komrat''' — cy [[Məldovə]] šəhəronədə gyləje. Cy [[Gagauzijə]] pajtaxte. Əroziš 164 km²-e. Əholiš 20 113 nəfəre. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Kategorijə:Məldovə šəhəron]] rwex232uaz9cfdvwagj3dh05ea68udb 0 7172 126475 126338 2026-09-22T17:50:09Z ~2026-51090-31 59196 /* Səvonon */ 126475 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Mir Mystəfo xan Tolyši''' (1747 sor, [[Xəxərton]], [[Tolyšə xanəti]] — 26 ijul 1814 [[Lankon]], Tolyšə xanəti) (bə urusi ''-{Мир Мустафа-хан Талышинский}-'') — ce [[Tolyšə xanəti]] seminə xan, urusə imperatorə ləšǧəri general-lejtenant. == Biogrəfijə == Mir Mystəfo xan Tolyši xanəti (boni) Sijoəli xani zoəje. Cəj təvəludi barədə bəməku sərostə zynemon ni. "Əxbərnomə" hande bəpešt vote bəbe ki, Mir Mystəfo xan 1747 sorədə Lankonədə bə dynjo omə. Mir Mystəfo xani hykmruməti hingomədə Tolyši xanəti ve jol bəbe. Mir Mystəfo yštə pə sijosəti dumoš doə. Cəj pə Tolyši pajtaxt Ostoroku be Lankon kuc kardəšbe. jola ijen gədə vižor Sijoəli xani vaxtədə bə. Majak ijən Lankoni ǧalə cəj vaxtədə dutə bə. Tolyšə balon Sijoəli xani (vəsaiti) hesobi Ironədə, Irogədə ijən Bombejədə (təhsil) səjdəbin. Mir Mystəfo xan ištə pə ro dəvom kardabe. Yštə pə vaxtədə beə ǧošuni soj ve kardabe. Xanəti saroj bə dyjo kəno vardažbe. Əsos strateži zamin beə Tolyšə xanəti gəte piə dy Ironi šahon čang kardabe. Mir Mystəfo xani hakimijəti vaxtədə se kərə Aǧa Məhəmməd šoh gačar ([[1779]]-[[1797]]), se kərə Fətəli šoh (Bobo šoh) gačari Tolyšə xanəti hučum kardažbe. Əmo har dy gyla šohi hucumi Mir Mystəfo xani dasgirəti nəticədə dəboxtə be. Mir Mustafo xani torixədə iminə jola ǧələbə gəzvinədə bino bə. [[Gilan|Gilani]] zəminon Sijoəli vaxtədə ta Mir Mystəfo xani vaxti Tolyši (tabe) be. Šajət giloni išgol kardə gačaron əvrə Ironi (tərkib) əlovə kardin. Bymi ǧejzin bə Mir Mystəfo xan giloni gacaoroku dumo seyro dy tolyšonədə beə 3 həzo ǧošuni Ironi hucum karde ijən gəzvinədə gačari gošuni dim be dim omedə. Im čangədə Tolyšon nušo doə šucaət, ijən Mir Mystəfo xani pandə fənd gačari (ordu) pərən-pərən kardə ijən Mir Mystəfo xan həmən čangədə šoh gočori (orduon) ǧalib omedə. Ǧələbədə šo beə Mir Mystəfo xan gačaron pajtaxt Tehroni gəte pidə ijən ǧošuni bə Tehroni tərəf bardedə. Im xəbə səy Aǧa Məhəmməd šoh Tolyši (ordu) nav səjro 7 həzo ǧošuni Mir Mystəfo xani ǧošuni səpe viǧandə.Ironi ǧošun veən bybu Mir Mystəfo xani dəboxte zindanin. Pešo varda gəp žəmoni Mir Mystəfo xan Išta (ordu) Ironiku bekardə, Aǧa Məhəmməd šoh gačarən ǧiloni Tolyši zemin be ǧebul karda. Ym dəboxtə pešo Aǧa Məhəmməd šoh gačar Mir Mustfa xani nyvyšte namede, dəj i be, čo xanəti išǧol karde, Ironi (tərkib) əlavə karde təklif kardə. Mir Mystəfo xan ym teklifi rədd kardə. Aǧa Məhəmməd ym petymeku ve ǧejzin bedə ijən Tolyši hucum karda. Əmo ižən Mir Mystəfo xan ǧalib omedə. šayət ǧačar ym dəboxtəku sust bedəni, yštə (ordu) soy ruž bə ruž ve kardə. Ymi zynə Mir Mystəfo xan Uruson mejl kardə ijən 1795 nə sorədə yštə boə Kərbəlaji Əsədulla Urusijə imperatrica tuni viǧandə. Kərbəlaji Əsədulla dy imperatricə gəp žəmon cok dəvardə, hətta Imperatricə Mir Mystəfo xani Urusi (hərbi rutbə) beə general-major (rutbə) ijən cəj rutbə oləton, čo əšjon dojda. Tolyši xanəti Ironiku (ǧorumag) ro Urusijə yštə hərbi guvvon bə Tolyš viǧandə. [[1796]]-nə sor 17 nojabrədə Iekaterina vefat karda. Cəj zoə 2-nə pavel cəj vyra bešedə. Əv Fransa ku omə xeto hiss karda, Tolyšiku yštə ǧošunon dumo vankarda. 1797 sorədə Aǧa Məhəmməd šoh ijən Tolyši hucum karda ijən dəboxtedə. Mir Mystəfo xan mustəgil sijosət oko doj həši kardabe. Əv pidanišbe ki, Tolyšə xanəti nə gačaron nəən Uruson tərkibədə bybu. Aǧa Məhəmməd šoh gačar 1797-nə sor 4-ijuli sui-gəsd nətičədə mardə. Ironədə hikmruəti Aga Məhəmməd šohi boə zoə Baba xan nomi čər beə Fətəli šoh omedə. 1809-nə sor 16 sentjabrədə 11 həzo ǧošun Fətəli šohi əmri Tolyši hučum kardə. Im hučumi navədə xəbə beə Mir Mystəfo xan 3 hezo xyjzon, ijən ištə xyjzoni sentijabri 1-ədə Lankoni Sara ada kuc karda. Təjli zaminədə dy ǧyla jola ǧošun, Tolyš-gacar ǧošuni dy jəndy čang karda ižən Mir Mystəfo xani ǧošun ǧalib omedə. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} 1. [https://web.archive.org/web/20140111075119/http://www.talish.org/news/mir_mustafa_xan_talisi/2011-11-03-701 Mir Mystəfo xan Talyši] [[Tispir:Tolyšon]] [[Tispir:Tolyšə tarix]] 0fy4wjtl369zlxuswg3vrdymtj413cc 126497 126475 2026-09-23T11:47:06Z Гусейнага 51 126497 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Mir Mystəfo xan Tolyši''' ([[1747]] sor, [[Xəxərton]], [[Tolyšə xanəti]] — [[26 Ijul|26 ijul]] [[1814]] sor, [[Lankon]], Tolyšə xanəti) (bə urusi ''-{Мир Мустафа-хан Талышинский}-'') — cy [[Tolyšə xanəti]] seminə xan, urusə imperatorə ləšǧəri general-lejtenant. == Biogrəfijə == Mir Mystəfo xan Tolyši xanəti (boni) Sijoəli xani zoəje. Cəj təvəludi barədə bəməku sərostə zynemon ni. "Əxbərnomə" hande bəpešt vote bəbe ki, Mir Mystəfo xan 1747 sorədə Lankonədə bə dynjo omə. Mir Mystəfo xani hykmruməti hingomədə Tolyši xanəti ve jol bəbe. Mir Mystəfo yštə pə sijosəti dumoš doə. Cəj pə Tolyši pajtaxt Ostoroku be Lankon kuc kardəšbe. jola ijen gədə vižor Sijoəli xani vaxtədə bə. Majak ijən Lankoni ǧalə cəj vaxtədə dutə bə. Tolyšə balon Sijoəli xani (vəsaiti) hesobi Ironədə, Irogədə ijən Bombejədə (təhsil) səjdəbin. Mir Mystəfo xan ištə pə ro dəvom kardabe. Yštə pə vaxtədə beə ǧošuni soj ve kardabe. Xanəti saroj bə dyjo kəno vardažbe. Əsos strateži zamin beə Tolyšə xanəti gəte piə dy Ironi šahon čang kardabe. Mir Mystəfo xani hakimijəti vaxtədə se kərə Aǧa Məhəmməd šoh gačar ([[1779]]-[[1797]]), se kərə Fətəli šoh (Bobo šoh) gačari Tolyšə xanəti hučum kardažbe. Əmo har dy gyla šohi hucumi Mir Mystəfo xani dasgirəti nəticədə dəboxtə be. Mir Mustafo xani torixədə iminə jola ǧələbə gəzvinədə bino bə. [[Gilan|Gilani]] zəminon Sijoəli vaxtədə ta Mir Mystəfo xani vaxti Tolyši (tabe) be. Šajət giloni išgol kardə gačaron əvrə Ironi (tərkib) əlovə kardin. Bymi ǧejzin bə Mir Mystəfo xan giloni gacaoroku dumo seyro dy tolyšonədə beə 3 həzo ǧošuni Ironi hucum karde ijən gəzvinədə gačari gošuni dim be dim omedə. Im čangədə Tolyšon nušo doə šucaət, ijən Mir Mystəfo xani pandə fənd gačari (ordu) pərən-pərən kardə ijən Mir Mystəfo xan həmən čangədə šoh gočori (orduon) ǧalib omedə. Ǧələbədə šo beə Mir Mystəfo xan gačaron pajtaxt Tehroni gəte pidə ijən ǧošuni bə Tehroni tərəf bardedə. Im xəbə səy Aǧa Məhəmməd šoh Tolyši (ordu) nav səjro 7 həzo ǧošuni Mir Mystəfo xani ǧošuni səpe viǧandə.Ironi ǧošun veən bybu Mir Mystəfo xani dəboxte zindanin. Pešo varda gəp žəmoni Mir Mystəfo xan Išta (ordu) Ironiku bekardə, Aǧa Məhəmməd šoh gačarən ǧiloni Tolyši zemin be ǧebul karda. Ym dəboxtə pešo Aǧa Məhəmməd šoh gačar Mir Mustfa xani nyvyšte namede, dəj i be, čo xanəti išǧol karde, Ironi (tərkib) əlavə karde təklif kardə. Mir Mystəfo xan ym teklifi rədd kardə. Aǧa Məhəmməd ym petymeku ve ǧejzin bedə ijən Tolyši hucum karda. Əmo ižən Mir Mystəfo xan ǧalib omedə. šayət ǧačar ym dəboxtəku sust bedəni, yštə (ordu) soy ruž bə ruž ve kardə. Ymi zynə Mir Mystəfo xan Uruson mejl kardə ijən 1795 nə sorədə yštə boə Kərbəlaji Əsədulla Urusijə imperatrica tuni viǧandə. Kərbəlaji Əsədulla dy imperatricə gəp žəmon cok dəvardə, hətta Imperatricə Mir Mystəfo xani Urusi (hərbi rutbə) beə general-major (rutbə) ijən cəj rutbə oləton, čo əšjon dojda. Tolyši xanəti Ironiku (ǧorumag) ro Urusijə yštə hərbi guvvon bə Tolyš viǧandə. [[1796]]-nə sor 17 nojabrədə Iekaterina vefat karda. Cəj zoə 2-nə pavel cəj vyra bešedə. Əv Fransa ku omə xeto hiss karda, Tolyšiku yštə ǧošunon dumo vankarda. 1797 sorədə Aǧa Məhəmməd šoh ijən Tolyši hucum karda ijən dəboxtedə. Mir Mystəfo xan mustəgil sijosət oko doj həši kardabe. Əv pidanišbe ki, Tolyšə xanəti nə gačaron nəən Uruson tərkibədə bybu. Aǧa Məhəmməd šoh gačar 1797-nə sor 4-ijuli sui-gəsd nətičədə mardə. Ironədə hikmruəti Aga Məhəmməd šohi boə zoə Baba xan nomi čər beə Fətəli šoh omedə. 1809-nə sor 16 sentjabrədə 11 həzo ǧošun Fətəli šohi əmri Tolyši hučum kardə. Im hučumi navədə xəbə beə Mir Mystəfo xan 3 hezo xyjzon, ijən ištə xyjzoni sentijabri 1-ədə Lankoni Sara ada kuc karda. Təjli zaminədə dy ǧyla jola ǧošun, Tolyš-gacar ǧošuni dy jəndy čang karda ižən Mir Mystəfo xani ǧošun ǧalib omedə. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} 1. [https://web.archive.org/web/20140111075119/http://www.talish.org/news/mir_mustafa_xan_talisi/2011-11-03-701 Mir Mystəfo xan Talyši] [[Tispir:Tolyšon]] [[Tispir:Tolyšə tarix]] [[Kategorijə:Tolyšə xanəti]] pd0fgde79bp13v90yh9zdzc6z6lzbe3 0 7362 126462 124226 2026-09-22T17:24:08Z ~2026-51090-31 59196 126462 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Məzgət''' (lat. Tetrax tetrax) — [[kag]]<nowiki/>i formədəj. Vindəkəson votedən ki, bənə kagi nəvedə, otyr kardedə, hard pəjdo kardedə. Bə Tolyš tərəfon zymystonədə omedə. Yštənən kam-kam, təsadufə holonədə. Kavujə aləfə məzonədə, gandymə hijonədə nyštedə, kavujə (havzə) cardedə. Ce məzgəti dyždə gylə 2 - 2,5 kg omedə. Tolyšədə by pərəndə "məzəngətən" votedən. De dastə pəredən. Tolyšə folklorədə bə məzəngəti aid žoǧo gyləj šejrə nymunə heste: ''«Gəl-gəle, məzəngəte,'' ''Kavujə bəte de kəlkuni,'' ''Sijo nego, bəjšt bəsə po,'' ''Bošamon bə šahi nokəti»'', (Gəl-gəl pərəndə nome). == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Pərəndon]] [[Tispir:Biologijə]] 3e2oa4w0nqxwgivhuzxow85970oqyd1 126490 126462 2026-09-23T11:08:26Z Гусейнага 51 126490 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Məzgət''' ([[Latyni zyvon|lat]]. ''Tetrax tetrax'') — [[kag]]<nowiki/>i formədə kižə. Vindəkəson votejdən ki, bənə kagi nəvedə, otyr kardedə, hard pəjdo kardejdə. Bə Tolyš tərəfon [[zymyston]]ədə omedə. Yštənən kam-kam, təsadufə holonədə. Kavujə aləfə məzonədə, gandymə hijonədə nyštedə, kavujə (havzə) cardedə. Ce məzgəti dyždə gylə 2 - 2,5 kg omedə. Tolyšədə by pərəndə "məzəngətən" votedən. De dastə pəredən. Tolyšə folklorədə bə məzəngəti aid žygo gyləj šeirə nymunə heste: ''«Gəl-gəle, məzəngəte,'' ''Kavujə bəte de kəlkuni,'' ''Sijo nego, bəjšt bəsə po,'' ''Bošamon bə šahi nokəti»'', (Gəl-gəl pərəndə nome). == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Pərəndon]] [[Tispir:Biologijə]] 5ga1z4g0wv5o58b5wih3ms7gcrbnrmu 0 8106 126472 112444 2026-09-22T17:46:41Z ~2026-51090-31 59196 126472 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Flag of Qatar.svg|thumb|Ce Gətəri parcəm]] '''Gətər''' — ce [[Asijə]] kišvəronədə gyləje. 3 sentjabr 1971-inə sorədə ozod byə. Rəsmi [[Zyvon|zyvonıš]] ərəbije. Pulyš riale. Əroziš 11 586&nbsp;km²-e. Əholiš 1 miljon 905 həzoje. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Doha|Dohaje]]. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} {{Asijə kišvəron}} [[Tispir:Coğrafiya]] [[Tispir:Qətər]] 1115lc4es54x2m1isbf9gjyq9kvo1gn 126496 126472 2026-09-23T11:40:29Z Гусейнага 51 126496 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Gətər''' — cy [[Asijə]] kišvəronədə gyləje. 3 sentjabr 1971-inə sorədə ozod byə. Rəsmi [[Zyvon|zyvonıš]] ərəbije. Pulyš riale. Əroziš 11 586&nbsp;km²-e. Əholiš 1 miljon 905 həzoje. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Doha|Dohaje]]. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} {{Asijə kišvəron}} [[Tispir:Coğrafiya]] [[Tispir:Qətər]] f37gao4rmh858759v29xwae2nnizakf 0 8177 126470 113431 2026-09-22T17:43:29Z ~2026-51090-31 59196 126470 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Morocco - Rabat (31387775324).jpg|miniatyur|363x363px|'''Rabat''']] '''Rabat''' — ce [[Mərakeš|Mərakeši]] [[pajtaxt]]e. Nyfusyž 1,6 miljone. [[Tispir:Coğrafiya]] [[Tispir:Mərakeš]] cgnz9lgd76tgv9r47b5l9bpvqur2u59 126495 126470 2026-09-23T11:13:07Z Гусейнага 51 126495 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Rabat''' — ce [[Mərakeš|Mərakeši]] [[pajtaxt]]e. Nyfusyž 1,6 miljone. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Coğrafiya]] [[Tispir:Mərakeš]] 718abdf5afprdo83a09gh76d4llkwl3 0 9527 126463 87583 2026-09-22T17:25:53Z ~2026-51090-31 59196 126463 wikitext text/x-wiki == Taryx == == Hodison == == Movardəjon == == Mardəjon == == Idon, mərosimon ijən xysusijə ružon == == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Soron]] [[Tispir:Təğvim]] 3f30gs9xvy9t6jnhy8ic69okgka1shp 0 9772 126480 123042 2026-09-22T18:03:30Z ~2026-51090-31 59196 /* Səvonon */ 126480 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Greater coat of arms of Sweden.svg|thumb|Isveci gerb]] '''Isvec''' (''Sverige'') — [[Avropə|Avropədə]] gyləj [[kišvər]]. [[Pajtaxt|Pajtaxtyš]] [[Stokholm]]e. Rəsmi [[Zyvon|zyvonyš]] [[isveci zyvon]]. Dynjo ən cok žimon kardə kišvəronədə gyləje. Pulyš krone. Idorə karde formə konsitutsijə bə monarxijəj. Əroziš 449 964 км², əholiš 9 miljone. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} {{Avropə kišvəron}} [[Tispir:Isvec| ]] [[Tispir:Avropə kišvəron]] 1lo2b87yjkwnxtazr69je8he8zqfw1x 0 12835 126479 113097 2026-09-22T18:02:48Z ~2026-51090-31 59196 /* Səvonon */ 126479 wikitext text/x-wiki [[Fajl:Kados naklawan 15.jpg|rosto|frameless|319x319px]] '''Maklavan''' — [[Šəhər|šəhəre]] ijən [[Pajtaxt|pajtaxte]] [[Sərdər-e Čəngəli baxš|Sərdər-e Čəngəli baxšədə]], [[Fumən (šəhristan)|Fumən šəhristanədə]], [[Iron|Ironi]], [[Gilan]] ostani kobəsonə-həšinyštə tərəfədə vyrəbəvyrə bejdə. Əv hežo ce Sərdər-e Čəngəl dehestani mərəngoje<ref>Mousavi, Mirhossein (2 February 1366). "Creation and formation of ten rural districts including villages, farms and places in Fuman County under Gilan province". ''Islamic Parliament Research Center'' (in Persian). Ministry of Interior, Board of Ministers.</ref>. Ym navkonə Maklavane Bala ijən Maklavane Pejn dijon ičojətije<ref>Rahimi, Mohammad Reza (16 March 2013). "Recognition of Maklavan-e Bala village from the functions of Fuman County in Gilan province after merging with Maklavan-e Pain village as Maklavan city". ''Qavanin'' (in Persian). Ministry of Interior, Political and Defense Commission.</ref>. De 2006 sori əholi ašmarde Maklavanədə 1 690 odəm žijedəbe 442 kəonədə<ref>"Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)". ''AMAR'' (in Persian). The Statistical Center of Iran. p. 01.</ref>. 2011 sori ašmardejədə 1 707 kəs odəm 508 kəonədə<ref>"Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011)". ''Syracuse University'' (in Persian). The Statistical Center of Iran. p. 01.</ref>. Oxonə 2016 sori əholi ašmarde nišon doše 1 635 gylə odəm 536 kəonədə<ref>"Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016)". ''AMAR'' (in Persian). The Statistical Center of Iran. p. 01.</ref>. == Galerejə == <gallery mode="nolines" widths="200" heights="200"> Fajl:Kados maklawany.jpg Fajl:Kados maklawany 2.JPG Fajl:Kados maklawan 20.jpg Fajl:Kados maklawan 12.jpg Fajl:Kados maklawan 3.JPG Fajl:Kados maklawan 2.JPG Fajl:Kados maklawan 19.jpg Fajl:Kados maklawan 16.jpg Fajl:Kados maklawan 10.JPG Fajl:Kados maklawan 9.JPG Fajl:Kados maklawan 5.JPG Fajl:Kados maklawan 17.jpg Fajl:Kados maklawan 8.JPG Fajl:Kados maklawan 7.JPG Fajl:Kados maklawan 22.jpg Fajl:Kados maklawan 4.JPG Fajl:Kados maklawan 7.JPG </gallery>{{Fumən Šəhristan}} == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Fumən šəhristan]] qc0lwqo9ffr9ismin4cqotlmtb1rrdf 0 13169 126474 113093 2026-09-22T17:48:56Z ~2026-51090-31 59196 126474 wikitext text/x-wiki '''Pasixani dehestan''' — [[Dehestan|dehestane]] kom [[Iron|Ironi]], [[Gilan|Gilan ostani]], [[Rəšt (šəhristan)|Rəšti šəhristani]] mijonə baxšədəje<ref>Habibi, Hassan (21 June 1369). "Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Gilan province centered on the city of Rasht". ''Islamic Parliament Research Center'' (in Persian). Ministry of Interior, Defense Political Commission of the Government Board.</ref>. Ce dehestani [[pajtaxt]] [[Həšt Masčed]] dije<ref>Mousavi, Mirhossein (2 February 1366). "Creation and formation of ten rural districts including villages, farms and places in Fuman County under Gilan province". ''Islamic Parliament Research Center'' (in Persian). Ministry of Interior, Board of Ministers.</ref>. De 2006 sori əholi ašmarde 10 018 odəm žijedəbe 2 602 kəonədə<ref>"Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)". ''AMAR'' (in Persian). The Statistical Center of Iran. p. 01. </ref>. 2011 sori ašmardejədə 7 523 kəs odəm 2 267 kəonədə<ref>"Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011)". ''Syracuse University'' (in Persian). The Statistical Center of Iran. p. 01.</ref>. Oxonə 2016 sori əholi ašmarde nišon doše 8723 gylə odəm 2 859 kəonədə<ref>"Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016)". ''AMAR'' (in Persian). The Statistical Center of Iran. p. 01.</ref>.{{Rəšt Šəhristan}} == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Rəšt šəhristan]] meoqnrrt63dbil9nzfv12a5ki5sv8wj 0 13239 126476 115399 2026-09-22T17:51:37Z ~2026-51090-31 59196 126476 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marde čəzo''' — odəmi žimoni məhrum karde bənə čəzo, kom kišvərədə həxədəje ijən bə vyrə rosnije bejdə de məhkəmə ǧərori ja de čo kišvəri ja hərbijə xydməton ǧərori. Ysət vejni [[Kišvəron|kišvəronədə]] marde čəzo beǧanun hisob bejdə, čo gylonədə — bənə ǧanuniujǧunə činojətə čəzo bo vej gonə činojəton. Umumi dynjoədə ha sor 1000 tosə 1500 odəm marde čəzo səjdən. Ce marde čəzo alternativ tosə žimoni oxoj həbse. == Marde čəzo čuron == [[Fajl:Capital punishment in the world 2024.svg|miniatyur|çəpo|Marde čəzo ysətnə dynjoədə: 1.) Havz - ohaštə byə 2.) Syvykə havz - ohaštə byə, əmma mandə bo kali činojəton (məsələm dave vaxtədə) 3.) Nonč - Ǧanunədətijədə heste, əmma de čo normativə-huǧuǧə akti obyrijə byə 4.) Syə - Heste]] Marde čəzo čo bejdə bə '''ixtisosin kardə byə''' ijən bə '''ixtisosin kardə nybyə'''. Kejnə marde čəzo ixtisosin kardə byə bəvədə bə čurbəčurə činojəton bəzynen čurbəčurə marde čəzo čuron təjin be, əmma kejnə ixtisosin kardə nybyə — ǧanunədəti i gylə marde čəzo čuri təjin kardejdə bə həmmə činojəton, bə komon bəbe marde ǧəror bekarde. '''Ysətnə dynjoədə bə vyrə rosnijə marde čəzo čuron:''' * De gullə kyšte čəzo * Ehaštej * Syǧ ǧande * Marde injeksijə * Elektrikə səndəl * Sə obyrnije * Ǧazə cəšmə * De azoti tosnije De Amnesty International məlumoti 2018 sorədə dynjoədə bo marde čəzo ym cəmon oko doə byəbin: ehašte (10 gylə kišvər), de gullə kyšte (6 gylə kišvər), marde injeksijə (4 gylə kišvər), sə obyrnije (javli [[Səudi Ərəbistan|Səudi Ərəbistanədə]]) ijən elektikə səndəl (javli [[AIŠ]])<ref>[https://web.archive.org/web/20190417152049/https://amnesty.org.ru/img/page3.jpg Death sentences and executions 2018 - https://web.archive.org/web/20190417152049/https://amnesty.org.ru/img/page3.jpg]</ref>. == Səvonon == [[Tispir:Marde čəzo]] [[Tispir:Žimoni həx]] [[Tispir:Činojətə čəzo]] pnk4inwuxt28qahzd4lxtgiza70poix 126477 126476 2026-09-22T17:51:49Z ~2026-51090-31 59196 /* Səvonon */ 126477 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marde čəzo''' — odəmi žimoni məhrum karde bənə čəzo, kom kišvərədə həxədəje ijən bə vyrə rosnije bejdə de məhkəmə ǧərori ja de čo kišvəri ja hərbijə xydməton ǧərori. Ysət vejni [[Kišvəron|kišvəronədə]] marde čəzo beǧanun hisob bejdə, čo gylonədə — bənə ǧanuniujǧunə činojətə čəzo bo vej gonə činojəton. Umumi dynjoədə ha sor 1000 tosə 1500 odəm marde čəzo səjdən. Ce marde čəzo alternativ tosə žimoni oxoj həbse. == Marde čəzo čuron == [[Fajl:Capital punishment in the world 2024.svg|miniatyur|çəpo|Marde čəzo ysətnə dynjoədə: 1.) Havz - ohaštə byə 2.) Syvykə havz - ohaštə byə, əmma mandə bo kali činojəton (məsələm dave vaxtədə) 3.) Nonč - Ǧanunədətijədə heste, əmma de čo normativə-huǧuǧə akti obyrijə byə 4.) Syə - Heste]] Marde čəzo čo bejdə bə '''ixtisosin kardə byə''' ijən bə '''ixtisosin kardə nybyə'''. Kejnə marde čəzo ixtisosin kardə byə bəvədə bə čurbəčurə činojəton bəzynen čurbəčurə marde čəzo čuron təjin be, əmma kejnə ixtisosin kardə nybyə — ǧanunədəti i gylə marde čəzo čuri təjin kardejdə bə həmmə činojəton, bə komon bəbe marde ǧəror bekarde. '''Ysətnə dynjoədə bə vyrə rosnijə marde čəzo čuron:''' * De gullə kyšte čəzo * Ehaštej * Syǧ ǧande * Marde injeksijə * Elektrikə səndəl * Sə obyrnije * Ǧazə cəšmə * De azoti tosnije De Amnesty International məlumoti 2018 sorədə dynjoədə bo marde čəzo ym cəmon oko doə byəbin: ehašte (10 gylə kišvər), de gullə kyšte (6 gylə kišvər), marde injeksijə (4 gylə kišvər), sə obyrnije (javli [[Səudi Ərəbistan|Səudi Ərəbistanədə]]) ijən elektikə səndəl (javli [[AIŠ]])<ref>[https://web.archive.org/web/20190417152049/https://amnesty.org.ru/img/page3.jpg Death sentences and executions 2018 - https://web.archive.org/web/20190417152049/https://amnesty.org.ru/img/page3.jpg]</ref>. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Marde čəzo]] [[Tispir:Žimoni həx]] [[Tispir:Činojətə čəzo]] j2qmo300tpg4mzx9lnqyqyyxzb887kj 0 13839 126486 126431 2026-09-23T08:59:42Z Гусейнага 51 126486 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Samuil Velicko''' (''<nowiki>Самійло Величко</nowiki>''; 1670—1728) — Ukrajnə kazak, xronist (ənyvyšt)<ref>[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CV%5CE%5CVelychkoSamiilo.htm Velychko, Samiilo]. [[Ukrajnəšynosəti ensiklopedijə|Encyclopedia of Ukraine]].</ref>. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Ukrajnə kazakon]] kte3p4bmzli74bye9bbxa6q3zgs127s 0 14444 126487 126432 2026-09-23T09:00:16Z Гусейнага 51 126487 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Jurij Fedkovic''' ([[Ukrajni zyvon|ukr.]]: ''<nowiki>Юрій Федькович</nowiki>''; 8 avgust 1834, Storonets Putyliv, Bukovina — 11 janvar 1888, Cernivtsi) — [[Ukrajnə]] ənyvyšt və šair ijən Ukrajnə Bukovina xəlǧə zyvonədə ədəbijotə renesansi navəžəne<ref>[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CF%5CE%5CFedkovychYurii.htm Fedkovych, Yurii]. [[Ukrajnəšynosəti ensiklopedijə|Encyclopedia of Ukraine]].</ref>. == Səvonon == {{Səvonon sijohi}} [[Tispir:Ukrajnə ənyvyšton]] [[Tispir:Ukrajnə šairon]] nan6hh8r7t3t3s08534gwbzcd754jko