Wikipedia
tnwiki
https://tn.wikipedia.org/wiki/Tsebe_ya_konokono
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Pego
Faphegileng
Puisano
Modirisi
Puisano ya modirisi
Wikipedia
Puisano ya Wikipedia
Setshwantsho
Puisano ya setshwantsho
MediaWiki
Puisano ya MediaWiki
Tempolete
Puisano ya tempolete
Thuso
Puisano ya thuso
Karolo
Puisano ya karolo
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Aforika Borwa
0
779
55820
52878
2026-09-28T17:13:40Z
MomoTGM03
12504
Created by translating the section "Etymology" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375439630|South Africa]]"
55820
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox country
| conventional_long_name = Republic of South Africa
| common_name = South Africa
| native_name = {{small|{{name in various languages
| name = {{nobold|''(in other official languages)''}}<ref>{{Cite act |institution=Parliament of the Republic of South Africa |title=Constitution Eighteenth Amendment Act |date=27 July 2023 |volume=697 |number=47665 |language=en, tn}}</ref>
| af = {{lang|af|Republiek van Suid-Afrika}}
| zu = {{lang|zu|iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika}}
| ss = {{lang|ss|iRiphabhlikhi yoMzantsi Afrika}}
| nso = {{lang|nso|Repabliki ya Afrika-Borwa}}
| st = {{lang|st|Rephaboliki ya Afrika Borwa}}
| tn = {{lang|tn|Rephaboliki ya Aforika Borwa}}
| ts = {{lang|ts|Riphabliki ya Afrika Dzonga}}
| xh = {{lang|xh|IRiphablikhi yoMzantsi-Afrika}}
| ve = {{lang|ve|Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe}}
| nr = {{lang|nr|iRiphabliki yeSewula Afrika}}
}}}}
| image_flag = Flag of South Africa.svg
| alt_flag =
| flag2_border =
| image_coat = Coat of arms of South Africa (heraldic).svg
| coa_size = 75
| alt_coat =
| symbol_type = Coat of arms
| national_motto = "{{lang|xam|ǃke e꞉ ǀxarra ǁke}}" ([[ǀXam language|ǀXam]])<br />"[[Unity in diversity]]"
| national_anthem = "[[National anthem of South Africa|National Anthem of South Africa]]" <div style="padding-top:0.5em;" class="centre">[[File:South Africa National Anthem.ogg]]</div>
| image_map = {{Switcher|[[File:South Africa (centered orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|
[[File:South Africa adm location map.svg|frameless]]|Show map of South Africa|default=1}}
| map_caption =
| image_map2 =
| capital = [[Pretoria]] <small>(executive)</small>{{efn|Pretoria serves as the executive capital of South Africa, hosting the Union Buildings and the offices of the President and Cabinet.<ref name="three capitals1"/>}}<ref name="glance">{{cite web|title=South Africa at a glance |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance|website=South African Government |access-date=18 June 2020|archive-date=26 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526163527/https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance|url-status=live }}</ref><hr />[[Cape Town]] <small>(legislative)</small>{{efn|Cape Town is the legislative capital, home to the Parliament of South Africa, including the National Assembly and the National Council of Provinces.<ref name="three capitals1">{{cite web |title=South Africa's Three Capital Cities |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africas-three-capital-cities |website=gov.za |publisher=Government of South Africa |access-date=19 July 2025}}</ref>}}<ref name="glance" /><hr />[[Bloemfontein]] <small>(judicial)</small>{{efn|Bloemfontein serves as the judicial capital, hosting the Supreme Court of Appeal, the highest court for non-constitutional matters in South Africa.<ref name="three capitals1" />}}<ref name="glance" />
| largest_city = {{nowrap|[[Johannesburg]]<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/World.html|title=Principal Agglomerations of the World|publisher=City Population|access-date=30 October 2011|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225073559/http://www.citypopulation.de/World.html|url-status=live }}</ref><!--end nowrap:-->}}
| population_density_km2 = 50.8
| population_density_sq_mi =
| population_density_rank = 169th
| population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 63,015,904<ref name="Census-2022" />
| population_census = {{IncreaseNeutral}} 62,027,503<ref name="Census-2022" />
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 23rd
| population_census_year = [[2022 South African census|2022]]
| population_census_rank = 23rd
| official_languages = '''[[Languages of South Africa|12 languages]]'''<ref name="constitution.1.6">{{cite book|url=https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|title=The Constitution of the Republic of South Africa|publisher=Constitutional Court of South Africa|year=2013|edition=2013 English version|at=ch. 1, s. 6|access-date=17 April 2020|archive-date=23 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174423/https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="parliament.gov.za"/>{{idp|
* [[Afrikaans]]
* [[South African English|English]]
* [[Southern Ndebele language|Ndebele]]
* [[Pedi language|Sepedi]]
* [[Sotho language|Sesotho]]
* [[Tswana language|Setswana]]
* [[South African Sign Language]]
* [[Swazi language|Swazi]]
* [[Venda language|Tshivenda]]
* [[Xhosa language|Xhosa]]
* [[Tsonga language|Xitsonga]]
* [[Zulu language|Zulu]]
}}
{{collapsible list
| titlestyle = text-align:left;padding-left:0.5em;font-size:100%;<!--size of [show]/[hide] link-->
| liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
| title=Languages with special status<ref name="constitution.1.6"/>|[[Khoe languages]]| [[Khoekhoe language|Nama]]|[[Khoisan languages]]|[[German language|German]]|[[Greek language|Greek]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Hindi]]|[[Portuguese language|Portuguese]]|[[Telugu language|Telugu]]|[[Tamil language|Tamil]]|[[Urdu]]|[[Arabic]]|[[Hebrew language|Hebrew]]|[[Sanskrit]]
}}
| regional_languages =
| languages2_type =
| languages2 =
| ethnic_groups_year = 2022<ref name="Mitchley">{{Cite web |last=Mitchley |first=Alex |title=SA's population swells to 62 million - 2022 census at a glance |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sas-population-swells-to-62-million-2022-census-at-a-glance-20231010 |access-date=2023-10-11 |website=News24 |language=en-US |archive-date=11 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011171333/https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sas-population-swells-to-62-million-2022-census-at-a-glance-20231010 |url-status=live }}</ref>
| ethnic_groups = {{unbulleted list
| {{nowrap|81.4% [[Bantu peoples of South Africa|Black]]}}
| 8.2% [[Coloureds|Coloured]]
| 7.3% [[White South Africans|White]]
| 2.7% [[Indian South Africans|Indian]] or [[Asian (South Africa)|Asian]]
| 0.4% other
}}
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;
|85.3% [[Christianity in South Africa|Christianity]]
|7.8% [[Traditional African religions|Traditional faiths]]
|3.1% [[Irreligion in South Africa|No religion]]
|1.6% [[Islam in South Africa|Islam]]
|1.1% [[Hinduism in South Africa|Hinduism]]
|1.1% other}}
| religion_year = 2022
| religion_ref = <ref name="Census-2022"/>
| demonym = {{hlist|[[Demographics of South Africa|South African]]}}
| government_type = Unitary [[Parliamentary republics with an executive presidency|parliamentary republic with an executive presidency]]
| leader_title1 = [[President of South Africa|President]]
| leader_name1 = [[Cyril Ramaphosa]]
| leader_title2 = [[Deputy President of South Africa|Deputy President]]
| leader_name2 = [[Paul Mashatile]]
| leader_title3 = [[Speaker of the National Assembly of South Africa|Speaker of the National Assembly]]
| leader_name3 = [[Thoko Didiza]]
| leader_title4 = [[Chairperson of the National Council of Provinces]]
| leader_name4 = [[Refilwe Mtsweni-Tsipane]]
| leader_title5 = [[Chief Justice of South Africa|Chief Justice]]
| leader_name5 = [[Mandisa Maya]]
| legislature = [[Parliament of South Africa|Parliament]]
| upper_house = [[National Council of Provinces]]
| lower_house = [[National Assembly of South Africa|National Assembly]]
| sovereignty_type = Independence
| sovereignty_note = {{nowrap|from the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]]}}
| established_event1 = [[Union of South Africa|Union]]
| established_date1 = 31 May 1910
| established_event2 = [[Statute of Westminster 1931|Statute of Westminster]]
| established_date2 = 11 December 1931
| established_event3 = [[1960 South African republic referendum|Republic]]
| established_date3 = 31 May 1961
| established_event4 = [[Constitution of South Africa|Current constitution]]
| established_date4 = 4 February 1997
| area_km2 = 1,221,037
| area_footnote =
| area_rank = 24th
| area_sq_mi = 471,443
| percent_water = 0.380
| GDP_PPP = {{increase}} $1.071 trillion<ref name="IMFWEO.ZA">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref>
| GDP_PPP_year = 2026
| GDP_PPP_rank = 33rd
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $16,740<ref name="IMFWEO.ZA"/>
| GDP_PPP_per_capita_rank = 107th
| GDP_nominal = {{increase}} $479.964 billion<ref name="IMFWEO.ZA"/>
| GDP_nominal_year = 2026
| GDP_nominal_rank = 39th
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $7,503<ref name="IMFWEO.ZA"/>
| GDP_nominal_per_capita_rank = 107th
| Gini = 63.0 <!--number only-->
| Gini_year = 2023
| Gini_change = decrease
| Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite report|title=Human Development Report 2025: A matter of choice: People and possibilities in the age of AI|author=UNDP (United Nations Development Programme)|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_I-HDI_Table.pdf |date=6 May 2025|publisher=UNDP|access-date=28 September 2025|archive-date=6 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006062920/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_I-HDI_Table.pdf}}</ref>
| Gini_rank = <!-- 2nd --><!-- hid rank as source not clear -->
| HDI = 0.741 <!--number only-->
| HDI_year = 2023<!--Please use the year to which the data refers, not the publication year.-->
| HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref>
| HDI_rank = 106th
| currency = [[South African rand]]
| currency_code = ZAR
| time_zone = [[South African Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +2
| utc_offset_DST =
| DST_note =
| time_zone_DST =
| antipodes =
| date_format = Short formats:
* yyyy/mm/dd<ref>{{Cite web|title=Data Source Comparison for en-ZA|url=https://www.localeplanet.com/compare/en-ZA/index.html|access-date=5 May 2021|website=www.localeplanet.com|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816213516/https://www.localeplanet.com/compare/en-ZA/index.html|url-status=live}}</ref>
* yyyy-mm-dd<ref>{{Cite web|title=Data Source Comparison for af-ZA|url=https://www.localeplanet.com/compare/af-ZA/index.html|access-date=5 May 2021|website=www.localeplanet.com|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505092248/https://www.localeplanet.com/compare/af-ZA/index.html|url-status=live}}</ref>
| calling_code = [[Telephone numbers in South Africa|+27]]
| iso3166code = ZA
| cctld = [[.za]]
| today =
}}
[[Karolo:Aforika Borwa]]
[[Karolo:Pages using multiple image with auto scaled images]]
== Ethimoloji ==
Leina "AfrikaBorwa " le tswa mo lefelong le naga eno e leng mo go lone kwa ntlheng ya borwa jwa Afrika. Fa e sena go tlhomiwa, naga eno e ne ya bidiwa Union of South Africa ka Seesemane le {{Lang|nl|Unie van Zuid-Afrika}} ka [[Se-dutch|Sedatšhe]], e le bontsha gore e simolotse fa go ne go kopanngwa dikolone tse nne tsa Boritane. Go tloga ka 1961, leina le leleele la semmuso ka Seesemane e ntse e le "Republic of South Africa" le {{Lang|af|Republiek van Suid-Afrika}} ka [[Seburu|Seaforikanse]] . Naga e na le leina la semmuso ka [[Dipuo tsa semmuso tsa Aforikaborwa|dipuo di le 12 tsa semmuso]] . <ref>{{Cite web |title=The text |url=https://www.concourt.org.za/index.php/constitution/the-text |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225080137/https://www.concourt.org.za/index.php/constitution/the-text |archive-date=25 December 2023 |access-date=25 December 2023 |website=www.concourt.org.za}}</ref>
'''Mzansi''', e tserwe go tswa mo lefokong la [[Sethosa|Sexhosa]] {{Lang|xh|uMzantsi}} le le rayang "borwa", ke leina le le tlwaelegileng la AfrikaBorwa, <ref>{{Cite book |last=Livermon |first=Xavier |year=2008 |title=Johannesburg: The Elusive Metropolis |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-8121-1 |editor-last=Nuttall |editor-first=Sarah |location=Durham |page=283 |chapter=Sounds in the City |quote=''Mzansi'' is another black urban vernacular term popular with the youth and standing for South Africa. |access-date=5 January 2016 |editor-last2=Mbembé |editor-first2=Achille |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hNONyzwm420C |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502074447/https://books.google.com/books?id=hNONyzwm420C |archive-date=2 May 2019 |url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Mzansi DiToloki |url=http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116135926/http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |archive-date=16 January 2014 |access-date=15 January 2014 |publisher=Deaf Federation of South Africa |quote=uMzantsi in Xhosa means 'south', Mzansi means this country, South Africa}}</ref> fa makoko mangwe a sepolotiki [[Bo-Aforika-Jotlhe|a Pan-Africanist]] a rata lefoko " Azania ", le le tswang mo Segerikeng, e seng mo puong ya Afrika.
025mov4wnti9ujxwqbamkj55pvt8zu0
Mosadi
0
2982
55889
40831
2026-09-29T10:56:00Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55889
wikitext
text/x-wiki
[[File:Burka_Jelagat_Doha_2010.jpg|right|thumb|Setlhopha sa batabogi ka ngwaga wa 2010.]]
[[File:Defense.gov_photo_essay_100309-D-0653H-018.jpg|right|thumb|Bagaka ba tsa bosole kwa moletlong wa segopotso.]]
[[Setshwantsho:20180405 FIFA Women's World Cup Qualification AUT-SRB Kristina Inhof 850 6519.jpg|thumb|Mosadi]]
'''Mosadi''' ke ''motho yo o monamagadi''. Lentswe la ''mosadi ''le dirisiwa segolo go ''mogodi'', fa lentswe le ''mosetsana'' e le lentswe le ka setlwaedi le beetsweng ''ngwana'' kgotsa ''moadolesente'' yo o monamagadi. Lentswe le ''mosadi'' gape le dirisiwa ka gale go supa motho yo o monamagadi go sa lebelelwa mengwaga, jaaka le dirisiwa mo difreising tsa go tshwana le "''ditokelo tsa basadi"'' "women's rights". "''Mosadi''" gape le ka nne la raya boikayo-bong jwa motho (person's gender identity.<ref name="MorrowMessinger">''Sexual Orientation and Gender Expression in Social Work Practice'', edited by Deana F. Morrow and Lori Messinger (2006, ISBN 0231501862), page 8: "Gender identity refers to an individual's personal sense of identity as [man] or [woman], or some combination thereof."</ref>). Basadi bao ba nang le bokao ba tlhago gantsi ba kgona go ka tsala/tshola [giving birth] go tloga ka nako ya puberty go fitlha ka menopause. Go ya ka go ikaya-bong, batho ba ba tlolagantshitseng bong [transgender people] bao ka botsalo go lepilweng gore ke ba ba botona [determined to be [[Man|male]]] mme ba ikaya e le basadi ga ba kgone go ka tsala/tshola. Bangwe batho [ba-intersex] ba ba ikayang e le basadi ga ba kgone go ka tsala ka ntlha ya gongwe e le fa ba sterilaisitse sterility kgotsa ba gotsitse Y khromosounu [inheriting Y chromosomes] e le nngwe kgotsa go feta. Ka sewelo mo mabakeng a a rileng/a a tswileng thata, batho bao ba nang le Swyer syndrome ba ka tsala/tshola ka thuso ya melemo [medical assistance]. Go phunyeletsa ka ditso kgotsa ka histori basadi ba itseetse kgotsa ba tshwaetswe go tsea dikarolo tsa mehutahuta.
== Ethimoloji ==
Go peleta mosadi ka Seisimane go tsweletse thata go ya ka meleniamo e e fetileng go tswa go ''wīfmann''<ref>"wīfmann": Bosworth & Toller, ''Anglo-Saxon Dictionary'' (Oxford, 1898-1921) p. 1219. </ref> go ya go ''wīmmann'' go ''wumman'', mme bofelelong, mopeleto wa segompieno wa mosadi [''woman''.<ref>''Webster's New World Dictionary, Second College Edition'', entry for "woman".</ref>]. Mo Seisemaneng sa kgale, ''wīfmann'' e ne e kaya motho yo monamagadi "female human", e le fa ''wēr'' e kaya motho yo motona "male human". ''Mann'' kgotsa ''monn'' e ne e na le bokao bong jo bo magareng [gender-neutral] jwa motho "human", e tsamaelana le motho 'person' kgotsa mothomongwe 'someone' ka Seisemane sa se gompieno; le fa go le jwalo, botlamoraga ga Norman Conquest, lentswe le'' monna ''le simolotswe go dirisiwa thata go kaya ''motho yo motona ''"male human", mme bofelong jwa sentshwuari ya bo-13 la khurumetsa tiriso ya lentswe la kgale ''wēr''.<ref>[http://dictionary.reference.com/search?q=man man] - definition Dictionary.reference.com</ref> Tumapou f and m mo go ''wīfmann'' e hueditswe ka mo sebopegong sa gompieno sa "woman", fa ntlha ya tshimologo e e neng e kaya bonamagadi "female", e tsamaile semantic narrowing go tlisa tlhaloganyong mosadi yo o nyetsweng ("wife"). Ke misconception o o tlwaelegileng wa gore lentswe le "woman" go ya ka ethimoloji le lomagane le "womb", leo le tswang go lefoko le le farologaneng la Seisemane sa kgale, ''wambe '' le le kayang "stomach" (sa botona kgotsa bonamagadi; SeJeremanae sa gompieno se itshwareletse ka lentswe le le colloquial "Wampe" le letswang mo go Middle High German le le kayang "potbelly").<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/ie/germet&text_number=%20562 Germanic Etymology]</ref><ref>[http://www.dict.cc/?s=wampe dict.cc, DT-EN, entry: Wampe]</ref> Le fa gontse jalo, boikaketso jo bo jaana jwa tlhago ya lentswe le "woman" e tlhagile le mo dikwalong.<ref>e.g. </ref>
=== Biological symbol ===
Letshwao la pholanete ya Venus ke sekai gape sa sesadi [female sex.<ref>Jose A. Fadul. </ref>] se se dirisiwang mo baelojing. Ke mokgwanyana wa seemedi sa seipone sa letsogo [hand-mirror] sa modimogadi Venus kgotsa letshwao la khutswafatso la modimogadi: modiko o o nang le sefapanonyana se se equilateral ka fa tlase. Letshwao la Venus gape le emela senamagadi/bonamagadi [femininity], mme ka alkhemi kgale se ne se emela koporo [copper]. BaBoalkhemi ba agile letshwao le go tswa mo modikong (go emela mowa [spirit]) mo godimo ga sefapano se se equilateral (se emetse matter).
== Terminology ==
[[file:venus symbol (heavy pink).svg|frameless|right|upright=0.5]]
'''Bosadi '''ke nako mo bophelong motho yo monamagadi ga a setse a fetile bongwana le boadolosense, ka setwaelo mengwageng ya bo 18.
Lefoko le ''mosadi'' le ka dirisiwa ka setlwaedi, go raya motho mongwe le mongwe yo o monamagadi kgotsa fa re nankolla, go raya mogodi mongwe le mongwe yo o monamagadi fa a bapisiwa le ''mosetsana''. Lefoko le mosetsana tlhagong le raya "motho yo moswa jwa bong bongwe le bongwe" ka Seisimane [English];<ref>Used in Middle English from c. 1300, meaning 'a child of either sex, a young person'. </ref> e ne e le kwa tshimologong ya sentshwuari ya bo16 fa e tla go ray ngwana yo o namagadi [a ''female'' child].<ref>By late 14th century a distinction was arising between female children, often called 'gay girls' – and male, or 'knave girls' -: a1375 William of Palerne (1867) l. 816 ' Whan þe gaye gerles were in-to þe gardin come, Faire floures þei founde.' </ref> Lentswe le ''mosetsana'' go le gale le dirisiwa colloquially go kaya mosadi yo moswa kgotso yo a sa nyalwang; le fa go le jalo, mo metlheng ya mengwaga ya bo 1970 fa e simolola babosadi challenged tirisi ya mofuta wo ka gonne tiriso ya lefoko le go kaya mosadi yo o godileng e ne e ka tlisa kgopisanyo. Segolobogolo, mantswe a tlwaelo a a neng a dirisiwa pele jaaka ''mosetsana wa ofisi'' [''office girl''] ga a tlholwe a diririwa ka bophara. Conversely, mo ditsong dingwe tse di amantshang tlotla [honor] ya losika le bokgarebe [virginity] bonamagading, lefoko le ''mosetsana'' le dirisiwa go kaya lefetwa (mosadi yo a sa kakeng a nyalwa) ''[''never-married woman]; ka mokgwa wo le dirisiwa ka tsela e e [roughly analogous to the obsolete English ''maid'' or ''maiden'']. Go kaya motho yo monamagadi yo a sa nyalwang jaaka ''mosadi'', mo ditsong tseo, go ka akanngwa gore o na le maiphitlhelo a tlhakanelo-dikobo, eo e ka nnang thogako losikeng lwa gagwe.
[[Category:All articles with unsourced statements]]
[[Category:Articles with unsourced statements from April 2015]]
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[''<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">citation needed</span>'']</sup>
Go na le mafoko a mefutafuta a dirisiwang go kaya boleng ba go nna mosadi. Lentswe le "bosadi" le raya fela seemo sa boleng sa mosadi, a setse a kgabagantse menarche; "sesadi" "femininity" le dirisiwa go kaya bontlhanngwe jwa boleng jwa bonamagadi jo bo gokaganeng le maikutlo mangwe a diroles tsa bong [gender roles]; sebosadi "womanliness" se tshwana le sesadi "femininity", e fela ka setlwaedi se gokagane le ye e farologaneng ya diroulo tsa bong; bosesadi "femaleness" ke lentswe le le tlwaelegileng, e fela gantsi le dirisiwa ka bokhutshwane go bosesadi ba motho "human femaleness"; "distaff" ke letlhaodi la kgale le le tswang go ditiro tsa basadi tsa tlwaelo tsa mologi spinner, ga jaanong le dirisiwa fela ka maabomo archaism; "muliebrity" ke neologism (le tlhaga go Selatini) go raya [counterpart] ya bonamagadi ya "virility", e fela e dirisiwa ka go repa, ka nako dingwe go raya fela bosadi "womanhood", ka nako dingwe sesadi "femininity" ka nako dingwe gape jaaka lentswe la kakaretso la mosadi.
[[Category:All articles with unsourced statements]]
[[Category:Articles with unsourced statements from April 2015]]
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[''<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">citation needed</span>'']</sup>
Menarche, tshimologo ya menstruation, e dirafala go tloga ka ngwaga wa 12-13. Ditso di le dintsi di na le mareo a tlodiso [rites of passag] go tshwaa fa mosetsana a . . . coming of age, jaaka fa a tlhomamisiwa mo makaleng a mangwe a boKresete [Christianity],
[[Category:All articles with unsourced statements]]
[[Category:Articles with unsourced statements from April 2015]]
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[''<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">citation needed</span>'']</sup> bat mitzvah ka seJuta [Judaism], kgotsa tlwaelo ya go dira moletlo o o botlhokwa ya matsalo birthday a mangwe (ka kakaretso magareng ga 12 le 21), jaaka Quinceañera ba Latin America.
== History ==
Basadi ba pele bao maina a bone a itseweng archaeology a akaretsa:
* Neithhotep (c. 3200 BCE), mosadi wa Narmer le kgosigadi wa ntlha wa Egepeta ya kgale [ancient Egypt].<ref>Aidan Dodson & Dyan Hilton (2004). </ref><ref>J. Tyldesley, ''Chronicle of the Queens of Egypt'', 2006, Thames & Hudson.</ref>
* Merneith (c. 3000 BCE), consort and regent ya Egepeta ya kgale metlheng ysdinasti ya ntlha [first dynasty]. E ka be e ne e le mmusisi wa Egepeta ka bo ena. <ref name="books.google.co.uk"><cite class="citation book">Wilkinson, Toby A.H. (2001). </cite></ref><ref>Aidan Dodson & Dyan Hilton (2004). </ref>
* Merit-Ptah (c. 2700 BCE), le ena o dutse kwa Egepeta gape ke mosadi wa pele wa go nna ngaka [physician] le wa tsa matlhale [scientist].<ref>[https://web.archive.org/web/20150923175530/http://www.astr.ua.edu/4000WS/MERIT_PTAH.html Merit-Ptah] at the University of Alabama.</ref>
* Peseshet (c. 2600 BCE), ke ngaka [physician] kwa Ancient Egypt.<ref>Plinio Prioreschi, ''A History of Medicine'', Horatius Press 1996, p. 334.</ref><ref>Lois N. Magner, ''A History of Medicine'', Marcel Dekker 1992, p. 28.</ref>
* Puabi (c. 2600 BCE), kgotsa Shubad – kgosigadi ya kwa Ur yoo lebitla la gagwe le fitlhetsweng le na le diartifacts tsa tlhwatlhwa e e kwa godimo. Dikgosigadi dingwe tsa kwa Ur tse di itseweng tsa pele ga Sargonic (bahumagadi ba segosi) ba akaretsa Ashusikildigir, Ninbanda, le Gansamannu.<ref><cite class="citation book">Elisabeth Meier Tetlow (2004). </cite></ref>
* Kugbau (''circa'' 2,500 BCE), a taverness from Kish chosen by the Nippur priesthood to become hegemonic ruler of Sumer, and in later ages deified as "Kubaba"
* Tashlultum (c. 2400 BCE), Akkadian kgosigadi, mosadi wa Sargon of Akkad gape e le mmagwe Enheduanna.<ref><cite class="citation book">Elisabeth Meier Tetlow (2004). </cite></ref><ref><cite class="citation book">Michael Roaf (1992). </cite></ref>
* Baranamtarra (c. 2384 BCE), prominent and influential queen of Lugalanda of Lagash. Dikgosigadi dingwe tse di itseweng tsa pele ga-Sargonic tsa dynasty ya ntlha ya Lagash di akaretsa Menbara-abzu, Ashume'eren, Ninkhilisug, Dimtur, le Shagshag, mme maina a a mmalwa a dikhumagatsana dingwe le one a a itsege. <br>
* Enheduanna (c. 2285 BCE),<ref><cite class="citation web">Samuel Kurinsky. </cite></ref><ref><cite class="citation web">Jennifer Bergman (19 July 2001). </cite></ref> moprisitagadi o mogolo [high priestess] wa tempele ya modimo wa Ngwedi [ Moon God] kwa Sumerian motsemogolong wa Ur mme ka gongwe e le mmoki wa ntlha yo a itsegeng ebile e le mokwadi wa ntlha wa bong bongwe le bongwe.<ref><cite class="citation book">J. M. Adovasio, Olga Soffer, Jake Page (2007). </cite></ref>
== Biology le bong ==
[[File:Scheme_female_reproductive_system-en.svg|right|thumb|The human female reproductive system]]
[[File:Sky_spectral_karyotype.png|right|thumb|Spectral karyotype of a human female]]
[[File:Anterior_view_of_human_female_and_male,_with_labels.png|alt=Photograph of an adult female human, with an adult male for comparison. Note that both models have partially shaved body hair.|left|thumb|Setshwantsho sa motho yo mogolo yo monamagadi, le mogodi yo motona go ba tshwantshanya. Tsaya tsia go re bobedi bo beotse bontlhabongwe ba moriri wa mmele. ]]
Fa re leba ka biology, ditho tsa thobalano [sex organs] tsa bosadi di amega mo reproductive system, ntswa secondary sex characteristics di amega mo go otleng bana kgotsa, mo ditsong tse dingwe, go ngoka e tona/molekane. Di ovaries, go tlhakana le tiro ya tsona ya go laola tsweletso/tlhagiso ya dihomounu, di tsweletsa digamete tsa bosadi tse di bidiwang mae [eggs] a o, fa a umisitswe [fertilized] ke digamete [sperm] tsa e tona, a bopa new genetic individuals. Popelo [uterus] ke setho se se nang le tlhono/thisu [tissue] e e sireletsang ebile e godisa le go tsweletsapele kgolo ya fetase[fetus] le mothapo/mosifa o e tlong go e alola ge e belega/tshola. Vagina e dirisiwa mokotong le fa go belegwa, le fa lentswe le 'vagina' le dirisiwa segolo setona colloquially le ka tsele e e sa tshwaneleng mo lelemeng la Seisemane go raya vulva kgotsa bokantle ba setho sa bosadi [external female genitalia], eo e nang le (ge re akaretsa le vagina) labia, lelengwana/nawa [clitoris], le urethra ya bosadi. Letswele [breast] le tlhagelela matuteng a a monate [sweat gland] go tsweletsa masi/lebese, secretion e e dikotla ke thwadi semelong sa diamusi, yona le bophelo le pelego. Mo basading ba ba godileng, letswele le tonogile thata go gaisa diamusi tse dingwe; go tonoga go, e seng fela tsweletsong ya masi, e ka be bonnyane e le ka lebaka la kgetho ya thobalano [sexual selection]. (Ditseleng dingwe tse banna ba farologaneng ka sebopego le basadi, bona monna [[[man]]].)
[[Category:All articles with unsourced statements]]
[[Category:Articles with unsourced statements from April 2015]]
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[''<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">citation needed</span>'']</sup>
Seseng ka nako ya fa fetal e bopega, diembryo tsa bong bobeding di tlhagalela di le gender-neutral. Jaaka mo mabakeng ao go senang bong, jaaka mehuta e e tsweletsang asexually [reproduce asexually], tlhago e e gender-neutral e kgaufi le ya bosadi go na le ya botona. Fetus gantsi e golela bonnng/botoneng fa e le exposed to a significant amount of testosterone (segolo thata ka fetus e na le Y chromosome go tswa go ntate/rre). Ga go se jalo, fetus gantsi e golela bosading, segolo thata fa fetus e na le X chromosome go tswa go ntate/rre, kgotsa gape fa ntate a sa abelana ka chromosome X kgotsa ya Y. Morago ka nako ya puberty, estrogen e feminisa lekgarebe, e mo fe semelo sa bong sa bagodi/ go gola.
[[Category:All articles with unsourced statements]]
[[Category:Articles with unsourced statements from April 2015]]
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[''<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2015)">citation needed</span>'']</sup>
Go se lekalekane ga go lepalepana ga dihomounu tsa bomme le dikhemikale (kgotsa diretebatsi) di ka fetola popego ya sekondari ya bong ba difetase. Basadi ba le bantsi ba na le karyotype 46,XX, fela a le mongwe go ba ba sekete o tla ba le 47,XXX, gape a le mongwe go ba ba 2500 o tla baana le 45,X. Se se ganana le karotype ya bonna tota ya 46,XY; ka jalo, di chromosomes X le Y di itsiwe ka bonamagadi le botona, go ya ka tatelano. Ka gonne batho ba gotsa fela mitochondrial DNA go tswa mo ovum ya mme, dithuto tsa genetic tsa bonamagadi ka gale di lepa mitochondrial DNA.{{citation needed|date=April 2015}}
Le fa ngwana a kaiwa le yo monamagadi se ga se ga ntsi se kaya gore mo nakong e e tlang ngwana yo o tla ikaya jalo (lebelela gender identity). Sekao, intersex individuals, ba seemo le/kgotsa popego ya tlhago tse di tswakaneng, ba ka dirisa bokao bongwe fa ba tlhekisa ikano ya bone. Kwa tsalong, bana ba ka fiwa bong go ikaegilwe mo dithong tsa bona tsa bong. Mo mabakeng a mangwe, le fa ngwana a na le dichromosone tsa XX, fa a tsetswe ka ntsutsu, ba godisiwa ka botona.<ref name="Fausto-Sterling2000"><cite class="citation book">Fausto-Sterling, Anne (2000). </cite></ref> Go na gape le transgender le basadi ba transsexual, bao ba neng ba kailwe ka botona fa ba tsalwa, e fela ba kaiwa jaaka e le basadi; go na le ditlhaloso tse di farologaneng tsa lephedisano, semolao, le boleng tseo di leng mabapi le kgang e. (lebelela trans woman).{{citation needed|date=April 2015}}
[[File:11-stages-womanhood-1840s.jpg|left|thumb|"The Life & Age of Woman - Stages of Woman's Life from the Cradle to the Grave",1849]]
Le fa bonnyane go tsalwa ba ba namagadi go na le ba ba tona (selekanyo se tsamaela go 1:1.05), ka ntlha ya botshelo jo bo eletswang jo be telele go na le banna ba le 81 fela ba ba leng mo mengwageng ya 60 kgotsa go feta mo basading ba le 100 ba mengwage e e tshwanang. Basadi go le gontsi ba tshela sebaka se se telele go gaisa banna. <ref><cite class="citation web">[http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-is-life-expectancy-lo "Why is life expectancy longer for women than it is for men?"]</cite></ref><nowiki> Se setlholwa ke mabaka a a tlhakaneng :genetics (redundant and varied genes present on sex chromosomes in women); sociology (jaaka lebaka la gore merafeng ya sešeng ga go a lebelelwa mo gore basadi ba ka tsenela tiro ya bosole [military service]); dikgetho tsa maphelo [health-impacting] (tse jaaka go ipolaya [suicide] kgotsa go goga sekarete, le go nwa bojalwa [alcohol]); go nna teng ga homounu ya bonamagadi estrogen, yeo e nang le cardioprotective effect mo basading ba premenopausal; le di effect tsa high levels of androgens mo banneng. Go tswa go palogotlhe ya batho/setšhaba, go na le banna ba ba 101.3 go 100 lengwe le lengwe la basadi (source: 2001 World Almanac).</nowiki>{{citation needed|date=April 2015}}
[[File:Lactancia_bebe_aire_libre.jpg|thumb|upright|Mosadi o amusa leseana la gagwe]]
Mebele ya basetsana e tsamaya diphetogo ga nnyane ga ba le mo nakong ya puberty, go tshwana le fa go tlhaologile le maitemogelo a basimane. Puberty ke tsamao ya diphetogo tsa lebopo eo mmele wa ngwana [child's body] o golang go mmele wa mogodi go kgona [sexual reproduction] go kgonisa fertilisation. E tlhotlholetswa ke ditshupetso tsa di homounu [hormonal signals] go tswa mo bokong brain go ya go gonads-e ka nna diovari kgotsa ditestes. Go arabela ditshupetso, di gonads di ntsha dihomounu tseo di sisinyang libido le kgolo, tiro, le phetogo ya boboko, marapo [[[Lerapo|bones]]], mesifa [muscle], madi [blood], letlalo [skin], moriri [hair], matswele [breasts], le ditho tsa thobalano [sexual organs]. Physical growth—boleele le boima- di and weight—accelerates mo karolong ya ntlha ya puberty gape e fela fa ngwana a tlhagisitse mmele wa bogodi. Go fitlhelela kgolo ya bokgoni ba go tswetsa tsalo, pre-pubertal, dipharologano tsa popo magareng ga basimane le basetsana ke di genitalia, ntsutsu [penis] le phene [vagina]. Puberty ke tsamao e go le go ntsi e diragalang magareng ga mengwaga ya bo 10–16, e fela megwaga e e farologane go ya go mosetsana go mosetsana. Tshupokgolo fa mosetsana a le mo puberty ke menarche, tshimologo ya go ya sesading [menstruation], eo e diragalang bonnyane magareng a mengwageng ya bo 12–13.<ref name="Tanner">(Tanner, 1990).</ref><ref name="U.S. menarche"><cite class="citation journal">Anderson SE, Dallal GE, Must A (April 2003). </cite></ref><ref name="Canadian menarche"><cite class="citation journal">Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H (2010). </cite></ref><ref name="UK menarche"><cite class="citation journal">Hamilton-Fairley, Diana. </cite></ref>
Basetsana ba le bantsi ba ya through menarche gape ba kgona go ka ima [pregnant] ba tshola bana [bear children].<ref>Menarche and menstruation are absent in many of the intersex and transgender conditions mentioned above and also in primary amenorrhea.</ref> Se ka setlwaedi se tlhoka internal fertilization ya mae a gagwe ka sperm sa monna ka thobalano [sexual intercourse], le fa artificial insemination kgotsa go jalelela ka karo [surgical implantation] ga embryo e e le teng le yone go a kgonagala (lebelela reproductive technology). Thuto ya tsa tlhagisotsalo ya bonamagadi le ditho tsa tlhagiso [reproductive organs] e bitswa gynaecology.{{citation needed|date=April 2015}}
== Tsa bophelo ==
[[File:Pregnancy_26_weeks_1.jpg|thumb|upright|Mosadi yo o moimana]]
Pholo ya basadi di kaya dio dingwe tsa maphelo tse di lebaganeng thwi le pholo ya basadi ya ditho-popego tsa bonamagadi. Go malwetsi mangwe a segolo se tonna a tlhomarang basadi, jaaka lupus. Gape, go na le malewetsi mangwe a a tsalanang thata le bong [gender-related illnesses] a a bonong kgafetsa kgafetsa kgots fela mo basading, sekao, kankere ya matswele [breast cancer], cervical cancer, or ovarian cancer. Basadi le banna ba na le matshwao a a farolaganeng a bolwetsi gape ba ka responta ka go go farologaneng kalafing ka ditlhare. Karolo e ya diphuphutso/dinyakisiso e ithutiwa ke ba gender-based medicine.{{citation needed|date=April 2015}}
Kgang ya pholo ya basadi e tseetswe godimo ke bontsi ba feminists, segolo thata moo go amanang le reproductive health. Pholo ya basadi e filwe leemo magareng a bophara mmeleng wa kitso e e nopolwang, go ba bangwe, ke World Health Organisation, eo e beyang botlhokwa bonng jaaka e le ekaego ya tsa pholo .<ref>http://www.who.int/social_determinants</ref>
Maternal mortality kgotsa maso a botswetse a tlhaloswa ke ba WHO jaaka e le "leso la mosadi fa e le moimana kgotsa sebakeng sa matsatsi a 42 a phediso/pheletso ya boimana, go sa tlhaole gore ke sebaka se se kae goba lefelo le lefe la boimana, go tloga go mabaka a a ka bong a amana le go kgotsa a ronkgile ke boimana kgotsa tsamao ya bone e seng go tswa kotsing kgotsa mabaka a kotsi."<ref><cite class="citation web">[http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ "WHO | Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)"]. </cite></ref> Bo nnyane diperesente di le 99% tsa maso a boimana a diragala mo dinageng tse di santseng di ikaga. Go feta seripa sa ona go diragala kwa sub-Saharan Africa gape bogolo ngwe-tharong kwa South Asia. Mabaka magolo a maso a pelego ke go tsorotla madi (segolo go tswa madi fa morago ga tsholo ya ngwana ), tshwaetso (ka tlwaelo fa morago ga tsholo ya ngwana), pre-eclampsia le eclampsia, khutliso-boimana e e sa bolokegang, le boimana bjo bo kgweleaneng ka ntlha ya bolwetsi ba letadi [malaria] le HIV/AIDS.<ref><cite class="citation web">[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs348/en/ "WHO | Maternal mortality"]. </cite></ref> dinaga di le dintsi tas Yuropa, Australia, le Japane le Singapore di bolokegile that mabapi le tsa tsholo ya bana, fa dinaga tsa Sub-Saharan di le diphata tota.<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html "The World Factbook"]. </cite></ref>
== Ditokelo le tokologo ya Reproductive ==
[[File:Sterilization_states.jpg|right|thumb|A poster from a 1921 eugenics conference displays the U.S. states that had implemented sterilization legislation.]]
Reproductive rights are legal rights and freedoms relating to reproduction and reproductive health. The International Federation of Gynecology and Obstetrics has stated that:<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20140223203421/http://www.figo.org/projects/reproductive_and_sexual_health "Resolution on Reproductive and Sexual Health | International Federation of Gynecology and Obstetrics"]. </cite></ref>
: (...) ditokelo tsa botho tsa basadi di akaretsa tokelo tsa bone go ka laola godimo ga le go tsea kgato ka tokologo le boikarabelo mo mabakeng a a amanang le bong ba bone, go akaretsa tsa pholo ya bong le itsweletso, kwa ntle ga kgapeletso, kgethololo le kgwetlho. Bolosika bjo bo lekanang magareng ga basadi le banna mo mabakeng a tsa botsalano bonng le itswalong, go akaretsa tlhompho ka botlalo go tlhompha botho ba motho,go tlhoka tlhompho ya pelegano, tumelano le kabelano ya maikarabelo go maithswaro a bong le ditlamorago tsa ona. <br>
Tlolo ya ditokelo tsa itsweletso di akaretsa boimana ka kgapeletso [forced pregnancy], go imisiwa ga kgapeletso [forced sterilization] le khutliso-boimana ka kgapeletso [forced abortion].
Go emisiwa ka kgapeletso go ne go dirisiwa nakong seripeng sa ntlha sa sentshuari ya bo 20th bogolo ke dinaga tsa Bophirimatsatsi. Go emisiwa ka kgapeletso le khutliso-boimana ka kgapeletso di begwa e le mekgwa e sešeng e dirisiwang mo dinageng tse di jaaka Uzbekistan le China.<ref><cite class="citation news">[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-17612550 "Uzbekistan's policy of secretly sterilising women"]. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.bbc.co.uk/programmes/b01fjx63 "BBC Radio 4 - Crossing Continents, Forced Sterilisation in Uzbekistan"]. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/asia-pacific/china/130409/china-mother-dies-after-forced-sterilization-one-child-policy "China 'one-child' policy: Mother of 2 dies after forced sterilization"]. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/thousands-risk-forced-sterilization-china-2010-04-22 "Thousands at risk of forced sterilization in China | Amnesty International"]. </cite></ref><ref><cite class="citation news">[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18435126 "China forced abortion photo sparks outrage"]. </cite></ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/HRNK_HiddenGulag2_Web_5-18.pdf |access-date=2017-01-06 |archive-date=2015-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313045221/http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/HRNK_HiddenGulag2_Web_5-18.pdf |url-status=dead }}</ref>
Tlhokego ya melao e e maleba ya tsa kgwetlo ya thobalano e tlhakane le The lack of adequate laws on sexual violence combined with the lack go tlhokega ga phitlhelelo go dithibela-pelego [contraception] le/kgotsa khutliso-boimana [abortion] ke mabaka a kgapeletso ya boimana (lebelela boimana ka peto [pregnancy from rape]).{{citation needed|date=April 2015}}
== Ditiro ka setso le bong ==
[[File:Weaving_profile.jpg|thumb|Mosadi yo o logang. Tiro ka Textile kwa ga lowe le ka histori le mo ditsong di le dintsi, ke modiro wa bahumagadi/basadi]]
Mo ditsong di le dintsi tsa prehistoric, basadi ba tsere karole e e rileng ya setso. Mo ditšhabeng tsa botsomi-le-bokgobokelo [hunter-gatherer], basadi ka karetso e ne e le bakgoboketsi ba dijo tsa dijalo, diphoofotswana, dijonyana tsa diphoofotswana le ditlhapi, fa banna ba tsoma nama ya diphoofolo tse kgolo. {{citation needed|date=April 2015}}
Mo setšheng, dikarolo ka bong di fetogile e le tota. Kwa ga lowe, go tloga bonnyaneng, kgatlhegelo ya ditiro e ne segolo e lebisitswe ntlheng e e rileng go ya ka bong.<ref><cite class="citation book">Sharpe, S. (1976). </cite></ref> Go ya ka dingwao, basadi ba klase ya magareng [middle class women] ba ne ba amega mo ditirong tsa segae segolo thata tsa tlhokomelo ya bana. Basadi ba ba humanegi bone, bogolo ba klase ya go dira [working class], le fa se gantsi e setse e le se se eletswang, maemo a tsa moruo a ba gapeleditse go batla tiro kwa ntle ga legae. Ditiro di le dintsi tse di neng di le teng mo go bone e ne e le tse di duelang madi a a kwa tlase go lekannwga le tseo di leng teng go banna. {{citation needed|date=April 2015}}
Fa diphetogo mebarakeng ya madirelo di tla di e ba teng, go ba gona ga bothapiwa go fetogile fela go tloga tirong ya 'ditshila', diureng tse ditelele tsa mediro ya kwa difekethering go ya go ditiro tse di "tlhwekileng", tse di tlhomphegang tsa diofisi tseo di neng di tlhoka thuto, botseakarolo ga basadi kwa madirelong a kwa U.S.go tlhatlhogile ka 6% ka 1900 go ya go 23% ka 1923. Go suta go go badiredi go tlisiitse diphetogo mo maikutlo a basadi kwa tirong, gwa dumelela go tla ga menololo ya ditiro eo ditswamorago tsa yone di direlng basadi go nna career and education oriented.{{citation needed|date=August 2014}}
[[File:WomanFactory1940s.jpg|thumb|Ka nako ya Ntwa ya Bobedi ya Lefatshe [World War II], basadi bangwe ba ne ba dira ditiro tseo ka ditso tsa dinako tseo go ne go twe ke tsa bonna.]]
Ka bo 1970s, diachademiki tsa bomme di le dintsi, go akaretsa ba thutamatlhale, di ne tsa ikatologanya le go tshola bana. E fela, go phunyeletsa di 1980s, diinstitushene di lekile go lekalekanya maemo a banna le basadi tkwa mafelobodirelo. Le fa go le jalo, go se lekalekane fa kwa gae go ragile ditšhono tsa basadi go ka atlega jaaka banna. Basadi ba diprofeshenale ba santsane ba lebagane le mediro ya selegae le tlhokomelo ya bana. Jaaka fa batho ba a tle ba bue, ba na le "mekgweleo 'mebedi" eo e sa ba letleleleng nako le matla a go ka tswelela ka tsa ditiro. Le gone, le fa go ne go na le go oketsega ga tekatekanyo ya go tsea karolo tsa bong ka mo gae bobeding ga banna le basadi, thuto-nyakisiso ya sešeng e bontshitse gore basadi ba itebagantse le tsa morality, fairness, and well-being, fa banna ba itebagantse le social conventions.<ref>Gere, J., & Helwig, C. C. (2012). </ref> Go fitlhela ka tshimologong ya sentshuari ya bo 20th, dikholotshe tsa basadi kwa U.S. di ne di required gore ditokololo tsa fakhalti tsa basadi di nne di sa nyalwa, se se itshetlegile mo goreng mosadi a ka se kgone go ka tswelela a tshwere di full-timeprofeshene tse pedi ka nako e le nngwe. Go ya ka Schiebinger, " Go nna wa tsa matlhale o le mosadi ebile o le mme ke mokgweleo mo setšhabeng se se solofelang gore basadi go le gontsi go feta banna ba bea lelwapa pele ga ditiro tsa bone. [Being a scientist and a wife and a mother is a burden in society that expects women more often than men to put family ahead of career.]" (pg. 93).<ref><cite class="citation book">Schiebinger, Londa (1999). </cite></ref>
mekgatlho e emelela equality of opportunity bong ka bobedi le equal rights go sa kgathalatsege bong. Ka tswakatswakano ya diphetogo tsa tsa moruo [economic] le maiteko a mokgatlho ya bahumagadi [feminist],{{Specify|date=May 2007}} mo mengwagasomeng ya jaanong basadi mo merafeng e le mentsi ba na le phitlhelelo ya mediro e e kwa godimo ga ya maloba ya kagolegae [homemaker].
Etswa palo e kgolwane ya basadi e batla thuto e e kwa godimo, dituelelo gantsi di kwa tlase ga tsa banna. dikgang tsa CBS News ka 2005 di tleimile gore mo United States basadi ba ba mengwageng e 30 go ya go 44 gape ba na le dikiri ya unibesithi ba dira diperesente di le 62 ya banna bao ba nang le dithuto tsa go tshwana le tsa bone, kelo e e ka tlasenyana ga dinaga tse di 19 kwa ntle ga tse tharo kwa dipalo di fumanegang. ditšhaba dingwe tsa Bophirimatsatsi tseo di duelang dituelo tse di sa lekalekaneng ke Jeremane, New Zealand le Switzerland.<ref><cite class="citation news">[http://www.cbsnews.com/stories/2005/09/13/national/main838207_page2.shtml?tag=contentMain;contentBody "U.S. Education Slips In Rankings"]. </cite></ref>
=== Kgwetlho kgatlhanong le basadi ===
[[File:Campaign_road_sign_against_female_genital_mutilation_(cropped).jpg|thumb|Khampheini kgatlhanong le female genital mutilation – letshwao la tsela kgaufi le Kapchorwa, Uganda.]]
[[File:Torturing_and_execution_of_witches_in_medieval_miniature.jpg|thumb|Phiso ya baloi, fa bangwe tshwerwe ka mo Stokseng/Legoreng]]
[[File:Chinese_girl_from_one_of_the_Japanese_Army's_'comfort_battalions'.jpg|thumb| Motšha wa mosadi ethnic Chinese yo o neng a le mongwe wa basadi ba Imperial Japanese Army's "comfort battalions" – bao ba neng ba gapeletswa go gweba ka mmele –o botsolotswa ke mo ofisiri wa Allied.]]
Kgoeletso ya mo phedisong ya Kgwetlho kgatlhanong le Basadi [UN Declaration on the Elimination of Violence against Women] e tlhalosa "kgwetlho kgatlhanong le basadi [violence against women]" jaaka:<ref><cite class="citation web">[http://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm "A/RES/48/104.]</cite></ref>
gape e itsise mekga e meraro ya kgwtlho e jalo: eo e diragalang ka mo lelapeng, eo e diragalang ka mo gare ga motse ka le gotlhekgotsa bophara, le eo '' e tlhotlheletswan kgotsa rotloetswang ke Mmuso. ''E gape e begang gore"kgwetlho kgatlhanong le basadi ke itshupo ya matla a ka histori a sa lekaneng magareng a banna le basadi." <ref><cite class="citation web">United Nations General Assembly. </cite></ref>
kgwetlho kgatlhanong le basadi ke bothata jo bo phatlhaletseng , bo tlhotlholetswa, segolo thata kwa ntle ga Bophirima, ke maemo a setshaba a bong tona, tlhokego ya melao e e maleba , le tlhokego ya tsenyo tirong ya melao e e le teng. Dingwao tsa setšhaba tse di leng teng dikarolong tse ntsi tsa lefatshe di kgoreletsa tswelopele go iseng tshireletsong ya basadi kgatlhanong le kgwetlho. Sekao, go ya ka paloboka tsa UNICEF, palokgolong ya basadi ba ba mo mengwageng ya 15–49 ba ba naganang gore mogatso o loketswe go ka otlhaya kgotsa a otla mosadi mo mabakeng a a rileng e kgolo go ya go 90% kwa Afghanistan le Jordan, 87% kwa Mali, 86% kwa Guinea le Timor-Leste, 81% kwa Laos, le 80% kwa Central African Republic.<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20140704112113/http://www.childinfo.org/attitudes_data.php "Statistics by Area - Attitudes towards wife-beating - Statistical table"]. </cite></ref> Paloboka tsa 2010 e e dirilweng ke Pew Research Center e fumane gore kgobotlo ka majwe [stoning] jaka kotlhao ya bootswa [adultery] e ne e thuswa ke 82% ya bafetodi kwa Egepeta [Egypt] le Pakistan, 70% kwa Jordan, 56% Nigeria, 42% kwa Indonesia.<ref><cite class="citation web">[http://www.pewglobal.org/2010/12/02/muslims-around-the-world-divided-on-hamas-and-hezbollah/ "Muslim Publics Divided on Hamas and Hezbollah | Pew Research Center's Global Attitudes Project"]. </cite></ref>
Mekga e e maleba ya kgwetlho e e amang basadi e akaretsa go sugutla ditho tsa bosadi [female genital mutilation], kgwebo ya thubalano [sex trafficking], kgapeletso ya kgwebo ka mmele [forced prostitution], kgapeletso nyalo [forced marriage], petelelo [rape], tshwenyo ka thobalano [sexual harassment], dipolao tsa go tlhompha [honor killings], go kolopa esiti [acid throwing], le kgwetlho e e amanang le tuelo-bogadi [dowry related violence]. mmebuso e e ka e kgatholosa mo kgwetlhong kgatlhanong le basadi, sekao, ka meetlo ya go tshwana le kgobotlo ka majwe for instance through practices such as [stoning] (jaaka e le kotlhao ya bootswa).
Go ntse go na le mekgwa e mentsi ya kgwetlho kgatlhanong le basadi go ya ka histori, e e neng e atile, e e supegang e le go tshubiwa ga baloi [burning of witches], go tlhabela ka baswagadi [widows] (jaaka sati) le pofo maoto [foot binding]. Tshekiso ya basadi bao ba pateletswang ka boloi e na le setso se se telele, sekao, diteko tsa boloi tshimologong ya pako ya sejwale [witch trials in the early modern period] (magareng a disentshuari tsa 15th and 18th) di ne di tlwaelegile kwa Europe gape le kwa dikoloneng tsa ma Yoropa kwa North America. Gompieno, go setse di dikodiko tsa lefatshe (jaaka dikarolo tsa Sub-Saharan Africa, lefelo-magae la North India, le Papua New Guinea) tumelo boloing e tserweng tsia ke batho ba le bantsi, gape basadi ba patelediwang gore ke baloi ba gatelelwang ka kgwetlho e e masisi tota. <ref>http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1129&context=djcil#H2N1</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mrc.ac.za/crime/witchhunts.pdf |access-date=2017-01-06 |archive-date=2017-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506125641/http://www.mrc.ac.za/crime/witchhunts.pdf |url-status=dead }}</ref><ref><cite class="citation news">[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21363894 "Woman burned alive for 'sorcery' in Papua New Guinea"]. </cite></ref> Go tlaleletsa, go na le dinaga dingwe tseo di nang le melawana ya borukhutli kgatlhanong le boloi. Kwa Saudi Arabia, boloi ke eme e le borukghutlhi jo kotlo ya bone e leng loso [punishable by death], gape ka 2011 naga e e ile ya kgaola mosadi tlhogo ka ntlha ya boloi [ 'witchcraft and sorcery'].<ref><cite class="citation web">[http://www.amnesty.org/en/news/saudi-arabia-beheading-sorcery-shocking-2011-12-12 "Saudi Arabia: Beheading for 'sorcery' shocking | Amnesty International"]. </cite></ref><ref><cite class="citation news">[http://edition.cnn.com/2011/12/13/world/meast/saudi-arabia-beheading/ "Saudi woman beheaded for 'witchcraft and sorcery' - CNN.com"]. </cite></ref>
Gape ke molato gore dikgwetlho dingwe kgatlhanong le basadi di bonwa e le ditsa e le ditlolomolao tsa borukhutlhi mo dinakong tsa sešeng, mme ga di ganelelwe ka gotlhegotlhe, ka gonne dinaga di le dintsi di tswetse pele go di letlelela. Se se jalo segolo mo molatong wa petelelo lenyalong [marital rape].<ref>In 2006, the UN Secretary-General's ''In-depth study on all forms of violence against women'' found that (pg 113): "Marital rape may be prosecuted in at least 104 States. </ref><ref>In England and Wales, marital rape was made illegal in 1991. </ref> Kwa Lefatsheng la Bophirimatsatsi, go ne go na le tshoetso ya go netefatsa tekatekano ya bong [gender equality] lenyalong [marriage] le tshekiso ya kgwetlho selegae [domestic violence], e fela dikarolong tse dintsi tsa lefatshe basadi ba sa ntsane be tseelwa ditokelo tsa molao tse di botlhokwa fa ba tsena mo lenyalong.<ref>For example, in Yemen, marriage regulations state that a wife must obey her husband and must not leave home without his permission.[http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrc/docs/ngos/Yemen%27s%20darkside-discrimination_Yemen_HRC101.pdf] </ref>
Kgwetlho ya thobalano kgatlhanong le basadi e oketsega thata metlheng ya dintswa [war] le dikgotlhang tsa marumo [armed conflict], metlheng ya futugelo ya sesole [military occupation], kgotsa difutugelo semorafe [ethnic conflicts]; segolo thata ka mokgwa wa petelelo tsa ntwa [war rape] le bokgoba ba tsa thobalano [sexual slavery]. Dikao tsa sešeng tsa kgwetlho ka thobalo metlheng ya ntswa di akaretsa petelelo metlheng ya Ntwa ya Tokologo ya Bangladesh [rape during the Bangladesh Liberation War], petelelo ka Ntwa ya kwa Bosnia [rape in the Bosnian War], petelelo metlheng ya Polaomogofe ya kwa Rwanda [rape during the Rwandan Genocide], le petelelo metlheng ya Ntwa ya Bobedi ya Congo [rape during Second Congo War]. Kwa Colombia, kgotlhang ya marumo e feleletse e okeditse kgwetlho kgatlhanong le basadi ya thobalano.<ref><cite class="citation web">[http://www.amnesty.org/en/news/colombian-authorities-fail-stop-or-punish-sexual-violence-against-women-2012-10-04 "Colombian authorities fail to stop or punish sexual violence against women | Amnesty International"]. </cite></ref>
Melao le melawana ya kgwetlho kgatlhanong le basadi di atlhologane go ya ka sedikopuso. Kwa European Union, tshwenyo ya thobalano le go kgwebo ka motho di kwa tlase ga ditaelo [directives].<ref>Directive 2002/73/EC - equal treatment of 23 September 2002 amending Council Directive 76/207/EEC on the implementation of the principle of equal treatment for men and women as regards access to employment, vocational training and promotion, and working conditions [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:1976L0207:20021005:EN:PDF]</ref><ref>DIRECTIVE 2011/36/EU OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL of 5 April 2011 on preventing and combating trafficking in human beings and protecting its victims, and replacing Council Framework Decision 2002/629/JH http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:101:0001:0011:EN:PDF</ref>
== Moaparo, kaparo le direo tsa diaparo ==
[[File:Group_of_Women_Wearing_Burkas.jpg|right|thumb|Basadi ba MaAfghan ba apere burqas. Basadi bangwe ba ma Muslim ba apera hijabs le diaparo dingwe tsa mefuta jaaka letshwao la bokgabane le symbol of modesty and bofitlha.]]
Basadi mo dikarolong di le dintsi tsa lefatshe ba apara ka ditsela tse di farologaneng, ka ditlhopho tsa bone tsa moaparo di rutloetsa ke dingwao tsa sediko, metheo ya tumelo, semelo sa setšhaba, le metsamae ya moaparo, go mabaka a mangwe. Ditšhaba tse di fapafapaneng di na le dikakanyo tse di farologaneng ka bokgabane [modesty]. E fela, mo di dikopuso di le dintsi, ditlhopho tsa basadi bapabi le moaparo ga di a tlhophologa, ka melao e kganela seo ba ka se aparang kgotsa ba se se apare. Se ke sekai mabapi moaparo wa seIsilamo [Islamic dress]. Lefa di dikopuso dingwe ka se molao di dumeletse moaparo oo ( go ka apara mofapha-tlhogo), dinaga dingwe di ganetsa kgotsa di thiba go ka apara moaparo mongwe wa hijab (jaaka burqa/ go kgurumetsa sefatlhego) mo mafelong a a mo pontsheng (naga e jalo ke [[Fora|France]] - bona kganetso ya go khurumetsa sefatlhego ya kwa Forantshe [French ban on face covering]). Melao e e ke kgang e e masisi e le tota.<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20130927134431/https://doc.es.amnesty.org/cgi-bin/ai/BRSCGI/WOMENS%20RIGHT%20TO%20CHOOSE%20THEIR%20DRESS%20FREE%20OF%20COERCION?CMD=VEROBJ&MLKOB=29309215959 "Women's right to choose their dress, free of coercion"]. </cite></ref>
== Kumiso le botshelo ba lesika ==
[[File:Countriesbyfertilityrate.svg|thumb|upright=1.25|Mmapa wa lefatshe o o bontshang dinaga go ya ka tekanyo ya go umisa [total fertility rate] (TFR), go ya ka CIA World Factbook's 2015 data.
]]
[[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|left|thumb|upright=1.25|Palokgolo ya tsa tsalo ya basadi bao ba sa nyalwang, dinageng tse di tlhophilweng 1980 le 2007.<ref name="non_mar1"><cite class="citation web">[http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm "Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States"]. </cite></ref>]]
Tekanyo ya kumiso e e feleletseng [total fertility rate] (TFR) - palo bogare ya bana ba ba belegweng ke mosadi botshelong jwa gagwe jotlhe - e farologane segolo thata magareng a di diko tse di farologaneng tsa lefatshe. Ka 2013, palo e e kwa godimo e akantsweng ya TFR e ne e le kwa Niger (7.03 ya bana e ne e tsholwa ke mosadi a le mongwe) mme e e kwa tlasenyana e le kwa Singapore (0.79 bana/mosadi).<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html "The World Factbook"]. </cite></ref> Le fa dinaga di le dintsi mo Sub-Saharan African di na le TFR e kwa godimo, e e tlholang mathata ka ntlha ya tlhokego ya ditsweletsi gape e na le seabe mo go ateng ga batho [overpopulation], dinaga di le dintsi tsa kwa Bophirimatsatsi go le jaana di itemogela sub replacement fertility rate e e ka isang go population ageing le population decline.
Mo dikarolong di le dintsi tsa lefatshe, go nnile diphethogo di le dintsi tsa seemo sa lesika dingwagasome tse di fetileng. Sekao, kwa Bophirima , go ne go na le tsamao ya go ikatologanya le dipaakanyetso tse di akaretsang go dula/tshela le leloko-tshika extended family go tseo di nang le nuclear family. Go na gape le tsamao ya go tloga go nyalo e e umisang go ya go eo e sa umiseng. Bana ba ba belegweng kwa ntle ga lenyalo ba ka tswa ba belegwa fo tswa go cohabiting couples kgotsa go single women. Le fa tsalo kwa ntle ga lenyalo e tlwaelegile e bile e amogetswe ka botlalo dikarolong dingwe tsa lefatshe, kwa mafelong mangwe di a sotlakakwa e le ruri, ka bomme ba ba sa nyalwang ba lebane le kgethololo, e e akaretsan kgwetlho e e tswang mo malokong a masika a bone, gape mo mabakeng a a feteletseng tota ba a bolawa ka dipolao tsa tlotlo [honor killings].<ref>https://web.archive.org/web/20130501013343/http://www.mrt-rrt.gov.au/CMSPages/GetFile.aspx?guid=91cf943a-3fa6-4fce-afec-4ab2c2a356fd</ref><ref><cite class="citation news">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3523123.stm "Turkey condemns 'honour killings'"]. </cite></ref> Go tlaleletsa, thobalano kwa ntle ga lenyalo [sex outside marriage] e ntse e se ka mo molaong dinageng tse dintsi (jaaka Saudi Arabia, Pakistan,<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20130121175822/http://www.eyeontheun.org/voices.asp?p=632 "Human Rights Voices – Pakistan, August 21, 2008"]. </cite></ref> Afghanistan,<ref><cite class="citation web">[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20081026065259/http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236 "Home"]. </cite></ref><ref name="travel.state.gov"><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20120408144044/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html "Iran"]. </cite></ref> Iran,<ref name="travel.state.gov"/> Kuwait,<ref><cite class="citation web">[http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/2f5665ae20b956cb8025675a0033cafb?Opendocument "United Nations Human Rights Website – Treaty Bodies Database – Document – Summary Record – Kuwait"]. </cite></ref> Maldives,<ref><cite class="citation web">[http://www.everyculture.com/Ja-Ma/Maldives.html "Culture of Maldives – history, people, clothing, women, beliefs, food, customs, family, social"]. </cite></ref> Morocco,<ref><cite class="citation news">Fakim, Nora (9 August 2012). </cite></ref> Oman,<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20071215043802/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf "Legislation of Interpol member states on sexual offences against children – Oman"] (PDF). </cite></ref> Mauritania,<ref><cite class="citation web">[http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/af/154358.htm "2010 Human Rights Report: Mauritania"]. </cite></ref> United Arab Emirates,<ref><cite class="citation web">Dubai FAQs. </cite></ref><ref><cite class="citation news">Judd, Terri (10 July 2008). </cite></ref> Sudan,<ref><cite class="citation news">[http://www.reuters.com/article/2007/06/28/idUSL28849488._CH_.2400 "Sudan must rewrite rape laws to protect victims"]. </cite></ref> Yemen,<ref><cite class="citation web">United Nations High Commissioner for Refugees. </cite></ref>).
Tseokarolo ya mme [mother] setšhabeng e farologane magareng ga ditso. Dikarolong di le dintsi tsa lefatshe, basadi bao ba nang le bana ba ba ikaegileng mo go bone go lebeletswe gore ba dule gae ba neele matla a bone otlhe kgodisong ya bana, fa kwa mafelong mangwe (segolo thata dinageng tsa Bophirimatsatsi) bomme go le gontsi ba boela morago ditirong tsa tuelo mothers most often return to paid work (lebelela mme yo o dirang [working mother] le mme yo o dulang gae [stay at home mother]).
== Bodumedi ==
Ditumelo tse di rileng di na le dintlha tse itseng tse di amanang le kabelano tiro ka bong [gender roles], tirisanommogo ya social le ya go ithuna magareng a bong, go apara diaparo go go siameng ga basadi, le dilo tse difapaneng tse di amang basadi le boemo jwa bone setšhabeng. Kwa dinageng di le dintsi, dithuto tsa ditumelo tse di tshusumetsa molao wa borukhutlhi [ criminal law], kgotsa molao wa losika [family law ] di dikopusong tseo. (Lebelela sekao molao wa Sharia law). Dithulaganyo tsa ditšhabatšhaba di buisane thata mabapi le botsalano magareng a bodumedi, molao le tekatekano ya bong.<ref><cite class="citation web">[http://www.un.org/apps/news/story.asp/html/http%3Cspan%20class=%27pullme%27%3EIt%20has%20become%20increasingly%20clear%20that%20disasters%20are%20setting%20back%20efforts%20in%20development%20%E2%80%93%20they%20can%20cripple%20the%20economy,%20destroy%20infrastructure,%20and%20plunge%20more%20people%20into%20poverty%3C/span%3E://www.unisdr.org/www.sealthedeal2009.org/petition/html/story.asp?NewsID=46370&Cr=religion&Cr1=#.Ustsg_tpCKE "United Nations News Centre - Harmful practices against women and girls can never be justified by religion – UN expert"]. </cite></ref>
== Thuto ==
'''Thuto ya bahumagadi [Female education]''' e akaretsa makgetlho a tekatekano ya bong le phitlhelelo ya thuto, le ka moo e kopaneng le go phokotso ya bohuma. Gape dilo dingwe tse di amegang ke dithuto tsa bong-bongwe [single-sex education] le thuto bodumedi ka ntlha ya gore karologanyo ya thuto go ya ka bong gape le ka dithutiso tsa bodumedi go tloga kgale e le tsone di tsepameng mme di santsane di le botlhokwa segolo thata mo dikgannyeng tsa setšheng go ruteng bahumagadi jaaka e le kgang e e etsweng tlhoko ka bophara.
Le fa mokgatlho wa tsa bohumagadi o tlhatlositse botlhokwa jwa dilo tseo di amanang le thuto ya bahumagadi, dikgannye tse di namile ka bophara ebile ga di tlholoswe ka bokhutshwane. Di ka akaretsa, sekao, thuto ka AIDS.<sup>[1]</sup> Thuto ka gotlhe, se se kaya gore thuto e puso e e abelang phoraemari le sekonthari ikemetse kwa ntle ga bong [independent of gender] ga e ise e nne setlwaelo ka bophara [global norm], le fa go itshengwa jalo dinageng di le dintsi tse ditsweletsengpele. kwa dingang dingwe tsa Bophirimatsatsi, basadi ba gaisitse banna maemomg a mantsi a thuto. Sekao, kwa United States ka 2005/2006, basadi ba duetswe 62% ya associate degrees, 58% ya bachelor's degrees, 60% ya master's degrees, le 50% ya doctorates.<sup>[2]</sup>
=== Literacy ===
[[File:Bolivia_la_paz_literacy_LOC.jpg|right|thumb|upright|Basadi ba tsenetse dithuta-bogolo kwa El Alto sedikong sa La Paz, Bolivia.]]
World literacy e kwa tlase mo bahumagading go na le mo go ba botona. CIA World Factbook e bega di tekanyetso tsa go tloga 2010 tseo di bontshang gore 80% ya basadi e kgona go buisa le go kwala, go lekanngwa le 88.6% ya banna (ba mengwageng ya 15 le go feta). Ditekanyetso tsa go kgona go buisa le go kwala di kwa tlasetlase kwa Borwa le Bophirima ba Asia, le kwa dikarolong tsa Sub-Saharan Africa.<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html "The World Factbook"]. </cite></ref>
=== Dinaga tsa OECD ===
[[File:Paula_Khan.jpg|thumb|upright|Mohumagadi wa biologist o lekanya khudu ya sekaka [desert tortoise] pele a a lokolola.]]
==== Thuto ====
Gender gap ya tsa thuto kwa dinageng tsa Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) e fokoditswe go tsweng mengwageng 30 e e fetileng. Basadi ba batšha gompieno jaana go na le kgonego ya gore ba ka fetsa dithuto tsa bona tsa theishari: kwa dinageng tse 19 tsa tse 30 tsa OECD, bogolo go feta gabedi basadi ba le bantsi ba mo mengwageng ya bo 25 go ya go 34 ba feditse dithuto tsa bone tsa theishari go na le basasdi ba ba mo mengwageng ya bo 55 go ya go 64. Kwa dinageng di le 21 tsa tse di 27 tsa OECD go ya ka data e e ka lekelekanngwang, palo ya basadi ba ba alogileng go tswa go manaena a maemo a yunibesithi e lekana kgotsa e feta ya banna. Basetsana ba mengwaga e le15 ka gale ba bontsha ditsholofetso tsa kwa godimo tsa tsa thuto tsa bone go na le basimane ba mengwaga e e tshwanang le ya bone.<ref>[http://www.oecd.org/document/31/0,2340,en_2649_201185_33710751_1_1_1_1,00.html Education Levels Rising in OECD Countries but Low Attainment Still Hampers Some,] Organisation for Economic Co-operation and Development<span>, Publication Date: 14 September 2004</span>. </ref>
Le fa basadi ka palo ba feta seipagare sa dialogane tsa yunibesithi kwa dinageng tse mmalwa tsa OECD, ba amogela fela 30% ya degree tsa theishari tse di fiwang bao ba leng ka mo mafapheng a tsa matlhale le tsa boenginere, mme basadi ka palo ke ba ba 25% go ya go 35% fela mo dinageng di le dintsi tsa OECD ba e leng ba dipatlisiso.<ref>[http://www.oecd.org/document/13/0,2340,en_2649_33703_37682893_1_1_1_1,00.html Women in Scientific Careers: Unleashing the Potential,] Organisation for Economic Co-operation and Development<span>, <nowiki>ISBN 92-64-02537-5</nowiki>, Publication Date: 20 November 2006</span>. </ref>
Go santse go na le dikgopolelo tse di fapologileng tsa tlwaelo tsa gore basadi ga ba ise ba phunyeletse go fitlhelela di digree tsa bo akhademiki. Go ya ka Margaret Rossiter, mo historian wa tsa matlhale, basadi jaanong jaan ba amogela diperesente tse 54 tsa di digree tsa bachelor tsotlhe kwa United States. Le fa go le jalo, le fa go na le basadi ba le bantsi bao ba nang le di digree tsa bachelor go gaisa banna, fa maemo a thuto a tlhatlhoga, banna ka bontshi ba aga ba fitlhelela tsa dipalopalo{{clarify|reason="fit the statistics"? gibberish|date=August 2014}} go na le basadi. Kwa maemomg dikalogo [graduate level], basadi ba tlatsa diperesente di le 40 tsa di digree tsa doctorate (persente tse 31 tsa bone e le ba boengenere).<ref><cite class="citation book">Eisenhart, A. Margaret; Finkel, Elizabeth (2001). </cite></ref>
Le fa basadi go fitlha jaanong ba ithuta kwa diyunibesithing tsa maemo a kwa godimo go ya ka tekano go tshwana le banna, {{clarify|reason=strongly suspect this is US-centric but cannot see the source|date=August 2014}} ga ba fiwe tšhono ya go ka tsena mo fakhalting. Sociologist Harriet Zuckerman o itemogetse gore bogolo fa institute e le ya maemo a a kwa godimo, ke ka moo go ileng go ba bothata le go go ja nako, gore basadi ba fumane leemo ka mo fakhalthing moo. Ka 1989, Harvard University e ntshitse mosadi wa bone wa ntlha go chemistry, Cynthia Friend, gape ka 1992 mosadi wa ntlha go physics, Melissa Franklin. Le ene o itemogetse gore basadi go le gontsi ba ka itsholela maemo a bona a professional lekga la ntlha jaaka batlhapetsi le batlhatlheledi fa banna go le gontsi ba ka dira la ntlha mameong tenure. Go ya ka Smith le Tang, go tloga ka 1989, banna ba persente ya 65 le basadi ba peresente e le 40 percent ba tshwere maemo a leng tenured fa peresente tse 29 fela ya tsa ba matlhale le boenginere di thapilwe jaaka bathusi ba diphrofesera kwa dikholetsheng le diyunibesithi tsa four-year e le basadi. <ref><cite class="citation book">Brainard, Susanne G.; Carlin, Linda (2001). </cite></ref>
==== Mediro ====
Ka 1992, basadi ba ne ba duelwa diperesente tse di 9 tsa di Ph.D. tse di abilweng mo engineering fela peresente e le nngwe ya basadi bao e nnile mophrofesara. Ka 1995, diperesente di le11tsa diphrofesara tsa tsa matlhale le boenjinere e ne e le basadi. Ka tekanyo, e fela di dean tse 311 tsa dikolo tsa boinjinere e ne e le basadi, eo e tlhaelang ka peresente e le 1 ya palotlalo. Le mogo psychology, degree eo basadi ka bontsi ba fumanang diPh.D., ba tshwere ka bontsi maemo a mmalwa a a tenured, bonneteng diperesente tse 19 ka 1994.<ref><cite class="citation book">Schiebinger, Londa (1999). </cite></ref>
== Basadi dipolotiking ==
[[File:Map3.8Government_Participation_by_Women_compressed.jpg|alt=A world map showing female governmental participation by country, 2010.|left|thumb|upright=1.5|Mepe wa lefatshe o o bontshang bahumagadi ba ba tsaang karolo mopusong go ya ka dinaga, 2010.]]
[[File:Angela_Merkel_(2008).jpg|thumb|Angela Merkel o humane maemo a a kwa godimo mo listing ya FORBES ya Basadi ba Dinatla mo Lefatsheng mo mengwageng e e robedi ya e lesome e e fetileng.<ref><cite class="citation web">[http://www.forbes.com/profile/angela-merkel/ "Angela Merkel"]. </cite></ref>]]
Basadi ba emetswe-tlase mebusong ya dinaga di le di ntsi. Ka 2013 Diphalane, tekanyo bogareng ka sediko ya basadi ba ba leng makgotlheng a setšhaba ke 22%.<ref><cite class="citation web">[http://www.ipu.org/wmn-e/world.htm "Women in Parliaments: World and Regional Averages"]. </cite></ref> Suffrage ke tokelo ya botho ya go kgetha [vote]. Women's suffrage in the United States e ne ya wediwa ka bonya, sa ntlha boemong ba state le selegae, go simolola ka bofelong jwa sentshwuari ya bo19 le tshimologong ya senthwuari ya bo 20, mme ka 1920 basadi kwa US kgetho ya legotlhe, ge go fetiswa Nineteenth Amendment to the United States Constitution. Dinaga dingwe tsa Bophirimatsatsi di ne tsa iketla go ka dumelela basadi go kgetha; segolo Switzerland, moo basadi ba unneng ditokelo tsa go ka kgetha mo dikgethong tsa feterale tsa 1971, mme mo canton ya Appenzell Innerrhoden basadi ba ne ba fiwa tokelo ya go ka kgetha dintlheng tsa selegae fela ka 1991, fa canton e ne e e gapeletswa ke Federal Supreme Court of Switzerland;<ref><cite class="citation web">[http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/chronology-womens-right-vote-switzerland.html "The Long Way to Women's Right to Vote in Switzerland: a Chronology"]. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.un.org/News/Press/docs/2003/WOM1373.doc.htm "Experts In Women'S Anti-Discrimination Committee Raise Questions Concerning Reports Of Switzerland On Compliance With Convention"]. </cite></ref> le Liechtenstein, ka 1984, e le ka ntlha ya Liechtenstein women's suffrage referendum, 1984.
== Tsa Matlhale, dikwalwa le botaki ==
[[File:Bust_Sappho_Musei_Capitolini_MC1164.jpg|right|thumb|upright|Mmoki wa MoGerika Sappho]]
Basadi ba, go ya ka histori, dirile ditshwaelo go tsa matlhale, dikwalwa [literature] lebotaki [art]. Karolo e le esi eo basadi go ya ka histori, ba neng ba dumeletswe go e fitlhelela thata ke ya obstetrics le gynecology (pele ga senthwuari ya bo 18, tlhokonelo ya basadi ba baimana kwa Yuropa e ne e le ka fa tlase ga basadi; go tlogeng bogareng ba senthwuari ya bo18 kelotlhokomelo ya tsa phodiso ya basadi ba baimana e ne ya simolola go tlhoka thuto ya tlhamalalo, eo basadi ka gale ba neng ba sa e fitlhelele, ka jalo tiro e e ne ya neeletswa banna).<ref name="Gelis">Gelis, Jacues. </ref><ref>Bynum, W.F., & Porter, Roy, eds. </ref>
Go kwala go ne ka tlwaelo go tswewa go dumeletswe basadi ba leemo la kwa godimo, le fa go fitlhelela kgono jaaka o le mokwadi wa mohumagadi mo lefatsheng le le bontsing e leng la botona go ka nna bothata tota; ka lebaka le basadi ba le bantsi ba ile ba itsalla maina a senna (e.g. George Sand, George Eliot).{{citation needed|date=April 2015}}
[[File:Billie_Holiday,_Downbeat,_New_York,_N.Y.,_ca._Feb._1947_(William_P._Gottlieb_04251).jpg|right|thumb|Seopedi le sekwalammino sa moAmerika sa jazz Billie Holiday sa New York City ka 1947.]]
[[File:Bonnie_Raitt_at_John_Edwards_presidential_campaign.jpg|right|thumb| Bonnie Raitt ke seopedi sa moAmerika, setshameki sa katara ebile ke setshameki sa piano. Ke mofenyi wa difoka tse di lesome tsa Grammy, o itsewe gape ka go tshameka slide guitar.]]
Basadi e ntse e le batlhami, bakwalammino, batshameka diletswa, baopedi, batlhatlhi, baithuta mmino, baruta mmino, batlhatlhobi/bakgadi ba mmino/bakwaledi ba mmino le diphorofeshene dingwe tsa mmino. Go na le tsamao ya mmino, ditiragalo le genres tse di amanang le basadi, women's issues le feminism. Ka bo 2010s, le fa basadi ba dira bontlhangwe jo bogolwane jwa diopedi tsa mmino o o tlwaelegileng popular music le mmino wa klasiki classical music , le bontlhangwe jo bogolwane jwa bakwalammino (bontsi ba bona e le baopedi-bakwalammino), go na le basadi ba le mmalwa fela ba e leng record producers, rock critics le rock instrumentalists. Le fa go na le palo e kgolo ya basadi ba e leng batlhami women composers mminomg wa klasiki, go tloga ka nako Medieval period go fitlha go na jaanong, kemelo ya batlhami ba basadi e kwa tlase-tlase mo commonly performed classical music repertoire, historing ya dikwalo mmino le mo diencyclopedia tsa mmino; go fa sekao, ka mo ''Concise Oxford History of Music'', Clara Schumann ke ene motlhami wa mohumagadi a le esi yoo a umakiwang.
Basadi ba dira bontlhanngwe jo bogolwane ya diopelanosi tsa diletswa mminong wa klasiki gape diperesente tsa basadi mo orchestras e a oketsega. Sekwalwa sa 2015 sa diopelanosi concerto kwa diCanadian orchestras tse kgolo, le mororo, se bontshitse gore 84% ya diopelanosi le Orchestre Symphonique de Montreal e ne e le banna. Ka 2012, basadi ba santse ba dirile 6% fela ya diorchestra tsa maemo a kwa godimo a Vienna Philharmonic orchestra. Basadi ga ba tlwaelega mo batshameking ba diletswa mminong wa tlwaelo jaaka rock le heavy metal, etswane go na le bahumagadi ba ditshamekadiletswa ba itsegeng le all-female bands. Basadi segolobogolo ba emetswe tlase mo extreme metal genres.<ref>Julian Schaap and Pauwke Berkers. </ref> Basadi gape ba emetswe tlase botlhatlhing ba orchestral , go kgala tsa mmino/bokwaledi ba mmino, tlhagiso/tsweletso ya mmino music producing, le sound engineering. le fa ka sentshwuari ya bo 19 basadi ba ne ba sa rotloetswe go ka tlhama, ebile go na le basadi ba ba mmalwa ba e leng di musicologists, basadi ba ile ba itshunya thutong ya mmino music education "... ka tsela eo ba ileng ba tlhagella ka megetla [mo lefapheng le] bofelelong ba bogare ba karolo ya sentshwuari ya bo 19th go fitlhelela sentshwuari ya bo 20."<ref name="parlorsongs.com"><cite class="citation web">[http://parlorsongs.com/issues/2002-9/thismonth/feature.php "Women Composers In American Popular Song, Page 1"]. </cite></ref>
Go ya ka Jessica Duchen, mokwadi wa mmino wa London's ''The Independent'', diopedi tsa basadi tsa mmino wa klasiki ba ["...too often judged for their appearances, rather than their talent"] atlholwa go le gontsi go ya ka ponagalo, go na le ka bokgoni ba bone" gape ba lebagane le kgatelelo ["... to look sexy onstage and in photos"] ya go lebega ba le sexy mo steijing le mo ditshwantshong."<ref name="music.cbc.ca">http://music.cbc.ca/#!/blogs/2014/3/Classical-musics-shocking-gender-gap</ref> Duchen o umaka gore le fa go "[t]here are women musicians who refuse to play on their looks, ... the ones who do tend to be more materially successful."] na le diopedi tsa basadi ba ba ganang go tshameka ka dipopego tsa bone, bao ba dirang jalo ba a atlega <ref name="music.cbc.ca"/>
Go ya ka mokwaledi wa Seyalemoya 3 sa UK , Edwina Wolstencroft, madirelo a mmino wa klasiki kgale a buletswe go ka nna le basadi mo dikarolong tsa ditshamekong kgotsa ditlhaletso, e fela ga se gantsi basadi ba nna mo maemong a taolo, jaaka a go nna moetaledipele wa orchestra [leader of an orchestra].<ref name="theguardian.com"><cite class="citation web">Jessica Duchen. </cite></ref> Mo mminong o o tlwaelegileng, le fa go na le basadi ba le bantsi ba diopedi bao ba gatisang dipina, go na basadi ba se ba kae kwa morago ga audio console boa ba dirang jaaka batlhagisi ba mmino [music producers], mothotsoko yoo a eteletseng pele ebile a tsamaisa lenaane la dikgatiso.<ref name="ReferenceB"><cite class="citation journal">Ncube, Rosina (September 2013). </cite></ref>
== See also ==
* Sex assignment
* Lists of women
'''Medical:'''
* Feminine psychology
* Gender differences
'''Dynamics:'''
* Femininity
* Feminization (sociology)
* Matriarchy
* Misogyny
* Mitochondrial Eve
* Sexism
* Women as theological figures
* Women in science
'''Political:'''
* Gender studies
* Womyn
'''Exploration:'''
* List of female explorers and travelers
* Women in space
== References ==
<div class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 30em; list-style-type: decimal;">
<references /></div>
tjf1taclegqpsk2l3252jq6dqxoeeu5
Thuto mo Botswana
0
3276
55814
55474
2026-09-28T13:15:23Z
MomoTGM03
12504
Created by translating the section "Localization of the curriculum" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1305248779|Education in Botswana]]"
55814
wikitext
text/x-wiki
Thuto tse''' dikgolwane mo [[Botswana|Botswana]]''' ke mahala kgotsa boitlhopelo.<ref name="ilab">{1}Botswana {/1} [https://web.archive.org/web/20140109071239/http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2005/tda2005.pdf ''2005 Findings on the Worst Forms of Child Labor'' ]. Ba lekgotla le le inamololang mafatshe ka kakaretso, U.S. Lephata la metse selegae (2006). ''Koranta e e nale molaetsa go tsweng mo tshimologong, e e leng ponagadi ya {0 }phatalatsa.''</ref><ref name="bbc"></ref> Mo ngwageng wa 2002, palo ya ntlha ee sa rurifadiwang e ne e le selekanyo sa lekgolo le boraro mo lekgolong, mme ee rurufaditsweng yone ya ntlha e ne e le masome a borobabobedi le motso mo lekgolong.<ref name="ilab"></ref> Go kgaogangwa ga bana ba ba tsewang mo dikolong go itebagantse le palo ya baithuti ba ba kwadisiwang kwa dikolong tse di potana gape ga go amane gope le go tsena sekolo sentle ga bana. Dipalo tse di ntsha tsa go tla sekolong mo dikolong tse di potana ga di mo Botswana.<ref name="ilab"></ref> Go ya ka dipalo tsa ngwaga wa 2001, masome a borobabobedi le borataro mo lekgolong a bana ba ba simolotseng dithuto tse di potana ba ne ba batlile go fitlhelela kwa lokwalong lwa botlhano.<ref name="ilab"></ref> Mo tsamaisong ya thuto ya mo Botswana, basimane le basetsana ba nale tepetepano mo go fiweng dithuto. Basetsana, ka gorialo, ba ka nna ba tswa mo dikolong tse dikgolwane ka ntata ya boimana.<ref name="ilab"></ref>
[[Botswana|Botswana]] o dirile tse dintsi mo go tlhabololeng thuto morago ga go tsaya boipuso ka ngwaga wa 1966.{{Citation needed|date=June 2008}} Morago ga seo go ne go nale baalogani ba ba potana mo lefatsheng gape Batswana ba palo potana ba tsene dikolo tse dikgolwane. Ka ponagalo ya ditemane morago ga go tsaya boipuso le go oketsega ga madi a puso, go ne ga nna le koketsego ee kwa godimo ya go aba thuto mo lefatsheng. Baithuti botlhe ba ne ba fiwa dingwaga tse di lesome tsa go ithuta,se se ba fitlisetsa kwa dithutong tse dikgolwane tsa Junior Certificate. E ka ne e le bontlha bongwe jwa palo ya batho mo sekolong ba ba tsweledisang ka ngwaga tse pedi tsa mo sekolong se se golwane se se isang moithuti kwa mphong ya go fiwa setlankana sa Botswana General Certificate of Education (BGCSE). Fa o sena go tlogela sekolo, baithuti ba ne ba ka tsena sekolo mo dikolong tsa ithutelo tiro di le borataro mo lefatsheng,kgotsa ba ithuthuntsha mo dithutong dingwe tsa borutabana kgotsa booki. Moithuti yo o gaisitseng botlhe o ne a ya go tsena kwa mmadikolo ebong University of Botswana, Botswana College of Agriculture[https://web.archive.org/web/20120524171350/http://www.bca.bw/], le Botswana Accountancy College mo [[Gaborone|Gaborone]]. Palo ee ntsi ya bana ba kwa mmadikolo e solofetswe, fa kago ya bobedi ya mmadikolo mo lefatsheng, ebong Botswana International University of Science and Technology, e fediwa. Bontsi jwa bana ba felela ba tsene dikolo kwa dikholetsheng tse eseng tsa puso mo lefatsheng. Bontsi jwa baithuti ba tsengwa sekolo ke puso. Dipoelo ga di ise di ko di tshwantshangwe le tsa boleng jo bo rileng. Dikolo tse di potana di santse di tlhoka didirisiwa, gape barutabana ba duelwa madi aa kwa tlase go nale badiri ka bone ba kwa dikolong tse dikgolwane.{{Citation needed|date=June 2008}} Mo kgweding ya Ferikgong ngwaga wa 2006, Botswana o ne a simolodisa tuelo ya dithuto morago ga dingwaga ngwaga tse pedi tsa thuto ee neng e fiwa mahala .<ref name="bbc">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4601360.stm | work=BBC News | title=Botswana brings back school fees | date=2006-01-11 | accessdate=2010-05-01}}</ref>
==Bokhutlo==
Thuto ke yone konokono ya botshelo ke moo go leng matshwanedi gore e tsewe ka tlhwaafalo.Baithuti ba tshwanetse go nna ba ithuta gore ba tle go atlega mo botshelong.Ke tshwanelo ya puso go bona gore baithuti ba fiwa dithuto tse di lebanyeng gore ba tle ba kgone go baya lefatshe mo maemong aa fa godimo bogolo jang baithuti ba kwa mmadikolo.
==Metswedi==
{{reflist}}
Dithuto mo Botswana di felela ka lekwalo la lesome le bobedi.
==Dikgolagano tsa kwa ntle==
{{commons category|Education in Botswana}}
*[https://web.archive.org/web/20110117191700/http://www.moe.gov.bw/ Botswana Ministry of Education]
*[https://web.archive.org/web/20090322042351/http://www.sacmeq.org/education-botswana.htm Education Statistics and Quality of Education in Botswana], Southern and Eastern Africa Consortium for Monitoring Educational Quality (SACMEQ)
*[http://www.unesco.org/education/uie/documentation/Literacyinbotswana.pdf Literacy and education in Botswana bibliography]
*[https://web.archive.org/web/20110928121434/http://www.infodev.org/en/Publication.387.html Information Communication Technology in Botswana] (e nankola kitso ka kakaretso)
*[https://web.archive.org/web/20080514091311/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Botswana.htm Profile of higher education in Botswana]
*[https://web.archive.org/web/20081203160324/http://www.unbotswana.org.bw/undp/docs/bots_education_final.pdf The impact of HIV/AIDS on education in Botswana]
{{Education in Africa}}
[[Category:Thuto mo Botswana]]
{{Botswana-stub}}
{{Education-stub}}
== Dikaralo tsa thuto mo Botswana ==
=== Sekolo sa bana ba bannye ===
Sekolo sa bana ba ba nnye, ke sekolo se se sa pateletsweng ,se akaretsa thuto ya bana ba ba nnye e e direlwang mo [[:en:Classroom|ntlwaneng ya borutelo .]]Sekolo se ke sa bana ba dingwaga tse di kwa tlase ga tse tlhano go ya go di le thataro. Dintlha tsa tlhokomelo ya bana ba ba nnye le thuto ya bone di ne tsa akarediwa mo melaong e e tlhabolotsweng ya thuto kgotsa (RNPE) ka ngwaga wa 1994. <ref>{{Cite web |date=2001 |title=Early Childhood Care and Education Policy: Based on the Framework of the Revised National Policy on Education (Rnpe) Government White Paper No. 2 of 1994 |url=http://www.africanchildforum.org/clr/policy%20per%20country/botswana/botswana_earlychildhood_2001_en.pdf |access-date=28 May 2022 |website=African Child Forum}}</ref> Boikarabelo bo bontsi jwa go fa ditlamelo tsa mananeo a thuto ya bana ba bannye bo mo makalaneng a dikgwebo tse e seng tsa ga goromente le a setšhaba go na le mo pusong.<ref><ref>{{cite web |title=Education |url=https://www.unicef.org/botswana/education |access-date=18 July 2026 |publisher=UNICEF Botswana}}</ref></ref> Ba ba thusang ka go tlamela thuto ya bana ba bannye e a bo ele fela go ikemela ka dinao ga bone go batla tshono ya go itshetsa ka kgwebo e, se e le go araba dikeletso tsa batsadi kgotsa batlhokomedi ba ba nang le letseno le le fa godimonyana e bile ba na le bokgoni jwa go isa bana ba bone dikolong tseo kgotsa e le go arabela diphetogo tsa ga segompieno mo lefatsheng ka bophara tsa paakanyetso ya thuto ya bana.<ref><ref>{{cite journal |last1=Maunganidze |first1=Langtone |last2=Tsamaase |first2=Marea |year=2014 |title=Early Childhood Education in Botswana: A Case of Fragmented “Fits” |url=https://ccsenet.org/journal/index.php/ies/article/view/29736 |journal=International Education Studies |volume=7 |issue=5 |access-date=18 July 2026}}</ref></ref> Mananeo a le mantsi a a itebagantseng le baagedi ba mafelo a a farologaneng, dikgwebo, mekgatlho e e thusang e e sa direng dipoelo, merafe ya sedumedi le batho fela ba ba ikemetseng ka nosi ba tlhokomelo ya bana ke dikai tsa batho ba ba fang thuto ya bana ba ba iseng ba tsene sekolo. <ref name="Glavin"/> Sekolo sa bana ba bannye se ka akaretsa thuto ya sengwe le sengwe kgotsa se ka nna le dithuto tse e leng gore se tsepame mo go tsone thata, jaaka thuto ya botaki le tiro ya diatla, thuto ya bodumedi, katiso mo go tsa metshameko, kgotsa go ithuta puo ya batswakwa, fa godimo ga moo se ntse se e fa le ditlamelo tsa thuto ya kakaretso. Mosola wa thuto ya bana ba bannye ga o ka ke wa gatelelwa go feta selekanyo ka gore bana ba gola go ya ka kgolo ya tlhaloganyo ga mmogo le go buisana le batho.
== Dikaralo tsa thuto mo Botswana ==
=== Sekolo sa bana ba bannye ===
Sekolo sa bana ba ba nnye, ke sekolo se se sa pateletsweng ,se akaretsa thuto ya bana ba ba nnye e e direlwang mo [[:en:Classroom|ntlwaneng ya borutelo .]]Sekolo se ke sa bana ba dingwaga tse di kwa tlase ga tse tlhano go ya go di le thataro. Dintlha tsa tlhokomelo ya bana ba ba nnye le thuto ya bone di ne tsa akarediwa mo melaong e e tlhabolotsweng ya thuto kgotsa (RNPE) ka ngwaga wa 1994. <ref>{{Cite web |date=2001 |title=Early Childhood Care and Education Policy: Based on the Framework of the Revised National Policy on Education (Rnpe) Government White Paper No. 2 of 1994 |url=http://www.africanchildforum.org/clr/policy%20per%20country/botswana/botswana_earlychildhood_2001_en.pdf |access-date=28 May 2022 |website=African Child Forum}}</ref> Boikarabelo bo bontsi jwa go fa ditlamelo tsa mananeo a thuto ya bana ba bannye bo mo makalaneng a dikgwebo tse e seng tsa ga goromente le a setšhaba go na le mo pusong.<ref><ref>{{cite web |title=Education |url=https://www.unicef.org/botswana/education |access-date=18 July 2026 |publisher=UNICEF Botswana}}</ref></ref> Ba ba thusang ka go tlamela thuto ya bana ba bannye e a bo ele fela go ikemela ka dinao ga bone go batla tshono ya go itshetsa ka kgwebo e, se e le go araba dikeletso tsa batsadi kgotsa batlhokomedi ba ba nang le letseno le le fa godimonyana e bile ba na le bokgoni jwa go isa bana ba bone dikolong tseo kgotsa e le go arabela diphetogo tsa ga segompieno mo lefatsheng ka bophara tsa paakanyetso ya thuto ya bana.<ref><ref>{{cite journal |last1=Maunganidze |first1=Langtone |last2=Tsamaase |first2=Marea |year=2014 |title=Early Childhood Education in Botswana: A Case of Fragmented “Fits” |url=https://ccsenet.org/journal/index.php/ies/article/view/29736 |journal=International Education Studies |volume=7 |issue=5 |access-date=18 July 2026}}</ref></ref> Mananeo a le mantsi a a itebagantseng le baagedi ba mafelo a a farologaneng, dikgwebo, mekgatlho e e thusang e e sa direng dipoelo, merafe ya sedumedi le batho fela ba ba ikemetseng ka nosi ba tlhokomelo ya bana ke dikai tsa batho ba ba fang thuto ya bana ba ba iseng ba tsene sekolo. <ref name="Glavin"/> Sekolo sa bana ba bannye se ka akaretsa thuto ya sengwe le sengwe kgotsa se ka nna le dithuto tse e leng gore se tsepame mo go tsone thata, jaaka thuto ya botaki le tiro ya diatla, thuto ya bodumedi, katiso mo go tsa metshameko, kgotsa go ithuta puo ya batswakwa, fa godimo ga moo se ntse se e fa le ditlamelo tsa thuto ya kakaretso. Mosola wa thuto ya bana ba bannye ga o ka ke wa gatelelwa go feta selekanyo ka gore bana ba gola go ya ka kgolo ya tlhaloganyo ga mmogo le go buisana le batho.
Puso ya Botswana go simolola ka ngwaga wa 2015 e simolotse go bula mananeo a thuto ya bana ba bannye mo dikoleng tse dipotlana tse dintsi tsa puso mo lefatsheng ka bophara ka maikaelelo a go rotloetsa thuto ya bana ba bannye. <ref name="Glavin"/> Se se simolotse ka go bula ntlwana ya borutelo ya bana ba ba iseng ba tsene sekolo pele ga ba dira lokwalo la ntlha, se se dirwa morago ga baithuti ba lokwalo la bosupa ba fetsa go kwala ditlhatlhobo tsa bone tsa makgaolakgang. Dintlwana tsa bone tsa borutelo di ne di tlaabo di sena ope mo mafelong a ngwaga otlhe wa dithuto, ka jalo ka tsela e o ba ka kgona go amogela bana ba o ba ba dingwaga di le botlhano. Go tswelela ka seo, puso jaanong e tsenya tirisong lenaneo la dingwaga di le pedi la bana ba dingwaga di le bone le botlhano. Fa godimo ga moo, puso ya Botswana le yone e simolotse go ela tlhoko thata thuto ya bana ba bannye.
== Dikaralo tsa thuto mo Botswana ==
=== Sekolo sa bana ba bannye ===
Sekolo sa bana ba ba nnye, ke sekolo se se sa pateletsweng ,se akaretsa thuto ya bana ba ba nnye e e direlwang mo [[:en:Classroom|ntlwaneng ya borutelo .]]Sekolo se ke sa bana ba dingwaga tse di kwa tlase ga tse tlhano go ya go di le thataro. Dintlha tsa tlhokomelo ya bana ba ba nnye le thuto ya bone di ne tsa akarediwa mo melaong e e tlhabolotsweng ya thuto kgotsa (RNPE) ka ngwaga wa 1994. <ref>{{Cite web |date=2001 |title=Early Childhood Care and Education Policy: Based on the Framework of the Revised National Policy on Education (Rnpe) Government White Paper No. 2 of 1994 |url=http://www.africanchildforum.org/clr/policy%20per%20country/botswana/botswana_earlychildhood_2001_en.pdf |access-date=28 May 2022 |website=African Child Forum}}</ref> Boikarabelo bo bontsi jwa go fa ditlamelo tsa mananeo a thuto ya bana ba bannye bo mo makalaneng a dikgwebo tse e seng tsa ga goromente le a setšhaba go na le mo pusong.<ref><ref>{{cite web |title=Education |url=https://www.unicef.org/botswana/education |access-date=18 July 2026 |publisher=UNICEF Botswana}}</ref></ref> Ba ba thusang ka go tlamela thuto ya bana ba bannye e a bo ele fela go ikemela ka dinao ga bone go batla tshono ya go itshetsa ka kgwebo e, se e le go araba dikeletso tsa batsadi kgotsa batlhokomedi ba ba nang le letseno le le fa godimonyana e bile ba na le bokgoni jwa go isa bana ba bone dikolong tseo kgotsa e le go arabela diphetogo tsa ga segompieno mo lefatsheng ka bophara tsa paakanyetso ya thuto ya bana.<ref><ref>{{cite journal |last1=Maunganidze |first1=Langtone |last2=Tsamaase |first2=Marea |year=2014 |title=Early Childhood Education in Botswana: A Case of Fragmented “Fits” |url=https://ccsenet.org/journal/index.php/ies/article/view/29736 |journal=International Education Studies |volume=7 |issue=5 |access-date=18 July 2026}}</ref></ref> Mananeo a le mantsi a a itebagantseng le baagedi ba mafelo a a farologaneng, dikgwebo, mekgatlho e e thusang e e sa direng dipoelo, merafe ya sedumedi le batho fela ba ba ikemetseng ka nosi ba tlhokomelo ya bana ke dikai tsa batho ba ba fang thuto ya bana ba ba iseng ba tsene sekolo. <ref name="Glavin"/> Sekolo sa bana ba bannye se ka akaretsa thuto ya sengwe le sengwe kgotsa se ka nna le dithuto tse e leng gore se tsepame mo go tsone thata, jaaka thuto ya botaki le tiro ya diatla, thuto ya bodumedi, katiso mo go tsa metshameko, kgotsa go ithuta puo ya batswakwa, fa godimo ga moo se ntse se e fa le ditlamelo tsa thuto ya kakaretso. Mosola wa thuto ya bana ba bannye ga o ka ke wa gatelelwa go feta selekanyo ka gore bana ba gola go ya ka kgolo ya tlhaloganyo ga mmogo le go buisana le batho.
Puso ya Botswana go simolola ka ngwaga wa 2015 e simolotse go bula mananeo a thuto ya bana ba bannye mo dikoleng tse dipotlana tse dintsi tsa puso mo lefatsheng ka bophara ka maikaelelo a go rotloetsa thuto ya bana ba bannye. <ref name="Glavin"/> Se se simolotse ka go bula ntlwana ya borutelo ya bana ba ba iseng ba tsene sekolo pele ga ba dira lokwalo la ntlha, se se dirwa morago ga baithuti ba lokwalo la bosupa ba fetsa go kwala ditlhatlhobo tsa bone tsa makgaolakgang. Dintlwana tsa bone tsa borutelo di ne di tlaabo di sena ope mo mafelong a ngwaga otlhe wa dithuto, ka jalo ka tsela e o ba ka kgona go amogela bana ba o ba ba dingwaga di le botlhano. Go tswelela ka seo, puso jaanong e tsenya tirisong lenaneo la dingwaga di le pedi la bana ba dingwaga di le bone le botlhano. Fa godimo ga moo, puso ya Botswana le yone e simolotse go ela tlhoko thata thuto ya bana ba bannye.
=== Thuto-potlana ===
Thuto e e potlana e simolola ka kamogelo ya bana ba ba iseng ba simolole lekwalo la ntlha go fitlha ka lokwalo la bosupa.
== Dikaralo tsa thuto mo Botswana ==
=== Sekolo sa bana ba bannye ===
Sekolo sa bana ba ba nnye, ke sekolo se se sa pateletsweng ,se akaretsa thuto ya bana ba ba nnye e e direlwang mo [[:en:Classroom|ntlwaneng ya borutelo .]]Sekolo se ke sa bana ba dingwaga tse di kwa tlase ga tse tlhano go ya go di le thataro. Dintlha tsa tlhokomelo ya bana ba ba nnye le thuto ya bone di ne tsa akarediwa mo melaong e e tlhabolotsweng ya thuto kgotsa (RNPE) ka ngwaga wa 1994. <ref>{{Cite web |date=2001 |title=Early Childhood Care and Education Policy: Based on the Framework of the Revised National Policy on Education (Rnpe) Government White Paper No. 2 of 1994 |url=http://www.africanchildforum.org/clr/policy%20per%20country/botswana/botswana_earlychildhood_2001_en.pdf |access-date=28 May 2022 |website=African Child Forum}}</ref> Boikarabelo bo bontsi jwa go fa ditlamelo tsa mananeo a thuto ya bana ba bannye bo mo makalaneng a dikgwebo tse e seng tsa ga goromente le a setšhaba go na le mo pusong.<ref><ref>{{cite web |title=Education |url=https://www.unicef.org/botswana/education |access-date=18 July 2026 |publisher=UNICEF Botswana}}</ref></ref> Ba ba thusang ka go tlamela thuto ya bana ba bannye e a bo ele fela go ikemela ka dinao ga bone go batla tshono ya go itshetsa ka kgwebo e, se e le go araba dikeletso tsa batsadi kgotsa batlhokomedi ba ba nang le letseno le le fa godimonyana e bile ba na le bokgoni jwa go isa bana ba bone dikolong tseo kgotsa e le go arabela diphetogo tsa ga segompieno mo lefatsheng ka bophara tsa paakanyetso ya thuto ya bana.<ref><ref>{{cite journal |last1=Maunganidze |first1=Langtone |last2=Tsamaase |first2=Marea |year=2014 |title=Early Childhood Education in Botswana: A Case of Fragmented “Fits” |url=https://ccsenet.org/journal/index.php/ies/article/view/29736 |journal=International Education Studies |volume=7 |issue=5 |access-date=18 July 2026}}</ref></ref> Mananeo a le mantsi a a itebagantseng le baagedi ba mafelo a a farologaneng, dikgwebo, mekgatlho e e thusang e e sa direng dipoelo, merafe ya sedumedi le batho fela ba ba ikemetseng ka nosi ba tlhokomelo ya bana ke dikai tsa batho ba ba fang thuto ya bana ba ba iseng ba tsene sekolo. <ref name="Glavin"/> Sekolo sa bana ba bannye se ka akaretsa thuto ya sengwe le sengwe kgotsa se ka nna le dithuto tse e leng gore se tsepame mo go tsone thata, jaaka thuto ya botaki le tiro ya diatla, thuto ya bodumedi, katiso mo go tsa metshameko, kgotsa go ithuta puo ya batswakwa, fa godimo ga moo se ntse se e fa le ditlamelo tsa thuto ya kakaretso. Mosola wa thuto ya bana ba bannye ga o ka ke wa gatelelwa go feta selekanyo ka gore bana ba gola go ya ka kgolo ya tlhaloganyo ga mmogo le go buisana le batho.
Puso ya Botswana go simolola ka ngwaga wa 2015 e simolotse go bula mananeo a thuto ya bana ba bannye mo dikoleng tse dipotlana tse dintsi tsa puso mo lefatsheng ka bophara ka maikaelelo a go rotloetsa thuto ya bana ba bannye. <ref name="Glavin"/> Se se simolotse ka go bula ntlwana ya borutelo ya bana ba ba iseng ba tsene sekolo pele ga ba dira lokwalo la ntlha, se se dirwa morago ga baithuti ba lokwalo la bosupa ba fetsa go kwala ditlhatlhobo tsa bone tsa makgaolakgang. Dintlwana tsa bone tsa borutelo di ne di tlaabo di sena ope mo mafelong a ngwaga otlhe wa dithuto, ka jalo ka tsela e o ba ka kgona go amogela bana ba o ba ba dingwaga di le botlhano. Go tswelela ka seo, puso jaanong e tsenya tirisong lenaneo la dingwaga di le pedi la bana ba dingwaga di le bone le botlhano. Fa godimo ga moo, puso ya Botswana le yone e simolotse go ela tlhoko thata thuto ya bana ba bannye.
=== Thuto-potlana ===
Thuto e e potlana e simolola ka kamogelo ya bana ba ba iseng ba simolole lekwalo la ntlha go fitlha ka lokwalo la bosupa.
Bana ba kwadisiwa mo sekolong se se potlana fa ba le dingwaga di ka nna thataro. Tsamaiso ya go ruta mo thutong ya sekolo se se potlana e laolwa ke thulaganyo ya dikolo ya lefatshe. Kgaolo ya sekolo e tlhopha dikaedi tsa tsamaiso ya go ruta le dibuka tse di bontshang maemo a go ithuta a puso ya lefatshe le ditekanyetso tsa maemo a mophato o o rileng. Go na le mefuta e le mebedi ya thuto e e potlana e e ka fitlhelwang mo lefatsheng la Botswana. Puso e fa thuto ya kakaretso ka teme ya Setswana, puo e ya Setswana e dirisiwa go ruta bana ga mmogo le teme ya Sekgoa. Lekalana la dikgwebo le fa dithuto tse puo ya thuto e leng Sekgoa fela, dikolo tse di bidiwa 'dikolo tsa Sekgoa'.
== Dikaralo tsa thuto mo Botswana ==
=== Sekolo sa bana ba bannye ===
Sekolo sa bana ba ba nnye, ke sekolo se se sa pateletsweng ,se akaretsa thuto ya bana ba ba nnye e e direlwang mo [[:en:Classroom|ntlwaneng ya borutelo .]]Sekolo se ke sa bana ba dingwaga tse di kwa tlase ga tse tlhano go ya go di le thataro. Dintlha tsa tlhokomelo ya bana ba ba nnye le thuto ya bone di ne tsa akarediwa mo melaong e e tlhabolotsweng ya thuto kgotsa (RNPE) ka ngwaga wa 1994. <ref>{{Cite web |date=2001 |title=Early Childhood Care and Education Policy: Based on the Framework of the Revised National Policy on Education (Rnpe) Government White Paper No. 2 of 1994 |url=http://www.africanchildforum.org/clr/policy%20per%20country/botswana/botswana_earlychildhood_2001_en.pdf |access-date=28 May 2022 |website=African Child Forum}}</ref> Boikarabelo bo bontsi jwa go fa ditlamelo tsa mananeo a thuto ya bana ba bannye bo mo makalaneng a dikgwebo tse e seng tsa ga goromente le a setšhaba go na le mo pusong.<ref><ref>{{cite web |title=Education |url=https://www.unicef.org/botswana/education |access-date=18 July 2026 |publisher=UNICEF Botswana}}</ref></ref> Ba ba thusang ka go tlamela thuto ya bana ba bannye e a bo ele fela go ikemela ka dinao ga bone go batla tshono ya go itshetsa ka kgwebo e, se e le go araba dikeletso tsa batsadi kgotsa batlhokomedi ba ba nang le letseno le le fa godimonyana e bile ba na le bokgoni jwa go isa bana ba bone dikolong tseo kgotsa e le go arabela diphetogo tsa ga segompieno mo lefatsheng ka bophara tsa paakanyetso ya thuto ya bana.<ref><ref>{{cite journal |last1=Maunganidze |first1=Langtone |last2=Tsamaase |first2=Marea |year=2014 |title=Early Childhood Education in Botswana: A Case of Fragmented “Fits” |url=https://ccsenet.org/journal/index.php/ies/article/view/29736 |journal=International Education Studies |volume=7 |issue=5 |access-date=18 July 2026}}</ref></ref> Mananeo a le mantsi a a itebagantseng le baagedi ba mafelo a a farologaneng, dikgwebo, mekgatlho e e thusang e e sa direng dipoelo, merafe ya sedumedi le batho fela ba ba ikemetseng ka nosi ba tlhokomelo ya bana ke dikai tsa batho ba ba fang thuto ya bana ba ba iseng ba tsene sekolo. <ref name="Glavin">{{Cite web |last=Glavin |first=Chris |date=2017-01-25 |title=Education stages |url=https://www.k12academics.com/Education%20Worldwide/Education%20in%20Botswana/education-stages |access-date=2021-05-20 |website=K12 Academics |language=en |archive-date=2025-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250728043643/https://www.k12academics.com/Education%20Worldwide/Education%20in%20Botswana/education-stages |url-status=dead }}</ref> Sekolo sa bana ba bannye se ka akaretsa thuto ya sengwe le sengwe kgotsa se ka nna le dithuto tse e leng gore se tsepame mo go tsone thata, jaaka thuto ya botaki le tiro ya diatla, thuto ya bodumedi, katiso mo go tsa metshameko, kgotsa go ithuta puo ya batswakwa, fa godimo ga moo se ntse se e fa le ditlamelo tsa thuto ya kakaretso. Mosola wa thuto ya bana ba bannye ga o ka ke wa gatelelwa go feta selekanyo ka gore bana ba gola go ya ka kgolo ya tlhaloganyo ga mmogo le go buisana le batho.
Puso ya Botswana go simolola ka ngwaga wa 2015 e simolotse go bula mananeo a thuto ya bana ba bannye mo dikoleng tse dipotlana tse dintsi tsa puso mo lefatsheng ka bophara ka maikaelelo a go rotloetsa thuto ya bana ba bannye. <ref name="Glavin"/> Se se simolotse ka go bula ntlwana ya borutelo ya bana ba ba iseng ba tsene sekolo pele ga ba dira lokwalo la ntlha, se se dirwa morago ga baithuti ba lokwalo la bosupa ba fetsa go kwala ditlhatlhobo tsa bone tsa makgaolakgang. Dintlwana tsa bone tsa borutelo di ne di tlaabo di sena ope mo mafelong a ngwaga otlhe wa dithuto, ka jalo ka tsela e o ba ka kgona go amogela bana ba o ba ba dingwaga di le botlhano. Go tswelela ka seo, puso jaanong e tsenya tirisong lenaneo la dingwaga di le pedi la bana ba dingwaga di le bone le botlhano. Fa godimo ga moo, puso ya Botswana le yone e simolotse go ela tlhoko thata thuto ya bana ba bannye.
=== Thuto-potlana ===
Thuto e e potlana e simolola ka kamogelo ya bana ba ba iseng ba simolole lekwalo la ntlha go fitlha ka lokwalo la bosupa.
Bana ba kwadisiwa mo sekolong se se potlana fa ba le dingwaga di ka nna thataro. Tsamaiso ya go ruta mo thutong ya sekolo se se potlana e laolwa ke thulaganyo ya dikolo ya lefatshe. Kgaolo ya sekolo e tlhopha dikaedi tsa tsamaiso ya go ruta le dibuka tse di bontshang maemo a go ithuta a puso ya lefatshe le ditekanyetso tsa maemo a mophato o o rileng. Go na le mefuta e le mebedi ya thuto e e potlana e e ka fitlhelwang mo lefatsheng la Botswana. Puso e fa thuto ya kakaretso ka teme ya Setswana, puo e ya Setswana e dirisiwa go ruta bana ga mmogo le teme ya Sekgoa. Lekalana la dikgwebo le fa dithuto tse puo ya thuto e leng Sekgoa fela, dikolo tse di bidiwa 'dikolo tsa Sekgoa'.
=== Thuto e e kgolwane ===
[[Setshwantsho:Kgari_sechele_secondary_school.jpg|thumb|230x230px|Sekolo se segolwane sa Kgari Sechele, sekolo se segolwane se se tsamaisiwang ke puso.]]
Thuto ya sekolo se segolwane e simolola ka lekwalo le legolwane la ntlha go fitlhelela la botlhano (sekolo se segolwane mme se le fa tlase se simolola ka lowalo la ntlha go fitlhelela kwa go la boraro; sekolo se segolwane ebile se le fa godimo se simolola ka lokwalo la bone go fitlhelela kwa go la botlhano ).
Baithuti gantsi ba fiwa kgololesego e le ntsi, ba tsamaya ba ya kwa dintlwaneng tsa borutelo tse di farologaneng, ebile ba fiwa tetla ya go tlhopha dingwe tsa dithuto tsa bone tse di bidiwang dithuto tsa maitlhophelo. Dingwaga tsa ntlha tse tharo tsa thuto e e kgolwane di isa kwa setlankaneng sa dithuto tsa makgaolakgang tsa lokwalo la boraro, mme morago ga dingwaga tse dingwe tse pedi tsa go ithuta baithuti ba kwala tlhatlhobo ya makgaolakgang ya lokwalo la botlhano.
=== Thuto ya ithutelo-tiro ===
[[Mmadikolo wa Botswana|Yunibesithi ya Botswana]], Yunibesithi ya Botho, [[Sekolo se Segolwane sa Limkokwing|Yunibesithi ya Limkokwing ya Thekenoloji ya Boitlhamedi]], [https://baisago.ac.bw/ Yunibesithi ya Ba Isago], [https://abm.ac.bw/ Kholetšhe ya ABM], <ref>{{Cite web |title=Welcome To ABM University College |url=https://abm.ac.bw/ |access-date=2022-05-28 |website=ABM University College |language=en-US}}</ref> Yunibesithi ya Boditšhabatšhaba ya Botswana ya Maranyane le Boitseanape , <ref>{{Cite web |date=2020-01-12 |title=Botswana International University of Science & Technology |url=https://www.biust.ac.bw/ |access-date=2022-05-28 |language=en-US}}</ref> [https://www.bou.ac.bw/ Botswana Open University], [https://www.buan.ac.bw/ Setheo sa Botswana sa Temothuo le Ditsompelo tsa Tlhago], Yunibesithi [https://web.archive.org/web/20240226183114/https://gips.co.bw/ ya Gaborone] [https://web.archive.org/web/20260719132740/https://www.guc.ac.bw/ ya Dithuto] tsa Molao ke dikolo tse di fang thuto ya ithutelo tiro mo lefatsheng la Botswana. [[Mmadikolo wa Botswana|Yunibesithi ya Botswana]] ke sekolo sa setšhaba se se tlhomilweng ka ngwaga wa 1982 ka molao wa palamente <ref>{{Cite web |date=1982 |title=University of Botswana Act, 1982 |url=https://botswanalaws.com/StatutesActpdf/1982Actpdf/UNIVERSITY%20OF%20BOTSWANA%20ACT,%20NO.%2011%20OF%201982.pdf |access-date=28 May 2022 |website=Laws of Botswana}}</ref> mme ntlokgolo ya sone e kwa [[Gaborone]] .
== Tlhomamiso ya tsamaelano ya thuto le seemo sa lefatshe la Botswana ==
E ne ya re mo nakong e e sa fediseng pelo, morago ga lefatshe la Botswana le sena go tsaya boipuso, ga lemogiwa gore tsamaiso ya thuto ga e fitlhelele matlhokego a setšhaba. E ne e tsentse mogopolo o montsi thata mo thutong ya buka mme ebile e ne e santse e na le matlhasedi a puso ya batho-basweu. Bontsi jwa dilo tse di neng di ithuthuntshiwa di ne di sa tsamaisane le seemo sa botshelo jwa SeAferika, ka jalo dipalo tsa baithuti ba ba neng ba tlogela sekolo di ne di le kwa godimo. <ref name=":1">{{Cite web |last=Glavin |first=Chris |date=2017-01-25 |title=Tswanification of the curriculum |url=https://www.k12academics.com/Education%20Worldwide/Education%20in%20Botswana/tswanification-curriculum |access-date=2021-05-20 |website=K12 Academics |language=en |archive-date=2021-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516024002/https://www.k12academics.com/Education%20Worldwide/Education%20in%20Botswana/tswanification-curriculum |url-status=dead }}</ref> Go ise go ye kae go ne ga lemogiwa gore go tlhokega phetogo. Baeteledipele ba lefatshe ba ne ba nna le mogopolo wa thulaganyo ya thuto e e neng e tlaa fa botlhe tshono ya go bona thuto e e rileng le go tshegetsa kutlwano magareng ga batho morago ga go lemoga gore setshaba sa Botswana se kgaogantswe go ya ka merafe e e farologaneng ka jalo ba le bantsi ba eme ka nosi.<ref>https://journals.ub.bw/index.php/mosenodi/article/download/1594/1013</ref>E ne ya re ka ngwaga wa 1977 komiti e e neng e tlhomilwe ke puso ya Botswana e ne ya phatlalatsa pego ka ga phetolo ya thuto ka setlhogo se se reng ‘thuto mabapi le kagisano’. <ref name=":1" /> Molao o wa ntlha wa setšhaba wa thuto (NPE) wa ngwaga wa 1977 o ne wa diriwa e le tsibogo ya baeteledipele ba lefatshe la Botswana, ka nako e o, go tswa mo mokgweng wa go ruta wa puso ya batho-basweu ba lefatshe la Borithane fa thuto e ne e le ya batho ba maemo a a rileng go ya kwa thulaganyong e e akaretsang botlhe.<ref>https://www.africabib.org/rec.php?RID=12460496X</ref> Jaaka go gakolotswe mo pegong, go ne ga tsenngwa dithuto tse dintsha tsa konokono mo tsamaisong ya dikolo, mme tsa dira gore thuto e nne maleba le lefatshe la Botswana. <ref name=":1" /> Maikaelelo a mokgwa yo wa thuto e, e ne ele go lebagana thata le tiro ya diatla gore baithuti ba kgone go bona tiro.
== Go dira gore kharikhulamo e nne mo lefelong la lona ==
Ka bonako fela morago ga go bona boipuso go ne ga lemogiwa gore thulaganyo ya thuto e ne e sa kgotsofatse ditlhokego tsa setšhaba. E ne e remeletse thata mo baithuting mme e ne e sa ntse e na le bothata jwa go tshwarwa ke bojwalwa ka nako ya bokoloniale. Bontsi jwa dilo tse di neng di rutiwa di ne di sa amane le maemo a Aforika, ka jalo dipalo tsa bana ba ba tlogelang sekolo di ne di le kwa godimo. <ref name=":1">{{Cite web |last=Glavin |first=Chris |date=2017-01-25 |title=Tswanification of the curriculum |url=https://www.k12academics.com/Education%20Worldwide/Education%20in%20Botswana/tswanification-curriculum |access-date=2021-05-20 |website=K12 Academics |language=en}}</ref> Go ise go ye kae go ne ga lemogiwa gore go ne go tlhokega gore go dirwe diphetogo. Baeteledipele ba ne ba akanya ka tsamaiso ya thuto e e neng e tla naya botlhe tšhono ya go tsena le go tshegetsa kutlwano ya loago morago ga go lemoga gore morafe wa Botswana o ne o kgaogantswe go ya ka merafe e e farologaneng. Ka 1977 komiti e e neng e tlhophilwe ke puso ya Botswana e ne ya phasalatsa pego ka ga diphetogo tsa thuto: ‘thuto ya kagisano’ (e e rayang ‘thuto ya kutlwano ya loago’). <ref name=":1" /> Pholisi ya Ntlha ya Bosetšhaba ya Thuto (NPE) ya 1977 e ne e le phetolo ya baeteledipele ba Botswana go tswa mo mokgweng wa bokoloniale jwa Borithane wa go ithuta go ya kwa thulaganyong e e akaretsang batho botlhe fa thuto e ne e le ya batlotlegi. Jaaka go gakolotswe mo pegong, go ne ga tsenngwa dirutwa tse dintšhwa tsa motheo mo dikolong, go dira gore thuto e nne maleba mo Botswana. <ref name=":1" /> Thuto e ne e ikaeletse go nna ya tiro e le go baakanyetsa baithuti ba go tsena mo mmarakeng wa tiro.
l6gu03q1kpcvvofw1xu1hgns2v1ti1x
Noka ya Boteti
0
3420
55902
47416
2026-09-29T11:56:30Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55902
wikitext
text/x-wiki
{{Use dmy dates|date=September 2011}}
[[File:Boteti River, Botswana.jpg|thumb|The Boteti River.]]
'''Noka ya Boteti''' e e etsegeng gape ka ('''Botlele''' <ref name="Helgren-298">Helgren, David M. (
1984) "Historical Geomorphology and Geoarchaeology in the Southwestern Makgadikgadi Basin, Botswana" ''Annals of the Association of American Geographers'' 74(2): pp. 298–307, page 298
</ref><ref name=":0">[http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/africa/txu-oclc-6589746-sheet34-5th-ed.jpg Johannesburg Sheet 34, Edition 5, TPC, 1970], Series 2201, U.S. Army Map Service</ref> kgotsa '''Botleli)'''<ref>[https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/okavango.pdf "Profile. Okavango"] (PDF). ''UN''.</ref> ke [[motswedi wa metsi a tlholego]] mo Botswana. Noka e e tsaya metsi a yone mo metsweding e e elang go tswa [[letamong la Okavango]] a feta ka [[noka ya Thamalakane]] mo [[Maun]].
== Thutometsi ==
E ne e ela ngwaga otlhe o pele ga le gare la dingwaga tsa 1990s,<ref name="Helgren-298"></ref> mme go ela gone ga fokotsega le dipaka. Ka paka tsa dipula noka ya Boteti e kgwela metsi a yone mo [[Makgadikgadi Pan]],<ref name="Helgren-298"></ref> e tsisa botshelo mo lefelong leo le temo ga mmogo le dipoele mo temong.<ref>Hogan, C. Michael (2008) [https://web.archive.org/web/20231030065111/https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0 "Makgadikgadi"] at Burnham, A. (editor) ''The Megalithic Portal''</ref> Ka nako tsa komelelo noka ya Boteti e botlhokwa fela thata ka e nna lefelo la Bokopano jwa diphologolo tsa naga, ka gore matamo a mantsi a bo a sena metsi a mantsi.<ref name="Murphy-100">Murphy, Alan; Armstrong, Kate; Firestone, Matthew D.; and Fitzpatrick, Mary (2007) ''Southern Africa: Join the Safari'' (4th edition) Lonely Planet, Footscray, Victoria, Australia, [http://books.google.co.uk/books?id=AijmBeQ9_r8C&pg=PA100 page 100], ISBN 978-1-74059-745-6
</ref>
== Khubu ya Metsi ==
Noka ya Boteti e tshela metsi a yone go tswa borwa botlhaba<ref>[https://www.britannica.com/place/Boteti-River Boteti River] (n.d.). In ''Encyclopædia Britannica online''. Retrieved 28 January 2019</ref> mo [[nokeng ya Thamalakane]] kwa [[Toteng]], e bo e ela ntlheng tsa Bokone a feta ka Tlkaseoulo, e feta gape ka Ghautsa Fall, e bo a elela ntlheng ya botlhabatsatsi go feta motse wa [[Makalamabedi]]<ref>[http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/africa/txu-oclc-6589746-sheet33-4th-ed.jpg Windhoek Sheet 33, Edition 4, TPC, 1969], Series 2201, U.S. Army Map Service
</ref>, Muekekle le Matima, go tswa foo kwa Kwaraga e bo e leba Borwa e feta motse wa Phukumakaku, Sukwane, Rakops (Jacops) le Xhumo (Khomo).<ref name=":0" /> E bo e elela e feta Tamo ya Xau (kana ka ngwaga wa pula e tsene ebo e fete ka letamo la Xau) e bo e leba botlhabatsatsi e feta ka motse wa Mopipi (Madista) e bo e tsena ka Ntwetwe Pan.<ref name=":0" />
Noka ya Boteti e thapologa go tswa [[Ngamiland]] go ya kgaolo kgolo ya Boteti ko e dirisiwang go tlatsa tamo ya [[Mopipi]], e e leng botlhokwa thata mo [[meepong ya diteemane]] tsa lefelo leo, e leng [[moepo wa diteemane wa Orapa]].<ref name="Murphy-100" /><ref>Breyer, J. I. E. (1983) "Soils in the Lower Boteti Region, Central District, Botswana" National Institute for Development Research and Documentation, University of Botswana, Gaborone, page 32, [[:en:OCLC_(identifier)|OCLC]] [[oclc:12600164|12600164]]</ref> Go fetolwa ga noka e go tlogetse batho ba ba nnang gaofi nayo ba sena [[metsi a a phepa]], gape ba sala jaanong ba sa kitla ba tshwara ditlhapi, kana go dirisa noka jaaka ene e le tlwaelo.
== Ditso ==
Bogologo Boteti ene a itsege e le lefelo le legolo le le lemang mmedi, le na le di hekere dile makgolo a masome mabedi ka fa tlase ga temo go fitlhela ngwaga wa 1980.Le fa go ntse jalo, palo le bogolo jwa dingwaga tse di metsi di fokotsegile, mme noka e ne ya tsenngwa mosele kwa tlase ga Rakops go oketsa kelelo go ya kwa Letamong la Mopipi.<ref name="Scudder">Scudder, T. (1993) ''The IUCN review of the Southern Okavango Integrated Water Development Project'' International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), Gland, Switzerland, [http://books.google.co.uk/books?id=TGvsEAn33J4C&pg=PA90 page 90], ISBN 2-8317-0114-7
</ref> E ne e elela ngwaga otlhe pele ga bogareng jwa dingwaga tsa bo 1990,<ref name="Helgren-298" /> morago ga moo go fokotsega ga kelelo go ne ga baka go oma ga paka mo mafelong mangwe a a kwa tlase.
== Bona gape ==
* [[Nxai Pan]]
* [[Noka ya Nata]]
* [[Sua Pan]]
* [[Ntwetwe Pan]]
==Dikgoge tsa kwa ntle==
[https://web.archive.org/web/20110117191700/http://www.moe.gov.bw/ Botswana]
[http://www.Ngami%20times.co.bw Botswana/Boteti River]
==Metswedi==
<references></references>
{{coord missing|Botswana}}
[[Category:Noka ya Botswana
]]
{{Botswana-geo-stub}}
q9v8tw6ftyzp7oj2ctvt1k90r4hj7an
Bogolo Kenewendo
0
8419
55846
52555
2026-09-29T01:07:26Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55846
wikitext
text/x-wiki
'''Bogolo Joy Kenewendo''' (o tshotswe ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bosupa1) ke moitseanape wa tsa itsholelo le wa dipolotiki wa [[Motswana]]. O direla jaaka Leloko la Palamente le le tlhophilweng ka tsela e e kgethegileng mo Palamenteng ya Botswana go tloga ka kgwedi ya Ngwanatsele, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone , ke Tona ya Diminerale le Maatla mo pusong ya ga jaana morago ga go direla jaaka Tona ya Kabinete ya Matsete, Kgwebisano le Madirelo a Botswana ka fa tlase ga Tautona [[Mokgweetsi Masisi]]. <ref>Botswana Daily News (5 April 2018). [https://allafrica.com/stories/201804050942.html "Botswana: New Botswana Cabinet Appointments".] ''Botswana Daily News via [[:en:AllAfrica.com|AllAfrica.com]]''[[:en:AllAfrica.com|.]] Gaborone. Retrieved 6 April 2018.</ref><ref>Daniel Mumbere (5 April 2018). [https://web.archive.org/web/20221026102630/http://www.africanews.com/2018/04/06/botswana-s-30-year-old-minister-becomes-internet-sensation-across-africa// "Botswana's 30 year old minister becomes internet sensation across Africa"]. Africanews.com. Retrieved 6 April 2018.</ref> <ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20231003025546/https://35.chevening.org/changemakers/bogolo-kenewendo/ "Bogolo Kenewendo | Chevening".] Retrieved 21 September 2022.</ref>Morago ga go tlosiwa mo kabineteng ka kgwedi ya Ngwanatsele,ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe o ne a dira jaaka motsamaisi wa Kenewendo Advisory, e e leng kwa Gaborone, Botswana. <ref>Centre for Global Development (11 April 2021). [https://www.cgdev.org/expert/bogolo-j-kenewendo "Biography of Bogolo J. Kenewendo: Non-Resident Fellow".] Washington, DC: [[:en:Center_for_Global_Development|Center for Global Development.]] Retrieved 11 April 2021.</ref> O eteletse pele Molaya Kgosi Women Leadership and Mentorship Program mme gape ke Modulasetulo wa Lekgotla la Molaya Kgosi Trust. <ref>[http://molayakgosi.weebly.com/team.html "Team"]. ''Molaya Kgosi Leadership & Mentorship Program''. Retrieved 26 May 2022.</ref><ref name=":0" />
Ene yare ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi ale lesome le bosupa ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi Kenewendo a tlhomiwa go nna mogakolodi yo o kgethegileng wa [https://climatechampions.unfccc.int/bogolo-kenewendo-named-as-climate-champions-africa-director/ Climate Champions]. <ref>Owen-Burge, Charlotte (17 June 2022). [https://climatechampions.unfccc.int/bogolo-kenewendo-named-as-climate-champions-africa-director/ "Bogolo Kenewendo named as Climate Champions' Special Advisor, Africa Director"]. ''Climate Champions''. Retrieved 21 September 2022.</ref>
[[Setshwantsho:Bogolo Joy Kenewendo 1.jpg|left|thumb|544x544px|Bogolo Kenewendo]]
== Bomorago le Thutego ==
Kenewendo o tsholetswe ko motseng wa Motopi mo kgaolong ya Boteti mo Botswana ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bosupa. Morago ga go Bachelor of Arts in Economicsdira dithuto tse di potlana o ne a tsweledisa ko [[:en:Pitzer_College|Pitzer College]]. o ne a tswaledisa ko [[:en:University_of_Botswana|Unibesithi ya Botswana]] mme aloga ka Bachelor of Arts in Economics.Moragonyana, o ne a bona dikirii ya Master of Science mo go tsa Ikonomi ya Boditšhabatšhaba kwa Yunibesithing ya Sussex kwa United Kingdom. Gape ke motsamaisi wa porojeke yo o netefaditsweng. <ref>Celeb News (6 April 2018). [http://www.botswanayouth.com/wcw-10-things-you-didnt-know-about-bogolo-kenewendo/ "WCW: 10 Things You Didn't Know About Bogolo Kenewendo"]. Gaborone: Botswanayouth.com. Retrieved 2 November 2016.</ref>O ne a amogela katiso ya Economic Freedom Philosophy go tswa go Foundation for Economic Education.<ref name=":1">Bloomberg L.P. (5 April 2018). [https://web.archive.org/web/20180803220704/https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=215803784&privcapId=212542444&previousCapId=212542444&previousTitle=Econsult%20Botswana%20(Pty)%20Ltd. "Executive Profile: Bogolo Kenewendo".] [[:en:Bloomberg_L.P.|Bloomberg Research.]] Archived from [https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=215803784&privcapId=212542444&previousCapId=212542444&previousTitle=Econsult%20Botswana%20(Pty)%20Ltd. the original] on 3 August 2018. Retrieved 6 April 2018.</ref>
== Tiro pele ga dipolotiki ==
Morago ga dithuto tsa gagwe tsa morago ga dikirii kwa Yunibesithing ya Sussex kwa United Kingdom jaaka Chevening Scholar, a bona MSc International Economics, Kenewendo o ne a dira jaaka moruo wa kgwebo ODI Fellow kwa Lefapheng la Kgwebo le Madirelo la Ghana. O ne gape a dira jaaka mogakolodi wa ikonomi kwa Econsult Botswana, e leng think tank ya kwa Gaborone.<ref name=":1" /><ref name=":2">Mlambo, Nontobeko (6 April 2018). [https://web.archive.org/web/20230502111723/https://allafrica.com/stories/201804060524.html "Botswana: Meet Botswana's Youngest Minister, Bogolo Kenewendo"]. [[:en:AllAfrica.com|AllAfrica.com]]. Retrieved 6 April 2018.</ref>
== Tiro ya sepolotiki ==
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le le lesome le borataro, Tautona wa Botswana ka nako eo, Ian Khama, o ne a thapa Kenewendo go nna leloko la Palamente ya Botswana, kwa a neng a tlhophiwa jaaka moemedi wa moporesidente go nna leloko la palamente. Ka kgwedi ya Moranang e le nne,ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi , Tautona yo mošwa, Mokgweetsi Masisi, o ne a thapa Kenewendo jaaka Tona e ntšhwa ya Dipeeletso, Kgwebisano le Madirelo. O ne a ikana ka lone letsatsi leo.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
Mo maemong a gagwe jaaka tona, Kenewendo o ne a tlhophiwa ke Mokwaledi Kakaretso wa Ditšhaba tse di Kopaneng António Guterres ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi go ya High-level Panel on Digital Cooperation, e e neng e eteletswe pele ke Melinda Gates le Jack Ma. <ref>[https://www.un.org/sg/en/content/sg/personnel-appointments/2018-07-12/secretary-generals-high-level-panel-digital-cooperation Secretary-General's High-level Panel on Digital Cooperation] United Nations, press release of 12 July 2018.</ref>Jaaka Tona ya Dipeeletso, Kgwebisano le Madirelo kwa Botswana, o ne a tsenya tirisong diphetogo go tokafatsa bonolo jwa go dira kgwebo, go bula mebaraka ya selegae le ya boditšhabatšhaba, le go baya lefatshe mo maemong a go atlega mo diketaneng tsa boleng jwa lefatshe mmogo le itsholelo ya dijithale. Ka nako ya fa a ne a le mo maemong ao, e ne e le Tona ya Kabinete e e neng e le mmotlana mo Afrika le mo hisetoring ya Botswana. <ref>[https://dx.doi.org/10.18356/3cb1bf5d-en "Youthful minister opening doors for women and girls".] ''Africa Renewal''. '''33''' (1): 8. 3 June 2019. doi[[doi:10.18356/3cb1bf5d-en|:10.18356/3cb1bf5d-en.]] ISSN 2517-9829. S2CID 199861164</ref>
Kenewendo o ne a kaiwa jaaka mongwe wa batho ba le lekgolo ba ba nang le tlhotlheletso go gaisa mo Afrika ke makasine wa New African ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi .<ref>[https://ladybrille.com/new-african-100/ "New African releases its list of 100 Most influential Africans".] ''Ladybrille Magazine''. 30 November 2018. Retrieved 5 January 2021.</ref>
Fa United Kingdom e ne e tsaya botsamaisi jwa G7 ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome amabedi le bongwe, Kenewendo o ne a tlhophiwa ke Tona ya Basadi le Tekatekano ya lefatshe, Liz Truss, go nna leloko la Gender Equality Advisory Council (GEAC) e e neng e sa tswa go tlhomiwa e eteletswe pele ke Sarah Sands. <ref>[https://www.gov.uk/government/news/g7-gender-equality-advisory-council-membership-announced G7 Gender Equality Advisory Council membership announced] [[:en:Government_of_the_United_Kingdom|Government of the United Kingdom,]] press release of April 9, 2021.</ref>
Ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone o ne wa fetola botshelo jwa ga Kenewendo le jwa Botswana ka gore o ne a tlhophiwa go nna Leloko la Palamente ka fa tlase ga puso e ntšhwa, mme a ikana jaaka Tona ya Ditsa mmung.<ref>BellaNaija.com (16 July 2025). [https://www.bellanaija.com/2025/07/bogolo-joy-kenewendo-botswana-minister/ "Meet Bogolo Joy Kenewendo: Botswana's Trailblazing Minister Shaping Trade, Energy & Africa's Future".] ''BellaNaija.com''. Lagos, Nigeria. Retrieved 10 September 2025.</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Mo nakong ya gagwe ya go ikhutsa, Kenewendo o a tlhatlhanya, a tsaya maeto le go bala.<ref name=":2" />
== Metswedi ==
5ftq69whe0slddl950egk6j8iuhlond
Edwin Batshu
0
9315
55815
53659
2026-09-28T13:36:05Z
MomoTGM03
12504
Created by translating the section "Parliament" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371598443|Edwin Batshu]]"
55815
wikitext
text/x-wiki
'''Edwin Jenamiso Batshu''' yoo tshotsweng ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mane le bosupa (1947.<ref>[https://archive.today/20150118164729/http://www.parliament.gov.bw/component/member/?view=memberdetails&id=22&Itemid=0 "Members of Parliament".] Archived from [http://www.parliament.gov.bw/component/member/?view=memberdetails&id=22&Itemid=0 the original] on 18 January 2015. Retrieved 14 January 2015.</ref> kgwedi ya seetebosigo,ke lepolotiki lele diretseng goromente wa [[Botswana]] a le Tona wa lephata la bodiredi le selegae go simololeng ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le motso( 2011).A le leloko la party ee busang ya [[Botswana Democratic Party(BDP)|Botswana Democratic Party(BDP).]]Batshu ke leloko la kokoano ya bo sechaba mo botswana,o ne a nna leloko la komiti ee eteletseng pele tsa palamete ya [[SADC]] go simololeng ngwaga wa dikete tse pedi le borobabongwe (2009 )go itlhelela ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le motso (2011), Pele ga moo ene ele commisionera ya [[Botswana Police]] go simololeng ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004)go itlhelela ka ngwaga wa dikete tse pedi le bosupa (2007).<ref>[http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Ministries/State-President/Office-of-the-President/Tools--Services/Speeches-/HE-the-Presidents-at-the-opening-of--the-Commonwealth-Conference-for-Heads-of-African-Anti-Corruption-Agencies-/ "Office of the President (OP)".] 8 June 2011</ref>
== Palamente ==
Edwin Batshu ke lepolotiki mo lefatsheng la Botswana. O ne a tlhophiwa go nna [[leloko la Kokoano Bosetšhaba]] ka Phalane 2009, a emetse lekoko le le busang la [[Botswana Democratic Party]].Batshu o tlhomilwe go nna Modulasetulo wa Komiti ya tlhokomelo ya Palamente ya [[Bokaedi jwa Botlhodi le Tshireletso|Bokaedi jwa Botlhale le Tshireletso]]. Batshu e ne e le Leloko la Komitikhuduthamaga ya Foramo ya Palamente ya SADC go tloga ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabongwe (2009)go fitlha ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le motso(2011) . Edwin Batshu o ne a tlhomiwa go nna Tona ya Merero ya Badiri le Selegae ka kgwedi ya Ngwanatsele ka ngwaga wa wa dikete tse pedi le lesome le motso(2011) O ne a tlhomiwa gape mo go yone tiro e morago ga [[Ditlhophokakaretso tsa 2014 tsa Phalane|ditlhophokakaretso tsa 2014 tsa]] [[Ditlhophokakaretso tsa 2014 tsa Phalane|Phalane]] 2014, ke [[Ian Khama Seretse Khama|Ian Khama]] ka kgwedi ya Ngwanatsele ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014).
== Sepodisi sa Botswana ==
Edwin Batshu o tsene mo sepodising sa Botswana ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa (1970) e le lepodise. O ne a tlhatloga ka maemo go tlhomiwa go nna Mokomishinara wa Sepodisi ka kgwedi ya Motsheganong ka ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004). Morago ga moo Batshu o ne a rola tiro a le dingwaga di le masome a marataro ka kgwedi ya Seetebosigo e le masome a mabedi le bongwe ka ngwaga wa dikete tse pedi le bosupa (2007). Batshu e ne e le Motswana wa boraro go etelela pele Tirelo ya Sepodisi sa Botswana fa e sale boipuso, wa ntlha e le Simon Hirschfeld a latelwa ke Norman Mobobole. Fa a tsaya marapo mo go yo o neng a mo eteletse pele, Moleboge o ne a gatelela gore mapodisi a fetolwe go nna tirelo ya setshaba e e atamelesegang e e neng e leba le go lemoga setshaba jaaka bareki ba ba tshwanetseng go direlwa le go tlotliwa. E ne e le ka nako ya gagwe fa tirelo ya sepodisi e ne e simolola setlhopha se se kgethegileng sa mapodise.
== Tse dingwe ==
Fa a ntse a direla mo tirelong, o ne a ithuta dikhoso di le mmalwa mo lefatsheng lotlhe. Ka nako nngwe, jaaka Mokhomišenara wa Sepodisi o ne a etelela pele yuniti ya Botlhodi, pele ga go tlhamiwa ga Bokaedi jwa Botlhodi le Tshireletsego ka 2008. Batshu o ne a tlhomiwa kwa Kgotlatshekelong ya Boikuelo ya Setso jaaka Moatlhodi ka kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa dikete tse pedi le bosupa(2007) maemo a a neng a a tshwara go fitlha ka kgwedi ya Tlhakole ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabobedi (2008) fa a ne a tsena mo sepolotiking.<ref>[http://mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=15&dir=2008/January/Friday18/ Batshu resigns".] 18 January 2008</ref>
== Diawate ==
Batshu ke motlatsa tautona wa pele wa mokgatlho wa kgwele ya dinao wa Botswana (1991-1992).<ref>[https://web.archive.org/web/20150115101235/http://www.gov.bw/en/PrintingVersion/?printid=9397 Government of Botswana".] Archived from [http://www.gov.bw/en/PrintingVersion/?printid=9397 the original] on 15 January 2015. Retrieved 14 January 2015</ref>
== Metswedi ==
== Palamente ==
Edwin Batshu ke radipolotiki wa kwa [[Botswana]] . O ne a tlhophiwa go nna leloko la [[Khudutlhamaga ya Botswana|Ntlokokoano Bosetšhaba]] mo[[Ditlhopho tsa ngwaga wa 2009 tsa lefatshe la Botswana|ditlhophong tsa kakaretso tsa Diphalane 2009]], a emela puso ya [[Phathi ya Tomokoraga|Botswana Democratic Party]] . Batshu o tlhophiwa go nna Modulasetulo wa Komiti ya Palamente ya go okamela ka fa tlase ga Directorate of Intelligence and Security. Batshu e ne e le leloko la Komiti Khuduthamaga ya Palamente ya SADC go tloga ka 2009 go fitlha ka 2011. [tshupiso e e tlhokegang] Edwin Batshu o ne a tlhomiwa go nna Tona ya Badiri le Merero ya Selegae ka Ngwanatsele 2011. O ne a tlhophiwa gape mo tirong e e tshwanang morago ga ditlhopho tsa kakaretso tsa 2014, ke [[Ian Khama Seretse Khama|Ian Khama]] ka Ngwanatsele 2014. <ref>{{Cite web |last=Sapa |date=2014-11-21 |title=Botswana denies vendetta against EFF after visa restrictions |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2014-11-21-botswana-denies-vendetta-against-eff-after-visa-restrictions/ |access-date=2026-08-27 |website=Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>
atz38hviu9gdanfc1wt552r9spdllkm
Tautona wa Botswana
0
9412
55817
53088
2026-09-28T14:03:18Z
MomoTGM03
12504
Created by translating the section "Presidential powers" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375024219|President of Botswana]]"
55817
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder|image=Duma Boko 2025 (cropped).jpg|incumbent=[[Duma Boko]]|term=Dingwaga tse tlhano|date=Ngwanatsele a rogwa ngwaga wa 2024|residence=State House|deputy=Mothusa tona wa Botswana}}
'''Tautona wa Botswana''' ke [[moeteledipele wa lefatshe]], tlhogo ya puso ya [[Botswana]], [[moetapele wa lephata la tsa tshirelso lefatshe|moetapele wa lephata la tsa tshireletso lefatshe]] go ya ka molaomotheo wa [[Botswana]].<ref>[https://www.constituteproject.org/constitution/Botswana_2016 "Botswana 1966 (rev. 2016) Constitution – Constitute".] ''www.constituteproject.org''. Retrieved 26 September 2025</ref> Tautona o tlhophiwa ke khuduthamaga, ebong palamente, gantsi ke moeteledipele wa phathi e tona. Molaomotheo o beile sebaka sa puso mo dingwageng tse tlhano gabedi. Tautona wa ntlha go tlhophiwa ka molaomotheo ke Sir [[Seretse Khama]], o e neng e le tonakgolo go tswa ka ngwaga wa 1965 go tsena 1966, morago a dira e le tautona go fitlhelela a tlhokafala ka Phukwi a le lesome le boraro, ngwaga wa 1980.<ref>[http://www.rulers.org/rulb1.html#botswana "Countries Ba-Bo".] ''www.rulers.org''. Retrieved 26 September 2025</ref> Tautona wa gompieno ke [[Duma Boko]], o o tlhophilweng ke khuduthamaga ka Ngwanatsele a rogwa ngwaga wa 2024 morago ga ditlhopho tsa lefatshe tsa 2024. Tautona o ka ntshiwa mo setilong ka tshutiso ya go sa kgotsofalele ka fa a busang ka teng.
== Setlha sa botautona ==
Tautona o tlhophiwa a bo a neelwa setlha sa dingwaga tse tlhano tse di mo setlheng sa [[National Assembly]].<ref>[https://freedomhouse.org/country/botswana/freedom-world/2023 "Botswana: Freedom in the World 2023 Country Report".] ''Freedom House''. Retrieved 26 September 2025</ref> Pele tautona o ne a kgona go busediwa fela makgetho a le mantsi. Fa e sale ka ngwaga wa 1997, mo pusong ya tautona wa bobedi [[Quett Masire]], setlha sa botautona se ne sa dirisiwa ele la ntlha mo pusong.<ref>Padnani, Amisha (29 June 2017). [https://www.nytimes.com/2017/06/29/world/africa/ketumile-masire-dead-botswana-president.html "Ketumile Masire, Who Shaped and Led a Vibrant Botswana, Dies at 91"]. ''The New York Times''. [[:en:ISSN|ISSN]] [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0362-4331 0362-4331]. Retrieved 26 September 2025</ref><ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20210520204502/https://www.parliament.gov.bw/index.php/about-parliament/history "History"]. ''www.parliament.gov.bw''. Retrieved 26 September 2025</ref> Fa e sale ka ngwaga wa 1998, tautona o ka nna mo setilong dingwaga di le lesome fela, di tlhomagana kgotsa di kgaogane.<ref name=":0" /> Tautona wa ntlha yo o lekantshitseng seelo sa setlha sa botautona ke [[Festus Mogae]] yo a neng a tshwanelwa ke go tlogela ka ngwaga wa 2008.<ref>Cook, Candace; Siegle, Joseph. [https://africacenter.org/spotlight/circumvention-of-term-limits-weakens-governance-in-africa/ "Circumvention of Term Limits Weakens Governance in Africa".] ''Africa Center for Strategic Studies''. Retrieved 26 September 2025.</ref> Tautona mongwe le mongwe o fiwa madi a bogodi.<ref>[https://botswanalaws.com/consolidated-statutes/principle-legislation/presidents-pensions-and-retirement-benefits "PRESIDENTS (PENSIONS AND RETIREMENT BENEFITS)".] ''Botswana Laws''. Retrieved 26 September 2025</ref>
== Tlhopho ==
Ka nako ya letsholo la ditlhopho tsa setshaba, bontlhopheng botlhe ba Kokoano ya Bosetšhaba ba bolela gore ba tshegetsa mang go nna Tautona fa ba tsenya dipampiri tsa bone tsa go tlhopho. Fa lekoko kgotsa kgolagano e bona bontsi jo bo feletseng jwa maloko a palamente a a tlhophilweng mo ditlhophong tsa peomolao, ntlhopheng wa lone wa botautona, ka metlha e le moeteledipele wa lekoko kgotsa [[kgolagano]], o nna tautona o mosha ka bonako ntle le go tlhoka tlhopho ya go beeletsa.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20120804023106/http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1.html#Ch4P1 "Constitution of Botswana 1966"]. ''www.commonlii.org''. Retrieved 28 Lwetse 2025.</ref><ref>[[:en:President_of_Botswana#CITEREFChaudry2009|Chaudry 2009.]]</ref><ref>[[:en:President_of_Botswana#CITEREFNtuane2006|Ntuane 2006.]]</ref> Mo tirisong, ka ditlhopho tsa peomolao di dirwa ka [[go tlhopha ga ntlha]], ditlhopho di ntse di tlhagisa mebuso ya bontsi jwa lekoko le le lengwe fa e sale ka ditlhopho tsa setshaba tsa ntlha ka 1965 mme ka jalo ditlhopho tsa botautona ka Maloko a Palamente ga di ise di ko di diragale.
Tautona o tlhophiwa ke maloko a Kokoano ya Bosetšhaba morago ga ditlhopho tsa setshaba tse di tlhagisang palamente e e senang mofenyi. Fa go ka direga gore go se nne le ntlhopheng ope yo o bonang bontsi jo bo bonolo, Kokoano ya Bosetšhaba e tlhopha tautona ka ditlhopho tsa sephiri, ka bontsi jo bo bonolo jwa palogotlhe ya Maloko a Palamente (ntle le Maloko a Palamente a a 'tlhophilweng ka tsela e e faphegileng') a a tlhokegang go fenya. Ditlhopho tse di lekanyeditswe fela go bontlhopheng ba lekoko la bone le nang le bonnye jwa mapalamente a le lesome. Fa, morago ga dikgato di le tharo tsa go tlhopha, go sa tlhophiwe ntlhopheng ope, dikgato tse pedi tsa tlaleletso di ka dumelelwa ke [[sebui]], fa go tsewa gore ditlhopho tse di atlegileng di sa ntse di kgonega. Fa dikgato tseno le tsone di ka palelwa ke go ntsha mofenyi, kgotsa fa sebui se ka gana go ntsha tetla ya dikgato tse dingwe, Kokoano ya Bosetšhaba e tla phatlaladiwa mme go tla tshwarwa [[ditlhopho tsa potlako]].<ref name=":1" />
Go falola ga ga tautona mo maemong a gagwe go ikaegile ka gore a puso ya bone [[e tshepiwa]] ke bontsi jwa Kokoano ya Bosetšhaba. Ba ka tlosiwa ka [[kakanyetso ya go tlhoka tshepo]], e e dirang gore ba tlogele tiro kgotsa fa go sa nna jalo, [[palamente e phatlaladiwe]] fa tautona a ka gana go dira jalo, se se tsosang ditlhopho tsa potlako.
== Dithata tsa ga Tautona ==
Tautona ke tlhogo ya lefatshe, tlhogo ya puso le molaodi mogolo wa [[sesole sa Botswana]]. Ditshwanelo, maikarabelo le tuelo ya ga tautona di kwadilwe mo Kgaolong ya III ya [[Molaomotheo]] le ditiro tse di latelang tse di fetisitsweng ke Kokoano ya Bosetšhaba.
Dithata tsa tiragatso tsa rephaboliki di beilwe mo maruding a ga tautona, yo o firang badiredi ba ba farologanyeng mo maemong a a kwadilweng mo Molaomotheong, tse di botlhokwa thata mo go tsone ke ditona tsa kabinete le Baatlhodi ba Boikuelo ba Kgotlatshekelo ya Boikuelo. Tautona o tshwanetse go buisana le Kabinete mo mererong e e farologaneng ya melao. Tautona o ne a ka dumela kgotsa a gana tumelelo ya gagwe mo melaong e e fetisitsweng ke Kokoano ya Bosetšhaba. Fa Kokoano ya Bosetšhaba e ka fetisa molaokakanyetso gape Tautona o tla amogela kgotsa a gana tumelelo ya gagwe mo malatsing a le masome mabedi le motso, kgotsa a ka phatlalatsa Kokoano ya Bosetšhaba. Tautona o newa dithata tsa molaomotheo tsa go itsise maemo a tshoganyetso a setšhaba le go neelana ka maitshwarelo kgotsa go fetola ka kgakololo ya Komiti ya Bogakolodi ya Prerogative of Mercy.
== Prime Minister of the Bechuanaland Protectorate ==
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!{{Abbr|No.|Number}}
! style="width:80px;" |Picture
!Name
{{small|(Birth–Death)}}
!Elected
!Took office
!Left office
!Political Party
|-
! style="background:{{party color|Botswana Democratic Party}}; color:white;" |1
|
|'''[[Seretse Khama]]'''
{{small|(1921–1980)}}
|[[1965 Bechuanaland general election|1965]]
|3 March 1965
|30 September 1966
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
|}
== Tautona wa Botswana (1966–go tsena gompieno) ==
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!{{Abbr|No.|Number}}
! style="width:80px;" |Picture
!Name
{{small|(Birth–Death)}}
!Elected
!Took office
!Left office
!Political Party
|-
! 1
|
|'''[[Seretse Khama]]'''
{{small|(1921–1980)}}
|[[1965 Bechuanaland general election|1965]]
[[1969 Botswana general election|1969]]
[[1974 Botswana general election|1974]]
[[1979 Botswana general election|1979]]
|30 September 1966
|13 July 1980
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 2
|[[Setshwantsho:QuettMasire1980_(cropped).jpg|107x107px]]
|'''[[Quett Masire]]'''
{{small|(1925–2017)}}
|[[1984 Botswana general election|1984]]
[[1989 Botswana general election|1989]]
[[1994 Botswana general election|1994]]
|18 July 1980
|31 March 1998
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 3
|[[Setshwantsho:Festus_Mogae_2009-06-23.jpg|99x99px]]
|'''[[Festus Mogae]]'''
{{small|(1939–)}}
|[[1999 Botswana general election|1999]]
[[2004 Botswana general election|2004]]
|1 April 1998
|1 April 2008
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 4
|[[Setshwantsho:Ian_Khama_(2014)_(cropped)_(cropped).jpg|107x107px]]
|'''[[Ian Khama]]'''
{{small|(1953–)}}
|[[2009 Botswana general election|2009]]
[[2014 Botswana general election|2014]]
|1 April 2008
|1 April 2018
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 5
|[[Setshwantsho:Illegal_Wildlife_Trade_Conference_London_2018_(45245990491)_(cropped_Version_2).jpg|83x83px]]
|'''[[Mokgweetsi Masisi]]'''
{{small|(1961–)}}
|[[2019 Botswana general election|2019]]
|1 April 2018
|Incumbent
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
!6
|
|[[Duma Boko]]
(1969)
|2024
|Ngwanatsele a rogwa ngwaga wa 2024
|O o mo pusong
|BNF (UDC)
|-
|}
== Batshwareledi ba ga Tautona wa Botswana ==
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |{{Abbr|No.|Number}}
! rowspan="2" style="width:80px;" |Portrait
! rowspan="2" |Name
{{small|(Birth–Death)}}
! colspan="2" |Term of office
! rowspan="2" |Political party
|-
!Took office
!Left office
|-
! 1
|[[Setshwantsho:QuettMasire1980_(cropped).jpg|107x107px]]
|[[Quett Masire]]{{small|(1926–2017)}}
|13 July 1980
|18 July 1980
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 2
|[[Setshwantsho:No_image.png|80x80px]]
|[[Lenyeletse Seretse]]{{small|(1921–1983)}}
|26 July 1980
|29 July 1980
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 3
|
|[[Peter Mmusi]]{{small|(1928–1994)}}
|9 January 1983
|10 January 1983
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 4
|[[Setshwantsho:Festus_Mogae_2009-06-23.jpg|99x99px]]
|[[Festus Mogae]]{{small|(born 1939)}}
|9 March 1992
|31 March 1992
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 5
|[[Setshwantsho:Ian_Khama_(2014)_(cropped)_(cropped).jpg|107x107px]]
|[[Ian Khama]]{{small|(born 1953)}}
|1 July 1998
|13 July 1998
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 6
|[[Setshwantsho:Mompati_Merafhe_071203-F-9074R-083_0YE9L.jpg|89x89px]]
|[[Mompati Merafhe]]{{small|(1936–2015)}}
|1 April 2008
|7 April 2008
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 7
|[[Setshwantsho:Ponatshego_Kedikilwe_(cropped_3x4).jpg|107x107px]]
|[[Ponatshego Kedikilwe]]{{small|(born 1938)}}
|1 August 2012
|1 August 2012
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 8
|[[Setshwantsho:Mokgweetsi_E.K._Masisi,_President_of_the_Republic_of_Botswana.jpg|112x112px]]
|[[Mokgweetsi Masisi]]{{small|(born 1961)}}
|1 April 2018
|1 April 2018
|[[Botswana Democratic Party|BDP]]
|-
! 9
|[[Setshwantsho:Slumber_Tsogwane.JPG|95x95px]]
|[[Slumber Tsogwane]]{{small|(born 1959)}}
|1 April 2021
|26 April 2021
|
|}
== Ditshedimosetso tse dingwe ==
* [[Polotiki ya Botswana]]
* [[Mothusa Tautona wa Botswana|Mothusa tautona wa Botswana]]
== Metswedi ==
*
[[Karolo:Bo tautona ba Botswana]]
== Paka ya botautona ==
Tautona o tlhophelwa paka ya dingwaga di le tlhano e e tsamayang ka go lekalekana le paka ya lekgotla la [[Khudutlhamaga ya Botswana|Kokoano ya matona a puso]] . <ref>{{Cite web |title=Botswana: Freedom in the World 2023 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/botswana/freedom-world/2023 |access-date=2024-05-19 |website=Freedom House |language=en}}</ref> Pele, tautona o ne a ka tlhophiwa gape makgetho a le mantsi fela. E rile ka ngwaga wa 1997, ka fa tlase ga puso ya tautona wa bobedi, rre [[Quett Masire]], go ne ga bewa ditekanyetso tsa paka mo ofising lekgetho la ntlha. <ref name=":0">{{Cite web |title=History |url=https://www.parliament.gov.bw/index.php/about-parliament/history |access-date=2024-05-19 |website=www.parliament.gov.bw}}</ref> Fa e sale ka ngwaga wa 1998, tautona o ntse a lekanyeditswe palo ya dingwaga di le lesome mo maemong (e e lekanang le dipaka tsa go busa di le pedi tse di tletseng), e ka tswa e le tsa go latelana kgotsa di kgaogane. <ref name=":0" /> Tautona wa ntlha yo go neng ga dirisiwa ditekanyetso tsa paka ya gagwe e ne e le rre [[Festus Mogae]], yo o neng a tshwanelwa ke go tlogela setilo sa botautona go ya go ile ka ngwaga wa 2008 . <ref>{{Cite web |last=Cook |first=Candace |last2=Siegle |first2=Joseph |title=Circumvention of Term Limits Weakens Governance in Africa |url=https://africacenter.org/spotlight/circumvention-of-term-limits-weakens-governance-in-africa/ |access-date=2024-05-28 |website=Africa Center for Strategic Studies}}</ref> Tautona mongwe le mongwe o bona madi a a duelwang kgwedi le kgwedi a a netefaditsweng morago ga go tlogela tiro. <ref>{{Cite web |title=PRESIDENTS (PENSIONS AND RETIREMENT BENEFITS) |url=https://botswanalaws.com/consolidated-statutes/principle-legislation/presidents-pensions-and-retirement-benefits |access-date=2024-05-28 |website=Botswana Laws}}</ref>
== Tlhopho ==
Ka nako ya letsholo la ditlhopho-kakaretso, bo ntlhopheng botlhe ba lekgotla la kokoano ya matona a puso ba bolela gore ba ema nokeng mang go nna tautona fa ba tsenya dipampiri tsa bone tsa go tlhophiwa. Fa lekoko kgotsa [[:en:Electoral_alliance|kgolagano]] e bona bontsi jo bo feletseng jwa maloko a palamente a a tlhophilweng mo ditlhophong tsa peomelao, ntlhopheng wa lone yo o emetseng botautona, yo e nnang fela e le moeteledipele wa lekoko kgotsa kgolagano, o nna ene tautona yo moša gone foo kwa ntle ga go tlhoka tlhopho ya go beeletsa. <ref name=":1">{{Cite web |title=Constitution of Botswana 1966 |url=http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1.html#Ch4P1 |access-date=2024-05-19 |website=www.commonlii.org}}</ref> <ref>{{Cite news}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Ntuane |first=Batsalo |date=2006-05-22 |title=Democratic forces must safeguard presidential term limits |url=http://www.mmegi.bw/2006/May/Monday22/236196386145.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623170008/http://www.mmegi.bw/2006/May/Monday22/236196386145.html |archive-date=2018-06-23 |access-date=2024-05-19 |website=Mmegi.bw}}</ref> Mo tirisong, ka ntlha ya fa ditlhopho tsa lekgotla la peomolao di dirwa ka mofuta wa [[:en:First-past-the-post_voting|'first-past-the-post']], ditlhopho di ntse di ntsha dipuso tsa bontsi jwa lekoko le le lengwe fa e sale ka [[Ditlhopho tsa 1965 tsa Bechuanaland|ditlhophokakaretso tsa ntlha ka ngwaga wa 1965]] mme ka jalo tlhopho ya botautona ka ntlha ya maloko a palamente ga e ise e diragale.
== Tlhopho ==
Ka nako ya letsholo la ditlhopho-kakaretso, bo ntlhopheng botlhe ba lekgotla la kokoano ya matona a puso ba bolela gore ba ema nokeng mang go nna tautona fa ba tsenya dipampiri tsa bone tsa go tlhophiwa. Fa lekoko kgotsa [[:en:Electoral_alliance|kgolagano]] e bona bontsi jo bo feletseng jwa maloko a palamente a a tlhophilweng mo ditlhophong tsa peomelao, ntlhopheng wa lone yo o emetseng botautona, yo e nnang fela e le moeteledipele wa lekoko kgotsa kgolagano, o nna ene tautona yo moša gone foo kwa ntle ga go tlhoka tlhopho ya go beeletsa. <ref name=":1">{{Cite web |title=Constitution of Botswana 1966 |url=http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1.html#Ch4P1 |access-date=2024-05-19 |website=www.commonlii.org}}</ref> <ref>{{Cite news}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Ntuane |first=Batsalo |date=2006-05-22 |title=Democratic forces must safeguard presidential term limits |url=http://www.mmegi.bw/2006/May/Monday22/236196386145.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623170008/http://www.mmegi.bw/2006/May/Monday22/236196386145.html |archive-date=2018-06-23 |access-date=2024-05-19 |website=Mmegi.bw}}</ref> Mo tirisong, ka ntlha ya fa ditlhopho tsa lekgotla la peomolao di dirwa ka mofuta wa [[:en:First-past-the-post_voting|'first-past-the-post']], ditlhopho di ntse di ntsha dipuso tsa bontsi jwa lekoko le le lengwe fa e sale ka [[Ditlhopho tsa 1965 tsa Bechuanaland|ditlhophokakaretso tsa ntlha ka ngwaga wa 1965]] mme ka jalo tlhopho ya botautona ka ntlha ya maloko a palamente ga e ise e diragale.
Tautona o tlhophiwa ke maloko a lekgotla la [[Khudutlhamaga ya Botswana|Kokoano ya matona a puso]] morago ga ditlhophokakaretso tse di tlhagisang [[:en:Hung_parliament|palamente e e sa nneng le bontsi jwa setlhopha sepe]]. <ref>{{Cite journal |date=2015-12-01 |title=Election note: Botswana's 2014 parliamentary elections |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S026137941500102X |journal=Electoral Studies |language=en-US |volume=40 |pages=444–447 |doi=10.1016/j.electstud.2015.05.001 |issn=0261-3794 |url-access=subscription}}</ref> Fa go ka diragala gore go seka ga nna le ntlhopheng ope yo o bonang bontsi jo bo nametsang jwa ditlhopho, lekgotla la Kokoano ya matona a puso le tlhopha tautona ka ditlhopho tsa sephiri, ka bontsi jo bo nametsang jwa maloko a palamente (ntle le maloko a palamente a a 'tlhophilweng ka tsela e e faphegileng') a a tlhokegang go fenya. Ditlhopho tse di lekanyeditswe fela bo ntlhopheng ba lekoko la bone le nang le bonnye jwa mapalamente a ka tshwara lesome. Fa e kare, morago ga makgetho a le mararo a go tlhopha, ga seka ga tlhophiwa ntlhopheng ope, makgetho a mangwe a le mabedi a tlaleletso a ka dumelelwa ke [[:en:Speaker_of_the_National_Assembly_of_Botswana|motsamaisa dipuisano tsa palamente,]] se se diragala fa go bonwa gore ditlhopho tse di atlegileng di sa ntse di ka kgonagala. Fa makgetho a, le one a ka palelwa ke go ntsha mofenyi, kgotsa fa motsamaisa dipuisano a ka gana go ntsha tetla ya makgetho a mangwe, lekgotla la Kokoano ya matona a puso le a phatlaladiwa mme go bo go tshwarwa [[:en:Snap_election|ditlhopho tsa ka bonako]] . <ref name=":1">{{Cite web |title=Constitution of Botswana 1966 |url=http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1.html#Ch4P1 |access-date=2024-05-19 |website=www.commonlii.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1.html#Ch4P1 "Constitution of Botswana 1966"]. </cite></ref>
== Tlhopho ==
Ka nako ya letsholo la ditlhopho-kakaretso, bo ntlhopheng botlhe ba lekgotla la kokoano ya matona a puso ba bolela gore ba ema nokeng mang go nna tautona fa ba tsenya dipampiri tsa bone tsa go tlhophiwa. Fa lekoko kgotsa [[:en:Electoral_alliance|kgolagano]] e bona bontsi jo bo feletseng jwa maloko a palamente a a tlhophilweng mo ditlhophong tsa peomelao, ntlhopheng wa lone yo o emetseng botautona, yo e nnang fela e le moeteledipele wa lekoko kgotsa kgolagano, o nna ene tautona yo moša gone foo kwa ntle ga go tlhoka tlhopho ya go beeletsa. <ref name=":1">{{Cite web |title=Constitution of Botswana 1966 |url=http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1.html#Ch4P1 |access-date=2024-05-19 |website=www.commonlii.org}}</ref> <ref>{{Cite news}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Ntuane |first=Batsalo |date=2006-05-22 |title=Democratic forces must safeguard presidential term limits |url=http://www.mmegi.bw/2006/May/Monday22/236196386145.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623170008/http://www.mmegi.bw/2006/May/Monday22/236196386145.html |archive-date=2018-06-23 |access-date=2024-05-19 |website=Mmegi.bw}}</ref> Mo tirisong, ka ntlha ya fa ditlhopho tsa lekgotla la peomolao di dirwa ka mofuta wa [[:en:First-past-the-post_voting|'first-past-the-post']], ditlhopho di ntse di ntsha dipuso tsa bontsi jwa lekoko le le lengwe fa e sale ka [[Ditlhopho tsa 1965 tsa Bechuanaland|ditlhophokakaretso tsa ntlha ka ngwaga wa 1965]] mme ka jalo tlhopho ya botautona ka ntlha ya maloko a palamente ga e ise e diragale.
Tautona o tlhophiwa ke maloko a lekgotla la [[Khudutlhamaga ya Botswana|Kokoano ya matona a puso]] morago ga ditlhophokakaretso tse di tlhagisang [[:en:Hung_parliament|palamente e e sa nneng le bontsi jwa setlhopha sepe]]. <ref>{{Cite journal |date=2015-12-01 |title=Election note: Botswana's 2014 parliamentary elections |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S026137941500102X |journal=Electoral Studies |language=en-US |volume=40 |pages=444–447 |doi=10.1016/j.electstud.2015.05.001 |issn=0261-3794 |url-access=subscription}}</ref> Fa go ka diragala gore go seka ga nna le ntlhopheng ope yo o bonang bontsi jo bo nametsang jwa ditlhopho, lekgotla la Kokoano ya matona a puso le tlhopha tautona ka ditlhopho tsa sephiri, ka bontsi jo bo nametsang jwa maloko a palamente (ntle le maloko a palamente a a 'tlhophilweng ka tsela e e faphegileng') a a tlhokegang go fenya. Ditlhopho tse di lekanyeditswe fela bo ntlhopheng ba lekoko la bone le nang le bonnye jwa mapalamente a ka tshwara lesome. Fa e kare, morago ga makgetho a le mararo a go tlhopha, ga seka ga tlhophiwa ntlhopheng ope, makgetho a mangwe a le mabedi a tlaleletso a ka dumelelwa ke [[:en:Speaker_of_the_National_Assembly_of_Botswana|motsamaisa dipuisano tsa palamente,]] se se diragala fa go bonwa gore ditlhopho tse di atlegileng di sa ntse di ka kgonagala. Fa makgetho a, le one a ka palelwa ke go ntsha mofenyi, kgotsa fa motsamaisa dipuisano a ka gana go ntsha tetla ya makgetho a mangwe, lekgotla la Kokoano ya matona a puso le a phatlaladiwa mme go bo go tshwarwa [[:en:Snap_election|ditlhopho tsa ka bonako]] . <ref name=":1">{{Cite web |title=Constitution of Botswana 1966 |url=http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1.html#Ch4P1 |access-date=2024-05-19 |website=www.commonlii.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1.html#Ch4P1 "Constitution of Botswana 1966"]. </cite></ref>
Go falola ga ga tautona mo go tshwareleleng maemo a gagwe go ikaegile ka gore a puso ya gagwe e [[:en:Motion_of_no_confidence|tshepiwa]] ke bontsi jwa maloko a lekgotla la kokoano ya matona a puso. Tautona o ka sutisiwa mo maemong a gagwe ka [[:en:Motion_of_no_confidence|tlhopho ya go tlhoka tshepo]], e e felelang e dira gore ba tlogele setilo kgotsa fa go sa nna jalo, [[:en:Dissolution_of_parliament|palamente e a phatlaladiwa]] fa tautona a sa dumele go dira jalo, se se felela se dira gore go nne le ditlhopho tsa ka bonako.
== Dithata tsa botautona ==
Tautona ke mookamedi wa lefatshe, mookamedi wa puso le molaodi-mogolo wa [[:en:South_African_National_Defence_Force|sesole sa Botswana]] . Ditshwanelo, maikarabelo le dituelo tsa ga tautona di kwadilwe mo kgaolong ya boraro ya [[:en:Constitution_of_South_Africa|Molaotheo]] le ditiro tse di latelang tse di fetisitsweng ke lekgotla la kokoano ya matona a puso.
== Dithata tsa botautona ==
Tautona ke mookamedi wa lefatshe, mookamedi wa puso le molaodi-mogolo wa [[:en:South_African_National_Defence_Force|sesole sa Botswana]] . Ditshwanelo, maikarabelo le dituelo tsa ga tautona di kwadilwe mo kgaolong ya boraro ya [[:en:Constitution_of_South_Africa|Molaotheo]] le ditiro tse di latelang tse di fetisitsweng ke lekgotla la kokoano ya matona a puso.
Dithata tsa tsamaiso ya lefatshe di beilwe mo go tautona, yo o thapang matona a a farologaneng mo maemong a a balolotsweng mo Molaomotheong, a a botlhokwa le go feta go akaretsa matona a makalana a a farologaneng a puso le baatlhodi ba Kgotlatshekelo ya Boikuelo. Tautona o tshwanetse go buisana le khabinete ya gagwe mo mererong e e farologaneng ya melao. Tautona o ka dumela kgotsa a gana tetla ya gagwe mo melaong e e fetisitsweng ke lekgotla la kokoano ya matona a puso. Fa lekgotla la kokoano ya matona a puso le ka fetisa molaokakanyetso gape tautona o tlaa tshwanelwa ke go amogela kgotsa go gana tumelelo ya gagwe mo malatsing a le masome a mabedi le bongwe, kgotsa a ka phatlalatsa lekgotla la matona a puso. Tautona o fiwa dithata tsa molaotheo tsa go itsise diemo tsa tshoganetso tsa setšhaba le go aba maitshwarelo ka kgakololo ya komiti ya Bogakolodi ya maatla a go itshwarela kgotsa go fokotsa katlholo.
== Dithata tsa moporesitente ==
Moporesitente ke tlhogo ya naga, tlhogo ya puso le molaodi-mogolo wa sesole sa Tshireletso sa Botswana . Ditshwanelo, maikarabelo le tuelo ya moporesitente di kwadilwe mo Kgaolong ya III ya Molaotheo le melao e e fetisitsweng ke Kokoano Bosetšhaba.
Dithata tsa Khuduthamaga tsa rephaboliki di mo matsogong a mopresitente, yo o tlhophang badiredi ba ba farologaneng mo maemong a a umakilweng mo Molaotheong, a bohlokwa go gaisa ke ditona tsa kabinete le Baahlodi ba Boikuelo ba Kgotlatshekelo ya Boikuelo. Moporesitente o tshwanetse go buisana le Kabinete mo mererong e e maleba ya pholisi. Moporesitente o ne a ka dumela kgotsa a gana go dumela melawana e e neng e fetisitswe ke Kokoano Bosetšhaba. Fa Kokoano Bosetšhaba e ka atlanegisa molaotlhomo gape, Moporesitente o tshwanetse go rebola kgotsa a seka a rebola mo malatsing a le 21, kgotsa a ka nna a tlhatlhamolola Kokoano Bosetšhaba. Moporesidente o neetswe dithata tsa molaotheo tsa go goeletsa maemo a tshoganyetso a setšhaba le go neela boitshwarelo kgotsa go fetola maemo ka kgakololo ya Komiti ya kgakololo ya Tshwanelo ya Kutlwelobotlhoko.
ghocqe0zt0v9u6wk7ekz32ow118o2hl
Cassper Nyovest
0
9430
55848
55334
2026-09-29T02:37:23Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55848
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=Cassper Nyovest|birthname=Refiloe Maele Phoolo|birth_date={{birth date and age|df=y|1990|12|16}}|birth_place=[[Mahikeng]], [[Bokone Bophirima]], [[Aforika Borwa]]|education=Kerata ya bosome (10)|occupation={{Plainlist|
*Morepa
*Mokwala-dipina
*motlhaa-direkoto
*Radikgwebo
*Ramabole
}}|partner=Pulane Mojaki <ref>{{cite web | url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/celebrities/nyovests-new-chapter-cassper-gives-rare-glimpse-into-his-life-as-a-proudly-married-man-20240503 | title=Nyovest's new chapter: Cassper gives rare glimpse into his life as a 'proudly married' man }}</ref>|website={{URL|casspernyovest.com}}|module={{infobox musical artist
| embed = yes
| genre = {{hlist|[[Hip hop music|Hip hop]]|[[motswako]]|[[kwaito]]|[[amapiano]]}}
| origin = [[Mahikeng, North-West Province]]
| instrument = {{hlist|Vocals | [[Sampler (musical instrument)|sampler]] | [[drum machine]]}}
| label = {{hlist|Impact Sounds (former)
| alias = Abuti Fill Up
|[[Family Tree Records]] | [[Def Jam Africa]] | [[Universal Music Group]]}}
| associated_acts = {{flatlist|
*[[Anatii]]
*[[Gemini Major]]
*Tshego
*[[Nadia Nakai]]
*[[Riky Rick]]
*DJ Sumbody
*[[Hip Hop Pantsula|HHP]]
*[[Davido]]
*[[Nasty C]]
*[[Kwesta]]
}}}}|module2={{infobox boxer
| embed = yes
| tsotlhe = 3
| phenyo = 2
| kgaa-tshoo = 0
| tatlhegelos = 1
| palelano = 0
}}|image=[[File:Cassper Nyovest Back to the City 2014.jpg|thumb|Cassper nyovest]]}}
'''Refiloe Maele Phoolo''' o tshotswe ka ngwaga wa 1990, kgwedi ya Ngwanetsele a fitlha malsti a le lesome le borataro, o tumile ka leina la '''Casper Nyovest'''. ke rre wa seopedi go tswa lefatsheng la Afrika Borwa. Fa godimo ga moo ke mokwadi wa dipina, rre wa kgwebo., mogatise wa mmino, le motshameki wa mabole.<ref>"Trace Cassper Nyovest – Sports news, hip-hop, rnb, tropical and african music". Trace TV. Archived from the original on 1 April 2014. Retrieved 7 June 2014.</ref> Casper Nyovest o tsholetswe, a bo a golela kwa [[:en:North_West_(South_African_province)|bokoni bophirima]] jwa motse wa [[:en:Mahikeng|Mahikeng]], ke mongwe wa badiragatsi ba ba atlegileng kwa Afrika Borwa.<ref>"Cassper Nyovest biography". ''Cut FM''.</ref> K a ngwaga wa 2014, o ne a itshimololela letshwao la gagwe la kgatiso ebong [[:en:Family_Tree_Records|Family Tree Records]].<ref>[https://web.archive.org/web/20250408233012/https://theplugmag.com/the-rise-of-family-tree-records/ "The Rise of Family Tree Records"]. ''The Plug Mag''. 10 April 2017.</ref> Nyovest one a tuma morago fa go ntsha kgobokanyo ya dipina ya gagwe ya ntlha, [[:en:Tsholofelo|''Tsholofelo'']] (2014). kgobokanyo e ya dipina, k yone ya go tlhagisa dipina tsa gagwe tse di tumileng "[[:en:Gusheshe|Gusheshe]]" le "Doc Shebeleza"<ref>"Album Review: Cassper Nyovest – Tsholofelo". ''Platform''. Archived from the original on 27 March 2019. Retrieved 27 March 2019.</ref>
Ka katlego ya gagwe ya go rekisa dipampiri tsa teseletso ya go tsena tsa pontsho ya mmino ya gagwe, ''Fill Up the Dome'' ( ngwaga wa 2015) e e neng e tshwaretswe kwa [[:en:Ticketpro_Dome|Ticketpro Dome]] kwa [[:en:Johannesburg|Johannesburg]]<ref>"Cassper fills up the dome". ''eNCA''.</ref> Katlego ya tiragalo e ne ya dira gore Nyovest e nne le leina le le reng "Fill Up" go rulaganya pontsho tsa mmino tse di oketsegileng mo mabaleng a metshameko ngwaga le ngwaga, go akaretsa [[:en:Orlando_Stadium|Orlando Stadium]] (2016) le [[:en:FNB_Stadium|FNB Stadium]] (2017), gape ka bobedi kwa Johannesburg, [[:en:Moses_Mabhida_Stadium|Moses Mabhida Stadium]] (2018) kwa [[:en:Durban|Durban]], le [[:en:Royal_Bafokeng_Stadium|Royal Bafokeng Stadium]] (2019) kwa [[:en:North_West_(South_African_province)|Bokoni bophirima]]<ref>https://www.iol.co.za/dailynews/news/cassper-nyovest-gets-set-to-fill-up-moses-mabhida-17748986</ref>
Nyovest o ne a golola kgobokanyo ya gagwe ya dipina ya lefelo la kgatiso ya dipina [[wiktionary:eponym|e e ipitsang]] ''Refiloe'' ka nako ya pontsho ya gagwe ya mmino e e bidiwang ''Fill Up The Dome'' ka kgwedi ya Phalane w tlhola malatsi a le masome a mararo le bongwe ka ngwaga wa 2015. Kgobokanyo e ya dipina e ne e dirilwe mmogo le baopedi ba le mmalwa, go akaretsa [[:en:The_Game_(rapper)|The Game]], [[:en:DJ_Drama|DJ Drama]], [[:en:Stonebwoy|Stonebwoy]] le [[:en:Casey_Veggies|Casey Veggies]].<ref>[https://web.archive.org/web/20151017124508/http://connect.citizen.co.za/26224/cassper-nyovest-drops-refiloe-track-list/ "Cassper Nyovest drops 'Refiloe' track-list".] ''Connect''. Archived from [http://connect.citizen.co.za/26224/cassper-nyovest-drops-refiloe-track-list/ the original] on 17 October 2015. Retrieved 4 November 2015.</ref> O ne a tswelela ka katlego e ka kgobokanyo ya gagwe ya boraro ya dipina ya studio e e neng ya amogelwa sentle ke batshwayadikgang, [[:en:Thuto|Thuto]] (2018), le kgobokanyo ya gagwe ya bonè ya dipina ya legelo la kgatiso ya dipina e e neng e ikaegile thata ka [[:en:Kwaito|Kwaito]], ''Sweet and Short'' (2019).
== Botshelo jwa pele ==
{| class="wikitable"
|+
|Ke ne ka bolelela batsadi ba me gore nka itlhophela go latelela toro ya me, e ke dumelang gore e tla atlega.
- Cassper Nyovest, a bua ka loeto lwa gagwe lwa go tlogela sekolo<ref>[https://www.thesouthafrican.com/famous-south-africans-cassper-nyovest-five-facts/ "Famous South Africans: Cassper Nyovest"]. ''The South African''. 9 March 2018.</ref>
|}
Refiloe Maele Phoolo o ne a tsholwa ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a le lesome le borataro, ka ngwaga wa 1990 kwa [[:en:Mafikeng|Mafikeng]], e leng karolo ya [[:en:North_West_(South_African_province)|Bokone Bophirima]], ke Muzuki le Letsebela Phoolo. Nyovest o na le kgaitsadie yo o bidiwang Tsholofelo Phoolo;morwarrabone yo o tlhokafetseng, Khotso Phoolo, o ne a tlhokafala ka ngwaga wa 2003.<ref>[https://www.sahistory.org.za/dated-event/cassper-nyovest-south-african-hip-hop-artist-born "Cassper Nyovest, the South African Hip Hop artist is born"]. ''South African History''.</ref><ref>[https://ewn.co.za/2015/11/02/Ten-trivia-about-your-boy-Cassper-Nyovest "10 things you didn't know about Cassper Nyovest"]. ''EWN''.</ref> Nyovest o ne a tsena Sekolo sa Bogare sa Sol Plaatjie, kwa a neng a le motshameki wa metshameko e e farologaneng, mme a simolola go dira mmino wa go bua ka morethetho a na le dingwaga di le lesome le bobedi.<ref>"[https://zalebs.com/whats-hot/things-you-didnt-know-about-cassper-nyovest/ Cassper Nyovest]". ''ZAlebs''.</ref> Ka ngwaga wa 2006, Nyovest o ne a palelwa ke ditlhatlhobo tsa Mophato wa lesome. Seo se ne sa dira gore a fudugele kwa ntlong ya ga nkokoagwe kwa [[:en:Potchefstroom|Potchefstroom]]. Morago ga moo, ka ngwaga wa 2007, o ne a tsaya tshwetso ya go tlogela sekolo se segolo semmuso a na le dingwaga di le lesome le borataro.<ref>[https://www.sowetanlive.co.za/entertainment/2015-09-11-cassper-nyovest-talks-dropping-out-of-school-discovering-self-video/ "Cassper Nyovest talks dropping out of school, discovering self (VIDEO)".] ''The Sowetan''.</ref>
Ka ngwaga wa 2008, Nyovest o ne a fudugela kwa Johannesburg go latelela tiro ya kopelo e le moopedi wa mmino wa go bua ka morethetho le motlhagisi wa mmino. O ne a fuduga morago ga go bolelela batsadi ba gagwe gore a ka rata go latelela ditoro tsa gagwe, tse a neng a dumela gore di ne di ka kgonega, go na le go tsaya tsela e e neng e bonala e babalesegile mme a bo a ikwatlhaela tshwetso eo botshelo jotlhe.<ref>[https://web.archive.org/web/20190328131022/https://www.coke.co.za/cokestudio/profile/profile_cassper-nyovest/ "Who is Cassper Nyovest?"]. ''Coke''.</ref>
== Tiro ya mmino ==
Ngwaga wa 2004 go fitlha ka ngwaga wa 2014: Tshimologo le ''Tsholofelo''
''Setlhogo se segolo: [[:en:Tsholofelo|Tsholofelo]]''
Ka ngwaga wa 2004, a na le dingwaga di le lesome le boraro fela, Nyovest o ne a tlhoma setlhopha sa mmino wa [[:en:Hip_hop_music|hip hop]] se se bidiwang ''Childhood Gangsta'' le ditsala tsa gagwe. Morago ga moo o ne a tlogela setlhopha seo mme a tsena mo setlhopheng sa gagwe se se latelang, ''Slow Motion'', se se neng se na le maloko a le borobabobedi, go akaretsa motlhagisi wa mmino Aashish Gangaram wa Ganja Beatz.<ref>[https://web.archive.org/web/20130804050614/http://bigbrotherafrica.dstv.com/News/17675/Press-Release-Cassper-Nyovest-brings-the-beats "Cassper Nyovest brings the beats".] DStv. Archived from [http://bigbrotherafrica.dstv.com/News/17675/Press-Release-Cassper-Nyovest-brings-the-beats the original] on 4 August 2013. Retrieved 28 June 2014.</ref> Fa a na le dingwaga di le lesome le borataro, morago ga go tlogela sekolo, Nyovest o ne a ikanisa tumalano le kompone ya dikgatiso tsa mmino ya [[:en:Motswako|motswako]] e e bidiwang Impact Sounds, e le yone e neng e saenetse baopedi ba ba jaaka [[:en:Tuks_Senganga|Tuks Senganga]] le Morafe ka ngwaga wa 2006.<ref>[https://web.archive.org/web/20140714210312/http://www.maftownheights.co.za/2013/index.php/2013-11-27-02-10-45/lection?id=10 "Maftown Heights 2013".] Maftown Heights. 27 November 2013. Archived from [http://www.maftownheights.co.za/2013/index.php/2013-11-27-02-10-45/lection?id=10 the original] on 14 July 2014. Retrieved 30 June 2014.</ref> Kamano magareng ga Nyovest le Impact Sounds e ne ya felela e sa tsamaye sentle ka ntlha ya dipharologano tsa boitlhamedi.<ref>"[https://buzzsouthafrica.com/cassper-nyovest-things-you-didnt-know/ Cassper Nyovest Bio]". ''Buzz South Africa''. 6 February 2017.</ref> Ka ngwaga wa 2008, matlhakore oomabedi a ne a kgaogana, mme Nyovest a nna moopedi yo o ikemetseng.
Nyovest o ne a boela kwa gae mme a simolla kompone ya gagwe ya dikgatiso tsa mmino.<ref>[https://briefly.co.za/20906-16-december-the-day-sa-gifted-musical-genius-cassper-nyovest.html "16 December: The day SA was gifted the musical genius, Cassper Nyovest"]. ''Briefly''. 16 December 2018.</ref> Pele a simolla kompone ya gagwe, o ne a lemogiwa ke moopedi wa mmino wa go bua ka morethetho yo o tlhokafetseng, [[:en:Hip_Hop_Pantsula|Hip Hop Pantsula]], fa a ne a diragatsa mmino yo neng a tsenya Nyovest mo pineng ya gagwe e e bidiwang "Wamo Tseba Mtho".<ref>[https://www.okayafrica.com/cassper-nyovest-first-hhp-collaboration/ "Cassper Nyovest Shares The Story of How First Collaboration With HHP Came About".]</ref>
Nyovest o ne a golola pina ya gagwe ya ntlha e e bidiwang [[:en:Gusheshe|Gusheshe]], e a neng a e opela mmogo le [[:en:Okmalumkoolkat|Okmalumkoolkat]], ka ngwaga wa 2013.<ref>[https://www.okayafrica.com/south-africa-music-gusheshe-cassper-nyovest-okmalumkoolkat/ "Watch Cassper Nyovest 'Gusheshe' featuring Okmalumkoolkat".] ''OkayAfrica''.</ref> Ka ngwaga wa 2014, o ne a simolla kompone ya gagwe ya dikgatiso tsa mmino e e bidiwang [[:en:Family_Tree_Records|Family Tree Records]].<ref>[https://www.discogs.com/label/969983-Family-Tree-Records-5 "Family Tree Records (5)"]. discogs.</ref> Pina ya gagwe ya bobedi, Doc Shebeleza, e ne ya gololwa mo go one ngwaga oo, mme ya tewa leina la moopedi wa [[:en:Kwaito|kwaito]] [[:en:Doc_Shebelezahttps://en.wikipedia.org/wiki/Doc_Shebeleza|Doc Shebeleza]].<ref>[http://www.mtv.co.za/news/doc-shebeleza-goes-platinum/wn5jrn "Doc Shebeleza Goes Platinum"]. MTV.</ref> Pina eno e ne ya amogelwa sentle ke batho, mme baopedi ba ba tumileng, ba ba jaaka [[:en:Yvonne_Chaka_Chaka|Yvonne Chaka Chaka]], ba ne ba e akgola.<ref>[https://web.archive.org/web/20141015122514/http://thejuice.co.za/top-stories/cassper-gets-love-from-yvonne-chaka-chaka/ "Cassper gets love from Yvonne Chaka Chaka".] The Juice. 7 July 2014. Archived from [http://thejuice.co.za/top-stories/cassper-gets-love-from-yvonne-chaka-chaka/ the original] on 15 October 2014. Retrieved 11 October 2014.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le lesome le borobedi, ka ngwaga wa 2014, Nyovest o ne a golola kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina e e bidiwang [[:en:Tsholofelo|''Tsholofelo'']], e e neng e teetswe leina la ga kgaitsadie.<ref>"[https://www.news24.com/You/Archive/casspers-new-album-title-is-all-in-a-name-20170728 Cassper's new album title is all in the name".] ''News24''.</ref> Kgobokanyo eno ya dipina e ne ya atlega thata, mme ya nna mo maemong a ntlha mo lenaneong la dikgobokanyo tsa dipina tsa [[:en:ITunes|iTunes]] SA, e leng la Aforika Borwa, ka dikgwedi tse pedi tse di latelanang, Phukwi le Phatwe 2014. Ka kgwedi ya Phalane 2014,<ref>[https://web.archive.org/web/20190327180534/http://pltfrm.co.za/album-review-cassper-nyovest-tsholofelo/ "Album Review: Cassper Nyovest – Tsholofelo"]. ''Plartform''. Archived from [http://pltfrm.co.za/album-review-cassper-nyovest-tsholofelo/ the original] on 27 March 2019. Retrieved 27 March 2019.</ref> Nyovest o ne a bewa mo maemong a ntlha e le moopedi yo o neng a le kwa godimo mo lenaneong la [[:en:MTV_Base_(African_TV_channel)|MTV Base]] le le bidiwang The Hottest MC in Africa, mme mo go one ngwaga oo a bewa mo maemong a bobedi mo lenaneong la [[:en:MTV_Base:_SA's_Hottest_MCs#2014|MTV SA's Hottest MCs.]]<ref>[https://www.news24.com/Archives/City-Press/KO-crowned-2014s-hottest-MC-20150429 "K.O crowned 2014's hottest MC"]. ''News24''.</ref>
=== 2015 go fitlha ka 2016:Refiloe ===
Setlhogo se segolo: [[:en:Refiloe|''Refiloe'']]
Ka ntlha ya katlego ya ''Tsholofelo'', Nyovest o ne a golola mofuta wa kgobokanyo ya dipina o o bidiwang platinum, o o neng o na le dipina tse disha le dipina tse a neng a di opela mmogo le [[:en:Casey_Veggies|Casey Veggies]], [[:en:DJ_Drama|DJ Drama]], [[:en:Wizkid|Wizkid]] le [[:en:Anatii|Anatii]].<ref>"[https://tidal.com/browse/album/44792447 Tsholofelo (Platinum Edition) by Casper Nyovest"]. ''Tidal''. 29 May 2015.</ref> Mofuta o wa platinum o ne wa gololwa ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le lesome le bosupa, ka ngwaga wa 2015, mme go ne ga gatisiwa setshwantsho se se tshwanang le sa ntlha di le dikete di le lesome fela.
Kwa bokhutlong jwa karolo ya boraro ya ngwaga wa 2015, Nyovest o ne a itsise gore o ikaeletse go tshwara pontsho e kgolo ya mmino e e bidiwang ''Fill Up The Dome'' kwa [[:en:Ticketpro_Dome|Ticketpro Dome]], kwa [[:en:Johannesburg|Johannesburg]], ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le masome a mararo le bongwe, ka ngwaga wa 2015. O ne a nopotswe a re, “Ke batla go tlatsa lefelo leno, le gone jaanong le kgonang go tshola batho ba ba ka fitlhang go dikete di le masome a mabedi, go fitlha le tlala gotlhelele.”<ref>[https://www.news24.com/Drum/Archive/cassper-nyovest-is-set-on-filling-up-the-dome-20170728 "Cassper is set on filling up the dome".] ''News24''.</ref> Gape o ne a itsise gore kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina, e e bidiwang Refiloe, e tla gololwa ka letsatsi la tiragalo eo.
Ka kgwedi ya Phatwe e tlhola malatsi a le lesome le bone, ka ngwaga wa 2015, Nyovest o ne a golola "Mama I Made It"(''MIMI''), e leng pina e kgolo ya ntlha ya kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina, gape e le nngwe ya dipina tsa papatso tsa pontsho ya mmino ya ''Fill Up The Dome''.<ref>[https://www.okayafrica.com/cassper-nyovest-mama-i-made-it-refiloe-steam-download/ "Cassper Nyovest Drops The First " Refiloe"Single 'Mama I Made It'"]. ''OkayAfrica''.</ref> Nyovest o ne a kgona go rekisa dipampiri tsa go tsena tsotlhe tsa tiragalo ya gagwe, jaaka a ne a boleletse pele. Ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le masome a mabedi le botlhano, ka ngwaga wa 2015, seo se ne sa itsisiwe ka letlole la gagwe la Twitter.<ref>[https://www.ecr.co.za/shows/east-coast-breakfast/golden-boy-fills-dome/ "The golden boy fills up the dome".] ''East Coast Radio''.</ref> Ka letsatsi la tiragalo, batho ba ba neng ba rekile dipampiri tsa go tsena ba ne ba fiwa setshwantsho se se tshwanang le sa ntlha sa mahala sa kgobokanyo ya dipina ya ''Refiloe''.<ref>[https://citizen.co.za/lifestyle/your-life-entertainment-your-life/entertainment-celebrities/839669/refiloe-to-go-gold-as-fill-up-the-dome-is-sold-out/ "Refiloe to go gold as Fill up The Dome is sold out"]. ''Citizen''. 27 October 2015.</ref> Phatlalatso e e ne ya dira gore kgobokanyo ya dipina e fiwe maemo a [[:en:List_of_music_recording_certifications#Album|gauta]] mo go lone letsatsi leo.<ref>[https://www.sowetanlive.co.za/entertainment/2015-11-02-what-cassper-nyovest-achieved-with-fillupthedome/ "What Cassper Nyovest achieved with #FillUpTheDome"]. ''The Sowetan''.</ref> Morago ga moo, kgobokanyo eo ya dipina e ne ya fiwa maemo a platinum ka ntlha ya gore go ne go rometswe setshwantsho se se tshwanang le sa ntlha tse di fetang dikete di le masome a mane mo gae.<ref>[https://citizen.co.za/lifestyle/your-life-entertainment-your-life/entertainment-celebrities/903035/casspers-refiloe-goes-platinum/ "Cassper Nyovest's Refiloe goes platinum"]. ''Citizen''. 10 December 2015.</ref>
Morago ga moo, Nyovest o ne a itsise ka tiragalo ya bobedi e e bidiwang ''Fill Up Orlando Stadium'', e e neng e tshwanetse go tshwarelwa kwa [[:en:Orlando_Stadium|lobaleng lwa Orlando]] , kwa [[:en:Soweto|Soweto]], Johannesburg, ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le masome a mabedi le borobongwe, ka ngwaga wa 2016, malatsi a le mabedi pele ga tiragalo ya Ticketpro Dome.<ref>[https://web.archive.org/web/20190406212548/https://destinyman.com/2018/11/12/cassper-nyovest-announces-second-fillup-internship/ "Cassper Nyovest announces second #FillUp Internship"]. ''Destiny Man''. Archived from [https://destinyman.com/2018/11/12/cassper-nyovest-announces-second-fillup-internship/ the original] on 6 April 2019. Retrieved 6 April 2019.</ref> Tiragalo eo e ne ya atlega, mme go ne ga nna le batho ba le dikete di le masome a mane, e leng palo e kgolo ya batho e lefelo leo le kgonang go e tshola. Palo yotlhe ya batho ba ba neng ba nna teng mo dipontshong tseno tse pedi e ne e ka nna dikete di le masome a robedi.<ref>[https://web.archive.org/web/20190406212548/https://www.enca.com/south-africa/thousands-filluporlandostadium "Thousands #FillUpOrlandoStadium".] ''eNCA''. Archived from [https://www.enca.com/south-africa/thousands-filluporlandostadium the original] on 6 April 2019. Retrieved 6 April 2019.</ref> Mo dingwageng tsa 2015 le 2016, Nyovest o ne a bewa mo maemong a ntlha mo lenaneong la [[:en:MTV_Base:_SA's_Hottest_MCs|MTV Base: SA's Hottest MCs]]. Gape o ne a bewa mo maemong a ntlha mo lenaneong la Hottest Rapper in Africa la 2016, go tloga ka ngwaga wa 2014.<ref>"[https://web.archive.org/web/20190406212548/http://www.betafrica.tv/news/Cassper-Hottest-MCs/roq4sl Cassper Nyovest Crowned "SA's Hottest MC 2016""]. ''BET Africa''. Archived from [http://www.betafrica.tv/news/Cassper-Hottest-MCs/roq4sl the original] on 6 April 2019. Retrieved 6 April 2019.</ref><ref>[https://www.gq.co.za/culture/entertainment/south-africas-hottest-mc-of-2015-top-10-list-revealed-16554734 "South Africa's Hottest MC of 2015 Top 10 List Revealed".] ''GQ''.</ref>
=== Ngwaga wa 2017 go fitlha ka ngwaga wa 2019: ''Thuto'' le Sweet and Short ===
''Setlhogo se segolo: [[:en:Thuto|Thuto]]''
Ka kgwedi ya Mopitlwe e tlhola malatsi a le mane, ka ngwaga wa 2017, Nyovest o ne a golola pina e e neng e eteletse pele kgobokanyo ya gagwe ya boraro ya dipina, [[:en:Thuto|''Thuto'']],<ref>[https://www.news24.com/MoveMag/Archive/new-music-alert-cassper-nyovest-releases-a-new-song-tito-mboweni-20170728 "Cassper Nyovest releases a new song".] ''News24''.</ref> e e bidiwang Tito Mboweni. Pina eno e ne ya tewa leina la [[:en:National_Treasury_(South_Africa)|Tito Mboweni]], yo e neng e le Tona ya Matlotlo ya Aforika Borwa le mmusi wa pele wa [[:en:South_African_Reserve_Bank|Banka ya Polokelo]] ya Aforika Borwa. Pina eno e ne ya tuma thata mo kgwebong ka ntlha ya lefoko le le mo mafokong a pina le le reng “Shaa Shaa”, e leng lefoko le le dirang [[:en:Onomatopoeia|modumo o o tshwanang le modumo]] wa pampiri ya madi.<ref>[https://www.thesouthafrican.com/tito-mboweni-cassper-nyovest-music-video/ "Tito Mboweni: Cassper Nyovest once wrote song about SA's new finance minister"]. ''The South African''. 9 October 2018.</ref>
''Thuto'' e ne ya gololwa ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi a le matlhano, ka ngwaga wa 2017. E ne ya newa maemo a gauta ke [[:en:Recording_Industry_of_South_Africa|RiSA]] ka letsatsi le e neng ya gololwa ka lone, mme mo dibekeng tse di neng tsa latela ya newa maemo a polatinamo.<ref>[https://web.archive.org/web/20180822051822/http://www.transafricaradio.net/index.php/2017/05/15/cassper-nyovests-thuto-goes-gold-one-day/ "Cassper Nyovest "Thuto" goes gold in one day".] ''Transafricaradio''. Archived from the original on 22 August 2018.</ref> Nyovest o ne a itsise ka tiragalo ya gagwe ya boraro ya Fill Up, e e neng ya tshwarwa ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le lesome le bosupa, ka ngwaga wa 2017, kwa [[:en:FNB_Stadium|FNB Stadium]] kwa Johannesburg.<ref>[https://www.dailysun.co.za/News/Entertainment/fillupfnbstadium-date-announced-20170816 "FillUpFNBStadium Dates Announced"]. ''Daily Sun''.</ref><ref>[https://www.joburg.org.za/play_/Pages/Sports/FNB-StadiumSoccer-city.aspx "FNB Stadium/Soccer city".] ''City of Johannesburg''.</ref> Lebala leo la metshameko le kgona go tshola batho ba le dikete di le masome a robongwe le bone, makgolo a le supa le masome a mararo le borataro. Tiragalo eno e ne e rulaganyeditswe gore e tlatse lefelo leo ka batho ba le dikete di le masome a supileng le botlhano fela, mme seno e ne e le kgwetlho ya gagwe e kgolo go gaisa tsotlhe. Nyovest o ne a nna le mathata mangwe a go bona madi a go duelela pontsho eno, mme kwa bofelong o ne a bona bathekgi ba bagolo ba le bararo ba ba neng ba mo thusa, e leng [[:en:Cîroc|Cîroc]] SA, [[:en:SABC_1|SABC 1]] le [[:en:Budweiser|Budweiser]].<ref>"[https://www.zkhiphani.co.za/watch-cassper-nyovest-hooks-up-3-sponsors-for-fillupfnbstadium/https://www.zkhiphani.co.za/watch-cassper-nyovest-hooks-up-3-sponsors-for-fillupfnbstadium/ Watch: Cassper Nyovest Hooks Up 3 Sponsors For #FillUpFnbStadium"]. ''Zkhipani''. 15 November 2017.</ref> Tiragalo eno ga e a ka ya rekisa dipampiri tsa go tsena tsotlhe, mme le fa go ntse jalo e ne ya atlega.
Ka ngwaga wa 2018, Nyovest o ne a golola kgobokanyo ya gagwe ya bonè ya dipina e e bidiwang ''Sweet and Short''. Kgobokanyo e ya dipina e ne ya newa maemo a polatinamo ka letsatsi le e neng ya gololwa ka lone.<ref>[https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2018-12-04-halala--cassper-nyovests-album-went-platinum-in-a-day-just-like-he-said/ "Halala! Cassper Nyovest's album went platinum in a day, just like he said".] ''TimesLive''. 3 December 2018.</ref> Tiragalo ya gagwe e e latelang ya Fill Up e ne e tshwanetse go tshwarelwa kwa [[:en:Moses_Mabhida_Stadium|Lebaleng la metshameko la Moses Mabhida]] , kwa [[:en:Durban|Durban]], ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola letsatsi la ntlha, ka ngwaga wa 2018.<ref>[https://web.archive.org/web/20190406212546/https://www.cosmopolitan.co.za/celebrities/cassper-nyovest-breaks-yet-another-record-and-fills-up-moses-mabhida-stadium/ "Cassper Nyovest Breaks Yet Another Record And Fills Up Moses Mabhida Stadium"]. ''Cosmopolitan''. Archived from [https://web.archive.org/web/20190406212546/https://www.cosmopolitan.co.za/celebrities/cassper-nyovest-breaks-yet-another-record-and-fills-up-moses-mabhida-stadium/ the original] on 6 April 2019. Retrieved 6 April 2019.</ref> O ne a kgona go rekisa dipampiri tsa go tsena di le dikete di le masome a marataro le borobedi, mme seno se ne sa nna phelelo e e molemo.<ref>[https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/cassper-nyovest-all-set-to-fillupmosesmabhida-18344067 "Cassper Nyovest all set to #FillUpMosesMabhida"]. ''IOL''.</ref> Ka letsatsi le le latelang, Nyovest o ne a diragatsa kwa tiragalong ya [[:en:Global_Citizen_Festival|Moletlo wa Global Citizen]] : Mandela 100, e e neng e tshwerwe ka tshegetso ya [[:en:Patrice_Motsepe|mokgatlho wa Motsepe]] , mme ba ba neng ba eteletse pele mo tiragalong eo e ne e le [[:en:The_Carters|The Carters]].<ref>[https://web.archive.org/web/20190406212548/https://www.bona.co.za/5-highlights-from-global-citizen-festival/ "5 Highlights from Global Citizen Festival".] ''Bona''. Archived from [https://www.bona.co.za/5-highlights-from-global-citizen-festival/ the original] on 6 April 2019. Retrieved 6 April 2019.</ref> Kwa Mzansi Kwaito and House Music Awards, pina ya gagwe e e bidiwang Gets Getsa 2.0 e ne ya fenya sekgele sa Best New Age Kwaito Song, se se rayang pina e e gaisang ya Kwaito ya motlha o mosha.<ref>[https://web.archive.org/web/20220331114256/https://www.samusicnews.co.za/entertainment/the-mzansi-kwaito-and-house-music-awards-mkhma-winners-announced/ "The Mzansi Kwaito and House Music Awards (MKHMA) Winner's announced | SA Music News Magazine".] ''SA Music News Magazine''. 5 December 2019. Archived from [https://www.samusicnews.co.za/entertainment/the-mzansi-kwaito-and-house-music-awards-mkhma-winners-announced/ the original] on 31 March 2022. Retrieved 11 September 2021.</ref> Ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a le lesome le botlhano, ka ngwaga wa 2019, Nyovest o ne a diragatsa kwa tiragalong ya gagwe ya botlhano ya ngwaga le ngwaga ya "Fill Up", e e neng ya tshwarelwa kwa [[:en:Royal_Bafokeng_Stadium|lefelong la motshameko la Royal Bafokeng]] kwa [[:en:Rustenburg|Rustenburg]], e leng toropo ya [[:en:North_West_(South_African_province)|Bokone bophirima]], kgaolo e a tsholetsweng kwa go yone.<ref>[https://www.dailysun.co.za/Celebs/royal-bafokeng-stadium-was-on-fire-20191216 "Royal Bafokeng Stadium Was On Fire".] ''Daily Sun''. 15 December 2019.</ref><ref>[https://sahiphopmag.co.za/2019/12/5-must-see-pics-from-cassper-nyovests-fill-up-royal-bafokeng-filluproyalbafokeng/ "5 Must See Pics From Cassper Nyovest's Fill Up Royal Bafokeng #filluproyalbafokeng"]. ''SA Hip Hop Mag''. 16 December 2019.</ref> Morago ga gore balatedi ba mmino wa hip hop ba mo tshwaye diphoso ka ntlha ya go tswa mo mofuteng oo wa mmino, Nyovest o ne a boela mo mminong wa hip hop ka ngwaga wa 2020 ka pina e e bidiwang [https://hiphopza.com/cassper-nyovest-good-for-that/ Good For That]. E bolokilwe ka kgwedi ya Tlhakole e rogwa ka ngwaga wa 2020 kwa [[:en:Wayback_Machine|Motšhineng wa Wayback]].
=== Ngwaga wa 2020 go fitlha ka ngwaga wa 2022: ''Motsotso mongwe le mongwe jaanong, Monate le Bokhutshwane 2.0'' ===
Ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le lesome le bongwe, ka ngwaga wa 2020, Nyovest o ne a golola kgobokanyo ya gagwe ya botlhano ya dipina e e gatisitsweng mo lefelong la go gatisa dipina, e e bidiwang ''Any Minute'' ''Now''.<ref>Mkhabela, Sabelo (22 June 2020). [https://www.okayafrica.com/cassper-nyovest-announces-new-album-any-minute-now/144795 "Cassper Nyovest Announces New Album 'Any Minute Now' - OkayAfrica"]. ''OkayAfrica''.</ref><ref>Reporter, Entertainment (11 September 2020). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/cassper-nyovest-finally-drops-any-minute-now-and-fans-are-blown-away-f9d52a5d-5885-4e37-ac41-43ec8b0a465e "Cassper Nyovest finally drops 'Any Minute Now' and fans are blown away".] ''Independent Online''.</ref><ref>Mike, Steven. [https://iminathi.net/cassper-nyovest-anm-any-minute-now-album/ "Cassper Nyovest Any Minute Now Album"]. ''iminathi''. [https://web.archive.org/web/20200920182043/https://iminathi.net/cassper-nyovest-anm-any-minute-now-album/ Archived] from the original on 20 September 2020. Retrieved 17 September 2020.</ref> Kgobokanyo e ya dipina e na le baopedi ba bangwe ba ba jaaka Zola 7, [[:en:Samthing_Soweto|Samthing Soweto]], Langa Mavuso, Tellaman, [[:en:YoungstaCPT|YoungstaCPT]], [[:en:Busiswa|Busiswa]], [[:en:Nadia_Nakai|Nadia Nakai]], [[:en:Khuli_Chana|Khuli Chana]], Tuks, Mo' Molemi, Towdee Mac le DJ Lemonka.<ref>Mkhabela, Sabelo (10 September 2020). [https://www.okayafrica.com/stream-cassper-nyovests-new-album-amn-any-minute-now-featuring-anthony-hamilton-boogie-hhp-busiswa-langa-mavuso-and-more/295688 "Stream Cassper Nyovest's New Album 'A.M.N (Any Minute Now)' Featuring Anthony Hamilton, Boogie, HHP, Busiswa, Langa Mavuso and More - OkayAfrica"]. ''OkayAfrica''.</ref>
Kwa Dikgeleng tsa Sforika Borwa tsa Hip Hop ya ngwaga wa 2020, o ne a fenya dikgele di le tharo, e leng Song of the Year, e e rayang pina ya ngwaga, Album of the Year, e e rayang kgobokanyo ya dipina ya ngwaga, le Best Male, e e rayang moopedi wa monna yo o gaisang.<ref>Seroto, Butchie (13 December 2020). [https://www.musicinafrica.net/magazine/sa-hip-hop-awards-2020-all-winners "SA Hip Hop Awards 2020: All the winners"]. ''Music In Africa''.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mararo, ka ngwaga wa 2021, Cassper o ne a golola kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina tsa [[:en:Amapiano|Amapiano]] e e gatisitsweng mo lefelong la go gatisiwa mmino, e e bidiwang ''Sweet And Short 2.0.'' Kgobokanyo eno ya dipina e ne e na le dipina di le lesome, mme baopedi le badiragatsi ba mmino ba ba neng ba na le seabe mo go yone e ne e le Abidoza, [[:en:Samthing_Soweto|Samthing Soweto]], LuuDadeejay, Kammu Dee, Lady Du, Ma Lemon, Semi Tee, [[:en:Boohle|Boohle]], DJ Sumbody, Reece Madlisa, Thulz le Zuma.<ref>Mike, Steven (29 June 2021)[https://iminathi.net/cassper-nyovest-sweet-and-short-2-0-album/ . "Cassper Nyovest Sweet And Short 2.0 Album".] ''iminathi''. [https://web.archive.org/web/20210629165038/https://iminathi.net/cassper-nyovest-sweet-and-short-2-0-album/ Archived] from the original on 29 June 2021. Retrieved 30 July 2021.</ref> Ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le mane, ka ngwaga wa 2021, o ne a tsaya loeto go ya kwa United Kingdom go ya go nna karolo ya AmaFest Tour, a tsamaya le DJ Maphorisa, DBN Gogo le [[:en:Focalistic|Focalistic]], ka maikaelelo a go rotloetsa mofuta wa mmino wa [[:en:Amapiano|Amapiano]].<ref>Adejoy (5 August 2021). [https://fakazanews.com/2021/08/05/dj-maphorisa-kabza-cassper-dbn-gogo-focalistic-are-taking-amapiano-to-uk/ "DJ Maphorisa, Kabza, Cassper, DBN Gogo, Focalistic are taking Amapiano to UK | Fakaza News"]. ''Fakaza News''.</ref>
Cassper o ne a nna le seabe mo pineng ya tirisanommogo e e bidiwang Umjolo, a dira mmogo le Abidoza le Boohle. Pina eno e ne ya gololwa ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le masome a mararo, ka ngwaga wa 2021.<ref>Mike Silas (30 September 2021). [https://zaplaylist.com/2021/09/30/download-abidoza-umjolo-ft-cassper-nyovest-boohle-mp3/ "Abidoza Umjolo feat Cassper Nyovest and Boohle".] ''ZAPlaylist''.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250904194613/https://justnje.com/abidoza-releases-his-hard-won-single-umjolo-featuring-boohle-and-cassper-nyovest/ "Abidoza releases his hard-won single, Umjolo, featuring Boohle and Cassper Nyovest"]. ''justnje.com''. Retrieved 29 December 2021.</ref>
=== 2023 go fitlha jaanong: ''Solomon'', Leeto la Lefatshe la Setulo sa Bogosi sa Aforika ===
Cassper o ne a itsise ka kgobokanyo ya gagwe ya dipina e e gatisiwa mo lefelong la go gatisiwa mmino, e e bidiwang ''Solomon'', kwa bokhutlong jwa kgwedi ya Motsheganong, e e neng e rulaganyeditswe go gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le borobedi, ka ngwaga wa 2023.<ref>[https://sahiphopmag.co.za/2023/05/cassper-announces-new-album-release-date/ "Cassper Announces New Album Release Date"]. 27 May 2023.</ref>
Ka kgwedi ya Motsheganong, ka ngwaga wa 2023, Cassper Nyovest le [[:en:Nasty_C|Nasty C]] ba ne ba itsise ka African Throne World Tour, e e neng e akaretsa matlha a le lesome le bobedi.<ref>[https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2023-07-14-we-cant-wait-to-bring-it-to-you--cassper-nyovest-and-nasty-c-share-african-throne-world-tour-dates/ "'We can't wait to bring it to you' — Cassper Nyovest and Nasty C share 'African Throne World Tour' dates"]</ref> Loeto lwa dipontsho tsa mmino lo ne lo tshwanetse go simolola ka kgwedi ya Phatwe e tlhola malatsi a le lesome le borobedi kwa Arusha, Tanzania, mme lwa felela ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le masome a mabedi le borobedi kwa Johannesburg, Aforika Borwa.
Go gololwa ga kgobokanyo ya dipina go ne ga busediwa morago, mme go ne ga itsisiwe ka pina e e bidiwang 018, e Cassper a neng a e opela mmogo le [[:en:Maglera_Doe_Boy|Maglera Doe Boy]].<ref>[https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/cassper-nyovest-postpones-date-for-new-album-20230726 "Cassper Nyovest postpones date for new album"]</ref> Pina eno e ne ya gololwa ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le lesome le botlhano, ka ngwaga wa 2023, e le pina e kgolo e e neng e eteletse pele kgobokanyo eno ya dipina.<ref>Laketu, Adedayo (15 September 2023). [https://www.okayafrica.com/casper-nyovest-releases-new-single-018-featuring-maglera-doe-boy/ "South African Rapper Cassper Nyovest Drops New Single "018" with Maglera Doe Boy - Okay Africa".] ''OkayAfrica''. Retrieved 22 September 2023.</ref>
''Solomon'' e ne ya gololwa ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le lesome le botlhano, ka ngwaga wa 2023.<ref>[https://gagasiworld.co.za/cassper-nyovest-explores-self-introspection-in-his-7th-studio-album-solomon/ "Cassper Nyovest Explores Self-Introspection In His 7th Studio Album, 'Solomon' - Gagasi World"]. ''Gagasi World''. 15 September 2023. Retrieved 16 September 2023.</ref> E ne ya fitlha mo maemong a ntlha mo lenaneong la dikgobokanyo tsa dipina kwa Aforika Borwa.<ref>Banda, Clive (20 September 2023). [https://sahiphopmag.co.za/2023/09/cassper-expresses-gratitude-after-solomon-album-debuted-number-1-on-itunes/ "Cassper Expresses Gratitude After 'Solomon' Album Debuted Number 1 On iTunes - SA Hip Hop Mag"]. ''South Africa Hip Hop Magazine''. Retrieved 22 September 2023.</ref>
=== Setshwantso sa Motshikinyego ===
Ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le borobabobongwe, ka ngwaga wa 2021, o ne a nna mongwe wa batshwari ba lenaneo la ''The Braai Show'' ''with Cass'', e leng lenaneo le le bontshiwang mo [[:en:SABC_1|SABC 1.]]<ref>[https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/tv/cassper-nyovest-to-host-season-two-of-the-braai-show-on-sabc1-20210810 "Cassper Nyovest to host season two of The Braai Show on SABC1 | Channel".] ''News24''. South Africa. 10 August 2021.</ref><ref>Mokhothu, Lesego (7 September 2021). [https://sundayworld.co.za/news/the-braai-show-with-cass-airs-tomorrow-on-sabc-1/ "'The Braai Show with Cass' airs tomorrow on SABC 1 - Sunday World"]. Sunday World. Retrieved 7 September 2021.</ref>
Go ela kwa bokhutlong jwa kgwedi ya Phukwi, ka ngwaga wa 2026, Nyovest le Zanele Potelwa ba ne ba itsisiwe e le batshwari ba mokete wa bosigo jwa bobedi wa dikgaisano tsa bo masome a mararo le bobedi tsa South African Music Awards.<ref>[https://iol.co.za/saturday-star/news/2026-07-23-cassper-nyovest-and-the-samas-bury-the-hatchet-as-rapper-is-announced-sama-32-host/ "Cassper Nyovest and the SAMAs bury the hatchet as rapper is announced SAMA 32 host".] ''Independent Online''. Retrieved 16 August 2026.</ref><ref>[https://sundayworld.co.za/celebrity-news/entertainment/cassper-nyovest-and-zanele-potelwa-to-host-star-studded-sama32/ "Cassper Nyovest and Zanele Potelwa to host star-studded SAMA32"]. ''Sunday World''. Retrieved 16 August 2026.</ref>
== Dikgwebo ==
=== Ditumalano tsa papatso ===
Nyovest o ne a bona ditumalano di le mmalwa tsa papatso le dikhampani tse di farologaneng, segolobogolo le Ciroc, e leng mofuta wa bojalwa jwa vodka. Tumalano ya gagwe le [[:en:Ciroc|''Ciroc'']] e ne e le nngwe ya ditumalano tsa gagwe tse dikgolo tsa papatso mo tirong ya gagwe go fitlha ka nako e.<ref>[https://web.archive.org/web/20210120152507/https://previdar.com/ciroc-celebrates-fill-up-with-cassper-nyovest/ "CÎroc Celebrates Fill Up With Cassper Nyovest"]. ''Previdar''. Archived from [http://previdar.com/ciroc-celebrates-fill-up-with-cassper-nyovest/ the original] on 20 January 2021. Retrieved 1 April 2019.</ref> Tumalano e e ne ya simolola ka ngwaga wa 2017, fa Nyovest a ne a bontsha mabotlolo a le mmalwa a Cîroc mo bidiong ya pina ya gagwe e e bidiwang ''Tito Mboweni''. Morago ga moo, Ciroc e ne ya itsise ka tumalano ya yone le Nyovest. Ka ngwaga wa 2015, Nyovest o ne a dira tumalano ya papatso le [[:en:MTN_Group|MTN]] le ''AG Mobile'' fa ba ne ba tlhagisa [[:en:Smartphone|mogala wa letheka yo tlhabologileng]] o o bidiwang ''AG Hashtag'', o o neng o tlhotlheleditswe ke ene mme karolo ya one e ne e dirilwe ka dikakanyo tsa gagwe.<ref>[https://web.archive.org/web/20190401122326/https://www.enca.com/technology/cassper-and-ag-mobile-launch-new-cellphone "Rapper Cassper collaborates on new cellphone".] ''eNCA''. Archived from [https://www.enca.com/technology/cassper-and-ag-mobile-launch-new-cellphone the original] on 1 April 2019. Retrieved 1 April 2019.</ref> Gape o ne a dira ditumalano tsa papatso le dikompone tse dingwe, go akaretsa [[:en:Shoprite_(South_Africa)|Shoprite]], [[:en:Samsung|Samsung]] ''South Africa'', [[:en:Coca-Cola|Coca Cola]], [[:en:KFC|KFC]] ''SA'', [[:en:Castle_Brewery|Castle Lite]], [[:en:Nike,_Inc.|Nike]] ''SA'' le Bitcasino.<ref>[https://sahiphopmag.co.za/2018/04/a-list-of-cassper-nyovests-endorsement-deals/ "A Few List of Cassper Nyovest Endorsement Deals".] ''SA Hip Hop Mag''. 24 April 2018.</ref><ref>Niji Narayan (10 June 2022). [https://europeangaming.eu/portal/latest-news/2022/06/10/116111/cassper-nyovest-joins-bitcasino-as-its-global-ambassador/ "Cassper Nyovest Joins Bitcasino as its Global Ambassador"]. ''European Gaming''. Retrieved 22 June 2022.</ref>
=== Family Tree Records (Kgatiso ya Family Tree) ===
Jaaka rakgwebo, Nyovest o ne a tlhoma [[:en:Family_Tree_Records|Family Tree Records]]. Kompone e ya dikgatiso tsa moopelo e ne ya tlhomiwa ka ngwaga wa 2014 morago ga gore a tlogele ''Impact Soundz''.<ref>[https://www.sowetanlive.co.za/entertainment/2017-02-21-here-are-6-celebs-who-started-their-own-record-labels/ "Here are 6 celebs who started their own record labels]". ''The Sowetan''.</ref>
=== Root of Fame (Modi wa Tumo) ===
Ka kgwedi ya Phukwi, ka ngwaga wa 2021, o ne a simolla kompone ya ditlhako tsa metshameko e e bidiwang Root of Fame, e e neng e le ka fa tlase ga Drip Footwear.<ref>Naidoo, Deepika (9 July 2021). [https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2021-07-09-mzansi-shows-cassper-nyovest-love-as-he-launches-root-of-fame-sneakers/ "Mzansi shows Cassper Nyovest love as he launches 'Root Of Fame' sneakers"]. ''TshisaLIVE''.</ref>
=== Billiato ===
Ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le marataro, ka ngwaga wa 2021, o ne a simolola mofuta wa gagwe wa bojalwa o o bidiwang Billiato.<ref>Matiwane, Nonkululeko. [https://www.news24.com/drum/Celebs/News/cassper-nyovest-launches-own-premium-liquor-brand-20210906 "Cassper Nyovest launches own premium liquor brand | Drum"]. ''News24''. South Africa.</ref>
== Mabole ==
=== Go itsege kgatlhanong le Tlhotlheletso ===
Ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bobedi, ka ngwaga wa 2021, Nyovest o ne a nna le ntwa ya mabole e a neng a lwa le Slik Talk, yo o dirang diteng mo YouTube, mme Nyovest a fenya ntwa eo.<ref>[https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/celeb-news/breaking-fame-vs-clout-boxing-match-cassper-nyovest-slik-talk-naakmusiq-celebrity-reactions/ "'What a mess!': Celebs react to Fame vs Clout boxing match".] ''The South African''. 23 December 2021. Retrieved 1 April 2022.</ref>
=== Actor vs Musician ===
[[:en:Boxing_match|Ntwa ya mabole]] e e neng e bidiwa Actor vs Musician e ne ya tshwarwa kwa [[:en:Sun_City_Stadium|lefelong la metshameko la Sun City]] ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le borobongwe, ka ngwaga wa 2022.<ref>[https://www.702.co.za/articles/442783/who-will-emerge-victorious-cassper-nyovest-or-naakmusiq "Who will emerge victorious - Cassper Nyovest or NaakMusiQ?".] ''702''. Retrieved 10 April 2022.</ref> Cassper Nyovest o ne a fenngwa ke [[:en:Anga_Makubalo|NaakMusiQ]] morago ga gore ntwa e tswelele go fitlha mo karolong ya botlhano.<ref>[https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2022-04-10-and-the-winner-is-naakmusiq-actor-wins-the-celebcity-boxing-match/ "And the winner is? NaakMusiQ! Actor wins the #CelebCity boxing match!"]. ''TimesLIVE''. Retrieved 10 April 2022.</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Ka kgwedi ya Phukwi, ka ngwaga wa 2015, morago ga dikgwedi di le mmalwa ba gana gore ba ratana, Nyovest le motshameki wa ditshwantsho [[:en:Boity_Thulo|Boity Thulo]] ba ne ba tlhomamisa mo kgatisong ya Phukwi ya makasine wa [[:en:Drum_(South_African_magazine)|DRUM]] gore ba ne ba ratana. Setlhogo se se neng se le mo tsebeng e kgolo ya makasine se ne se kaya gore banyalani bano ba ne ba beeletswe go nyalana, mme moragonyana Nyovest le Thulo ba ne ba latola seo, ba re buka ya dikgang e ne e dirisitse setlhogo seo go oketsa thekiso ya yone.<ref>[https://web.archive.org/web/20151012222823/http://www.sowetanlive.co.za/entertainment/2015/07/16/cassper-and-boity-make-their-love-official "Cassper and Boity make their love official".] ''Sowetan Live''. Retrieved 21 August 2015.</ref> Baratani ba ba ne ba kgaogana ka kgwedi ya Sedimonthole, ka ngwaga wa 2015.
== Dikgotlhang ==
=== Ntwa ===
Ka ngwaga wa 2014, Nyovest o ne a nna mo kgotlhang le moopedi yo e neng e le moganetsi wa gagwe wa nako e telele, [[:en:AKA_(rapper)|AKA]].<ref>[https://www.okayafrica.com/cassper-nyovest-aka-beef-south-africa-hip-hop/ "AKA, Cassper & South Africa's Biggest Hip-Hop Beef"]. ''OkayAfrica''.</ref> Fa Nyovest a ne a re pina ya gagwe e e bidiwang Doc Shebeleza ke yone pina e kgolo go gaisa tsotlhe mo moopelong wa hip hop wa Aforika Borwa, AKA, yo o neng a rotloetsa pina ya gagwe e ntšha e e bidiwang [[:en:Congratulate_(song)|Congratulate]], o ne a bontsha gore ga a dumalane le ene fa a ne a kwala molaetsa mo Twitter a re go na le moopedi wa mmino wa go bua ka morethetho yo o tsamayang a re o na le pina e kgolo go gaisa tsotlhe mo lefatsheng, mme a gwetlha batho go batla pina eo mo lenaneong la dipina tse di kwa godimo di le lekgolo tsa iTunes.<ref>[https://www.iol.co.za/entertainment/celebrity-news/local/a-very-brief-guide-to-the-aka-and-cassper-nyovest-feud-15997501 "A very brief guide to the AKA and Cassper Nyovest feud"]. ''IOL''.</ref> Morago ga moo, Nyovest o ne a araba ka molaetsa mo Twitter, a tlhalosa mabaka a gore ke ka ntlha ya eng pina ya gagwe e ne e le kgolo go feta ya ga AKA. Kgotlhang e e ne ya gola fa baopedi ba ba babedi ba ne ba tswelela go arabisana ka melaetsa gangwe le gape.<ref>[https://www.pressreader.com/south-africa/drum/20140821/281685433010434 "Cassper Nyovest's Twitter War"]. ''Press Reader''.</ref> Ka kgwedi ya Phatwe, ka ngwaga wa 2014, ba ne ba rulaganyeditswe go diragatsa mmogo mo lenaneong la moopelo la [[:en:SABC_1|SABC 1]] le le bidiwang ''Live Amp'', fa go ne gatwe mongwe wa batho ba ba neng ba tsamaya le AKA o ne a a tshosetsa Cassper le setlhopha sa gagwe ka tlhobolo.<ref>[https://www.channel24.co.za/The-Juice/Inside-the-years-biggest-feud-AKA-Vs-Cassper-Nyovest-20150330 "Inside the year's biggest feud: AKA Vs Cassper Nyovest"]. ''Channel24''.</ref> Kgotlhang e nngwe e ne ya tlhaga ka ngwaga wa 2015, fa Cassper a ne a latofatsa AKA ka go mo itaya ka letsogo , mme se sa dira gore baopedi ba ba babedi ba, ba golole dipina tse ba neng ba tlhaselana ka tsone. Ka ngwaga wa 2018, fa Nyovest a ne a bodiwa ka seemo sa kgotlhang ya gagwe le AKA,o ne a bolela gore bobedi jo ga bo kitla bo boelana, e leng selo se se itshupileng e le boammaaruri go tla go fitlha jaanong.<ref>[https://www.dailysun.co.za/News/Entertainment/cassper-and-aka-will-never-reconcile-20180606 "Cassper and AKA Will 'Never' Reconcile".] ''Daily Sun''.</ref>
=== Ditsheko le dikgotlhang tsa semolao ===
Ka ngwaga wa 2018, moopedi wa [[:en:Xitsonga|Xitsonga]] [[:en:Benny_Mayengani|Benny Mayengani]] o ne a rulaganyetsa go tshwara pontsho ya gagwe ya moopelo e e neng e bidiwa #''FillUpGiyaniStadium''. Ka ntlha ya gore Mayengani o ne a dirisa leina le le tshwanang le la Nyovest la Fill Up, Nyovest o ne a mo latofatsa ka go dirisa letshwao la kgwebo la gagwe mme a mo romelela lokwalo lwa semolao lo lo mo laelang gore a [[:en:Cease_and_desist|emise go dirisa leina leo]].<ref>[https://ewn.co.za/2018/09/06/can-artists-trademark-event-names-cassper-and-the-fillup-trademark-saga "Nyovest and the #Fillup Trademark Saga: Can Artists Trademark Event Names?"]. ''EWN''.</ref>
Patlisiso e ne ya senola gore Nyovest o ne a ise a nne mong wa letshwao la kgwebo la #Fill Up, ka jalo o ne a sa kgone go tsaya kgato ya semolao kgatlhanong le Mayengani.<ref>[https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2018-09-11-revealed-cassper-doesnt-own-the-fillup-trademark-and-cant-take-action/ "Revealed: Cassper doesn't own the #FillUp trademark and can't take action".] ''TimesLive''.</ref>
== Dikgele le maina a a neng a tlhophiwa ==
===== ''Setlhogo se segolo: [[:en:List_of_awards_and_nominations_received_by_Cassper_Nyovest|Lenaneo la dikgele le ditlhopho tse di amogetsweng ke Cassper Nyovest]]'' =====
Nyovest o ne a fiwa dikgele mme a tlhophiwa mo dikgaisanong tse di farologaneng tsa dikgele tsa moopelo mo Aforika Borwa le kwa mafatsheng a mangwe. Dikgele tsa gagwe tsa ntlha di ne tsa tla ka ngwaga wa 2013, fa a ne a fenya dikgele di le nne mo moketeng wa bobedi wa ''Dikgele tsa Aforika Borwa tsa Hip Hop''.<ref>[https://www.hypemagazine.co.za/2013/11/cassper-cleans-up-at-sa-hip-hop-awards/ "Cassper cleans up at SA Hip Hop Awards!"]. ''hypemagazine.co.za''. 22 November 2013. Retrieved 7 May 2017.</ref> Ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le lesome le boraro, ka ngwaga wa 2018, o ne a tlhophiwa mo moketeng wa bo lesome le bobedi wa Dikgele tsa Headies kwa Nigeria mo setlhopheng sa moopedi wa Moaforika yo o gaisang, mmogo le Nasty C, Sarkodie wa kwa Ghana, setlhopha sa kwa Kenya sa Sauti Sol le moopedi wa kwa Tanzania Vanessa Mdee.<ref>[https://web.archive.org/web/20181009013156/https://mp3joli.info/cassper-nyovest-nasty-c-nominated-for-best-african-artiste-headies-awards-2018/ "Cassper Nyovest, nasty C Nominated For Best African Artiste @ Headies Awards 2018"]. ''mp3joli.info''. 14 April 2018. Archived from [https://mp3joli.info/cassper-nyovest-nasty-c-nominated-for-best-african-artiste-headies-awards-2018/ the original] on 9 October 2018. Retrieved 21 May 2018.</ref>
== Kgobokanyo ya dipina ==
''Setlhogo se segolo: [[:en:Cassper_Nyovest_discography|Dikgobokanyo tsa dipina tsa]]'' ''[[:en:Cassper_Nyovest_discography|ga Cassper Nyovest]]''
Dikgobokanyo tsa dipina tse di gatisitsweng mo lefelong la go rekota dipina
* [[:en:Tsholofelo|''Tsholofelo'']], ka ngwaga wa 2014
* ''[[:en:Refiloe_(album)|Refiloe]]'', ka ngwaga wa 2015
* [[:en:Thuto|''Thuto'']], ka ngwaga wa 2017
* [https://www.youtube.com/watch?v=tCSLMb_XI4M&list=PLROCu5zzppU1oOZaSsRSLkSZA6p4ymuQW ''Sweet and Short''], ka ngwaga wa 2018
* [https://www.youtube.com/watch?v=yJgl-gQcSyw&list=PL8iGhF9mn2hcV6di0MhZDWEfYC-qouHk_ ''A.M.N (Any Minute Now)''], ka ngwaga wa 2020
* Sweet and Short 2.0, ka ngwaga wa 2021
* [https://www.youtube.com/watch?v=cLrOxH6TYr8&list=PL8iGhF9mn2hccUZt9ZC9i2taLomYmp0HT ''Solomon''], ka ngwaga wa 2023
== Metswedi ==
<references />
== Dikgokagano tsa kwa ntle ==
* [http://casspernyovest.com/ Official website]
eyhbn4ii6z0kio47npf0u21m94de44q
Injustice
0
9571
55824
36128
2026-09-28T17:45:29Z
MomoTGM03
12504
Created by translating the section "Causes" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376998422|Injustice]]"
55824
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:4778 - Venezia - Palazzo ducale - Capitello 12 - Iniusticia seva sum - Foto Giovanni Dall'Orto, 31-Jul-2008.jpg|thumb|Tshiamololo, nngwe ya motse-mogolo o o tshwantshang dilo tse di bosula le tse di molemo kwa Palaseng ya ga Duke kwa Venice]]
Tshiamololo ke nonofo e e amanang le go sa dire dilo sentle kgotsa go sa direlwe dilo tse di siameng. Lereo leno le ka dirisiwa fa go buiwa ka tiragalo kgotsa boemo bongwe jo bo rileng, kgotsa le ka dirisiwa fa go buiwa ka maemo mangwe a a rileng. Mo filosofi ya Bophirima le molao, go tlhoka tshiamiso gantsi go tlhalosiwa jaaka go tlhoka kana go sa tshwane le tshiamiso.<ref>McCoubrey, Hilaire and White, Nigel D. Textbook on Jurisprudence. Second Edition. Blackstone Press Limited. 1996. <nowiki>ISBN 1-85431-582-X</nowiki>. Page 276.[https://en.wikipedia.org/wiki/Blackstone_Press_Limited]</ref><ref>Thomas W Simon (1995). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Injustice versus Justice'". ''Democracy and Social Justice''. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0847679386[https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0847679386]</ref><ref>Eric Heinze (2012). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Nietzsche's echo'". ''The Concept of Injustice''. Routledge. ISBN <bdi>978-0415524414</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Routledge]</ref>
Boikutlo jwa go tlhoka tshiamiso ke selo se batho botlhe ba nang le sone, le fa gone maemo a a tsewang a sa siama a ka farologana go ya ka ditso. Le fa gone ditiro tsa tlholego ka dinako tse dingwe di ka tsosa boikutlo jwa go tlhoka tshiamiso, gantsi boikutlo jono bo nna teng fa motho a dira sengwe se se jaaka go se dirise sentle, go se dirisa ka tsela e e sa tshwanelang, go se tlhokomologa, kana go dira sengwe se se sa siamang se se sa baakanngweng kana se se letlelelwang ke tsamaiso ya molao kana ke batho ba bangwe.
Go akanya gore o diretswe tshiamololo go ka nna le tlhotlheletso e kgolo, go dira gore batho ba tseye kgato e seng fela go itshireletsa mme gape le go sireletsa ba bangwe ba ba akanyang gore ga ba a tshwarwa sentle. Go tlhoka tshiamiso mo ditekanyetsong tsa semolao kgotsa tsa loago ka dinako tse dingwe go bidiwa tsamaiso ya matlhakore a le mabedi. <ref>"Want to Know How to Build a Better Democracy? Ask Wikipedia". ''Wired''. 2019-04-07.[https://www.wired.com/story/want-to-know-how-to-build-a-better-democracy-ask-wikipedia/]</ref>
== Kamano le tshiamiso ==
Porofesa Judith Shklar o kwadile gore borafilosofi ba Bophirima ba dirisa nako e ntsi ba bua ka kgopolo ya 'tshiamiso' go na le ya 'go tlhoka tshiamiso.' Ka fa letlhakoreng le lengwe, o bolela gore go kwala ka hisetori le go kwala ka ditlhamane go dirisa maemo a go tlhoka tshiamiso jaaka setlhogo sa tsone gantsi go feta jaaka ba dirisa tshiamiso. <ref>Judith N. Shklar (1992). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Giving Injustice its due'". ''The Faces of Injustice''. Yale University Press. ISBN <bdi>978-0253200556</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Judith_N._Shklar]</ref>
Mo go tsa filosofi le tsa molao, kgopolo e e neng e le teng e ne e le gore go tlhoka tshiamiso le tshiamiso ke dilo tse pedi tse di sa tshwaneng: gore go tlhoka tshiamiso ke fela go tlhoka tshiamiso. Kgopolo eno e ile ya gwetlhiwa ke boporofesa ba ba akaretsang Shklar, Thomas W Simon le Eric Heinze, ba ba akanyang gore tshiamiso le go tlhoka tshiamiso ke dinonofo tse di ikemetseng ka botsone. Ka jalo, go ya ka pono eno ya batho ba le mmalwa, o ka kgona go tokafatsa seemo kwantle ga go fokotsa go tlhoka tshiamiso. Heinze o ile a ba a ya kwa pele go ya go ngangisana gore koketsego ya tshiamiso tota e ka baka koketsego ya tshiamololo.<ref>Thomas W Simon (1995). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Injustice versus Justice'". ''Democracy and Social Justice''. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0847679386[https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0847679386]</ref><ref>Eric Heinze (2012). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Nietzsche's echo'". ''The Concept of Injustice''. Routledge. ISBN <bdi>978-0415524414</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Routledge]</ref><ref>Judith N. Shklar (1992). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Giving Injustice its due'". ''The Faces of Injustice''. Yale University Press. ISBN <bdi>978-0253200556</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Judith_N._Shklar]</ref>
Kgopolo e e tlwaelegileng thata mo baitsefilosofing le bakwadi ba bangwe ke ya gore le fa tshiamiso le go tlhoka tshiamiso di ka tswa di ikaegile ka tse dingwe, tshiamololo ke yone nonofo ya konokono. Bakwadi ba le bantsi ba kwadile gore, le fa go le bokete go tlhalosa kgotsa go lemoga tshiamiso ka tlhamalalo, go bonolo go supa gore tshiamololo e ka lemogiwa ke botlhe.<ref>Edmond N. Cahn (1946). "Justice, Power and Law". ''Yale Law Journal''. '''55''' (2): 336–364. doi:10.2307/792700. JSTOR 792700.[https://en.wikipedia.org/wiki/Yale_Law_Journal]</ref> Go ya ka von Hayek, motho wa ntlha yo o neng a akanya gore go tlhoka tshiamiso ke nonofo ya konokono e ne e le Heraclitus, yo kgopolo ya gagwe e neng ya amogelwa ke Aristotle le ba bangwe ba bantsi go ralala makgolokgolo a dingwaga. Hayek o ne a bolela gore gantsi bakwadi ba tlhalosa kgopolo ya gore tshiamololo ke selo sa konokono "jaaka e kete ke selo se sesha se se ribolotsweng", a akantsha gore pono eno ga se gantsi e tlhalosiwang ka tlhamalalo mo dithutong tse di malebana le Tshiamiso. Mme Hayek o ne a tswelela go bolela gore molao o o tlhomameng o supile gore tshiamololo, e seng tshiamiso, ke nonofo ya konokono. <ref>See Chapter 8 "THE QUEST FOR JUSTICE" in volume 2 of von Hayek's ''The mirage of social justice'' (University of Chicago Press, 1978). For a list discussing dozens of writers who have stated down the centuries that injustice, not justice, is the primary concept, look out for the long footnote under the sub-heading, "Rules of just conduct are generally prohibitions of unjust conduct".</ref>
== go rata tshiamiso ==
[[Setshwantsho:Flickr - Yale Law Library - Beast of Injustice.jpg|thumb|Tshiamololo ya tshwantshetso e e jang batho ba ba se nang molato mo bukeng ya ga Guillaume Rouillé ya Justicie atque Iniusticie. Mo dinaong tse di lesome le bobedi tsa sebatana seno go kwadilwe mefuta e le lesome le bobedi ya melato ya De duodecim abusivis saeculi, e go tweng ke dilo tse di bakang tshiamololo.]]
Bakanoki, go akaretsa Judith Shklar, Edmond Cahn le Barrington Moore Jr. ba sekasekile tiro ya thutoloago le ya hisetori ka ga go tlhoka tshiamiso, ba swetsa ka gore go tlhoka tshiamiso go fitlhelwa gongwe le gongwe kwa go nang le banna le basadi teng; ke selo sa batho botlhe.<ref>Judith N. Shklar (1992). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Giving Injustice its due'". ''The Faces of Injustice''. Yale University Press. ISBN <bdi>978-0253200556</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Judith_N._Shklar]</ref> <ref>Edmond N Cahn (1975). ''The sense of injustice''. Indiana University Press. pp. ''passim'', see esp pp 24–26, 106. ISBN <bdi>978-0253200556</bdi>.[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Edmond_N_Cahn&action=edit&redlink=1]</ref><ref>Barrington Moore Jr. (1978). ''Injustice: The Social Bases of Obedience and Revolt''. Palgrave Macmillan. pp. passim. ISBN <bdi>978-0333247839</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Barrington_Moore_Jr]</ref>.Bakwadi ba, le ba bangwe jaaka Simone Weil, Elizabeth Wolgast le Thomas W Simon, ba dumela gore maikutlo a go tlhoka tshiamiso ke seemo se se maatla sa go rotloetsa ⁇ go sa tshwane le maikutlo a tshiamiso, a gantsi a akanngwang ka ditsela tse di sa utlwaleng, mme a rotloetsa go akanya go na le go dira. <ref>Thomas W Simon (1995). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Injustice versus Justice'". ''Democracy and Social Justice''. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0847679386[https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0847679386]</ref><ref>Richard H Bell (1998). "Chpt 3". ''Simone Weil: The Way of Justice as Compassion''. Rowman & Littlefield. ISBN <bdi>978-0847690800</bdi>.[https://archive.org/details/simoneweil_bell_1998_000_6101702]</ref><ref>Elizabeth Wolgast (1987). ''The Grammar of Justice''. Cornell University Press. pp. 103. ISBN <bdi>978-0801494024</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Cornell_University_Press]</ref><ref>Barnett, Clive. ''The Priority of Injustice: Locating Democracy in Critical Theory'' Archived 2022-12-05 at the Wayback Machine. (Athens, GA: University of Georgia Press, 2017). ISBN 978-0820351520[https://books.google.com/books?id=_2jmAQAACAAJ]</ref>
Cahn o ne a bolela gore ka ntlha ya mabaka a go iphetogela ga ditshedi go nna tse dingwe, batho ba ba bonang ba bangwe ba direlwa tshiamololo ba kgona go itshwara jaaka e kete ba diretswe tshiamololo. Go ka nna ga nna le go tshubiwa ka bonako ga thulaganyo ya go tshaba kana ya go lwa. Fela jaaka moeteledipele wa mokgatlho wa ditshwanelo tsa batho wa kwa Amerika e bong Martin Luther King Jr. a ne a kwala ka 1963, "go tlhoka tshiamiso gongwe le gongwe ke matshosetsi mo tshiamong gongwe le gongwe". <ref>Martin Luther King, Jr., Letter from Birmingham Jail (1963).[https://en.wikipedia.org/wiki/Letter_from_Birmingham_Jail]</ref>Spinner-Halev o ne a bua ka tshiamololo e e sa feleng e e tla bong e sa ntse e le teng go fitlha gompieno ntle le go tsaya kgato epe go e rarabolola. <ref>Spinner-Halev, Jeff (2012). ''Enduring Injustice''. Cambridge University Press.</ref>Patlisiso ya 2012 e e gatisitsweng mo Psychological Science e fitlhetse gore le masea a na le maikutlo a go tlhoka tshiamiso mme ga a rate go tlolwa, le fa ba bona ditiragalo tse di sa ba amang ka tlhamalalo. <ref>Maia Szalavitz (2012-02-20). "Even Babies Can Recognize What's Fair: Babies as young as 19 months are affronted when they see displays of injustice". ''Time''. Retrieved 2016-07-14.[http://healthland.time.com/2012/02/20/even-babies-can-recognize-whats-fair/]</ref><ref>Stephanie Sloane, Renée Baillargeon and David Premack (2012). "Do Infants Have a Sense of Fairness?". ''Psychological Science''. '''23''' (2): 196–204. doi:10.1177/0956797611422072. PMC 3357325. <nowiki>PMID 22258431</nowiki>.[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3357325]</ref>
Mo lefapheng la molao, Cahn o ne a re babueledi ba tshwanetse go itse gore ba ka dira jang gore baatlhodi ba ikutlwe ba sa siama - sengwe se se ka dirwang botoka ka go ikuela mo go se se rileng, e seng ka go dira dilo ka tsela e e sa tlwaelegang kgotsa go bua dilo tse di sa reng sepe. Barrington Moore o bolela gore mabaka a go bo batho ba gatelelwa ka lobaka lo loleele ke gore ba tsaya seo e le selo se se ka se kang sa tilwa mme ka jalo ga ba ikutlwe ba direlwa tshiamololo. O bolela gore go nna le boikutlo jo bo anameng jwa go tlhoka tshiamiso ke selo sa botlhokwa, lefa gone e se sone fela se se bakang botsuolodi. Bakwadi ba ba akaretsang Simone Weil, Elizabeth Wolgast le Judith Shklar ba boletse gore go nna le maikutlo a go tlhoka tshiamiso e ka nna selo sa botlhokwa se se tlhokegang go dira sengwe se se tlhokegang go sireletsa ba ba bokoa le ba ba bogang.<ref>Judith N. Shklar (1992). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Giving Injustice its due'". ''The Faces of Injustice''. Yale University Press. ISBN <bdi>978-0253200556</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press]</ref> <ref>Edmond N Cahn (1975). ''The sense of injustice''. Indiana University Press. pp. ''passim'', see esp pp 24–26, 106. ISBN <bdi>978-0253200556</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Indiana_University_Press]</ref><ref>Barrington Moore Jr. (1978). ''Injustice: The Social Bases of Obedience and Revolt''. Palgrave Macmillan. pp. passim. ISBN <bdi>978-0333247839</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Barrington_Moore_Jr]</ref><ref>Richard H Bell (1998). "Chpt 3". ''Simone Weil: The Way of Justice as Compassion''. Rowman & Littlefield. ISBN <bdi>978-0847690800</bdi>.[https://archive.org/details/simoneweil_bell_1998_000_6101702]</ref><ref>Elizabeth Wolgast (1987). ''The Grammar of Justice''. Cornell University Press. pp. 103. ISBN <bdi>978-0801494024</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Cornell_University_Press]</ref>
== dilo tse di bakang ==
Selo se se tlwaelegileng se se bakang tshiamololo ke bopelotshetlha jwa batho. Jaaka Plato a tlhalositse ka botlalo mo The Republic, batho gantsi ba dira ditiro tsa go tlhoka tshiamiso fa ba akanya gore go mo dikgatlhegong tsa bone go dira jalo. <ref>Eric Heinze (2012). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Nietzsche's echo'". ''The Concept of Injustice''. Routledge. ISBN <bdi>978-0415524414</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0415524414]</ref>Plato gape o oketsa ka go re "Bosetlhogo jo bo feteletseng bo ka bonwa fela fa wena o seyo". Tshiamololo ya batho ga se ka metlha e bakwang ke go batla go solegelwa molemo ka tsela e e sa siamang kgotsa go nna le maikaelelo a a bosula; e ka nna ya bo e le fela ka ntlha ya go bo batho ba dira ditshwetso tse di phoso. Ka sekai, dipatlisiso di fitlhetse gore baatlhodi ba ba nnang mo dikomiting tsa go sekaseka ba na le kgonagalo e potlana ya go fitlhelela ditshwetso tse di siametseng bakopi go ikaegile ka gore e setse e le nako e e kana kang baatlhodi ba sena go ja dijo tsa bone tsa bofelo. <ref>"We find that the percentage of favorable rulings drops gradually from ≈65% to nearly zero within each decision session and returns abruptly to ≈65% after a break." [https://doi.org/10.1073%2Fpnas.1018033108]</ref><ref>For more on the substantial difference in judges' decisions depending on time since last food break, see chpt 3 of Thinking, Fast and Slow.[https://en.wikipedia.org/wiki/Thinking,_Fast_and_Slow]</ref>Tiriso e e sa siamang le tshotlo malebana le kgetse e e rileng kgotsa maemo a ka supa go retelelwa ga tsamaiso go direla tshiamo (cf. legora la semolao).<ref>Thomas W Simon (1995). "''passim'', see esp Chpt 1, 'Injustice versus Justice'". ''Democracy and Social Justice''. Rowman & Littlefield. ISBN <bdi>978-0847679386</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0847679386]</ref><ref>Edmond N Cahn (1975). ''The sense of injustice''. Indiana University Press. pp. ''passim'', see esp pp 24–26, 106. ISBN <bdi>978-0253200556</bdi>.[https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0253200556]</ref>
== Mo setso se se tumileng ==
* The Life of Emile Zola (1937), ka go bonwa molato ga Émile Zola
* Beyond Reasonable Doubt (1982), ka go bonwa molato ga Arthur Allan Thomas
* The Great Gold Swindle (1984), ka go bonwa molato ga bakaulengwe ba ga Mickleberg
* The Thin Blue Line (1988), ka go bonwa molato ga Randall Dale Adams
* In the Name of the Father (1993), ka go bonwa molato ga Gerry Conlon wa go thunya ga dibomo kwa pub ya Guildford
* The Fugitive (1993) The Crucible (1996), ka ditlhatlhobo tsa Salem tsa boloi
* The Hurricane (1999), ka go bonwa molato ga Rubin Carter
* The Great Mint Swindle (2012), gape le ka go bonwa molato ga bakaulengwe ba ga Mickleberg
* Ba dira mmolai (2015), ka go bonwa molato ga Steven Avery
== Metswedi ==
== Mabaka ==
Selo se se tlwaelegileng se se bakang tshiamololo ke bopelotshetlha jwa batho. Jaaka fa Plato a tlhalositse ka botlalo mo ''The Republic'', batho gantsi ba dira ditiro tsa go tlhoka tshiamiso fa ba akanya gore go mo dikgatlhegelong tsa bone go dira jalo. Plato gape o oketsa ka gore “ Selo se se dirang gore go se ka nna le tshiamololo e kgolo ke fa motho a akanya gore go o diretswe tshiamololo.” Tshiamololo ya batho ga se ka metlha e bakwang ke maiteko a go batla go solegelwa molemo ka tsela e e sa siamang kgotsa ka ntlha ya boferefere; e ka nna ya bo e le fela ka ntlha ya go bo batho ba dira ditshwetso tse di sa siamang. Ka sekai, dipatlisiso di fitlhetse gore baatlhodi ba ba nnang mo dikomiting tsa go tlhatlhoba ba na le kgonagalo e nnye gore ba fitlhelele ditshwetso tse di siametseng bakopi go ikaegile ka gore baatlhodi ba feditse nako e kae ba sa je. <ref>"We find that the percentage of favorable rulings drops gradually from ≈65% to nearly zero within each decision session and returns abruptly to ≈65% after a break." {{Cite journal |last=Shai Danzigera |last2=Jonathan Levav |last3=Liora Avnaim-Pessoa |date=11 April 2011 |title=Extraneous factors in judicial decisions |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=108 |issue=17 |pages=6889–92 |bibcode=2011PNAS..108.6889D |doi=10.1073/pnas.1018033108 |pmc=3084045 |pmid=21482790 |doi-access=free}}</ref> Tiriso e e sa siamang le tshotlo malebana le kgetse e e rileng kgotsa maemo a ka supa go retelelwa ga tsamaiso go direla tshiamo(cf. legora la semolao) .
p41tauylvyequb78dit9v73sdpaioz7
Issoufou Assoumane
0
10421
55857
39659
2026-09-29T06:10:59Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55857
wikitext
text/x-wiki
Issoufou Assoumane ke mopolotiki wa [[:en:Niger|Nigeria]] yo e ntseng e le Tautona we [[Union of Nigerien Democrats and Socialists]] (''Union des démocrates et socialistes nigériens'', UDSN-Talaka) O ne a direla mo pusong ya Niger jaaka Tona ya Meepo le Maatla go tswa ka 1995 go ya go 1996 le jaaka Tona ya Tikologo go tswa ka 2000 go ya go 2001.
== Tiro ya sepolotiki ==
Assoumane e ne e le Mokwaledikakaretso wa [[Democratic Union of Progressive Forces]] (UDFP-Sawaba) ka dingwaga tsa bo 1990. Mmogo le [[:en:Mamadou_Tandja|Mamadou Tandja]], Tautona wa [[:en:National_Movement_for_the_Society_of_Development|Mokgatlho wa Bosetšhaba wa Tlhabololo ya Setšhaba]] (MNSD-Nassara), le [[:en:André_Salifou|André Salifou]], Tautona wa [[:en:Union_of_Democratic_and_Progressive_Patriots|Kopano ya Baratanaga ba Temokerasi le Kgatelopele]] (UPDP-Chamoua), Assoumane o ne a tshwarwa ka Moranang e tlhola malatsi ale lesome le bosupa ka 1994 kgatlhanong le puso morago ga boipelaetso<ref>"3 in opposition arrested in Niger", Associated Press (''Boston Globe''), 18 April 1994.</ref>. Ka Ferikgong [[:en:1995_Nigerien_parliamentary_election|1995 mo ditlhophong tsa palamente]], kopano ya kganetso e ne ya gapa bontsi jwa manno, mme Assoumane o ne a direla mo pusong jaaka Tona ya Meepo le Maatla go tloga ka Tlhakole e tlhola malatsi ale masome a mabedi le botlhano ka 1995<ref>[https://books.google.co.bw/books?id=dJUPAQAAMAAJ&q=issoufou+assoumane&redir_esc=y ''Africa Research Bulletin: Political, Social, and Cultural Series'', volumes 32–33] (1995), page 1,781.</ref> go fitlha puso e tlosiwa ka menolopuso ya sesole ka Ferikgong e tlhola malatsi ale masome a mabedi le bosupa ka 1996.<ref name=":0">[https://www.refworld.org/reference/annualreport/usdos/1999/en/25290 "Country Report on Human Rights Practices 1998 - Niger",] United States Department of State, 26 February 1999.</ref>
Morago ga menolopuso ya 1996, Assoumane e ne e le moeteledipele wa kganetso ka fa tlase gaTautona [[:en:Ibrahim_Baré_Maïnassara|Ibrahim Bare Mainassara]]. Fa Mainassara a ne a leleka puso ka Ngwanatsele 1997, a bontsha tsholofelo ya tirisanommogo e kgolwane ya sepolotiki, Assoumane o ne a gana sesupo seo. A re ga gona sepe se se kwa tlase ga go phatlalatsa kokoano ya setshaba le go tshwara ditlhopho tse disha se se tlaa lekanang, mme a re lekokokganetso ga le kitla le tsaya karolo mo pusong e e tlang. Go ya ka Assoumane, tshwetso ya ga Mainassara e ne e "ikaeletse go goga boboa mo matlhong a baagi ba boditšhabatšhaba" mme e ne e ikaeletse go "tshwantsha kganetso jaaka e e ganang go tsaya karolo mo pusong ya gagwe". O ne a lemotsha gore le fa kganetso e ka tsaya karolo mo pusong, matona a yone a ka lelekwa mo tirong ka seipato sa nako nngwe le nngwe.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/34553.stm "Radio reports opposition comment on Niger government dismissal"], Africa No. 1 radio, 0730 gmt 25 November 1997.</ref>
Assoumane o ne a tshwarwa mo tshimologong ya Ferikgong 1998, mmogo le [[:en:Hama_Amadou|Hama Amadou]] le Mohamed Bazoum, ka ntlha ya go bo ba ne ba na le seabe mo leano la go bolaya Mainassara.<ref name=":0" /><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/44156.stm "Niger Police arrest three opposition leaders"], BBC News, 3 January 1998.</ref>Ga a ise a ke a latofadiwe mme o ne a gololwa beke morago ga go tshwarwa ga gagwe.<ref name=":0" />
Moragonyana, morago ga polao ya ga Bare ka 1999, Assoumane o ne a tshegetsa bontlhopheng ba ga Mamadou Tandja mo tikologong ya bobedi ya [[:en:1999_Nigerien_general_election|ditlhopho tsa]] [[:en:1999_Nigerien_general_election|boTautona tsa 1999]]. Tandja o ne a fenya ditlhopho, mme Assoumane o ne a tlhomiwa mo pusong jaaka Tona ya Tikologo le Ntwa Kgatlhanong le go Nna Sekaka ka la bo Ferikgong e tlhola malatsi ale matlhano ka 2000.<ref>[https://books.google.co.bw/books?id=BbviAAAAMAAJ&q=Assoumane+&redir_esc=y ''Africa Contemporary Record: Annual Survey and Documents'', volume 27] (2004), page B-159 and B-161.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20041028015111/http://www.afrique-express.com/archive/OUEST/niger/gvts/nigergvt05012000.htm "Le gouvernement du Niger formé le 5 janvier 2000"] [https://web.archive.org/web/20041028015111/http://www.afrique-express.com/archive/OUEST/niger/gvts/nigergvt05012000.htm Archived] 2004-10-28 at the [[:en:Wayback_Machine|Wayback Machine]], ''Afrique Express'' website (accessed 4 June 2011) (in French).</ref>O ne a direla mo maemong ao go fitlha ka Lwetse e tlhola malatsi ale lesome le bosupa ka 2001, fa a ne a tlogela puso.<ref>[https://books.google.co.bw/books?id=7dgsAQAAIAAJ&q=Issoufou+Assoumane&redir_esc=y ''Africa Research Bulletin: Political, Social, and Cultural Series'', volume 38] (2001), page 14,591 (in French).</ref> O tlhomile UDSN-Talaka, lekoko la sepolotiki, ka Phalane 2001.<ref>"Niger: New political party formed", Africa No. 1 radio, 22 October 2001.</ref>
Le fa UDSN-Talaka e ne e le karolo ya kopano ya bontsi jwa botautaona e e neng e tshegetsa Tautona Tandja, Assoumane o ne a tlhagisa kganetso mo maitekong a ga Tandja a go bitsa referantamo ka ga molaotheo o mošwa o o neng o tla mo letla go tsenela ditlhopho gape ka 2009.<ref>Boureima Hama, [https://archive.ph/20120731091852/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hB5Co1WUdRFjZUvsJjc6GjHKCu8Q "Niger president dissolves parliament"], AFP, 26 May 2009.</ref> Moragonyana, morago ga katlego ya referantamo, o ne a le teng kwa kopanong ya kganetso kwa Niamey ka Sedimonthole e tlhola malatsi ale lesome le boraro ka 2009. Mo tiragalong eo, o ne a bolela gore ke thato ya batho gore Tandja a tlogele tiro ka Sedimonthole a tlhola malatsi a le masome a mabedi le bobedi , paka le letsatsi la gagwe e neng e rulaganyeditswe go fela ka lone kwa tshimologong.<ref>[https://archive.ph/20120731123926/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gbCzXlGXDhQdk7N5tAzR5P10eMAQ "Niger: l'opposition insiste sur le départ du président Tandja fin décembre"], Agence France-Presse, 13 December 2009 (in French).</ref>
== Fa e sale ka 2010 ==
Assoumane o ne a tshegetsa bontlhopheng ba ga [[:en:Mahamadou_Issoufou|Mahamadou Issoufou]] mo [[:en:2011_Nigerien_general_election|ditlhophong tsa botautona tsa Ferikgong–Mopitlwe 2011]]; o ne a dira letsholo mmogo le Issoufou ka nako ya tikologo ya ntlha<ref>Mahaman Bako, [https://www.lesahel.org/?catid=34%3Aactualites&id=6516%3Aelections-legislatives-et-presidentielles-1er-tour--le-candidat-du-pnds-tarayya-m-mahamadou-issoufou-accueilli-par-une-maree-humaine-a-tahoua&option=com_content&view=article "Elections législatives et présidentielles 1er tour : le candidat du PNDS-Tarayya, M. Mahamadou Issoufou accueilli par une marée humaine à Tahoua"], ''Le Sahel'', 27 January 2011 (in French).</ref> mmogo le ya bobedi.<ref>[https://www.lesahel.org/?Itemid=53&catid=34%3Aactualites&id=6794%3Ameeting-du-candidat-du-pnds-tarayya-a-maradi--forte-mobilisation-des-militants-des-partis-de-la-coalition-qui-soutiennent-la-candidature-de-mahamadou-issoufou&option=com_content&view=article "Meeting du candidat du PNDS-Tarayya à Maradi : forte mobilisation des militants des partis de la coalition qui soutiennent la candidature de Mahamadou Issoufou"], ''Le Sahel'', 9 March 2011 (in French).</ref> Morago ga gore Issoufou a fenye ditlhopho mme a tsene mo maemong a go nna Tautona, o ne a tlhoma Assoumane go nna Mogakolodi yo o Kgethegileng waTautona, ka maemo a Tona, ka la bo Moranang a tlhola malatsi ale masome a mabedi ka 2011.<ref>[https://web.archive.org/web/20111007111250/http://www.lesahel.org/index.php?option=com_content&view=article&id=7123%3Ale-chef-de-letat-signe-plusieurs-decrets-de-nomination&catid=34%3Aactualites&Itemid=53 "Le Chef de l'Etat signe plusieurs décrets de nomination"], ''Le Sahel'', 22 April 2011 (in French).</ref>
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafatshe a Aforika]]
[[Karolo:Matona tsa lekgotla la Niger]]
[[Karolo:Socialists tsa Nigeria]]
[[Karolo:Batho ba ba tshelang]]
[[Karolo:Matona tsa Tikologo tsa kwa Niger]]
[[Karolo:Matona tsa maatla tsa kwa Niger]]
jkwvipmedx081iaqqwdi6al297xqx10
Kgaolo ya Bokone-Botlhaba
0
11244
55862
48377
2026-09-29T07:03:43Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55862
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:North-East_District_(Botswana)|Kgaolo ya Bokone-Botlhaba]]''' ke nngwe ya [[Dikgaolo tsa Botswana|dikgaolo]] tsa tsamaiso ya lefatshe la Botswana. Motsemogolo wa yone ke [[Francistown]]. Ka ngwaga wa ketepedi le lesome le motso (2011), kgaolo ya Bokone-Botlhaba e ne e na le batho ba le dikete dile masome a marataro, makgolo a mabedi, masome a marataro le bone(60,264).<ref>[http://botswana.opendataforafrica.org/DEOB2015/demography-of-botswana-2015 "Census of Botswana, 2011"]. Central Statistics Office of Botswana. 2015. Retrieved 8 Phalane 2025.</ref> Kgaolo e, e agilwe thata ke batho ba ba buang [[Sekalaka|Se-Kalanga]], e leng [[BaKalanga]]. Kgaolo e e tsamaisiwa ke botsamaisi jwa kgaolo le khansele ya kgaolo, tse di nang le maikarabelo a tsamaiso ya selegae.
Kwa bokone le kwa botlhaba, kgaolo e e bapile le [[Kgaolo ya Matabeleland Borwa]] ya [[Zimbabwe]], fa molelwane o, mo botlhaba o bapile thata le [[Noka ya Ramokgwebana]]. Kwa borwa le bophirima, kgaolo e, e bapile le [[Kgaolo ya Legare (Botswana)|kgaolo ya Legare]] go bapa le [[noka ya Shashe]].
== Sebopego/Popego ==
[[Setshwantsho:Francistown 27.51670E 21.16674S.jpg|left|thumb|220x220px|Tebo ya [[Francistown]] go tswa kwa godimo]]
Bontsi jwa dikarolo tsa Botswana di na le mekgokolosa ya ditafole e e relelang go tswa kwa botlhaba go ya kwa bophirima. Bontsi jwa yone ke [[savana]], e e nang le bojang jo boleele, ditlhatshana le ditlhare. Kgaolo eno e goletse kwa godimo ka selekanyo sa dimithara tse di makgolo a robabongwe, lesome le botlhano (915 m) (3,002 ft) kwa godimo ga bogodimo jwa lewatle. Pula ya ngwaga le ngwaga e ka nna selekanyo sa masome a marataro le botlhano (65 cm) (26 in), bontsi jwa yone bo amogelwa ka paka ya selemo go tloga ka Ngwanatsele go fitlha ka Motsheganong. Go na le dikgotlhang magareng ga [[katoloso ya temothuo]] le tshireletso ya [[diphologolo tsa naga]] tsa tlholego mo teng ga Kgaolo ya Legare.
Kgaolo e, e na le dinoka di le mmalwa tseo di elelang ka paka ya dipula mme di fitlhe kwa [[Letsha la Makgadikgadi|Paneng ya Makgadikgadi (Makgadikgadi Pan)]].<ref name=":0">Petter, Jan; Hansen, Huberth; Lillethun, Arvid. ''Resource utilization in the Central District CFDA, Botswana: with special reference to arable farming systems and conflicts in resource management - livestock versus wildlife''.</ref> [[Noka ya Shashe]], eo e tshabelelwang ke [[merwalela ya tshoganyetso]], ke yone e e bonalang thata.<ref>Singh (2011). ''[https://books.google.com/books?id=fh6UUv1En9EC&q=botswana+geography&pg=SA12-PA53 Geography]''. Tata McGraw-Hill Education. p. 12.53. ISBN 978-0-07-107480-3.</ref> [[Noka ya Nata]], e e leng boremelelo jwa dinonyane le diphologolo tse dingwe tsa naga, e elela mo kgaolong mme e elelela mo Letsheng la Makgadikgadi.<ref>Cashdan, Elizabeth (1986). "Competition between Foragers and Food-Producers on the Botletli River, Botswana". ''Journal of the International African Institute''. '''56''' (3): 299–318. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.2307/1160686|10.2307/1160686]]. [[:en:JSTOR_(identifier)|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/1160686 1160686].</ref><ref>Hogan, C. Michael (2008). Burnham, Andy (ed.). ''[https://web.archive.org/web/20231030065111/https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0 Makgadikgadi]''. The Megalithic Portal.</ref>
== Dipalopalo ==
Go ya ka Palo ya Batho ya Botswana, palogotlhe ya banni ba kgaolo e ne e le 60,264 ka 2011, go tswa go 49,399 ka 2001 (koketsego ya 21.99%). Seelo sa kgolo ya baagi sa ngwaga le ngwaga mo dingwageng di le lesome e ne e le 2.01%. Batho ba kgaolo e ne e le 2.98% ya baagi botlhe mo lefatsheng. Kabo ya bong e ne e le basadi ba le 90.30 mo banneng bangwe le bangwe ba le 100, fa e bapisiwa le 88.29 ka 2001. Palogare ya bogolo jwa malwapa e ne e le 3.11 ka 2011, fa e bapisiwa le 4.55 ka 2001. Palogotlhe ya badiri e ne e le badiri ba le 10,243, go akaretsa le badiri ba le 2426; 593 bakwaledi; badiri ba tiro ya motheo ba le 3485; 273 babeibamelao, batsamaisi, le batsamaisi; Badirisi ba dipolante le metšhini ba le 660 le ba ba di kopanyang, baitseanape ba le 331; 1247 badiri ba tirelo, mabenkele, le ba thekiso ya mmaraka; badiri ba temothuo ba ba nang le botsipa le ba ba amanang le yone ba le 444; le technicians ba le 730 le baitseanape ba ba amanang le bone.<ref name=":0" />
== Thuto le itsholetso ==
[[Setshwantsho:Francistown bus terminal.jpg|thumb|210x210px|Maemelodibese a Francistown]]
Ka ngwaga wa 2011, go ne go na le palogotlhe ya dikolo di le masome marataro le borataro mo kgaolong, mme 6.70% e ne e le dikolo tse di ikemetseng. Go ne go na le baithuti ba le 24 296 kwa dikolong tsa khansele mme ba le 1 277 kwa dikolong tse di ikemetseng. Baithuti ba le 25 572 ba ne ba kwadisiwa mo kgaolong: basetsana ba le 12 564 le basimane ba le 13 008. Go ne go na le barutabana ba ba nang le dithutego ba le 1058, basadi ba le 841 le banna ba le 217. Go ne go na le barutabana ba nakwana ba ka nna masome matlhano le boraro, ba le masome mararo le bone e le basadi mme ba le lesome le boferabobedi e le banna. Go ne go sena barutabana ba ba sa katisiwang mo kgaolong.<ref>[https://web.archive.org/web/20161112205102/http://botswana.opendataforafrica.org/deusq/education-2002-2012-botswana "Education details of Botswana, 2011"]. Central Statistics Office of Botswana. 2015. Archived from [http://botswana.opendataforafrica.org/deusq/education-2002-2012-botswana the original] on 12 November 2016. Retrieved 8 Phalane 2025.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151016093756/http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Educ%20Stats%20Brief%20Dec%2020%202011..pdf "Education statistics"] (PDF). 2015-10-16. Archived from [http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Educ%20Stats%20Brief%20Dec%2020%202011..pdf the original] (PDF) on 2015-10-16. Retrieved 8 Phalane 2025.</ref>
Ka 2006, badiri ba le 6881 ba ne ba amega mo temothuong, ba le 1529 mo kagong, ba le 1161 mo thutong, ba le masome a supa le boraro mo go tsa motlakase le metsi, ba le masome marataro le motso mo go tsa matlole, ba le 288 mo go tsa botsogo, ba le 187 mo dihoteleng le tsa kapei, ba le 434 mo tirong ya go dira dithoto, ba le 784 mo go tsa digwari le meepo, ba le masome a ferabongwe le bosupa mo tsamaisong ya setšhaba, ba le 2206 mo malapeng a ikemetseng, 1211 mo botsamaising jwa puso, 271 mo go tsa ditsha le matlo, 156 mo dilong tsa dipalamo le ditlhaeletsano, le 1294 mo kgwebong ya dithoto tse dintsi le tse dinnye. Go ne go na le badiri ba le 14,633 ka kakaretso, basadi ba le 7498 le banna ba le 7134.<ref>[https://web.archive.org/web/20161113032721/http://botswana.opendataforafrica.org/ksddimg/labour-force-by-industry-2008-botswana "Labour Force by industry in Botswana, 2008"]. Central Statistics Office of Botswana. 2008. Archived from [http://botswana.opendataforafrica.org/ksddimg/labour-force-by-industry-2008-botswana the original] on 13 November 2016. Retrieved 8 Phalane 2025.</ref>
== Tsamaiso ya kgaolo ==
Fa Botswana a bona boipuso go tswa mo [[bokoloneng jwa ga Mmamosadinyana]] ka 1966, lefatshe le ne la fetola letlhomeso la tsamaiso ya bokolone go bopa tsamaiso ya kgaolo. Magareng ga 1970 le 1974, melao e ne ya fetolwa go lepalepana le dikgoreletsi tsa tlhabololo ya metseselegae.<ref>Picard, Louis A. (1979). "Rural Development in Botswana: Administrative Structures and Public Policy". ''The Journal of Developing Areas''. '''13''' (3). Louis A. Picard: 283–300. [[:en:JSTOR_(identifier)|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/4190662 4190662].</ref>
Kgaolo e e tsamaisiwa ke botsamaisi jwa kgaolo le khansele ya kgaolo, tse di nang le maikarabelo a tsamaiso ya selegae. Melao ya tsamaiso e tlhamilwe ke Lephatha la Puso ya selegae. Ditiro tsa konokono tsa lekgotla ke Tsamaiso ya Merafe, Tlhabololo ya Mafelo a a Kwa Tengnyanateng, le Puso ya Selegae. Dithata tsa khuduthamaga tsa lekgotla di newa molaodi yo o tlhomilweng ke puso ya bogareng. Lephata la Ditirelo tsa Setegeniki tsa Pusoselegae le na le maikarabelo a go tlhabolola le go tlhokomela mafaratlhatlha, go akaretsa ditsela, metsi a metse, dikolo, le mafelo a itlosobodutu.<ref>[http://www.commonwealthofnations.org/sectors-botswana/government/regional_local_government/ "Regional and Local government in Botswana"]. Common Wealth of Nations. [https://web.archive.org/web/20140118032954/http://www.commonwealthofnations.org/sectors-botswana/government/regional_local_government/ Archived] from the original on 18 January 2014.</ref> Badiri botlhe ba tsamaiso ya selegae, kwa ntle ga Motsamaisi wa Kgaolo, ba tlhophiwa ka Ditirelo tsa Puso ya selegae tse di Kopaneng. Lephata la Puso ya selegae le na le maikarabelo a katiso ya bone, go ba romela kwa tirong, le go ba tlhabolola mo tirong.<ref>Kinuthia-Njenga, Cecilia; et al. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=NOk51jEot_EC&pg=PA56 Local Democracy and Decentralization in East and Southern Africa: Experiences from Uganda, Kenya, Botswana, Tanzania, and Ethiopia]''. Nairobi, Kenya: Global Campaign on Urban Governance, United Nations Human Settlements Programme. p. 57. ISBN 978-92-1-131666-7.</ref>
Kgaolo ya Bokone-Botlhaba e na le dikgaolo potlana di le pedi, e leng Kgaolo potlana ya Francistown le Kgaolo potlana ya Bokone-Botlhaba. Mo palong ya batho ya ngwaga wa 2011, go ne ga kwadisiwa metse e le masome mane le boraro ya kgaolo eo: [[Botalaote]], [[Butale]], [[Ditladi]], [[Gambule]], [[Gulubane]], [[Gungwe]], [[Jackalas 1]], [[Jackalas No 2]], [[Kalakamati]], [[Kgari]], [[Letsholathebe]], [[Mabudzane]], [[Makaleng]], [[Mambo]], [[Mapoka]], [[Masingwaneng]], [[Masukwane]], [[Masunga]], [[Maitengwe]], [[Matopi]], [[Matshelagabedi]], [[Matsiloje]], [[Mbalambi]], [[Moroka]], [[Mosojane]], [[Mowana]], [[Mulambakwena]], [[Nlakhwane]], [[Patayamatebele]], [[Pole]], [[Ramokgwebana]], [[Sechele]], [[Sekakangwe]], [[Senyawe]], [[Borogo jwa Shashe]], [[Siviya]], [[Tati Siding]], [[Themashanga]], [[Toteng]], [[Tsamaya]], [[Tshesebe]], [[Vukwi]], le [[Zwenshambe]].<ref>[https://web.archive.org/web/20150923211953/http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20_Population%20of%20Villages.pdf "2011 Botswana Population and Housing Census"] (PDF). Botswana Central Statistics Office. Archived from [http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20_Population%20of%20Villages.pdf the original] (PDF) on 23 September 2015.</ref>
== Ditshemosetso tse dingwe ==
* [[Dikgaolo-potlana tsa Botswana]]
* [[Mathangwane]]
== Metswedi ==
sdudscoqtx0t1tyer01ietbovrh6ac4
Kgaolo ya Ghanzi
0
11495
55863
50135
2026-09-29T07:05:25Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55863
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|name=Ghanzi|native_name=Gantsi|native_name_lang=tsn<!-- ISO 639-2 code e.g. "tsn" for Tswana language -->|settlement_type=[[Districts of Botswana|District]]|image_skyline=KubuIsland 02.jpg|image_alt=[[Makgadikgadi Pans]]|image_map=Botswana - Ghanzi.svg|image_size=frameless|image_caption=Location within Botswana|coordinates={{coord|22|00|S|22|00|E|region:BW_type:adm1st|display=inline,title}}|subdivision_type1=[[List of sovereign states|Country]]|subdivision_name1={{flag|Botswana}}|seat_type=[[Capital (political)|Capital]]|seat=[[Ghanzi]]|area_total_km2=117910|population_total=56,555|population_as_of=2022 census|population_density_km2=auto|timezone1=[[Central Africa Time]]|utc_offset1=+2|blank_name_sec2=[[Human Development Index|HDI]] (2017)|blank_info_sec2=0.666<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}</ref><br/>{{color|#fc0|medium}} · [[List of districts of Botswana by Human Development Index|10th]]}}
'''[[:en:Ghanzi_District|Kgaolo ya Gantsi]]''' (fa gongwe e bidiwa '''Gantsi''') ke [[Dikgaolo tsa Botswana|kgaolo]] e e kwa bophirima jwa [[Botswana]], e kopanetse molelwane le [[Namibia]] kwa bophirima mme e atologela kwa botlhaba go tsena mo karolong e ntsi ya bogare jwa naga. Bogogi jwa tsamaiso ya kgaolo ke toropo ya [[Ghanzi]]. Bontsi jwa sephatlo sa botlhaba jwa Ghanzi bo dira [[Lefelo la diphologolo la Central Kalahari|Lefelo la Diphologolo la Central Kalahari]]. Palo ya batho ka nako ya palobatho ya ngwaga wa ketepedi masome a mabedi le bobedi (2022) e ne e dikete dile masome a matlhano le borataro, makgolo a matlhano, masome a matlhano le botlhano (56,555),<ref>[https://www.citypopulation.de/en/botswana/ "Botswana: Districts, Cities, Towns, Urban Villages & Agglomerations - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information"]. ''www.citypopulation.de''. Retrieved 23 Phalane 2025.</ref> e le yone ee kwa tlase ka palo ya batho mo dikgaolong tsotlhe tsa Botswana. Kgaolo ya Ghanzi ke e selekanyo sa dikhilomithara dile dikete dile lekgolo, lesome le bosupa, makgolo a robabongwe le lesome(117,910) km2 go menagane.
Kwa bophirima, Ghanzi e kgaogana molelwane le Kgaolo ya [[Omaheke]] kwa [[Namibia]]. Mo gae, e kgaogana molelwane le dikgaolo tse di latelang: [[Kgaolo ya Bokone Bophirima (Botswana)|Bokone-Bophirima]] kwa bokone, [[Kgaolo ya Legare (Botswana)|Legare]] kwa botlhaba, [[Kweneng District|Kweneng]] kwa borwa botlhaba, [[Kgalagadi le dikgaolo tse di mabapi|Kgalagadi]] kwa borwa. [[Ghanzi]], [[Lefelo la diphologolo la Central Kalahari|Lefelo la Diphologolo la Central Kalahari]], [[Deception Valley]], [[Ghanzi Craft]], [[Kgalagadi Transfrontier Park]] le [[Khutse Game Reserve|Khutse]] [[Khutse Game Reserve|Game Reserve]] ke mafelo a magolo a diphologolo mo kgaolong eo.
Kgaolo e tsamaisiwa ke botsamaisi jwa kgaolo le khansele ya kgaolo e e nang le maikarabelo a tsamaiso ya selegae.
== Lefelo ==
[[Setshwantsho:BushmenSan.jpg|left|thumb|210x210px|Basarwa kwa Mokgatšheng wa Deception mo Kgaolong]]
Kwa bophirima, Ghanzi o bapile le Kgaolo ya [[Omaheke]] kwa [[Namibia]]. Mo gae, e bapile le dikgaolo tse di latelang: [[Kgaolo ya Bokone Bophirima (Botswana)|Bokone-Bophirima]] kwa bokone, [[Kgaolo ya Legare (Botswana)|Legare]] kwa botlhaba, [[Kweneng District|Kweneng]] kwa borwa botlhaba, [[Kgalagadi le dikgaolo tse di mabapi|Kgalagadi]] kwa borwa. Ghanzi e kgabaganngwa ke mola wa bokonebophirima wa latitude le longitude e e lekanang. Kgaolo eno e khurumeditswe thata ke [[Sekaka sa Kalahari]], se sengwe sa sone se khurumeditswe gape ke [[Makgadikgadi pans|Dipan tsa Makgadikgadi]], e leng lefelo le le metsi le legolo la dipaka. Makgadigadi e ne e le nngwe ya makadiba a magolo go gaisa mo Lefatsheng ka nako ya [[Pleistocene]], fela ga jaana e tlamela ka lefelo le legolo le le metsi la selemo go tshegetsa diketekete tse di masomesome tsa [[di-flamingo]] tse di fudugang ka paka ya selemo ya dipula.<ref>Hogan, C. Michael (2008). [https://web.archive.org/web/20231030065111/https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0 "Makgadikgadi"]. The Megalithic Portal, ed. A. Burnham. Retrieved 24 Phalane 2025.</ref> Motse o mogolo mo kgaolong ke motsemogolo [[Ghanzi]] o o nang le batho ba le 21,420 go ya ka palo ya batho ya 2011, e leng palo e e fetang makgetlho a le lesome le botlhano go feta motse wa bobedi ka bogolo wa [[Nojane|Ncojane]] e nang le one. Bontsi jwa Botswana bo na le mekgokolosa ya ditafole e e relelang go tswa kwa botlhaba go ya kwa bophirima. Kgaolo eno e na le bogodimo jo bo ka nnang 550 m (1,800 ft) kwa godimo ga bogodimo jo bo magareng jwa lewatle. Mofuta wa dimela ke [[Savannah]], ka bojang jo boleele, ditlhatshana le ditlhare mo matlhakoreng a botlhaba, fela e omile kwa dikgaolong tsa Bogare le Bophirima. Pula ya ngwaga le ngwaga e ka nna 25 cm (9.8 in), bontsi jwa yone bo amogelwa ka paka ya selemo go tloga ka Ngwanatsele go fitlha ka Motsheganong. Bontsi jwa dinoka mo kgaolong ke tsa dipaka tse di nang le tshekamelo ya merwalela ya tshoganyetso, e le tsone tse di tlhageletseng thata.<ref>Singh (2011). ''[https://books.google.com/books?id=fh6UUv1En9EC&q=botswana+geography&pg=SA12-PA53 Geography]''. Tata McGraw-Hill Education. p. 12.53. ISBN 978-0-07-107480-3.</ref> Mafelo a bojanala le a diphologolo mo kgaolong ke [[Ghanzi]], [[Central Kalahari Game Reserve|Lefelo la Diphologolo la Kalahari Bogare]], [[Mokgatšha wa Deception]], [[Ghanzi Craft]], [[Kgalagadi Transfrontier Park|Phaka ya Kgalagadi Transfrontier]], [[Lefelo la diphologolo la Khutse|Lefelo la Diphologolo la Khutse]] le [[Motlobo wa ditso wa Kuru]] le Lefelo la Setso.<ref>[http://www.gov.bw/en/Visitors/Topics/Tourists-Attractions/Tourist-Attractions/#dc71e5ef3bfc4bc89ece9719a53a8b06 "Tourist attractions in Botswana"]. Government of Botswana. Retrieved 24 Phalane 2025.</ref>
== Dipalopalo ==
Go tloga ka ngwaga wa ketepedi le lesome le motso (2011), paloyotlhe ya baagi ba kgaolo e ne e le dikete dile masome a mane le boraro, makgolo a mararo, masome a matlhano le botlhano (43,355) fa e bapisiwa le dikete dile masome a mararo le boraro, lekgolo le masome a supa (33,170) ka ngwaga wa ketepedi le motso (2001). Seelo sa kgolo ya baagi mo dingwageng di le lesome e ne e le 2.71. Batho ba kgaolo e ne e le diperesente di le 2.14 tsa baagi botlhe mo nageng. Tekanyo ya bong e ne e le 107.41 mo banneng bangwe le bangwe ba le 100, fa e bapisiwa le 104.07 ka ngwaga wa ketepedi le motso (2001). Palogare ya bogolo jwa malapa e ne e le 2.94 ka 2011 fa e bapisiwa le 4.21 ka 2001. Go ne go na le batho ba le 1,424 ba ba dirang tiro ya diatla le badiri ba ba amanang le yona, ba le masome a marataro le lesome le botlhano,ba le 3, 730 ba bereka mo dititong tse di kwa tlase, Batlhami ba Peomolao, Batsamaisi ba le makgolo a mabedi, masome a mararo, 534 e le Badirisi ba dipolante le metšhini le bapataganyi, baitseanape ba le lekgolo le masome a mararo le motso, badiri ba tirelo, ba thekiso ya mabenkele le mebaraka ba le 1,043, badiri ba ba nang le bokgoni jwa temothuo le ba ba amanang le yone ba le makgolo a supa, masome a supa le motso le ba le masome matlhano le boferabongwe ba botegeniki le baitseanape ba ba amanang le bone, go dira gore palogotlhe ya badiri e nne dikete tse di ferangbongwe, lesome le metso e metlhano.<ref>[http://botswana.opendataforafrica.org/DEOB2015/demography-of-botswana-2015 "Census of Botswana, 2011"]. Central Statistics Office of Botswana. 2015. Retrieved 24 Phalane 2025.</ref>
== Itsholelo le thuto ==
Go tloga ka ngwaga wa 2011, go ne go na le palogotlhe ya dikolo di le masome mabedi le boraro mo kgaolong, mme diperesente di le 1.70 tsa tsone e ne e le tsa dikolo tse di ikemetseng. Palogotlhe ya baithuti mo dikoleng tsa Khansele e ne e le 7,202 fa mo dikoleng tse di ikemetseng e ne e le masome marataro le boferabongwe. Palogotlhe ya baithuti ba ba ikwadisitseng mo kgaolong e ne e le 7,271: basetsana ba le 3,645 le basimane ba le 3,626. Palogotlhe ya barutabana ba ba rutetsweng tiro e ne e le makgolo a mararo le botlhano: lekgolo, masome a ferabobedi le botlhano e le basadi le lekgolo le masome a mabedi e le banna. Go ne go na le barutabana ba nakwana ba ka nna lesome le bosupa. Go ne go sena barutabana ba ba sa katisiwang mo kgaolong.<ref>[https://web.archive.org/web/20161112205102/http://botswana.opendataforafrica.org/deusq/education-2002-2012-botswana "Education details of Botswana, 2011"]. Central Statistics Office of Botswana. 2015. Archived from [http://botswana.opendataforafrica.org/deusq/education-2002-2012-botswana the original] on 12 November 2016. Retrieved 24 Phalane 2025.</ref>
Go tloga ka 2006, 3,507 ba ne ba amega mo temothuong, makgolo a mararo le masome a mabedi le boraro mo kagong, makgolo a supa, masome mabedi le bone mo thutong, masome mane le boraro mo motlakaseng le metsi, lekgolo, masome mabedi le motso mo matloleng, makgolo mabedi, masome marataro le bone mo boitekanelong, masome a ferabobedil le boraro mo dihoteleng le diresetšhurenteng, makgolo matlhano, masome a marataro mo go tsa direng, masome a ferabongwe le boraro mo ditirelong tsa setshaba, makgolo a mararo, masome a ferabongwe le boferabongwe mo matlong a beng,1, 849 mo botsamaising ya setšhaba, makgolo a mararo, masome matlhano le botlhano mo go tsa ditsha, lekgolo, masome a ferabobedi le botlhano mo go tsa dipalamo le ditlhaeletsano, 1 788 mo kgwebong ya dithoto tse dintsi le tse dinnye. Palogotlhe ya badiri e ne e le 10,294: banna ba le 5,959 le basadi ba le 4,335.<ref>[https://web.archive.org/web/20161113032721/http://botswana.opendataforafrica.org/ksddimg/labour-force-by-industry-2008-botswana "Labour Force by industry in Botswana, 2008"]. Central Statistics Office of Botswana. 2008. Archived from [http://botswana.opendataforafrica.org/ksddimg/labour-force-by-industry-2008-botswana the original] on 13 November 2016. Retrieved 24 Phalane 2025.</ref>
== Tsamaiso ==
[[Setshwantsho:GantsiHighStreet.jpg|thumb|210x210px|Mmila o Mogolo kwa Ghanzi]]
Lefatshe la Botswana le ne la bona boipuso go tswa mo [[Borithane]] ka 1966 mme la fetola tlhomeso la tsamaiso ya bokolone go bopa tsamaiso ya lone ya dikgaolo. Melao e ne ya fetolwa ka 1970-74 go itebagana le dintlha dingwe tsa motheo.<ref>Picard, Louis A. (1979). "Rural Development in Botswana: Administrative Structures and Public Policy". ''The Journal of Developing Areas''. '''13''' (3). Louis A. Picard: 283–300. [[:en:JSTOR_(identifier)|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/4190662 4190662].</ref> Kgaolo e tsamaisiwa ke botsamaisi jwa kgaolo le khansele ya kgaolo e e nang le maikarabelo a tsamaiso ya selegae. Melao ya tsamaiso e tlhamilwe ke Lephata la Puso ya selegae. Ditiro tse dikgolo tsa lekgotla ke Tsamaiso ya Morafe, Tlhabololo ya Dikgaolo tse di kgakala le ditlamelo le Puso ya Selegae. Dithata tsa khuduthamaga tsa lekgotla di newa molaodi yo o tlhomilweng ke puso ya bogareng. Lephata la ditirelo tsa setegeniki la Lephata la Puso ya selegae le na le maikarabelo a go tlhabolola ditsela, mafaratlhatlha mo metseng jaaka tlamelo ya metsi, dikolo le mafelo a itlosobodutu.<ref>[https://web.archive.org/web/20140118032954/http://www.commonwealthofnations.org/sectors-botswana/government/regional_local_government/ "Regional and Local government in Botswana"]. Common Wealth of Nations. Retrieved 24 Phalane 2025.</ref> Badiri botlhe ba tsamaiso ya selegae ba solofela gore Tsamaiso ya Kgaolo e tlhophiwa ka Ditirelo tsa Puso ya selegae tse di Kopaneng (ULGS) mme Lephata la Puso ya selegae le na le maikarabelo a katiso ya bone, go romelwa kwa tirong le tlhabololo ya tiro ya bone.<ref>UN-HABITAT (2002). ''[https://books.google.com/books?id=NOk51jEot_EC&q=botswana+district+administration&pg=PA56 Local Democracy and Decentralization in East and Southern Africa: Experiences from Uganda, Kenya, Botswana, Tanzania, and Ethiopia]''. p. 57. ISBN 9789211316667.</ref> Kgaolo-potlana ya Charles Hill, Kgaolo-potlana ya Ghanzi ke dikgaolo-potlana tse pedi tsa kgaolo.<ref>Gaotlhobogwe, Monkagedi. "[http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=2&dir=2009/January/Thursday15 Botswana broken into 19 new sub-districts"]. MMegi Online. Retrieved 24 Phalane 2025.</ref>
== Tshedimosetso e nngwe ==
* [[Ntwetwe Pan|Nwetwe Pan]]
* [[Dikgaolo-potlana tsa Botswana]]
== Metswedi ==
<references />
[[Karolo:Dikgaolo tsa Botswana]]
2ajx2fbt7ac9j1r51bkc1kor918h99s
Modirisi:Canana12
2
12680
55897
54597
2026-09-29T11:24:02Z
Canana12
12484
Created a draft
55897
wikitext
text/x-wiki
Leina la me ke Canana12
[[Modirisi:Canana12/Draft 1|Draft 1]] * [[Modirisi:Canana12/Draft 2|Draft 2]] * [[Modirisi:Canana12/Draft 3|Draft 3]] * [[Modirisi:Canana12/Draft 4|Draft 4]] *[[Modirisi:Canana12/Draft 5|Draft 5]] * [[Modirisi:Canana12/Draft 6|Draft 6]] * [[Modirisi:Canana12/Draft 7|Draft 7]] * [[Modirisi:Canana12/Draft 8|Draft 8]] * [[Modirisi:Canana12/Draft 9|Draft 9]] * [[Modirisi:Canana12/Draft 10|Draft 10]] * [[Modirisi:Canana12/Draft 11|Draft 11]] *
pfr5xgmf5bzj23gc6ewr24vgi9ej61n
Modirisi:Dades2318
2
12818
55886
54994
2026-09-29T10:28:24Z
Dades2318
12518
ke kwadile draft 10
55886
wikitext
text/x-wiki
Leina la me ke Dades2318
[[Modirisi:Dades2318/Draft 1|Draft 1]] - [[Modirisi:Dades2318/Draft 2|Draft 2]]
[[Draft 3]] - [[Lebone|Draft 4]]
[[Letlhaba phefo|Draft 5]] - [[Phaposi ya borutelo|Draft 6]]
[[Namune|Draft 7]] - [[Manala|Draft 8]]
[[Rre|Draft 9]] - [[Lewatle|Draft 10]]
42lg6psxv94wzpiw5e6yqzw1efwjoos
Carmen Maarman
0
13061
55847
49551
2026-09-29T02:28:32Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55847
wikitext
text/x-wiki
'''Carmen Maarman''' (o belegwe ka 7 Ngwanatsele 1978) ke motshameki wa mo Afrika Borwa le motshameki wa mantswe. O itsege thata ka ditiro tsa gagwe mo thelebišeneng jaaka Lui Maar Op, Belinda, [[Arendsvlei]] le Skemerdans.[https://www.primediaplus.com/404/ <sup>[ 2<nowiki>]</nowiki></sup>][https://www.tvsa.co.za/user/blogs/viewblogpost.aspx?blogpostid=52350 <sup>[3<nowiki>]</nowiki></sup>][https://www.pressreader.com/south-africa/huisgenoot/20210722/283858691304090 <sup>[4<nowiki>]</nowiki></sup>]
== Botshelo jwa gagwe ==
Maarman o belegwe ka 07 Ngwanatsele 1978 mo Aforika Borwa [https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=17930&sr=1 <sup>[5<nowiki>]</nowiki></sup>]
== Tiro ya gagwe ==
Ka ngwaga wa 2000, o ne a simolola go tshameka mo thelebišeneng ka [[E.tv|e.tv]] youth soap opera Backstage. O ne a tshameka karolo ya "Shy Girl" mo [[Soap opera|soap opera]]. Ka 2004, o ne a tlhagelela mo terameng ya SABC1 ya Interrogation Room ka karolo e nnye. Ka 2010, o ne a tlhagelela mo seraleng sa Deeltitel Dames. Ka nako e e tshwanang, o ne a dira lentswe la gagwe fa go ne go gatisiwa telenovela ya Turkish Gebroke Harte ka puo ya Afrikaans. Ka 2018, o ne a tshameka karolo ya "Cheryl" mo filiming ya Ellen: [[The Ellen Pakkies Story]] e e neng ya gogiwa ke babogedi mme ya gogiwa ke [https://en.wikipedia.org/wiki/Daryne_Joshua Daryne Joshua]. Ka 2019, o ne a dira karolo ya gagwe ya ntlha ya thelebišene jaaka "Maggie" mo go kykNET sitcom Lui Maar Op, Belinda,[https://www.news24.com/channel/tv/news/brumilda-van-rensburg-and-annelisa-weiland-to-star-in-new-kyknet-sitcom-20190521 <sup>[7<nowiki>]</nowiki></sup>] koo a neng a boeletsa karolo eo mo setlheng sa bobedi gape[https://omny.fm/shows/the-john-maytham-show/an-hour-with-carmen-maarman .<sup>[ 8<nowiki>]</nowiki></sup>] Ka nako eo, o ne gape a tshameka mo disekereteng tsa theatre jaaka "Aunty Merle The Musical" mme a tshameka karolo ya "Sureya Samsodien".[https://sarafinamagazine.com/2017/12/13/a-conversation-with-tarryn-lamb-carmen-maarman-and-zandile-izandi-madliwa/ <sup>[9<nowiki>]</nowiki></sup>] [https://iol.co.za/capeargus/life/watch-carmen-maarman-shares-joy-of-playing-aunty-merles-neighbour-18334238/ <sup>[10<nowiki>]</nowiki></sup>] Moragonyana mo ngwageng oo, o ne a tsenela karolo ya bone ya kykNET soap opera Getroud met rugby mme a tshameka karolo ya "Zelda".[https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=17930&sr=1 <sup>[ 5<nowiki>]</nowiki></sup>]
Mme ka ngwaga wa 2020, o ne a tlhagelela mo setlheng sa boraro sa kykNET & Kie soap opera Arendsvlei ka seabe sa tshegetso sa "Natalie".<sup>[11]</sup> Mo ngwageng oo, o ne gape a tshameka mo go [[KykNET|kykNET]] ya sepodisi e e neng e tshameka Project Dina ka go tshameka karolo ya "Tasneem". Ka 2021, o ne a tlhagelela mo dithelebisheneng di le pedi: jaaka "Kelly van Rensburg" mo [[SABC2]] telenovela Die Sentrum [http://www.ermstars.com/actress/carmen-maarman/ <sup>[1<nowiki>]</nowiki></sup>] le jaaka "Bonita Fortune" mo kykNET & kie sephiri sa kgokgontsho Skemerdans .
Kwa ntle ga cinema le thelebišene, o tshamekile mo metshamekong e mentsi ya thelebišene jaaka District Six: The Musical, The Kramer Petersen Songbook, The Ugly Duckling, Ghoema le Pinocchio.[https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=17930&sr=1 <sup>[ 5<nowiki>]</nowiki></sup>]
== Metswedi ==
[1] [https://web.archive.org/web/20230531100954/https://www.ermstars.com/actress/carmen-maarman/ "Carmen Maarman – ERM Stars"]. Retrieved 24 November 2021.
[2] [https://www.primediaplus.com/404/ "Local sitcom star Carmen Maarman takes to CapeTalk with her favourite hits"]. CapeTalk. Retrieved 24 November 2021.
[3] [https://www.tvsa.co.za/user/blogs/viewblogpost.aspx?blogpostid=52350 "Meet the new characters on Arendsvlei's upsized Season 3: Arendsvlei Teasers - TVSA"]. www.tvsa.co.za. Retrieved 24 November 2021.
[4] [https://www.pressreader.com/south-africa/huisgenoot/20210722/283858691304090 "Carmen Maarman van Lui Maar Op, Belinda"]. Retrieved 24 November 2021 – via PressReader.
[https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=17930&sr=1 [5<nowiki>]</nowiki> "Carmen Maarman: TVSA"]. www.tvsa.co.za. Retrieved 24 November 2021.
[6] [https://web.archive.org/web/20260316121425/https://amdb.tv/movie/die-ellen-pakkies-storie/ "Ellen: The Story of Ellen Pakkies"]. AMDB.tv. 8 December 2019. Retrieved 24 November 2021.
[7] [https://www.news24.com/channel/tv/news/brumilda-van-rensburg-and-annelisa-weiland-to-star-in-new-kyknet-sitcom-20190521 "Brümilda van Rensburg and Annelisa Weiland to star in new kykNet sitcom"]. Channel. Retrieved 24 November 2021.
[8] podcasters, Omny Studio is the complete audio management solution for; Stations, Radio. "#[https://omny.fm/shows/the-john-maytham-show/an-hour-with-carmen-maarman An Hour With Carmen Maarman - Afternoon Drive with John Maytham - Omny.fm"]. omny.fm. Retrieved 24 November 2021.
[9].[https://sarafinamagazine.com/2017/12/13/a-conversation-with-tarryn-lamb-carmen-maarman-and-zandile-izandi-madliwa/ "A Conversation with Tarryn Lamb, Carmen Maarman and Zandile-Izandi Madliwa"]. Sarafina Magazine. 13 December 2017. Retrieved 24 November 2021.
[10] [https://iol.co.za/capeargus/life/watch-carmen-maarman-shares-joy-of-playing-aunty-merles-neighbour-18334238/ "WATCH: Carmen Maarman shares joy of playing Aunty Merle's neighbour"]. www.iol.co.za. Retrieved 24 November 2021.
[11] "[https://www.dstv.com/en-za/404/ Theatre actress Carmen Maarman takes the stage in Arendsvlei"]. www.dstv.co.za. Retrieved 24 November 2021.
[12] [https://www.dailyvoice.co.za/lifestyle-entertainment/lifestyle/dial-a-drama-new-sa-tv-show-brings-menses-issues-to-light-792ddeb4-0b35-4e75-abd7-6851d8abc028 "Dial a drama: New SA TV show brings mense's issues to light"]. www.dailyvoice.co.za. Retrieved 24 November 2021.
[13] Welby-Solomon, Caryn. "Skemerdans". Channel. Retrieved 24 November 2021.
[[Category: Batho ba ba tshelang]]
id3i4rozxmzi2poxkjdk8web5jbttlz
Botswana Accountancy College
0
13165
55811
53424
2026-09-28T12:31:54Z
MomoTGM03
12504
Created by translating the section "History" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368826148|Botswana Accountancy College]]"
55811
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox university|name=Botswana Accountancy College|motto=Dare to Explore|type=Sa setshaba|established=Ngwaga wa sekete makgolo a robabaongwe masome a robabongwe le borataro|chancellor=[[Serty Leburu]]|students=ba feta dikete pedi le makgolo a matlhano|location=[[Gaborone]] [[Francistown]] Botswana|campus=ya sesha|website=https://www.bac.ac.bw/|logo=Botswana Accountancy College (Gaborone) logo.png}}
'''Botswana Accountancy College''' e gape e itsegeng ka leina la '''BAC''', ke sekolo sa tsa kgwebo se diofisi kgolo tsa sone di leng kwa toropokgolo [[Gaborone]], [[Botswana]] . Kwa tshimologong sekolo se se ne se tlamelwa ka madi ke lephata la madi le Thulaganyo ya Tlhabololo le [[Debswana]], mme se tlamela ka ditlhokego tsa thuto e kgolwane ya bobalamatlotlo le maranyane a tshedimosetso ya lefatshe. <ref>{{Cite web |title=BAC {{!}} The Botswana Business School |url=https://www.bac.ac.bw/ |access-date=2020-05-25 |website=www.bac.ac.bw}}</ref> Sekolo sa matlotlo sa Botswana se itlhomamisa jaaka lefelo la botswerere mo Borwa jwa Aforika le kwa ntle ga Aforika. Se itsege mo dikarolong tsa matlotlo, tsa madi, kgwebo, botsamaisi, kamogelo ya baeng, lekgetho, boitapoloso, le ICT. BAC e na le dikolo tse pedi; sekolo se segolo se kwa Gaborone, mme e nngwe e kwa [[Francistown]] . Sekolo sa Gaborone se kwa Phakeng ya Ofisi ya Fairgrounds kwa borwa-botlhaba jwa Gaborone. <ref>{{Cite web |title=History of Botswana Accountancy College |url=https://www.bac.ac.bw/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031070545/http://www.bac.ac.bw:80/history |archive-date=2016-10-31 |access-date=19 May 2020 |website=Botswana Accountancy College}}</ref>
Sekolo se se dirisana mmogo le University of Derby, University ya Sunderland leUniversioty ya Sheffield Hallam kwa Engelane . <ref>{{Cite web |title=Partnership {{!}} BAC |url=https://www.bac.ac.bw/partnership |access-date=2021-05-20 |website=www.bac.ac.bw |archive-date=2021-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520094808/https://www.bac.ac.bw/partnership |url-status=dead }}</ref>
== Ditso ==
Sekolo se tlhamilwe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le borataro e le kgwebo e e kopanetsweng magareng ga Lephata la madi le Thulaganyo ya Tlhabololo (MFDP), Kompone ya Debswana ya diteemane le motheo wa Botswana wa matlotlo, mme se ne sa kwadisa baithuti ba ka nna makgolo a mararo masome a mane le borobabongwe ba dipoloma tsa ACCA, CIMA, AAT le NCC. Botswana Accountancy College gape e ruta mananeo a pele ga kalogo a a amogetsweng ke University of Derby. <ref>{{Cite web |title=Botswana Accountancy College-International Collaborative partners |url=https://www.derby.ac.uk/partnerships/international-collaborative/botswana-accountancy-college/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803052442/https://www.derby.ac.uk/partnerships/international-collaborative/botswana-accountancy-college/ |archive-date=2020-08-03 |website=University of Derby}}</ref> Maikaelelo a sekolo e ne e le go fokotsa go ikaega ka babalamatlotlo ba ba tswang kwa mafatshe a mangwe mme, mo pakeng e telele, e nne porojeke e e ithusang ka madi. BAC ke kompone e e nang le bathusi ba madi ba le bararo e le banna le seabe. MFDP le Debswana ba ne ba thusa BAC ka matlole go fitlhelela ka ngwaga wa dikeet pedi le bosupa. Sekolo se se kwa Gaborone se kwa Phakeng ya Ofisi ya Fairgrounds kwa borwa-botlhaba jwa Gaborone. <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=History of Botswana Accountancy College |url=https://www.bac.ac.bw/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031070545/http://www.bac.ac.bw:80/history |archive-date=2016-10-31 |access-date=19 May 2020 |website=Botswana Accountancy College}}</ref>
== Mafelo ==
Mo Gaborone, BAC e bereka go tswa mo dikolong tse tharo tse di golaganeng thata:
* '''Sekolo se segolo'''
* '''BIFM''' (kago ya Phaka ya Ofisi ya Fairgrounds Block D) moalo wa bobedi go kgabaganya tsela go tswa kwa sekolong se segolo
* '''Lefelo la madi la Lebala la Dipontsho''', le le mo teng ga lefelo la Lebala la Dipontsho
=== Bojelo ===
=== Boroko ===
BAC e kgona go amogela baithuti ba bonno ba le lekgolo le bobedi kwa sekolong se segolo kwa Gaborone. Go na le dikago tsa bonno di le tharo go amogela baithuti, tse di bidiwang ka baeteledipele ba phetogo ba Botswana; Khama, [[Bathoen I]], le Sechele. <ref>{{Cite web |title={{sic|Accom|odation|hide=y}} {{!}} BAC |url=https://www.bac.ac.bw/accomodation |access-date=2021-05-20 |website=www.bac.ac.bw |archive-date=2021-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520095051/https://www.bac.ac.bw/accomodation |url-status=dead }}</ref>
== Toropo ya maranyane ya Francistown (FDC) ==
'''Toropokgolo ya maranyane ya Francistown (FDC)''' ke letsholo la maranyane le boitshimololedi le le tlhomilweng ka fa tlase ga sekolose se kwa Francistown sa Botswana Accountancy College, le maikaelelo a lone e leng go nonotsha go bona mohama wa baithuti ka diporojeke tse di mosola tsa go reka tiro kwa ntle, boitshimololedi jwa maranyane, le tirisanommogo le banaleseabe ba lekalana le le ikemetseng le la puso. Letsholo le, le tlhomile mogopolo mo go tokafatseng go thapiwa ga baithuti ka go golaganya go ithuta ga thuto le dikgwetlho tsa boammaruri tsa maranyane
Letsholo la FDC le eteletswe pele ke '''Rebaone Mlalazi''', motlhatlhelela dithuto wa Saense ya Dikhomphiutha kwa Botswana Accountancy College, yo o dirang jaaka mogokaganyi le go etelela pele go nna le seabe ga bannaleseabe, go laola diporojeke tsa baithuti, le go dirisana mmogo ka togamaano. Ka fa tlase ga letsholo le, BAC Francistown e dirisana mmogo le mekgatlho e e farologaneng go tshegetsa mananeo a go tshwaraganela baithuti, di-hackathon, katiso ya bokgoni jwa maranyane, le diporojeke tsa go tlhama diporojeke tsa maranyane a a mo teng ga khumputara.
== Botshelo jwa moithuti ==
BAC e fa baithuti mekgatlho e e dirwang kwa ntle ga sekolo:
* '''Business hive''' e tlhomilwe ka Phatwe ngwaga wa dikete pedi lesome le motso. Ke mokgatlho wa kgwebo le wa tsa madi go letla baithuti go leka tsa pereko ka nako ya fa ba le kwa BAC ka dikokoano tsa go tlhabana botlhale, katiso, le dikgaisano le bagwebi ba Botswana, bagakolodi, le baitseanape ba tsa madi.
* '''Mokgatlho wa Dingangisano''' o tlhomilwe ka Firikgong ngwaga wa dikete pedi lesome le motso. Baithuti ba ile ba emela BAC go ralala Aforika Borwa mo dikgaisanong tsa dingangisano, mmogo le kwa Berlin, kwa Jeremane mo Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa dikolo tse dikgolwane.
* '''Setlhopha sa rakabi sa BAC'''
== Ba na le seabe ==
Ba na le seabe mo BAC ba akaretsa:
* Lephata la madi
* Lephata la thuto
* [[Debswana]]
* [https://www.bica.org.bw/ Setheo sa Botswana sa Babalamatlotlo]
* Lekgotla la Thuto ya Kgolwane
== Bapati ==
* University of Derby
* University of Sunderland
* [[Lekgotla le le okametseng Makgetlho la Botswana]]
* Motheo wa peeletso le tshireletso wa Aforika Borwa
* University of Sheffield Hallam
== Metswedi ==
i{{Reflist|1}}
== Histori ==
Kholetšhe e ne ya tlhomiwa ka 1996 jaaka kgwebo e e kopanetsweng magareng ga Lefapha la Ditšhelete le Tlhabololo ya Leano (MFDP), Khamphani ya Debswana Diamond, le Setheo sa Botswana sa Baakhaontente, se se kwadisitseng baithuti ba dipoloma tsa ACCA, CIMA, AAT le NCC ba le 349. Kholetšhe ya Botswana Accountancy gape e na le mananeo a dikirii ya pele a a amogetsweng ke Yunibesithi ya Derby. <ref>{{Cite web |title=Botswana Accountancy College-International Collaborative partners |url=https://www.derby.ac.uk/partnerships/international-collaborative/botswana-accountancy-college/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803052442/https://www.derby.ac.uk/partnerships/international-collaborative/botswana-accountancy-college/ |archive-date=2020-08-03 |website=University of Derby}}</ref> Maikaelelo a kholetšhe e ne e le go fokotsa go ikaega ka dikhaontente tse di tswang kwa dinageng di sele mme, mo nakong e telele, e nne porojeke e e itshegetsang ka madi. BAC ke khamphani e e nang le maikarabelo a a lekanyeditsweg e e nang le bagwebi ba le bararo e le beng ba diabo. MFDP le Debswana ba ne ba thusa BAC ka madi go fitlha ka 2007. Khamphase ya Gaborone e kwa Fairgrounds Office Park kwa borwa-botlhaba jwa Gaborone. <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=History of Botswana Accountancy College |url=https://www.bac.ac.bw/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031070545/http://www.bac.ac.bw:80/history |archive-date=2016-10-31 |access-date=19 May 2020 |website=Botswana Accountancy College}}</ref>
7rdkchxaru6qglcsr53knarmel9frl9
Kayanga Baroda Watongola
0
13241
55860
49952
2026-09-29T06:53:37Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55860
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder|name=Kayanga Baroda Watongola|office=Mopalamente wa [[Uganda]]|term_start=2021|predecessor=Rehema Watongola|constituency=Mmasepala wa Kamuli|alma_mater=Kyambogo University|image=Kayanga Baroda.jpg}}
'''Kayanga Baroda Watongola''' ke mopolotiki le motlhomamolao wa kwa [[Uganda]]. Ke mopalamente wa mmasepala wa Kamuli, mo palamenteng ya lesome le motso ya Uganda. O tsene mo palamenteng e le ntlhopheng o o ikemetseng.<ref name=":0">Benard, Don M. (2020-11-27). [https://campusbee.ug/news/kyambogo-university-finalist-nominated-to-contest-for-her-fallen-mothers-mp-seat/ "Kyambogo University Finalist Nominated to Contest for Her Fallen Mother's MP Seat".] ''Campus Bee''. Retrieved 2026-05-12</ref><ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20220406224604/https://www.redpepper.co.ug/2021/02/kamuli-mp-elect-kayanga/ "Kamuli Municipality MP Elect Kayanga Embarks on "Non-Violent Youth Project"] -". 2021-02-23. Retrieved 2026-05-12</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210804232833/https://www.nbsgroupuganda.com/kamuli-hon-baroda-watongola-donates-to-locals-covid-19-relief-items/ "KAMULI: Hon.Baroda Watongola donates to locals Covid-19 Relief items".] ''NBS 89.4FM''. 2021-07-05. Archived from [https://www.nbsgroupuganda.com/kamuli-hon-baroda-watongola-donates-to-locals-covid-19-relief-items/ the original] on 2021-08-04. Retrieved 2026-05-11</ref>
== Botshelo jwa a le mmotlana le thuto ==
Baroda Watongola ke morwadie Hajjat [[Rehema Tiwuwe Watongola]], mopalamente wa pele wa mmasepala wa Kamuli le Badiru Watongola, modulasetilo wa phathi ya National Resistance Movement kwa maasepaleng wa Kamuli.<ref name=":2">''[https://www.youtube.com/watch?v=DdEFzCCxOnY Deceased MP Watongola's daughter joins MP contest for Kamuli municipality]'', retrieved 2026-05-12</ref><ref name=":3">[https://nilepost.co.ug/news/91517/daughter-nominated-to-compete-for-deceased-mothers-mp-seat-in-kamuli-municipality "Daughter nominated to compete for deceased mother's MP seat in Kamuli Municipality"]. ''Nile Post''. 2020-11-24. Retrieved 2026-05-12</ref><ref name=":4">URN. [https://observer.ug/news/late-watongola-s-daughter-kayaga-nominated-for-kamuli-mp-seat/ "Late Watongola's daughter Kayaga nominated for Kamuli MP seat".] ''The Observer - Uganda''. Retrieved 2026-05-12</ref><ref name=":5">[https://www.newvision.co.ug/articledetails/1533437 "Watongola's daughter fights for her mother's shoes]". ''New Vision''. Retrieved 2026-05-12</ref>
Baroda Watongola o tsene sekolo kwa sekolong se segolwane sa ithutelo ditiro sa Kyambogo University kwa a alogileng ka bachelor's degree ya tsosoloso ya setshaba. O na le diploma gape ya thuto eo.<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":6">[https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/fallen-kamuli-mp-s-daughter-joins-race-to-replace-her-3208374 "Fallen Kamuli MP's daughter joins race to replace her".] ''Monitor''. 2020-11-24. Retrieved 2026-05-12</ref>
== Tiro ==
Baroda o ne a emelela mmaagwe jaaka ntlhopheng wa mmasepala wa Kamuli kwa kgaolong ya Kamuli morago ga gore mmaagwe, Hajjat Rehema Watongola, a tlhokafale ka ntlha ya [[COVID-19]] dikgwedi fela morago ga ditlhopho tsa Uganda tsa 2021 tse a neng a ikaeletse go di emela.<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref>[https://web.archive.org/web/20201126204804/https://www.matookerepublic.com/2020/11/25/daughter-to-deceased-kamuli-municipality-mp-watongola-nominated-to-defend-mothers-seat/ "Daughter to deceased Kamuli Municipality MP Watongola nominated to "defend" mother's Seat"]. ''Matooke Republic''. 2020-11-25. Retrieved 2026-05-12</ref><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" />
O ne a amogela kemo nokeng ya ga tautona wa phathi ya Forum for Democratic Change (FDC), Eng. Patrick Oboi Amuriat, le ntswa e ne e le wa phathi e sele.<ref>[https://chimpreports.com/fdcs-amuriat-endorses-nrm-leaning-candidate-for-kamuli-municipality-mp-seat/ "Video: FDC's Amuriat Endorses NRM-leaning Candidate for Kamuli Municipality MP Seat".] ''ChimpReports''. 2020-12-27. Retrieved 2026-05-12</ref>
Mo ditlhophong tsa 2021, Baroda o ne a emela setilo sa bopalamente a ikemetse, fela jaaka mmaagwe a ne a dirile. O ne a fenya kgatlhanong le Mastula Namatovu wa National Resistance Movement, Mosses Bigirwa wa National Unity Platform (NUP) le Eng. Geoffrey Mugoye (o le ene a neng a ikemetse).<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref>[https://web.archive.org/web/20241127010943/https://www.bukedde.co.ug/articledetails/87058 "The women who trounced men in parliamentary races".] ''Bukedde''. Retrieved 2026-05-12</ref>
Mo ditlhophong tsa 2026, o ne a fenngwa ke Mastula Namatovu o a neng a eme kgatlhanong le ene mo ditlhopong. Ka jalo ga nke a nne teng mo palamenteng ya lesome le bobedi.<ref>[https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kamuli-municipality-parliamentary-vote-recount-hits-snag-as-high-court-intervenes-5348816 "Kamuli Municipality parliamentary vote recount hits snag as High Court intervenes".] ''Monitor''. 2026-02-04. Retrieved 2026-05-12.</ref>
== Metswedi ==
a26gkin0hvx4bhhbhdyrdaxby2wyeh7
Kwame Nkrumah
0
15080
55839
55774
2026-09-28T21:01:53Z
JudithShe
9421
Ke okeditse thanolo ya tsebe ya ga Kwame Nkrumah #BLT2026
55839
wikitext
text/x-wiki
'''Kwame Nkrumah''' (o o tshotsweng ka leina la '''Francis Nwia Kofi Ngonloma'''; ka Lwetse a le masome mabedi le motso ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le borobabongwe a tlhokafala ka Moranang a le masome mabedi le bosupa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le bobedi) e ne e le mopolotiki wa kwa [[Ghana]]. O berekile e le tonakgolo wa [[Gold Coast]] go tswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bobedi go tsena ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bosupa, fa lefatshe leo le tsaya boipuso go tswa mo go la [[United Kingdom]].<ref>o'Hara, Glen (11 April 2012), "President Kennedy, Prime Minister Macmillan and the Gold Market, 1960–63", ''Governing Post-War Britain'', Palgrave Macmillan, pp. 53–72, [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://idp.springer.com/authorize?response_type=cookie&client_id=springerlink&redirect_uri=https%3A%2F%2Flink.springer.com%2Fchapter%2F10.1057%2F9780230361270_4 10.1057/9780230361270_4], [[:en:ISBN|ISBN]][[:en:Special:BookSources/978-0-230-36127-0| <bdi>978-0-230-36127-0</bdi>]]</ref> E ne e le tonakgolo wa ntlha wa nako eo, le tautona wa lefatshe la Ghana go tswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bosupa go tsena ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le borataro. E ne e le mmueledi wa [[Aferika|Aforika]] o o kopaneng, Nkrumah e ne e le leloko le le tlhamileng lekgotla la Organisation of African Unity (OAU) le mofenyi wa seetsele sa Lenin Peace go tswa kwa [[Soviet Union]] ka ngwaga wa sekete makgolo a robabaongwe masome a marataro le bobedi.<ref>Rathbone, Richard (23 September 2004). "Nkrumah, Kwame (1909?–1972), president of Ghana". ''[[:en:Dictionary_of_National_Biography#Oxford_Dictionary_of_National_Biography|Oxford Dictionary of National Biography]]''. Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Oxford University Press [[:en:Digital_object_identifier|doi]]:[https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-31504 10.1093/ref:odnb/31504.]</ref>
Morago ga dingwaga di le lesome le bobedi a le kwa mafatsheng a sele a dira dithuto tse dikgolwane, a tlhabolola kitso ya gagwe ya sepolotiki, gape a rulaganya le ba bangwe ba ba eletsang Aforika o o kopaneng, Nkrumah o ne a boela kwa Gold Coast go simolola tiro ya gagwe ya sepolotiki e le mmueledi wa boipuso jwa lefatshe leo.<ref>Hsü, Leonard Shihlien (5 November 2013), "[https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781315018775-12/political-progress-leonard-shihlien-hs%C3%BC Political Progress]", ''The Political Philosophy of Confucianism'', Routledge, pp. 258–273, [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315018775/political-philosophy-confucianism-leonard-shihlien-hs%C3%BC 10.4324/9781315018775], [[:en:ISBN|ISBN]][[:en:Special:BookSources/978-1-315-01877-5| <bdi>978-1-315-01877-5</bdi>]]</ref> O ne a tlhama phathi ya Convention People's Party, e e neng ya atlega ka lobelo lo lo kwa godimo ka e ne e kgatlhisa leitlho la motlhophi.<ref>''Proceedings of the convention at which the American federation of arts was formed''. B. S. Adams. 1909. [[:en:Digital_object_identifier|doi]]:[https://library.si.edu/digital-library/book/proceedingso00amer 10.5479/sil.380651.39088006011662.]</ref> O ne a nna tonakgolo ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bobedi, a tswelela ka go nna mo maemong ao fa a etelela Ghana pele go bona boipuso go tswa mo United Kingdom ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bosupa, e le lone lantlha mo Aforika o o mo borwa jwa sekaka sa Sahara ka nako eo. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le masome a marataro, batho ba Ghana ba ne ba amogela ba bo ba tlhomamisa molaomotheo o moha ba tlhopha Nkruma e le tautona wa bone.<ref>"Prime Minister 1957–60", ''Kwame Nkrumah. Vision and Tragedy'', Sub-Saharan Publishers, 15 November 2007, pp. 192–214, [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvk3gm60.17 10.2307/j.ctvk3gm60.17], [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-9988-647-81-0|978-9988-647-81-0]]</bdi></ref>
Puso ya gagwe e ne e le ya ngwao mme gape e le ya go baya Aforika kwa pele. E ne ya ntshetsa diporojeke tsa lefatshe tsa madirelo le kgothetso madi, ya tlhabolola tsamaiso e e itshetletseng ya thuto le go rotloetsa gwao ya Aforika o mongwe fela.<ref>Stanek, Łukasz (2020). ''Architecture in global socialism: Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War''. Princeton: Princeton University Press. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-691-19455-4|978-0-691-19455-4]]</bdi>. [[:en:OCLC#Identifiers_and_linked_data|OCLC]] [https://search.worldcat.org/title/1134854794 1134854794.]</ref> Nkrumah o ne a na le ponelopele ya go kopanya mafatshe a Aforika go etelelwa pele ke moeteledipele a le mongwe, e le ene tautona wa bokopano jo.<ref>Serra, Gerardo; Gerits, Frank (November 2019). [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 "THE POLITICS OF SOCIALIST EDUCATION IN GHANA: THE KWAME NKRUMAH IDEOLOGICAL INSTITUTE, 1961–6"]. ''The Journal of African History''. '''60''' (3): 407–428. doi:[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 10.1017/S002185371900032X]. ISSN[https://search.worldcat.org/search?q=n2:0021-8537 0021-8537.]</ref> Ka fa tlase ga ga Nkrumah, lefatshe la Ghana le ne la etelela pele botsalano jwa mafatshe a Aforika le mafatshe ka bophara le letsholo la Aforika a le mongwe ka nako ya go tswa mo bokoloeng ga Aforika, a eme nokeng kgololesego ya mafatshe ka bontsi.<ref>Nkrumah, Kwame (1953). ''[https://collections.library.yale.edu/ [Letter: Kwamé Nkrumah to Richard Wrig]ht]''. [https://web.archive.org/web/20200803062728/https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Author?author=Nkrumah,+Kwame,+1909-1972 Archived] from the original on 3 August 2020. Retrieved 21 September 2026</ref> Mafatshe a a neng a le kgatlhanong le bokopano jo a kwa bophirima a ne a bona Nkrumah Ideological Institute (KNII) e le lefelo la boutlwelobotlhoko la kemo nokeng ya sesole mo mafatsheng a Aforika ka jalo a bona e le matshosetsi mo go bone.<ref>Serra, Gerardo; Gerits, Frank (November 2019). "[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 THE POLITICS OF SOCIALIST EDUCATION IN GHANA: THE KWAME NKRUMAH IDEOLOGICAL INSTITUTE, 1961–6]". ''The Journal of African History''. '''60''' (3): 407–428. doi:[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 10.1017/S002185371900032X]. ISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0021-8537 0021-8537.]</ref>
Morago ga dikgang tsa go loga maano a go mmolaya,<ref>Ninsin, Kwame A. (4 February 2016), "The Nkrumah Government and Its Opposition", ''The Ghana Reader'', Duke University Press, pp. 303–306, doi:[https://chooser.crossref.org/?doi=10.1215%2F9780822374961-062 10.2307/j.ctv125jqp2.66], [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-8223-7496-1|978-0-8223-7496-1]]</bdi></ref> go kopana le go thatafalela pele ga maemo a itsholelo, puso ya ga Nkrumah e ne ya simolola go gatelela ka dingwaga tsa sekete makgolo a robabongwe le masome a marataro, ka a ne a le kgatlhanong le diphathi tsa kganetso a tshwara ditlhopho tse di sa gololesegang ebile di gatelela.<ref>Mazrui, Ali (1966). "Nkrumah: The Leninist Czar". ''Transition'' (26): 9–17. [[:en:Digital_object_identifier|doi]]:[https://www.jstor.org/stable/2934320?origin=crossref 10.2307/2934320.] ISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0041-1191 0041-1191]. [[:en:JSTOR#Content|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/2934320 2934320]</ref> Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le bone, phetolo ya molaomotheo e ne ya dira gore lefatshe la Ghana e nne lefatshe la phathi e le nngwefela, Nkrumah e le tautona wa botshelo jotlhe wa lefatshe leo le phathi e e busang.<ref>Zolberg, Aristide R. (31 December 1964). "VII. The Reluctant Nation". ''One-Party Government in the Ivory Coast''. Princeton: [[:en:Princeton_University_Press|Princeton University Press]]. pp. 219–249. doi:[https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9781400876563-012/html 10.1515/9781400876563-012.] ISBN[[:en:Special:BookSources/978-1-4008-7656-3| <bdi>978-1-4008-7656-3</bdi>.]]</ref> O ne a dira gore batho ba mo obamele, a dirametheo ya dikgopolo, a bo a dirisa maemo a "Osagyefo."<ref>Yergin, Daniel; Stanislaw, Joseph (15 June 2002). ''[https://books.google.co.bw/books?id=uNYzPUhXhJYC&redir_esc=y The Commanding Heights: The Battle for the World Economy]''. Simon and Schuster. ISBN [[:en:Special:BookSources/978-0-7432-2963-0|<bdi>978-0-7432-2963-0</bdi>.]]</ref> KNII e ne e phatlhalatsa dikgang tse senang boammaruri le puso ya ga Nkrumah e e neng e bidiwa Nkrumaism.<ref>Serra, Gerardo; Gerits, Frank (November 2019). [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 "THE POLITICS OF SOCIALIST EDUCATION IN GHANA: THE KWAME NKRUMAH IDEOLOGICAL INSTITUTE, 1961–6".] ''The Journal of African History''. '''60''' (3): 407–428. doi:[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 10.1017/S002185371900032X]. ISSN[https://search.worldcat.org/search?q=n2:0021-8537 0021-8537.]</ref> Nkrumah o ne a thankgolwa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le borataro mo thankgolong puso ke khansele ya kgololesego. Lekgotla la Central Intelligence Agency la United States go bolelwa le ne la raraanya kgang e, le ntswa se se sa tlhomamisiwa.<ref>Dutfield, Graham (27 November 2017), "If we have never been modern, they have never been traditional", ''Routledge Handbook of Biodiversity and the Law'', Routledge, pp. 276–290, doi:[https://www.taylorfrancis.com/books/9781315530840/chapters/10.4324/9781315530857-18 10.4324/9781315530857-18], [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-315-53085-7|978-1-315-53085-7]]</bdi></ref><ref>John Prados, ''Safe For Democracy: The Secret Wars of the CIA'' (Chicago: Ivan R. Dee, 2006), p. 329.</ref> Nkrumah o ne a ya go tshelela botshelo jwa gagwe botlhe kwa [[Guinea]], kwa a neng a fiwa tlotla ya tautona o mongwe. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabonwge masome a robabongwe le borobabonwge, o ne a tlhophiwa mo Aforika wa sekete sa dingwaga ke BBC.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/highlights/000914_nkrumah.shtml "Kwame Nkrumah's Vision of Africa"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725113031/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/highlights/000914_nkrumah.shtml|date=25 July 2013}}, [[:en:BBC_World_Service|BBC World Service]], 14 September 2000.</ref>
== Botshelo jwa a le mmotlana le thuto ==
=== Gold Coast ===
Kwame Nkrumah o tshotswe ka Lwetse a le masome mabedi le motso ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le borobabongwe go le Labobedi<ref>[https://www.mkgandhi.org/articles/nonviolence-of-Mahatma-Gandhi-in-Ghana.html "Kwame Nkrumah: Non-Violence of Mahatma Gandhi in Ghana".] ''www.mkgandhi.org''. [https://web.archive.org/web/20200803020635/https://www.mkgandhi.org/articles/nonviolence-of-Mahatma-Gandhi-in-Ghana.html Archived] from the original on 3 August 2020. Retrieved 22 September 2026</ref><ref>[https://blogs.lse.ac.uk/lsehistory/2018/10/10/kwame-nkrumah-lse/ "Dr Kwame Nkrumah's History & LSE Application Form"]. [[:en:London_School_of_Economics|London School of Economics]]. 10 October 2018. [https://web.archive.org/web/20191122230822/https://blogs.lse.ac.uk/lsehistory/2018/10/10/kwame-nkrumah-lse/ Archived] from the original on 22 November 2019. Retrieved 22 September 2026</ref> kwa Nkroful, botlhaba jwa Nzema (kwa e leng Ellembele gompieno), kwa Gold Coast (Ghana wa gompieno). Nkroful e ne e le motsana o mmotlana kwa kgaolong ya Nzema, kwa borwa-bophirima jwa Gold Coast, gaufi le molelwane le kolone ya France ya Ivory Coast. Kwame o ne a tshotswe a le esi. Rraagwe o ne a sa nne le lolwapa loo, mme o ne a berekela kwa Half Assini kwa a neng a dira kgwebo ya gagwe ya go thula gouta go fitlhelela a tlhokafala. Fa le dingwaga di le tharo, Nkrumah le mmaagwe ba ne ba fudugela kwa Half Assini kwa go rraagwe. Ba ne ba mo tsenya sekolo se sepotlana sa borongwa jwa kereke ya katoliki kwa Half Assini, kwa a neng a itshupa e le moithuti wa tlhwatlhwa.
Mo dingwageng tsa fa a le moithuti kwa United States, o ne a itsege ka leina la Francis Nwia Kofi Nkrumah, Kofi e le leina la puo ya Akan le le neng le neelwa bana ba basimane ba ba tshotsweng go le Labotlhano. Morago o ne a fetola leina la gagwe go nna Kwame Nkrumah ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano kwa UK, a supa fa a rata leina la Kwame. Go ya ka Ebenezer Obiri Addo fa a ithuta ka tautona wa mo isagong, leina "Nkrumah", e le leina le le fiwang ngwana wa borobabongwe, le supa gore Kwame o ka tswa a ne a le mo maemong ao kwa ntlong ya ga rraagwe, o a neng a na le basadi ba le bantsi.
Rraagwe, ebong Opanyin Kofi Nwiana Ngolomah, o ne a tswa kwa Nkroful e le wa morafe wa Asona wa batho ba Akan. Metswedi e supa fa Ngoloman a nnile kwa Tarkwa-Nsuaem a le mo kgwebong ya go thula gouta. Ngoloman o ne a tlotlelwa go nna botlhale mo go gakololeng ke ba ba neng ba kopa dikgakololo tsa gagwe ka dikgang tsa ngwao le selegae. O tlhokafetse ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le bosupa.
Le ntswa maagwe, o leina la gagwe e neng e le Elizabeth Nyanibah (o o tshotsweng ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a supa le bosupa a tlhokafala ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le borobabongwe), morago a neng a supa fa matsalo a gagwe e le ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe lesome le bobedi, Nkrumah o kwadile gore o tshotswe ka Lwetse a le masome mabedi le motso ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le borobabbonwge. Mmaagwe o ne a tlholega kwa Nsuaem e le wa lolwapa lwa Agona. Ene e le morekisi wa ditlhaphi le mogwebi fa a nyala raagwe. Malatsi a robabobedi morago ga a sena go tsholwa, rraagwe o ne a mo fa leina la Francis Nwia-Kofi a reeletswe ka mongwe wa losika, me morago ba lolwapa ba ne ba mo fa leina la Francis Kwame Ngolomah.
O ne a tswelela mo thutong ya dingwaga di le lesome dingwag di robabobedi fela. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le botlhano, e ne e le morutabana wa moithuti kwa sekolong seo a kolobediwa mo tumelong ya katoliki. O gakologelwa ka lorato fa a ne a tshwanelwa ke go ema mo godimo ga lebokoso go ruta balekane ba gagwe. Fa a le kwa sekolong, o ne a lemogiwa ke morutuii Alec Garden Fraser, mogokgo wa Government Training College (e e neng ya fetoga go nna Achimota School) kwa toropokgolo ya Gold Coast ebong Accra. Fraser o ne a rulaganyetsa gore Nkrumah a ithute go nna morutabama kwa sekolong sa gagwe. Koo, mothusa mogokgo o a neng a ithutile kwa Columbia University Kwegyir Aggrey o ne a mmontsha dikakanyo tsa ga Marcus Garvey le W.E.B Du Bois. Aggrey, Fraser le ba bangwe kwa Achimota ba en ba akanya gore go tshwanetse go nna le tirisanommogo gareng ga ditso tse di farologaneng mo go buseng Gold Coast, mme Nkrumah, a bua mafoko a ga Garvey, o ne a dumela gore fa batho bantsho ba ipusa ke gone go ka nnang le kagiso gareng ga ditso.
Morago ga go aloga ka setlankana sa borutabana go tswa kwa Prince of Wales' College kwa Achimota ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le masome a mararo, Nkrumah o ne a neelwa tiro ya go ruta kwa sekolong se sebotlana sa katoliki kwa Elmina ka ngwaga wa sekete amkgolo a robabaongwe masome a mararo le motso. Ka dinwgaga tsa a le kwa Achimota, Nkrumah o ne a akgolelwa kitso ya gagwe ya go ngangisana le go etelela pele, e le mekgwa e morago e neng ya bop seabe sa gagwe e le moeteledipele wa lefatshe.
Morago ga ngwaga a le koo, o ne a tlhomiwa mogokgo wa sekolo sa Axim. Kwa Axim, o ne a simolola go tsenelela sepolotiki a tlhama lekgotla la Nzema Literary Society. Ka ngwaga wa sekete amkgolo a robabongwe masome a mararo le boraro, o ne a thapiwa go na morutabana kwa sekolong sa Amisanno sa katoliki. Le ntswa koo bosthelo bo ne bo gaagmetse, o ne a go rata, ebile a akanya ka go nna moruti. Nkrumah o ne a utlwile mmega dikgang o o tlaa nnang tautona wa Nigeria mo isagong ebong Nnamdi Azikiwe a bua fa a santse a le moithuti kwa Achimota; banna ba babedi ba, ba ne ba kopana, thotloetso ya ga Azikiwe ya oketsa kgatlhego ya ga Nkrumah ka go etelelwa pele ke batho bantsho. Morutabana wa monana o ne a tsaya tshwetso ya go oketsa thuto ya gagwe. Azikiwe o ne a tsene sekolo kwa Lincoln University, sekolo se mo ditsong e neng e le sa batho banstho kwa Chester County, kwa Pennsylvania, kwa bophirima jwa Philadelphia, a gakolola Nkrumah go ikwadisa kwa go sone.
Nkrumah o a neng a reteletswe ke go pasa tlhatlhobo ya go tsena kwa London University, o ne a bona madi a mosepele le thuto ya gagwe go tswa mo go ba losika. O ne a tsaya loeto go ralala Britain, kwa a neng a utlwalela ka go tlhasela Ethiopia (le e neng e le lengwe la mafatshe a le palo potlana fela a Aforika a a ipusang) ga lefatshe la Italy, mme selo se sa mo shakgatsa. O gorogile kwa United States ka Phalane ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe masome a mararo le botlhano.
=== United States ===
Go ya ka moitseanape wa ditso John Henrik Clarke mo tsebeng ya loeto lwa ga Nkrumah go ya Amerika, "thotloetso ya dingwaga di le lesome tse a di ntseng kwa United States e nnile le seabe se segolo mo botshelong jwa gagwe botlhe." Nkrumah o ne a ikopetse phatlha kwa Lincoln University pele ga a simolola sekolo koo. Ka Labotlhano, kgwedi ya Mopitlo e rogwa, ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le botlhano, o ne a romelela sekolo lokwalo lo lo supang gore ikopelo ya gagwe e na le sebaka sa go feta ngwaga a sa ntse a e letile e ise e arabiwe. Sekolo se ne sa fetola ka go mo kopa go kwala mokwalo o mokhutshwane ka polelo ya botshelo jwa gagwe le maikaelelo a gagwe. O ne a kwala ka ditoro tsa gagwe are "mo dilong tsotlhe, ke ikakatletse ka maikaelelo a le mangwe fela a e leng go dira dithulaganyo tsotlhe tse di tlhokafalang go tsweledisa thuto ya me...gore ke nne mo seemong se ke ka direlang batho ka nna."
Fa a goroga kwa New York ka Phalane ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le botlhano, o ne a tsaya loeto go ya kwa Pennyslvania, kwa a neng a ikwadisa le ntswa a ne a tlhaelelwa ke madi a sebaka se se tletseng sa ntlha. O ne a fenya kgaisano ya dithuso tsa madi go tsena sekolo kwa Lincon University. O ne a tswelela ka go tlhaelwa mo nakong yotlhe e a neng a le kwa US. O ne a bereka ditiro tse dipotlana jaaka thekiso ya tlhapi le mae, go kolomaka, go tlhwatswa dijana le tse dingwe. Ka malatsi a Tshipi, o ne a etela dikete tsa batho banstho kwa Philadelphia le New York.
Nkrumah o feditse dithuto tsa gagwe tsa Bachelor of Arts mo go tsa itsholelo le thutoloago ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le borobabongwe. Lincoln o ne a mo thapa go nna mothusi wa motlhatlhelela dithuto wa tsa matlhale. O ne a simolola go amogela ditaletso go nna moruti wa moeng kwa dikerekeng tsa Presbyteria kwa Philadelphia le New York. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le borobabongwe, Nkrumah o ne a ikwadisa kwa Lincoln's Seminary le kwa sekolong se segolwane sa University of Pennsylvania kwa Philadelphia, ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bobedi, o ne a amogelwa mo setlhopheng sa Phi Beta Sigma kwa Lincoln University. Nkrumah o ne a aloga ka Bachelor of Theology go tswa kwa Lincoln ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bobedi, e le moithuti o o kwa godimo mo thutong eo. O ne a aloga gape ka Master of Arts kwa University of Pennsylvannia ngwaga o o latelang, le Master of Science ya thuto. Fa a le kwa Penn, Nkrumah o ne a bereka le moitseanape wa dipuo Everett Welmers.
Ka dipaka tsa selemo, Nkrumah o ne a etela kwa Harlem, boremelelo jwa matshelo a batho bantsho, dikakanyo tsa bone le ngwao. O ne a bona ntlo le tiro kwa New York City a sokotse, mme a inaakanya le setshaba sa koo. Mo maitseboeng o ne a reetsa kgotsa a omana le batho mo ditseleng, go ya ka Clarke, Kwame Nkrumah fa a bua ka dingwaga tse a di ntseng kwa America o ne a re;
Maitseboa a, a ne a le botlhokwa mo thutong ya ga Kwame Nkrumah. O ne a tsena sekolo sa ithutelo ditiro, sekolo sa Harlem Streets. Nako e, e ne e se nako fela, mme gape dibui tsa mo mebileng e ne e se dibui fela...ditsela tsa Harlem e ne e le dipuisano, di okametswe ke dibui tsa tlotla di tshwana le Arthur Reed le Ira Kemp. Motlhami wa African Pioneer Movement o mmotlana Carlos Cook o ne a le teng, a tsisetsa batho ba tsela eo melaetsa ya bosigo le bosigo. Suji Hamid, mogaka wa tiro kwa Harlem, o ne a tshwara dikokoano sa bosigo a gwetlha gore batho bantsho ba tlhamelwe ditiro mo mafelong a ba nnag mo go one...se ke bontlha jwa tse di neng di diragala kwa mebileng ya Harlem fa moithuti Kwame Nkrumah a lebile ebile a tsamaya.
Nkrumah e ne e le moithuti wa molwela ditshwanelo,a rulagantse setlhopha sa baithuti ba ma Aforika kwa Pennsylvannia go tlhama lekgotla la baithuti ba Aforika kwa Amerika le Canada (African Students Association of America and Canada) a nna tautona wa lone. Maloko mangwe a ne a akanya gore setlhopha se tshwanetse go lwela gore kolone nngwe le nngwe e ikemele; Nkrumah o ne a lwela Aforika o o kopaneng. Nkrumah o ne a na le seabe se se tona mo bokopanong jwa Aforika o mongwefela jo bo neng bo tshwaretswe kwa New York ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bone, bo bo neng bo gwetlha lefatshe la United States kwa bokhutlong jwa ntwa ya bobedi ya mafatshe, go thusa go netefatsa gore Aforika o a tlhabololwa ebile o gololesegile.
Morutabana wa gagwe wa pele Aggrey o ne a tlhokafala ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le borobabongwe kwa US, ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bobedi,Nkrumah o ne a etelela pele dithapelo tsa setso kwa lebitleng la ga Aggrey. Se se ne sa baka gore a tseye nakwana ya boikhutso kwa Lincoln, mme morago o ne a nna motho wa botlhokwa kwa Gold Coast, a boela kwa Lincoln go amogela seetsea sa tlotla ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le motso. Le fa go ntse jalo, tshekatsheko ya ga Nkrumah ya dithuto tsa gagwe tsa doctoral e ne ya seka ya fediwa. O ne a tsaya leina Francis a le dirisa fa a le kwa Amissano; ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano, o ne a dirisa leina la Kwame Nkrumah.
Nkrumah o ne a bala dibuka tsa sepolotiki, a ruta baithuti ka matlhale a tlhaloganyo. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le boraro, Nkrumah o ne a kopana le C.L.R James wa kwa Trinidad and Tobago, Raya Dunayevskaya wa kwa Russia le Grace Lee Boggs wa ditso tsa China le Amerika, botlhe e le maloko a mothale wa polotiki wa Marx. MoragoNkrumah o ne a lebogela James go bo a mo rutile ka fa letsholo le le phitlhela le berekang ka teng. Dipampiri tsa Federal Bureau of Investigation tsa ga Nkrumah, tse di beilweng go tswa ka Firikgong go tsena Motsheganong ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano, di mo supa e le motho o o ka tswang a ne a sa dumele mo go ikgagapeleleng dithoto. Nkrumah o ne a na le maikaelelo a go ya London, a emetse go fetsa sekolo sa gagwe koo ka ntwa ya bobedi ya mafatshe e ne e fedile. James, mo lokwalong lwa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a,mane le botlhano a itsise Nkrumah kwa go George Padmorekwa London, o ne a kwala jaana: "lekawana le, le tla kwa go wena. Ga a botlhale thata, mme le fa go ntse jalodira se o ka se mo direlang ka gore o ikaeletse go ntsha ma Yuropa mo Aforika."
=== London ===
Nkrumah o ne a boela London ka Motsheganong ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano, a ikwadisa kwa London School of Economics e le moithuti wa PhD wa maranyane a setho. O ne a ikgogela morago morago ga setlha se le sengwe, ngwaga o o latelang a ikwadisa kwa University College London, ka maikaelelo a go kwala pampiri tshekatsheko ya thuto ya matlhale ka "kitso le go nna le tsholofelo". Mookamedi wa gagwe, A.J Ayer, o ne a gana go fa Nkrumah maemo a ntlha a re, "ke ne ke mo rata ebile ke rata go buisana le ene mme o ne a sa lebege a na le tlhaloganyo ya go sekaseka dilo. O ne a batla dikarabo ka pele. Ke akanya gore bontlha bongwe jwa kgwetlho ke gore o ne a itebagantse thata le tshekatsheko thuto ya gagwe. E ne e le tsela ya go tshwaya nako go fitlhelela tshono e tswa ya gore a boele Ghana. Kwa bofelong, Nkrumah o ne a ikwadisa, mme a seka a fetsa, thuto ya molao kwa Gray's Inn.
Nkrumah o ne a tsaya nako ya gagwe mo makgotleng a polotiki, Ene le Padmore ba ne ba le gareng ga barulaganyi bagolo, le batshwara madi, ba bokopano jwa masome a matlhano jwa Aforika o o kopaneng kwa Manchester (Phalane a le lesome le botlhano go tsena a le lesome le borobabongwe ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano). Bokopano bo ne jwa atolosa mothale wa go emisetsa bokolone ka go batla tse di tswelang Aforika molemo fela.Ba ne ba dumalana go tlhama United States of Africa, ka gokopanya makgotla a a mo dikgaolong, e busiwa ka mafatshe a a nang le kokamo e e lekanetseng. Ba ne ba rulaganya go nna le ngwaoe ntsha ya Aforika go sena semorafe, puso ya batho ka batho mo motheong o o tswelang kgaolo mosola, go kopanngwa setso le megopolo ya sesha, le gore se se fitlhelelwe ka ditsela tse di senang dikgoka. Mo go ba ba neng ba tseneletse bokopano go ne go na le W.E.B DuBois le bangwe ba morago ba neng ba nna mo maemong a boeteledipele mo go eteleleng pele mafatshe a bone go tsaya boipuso, ba akaretsa Hastings Banda wa Nyasaland (kwa e neng ya nna Malawi), Jomo Kenyatta wa Kenya le Obafemi Awolowo wa Nigeria.
Bokopano bo ne bo ikaelela go tlhama go lwela ditshwanelo tsa Aforika kwa Britain ga mmogo le mokwaledi wa bophirima jwa Aforika go bereka go goroga kwa go ntsheng Aforika mo bokoloneng. Nkrumah o ne anna mokwaledi wa WANS. Fa godimo ga go batla go rulaganya ma Aforika go nna le kgololesego ya mafatshe a bone, Nkrumah o ne a batla go thusa le go ema nokeng batho ba le bantsi ba Aforika ba ba neng ba kaaleletswe kwa bophirima, kwa London ka nako ya fa ntwa e tla bokhutlong, ba tlhama lekgotla la Coloured Workers Association go matlafatsa le go ba ema nokeng.
== Metswedi ==
0vkfd9ozknfp3zg2bbeppvcon247act
Memry Savanhu
0
15081
55879
54976
2026-09-29T10:06:15Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55879
wikitext
text/x-wiki
'''Memry Savanhu''' ke motshameki wa filimi le motlhami wa difilimi wa kwa [[Zimbabwe]]. <ref> "[https://m.guardian.ng/guardian-woman/memry-savanhu-from-zimbabwe-with-love/ Memry Savanhu: From Zimbabwe with love"]. The Guardian. Lagos, Nigeria. 2016-11-19. Retrieved 2022-08-03.</ref>O ne a simolola go tshameka mo filiming ya Distance Between (2008),<ref> [https://www.nollywoodreinvented.com/2012/05/distance-between.html "Distance Between"]. Nollywood REinvented. Retrieved November 18, 2020.</ref>mme a tshameka mo go One Fine Day,<ref> [https://www.nollywoodreinvented.com/2016/05/one-fine-day.html "One Fine Day"]. Nollywood REinvented. Retrieved November 18, 2020.</ref> On Bended Knees<ref> [https://www.nollywoodreinvented.com/2013/08/on-bended-knees.html "On Bended Knees"]. Nollywood REinvented. Retrieved November 18, 2020.</ref> le '76. Ke mothei wa Memkay Productions, e leng setlamo se se dirang difilimi.<ref> Kachingwe, Kelvin (August 17, 2014). [http://www.daily-mail.co.zm/zambian-author-writes-zim-movie/ "Zambian author writes Zim movie"]. Zambia Daily Mail. Retrieved November 19, 2020.</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20211008175543/https://www.zimbabweonlinenews.com/local-film-premieres-in-uk/ "Local Film Premieres in UK".] Zimbabwe Online News. August 22, 2014. Retrieved November 19, 2020</ref> <ref>Mamazita! (January 20, 2011). [https://web.archive.org/web/20211008175541/https://www.naijarules.com/threads/five-upcoming-actresses-to-look-out-for-in-2011.39345/ "Five upcoming actresses to look out for in 2011]!". Naija Rules!. Retrieved November 19, 2020.</ref>
== Botshelo le dithutego ==
Mo potsolotsong le Guardian Newspaper ya Nigeria Savanhu o boletse gore o belegetswe kwa Zimbabwe mme a senola gore ke wa morafe wa Zezuru. O ne a ithuta drama kwa London le kwa [[New York Film Academy]] kwa [[Abu Dhabi]], [[UAE]] o ne a ithuta go dira difilimi.<ref> [https://m.guardian.ng/guardian-woman/memry-savanhu-from-zimbabwe-with-love/ "Memry Savanhu: From Zimbabwe with love"]. [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Guardian_(Nigeria) The Guardian]. Lagos, Nigeria. November 19, 2016. Retrieved November 18, 2020</ref>
== Tiro ya gagwe==
Savanhu o ne a dira filimi ya gagwe ya ntlha e e neng e tsamaisiwa ke [[Izu Ojukwu]] e e bidiwang, Distance Between, ka 2008 e e neng e na le [[Rita Dominic]], [[Mercy Johnson]], [[Kalu Ikeagwu]] le [[Yemi Blaq]]. Gareng ga tse dingwe tse a di tlhamileng ke One Fine Day, Cougars Reloaded, Catwalq le On Bended Knees. O ne a tlhagisiwa jaaka "Eunice" mo terameng ya ntwa ya hisetori ya 2016 ya ga Izu Ojukwu, '76.<ref>Okoroafor, Cynthia (November 12, 2016). [http://venturesafrica.com/its-a-very-exciting-time-for-nollywood-says-chioma-ude-afriff-founder-as-the-festival-embraces-the-world-this-year/ ""IT'S A VERY EXCITING TIME FOR NOLLYWOOD", SAYS CHIOMA UDE, AFRIFF FOUNDER, AS THE FILM FESTIVAL "EMBRACES THE WORLD" THIS YEAR"]. Ventures Africa. Retrieved November 18, 2020.</ref> Gape go ne go na le: Rita Dominic, [[Ramsey Nouah]], [[Chidi Mokeme]], [[Ibinabo Fiberesima]] le Daniel K. Daniele. Filimi e ne ya bontshiwa la ntlha kwa Nigeria ka di 3 Ngwanatsele, 2016.<ref>Augoye, Jayne (October 24, 2016). "[https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/213469-nollywood-flick-76-gets-laurel.html Nollywood flick, 76, gets more laurel"]. Premium Times. Retrieved November 18, 2020.</ref><ref>Izuzu, Chibumga (September 11, 2016). "[https://web.archive.org/web/20211008175542/https://www.pulse.ng/entertainment/movies/memry-savanhu-war-drama-76-reveals-an-adept-actress-you-should-know/zxdwems.amp War drama "76" reveals an adept actress you should know"]. Pulse Nigeria. Retrieved November 18, 2020.</ref>
Ka 2014, o ne a tlhophiwa mo setlhopheng sa "Best Actor UK Female" sa Zulu African Academy Awards (ZAFAA), e e neng e tshwaretswe kwa [[London]], UK ka ntlha ya seabe sa gagwe mo filiming, Maria's Vision. <ref>[https://web.archive.org/web/20211008175540/http://www.zafaa.org/details/53 "ZAFAA Global Awards 2014 Nominees announced"]. Zafaa.org. Retrieved November 19, 2020</ref>
Ka ngwaga wa 2015, o ne a tlhophiwa go nna mofenyi wa Zimbabwe International Women's Awards (ZIWA) e e neng e tshwaretswe kwa [[Birmingham]], UK ka kgwedi ya Phalane ya ngwaga oo jaaka go begilwe ke The Herald of Zimbabwe.
[[Category:Batho ba ba tshelang]]
== Metswedi ==
k7jmpxwnv8ainzhxbiat3d444bs900a
Moshekwa Langa
0
15092
55892
54997
2026-09-29T11:06:43Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55892
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=Moshekwa Langa|birth_date=1975|birth_place=Bakenberg, [[Aforika Borwa]]|education=Rijksakademie van Beeldende Kunsten|occupation=Motaki}}
'''Moshekwa Langa''' (o o tshotsweng ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le botlhano) ke motaki o tiro ya gagwe e akaretsang go penta, go tshwantsha, go betla, go diragatsa le go kapa ditshwantsho.<ref>Haye, Christian. [https://web.archive.org/web/20260918014822/https://www.revistaatlantica.com/en/contribution/acerca-moshekwa-langa/ "On Moshekwa Langa".] Revista Atlantica. Retrieved 17 September 2026</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Moshekwa Langa o tsholetswe kwa Bakenburg, [[Limpopo]] kwa [[Aforika Borwa]] ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le botlhano. O simolotse dithuto tsa gagwe tsa ditso tsa botaki a le dingwaga di ka nna lesome le botlhano, mo go neng ga dira gore a batle go nna motaki. Moragonyana fela fa a sena go fetsa sekolo se segolwane, o ne a siolola go bona botaki e le tshono ya go nna bontlha jwa polelo e e tsweletseng.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=OnPBuM9q2w0 "Moshekwa Langa at Fondation Louis Vuitton".] ''YouTube''. Retrieved 31 August 2020.</ref> O tsene sekolo kwa State Academy of Fine Arts kwa [[Amsterdam]].<ref>[https://www.stevenson.info/artist/moshekwa-langa/biography "MOSHEKWA LANGA"]. ''Stevenson''. Retrieved 17 September 2026</ref> Ka ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le motso, Langa o ne a remeletse kwa Amsterdam, botaki jwa gagwe bo nna le bonno jwa sennela ruri jkwa MoMA, Art Institute of Chicago le Tate Modern, mo go tse dingwe.<ref>[https://www.andrewkreps.com/artists/moshekwa-langa?view=slider#4 "MOSHEKWA LANGA - Artists - Andrew Kreps Gallery".] ''www.andrewkreps.com''. Retrieved 17 September 2026</ref>
== Tiro ya gagwe ==
Langa o buile se ka tiro ya gagwe, "fa ke ne ke tshwanetse go tlhalosetsa mongwe ka se ke se dirang, ke ne ke ka re ke dira mafelo a ditoro...ke leka go gatisa dintlha tsa nako ya go tsoga le ya go robala".<ref name=":1">[https://www.meer.com/en/41058-relatives "Relatives".] Wall Street International Magazine. 27 July 2018. Retrieved 17 September 2026</ref> Motho mongwe o o kgalang o ne a re tiro ya gagwe "e sekasekile lefatshe sepolotiki ka go tshwaya kgaolo le tikologo ya ngwao". <ref name=":2">[https://contemporaryand.com/en/events/moshekwa-langa-fugitive "Moshekwa Langa: Fugitive".] Contemporary And. Retrieved 17 September 2026</ref>Tiro ya ga Langa gape e tlhalositswe e le poko ebile e itebgantse le ditlhogo tse di farologaneng tsa tlhaloganyo, jaaka go fitlhega ga tlhaloso.<ref>[https://www.andrewkreps.com/artists/moshekwa-langa "MOSHEKWA LANGA - Artists - Andrew Kreps Gallery".] ''www.andrewkreps.com''. Retrieved 17 September 2026</ref> Tiro ya ga Langa gangwe le gape e botlhajana, o supile go nna, go eletsa, le go kgaogana e le dingwe tsa ditlhogo tse a di sekasekileng.<ref>arts, Cité internationale des. [https://www.citeinternationaledesarts.fr/en/moshekwa-langa "The recipients - Moshekwa Langa".] ''Cité internationale des arts''. Retrieved 17 September 2026</ref>
Botaki jwa ga Langa jwa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le botlhano (dipolaseteke tsa molora o o tlhatswang tse di senang sepe, di kgagotswe di tshasitswe creosote di anegilwe mo terateng jaaka matlalo) bo supilwe gape ka ngwaga wa dikete pedi le boraro kwa Brandeis Rose Gallery, e ne ya lemogiwa fa e bakile kgatlhego kwa Johannesburg le Yuropa.<ref>Cotter, Holland (25 April 2003). [https://www.nytimes.com/2003/04/25/arts/art-review-forms-that-seem-alive-and-can-stir-the-pulse.html "ART REVIEW; Forms That Seem Alive And Can Stir the Pulse"]. ''The New York Times''. [[:en:ISSN|ISSN]] [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0362-4331 0362-4331]. Retrieved 17 September 2026</ref> Langa o bereka ka go sa nne le tlhaloso le ka dipuo kgotsa mekwalo<ref>[https://www.andrewkreps.com/artists/moshekwa-langa "MOSHEKWA LANGA - Artists - Andrew Kreps Gallery".] ''www.andrewkreps.com''. Retrieved 17 September 2026</ref>. Ditiro tsa gagwe tse dingwe di akaretsa botaki jwa gagwe jwa Ngwanatsele go tsena Morule ngwaga wa dikete pedi masome mabedi le motso jo bo neng bo filwe leina la The Sweets of Sin kwa Andrew Kreps kwa Tribeca, bo ne bo akaretsa tse a di takileng, ga mmogo le dikwalo, dibuka, dikgong tse di besitsweng e le sesupo sa go ipela le go leta.<ref>Langa, Moshekwa (1 May 1998). [https://read.dukeupress.edu/nka/article/1998/8/38/48502/PROJECT-WORLD-WITHOUT-BOUNDARIES "PROJECT: WORLD WITHOUT BOUNDARIES"]. ''Nka Journal of Contemporary African Art''. '''1998''' (8): 38–39. doi:[https://read.dukeupress.edu/nka/article/1998/8/38/48502/PROJECT-WORLD-WITHOUT-BOUNDARIES 10.1215/10757163-8-1-38]. [[:en:ISSN|ISSN]] [https://search.worldcat.org/search?q=n2:1075-7163 1075-7163.]</ref> Mo bo gautshwaneng o nnile le ditshupo kwa Cite Internationale des Arts kwa Paris. Ka dingwaga tsa sekete makgolo a robabongwe le masome a robabongwe o ne a supiwa gangwe le gape mo lefatsheng ka bophara kwa jaanong go tlhalosiwang e le nako ya ditshupo tsa ngwaga le ngwaga.<ref>arts, Cité internationale des. [https://www.citeinternationaledesarts.fr/en/moshekwa-langa "The recipients - Moshekwa Langa".] ''Cité internationale des arts''. Retrieved 17 September 2026</ref>
== Ditshupo ==
=== Tsa a le nosi ===
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le boraro: Counterpoints, kwa lefelong la metlobo ya ditso kwa Krannet Art, kwa sekolong sa University of Illinois, Champaign, Illinois.<ref>[https://kam.illinois.edu/exhibition/counterpoints-moshekwa-langa-mogalakwena "COUNTERPOINTS / MOSHEKWA LANGA: MOGALAKWENA".] ''University of Illinois''. Retrieved 17 September 2026</ref>
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le bosupa: Fugitive, Stevenson Gallery, Johannesburg, Aforika Borwa<ref name=":2" />
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le borobabobedi: Relatives, Blain Southern Gallery, Lontone<ref name=":1" />
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le borobabongwe: Tropic of Capricon, Stevenson Gallery, Kapa, Aforika Borwa<ref>Moloi, Nkgopoleng (13 December 2019). [https://mg.co.za/friday/2019-12-13-dust-beauty-and-geography-combine-in-moshekwa-langa-s-tropic-of-capricorn/ "Dust, beauty and geography combine in Moshekwa Langa's Tropic of Capricorn"]. Mail & Guardian. Retrieved 17 September 2026</ref>
=== Tsa ditlhopha ===
* Ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabaongwe le borobabaongwe: Generation Z, Motlobo wa ditso wa Modern Art, New York City<ref name=":3">[https://www.moma.org/artists/26684 "Moshekwa Langa".] Museum of Modern Art. Retrieved 17 September 2026</ref>
* Ngwaga wa dikete pedi le bobedi:The Short Century<ref name=":1" />
* Ngwaga wa dikete pedi le boraro: How Latitude Become Forms:Art in a Global Age, Walker Art Center, Minneapolis, Minessota<ref>[https://www.walkerart.org/reader/artist-interview-moshekwa-langa/ "Artist Interview: Moshekwa Langa"]. Walker Art Center. Retrieved 17 September 2026</ref>
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le motso: Impressions from South Africa, 1965 to Now, Motlobo wa ditso wa Modern Art, New York City<ref name=":3" />
== Metswedi ==
tu7ki15fd7uxo9fguusnritr29ipqsm
Maglera Doe Boy
0
15109
55868
55023
2026-09-29T09:09:31Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55868
wikitext
text/x-wiki
'''Tokelo Moyakhe''' (o belegwe ka 3 Phatwe 1993),<ref> "[https://open.spotify.com/artist/1UXX0jyiEJK15VdkmzYD9L Maglera Doe Boy"]. Spotify. Archived from the original on 20 February 2023. Retrieved 20 February 2023.</ref> <ref>Banda, Clive (3 August 2022). [https://sahiphopmag.co.za/2022/08/maglera-doe-boy-celebrates-his-birthday-with-a-new-music-video-release/ "Maglera Doe Boy Celebrates His Birthday With A New Music Video Release]". SA Hip Hop Mag. Archived from the original on 20 February 2023. Retrieved 20 February 2023.</ref>ke rapper le mokwadi wa dipina wa mo [[Aforika Borwa|Afrika Borwa]] yo o itsegeng e le '''Maglera Doe Boy''' (kgotsa Maglera fela). O ne a itsege thata morago ga go gololwa ga [["Never Ride"]] ke MashBeatz morago ga gore pina e e simolole go anama mo seraleng sa go abelana ka dibidio sa [[Tiktok|TikTok]].<ref> [https://theofficialsacharts.co.za/charts/local-international-streaming-chart-top-100-week-37-2022/ "Local & International Streaming Chart Top 100 Week 37-2022"]. TOSAC. Archived from the original on 22 September 2022. Retrieved 20 February 2023</ref><ref>Lolly (7 December 2022). [https://hypemagazine.co.za/2022/12/07/full-list-of-winners-from-the-11th-annual-sa-hip-hop-awards/ "Full list of winners from the 11th Annual SA Hip-Hop Awards"]. HYPE. Archived from the original on 8 December 2022. Retrieved 20 February 2023.</ref>
Ka 2015 o ne a itirela leina morago ga go golola [[EP]] ya gagwe ya ntlha Progression e e neng ya re moragonyana ya bidiwa ka leina la [[Hype Magazine's]] top 5 underrated EPs and [[Mixtapes|mixtapes]].<ref> [https://texxandthecity.com/2022/08/maglera-doe-boy-announced-as-apple-musics-up-next-artist-for-september-in-sa/ "Maglera Doe Boy announced as Apple Music's Up Next artist for September in SA"]. Texx and the City. 31 August 2022. Archived from the original on 20 February 2023. Retrieved 20 February 2023</ref>
Moyakhe o ne a saena tumalano le [[Universal Music South Africa]] ka go dirisa khampani ya ga [[Khuli Chana]] ya Mythrone Records e moragonyana a neng a golola alebamo ya gagwe ya ntlha ya studio ya Diaspora ka fa tlase ga yone,<ref>[https://web.archive.org/web/20230220211905/https://slikouronlife.co.za/blog/19494/universal-music-group-africa-announces-a-joint-venture-with-at-khulichanas-imprint-at-mythrone-sa-records "Universal Music Group Africa Announces A Joint Venture with Khuli Chana's Imprint, Mythrone Records".] slikouronlife.co.za. Archived from the original on 20 February 2023. Retrieved 20 February 2023</ref>mme e re ka a ne a bidiwa moopedi yo o golang ka bonako go tswa mo Afrika Borwa o ne a tlhagisiwa mo lenaaneng la mmino la [[Apple Music Up Next]].<ref>Ntsinde, Mandisa (31 August 2022). [https://www.zkhiphani.co.za/musicnews-maglera-doe-boy-is-apple-musics-up-next-artist-in-south-africa/ "#MusicNews: Maglera Doe Boy Is Apple Music's Up Next Artist in South Africa"]. Zkhiphani. Archived from the original on 20 February 2023. Retrieved 20 February 2023.</ref>
[[Category:Batho ba ba tshelang]]
== Dipina tsa gagwe ==
'''Studio albums'''
*Diaspora (2022)[8]
*Maglera Tapes (2024)
'''Collaborative albums'''
*Champion Music (with 25K & DJ Sliqe) (2020)
*Champion Music 2 (with 25K & DJ Sliqe) (2022)
== Metswedi ==
7cgdtk5x3cinnxueie1dkbq8bwlygu2
Lemogang Tsipa
0
15116
55864
55423
2026-09-29T07:54:36Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55864
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=Lemogang Tsipa|birth_date=Motsheganong a le malatsi a marataro ngwaga wa 1991|birth_place=Empangeni [[KwaZulu-Natal]] [[Aforika Borwa]]|education=AFDA|occupation=Modiragatsi|years active=2014 - go tsena gompieno|notable works=Shaka iLembe Blood Psalms Alien Outpost}}
'''Lemogang Peter Phetolo Tsipa''' (o o tshotsweng ka Motsheganong a le malatsi a marataro ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le motso) ke modiragatsi gape e le seopedi sa pele sa kwa [[Aforika Borwa]]. O itsege ka go diragatsa e le Shaka Zulu mo motshamekong wa ditso wa Shaka iLembe mo Mzansi Magic (go tswa ka ngwaga wa dikete pedi masome mabedi le boraro go tsena ngwaga wa dikete pedi masome mabedi le botlhano), le mo motshamekong wa Isithembiso a tshameka e le moanelwa Bambatha go tswa ka ngwaga wa dikete pedi lesome le bosupa go tsena ngwaga wa dikete pedi masome mabedi le botlhano.
O tlhageletse mo metshamekong e e gatisitsweng mo gae le kwa mafatshefatsheng e akaretsa wa Alien Outpost, Eye in the Sky, Blood Psalms le wa Front Page.
== Fa santse a le mmotlana ==
Tsipa o tshotswe ka Motsheganong a le malatsi a marataro ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le motso kwa Empangeni, KwaZulu-Natal, a tsalwa ke Alfred le Sally Tsipa. Morago ga go lemogiwa fa a na le bokoa jwa go sa kgone go tlhwaya tsebe ka ntlha ya go nna matlhagatlhaga mo go feteletseng fa a le dingwaga di robabongwe, o ne a isa matlhagatlhaga a gagwe mo go tsa metshameko le bodiragatsi. O alogile ka matric go tswa kwa Grantleigh College kwa Richards Bay pele ga a ya go rutuntshiwa kwa South African School of Motion Picture Medium and Live Performance (AFDA), a aloga ka ngwaga wa dikete pedi lesome le bobedi a itebagantse le go diragatsa le go berekisa sekapa ditshwantsho.
== Tsa pereko ==
=== Ngwaga wa 2014-2021: tshimologo ya tiro le go tshameka baanelwa ba mafatshefatshe ===
Moragonyana fela a sena go aloga, Tsipa o ne a tlhagelela e le lantlha e le mongwe wa babereki mo filiming ya ngwaga wa dikete pedi lesome le bone ya Alien Outpost. Ngwaga one oo, o ne a tshameka moanelwa Dini Masilela o e neng e le lepodisi mo motshamekong wa Etv! wa Traffic!. O tlhageletse gape mo setshwantsho motseletseleng wa Forced Love, e le bontlha jwa motshameko wa Shakespeare in mzansi wa SABC 1.<ref name=":1">Maako, Keitumetse. [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/tv/its-a-massive-role-lemogang-tsipa-opens-up-about-life-changing-shaka-ilembe-20230804-2?utm_source=chatgpt.com "'It's a massive role': Lemogang Tsipa opens up about 'life-changing' Shaka iLembe".] ''News24''. Retrieved 18 September 2026</ref><ref>Tabalia, Jedidah (2019-09-02). [https://briefly.co.za/36338-lemogang-tsipa-biography-age-father-troy-profile-movies.html?utm_source=chatgpt.com "Meet Lemogang Tsipa: what is this South African actor up to in 2024? – Briefly.co.za"]. ''briefly.co.za''. Retrieved 18 September 2026</ref>
Ka ngwaga wa dikete pedi lesome le botlhano go tsena ngwaga wa dikete pedi lesome le bosupa, Tsipa o ne a saya karolo mo motshamekong wa Eye in the Sky le The Dark Tower.<ref>[https://www.heartlines.org.za/articles/beyond-the-river-star-lemogang-tsipa-keeps-rising "Beyond The River star Lemogang Tsipa keeps rising – Heartlines".] ''www.heartlines.org.za''. Retrieved 18 September 2026</ref> O lemoga fa tiro ya aggwe ya pele ya go nna seopedi le mokwadi wa dipina go mothusitse go mo fa go kgona go ema mo seraleng.<ref name=":2">Ratshetlha, Mirian (2023-09-30). [https://www.allbusinessza.com/celebrity/lemogang-tsipa-biography-career-childhood-shaka-ilembe-and-more/?utm_source=chatgpt.com "Lemogang Tsipa biography: career, childhood, Shaka iLembe and more"]. ''All Business ZA''. Retrieved 18 September 2026</ref>
=== Ngwaga wa 2022 go tsena gompieno: go sutlhelela ka Shaka iLembe ===
Ka Seetebosigo ngwaga wa dikete pedi masome mabedi le boraro, Tsipa o ne a diragatsa mo maemong a matona thata a tiro ya gagwe, e le moanelwa Shaka Zulu mo motshamekong wa Mzansi Magic wa Shaka iLembe. Go tshameka e le Kgosi, o ikatisitse mo go tseneletseng ka thuso ya mookamedi wa tsa bodiragatsi go tshwara mmino le tiriso ya dibetsa tsa se Zulu, a itlama go ja sentle le go ikatisa, mme ebile a bereka le batlhokomedi ba diphologolo gore a kgone go tlwaela go nna fa tlase ga dinoga mo dintlheng dingwe tsa motshameko.<ref>Tsewu, Siya. [https://www.news24.com/drum/celebs/news/actor-lemogang-tsipa-on-playing-shaka-keeping-fit-and-his-love-for-snakes-20230808?utm_source=chatgpt.com "Actor Lemogang Tsipa on playing Shaka, keeping fit and his love for snakes".] ''News24''. Retrieved 18 September 2026</ref><ref name=":2" />
Morago ga Shaka iLembe, o ne a tshameka mo motshamekong wa Showmax wa Blood Psalms (wa ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le bobedi)<ref>EarleH@afda.co.za (2022-10-06). [https://afda.co.za/afda-alumni-star-in-new-showmax-canal-fantasy-series-blood-psalms/ "AFDA alumni star in new Showmax/Canal+ fantasy series Blood Psalms".] ''AFDA: The No. 1 School for the Creative Economy''. Retrieved 18 September 2026</ref> ka ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le bone o simologa o ne a nna moanelwa mogolo Sol mo motshamekong wa SABC 3 wa Killer Front Page, go diragatsa ga gagwe IOL e ne ya go tlhalosa go ne go le botswerere mo go neng go tshosa ka dinako tse dingwe.<ref>Thangevelo, Debashine (2024-02-26). [https://iol.co.za/sunday-tribune/entertainment/2024-02-26-lemogang-tsipa-writes-his-own-success-story-as-the-lead-in-killer-front-page/?utm_source=chatgpt.com "Lemogang Tsipa writes his own success story as the lead in 'Killer Front Page'".] ''IOL''. Retrieved 18 September 2026</ref><ref name=":2" />
Motshameko wa Shaka iLembe o ne wa ipaya mo maemong a a kwa godimo ka ngwaga wa dikete pedi masome mabedi le bone, ka go iponela go tlhophelwa dietsele di le lesome le bosupa le go fenya di le lesome le bobedi di akaretsa ya go nna motshameko o o gaisitseng, se se dira gore e nne motshameko wa motseletsele o o iponetseng dietsele di le dintsi go gaisa mo ditsong tsa moletlo o, moanelwamogolo ebong Tsipa o nnile le seabe se setona mo katlegong e.<ref name=":1" /> News24 e tlhalositse go neelwa karolo ya moanelwamogolo mo shaka iLembe ga ga Tsipa go fetola botshelo, ba lemoga gore karolo eo e bokete mo mmeleng le mo maikutlong.<ref name=":1" />
== Botshelo jwa gagwe ==
Tsipa o bua diteme tsa seZulu, seXhosa, SeTswana, Sekgoa le Afrikaans, gantsi o dirisa diteme tse tsotlhe go nonotsha karolo e a e tshamekang. Ga go itsewe go le gontsi ka botshelo jwa gagwe le ntswa a sa ipona tsapa go abelana ka fa go tlhokomela bokoa jwa gagwe jwa go nna matlhagatlhaga a a feteletseng go mo thusitseng mo bodiragatsing.<ref>[https://web.archive.org/web/20260918215431/https://mlasa.com/actors/lemogang-tsipa/ "Lemogang Tsipa".] ''MLASA''. Retrieved 18 September 2026</ref>
== Metshameko ==
{| class="wikitable"
|+
!Ngwaga
!Setlhogo
!Karolo
!Kgaso
|-
| rowspan="4" |Dikete pedi masome lesome le bone
|Alien Outpost
|Mokgweetsi wa sekepe
|Filimi
|-
|Homeland
|Mokgweetsi wa drone
|motseletsele
|-
|The Golden Rule
|Thabo
|filimi khutswe
|-
|Traffic!
|Lepodisi Dini Masilela
|
|-
| rowspan="5" |Dikete pedi lesome le botlhano
|The Book of Negroes
|Freddy
|motseletsele
|-
|Lazy Susan
|Mr. Beggar
|filimi khutswe
|-
|Eye in the Sky
|Lesole
|filimi
|-
|Jamillah and Aladdin
|morekisi wa mohumi
|motseletsele
|-
|Wallander
|Victor Mabasha
|motseletsele
|-
| rowspan="4" |Dikete pedi lesome le borataro
|Cape Town
|Hector Ntulu
|motseletsele
|-
|Black Sails
|Chidi
|motseletsele
|-
|Jab
|Smiley the Zulu
|motseletsele
|-
|Roots
|Addo
|motseletsele
|-
| rowspan="5" |Dikete pedi lesome le bosupa
|Oasis
|Mooki wa monna
|filimi
|-
|Beyond the River
|Duma
|filimi
|-
|The Dark Tower
|monna wa kwa toropong
|filimi
|-
|The Number
|Isaac
|filimi
|-
|Isithembiso
|Bambatha
|motshameko
|-
|Dikete pedi lesome le borobabobedi
|Troy: Fall of a City
|Patroklus
|motseletsele
|-
| rowspan="3" |Dikete pedi lesome le borobabongwe
|The Boy Who Harnessed the Wind
|Mike Kachigunda
|filimi
|-
|Back of the Moon
|Sepoko
|filimi
|-
|The Republic
|Sizwe
|motseletsele
|-
| rowspan="2" |Dikete pedi masome mabedi le motso
|Carrots
|Tony
|filimi khutswe
|-
|Pusha Pressa Phanda
|Mmereki
|filimi
|-
| rowspan="2" |Dikete pedi masome a mabedi le bobedi
|Amandla
|Impi
|filimi
|-
|Blood Psalms
|Molwantwa wa mo Xhosa
|motseletsele (Showmax)
|-
|Dikete pedi masome a mabedi le boraro - go tsena dikete pedi masome a mabedi le botlhano
|Shaka iLembe
|Shaka Zulu
|motshameko (Mzansi Magic)
|-
|Dikete pedi masome a mabedi le bone
|Reyka
|Tokkie
|Motseletsele
|-
|Dikete pedi masome a mabedi le botlhano
|The Mommy Club NBO
|
|Motseletsele
|}
== Dietsele le tse a di tlhophetsweng ==
{| class="wikitable"
|+
!Ngwaga
!Seetsele
!Karolo
!Tiro
!Maduo
!Motswedi
|-
|Ngwaga wa dikete pedi masome mabedi le bone
|Seetsele sa Septimius
|Moanelwa o o gaisitseng wa mo Aforika
|Shaka iLembe
|A tlhophilwe
|<ref>Khulu, Ntombi. [https://www.news24.com/truelove/celebrity/shaka-ilembes-international-acclaim-at-the-septimius-awards-in-amsterdam-20240827#:~:text=Lemogang%20Tsipa,%20who%20portrayed%20Shaka,and%20Best%20Makeup%20and%20Hairstyling "Shaka iLembe's international acclaim at the Septimius Awards in Amsterdam".] ''News24''. Retrieved 18 September 2026</ref>
|}
== Metswedi ==
1d4n6u275wycyjk542yjf8sezzukmiq
Alvin J. Boutte
0
15118
55843
55324
2026-09-29T00:00:38Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55843
wikitext
text/x-wiki
'''Alvin J. Boutte Sr.''' (O tshotswe ka kgwedi ya Phalane e le lesome ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mabedi le borobabongwe (1929) a bo a tlhokafala ka kgwedi ya Moranang e tlhola gangwe ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi (2012) e ne e le radibanka wa Amerika ebile e le rakgwebo. E ne e le motlhami-mmogo, Mokhuduthamaga, le modulasetilo wa
{{Infobox person|name=Alvin J. Boutte|birth_date={{birth date|1929|10|10}}|birth_place=[[Lake Charles, Louisiana]], U.S.|death_date={{death date and age|2012|4|1|1929|10|10}}|death_place=[[Hazel Crest, Illinois]], U.S.|occupation=Banker, Mogwebi}}
Independence Bank — banka e tona go gaisa tsotlhe e e neng e le ya batho Bantsho kwa United States ka dingwaga tsa bo sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa (1970) — le kompone ye e ka fa tlase ga yone ya Indecorp, Inc., e e neng ya boelwa ke sereto seo ka dingwaga tsa bo sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe (1990) ka madi a a fetang R1 000 . milione wa dithoto. <ref name="politico">{{Cite news|last1=Bey|first1=Lee|title=The Demise of America's Onetime Capital of Black Wealth|url=https://www.politico.com/news/magazine/2021/12/07/chicago-black-owned-businesses-history-523622|access-date=January 9, 2022|work=Politico Magazine|date=December 7, 2021|language=en}}</ref> <ref name="blackpast">{{Cite web |last=Watson |first=Elwood |date=October 29, 2013 |title=Alvin J. Boutte Sr. (1929–2012) |url=https://www.blackpast.org/african-american-history/boutte-alvin-j-sr-1929-2012/ |access-date=January 9, 2022 |website=BlackPast}}</ref>
O ne a amana le baeteledipele ba le bantsi ba ditshwanelo tsa baagi ba lka dingwaga tsa bo masome a mabedi, go akaretsa le [[Martin Luther King]] yo mmotlana, [[Jesse Jackson]], le [[Harold Washington]] . <ref name="politico" /> ''[[:en:Chicago_Tribune|Chicago Tribune]]'' e kile ya mo tlhalosa e le "motlhabani yo o itekanetseng." <ref name="chitrib">{{Cite news|last1=Negronida|first1=Peter|title=Daley's Selections Jeopardize His Influence Over School Board|url=https://www.newspapers.com/clip/92197158/alvin-boutte-moderate-militant/|access-date=January 9, 2022|work=Chicago Tribune|date=July 20, 1969|pages=20}}</ref>
== Botshelo jwa bogologolo ==
Boutte o tsholetswe le go godisediwa kwa [[Letsheng la Charles]], kwa [[Louisiana]], e le ene yo monnye mo baneng ba le lesome mo lelwapeng la Louisiana Creole . Batsadi ba gagwe e ne e le Arthur Hyacinthe Boutte, yo Motolo, le Adorea Darensbourg wa pele. Arthur Boutte o ne a kwadilwe jaaka "modiri wa tiro e e sa tlwaelegang" mo palong ya batho ya ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mararo ( 1930) le motlhokomedi wa ofisi mo palong ya batho ya ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mane ( 1940). <ref>{{Cite web |title=1930 United States Federal Census |url=https://www.ancestry.com/imageviewer/collections/6224/images/4584872_00712?pId=34509334 |access-date=January 9, 2022 |website=Ancestry.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=1940 United States Federal Census |url=https://www.ancestry.com/imageviewer/collections/2442/images/M-T0627-01390-00185?pId=122355187 |access-date=January 9, 2022 |website=Ancestry.com}}</ref>
Fa ba lelwapa la ga Boutte ba ne ba gola kwa Jim Crow Louisiana, ba ne ba lebana kgetlhololo ya lotso le tlhaolele. Fa a bua ka rraagwe, Boutte o ne a bolelela mokwadi wa dikgang tsa botshelo jaana: "Ke gakologelwa kafa a neng a nkapesa ka gone mme re ne re tsamaya re ya kwa matlhophelong mme ba ne ba mmolelela gore, 'O a itse gore ga o ka ke wa tlhopha.' O ne a boela morago a bo a leka gape mo nakong e e tlang .Mme o ne a re " Ke akanya gore ke tshwanetse ka bo ke utlwile botlhoko, mme ga go a nna jalo." <ref name="FeldmanInghamFeldman1994">{{Cite book |last=Lynne B. Feldman |date=1994 |title=African-American Business Leaders: A Biographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=TTha3NavN-sC&pg=PA91 |last2=John N. Ingham |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-27253-0 |pages=91– |oclc=1063846117}}</ref>
Boutte o ne a tsena Sekolo se Setona sa Katoliki sa Sacred Heart kwa Lake Charles mme morago ga moo a tsena kwa [[:en:Xavier_University_of_Louisiana|Xavier University of Louisiana]] ka thuso ya madi a go ithuta bolotlola, mme a bona dithuto tsa dikirii ya gagwe ya ntlha mo thutong ya melemo ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le bongwe (1951). <ref name="ilga">{{Cite web |title=Full Text of SR0703 |url=https://www.ilga.gov/legislation/fulltext.asp?DocName=&SessionId=84&GA=97&DocTypeId=SR&DocNum=703&GAID=11&LegID=67106&SpecSess=&Session= |access-date=January 9, 2022 |website=97th Illinois General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109195822/https://www.ilga.gov/legislation/fulltext.asp?DocName=&SessionId=84&GA=97&DocTypeId=SR&DocNum=703&GAID=11&LegID=67106&SpecSess=&Session= |archive-date=January 9, 2022 |url-status=dead}}</ref> Mongwe wa baithutikaene koo e ne e le Ernest " Dutch " Morial, yo moragonyana a neng a nna ratoropo wa ntlha wa motho Montsho wa [[New Orleans]] .
Fa a sena go aloga, Boutte o ne a nna leloko la Sesole sa United States, a tsena Sekolo sa Baithuti ba Badiredi, koo a neng a nna wa bobedi mo setlhopheng sa batho ba le makgolo a mabedi le masome a mabedi. O ne a gololwa mo go faphegileng ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le bone ( 1954) ka maemo a go nna mokapotene, morago ga gore a romelwe kwa Jeremane. <ref name="FeldmanInghamFeldman1994" /> <ref name="ilga" />
O ne a nna mo tikologong ya batho ba Bantsho ba maemo a a fa gare ya [[Chatham-Avalon]] kwa Letlhakoreng le le kwa Borwa la Chicago mme a simolola go bereka kwa lebenkeleng la diritibatsi la lefelo leo le le bidiwang Lakeside Pharmacy. Ngwaga morago ga foo, ka kadimo ya madi a ka tshwarang $28,000, o ne a reka lebenkele leo. Mo dingwageng di le mmalwa fela, o ne a butse mafelo a masha a le mararo ka leina la Mabenkele a a Ikemetseng a Diritibatsi. O ne a nna moeteledipele ka bonako mo setlhopheng se se neng se gola sa bagwebi ba batho Bantsho kwa Chicago. <ref name="FeldmanInghamFeldman1994" />
== Banka ya Independence ==
Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro le bone (1964) , le borakgwebo ba bangwe ba le mmalwa ba batho Bantsho ba Chicago, o ne a tlhoma Banka ya Independence. Molekane wa gagwe yo motona e ne e le [[George E. Johnson]] yo Mogolo, motlhami wa kompone ya ditlolo le tsa tlhokomelo ya moriri e bidiwang [[:en:Johnson_Products_Company|Johnson Products]] ; bobedi joo ene le Boutte ba ne ba kgobegilwe marapo ke mathata a borakgwebo ba batho Bantsho ba neng ba lebane le one a go bona madi kwa dibankeng tse e neng e le tsa batho basweu. Kwa tshimologong, Johnson e ne e le modulasetulo wa banka mme Boutte e le mothusa-modulasetilo wa yone. Mme banka e ne ya simolola e raletse dikgwetlho, ka jalo ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro le borobabongwe( 1969) Boutte o ne a rekisa lebenkele la gagwe la diritibatsi mme a tswa mo go nneng mmeletsi wa banka go nna Tautona . Mo dingwageng di le tharo fela, dithoto tsa ga Independence di ne tsa gola go tswa mo go di Dolareng tsa America di le dimilone tse lesome le borataro( $16 million) go ya go tse masome a matlhano le botlhano ($55 million). Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le boraro (1973), e ne e le banka e tona go di feta tsotlhe e e neng e le ya bathobantsho kwa United States, mme ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le bosupa (1977), e ne ya bula ntlokgolo e ntšha ya di dolora di le dimilione di tse nne kwa borwa jwa Chicago. <ref name="FeldmanInghamFeldman1994" />
Independence e ne ya nna motlamedi wa dibanka tse dingwe tse di neng di laolwa ke batho Bantsho tse di nang le maemo a a kwa tlase a tsa madi. Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le borobabongwe( 1979), balaodi ba puso le puso ba ne ba e kopa gore e tseye dibanka tse pedi tse di sa diring sentle e leng Gateway National le Banka ya Guaranty le Trust. <ref>{{Cite news|author1=Robbins|title=Takeovers Lift Standing Of Largest Black Bank|url=https://www.nytimes.com/1979/07/24/archives/takeovers-lift-standing-of-largest-black-bank-black-bank-gains-with.html|date=July 24, 1979}}</ref> Boutte o ne a rulaganya se ka nako eo e neng e le kadimo e tona go gaisa tsotlhe e e kileng ya dirwa ke makalana a le mmalwa a batho ba Amerika—$12 . milione go ya kwa motlhaming wa dikarolo tsa dikoloi [[Borg-Warner]] —ka go kopanya setlhopha sa dibanka di le masome a robabobedi tse di neng di laolwa ke batho Bantsho le basadi. <ref>{{Cite news|author1=Howell|title=Who are the Blacks at the Top of the Money Industry?|date=November 1979|url=https://books.google.com/books?id=28sDAAAAMBAJ&dq=%22boutte%22&pg=PA158|publisher=Johnson Publishing Company}}</ref> Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bongwe (1981), Boutte o ne a tsaya bodulasetulo jwa banka mo go Johnson. <ref>{{Cite news|author1=Sloane|title=BUSINESS PEOPLE; President Named At Chicago Bank|url=https://www.nytimes.com/1981/02/09/business/business-people-president-named-at-chicago-bank.html|date=February 9, 1981}}</ref>
Ka ngwaga wa sekete, makgolo robabongwe le masome a robabobedi le borobabobedi (1988), Banka ya Independence – e jaanong e leng karolo ya kompone e e simolotseng e e tlhamilweng ke Boutte ya Indecorp – e ne ya itsise gore e reka Banka ya se chaba ya Chivago's Drexel , e le lekgetlo la ntlha banka e e neng e le ya batho-Bantsho e kile ya reka banka e e nang le batho ba basweu e e itshethetseng mo go tsa madi. <ref>{{Cite news|title=Indecorp Inc. announced an agreement Monday to acquire Drexel National Bank|url=https://www.upi.com/Archives/1988/07/18/Indecorp-Inc-announced-an-agreement-Monday-to-acquire-Drexel/5742585201600/|access-date=January 9, 2022|work=UPI|date=July 18, 1988|language=en}}</ref> Mmogo, Independence le Drexel di ne di na le dithoto tsa madi a kana tshwarang $227 . milione, mme seno se dira gore Indecorp e nne gape kompone e tona ya banka e e nang le batho Bantsho. <ref name="blackenterprise">{{Cite news|title=45 Great Moments in Black Business – No. 38: Indecorp Buys a $100 Million White-Owned Bank|url=https://www.blackenterprise.com/great-moments-in-black-history-no-38-indecorps-big-deal-buying-a-100-million-white-bank/|access-date=January 9, 2022|work=Black Enterprise|date=July 21, 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|title=COMPANY NEWS; Indecorp Acquires Drexel Holding|url=https://www.nytimes.com/1989/02/10/business/company-news-indecorp-acquires-drexel-holding.html|access-date=January 9, 2022|work=The New York Times|date=February 10, 1989}}</ref> O ne a atolosa tiro ya dibanka ka ditsela tse disha, go akaretsa le go tsamaisa kananyo ya madi a mafatshe a sele kwa [[Maemelong a difofane a sechaba a O'Hare .]] <ref name="chidefender">{{Cite news|title=Boutte to be eulogized|url=https://chicagodefender.com/boutte-to-be-eulogized-2130/|access-date=January 9, 2022|work=Chicago Defender|date=April 10, 2012}}</ref>
Mme mo tikologong e e sa tswang go tlosiwa melao ya dibanka, Indecorp e ne e na le bothata jwa go gaisana le dibanka tse ditona tsa batho basweu tse di ntseng di oketsega. Maiteko a go kopanya thekiso le Omnibanc Corp. ya Detroit e e neng e le ya batho Bantsho a ne a atlega ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le bone(1994). <ref name="blackenterprise" /> Ngwaga o o latelang, Indecorp e ne ya rekwa ke kompone ya ShoreBank mme dingwaga tsa yone di le masome a mararo le bongwe jaaka banka e e neng e le ya batho-Bantsho di ne tsa fela. <ref>{{Cite news|title=Shorebank in Deal to Buy Indecorp, the Nation's Top Black-Owned Bank|url=https://www.americanbanker.com/news/shorebank-in-deal-to-buy-indecorp-the-nations-top-black-owned-bank|access-date=January 9, 2022|work=American Banker|date=June 21, 1995}}</ref> Ka nako ya fa e ne e rekisiwa, Indecorp e ne e na le dithoto tse di akanyediwa go tshwara madi a ka na kang $279 milione. <ref>{{Cite news|last1=McGann|first1=Debbie Ann|title=The second bid gets the bank: what does Indecorp's proposed sale to Shorebank mean for African Americans? – Free Online Library|url=https://www.thefreelibrary.com/The+second+bid+gets+the+bank%3A+what+does+Indecorp's+proposed+sale+to...-a017788874|access-date=January 9, 2022|work=Black Enterprise|date=December 1, 1995}}</ref> [[:en:ShoreBank|ShoreBank]] e phutlhame ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome ( 2010 )ka ntlha ya ditatlhegelo ka nako ya Kwelotlase e tona ya Itsholelo. <ref>{{Cite news|url=https://abcnews.go.com/Business/wireStory?id=11449393|title=Regulators Close Chicago's ShoreBank|date=August 20, 2010|access-date=2010-08-20|last1=Selyukh|first1=Alina|work=ABC News}}</ref>
== Bolweladitshwanelo le dipolotiki ==
Boutte e ne e le morotloetsi yo tlhaga wa mokgatlho wa ditshwanelo tsa baagi le dikgatlhego tsa Maaforika a kwa Amerika. Ka dingwaga tsa bo sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro (1960), o ne a etelela pele setlhopha sa borakgwebo ba Chicago ba ba neng ba kokoanya madi a ka tshwarang $55,000 go tshegetsa Bokopano jwa Boeteledipele jwa Bokeresete jwa kgaolo ya Borwa le tiro ya ga [[Martin Luther King Jr]]. <ref name="blackpast" />
Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a supa le bobedi ( 1972), e ne e le morulaganyi le ramatlotlo wa Kopano ya Bosetšhaba ya Sepolotiki ya batho Bantsho, e e neng ya tlisa batho ba le dikete dirobabobedi kwa [[Gary]], [[Indiana]] ka se se bidiwang, "ka ditsela tse dintsi,e ne e le setlhoa sa motlha wa Black Power" <ref>{{Cite news|title=What Time Is It?: Black Lives Matter, the Gary Convention and Electoral Politics|url=https://truthout.org/articles/what-time-is-it-black-lives-matter-the-gary-convention-and-electoral-politics/|access-date=January 9, 2022}}</ref> Kopano e ne ya ntsha Gary Declaration , e e neng a ko pa Bantsho ba Amerika "go kopanya le go rulaganya seabe sa rona sa Bantsho jaaka baeteledipele mo kgaratlhong ya sechaba se sešha. Go amogela kgwetlho ke go ya kwa dipolotiking tse di ikemetseng tsa batho Bantsho...Ditso di re tlogele re sena boikgethelo. Dipolotiki tsa batho basweu ga di a tlisa e bile ga di ka ke tsa tlisa diphetogo tse re di tlhokang." <ref>{{Cite news|title=Unity Without Conformity: National Black Political Convention blazes new trails for 1972 and beyond|url=https://books.google.com/books?id=N9oDAAAAMBAJ&dq=%22alvin+boutte%22&pg=PA48|access-date=January 9, 2022}}</ref>
E ne e le molekane wa nako e telele wa ga Moruti [[Jesse Jackson]], a direla mo khuduthamageng ya ntlha ya [[:en:Rainbow/PUSH|Operation PUSH]] mme moragonyana a nna modulasetilo wa yone. Gape e ne e le mothusa Tautona wa Liki ya Ditoropo tsa Chicago, e bile e le mokgobokanyi wa madi wa mokgatho wa Chicago [[:en:NAACP|NAACP]] . <ref name="FeldmanInghamFeldman1994" /> <ref name="naacp" />
Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le bosupa (1977), Boutte e ne e le mongwe wa barulaganyi ba Komiti ya Ratoropo wa batho Montsho, e e neng ya leka go tlhama thulaganyo e e sa tlhomamang go bona gore ke mang yo o tla nnang ntlhopheng yo o nonofileng go gaisa. E tlhamilwe mo dibekeng tse di latelang morago sa loso lwa ga ratoropo wa nako e telele Richard J. Daley . Go tlhotlheletsa ga sepolotiki go ne ga thibela Wilson Frost, Tautona wa nakwana wa Lekgotla la Toropo ya Chicago, maemo a go nna ratoropo wa nama o sa tshwere, e leng selo se batho Bantsho ba le bantsi ba neng ba se tsaya e le tiro ya semorafe . Boutte e ne e le modulasetilommogo wa komiti ya go tlhopha le moeteledipele wa badiri le Mopalamente wa kamoso [[Charles Hayes]] . Kwa tshimologong Boutte o ne a tsewa e le motho yo o ka tlhophiwang go nna ratoropo, mme o ne a gogela leina la gagwe morago gore le se ka la akanyediwa. <ref>{{Cite book |last=Travis |first=Dempsey J. |date=1989 |title=Harold, the People's Mayor: An Authorized Biography of Mayor Harold Washington |url=https://archive.org/details/haroldpeoplesmay0000trav/page/102/mode/2up?q=boutte&view=theater |publisher=Urban Research Press |isbn=978-0-941484-08-4 |location=Chicago |page=102 |access-date=January 9, 2022}}</ref> Komiti e ne ya tlhopha [[Harold Washington]], mme kwa bofelong o ne a gana go tsenelela ditlhopho . Washington o ne a tsenelela ditlhopho tsa Khonkerese, a fenya ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi (1980) le ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bobedi (1982).
Fela morago ga ditlhopho tsa boeletso tsa ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bobedi (1982 ), Boutte e ne e le motho wa ntlha yo o neng a atamelwa go thusa ka madi a go tsamaisa thulaganyo ya go tlhophiwa ga ratoropo wa Washington. O ne a itlama go kgobokanya $50,000; Washington o ne a itsise gore o batla go nna ntlhopheng malatsi a le mmalwa moragonyana. <ref>[[:en:Alvin_J._Boutte#CITEREFTravis1989|Travis 1989,]] p. 153.</ref>Boutte o ne a tsewa e le motho wa botlhokwa mo letsholo la gagwe, le le neng la felela ka go tlhophiwa ga gagwe jaaka ratoropo wa ntlha wa motho Montsho. <ref>{{Cite journal |last=Marable |first=Manning |date=September 1985 |title=Black Power in Chicago: An Historical Overview of Class Stratification and Electoral Politics in a Black Urban Community |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/048661348501700309 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=17 |issue=3 |pages=157–182 |doi=10.1177/048661348501700309 |issn=0486-6134 |s2cid=154850027 |url-access=subscription}}</ref>
Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le boraro (1993), Boutte e ne e le karolo ya setlhopha sa borakgwebo ba ba neng ba tlisa [[Nelson Mandela]] yo o a neng a satswa go gololwa kwa Chicago go kgobokanya madi a Bokopano jwa Bosetšhaba jwa Aforika . <ref name="ilga" />
Boutte e ne e le leloko la khuduthamaga ya Thuto ya Chicago go tloga ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro le borobabongwe( 1969 ) go ya go ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le bone (1974). ''Kuranta ya Chicago Tribune'' e ne ya mo tlhalosa fa a tlhomiwa jaaka "'motlhabani yo o itekanetseng' yo o nang le tumelo e e nonofileng ka ga go tokafatsa thuto ya bana ba batho bantsho kwa Chicago." <ref name="chitrib" /> Moragonyana mo pakeng ya gagwe, o ne a leka go tlogela tiro ya gagwe, a umaka maikarabelo a gagwe a kgwebo, mme Ratoropo Richard J. Daley o ne a gana go amogela go ithola tiro ga gagwe. E ne e le karolo ya setlhopha sa kgololesego mo khuduthamageng, mme a supa go kgobega marapo ka dikgaratlho tsa maatla mo teng ga khuduthamaga.<ref>{{Cite news|last1=Herman|first1=Edith|title=Daley refuses school board resignation|url=https://www.newspapers.com/clip/92188445/chicago-tribune/|access-date=January 9, 2022|work=Chicago Tribune|date=April 24, 1973|pages=29}}</ref>
== Dikgatlhego tsa baagi le tsa kgwebo ==
Boutte o ne a le matlhagatlhaga mo mekgatlhong e le mentsi ya baagi ba Chicago, a nna mo dikhuduthamageng tsa [[:en:Chicago_Symphony_Orchestra|Chicago Symphony Orchesta]] le YMCA ya Metropolitan Chicago, mmogo le go nna mothusa modulasetilo wa lekalana la [[:en:Better_Business_Bureau|Better Business Bureau]] . Mo kgwebong, e ne e le leloko la khuduthamaga ya Kompone ya [[:en:Johnson_Products_Company|Johnson Products]] le ya [[Chicago Metropolitan Mutual Assurance|Chicago]] Metropolitan Mutual Assurance dikgwebo tseno ka bobedi e le tsa batho Bantsho kwa Chicago, mmogo le Difofane tsa Midway le [[:en:Blue_Cross_Blue_Shield_Association|Blue Cross Blue Shield Illinois]] . <ref name="naacp" /> <ref>{{Cite web |title=Alvin J. Boutte, Sr. |url=https://www.thehistorymakers.org/biography/alvin-j-boutte-sr |access-date=January 9, 2022 |website=The HistoryMakers |language=en}}</ref> <ref name="chidefender" /> Boutte e ne e le karolo ya setlhopha sa borakgwebo ba batho Bantsho ba Chicago go beeletsa mo Stellar Continental Cable, e leng thulaganyo ya setshwantsho sa motshikinyego ya pele. <ref>{{Cite news|title=Business|url=https://books.google.com/books?id=giy81axAIT8C&dq=%22alvin+j.+boutte%22&pg=PA180|journal=Ebony|date=August 1983}}</ref>
== Botshelo jwa gawe ==
Boutte o ne a nyala Barbara Gonzaque, yo a neng a kopana le ene kwa Xavier. Ba ne ba nna le bana ba le bane, basetsana e bong Janice le Jeanette le basimane e bong Gregory le Alvin, Jr. <ref name="ilga" /> Lelwapa leno ke la tumelo ya Katoliki . <ref>{{Cite web |title=Alvin J. Boutte, Sr.'s Biography |url=https://www.thehistorymakers.org/biography/alvin-j-boutte-sr |access-date=2026-06-25 |website=The HistoryMakers |language=en}}</ref>
Alvin Boutte o tlhokafetse ka kgwedi ya Moranang e rongwa, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi ( 2012) kwa legaeng la gagwe kwa [[Hazel Crest]], kwa [[Illinois]], a le dingwaga di le masome a robabobedi le bobedi <ref>{{Cite news|last1=Wright|first1=Danielle|title=Business Leader Alvin Boutte Sr. Has Died|url=https://www.bet.com/article/jzmfca/business-leader-alvin-boutte-sr-has-died|access-date=January 9, 2022|date=April 3, 2012|archivedate=June 9, 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250609051437/https://www.bet.com/article/jzmfca/business-leader-alvin-boutte-sr-has-died}}</ref> Motlholagadi wa gagwe e bong Barbara o ne a tlhokafala ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bosupa (2017). <ref>{{Cite news|last1=Megan|first1=Graydon|title=Barbara Boutte, Chicago teacher active in civic affairs and business, dies at 86|url=https://www.chicagotribune.com/news/obituaries/ct-barbara-boutte-obituary-met-20170726-story.html|date=July 26, 2017}}</ref>
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Pages with unreviewed translations]]
qxplrypszn1vfhdmivvslpjiz9i8x3o
Mbosso
0
15143
55877
55405
2026-09-29T10:02:14Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55877
wikitext
text/x-wiki
'''Mbwana Yusuf Kilungi''' ( o tshotswe ka 3 Phalane 1995 <ref name="osoro" /> ), yo o itsegeng ka leina la gagwe la seema '''Mbosso Khan''', ke moopedi le mokwadi wa dipina wa kwa [[Tanzania]] yo o belegweng kwa Kibiti, [[Pwani Region]]. Ga jaana o nna kwa [[Dar es Salaam]] . <ref name="osoro">{{Cite web |last=Osoro |first=Yul Vincent |date=2021-03-01 |title=Mbosso bio: real name, wife, parents, house, cars, latest songs |url=https://www.tuko.co.ke/404166-mbosso-bio-real-wife-parents-house-cars-latest-songs.html |access-date=2021-04-17 |website=Tuko.co.ke - Kenya news. |language=en}}</ref>O itsege thata ka dipina tsa gagwe tsa "Nadekezwa" le "Hodari", tse di ileng tsa fenya Video of the Year kwa HiPipo Awards 2019.[ <ref>{{Cite web |date=2019-03-17 |title=Mbosso wins 'Tanzania Video of the Year' award with 'Hodari' song |url=https://dailyactive.info/2019/03/17/mbosso-wins-tanzania-video-of-the-year-award-with-hodari-song/ |access-date=2020-11-11 |website=Daily Active |language=en-US |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422090414/https://dailyactive.info/2019/03/17/mbosso-wins-tanzania-video-of-the-year-award-with-hodari-song/ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Serem |first=Queen |date=2019-01-02 |title=Katoto hodari! Mbosso exclusively reveals secret to making hitsongs |url=https://mpasho.co.ke/katoto-hodari-mbosso-exclusively-reveals-secret-to-making-hit-songs/ |access-date=2021-04-17 |website=Mpasho News |language=en-GB}}</ref> Mbosso o ne a golola alebamo ya gagwe ya ntlha ya studio, Definition of Love, ka Mopitlo 2021. <ref name=":0">{{Cite web |last=Jasper |first=Kevin |title=Mbosso – Definition of Love Album DOWNLOAD {{!}} NaijaVibes |url=https://www.naijavibes.com/album-ep/mbosso-definition-of-love-album/ |access-date=2021-04-17 |language=en-GB |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417101707/https://www.naijavibes.com/album-ep/mbosso-definition-of-love-album/ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Mbosso Announces New Album Release Date - News {{!}} Mdundo.com |url=https://mdundo.com/news/26683 |access-date=2021-04-17 |website=mdundo.com |language=en}}</ref>
== Botshelo jwa pele ==
Mbosso o belegwe le go golela kwa Masai Boya, torotswana ya kwa Tanzania ka 3 Phalane 1995. Mmaagwe ke Hadija Salom Kikaali, mme rraagwe ke Yusufu Mbwana Kilungi.. <ref>{{Cite web |date=2020-06-14 |title=Mbossoo Biography, Girlfriend, Son, WCB, Car and Age |url=https://ralingo.com/mbosso-biography-girlfriend-son-wcb-car-and-age/ |access-date=2021-04-17 |website=RALINGO |language=en-US}}</ref>
== Tiro ya gagwe ==
Mbosso o simolotse tiro ya gagwe ya kopelo e le mongwe wa leloko la Yamoto Band fa gare ga 2013 le 2015. <ref>{{Cite web |date=2018-03-21 |title=WCB's Mbosso reveals why Yamoto Band was scraped off |url=https://www.pulselive.co.ke/entertainment/mbosso-wcbs-mbosso-reveals-why-yamoto-band-was-scraped-off/p12tzvf |access-date=2021-04-17 |website=Pulse Kenya |language=en}}</ref> Ka nako eo leina la gagwe e ne e le "Maromboso". <ref>{{Cite web |last=Kwach |first=Julie |date=2017-12-19 |title=Yamoto Band Members and Their Names |url=https://www.tuko.co.ke/260876-yamoto-band-members-their-names.html |access-date=2021-04-17 |website=Tuko.co.ke - Kenya news. |language=en}}</ref> Setlhopha se ne sa bidiwa setlhopha se se gaisitseng dingwe ka 2015 kwa Kilimanjaro Music Awards. Setlhopha seo se ne sa phatlalala ka 2015. <ref>{{Cite web |last=Mwangesha |first=Mkala |title=Yamoto band splits up! Here are the issues behind the cold break-up |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/showbiz/2001247462/yamoto-band-splits-up-here-are-the-issues-behind-the-cold-break-up |access-date=2020-11-26 |website=Standard Entertainment and Lifestyle |language=en}}</ref>
Ka 2018 Mbosso o ne a ikgolaganya le [[WCB Wasaf]]<nowiki/>i, <ref>{{Cite web |title=From Yamoto band to WCB: Mbosso |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/the-beat/from-yamoto-band-to-wcb-mbosso-2621904 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417102605/https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/the-beat/from-yamoto-band-to-wcb-mbosso-2621904 |archive-date=April 17, 2021 |access-date=2021-04-17 |website=The Citizen |language=en}}</ref> kompone ya dikopelo e e e tlhamilweng ke [[Diamond Platnumz]] koo a neng a simolola gape tiro ya gagwe ya bodiragatsi e le mo ema nosi. A golola dipina a akaretsang "Maajabu", "Picha Yake", "Tamu" le "Tamba". <ref>{{Cite web |date=2020-03-30 |title=Mbosso releases new amorous single 'Tamba' {{!}} SoundcityTV Africa |url=https://soundcity.tv/music/mbosso-releases-new-amorous-single-tamba/ |access-date=2021-04-17 |website=SoundcityTV Africa {{!}} Powered by Music from South Africa, Bongo, Nigeria, Ghana, Kenya, UK, USA and across Soundcity Africa}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Mbosso Is The Real Comeback Story! |url=https://lit360.africa/mbosso-is-the-real-comeback-story/ |access-date=2021-04-17 |website=Lit360 |language=en-US |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417104338/https://lit360.africa/mbosso-is-the-real-comeback-story/ |url-status=dead}}</ref>
Ka 2020, Mbosso o ne a fitlhelela babeeletsi ba le milione mo [[YouTube]], a nna mongwe wa baopedi ba bane ba Tanzania ba ba nang le babeeletsi ba feta milione. O ne a newa Sekgele sa Gauta sa YouTube. <ref>{{Cite web |title=Mbosso hits 1 million subscribers on YouTube, awarded golden plaque |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/news/2001384173/mbosso-hits-1-million-subscribers-on-youtube-awarded-golden-plaque?amp=1}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2020-08-26 |title=WCB's Mbosso joins the millionaires club, receives the Golden Plaque (Photos) |url=https://www.pulselive.co.ke/entertainment/mbosso-joins-list-of-4-tanzanian-artistes-with-over-1-million-subscribers-photos/w8c1hvk |access-date=2021-04-17 |website=Pulse Kenya |language=en |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417103915/https://www.pulselive.co.ke/entertainment/mbosso-joins-list-of-4-tanzanian-artistes-with-over-1-million-subscribers-photos/w8c1hvk |url-status=dead}}</ref>
Ka 2021, Mbosso o ne a golola alebamo ya gagwe ya ntlha ya studio, Definition of Love. <ref name=":0" /> E ne ya gololwa ka 9 Mopitlwe mme e ne e na le baopedi ba ba jaaka Diamond Platnumz, Njenje Band, Mr Flavour, Rayvanny, Liya, Darassa, Spice Diana le Baba Levo. . <ref>{{Cite web |date=2021-03-09 |title=MUSIC: Mbosso - Definition Of Love (ALBUM) |url=https://www.ghgossip.com/music-mbosso-definition-of-love-album/ |access-date=2021-04-17 |website=GhGossip |language=en-AU |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417103925/https://www.ghgossip.com/music-mbosso-definition-of-love-album/ |archive-date=2021-04-17 |url-status=dead}}</ref>
Mbosso o ne a ntsha EP ya gagwe ya ntlha ka Ngwanatsele 2022, e e bidiwang Khan, e e neng ya tlhalosiwa ke Peter Choge go tswa kwa Music In Africa jaaka kgobokanyo e ntle ya dipina tsa lorato tsa marato. <ref>{{Cite web |date=2022-11-16 |title=Tanzania's Mbosso releases Khan EP |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/tanzanias-mbosso-releases-khan-ep |access-date=2023-12-27 |website=Music In Africa |language=en}}</ref>
EP eno gape ke nngwe ya di-EP tsa kwa Tanzania tse di neng di tsamaisiwa thata mo [[Boomplay]], e na le go feta dimilione di le 50 tsa di-streams mo seraleng seno. <ref>{{Cite web |date=2023-02-20 |title=Khan EP By Mbosso Makes A New Record On Boomplay {{!}} East Africa |url=https://notjustok.com/eastafrica/news/khan-ep-boomplay-streams/ |access-date=2023-12-27 |website=Latest East African & Bongo Flava Music, Songs & Video - Notjustok |language=en-US}}</ref>
Ka 2023, Mbosso o ne a nna mongwe wa bataki ba le mmalwa ba Tanzania ba ba neng ba tshwara melatswana e le dimilione di le 200 mo Boomplay. <ref>{{Cite web |date=2023-05-25 |title=Mbosso Collects 200 Million Streams On Boomplay {{!}} Notjustok East Africa |url=https://notjustok.com/eastafrica/news/mbosso-200-million-streams-boomplay/ |access-date=2023-12-27 |website=Latest East African & Bongo Flava Music, Songs & Video - Notjustok |language=en-US}}</ref>
== Metswedi ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Batho ba ba tshelang]]
kqb0cltourlj8z3y4dt3338536dn4ve
B. Scott
0
15148
55844
55325
2026-09-29T00:29:05Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55844
wikitext
text/x-wiki
'''Brandon Scott Sessoms''', yo o itsegeng thata ka leina la '''B. Scott''' (yo o tshotsweng ka kgwedi ya Mopitlo a tlhola malatsi a le masome a manedi le bongwe, ka ngwaga wa 1981), ke motho yo o tumileng mo setshwantsong sa motshikinyego wa Amerika, motshwari wa dipontsho tsa radio le [[:en:Internet_celebrity|motho yo o tumileng mo maranyaneng]] yo o itsegeng ka ditshwantso tse di tshikinyegang tsa bone tsa [[:en:YouTube|YouTube]] le lefelo la maranyane la bone, LoveBScott.com.<ref>Woods, Meghan E. (March 5, 2007) [http://www.dailytarheel.com/2.1525/1.164622 Daily Tar Heel ''UNC alum becomes Internet celebrity'']</ref> Gape ke morulaganyi yo o nang le seabe mo The Glam Network, le mokwadi wa dikgakololo tsa ''Buka ya dikgang ya Ebony'' .<ref name=":1">[http://www.huffingtonpost.com/2013/07/01/bscott-bet-awards_n_3528431.html B. Scott, Host Of BET Awards Pre-Show, Allegedly Told To Remove Makeup, Heels By Network (UPDATE)]</ref>
Scott, yo e leng [[:en:Transgender|motho yo o fetotseng bong]] jwa gagwe mme e bile [[:en:Non-binary|e se monna kgotsa mosadi]] fela,<ref name=":5">Holmes, Juwan J. (March 13, 2021). [https://www.lgbtqnation.com/2021/03/b-scott-becoming-first-trans-non-binary-person-host-produce-show-bet/ "B. Scott is becoming the first trans non-binary person to host & produce a show on BET".] ''[[:en:LGBTQ_Nation|LGBTQ Nation]]''. Retrieved March 14, 2021.</ref> o tumile thata mo maranyaneng ka ntlha ya [[:en:Video_blog|ditshwantso tse di tshikinyegang tse a di dirang]] le lefelo la gagwe la maranyane.<ref>Broadway, Donna (August 10, 2009) The Baltimore Times ''The Man Behind the Media Empire {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912060713/http://baltimoretimes-online.com/index.php?option=com_content&task=view&id=668&Itemid=61|date=2009-09-12}}''</ref> Scott o kile a botsolotsa batho ba ba tumileng jaaka [[:en:Mariah_Carey|Mariah Carey]], [[:en:Ne-Yo|Ne Yo]], [[:en:Chaka_Khan|Chaka Khan]], [[:en:Aubrey_O'Day|Aubrey O’Day]] le [[:en:Ashanti_(entertainer)|Ashanti]]. Gape o kile a tlhagelela mo metsweding e megolo ya dikgang le boitlosobodutu, a tlhagelela mo lenaneong la [[:en:The_Tyra_Banks_Show|The Tyra Banks Show]] <ref name=":6">[http://www.queerty.com/wherein-b-scott-goes-on-tyra-to-tell-new-yorkers-they-dress-like-crap-20100222/ "Queerty: Wherein B. Scott Goes On Tyra To Tell New Yorkers They Dress Like Crap"]</ref>le mo mananeong a a bontshiwang ke [[:en:Oxygen_(TV_channel)|Oxygen]] le [[:en:BET|BET]].<ref name=":1" /><ref name=":7">"B. Scott Joins Hair Battle Spectacular as a Guest Judge"</ref>
== Botshelo jwa pele ==
Scott o ne a tsholelwa kwa [[:en:Franklin,_Virginia|Franklin, Virginia]], mme a godisediwa kwa [[:en:Hertford_County,_North_Carolina|Hertford County, North Carolina]], ke batsadi ba ba neng ba na le lotso lwa [[:en:African-American|Maaforika a Amerika]], [[:en:Irish_people|Ba-Ireland]], [[:en:Jew|Bajuta]] le batho ba [[:en:Meherrin|Meherrin]].<ref name=":2">Chen, Sophia (7 April 2008). [https://web.archive.org/web/20250622075912/https://yaledailynews.com/blog/2008/04/07/b-scott-ostracized-pressured-inspired/ "B. Scott: Ostracized, pressured, inspired".] ''[[:en:Yale_Daily_News|Yale Daily News]]''. Retrieved 26 August 2019.</ref> Fa Scott a ne a le mo dingwageng tsa bolesome, o ne a tlhophiwa go tsena [[:en:North_Carolina_School_of_Science_and_Mathematics|North Carolina School of Science and Mathematics]], e leng sekolo sa puso sa bonno sa dingwaga di le pedi sa bana ba ba nang le bokgoni jo bogolo le kgatlhego mo dipalong le mo saenseng, se se kwa [[:en:Durham,_North_Carolina|Durham, North Carolina.]]<ref name=":2" />
Morago ga go aloga kwa sekolong seo ka ngwaga wa 1999, Scott o ne a tsena kwa [[:en:University_of_North_Carolina_at_Chapel_Hill|University of North Carolina at Chapel Hill]] mme mo ngwageng wa bobedi wa dithuto tsa bone [[:en:Came_out|ba ne ba itsise]] batho gore ke [[:en:Gay|motho yo o ratang batho ba bong jo bo tshwanang le jwa gagwe]].<ref name=":3">[https://www.youtube.com/watch?v=pyaqyl4Mh6k#at=142 My Coming Out Story] by B. Scott</ref> Ba ne ba tlhalosa mo setshwantsong se se tshikinyegang sa bone sa marayane gore pele ga moo ba ne ba na le maikutlo a a rileng ka bong jwa bone mme ba sa ntse ba [[:en:Questioning_(sexuality_and_gender)|ipotsa]] gore ba kgatlhegela bomang. Le fa go ntse jalo, fa ba ne ba le mo ngwageng wa bobedi ba ithutela dithuto tse di [[:en:Pre-med|baakanyetsang go nna ngaka]], monna o ne a ba suna lekgetlo la ntlha ka lorato, mme seo sa dira gore ba lemoge gore ba kgatlhegela banna le gore Ba ne ba dirisa dithuto tse di boima tsa go baakanyetsa go nna ngaka go itaya mogopolo mo kgannyeng ya bong jwa bone.<ref name=":3" />
Ba ne ba emisa maiteko a go nna ngaka go tswa mo go lemogeng gore e ne e le selo se ba neng ba se itaya tsebe.<ref name=":3" />Scott o ne a aloga ka 2002 ka setlankana se segolwane sa B.A. mo [[:en:Psychology|Thutong ya Tlhaloganyo.]]<ref>[https://web.archive.org/web/20081207192146/http://regweb.unc.edu/stats/deans/deanlistweb009.html "UNC Dean's List Fall 2000"]. Archived from [http://regweb.unc.edu/stats/deans/deanlistweb009.html the original] on 2008-12-07. Retrieved 2008-12-17.</ref> Scott o ne a fudugela kwa [[:en:Washington,_D.C.|Washington, D.C]]., kwa ba neng ba bereka ka nakwana e le [[:en:Realtor|morekisi wa matlo]] yo o nang le tetla ya semmuso, mo lefelong la [[:en:Capitol_Hill|Capitol Hill]].
Ka kgwedi ya Seetebosigo, ka ngwaga wa 2005, Scott o ne a fudugela kwa [[:en:Los_Angeles,_California|Los Angeles,]] [[:en:Los_Angeles,_California|kwa California]], kwa ba neng ba tswelela ka tiro ya [[:en:Real_estate|thekiso ya matlo]] le go [[:en:Interior_designer|rulaganya kafa teng ga matlo le dikago]]. E ne e le ka nako eno fa ba neng ba simolola go kgatlhegela dikgwebo tsa boitlosobodutu, mme ba ne ba bereka ka nakwana mo [[:en:Print_ad|dipapatsong tse di gatisiwang]], e le motshwantshi wa diaparo.
== Ditshwantso tse di tshikinyegang tsa maranyane le LoveBScott.com ==
Ka kgwedi ya Ferikgong e tlhola letsatsi, ka ngwaga wa 2007, Scott o ne a simolola LoveBScott.com, e e neng e itebagantse thata mo dikarolong di le tlhano tsa [[:en:Pop_culture|ngwao e e ratwang ke batho ba le bantsi]]: dikgang tsa [[:en:Celebrity|batho ba ba tumileng]], [[:en:Fashion|meaparo]], moopelo, botshelo jwa bosigo le boitlosobodutu jo bongwe jo bo farologaneng. Maikaelelo e ne e le go bua ka boitlosobodutu le dikgang tsa batho ba ba tumileng ka tsela e e bontshang dilo ka matlhakore a a siameng. Leina la lovebscott.com le ne la tlhophiwa ka maikaelelo a go fa lefelo leo la maranyane botho jo bo bonalang sentle, le go bontsha pono e e siameng ka botshelo.<ref name=":4">Ochalla, Bryan (October 20, 2009) The Advocate ''[http://www.advocate.com/Arts_and_Entertainment/Media/Don__39;t_Call_Him_The_Next_RuPaul/ Don't Call Him The Next RuPaul]''</ref>
Ka kgwedi ya Motsheganong, ka ngwaga wa 2007, B. Scott o ne a simolola go tsenya ditshwantso tse di tshikinyegang tsa [[:en:YouTube|YouTube]] mo lefelong la bone la maranyane gore ba kgone go golagana ka namana le babadi ba bone. Ditshwantso tse di tshikinyegang tseo di ne di akaretsa megopolo ya bone, dikgang tsa batho ba ba tumileng, ditshwantsho tsa ditiragalo tsa kopelo, dikakgelo ka dipolotiki, dipotso le dikarabo le batho ba ba tumileng, le melaetsa ya go kgothatsa babogedi. Ditshwantso tse di tshikinyegang tseo di ne di dirwa kwa ntlong ya bone kwa Los Angeles. Lefelo la bone la YouTube le na le balatedi ba ba fetang dikete di le masome a robongwe, mme se fentse dikgele di le mmalwa ka ntlha ya palo ya batho ba ba se bogelang le ba ba se latelang.<ref>[https://web.archive.org/web/20081225141504/http://jamaicaobserver.com/magazines/TeenAge/html/20080107T210000-0500_131142_OBS_IN_CASE_U_MISSED_IT_.asp "A New Internet Celebrity has Risen".] Archived from [http://jamaicaobserver.com/magazines/TeenAge/html/20080107T210000-0500_131142_OBS_IN_CASE_U_MISSED_IT_.asp the original] on 2008-12-25. Retrieved 2008-12-17.</ref> Scott o ne a fenya sekgele sa Blog ya Setshwatso se se tshikinyegang e e Gaisang kwa Black Weblog Awards <ref>[https://web.archive.org/web/20090106143227/http://www.blackweblogawards.com/blog/2008/09/04/and-the-award-goes-to-2/ ""Best Video Blog"]". Archived from [http://www.blackweblogawards.com/blog/2008/09/04/and-the-award-goes-to-2/ the original] on 2009-01-06. Retrieved 2009-03-17.</ref>ka ngwaga wa 2007 le ka ngwaga wa 2008. Ka kgwedi ya Ferikgong, ka ngwaga wa 2008, Scott o ne a nna mongwe wa badirammogo le YouTube.
Ka ngwaga wa 2009, ba ne ba simolla ''The B. Scott Show'', e leng lenaneo la maranyane la dipuisano le boitlosobodutu jo bo farologaneng, le le neng le tsamaya ka nako e le nngwe le ditshwantso tse di tshikinyegang tsa bone tsa pele tsa maranyane. Batho ba ba neng ba botsolodiwa mo lenaneong leo ba ne ba akaretsa batho ba ba tumileng le batho ba ba botlhokwa mo setšhabeng sa [[:en:LGBT|LGBT]]. Dipotso le dikarabo di ne di tshwarelwa kwa gae ga Scott mme di bo di phasaladiwa mo seteisheneng sa bone sa YouTube le mo lefelong la bone la maranyane.<ref name=":4" />
Batho ba ba tumileng ba Scott a ileng a ba botsolotsa ba akaretsa [[:en:Ne-Yo|Ne Yo]], [[:en:Ashanti_(entertainer)|Ashanti]], [[:en:Eva_Marcille|Eva Marcille]], [[:en:LeToya_Luckett|LeToya Luckett]] wa [[:en:Destiny's_Child|Destiny's Child]], [[:en:Mariah_Carey|Mariah Carey]], [[:en:Jordin_Sparks|Jordin Sparks]] le [[:en:Rozonda_Thomas|Chilli]] wa [[:en:TLC_(band)|TLC]]. Seteishene sa Scott sa YouTube se ne sa dira gore batho ba le bantsi ba ba tumileng ba lemoge tiro ya bone. Ka ngwaga wa 2007, mongwadi wa ditshwantso tse di tshikinyegang tse di tumileng mo maranyaneng, [[:en:Perez_Hilton|Perez Hilton]], o ne a bitsa Scott “Motho yo mosha yo ke mo ratang thata mo YouTube.”<ref>[https://web.archive.org/web/20081225132054/http://www.lovebscott.com/2007/11/05/in-case-you-guys-thought-i-was-crazy/ "Perez Hilton's Favorite New YouTuber"]. Archived from [http://www.lovebscott.com/2007/11/05/in-case-you-guys-thought-i-was-crazy the original] on 2008-12-25. Retrieved 2008-12-17.</ref>
Mo godimo ga moo, ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le lesome le borobongwe, ka ngwaga wa 2009, [[:en:Jamie_Foxx|Jamie Foxx]], yo o kileng a fenya sekgele sa [[:en:Academy_Award|Academy Award]], o ne a bua mo seteisheneng sa gagwe sa [[:en:Sirius_Satellite_Radio|Sirius Satellite Radio]] se se bidiwang [[:en:The_Foxxhole|The Foxxhole]] a re o rata B. Scott, gore Scott o kgatlha thata, le gore tebego ya bone e tshwana le motswako wa Prince, Rosario Dawson le Lenny Kravitz. Pako eno e Scott a neng a sa e kopa e ne ya thusa gore tiro ya bone e itsewe ke batho ba bantsi le go feta.<ref>Arceneaux, Michael (August 27, 2009) The Root ''[http://www.theroot.com/views/love-b-scott Loving Gender Bending Internet Personality B. Scott]''</ref>
== Radio ==
Ka kgwedi ya Moranang, ka ngwaga wa 2010, ba ne ba simolola go tshwara ''The B. Scott Show'' mo lefelong la go phatlalatsa la ga [[:en:Jamie_Foxx|Jamie Foxx]] se se bidiwang [[:en:The_Foxxhole|The Foxxhole]], mo [[:en:Sirius_XM_Satellite_Radio|seromamoweng sa Sirius XM Satellite]]. Moeng wa ntlha mo lenaneong leo e ne e le [[:en:Michelle_Williams_(singer)|Michelle Williams]], yo pele e neng e le leloko la setlhopha sa [[:en:Destiny's_Child|Destiny's Child]].<ref>All Radio News''[http://allradionews.com/2010/04/20/cross-dressing-celeb-blogger-b-scott-premieres-radio-show-on-jamie-foxxs-foxxhole-radio/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100425055155/http://allradionews.com/2010/04/20/cross-dressing-celeb-blogger-b-scott-premieres-radio-show-on-jamie-foxxs-foxxhole-radio/|date=2010-04-25}}''</ref>
Lenaneo le le ne le phatlaladiwa ka Mosupologo bosigo ka nako ya borobongwe, go ya ka nako ya kwa botlhaba jwa United States, mo Sirius 106 le XM 149.<ref>http://lovebscott.com/radio/<nowiki/>B. Scott</ref> Go ne ga itsisiwe ka lefelo la maranyane la [[:en:Twitter|Twitter]] gore Scott o tla emisa lenaneo la radio ka ntlha ya mabaka a botho.
== Setshwantso sa motshikinyego ==
Ka ngwaga wa 2010, Scott o ne a tlhagelela mo [[:en:The_Tyra_Banks_Show|The Tyra Banks Show]] <ref name=":6" />mo karolong e e bidiwang “Ambush Stranger Makeovers”, mme gape a tlhagelela mo [[:en:Hair_Battle_Spectacular|Ntwa ya Moriri e e Kgatlhang]] ya [[:en:Oxygen_(TV_channel)|Oxygen]] <ref name=":7" /> e le moatlhodi wa moeng. Pele ga ditlhagelelo tse, Scott e ne e le mongwe wa batho ba ba neng ba nna le seabe se se kgethegileng mo Extra. Scott gape o ne a tlhagelela mo karolong e e bidiwang “Too Hot to Handle”, e leng karolo ya bobedi ya setlha sa bobedi sa Chef Roblé & Co. sa ngwaga wa 2013, se se neng se bontshiwa mo Bravo.
=== Dikganetsano tsa BET Awards tsa ngwaga wa 2013: 106 & Kganetsano ya Pele ga Pontsho ya lefelo la itlosobodutu ===
Ka ngwaga wa 2013, Scott o ne a bereka e le mmegi wa mo [[:en:Red_carpet|khapeteng e khibidu]] mmokgwa wa go apara kwa dikgeleng tsa [[:en:BET_Awards_2013|2013 BET]] : 106 & Park Pre Show.<ref name=":8">[http://www.lovebscott.com/news/b-scott-files-multi-million-dollar-gender-identity-discrimination-lawsuit-against-bet-and-viacom-court-documents-personal-statement B. Scott Files Multi-Million Dollar Gender Identity Discrimination Lawsuit against BET and Viacom (Court Documents + Personal Statement)]</ref> Ditiragalo tseno di ne tsa gasiwa ka nako e di neng di diragala ka yone kwa [[:en:Nokia_Theatre_L.A._Live|Nokia Theatre]] kwa Los Angeles ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le masome a mararo.<ref name=":1" />
Pele ga mokete wa dikgele, ba [[:en:Black_Entertainment_Television|setshwantso sa motshikinyego sa Black Entertainment]] , e e bidiwang BET, e ne ya phatlalatsa lenaneo la pele ga mokete le Scott e le ene fela mmegi wa tsa mokgwa wa kapari.<ref name=":1" /><ref>[http://www.advocate.com/politics/transgender/2014/01/09/leaked-emails-support-b-scotts-claims-bet-discrimination Leaked Emails Support B. Scott's Claims of BET Discrimination]</ref> Scott o ne a rulaganyeditswe go dira dipotso tsa motho ka motho di ka nna lesome le bobedi kgotsa go feta, mme o ne a kgona go fetsa potsolotso ya ntlha fela pele a tlosiwa mo seraleng fa go simologa ya bobedi.<ref>[http://www.advocate.com/politics/transgender/2013/09/19/breaking-binaries-b-scott Breaking Binaries With B. Scott: The TV, radio, and Web personality opens up about the BET Awards they were pulled from for dressing too femme, and explains how they came to terms with his recently claimed transgender identity.]</ref>
Scott, yo o itsegeng ka go abelana maitemogelo a gagwe phatlalatsa, o ne a bolela gore morago ga karolo ya ntlha, ba ne ba tseelwa kwa morago ga serala mme ba patelediwa go busetsa moriri kwa morago, ba kopiwa go ntsha ditlolo tsa sefatlhego tsa go dira motho montle, ba fetola diaparo mme a thibelwa go rwala ditlhako tse di nang le serethe.<ref name=":1" /><ref name=":9">[http://www.huffingtonpost.com/2013/08/07/b-scott-sues-bet_n_3721093.html B. Scott, Gender-Nonconforming Host, Sues BET After Being 'Forced' To Wear Men's Clothes]</ref> Diaparo tse di ne di setse di amogetswe pele, mme ba ne ba bolelelwa gore ga di a siama. Scott o ne a dumela go apara diaparo tsa banna, mme ga ba a ka ba busediwa gape mo setshwantshong sa motshikinyego mme mo boemong jwa gagwe , moopedi Adrienne Bailon o ne a tsaya sebaka sa gagwe.<ref name=":1" /><ref name=":9" /> BET e ne ya ntsha polelo e e reng kgang e ne e bakilwe ke go sa tlhaloganyane sentle, mme ya bontsha maswabi ka kgopiso epe e e ka bong e bakilwe.<ref>[http://newsone.com/2624114/b-scott-bet-awards-2013/ BET ‘Regrets’ B. Scott ‘Miscommunication’: ‘We Embrace All Gender Expressions’]</ref><ref>[http://www.glaad.org/blog/glaad-speaks-b-scott-and-bet-regarding-bet-awards-incident-network-issues-statement GLAAD speaks with B. Scott and BET regarding BET Awards incident, network issues statement]</ref> Scott o ne a gana polelo ya BET, a re [[:en:Non-apology|e ne e se kopo ya boitshwarelo ya mmantota.]]<ref name=":9" /><ref>[https://twitter.com/lovebscott/statuses/352152195703128064 "BET's non-apology statement has added more insult to injury. It was not a 'miscommunication' and what they did to me was intentional."]</ref>
Ka kgwedi ya Phatwe, ka ngwaga wa 2013, Scott o ne a tlhagisa tsheko kgatlhanong le BET le kompone e kgolo ya yone, [[:en:Viacom_(2005–present)|Viacom]], a bolela gore o ne a tlhaolwa ka ntlha ya [[:en:Gender_identity|boitshupo jwa bong]], tsela e a [[:en:Gender_expression|bontshang bong jwa gagwe]] ka yone le [[:en:Sexual_orientation|tsela e a kgatlegelang batho ka yone]].<ref name=":8" /><ref name=":9" /> Ba ne ba batla tuelo ya ditshenyegelo e e kana ka didolara di le didikadike di le pedi le sephatlo.<ref name=":9" /> Ka kgwedi ya Ferikgong, ka ngwaga wa 2014, [[:en:TMZ|TMZ]] e ne ya bona le go phatlalatsa melaetsa ya maranyane ya email ya mo teng ga kompone e e neng e bontsha gore batsamaisi ba BET ba ne ba buile ka keletso ya bone ya go thibela Scott gore a se ka a bonala a le mosadi thata fa a le mo setshwantshong sa motshikinyego.<ref name=":10">[http://www.tmz.com/2014/01/09/bet-b-scott-transgender-awards-preshow-lawsuit-emails-texts-gay/ BET: We Don't Want Male Host B. Scott Looking Like a Girl] 1/9/2014</ref><ref name=":11">[http://www.huffingtonpost.com/2014/01/09/bet-emails-b-scott_n_4569432.html BET Emails About Host B. Scott Suggest Network Didn't Want Him 'Looking Like A Woman']</ref> Mothusa Tautona wa lefelo la phatlalatso, Rhonda Cowen, o ne a akantsha gore Scott a nne “mosadi gole gonnye.”<ref name=":10" /><ref name=":11" /> Motsamaisi yo mongwe wa BET, Monica Ware, o ne a gakolola gore go tilelwe go senola phatlalatsa mabaka a go fetolwa ga melao ya diaparo.<ref name=":10" /><ref name=":11" /> Huffington Post le yone e ne ya netefatsa pego ya TMZ ka melaetsa ya imeile ya mo teng ga kompone.
Ka kgwedi ya Moranang, ka ngwaga wa 2014, BET e ne ya fenya kgetsi ya molao fa Moatlhodi wa Kgotlatshekelo e Kgolo ya Los Angeles, Yvette Palazuelos, a atlhola gore tshwanelo ya BET ya go laola tsela e e itlhamelang ka yone, go akaretsa le go laola diaparo tsa batho ba ba tlhagelelang mo setshwantshong sa motshikinyego, e sireleditswe ke Molaotheo wa ntlha wa United States. Katlholo e ne ya dira gore ditatofatso tsa Scott tsa tlhaolelo di se ka tsa amogelwa.<ref>[http://www.advocate.com/transgender/2014/04/18/b-scott-appeal-ruling-finding-bet-didnt-discriminate "B. Scott to Appeal Ruling Finding BET Didn't Discriminate".] 2014-04-18.</ref>
Scott o ne a ikuela kgatlhanong le katlholo mme ka kgwedi ya Tlhakole, ka ngwaga wa 2015, ba ne ba fitlhelela tumalano le BET ya go fedisa kgetsi, mme madi a tumalano ga a ka a phatlaladiwa.<ref>[http://www.advocate.com/politics/2015/02/20/b-scott-settles-discrimination-lawsuit-bet-viacom "B. Scott Settles Discrimination Lawsuit with BET, Viacom".] 2015-02-21.</ref>
Ka kgwedi ya Mopitlwo, ka ngwaga wa 2021, BET e ne ya itsise gore Scott o tla tlhagisa le go tshwara lenaneo le lesha mo lefelo la bone la phatlalatso, le le bidiwang Twenties: The After Show. Scott o ne a bontsha boitumelo ka go nna motho wa ntlha yo o fetotseng bong mme e se monna kgotsa mosadi fela go tshwara le go nna motlhagisi yo mogolo wa lenaneo kwa BET. Ba ne ba re, “Ke mo seemong sa go itshwarela, mme ke tlotlegile go thusa go fetola tse di fetileng le go nna karolo ya kgatelopele ya lefelo la phatlalatso go ya kwa isagweng e e amogelang batho botlhe ka tekatekano.”<ref name=":5" /><ref>[https://web.archive.org/web/20220528143337/https://www.bet.com/article/e1x2oh/b-scott-to-host-new-after-show-for-hit-series-twenties "BET Announces B. Scott Will Host And Executive Produce New After Show For Groundbreaking Hit Series 'Twenties'"]. ''[[:en:BET|BET]]''. March 11, 2021. Archived from [https://www.bet.com/article/e1x2oh/b-scott-to-host-new-after-show-for-hit-series-twenties the original] on May 28, 2022. Retrieved March 14, 2021.</ref>
== Lenaneo la puisano ==
Ka ngwaga wa 2015, Scott o ne a simolola podcast ya The B. Scott Show, e e neng e tsweletsa morago ga lenaneo la bone la YouTube le le neng le bidiwa ka leina le le tshwanang. Go ya ka [https://podcasts.apple.com/us/podcast/the-b-scott-show/id1195238167 tlhaloso] ya lenaneo, “B. Scott, yo o bidiwang ‘Kgosigadi ya Dikgang tse di Monate,’ o neela babogedi dikgang tse di kgatlhang thata tsa ngwao ya batho ba ba tumileng, a dira mmogo le mokwadi wa lovebscott.com, Denver Sean, mme a tshwara dipotso tsa motho ka motho le go neela kgakololo mo karolong e e bidiwang ‘Ask B. Scott’.”
== Diponagalo tse dingwe ==
Fa e sale ka kgwedi ya Mopitlwe ka ngwaga wa 2007, Scott o ntse a thapilwe jaaka bokgoni ya batho ba ba tumileng; go ntsha seabe mo dikgatisong di le mmalwa<ref>Honey ''Ask B. Scott {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817065115/http://www.honeymag.com/group/blogs/view.castle?g=918335|date=2009-08-17}}''</ref> le go tshwara ditiragalo.
Ka letsatsi la bosupa la kgwedi ya Seetebosigo mo ngwageng wa 2007, Scott o ne a tshwara mokete wa “White Party” kwa [[:en:Hollywood_Black_Film_Festival|Moketeng wa ditshwantso tse di tshikinyegang tsa Batho ba Bantsho kwa Hollywood]],<ref>[https://web.archive.org/web/20081225160200/http://hbff.org/parties.htm "The Hollywood Black Film Festival - White Party"]. Archived from [http://hbff.org/parties.htm the original] on 2008-12-25. Retrieved 2008-12-17.</ref> kwa Los Angeles. Gape o ne a tshwara tiragalo eno mo setlheng sa selemo sa ngwaga wa 2008.
Ka letsatsi la bonè la kgwedi ya Moranang mo ngwageng wa 2008, Scott o ne a simolola kgwedi ya boikgantsho ya batho ba ba ratanang ka bong bole bongwe kwa [[:en:Yale_University|Madikolong]] [[:en:Yale_University|wa Yale]].<ref>Chen, Sophia (April 7, 2008) [[:en:Yale_Daily_News|Yale Daily News]] ''B. [http://www.yaledailynews.com/articles/view/24273 Scott: Ostracized, Pressured, Inspired] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222073011/http://www.yaledailynews.com/articles/view/24273|date=2008-12-22}}''</ref> Mo meketeng eo, o ne a nna kwa pele mo ditiragalong di le tharo. Scott o ne a tshwara kopano ya “Master’s Tea” kwa Silliman College mo Madikolong a Yale, “Pride Meet and Greet” kwa Bespoke Restaurant, le mokete wa morago ga tiragalo kwa Center Street Lounge kwa New Haven, Connecticut.
Ka letsatsi la lesome le borobongwe la kgwedi ya Phalane mo ngwageng wa 2008, Scott o ne a etelela pele setlhopha mo moletlong wa [[:en:AIDS_Walk|Motsamao wa AIDS]] [[:en:Los_Angeles|Los Angeles]] mme a tshwara mokete wa semmuso wa morago<ref>[https://web.archive.org/web/20081225133839/http://wireimage.com/SearchResults.aspx?navtyp=SRH&sfld=C&logsrch=1&s=b.%20scott ""Wireimage Coverage at the 24th Annual AIDS Walk Los Angeles After Party hosted by B. Scott"]". Archived from [http://wireimage.com/SearchResults.aspx?navtyp=SRH&sfld=C&logsrch=1&s=b.%20scott the original] on 2008-12-25. Retrieved 2008-12-17.</ref> ga tiragalo kwa lebentleleg le lefeloo la maitiso a bosigo la Eleven kwa West Hollywood, California.
Ka letsatsi la masome a mabedi le borobedi la kgwedi ya Tlhakole mo ngwageng wa 2009, Scott o ne a nna teng kwa Bokopanong jwa bo lesome le bonè jwa Ngwaga le Ngwaga jwa Kutlwano ya Batho ba Bantsho kwa Madikolong a Yale, kwa a neng a le mongwe wa baemedi ba ba kgethegileng mo puisanong ya setlhopha sa babui e e neng e bidiwa “Disrobed: An Exposé of Black Sexuality”.<ref>Domingue, Michelle T. (March 13, 2009) Dartmouth Free Press ''[https://web.archive.org/web/20090329050534/http://www.dartmouth.edu/~thepress/read.php?id=1758 Black Sexuality: Overcoming Homophobia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329050534/http://www.dartmouth.edu/~thepress/read.php?id=1758|date=2009-03-29}}''</ref>
Kwa tshimologong ya ngwaga wa 2010, morago ga puisano ya gagwe le Mariah Carey, Scott o ne a bonala mo setshwantshong se se tshikinyegang sa pina ya “Up Out My Face”, e e neng e na le [[:en:Nicki_Minaj|Nicki Minaj]].<ref>Carey, Mariah-Up Out My Face ''[https://web.archive.org/web/20110716084959/http://www.downelink.com/downetv/video.aspx?url=74933-Mariah-Carey--Up-Out-My-Face-feat-Nicki-Minaj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716084959/http://www.downelink.com/downetv/video.aspx?url=74933-Mariah-Carey--Up-Out-My-Face-feat-Nicki-Minaj|date=2011-07-16}}''</ref>
Ka kgwedi ya Mopitlo mo ngwageng wa 2010, Scott e ne e le mongwe wa baemedi ba ba kgethegileng mo puisanong ya ntlha ya setlhopha sa babui e e neng e bidiwa “Out in the Spotlight” kwa [[:en:Morehouse_College|Morehouse College.]] Tiragalo eno e ne e rulagantswe ke mokgatlho wa Morehouse o o neng o thusa batho ba [[:en:LGBT|LGBT]] go ikutlwa ba amogelesegile. E ne e le kgato ya ntlha ya sekolo se mo go ageng kgolagano fa gare ga sekolo le setšhaba sa LGBTQ.<ref>https://web.archive.org/web/20100330090855/http://www.hbcudigest.com/2010/03/morehouse-to-host-first-gay-pride-week/<nowiki/>HBCUdigest.com </ref><ref>Bossip.com http://bossip.com/230416/morehouse-college-hoste-its-1st-gay-pride-week-but-still-bans-cross-dressing/</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Ka kgwedi ya Mopitlo mo ngwageng wa 2021, Scott o ne a tlhalosa gore ke motho yo bong jwa gagwe bo farologanang le jwa fa a tsholwa yo o sa iponeng a le mo bongweng jo bongwe fela, mme o dirisa maemedi a “[[:en:They/them|bone]]”. O ne a tlhalosa gore boitshupo jwa gagwe jwa bong, e leng tsela e a iponang ka yone mo teng, ga bo tsamaelane le mafoko a a tlwaelesegileng a a reng “monna” kgotsa “mosadi”.<ref name=":5" /><ref>Scott, B (March 9, 2021). [https://www.glaad.org/blog/guest-post-b-scott-not-coming-out-letter "Guest Post from B. Scott: "This is not a coming out letter.""]. ''[[:en:GLAAD|GLAAD]]''. Retrieved March 14, 2021.</ref>
== Dietsele ==
Ka ngwaga wa 2014, Scott o ne a akarediwa mo lenaneong la ngwaga le ngwaga la Advocate le le neng le bidiwa “40 under 40”.<ref>[http://www.advocate.com/40-under-40-emerging-voices/2014/08/21/40-under-40-b-scott-cares-about-making-best-version-yourself "40 Under 40: B. Scott Cares About Making the Best Version of Yourself"]. 2014-08-21.</ref> Ka ngwaga wa 2016, Scott o ne a akarediwa mo lenaaneng la OUT Magazine le le bidiwang “OUT 100”. Kgatiso e ne ya tlhalosa Scott e le motho yo o nang le bokgoni jo bontsi mo mefuteng e e farologaneng ya metswedi ya dikgang, mme wa re o ne a setse a itsege thata mo ngwageng oo. Kwa Dikabong tsa BET tsa ngwaga wa 2013, o ne a laelwa gore a apare ka mokgwa o o neng o tsewa o tshwanela bong jwa gagwe, mme morago a tlosiwa mo tirong ya go akaretsa tiragalo ya khapete e khibidu. Ka nako eo, Scott o ne a apere seaparo se se tshwanang le tuniki, ditlhako tse di nang le serethe se se telele le setlolo sa go itira montle se se ntsi. Mme ka ngwaga wa 2015, Scott o ne a tswa mo tshekong e e neng e amana le kgethololo eo, mme a tswelela ka tiro ya gagwe a na le webosaete ya gagwe e e atlegileng ya dikgang tsa batho ba ba tumileng le boitlosobodutu, ditshono tsa go dira ditshwatso tse di tshikinyegang le madi a a neng a dumalanwe ka one mme a sa senolwa. Scott o ne a re, “Ke a fenya.”
== Metswedi ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
<references />
== Dikgokagano tsa kwa ntle ==
* [https://www.lovebscott.com/ Official website]
* [https://www.youtube.com/user/LoveBScott B. Scott's channel] mo [[:en:YouTube_user_(identifier)|YouTube]]
* [[imdbname:3580230|B. Scott]] kwa [[:en:IMDb_(identifier)|IMDb]]
r0g7o5b39bl5r2ew7dok52uf78i5cvr
Fleming Alexander
0
15151
55818
55157
2026-09-28T14:36:43Z
JudithShe
9421
55818
wikitext
text/x-wiki
Moruti '''Fleming Emory Alexander''' (O tshotswe ka kgwedi ya Moranang e le lesome le bone ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a robabobedi le borobabobedi (1888) – O tlhokafetse ka kgwedi ya Sedimonthole e le lesome le boraro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi (1980) e ne e le moruti yo o itsegeng, rakgwebo, le mogatisi wa dipampiri tsa dikgang kgotsa dikuranta . Alexander o ne a simolodisa le go gatisiwa ga koranta ya ''[[:en:Roanoke_Tribune|Roanoke Tribune]]'' kwa [[Roanoke]], kwa [[Virginia]], e leng nngwe ya kururanta ya bogologolo e nang le lebaka ya batho bantsho mo lefatsheng leo. <ref>[http://www.lva.virginia.gov/public/trailblazers/2009/honoree.asp?bio=4 "Claudia Whitworth"].</ref> Gape e ne e le motho yo o itsegeng thata yo o neng a lwantsha kgaogano.
== Botshelo jwa pele ==
Alexander o ne a tsholwa ka kgwedi ya Moranang e le lesome le bone ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a robabobedi le borobabobedi (1888) kwa Christiansburg, kwa Virginia. Fa mmaagwe a sena go tlhokafala, ene le batsalwaleene ba le borobabobedi i ba ne ba kgaoganngwa mme ba godisiwa ke masika , e leng lelwapa la ga Alexander. O ne a ise a ke a itse batsadi ba gagwe, mme fa a ne a sa ntse a le ngwana, sefane sa gagwe e ne e le "Poor". <ref name=":0">{{Cite web |last=Ewing |first=Kelley |date=2020 |title='A Condition Which Is Inevitable': F. E. Alexander And The Struggle For Desegregation |url=https://uncommonwealth.virginiamemory.com/blog/2020/02/26/f-e-alexander/ |access-date=2021-08-10 |website=The UnCommonwealth: Voices from the Library of Virginia}}</ref>
E ne e le moruti yo o tlhomilweng wa Baptist mme one a dira tiro ya boruti kwa [[Rustburg]], kwa [[Virginia]], kwa Christiansburg le kwa Buchanan, kwa Virginia . E ne e le moruti wa [[Schaeffer Baptist Church|Kereke ya Baptise ya Schaeffer]], e gompieno e leng karolo ya Leloko la [[:en:Old_Christiansburg_Industrial_Institute|Old Christiansburg Industrial Institute]] kwa Christiansburg, kwa Virginia, fa a ne a simolodisa ''Roanoke Tribune'' <ref name=":2">Shareef, Reginald. ''The Roanoke Valley's African American Heritage: A Pictorial History''. Virginia Beach, VA: Donning Co, 1996.Page 124. http://www.worldcat.org/oclc/34690904</ref>. Alexander o ne a ithuta tiro ya go gatisa kwa Kentucky mme a direla dikuranta go ralala Borwa jwa United States . Pele ga a fudugela kwa Roanoke, o ne a bereka le kuranta ya ''[[:en:Atlanta_Daily_World|Atlanta Daily World]]'' le ''[[Louisburg Reporter|ya Louisburg Reportes]]'' . O ne a berekela kwa Fora ka nako ya WWI mo sesoleng sa bo makgolo a robabobedi le bobedi sa Pioneer Infantry, morago ga moo a boela kwa Lynchburg kwa a neng a na le kgwebo e e ikemetseng ya go gatisa mme a ruta go gatisa kwa lefelong la [[:en:Virginia_University_of_Lynchburg|Virginia Theological Seminary]] . <ref name=":2" /><ref>[https://virginiachronicle.com/?a=cl&cl=CL1&sp=TRB&e=-------en-20--1--txt-txIN-------- "Tribune — Browse by title — Virginia Chronicle: Digital Newspaper] Archive". ''virginiachronicle.com''. Retrieved 2021-08-10</ref>
Fleming Alexander o ne a tla kwa Roanoke, kwa Virginia, ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mararo le borobabongwe (1939), mme ka nako ya [[Kwelotlase e tona ya Itsholelo]], o ne a simolodisa kuranta ya ''Roanoke Tribune'' . The ''Tribune'' e ne e le yone fela Kuranta ya Western Virginia e e neng e laolwa ke Maaforika le Maamerika mme e ne e itebagantse thata le batho bantsho. O ne a na le maitemogelo a go gatisa le go nna mmegadikgang pele ga a tla kwa Roanoke.
== ''Kuranta ya Roanoke'' ==
Fleming E. Alexander o ne a simolodisa kuranta ya ''Roanoke Tribune'' ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mararo le borobabongwe (1939) kwa lefelong la 5 Gilmer Avenue, moragonyana a fudugela kwa 312 Henry Street, morago ga moo a fudugela gape kwa [[:en:Melrose_Avenue|Melrose Avenue]] kwa Roanoke. Jaaka Kuranta ya Maaforika le Maamerika, e ne e dira gore batho ba nne pudi matseba kgatlhanong le [[Melao ya Jim Crow|melao ya ga Jim Crow]] ya Roanoke le Virginia Bophirima. E ne e tshegetsa boemedi jwa batho bantsho mo dikhuduthamageng tsa sechaba tsa Roanoke le dikolo tse dipotlana tsa bana ba batho bantsho kwa mafatsheng a kgaoganeng a kwa borwa. <ref>''Roanoke Times''. "Discover History & Heritage: Exploring the People and Places of Southwest Virginia". 2015. Issue 3 originally published with the copyrighted February 25, 2016 edition of ''The Roanoke Times''. "Fleming E. Alexander". Page 51. http://www.worldcat.org/oclc/930723037</ref> ''Tribune'' e ne e gatisiwa beke le beke ka Matlhatso, e ne e akaretsa dikeletso tsa banni dikgang tsa lefatshe lotlhe le tsa mafatshefatshe. <ref name=":1">{{Cite web |title=Tribune — Browse by title — Virginia Chronicle: Digital Newspaper Archive |url=https://virginiachronicle.com/?a=cl&cl=CL1&sp=TRB&e=-------en-20--1--txt-txIN-------- |access-date=2021-08-10 |website=virginiachronicle.com}}</ref>
Tribune e ne ya ema kgatlhanong le tlhaolele ka bonako. Tota e bile, mokwalo o o neng o le mo setlhoeng sa borogo o ne o bolela jaana: "Ke yone fela kuranta ya batho bantsho e e gatisiwang kwa South Western Virginia. <ref>''The Tribune''. Roanoke, Va: F.E. Alexander, 1940. http://www.worldcat.org/oclc/39072118</ref> Koranta e ena le maikaeleo a a gatisitsweng: "1) go rotloetsa go sa itseela kwa tlase; 2) go rotloetsa GO ITLOLA le go tlotla dipharologano tsa ba bangwe, ) go thusa go tlhama ditsela tse di tla nnelang ruri tse batho ba ba farologaneng ba ka kopanelang mo motheong o o tshwanang.<ref>''[http://theroanoketribune.org/ Roanoke Tribune]''</ref>
Moragonyana, ka ntlha yago sa tsoga sentle morago ga kotsi ya koloi ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le bongwe (1971), o ne a rekisetsa morwadie e bong Claudia Alexander Whitworth.<ref>[http://www.roanokefreepress.com/the-roanoke-tribune%e2%80%99s-70th-anniversary-nikki-giovanni-video/ "The Roanoke Tribune's 70th Anniversary – Nikki Giovanni Video"]. April 26, 2009</ref> Konranta ya ''Roanoke Tribune'' . ''Roanoke Tribune'' e ne ya keteka ngwaga wa yone wa bo masome a supa le botlhano ka kgwedi ya Moranang e tlhola borobabongwe, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014). Tshameko ya bosheng ya koranta e e ,teng.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=dRh7zCZdSWg "The History of the Roanoke Tribune"]</ref>
== Go fedisa Tlhaolele/Kgetlhololo ==
Fleming Alexander e ne e le mongwe wa ba ba neng ba buelela go fedisa tlhaolele mo dikolong tsa Virginia. Alexander o ne a sa batle go tlogela go tlhaola batho ka lotso mo dikolong tsa Virginia morago ga kgetsi ya Brown le khuduthamaga ya Lekgotla la Thuto la Topeka . <ref name=":0" /> E ne e le mongwe wa baeteledipele ba le batlhano ba batho bantsho kwa Virginia go kopana le Mmusisi [[Thomas B. Stanley]] go buisana ka ditlamorago tsa tshwetso ya ga Brown mo Virginia, le maikaelelo a ga Stanley a go kgaoganya dikolo.<ref>[https://theses.lib.vt.edu/theses/available/etd-121098-154942/unrestricted/DISSERTATION.PDF "The Desegregation of Southampton County, Virginia Schools, 1954 - 1970" by Carolyn Carter Modlin. Doctoral Theses. Virginia Polytechnic Institute and State University. Blacksburg, Virginia. 1998. Page 18.]</ref>
Bogologolo koranta e, e ne ya lwa kgatlhanong le thulaganyo e tona ya go thibela go kopanngwa ga merafe kwa dikolong tsa Virginia, e e neng e engwe nokeng ke Lekalana la [[:en:Byrd_Organization|Byrd Organization]] le le mashetla mo dipolotiking tsa puso.
Le fa go ntse jalo, gape o ne a le kgatlhanong le go kopanngwa ka bonako, selo se se neng se baka dikgotlhang le baeteledipele ba bangwe ba batho bantsho kwa Roanoke. Kgetsi ya go sengwa leina kgatlhanong le badiredi ba le lesome e ne ya rarabololwa kwa ntle ga kgotlatshekelo.<ref>Roanoke Times and World News. December 14, 1980. Pages B4-B5.</ref>
O tlhokafetse ka kgwedi ya Sedimonthole ele lesome le boraro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi (1980) kwa [[Toropong ya New York]] .<ref>''Roanoke Times and World News''. December 14, 1980. Pages B4-B5.</ref>
== Metswedi ==
<references />
== Dikgolagano tsa kwa ntle ==
''[https://theroanoketribune.org/ Roanoke Tribune]''
91t32y6fv1rizf98yzaozdt7amikjqy
Phatwe Wilson
0
15158
55900
55732
2026-09-29T11:51:32Z
Atsile Edith
11759
55900
wikitext
text/x-wiki
'''August Wilson''' (ka '''Frederick August Kittel Jr.''' ;kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bosupa, ka ngwaga wa 1945 – kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le mabedi , ka ngwaga wa 2005) e ne e le mokwadi wa motshameko wa tiragatso ya ditiragalo wa Moamerika. O bidiwa "mmoki wa bobogelo wa Amerika e Ntsho". <ref name=":1">{{Cite news|last=Isherwood|first=Charles|date=October 3, 2005|title=August Wilson, Theater's Poet of Black America, Is Dead at 60 (Published 2005)|language=en-US|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2005/10/03/theater/newsandfeatures/august-wilson-theaters-poet-of-black-america-is-dead-at-60.html|access-date=October 12, 2020|issn=0362-4331}}</ref> O itsege thata ka motseletsele wa motshameko wa tiragatso ya ditiragalo di le lesome , tse di bidiwang mmogo [[:en:August_Wilson#The_Pittsburgh_Cycle|The Pittsburgh Cycle]] (kgotsa ''The Century Cycle'' ) '','' tse di kwalang ka maitemogelo le boswa jwa setšhaba sa Maaforika-Amerika mo lekgolong la masome a mabedi la dingwaga. Metshameko wa tiragatso ya ditiragalo mo motseletseleng o di akaretsa ''[[:en:Fences_(play)|Fences (Diterata)]]'' (ka ngwaga wa1987) le ''[[:en:The_Piano_Lesson|Thuto ya Piano]]'' (ka ngwaga wa 1990), tse nngwe le nngwe ya tsone e neng ya gapa Wilson [[:en:Pulitzer_Prize_for_Drama|Mokgele wa Pulitzer wa Terama]], mmogo le ''[[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|Black Bottom ya ga Ma Rainey]]'' ( ka ngwaga wa1984) le ''[[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|ya ga Joe Turner ya Tla le go Tsamaya]]'' (1988). Ka ngwaga wa 2006, Wilson o ne a tsenngwa mo lefelong la Botumo jwa Bobogelo jwa Amerika .
Ditlhogo tse dingwe di simolola ka tirisobotlhaswa ya thulaganyo le ya ditso ya Maaforika a Amerika, [[:en:Race_relations|dikamano tsa merafe]], boitshupo, go fuduga, le go tlhaolwa ka lotso. [[:en:Viola_Davis|Viola Davis]] o rile mokwalo wa ga Wilson "o tshwara metlae ya rona, makoa a rona, masetlapelo a rona, kgobalo ya rona. Mme o re dira batho. Mme o re letla go bua." <ref>{{Cite web |date=December 11, 2020 |title=Denzel Washington on bringing August Wilson's "Ma Rainey's Black Bottom" to the screen |url=https://www.cbsnews.com/news/denzel-washington-on-bringing-august-wilsons-ma-raineys-black-bottom-to-the-screen/ |access-date=December 24, 2020 |website=CBS News}}</ref> Fa e sa le Wilson a tlhokafala, metshameko ya go diragatsa ditiragalo ya gagwe e le tharo e ile ya fetolwa kgotsa a fetolwa gape go nna ditshwantso tse di tshikinyegang: ''[[:en:Fences_(film)|Diterata]]'' (ka ngwaga wa 2016), ''[[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom_(film)|Bontsho jo bo kotlase jwa ga Ma Rainey]]'' (ka ngwaga wa 2020) le ''[[:en:The_Piano_Lesson_(2024_film)|Thuto ya Piano]]'' (ka ngwaga wa 2024). [[:en:Denzel_Washington|Denzel Washington]] o disitse ditshwantso tse di tshikinyegang mme o ikanne go tsweletsa boswa jwa ga Wilson ka go fetola metshameko e e supang ditiragalo tse dingwe tsotlhe tsa gagwe go nna ditshwantso tse di tshikinyegang tsa bareetsi ba bantsi. <ref>{{Cite news|last=Gratzinger|first=Ollie|date=August 14, 2022|title=Denzel Washington Honors August Wilson's Legacy at House Opening|language=en-US|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/08/14/theater/august-wilson-house-denzel-washington.html|access-date=August 15, 2022|issn=0362-4331}}</ref> Washington o rile, "karolo e kgolo ya se se setseng sa tiro ya me ke go netefatsa gore Phatwe o a tlhokomelwa". <ref>{{Cite web |last=Sullivan |first=Lindsey |date=October 2, 2020 |title=Denzel Washington Wants Samuel L. Jackson to Star in Film of August Wilson's The Piano Lesson |url=https://www.broadway.com/buzz/199971/denzel-washington-wants-samuel-l-jackson-to-star-in-film-of-august-wilsons-the-piano-lesson/ |access-date=December 24, 2020 |website=Playbill}}</ref>
== Botshelo jwa kwa tshimologong ==
Wilson o ne a tsholwa a bidiwa Frederick August Kittel Jr. kwa [[:en:Hill_District|Hill District]] kwa [[:en:Pittsburgh|Pittsburgh]], Pennsylvania. E ne e le ngwana wa bone mo baneng ba le barataro. Rraagwe, Frederick August Kittel Sr., e ne e le mojaki wa kwa [[:en:Sudeten_Germans|Sudeten Germany]] yo o neng a dira tiro ya go apaya borotho le dikuku.
Mmaagwe, Daisy Wilson, e ne e le mosadi wa Moamerika le Moafrika yo o neng a tswa kwa North Carolina mme a dira tiro ya go phepafatsa matlo gore a bone madi a go itshedisa.<ref name=":2">Isherwood, Charles (October 3, 2005). [https://www.nytimes.com/2005/10/03/theater/newsandfeatures/august-wilson-theaters-poet-of-black-america-is-dead-at-60.html "August Wilson, Theater's Poet of Black America, Is Dead at 60".] ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved April 21, 2026.</ref> Go ya ka ditiragalo tse di neng di anelwa mo lelapeng, nkokoagwe Wilson ka fa mmaagweng o ne a tsamaya ka dinao go tswa kwa North Carolina go ya kwa Pennsylvania a batla botshelo jo bo botoka.
Mmaagwe Wilson o ne a godisa bana a le nosi go fitlha Wilson a nna le dingwaga di le tlhano mo ntlung ya matlhatlhagane e e nang le dikamore di le pedi kwa morago ga lebentlele la dijo kwa tseleng ya 1727 Bedford . Rraagwe o ne a sa bonale thata mo botshelong jwa gagwe jwa bongwana. Moragonyana, Wilson o ne a simolola go dirisa sefane sa ga mmaagwe mo dikwalong tsa gagwe.
Baagisanyi ba ba neng e humanegile mo itsholelong kwa a neng a godisetswa teng e ne e na le batswakwa ba batho ba bantsho ba Amerika ba le bantsi, ba Bajuta le Ba-Italiana. Botshelo bo ne bo le bokete mo baneng ba ga Kittel ka gonne ba ne ba na le batsadi ba ditso tse di farologaneng. August o ne a thatafalelwa ke go itse gore o amana le setso sefe, mme ka lobaka lo loleele o ne a sa ikutlwe a amogelesegile ka botlalo mo setsong sa batho ba bantsho ba Amerika kgotsa mo setsong sa batho ba basweu go fitlhela nako ntse e tsamaa.
Mmaagwe Wilson o ne a tlhalana le rraagwe mme a nyalwa ke David Bedford mo dingwageng tsa bo1950. Lelapa le ne la fuduga go tswa kwa Hill District go ya kwa [[:en:Hazelwood_(Pittsburgh)|Hazelwood]], e ka nako eo e neng e tletse batho ba basweu ba badiri. Kwa legaeng la bone le lesha, ba ne ba kopana le kgethololo ya semorafe. Batho ba ne ba latlhela maje a ditena mo fensetereng ya ntlo ya bone. Moragonyana ba ne ba patelediwa go tswa mo ntlong eo mme ba fudugela kwa legaeng le lengwe.<ref name=":3">Little, Johnathan (2000). [[iarchive:twentiethcentury228whea_0|''Twentieth-Century American Dramatists: Second Series''.]] [[:en:Detroit|Detroit, Michigan]]: Gale. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7876-3137-6|978-0-7876-3137-6]]</bdi>.</ref>
Hill District moragonyana e ne ya nna lefelo le ditiragalo tsa bontsi jwa metshameko ya ''Pittsburgh Cycle'' di neng tsa diragalela kwa go lone. Maitemogelo a Wilson a go gola koo, mmogo le seabe se segolo sa mmaagwe mo lelapeng, di ne tsa ama tsela e a neng a kwala metshameko ya gagwe ka yone.<ref>Shannon, Sandra G. (1991). [https://www.jstor.org/stable/44485235 "The Fences They Build: August Wilson's Depiction of African-American Women".] ''Obsidian II''. '''6''' (2): 1–17. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0888-4412 0888-4412]. [[:en:JSTOR_(identifier)|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/44485235 44485235].</ref>
[[Setshwantsho:Carnegie Library of Pittsburgh - IMG 0789.jpg|thumb|letshwao la ditshwantso tsa motshikinyego la [https://web.archive.org/web/20150221232338/http://video.pbs.org/video/2365429059/ Beng ba Amerika, August Wilson: Lefatshe le ke emeng mo go lone, PBS], 1:24:39 <ref>[https://web.archive.org/web/20150221232338/http://video.pbs.org/video/2365429059/ "American Masters, August Wilson: The Ground on Which I Stand"]. [[:en:PBS|PBS]]. February 20, 2012. Archived from [https://web.archive.org/web/20150529220857/http://video.pbs.org/video/2365429059/ the original] on February 21, 2015. Retrieved May 29, 2015.</ref>]]
A godiseditswe mo tumelong ya Kereke ya Katoliki, ka ngwaga wa 1959, Wilson e ne e le mongwe wa baithuti ba le lesome le bonè ba Maaforika a Amerika kwa [[:en:Central_Catholic_High_School_(Pittsburgh,_Pennsylvania)|sekolong se segolwane sa Central Catholic]] ,mme o ne a tlogela sekolo morago ga ngwaga o le mongwe.<ref name=":2" /><ref>Hartigan, Patti (August 3, 2023). [https://www.nytimes.com/2023/08/03/theater/august-wilson-biography-patti-hartigan.html "The Playwright Who Changed the Face of American Theater"]. ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved April 21, 2026.</ref> Morago ga moo, o ne a tsena kwa sekolong se segolwane sa Connelley Vocational , mme a fitlhela gore dithuto tsa teng di ne di se boima mo go ene. Ka ngwaga wa 1960, fa a ne a le mo mophatong wa bolesome, o ne a tlogela sekolo se segolwane sa Gladstone morago ga gore morutabana wa gagwe a mo latofatse ka gore o ne a [[:en:Plagiarism|dirisitse tiro ya motho yo mongwe jaaka ya gagwe]] e e neng e le pampiri ya ditsebe di le masome a mabedi e a neng a e kwadile ka [[:en:Napoleon_I_of_France|Napoleon wa Ntlha wa France]]. Wilson o ne a fitlha tshwetso ya gagwe mo go mmaagwe ka gonne o ne a sa batle go mo swabisa. Fa a ne a le dingwaga di le lesome le borataro, o ne a simolola go dira ditiro tse di sa tlhokeng bokgoni jo bo kgethegileng kwa a ne a kopana le batho ba le bantsi ba ba farologaneng, mme bangwe ba bone ba ne ba nna sekao sa baanelwa bangwe ba a neng a ba tlhama moragonyana, jaaka Sam mo go ''The Janitor'' ka ngwaga wa 1985.<ref name=":3" />
Wilson o ne a dirisa [[:en:Carnegie_Library_of_Pittsburgh|lefelo la dibuka le go bala la Carnegie la Pittsburgh]] thata, mme moragonyana lefelo leo a dibuka ya mo fa setlankana sa tlotlo sa go aloga kwa sekolong se segolwane. Wilson, yo o neng a re o ithutile go bala fa a ne a le dingwaga di le nne, o ne a simolola go bala dibuka tsa bakwadi ba Maaforika a Amerika kwa lefelong la dibuka fa a ne a le dingwaga di le lesome le bobedi a bo a fetsa dingwaga tsotlhe tse di neng tsa latela tsa bolesome a itshedisa ka kitso ka go bala dibuka tsa bakwadi ba ba jaaka [[:en:Ralph_Ellison|Ralph Ellison]], [[:en:Richard_Wright_(author)|Richard Wright]], [[:en:Langston_Hughes|Langston Hughes]], [[:en:Arna_Bontemps|Arna Bontemps]] le ba bangwe.<ref name=":3" />
== Tiro ==
=== Dingwaga tsa bo1960 ===
Wilson o ne a itse gore o batla go nna mokwadi, mme se se ne sa baka go sa utlwane magareng ga gagwe le mmaagwe, yo o neng a batla gore e nne mmueledi. Mmaagwe o ne a mo pateletsa go tswa mo ntlong ya lelapa, mme ka ngwaga wa 1962 o ne a tsenela Sesole sa United States dingwaga di le tharo mme o ne a ntshiwa mo sesoleng morago ga ngwaga o le mongwe,<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/american-literature-biographies/august-wilson "August Wilson | Encyclopedia.com".] ''www.encyclopedia.com''. Retrieved January 9, 2024.</ref> mme a boela go dira ditiro tse di farologaneng tse di sa tlhokeng bokgoni jo bo kgethegileng, jaaka go rwala merwalo, go apaya dijo tse di apewang ka bonako, go dira mo tshingwaneng le go tlhatswa dijana.
Frederick August Kittel Jr. o ne a fetola leina la gagwe a nna August Wilson go tlotla mmaagwe morago ga loso lwa ga rraagwe ka ngwaga wa 1965. Mo ngwageng oo, o ne a lemoga pina a blues e e neng e opelwa ke [[:en:Bessie_Smith|Bessie Smith]], mme a reka motšhene wa go kwala ditlhaka o o utswilweng ka didolara di le lesome o gantsi a ne a o isa kwa bathong ba ba adimang madi ka dilo tse di tlhwatlhwa fa a tlhoka madi.<ref name=":4">Lyons, Bonnie; George Plimpton (Winter 1999). [http://www.theparisreview.org/interviews/839/the-art-of-theater-no-14-august-wilson "August Wilson, The Art of Theater No. 14".] ''The Paris Review''. Winter 1999 (153).</ref> Fa a ne a le dingwaga di le masome a mabedi, o ne a tsaya tshwetso ya gore o batla go nna mmoki mme a romela mekwalo ya gagwe kwa dimakasineng tse di jaaka ''[[:en:Harper's_Magazine|Harper's]].'' O ne a simolola go kwala mo mabakeng, kwa lebentleleng la disikara la mo lefelong la gae le kwa mafelong a go nwang kofi. O ne a kwala ka seatla mo disalafaneng tsa mo tafoleng le mo dibukeng tse dinnye tsa pampiri e serolwana, a reetsa ka kelotlhoko tsela e batho ba ba mo dikologileng ba neng ba bua ka yone le go ithuta ka baanelwa ba bone. O ne a rata go kwala mo disalafaneng tsa mafelo a go nwang kofi ka gonne, jaaka a ne a tlhalosa, go ne go mo golola mme go mo thusa gore a se ka a ikgathatsa thata ka gore o kwala jang. Morago ga moo, o ne a phutha dintlha tse a neng a di kwadile mme a di kwala kwa gae.<ref name=":2" /> Wilson o ne a na le bokgoni jo bogolo jwa go lemoga le go tshwara dipuo tse di farologaneng le mekgwa e batho ba buang ka yone. O ne a na le kgopolo e e gakgamatsang, mme a e dirisa thata mo tirong ya gagwe. Fa nako e ntse e tsamaya, o ne a ithuta go se tlhakanye puo e a neng a e utlwa ka go e fetola kgotsa go e phimola fa a e tsenya mo mekwalong ya gagwe.<ref name=":4" />
[[Setshwantsho:PittsburghPaAWH2.jpg|thumb|[[:en:August_Wilson_House|Legae la ga Wilson la bongwana]] kwa Mmileng wa Bedford kwa Pittsburgh]]
Lentswe la ga [[:en:Malcolm_X|Malcolm X]] le ne la nna le seabe se segolo mo botshelong le mo tirong ya Wilson, jaaka mo go The ''Ground on Which I Stand'' ya ngwaga wa 1996. [[:en:Nation_of_Islam|Setshaba sa Islam]], e khutshwafaditswe go nna NOI, le mokgatlho wa [[:en:Black_Power|Black Power]], tsotlhe di ne di bua le ene ka dilo tse di neng di le botlhokwa, jaaka go kgona go itshetsa, go itshireletsa le go [[:en:Self-determination|ikemisetsa]]. Gape o ne a rata dipolelo tsa kwa tshimologong ya batho le ditso tse [[:en:Elijah_Muhammad|Elijah Muhammad]] a neng a di ema nokeng. Ka ngwaga wa 1969, Wilson o ne a nyala Brenda Burton, yo e neng e le motho wa tumelo ya bo Muslim, mme a simolola go itsalanya le Setshaba sa Islam, le fa go begwa gore ga a ka a fetogela mo tumelong ya yone.<ref name=":5">[https://nycreligion.info/allah-broadway-august-wilsons-roots-nation-islam/ "From Allah to Broadway. August Wilson's roots in the Nation of Islam".] ''A Journey through NYC religions''. December 30, 2020. Retrieved October 3, 2022.</ref> Ene Wilson le Brenda ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, Sakina Ansari Wilson. Ba ne ba tlhalana ka ngwaga wa 1972.<ref name=":3" />
Ka ngwaga wa 1968, Wilson o ne a tlhoma [[:en:Black_Horizon_Theater|Bobogelo jwa Black Horizon]] mmogo le tsala ya gagwe [[:en:Rob_Penny|Rob Penny]], kwa [[:en:Hill_District_(Pittsburgh)|Kgaolo ya Dithaba ya Pittsburgh]].<ref name=":2" /> Tshameko ya ntlha ya Wilson, ''Recycling'' ''(Tiriso gape)'', e ne ya tshamekiwa fa pele ga batho kwa mafelong a mannye a ditshameko, dikolong le kwa mafelong a baagi ba nnang mo matlong a puso, mme motho o ne a duela disente di le masome a matlhano go tsena. Nngwe ya ditiro tsa gagwe tsa ntlha e ne e bidiwa [[:en:Jitney_(play)|''Jitney'']], e a neng a e baakanya gape morago ga dingwaga di feta masome a mabedi, e le karolo ya tatelano ya ditshameko e le lesome e e buang ka Pittsburgh mo lekgolong la bo20 la dingwaga.<ref name=":3" />
O ne a se na maitemogelo a go tsamaisa tshameko.<ref name=":2" /> O ne a gakologelwa a re: “Mongwe o ne a leba kwa le kwa mme a botsa a re, ‘Ke mang yo o tla tsamaisang tshameko?’ Ka fa are, ‘Ke tla o tsamaisa.’ Ke ne ka rialo ka gonne ke ne ke itse go dirisa lefelo la dibuka. Ka jalo, ke ne ka ya go batla buka e e buang ka tsela ya go tsamaisa tshameko. Ke ne ka bona nngwe e e neng e bidiwa ''The Fundamentals of Play Directing'' ''(Dilo tsa Motheo tsa go Kaela Motshameko)''<ref>Dean, Alexander; Carra, Lawrence (2009). ''[https://books.google.com/books?id=4X4UAAAAQBAJ Fundamentals of Play Directing]'' (5th ed.). Long Grove, IL: Waveland Press. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1-57766-648-6|<bdi>978-1-57766-648-6</bdi>.]]</ref> mme ka e adima.”<ref name=":4" />
=== Dingwaga tsa bo1970 ===
Ka ngwaga wa 1976, Vernell Lillie, yo o neng a tlhomile [[:en:Kuntu_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Kuntu]] kwa [[:en:University_of_Pittsburgh|Mmadikolo wa Pittsburgh]] dingwaga di le pedi pele ga moo, o ne a tsamaisa tshameko ya Wilson e e bidiwang ''The Homecoming'' ''(Go Boela Gae)''. Mo ngwageng oo gape, Wilson o ne a bona tshameko ya [[:en:Athol_Fugard|Athol Fugard]] e e bidiwang [[:en:Sizwe_Banzi_is_Dead|Sizwe Banzi is Dead]], e e neng e tshamekiwa kwa [[:en:Pittsburgh_Public_Theater|Bobogelo jwa Setšhaba jwa Pittsburgh]]. E ne e le lekgetlo la ntlha Wilson a tsena mo tshamekong e e neng e dirilwe ke batshameki ba ba tlhalihileng. Morago ga moo, Wilson, Penny le mmoki Maisha Baton ba ne ba tlhoma Kokoano ya go tlhabana botlhale ya Bakwadi ba Se-Kuntu, e e neng e kopanya bakwadi ba Maaforika a Amerika le go ba thusa gore mekwalo ya bone e gatisiwe le gore ditiro tsa bone di tlhagisiwe. Mekgatlho ka bobedi e sa ntse e dira le gompieno.
Ka ngwaga wa 1978, Wilson o ne a fudugela kwa [[:en:Saint_Paul,_Minnesota|Saint Paul, Minnesota]], ka kgakololo ya tsala ya gagwe, Claude Purdy, yo e neng e le motsamaisi wa ditshameko yo ne a mo thusa go bona tiro ya go kwala mekwalo ya dithuto kwa [[:en:Science_Museum_of_Minnesota|lefelong la polokelo ya tsa maranyane a science wa Minnesota]].<ref name=":2" /> Ka ngwaga wa 1980, Wilson o ne a fiwa thuso ya madi ya go tsweletsa tiro ya gagwe kwa [[:en:The_Playwrights'_Center|Lefelong la Bakwadi ba Ditshameko]] kwa Minneapolis. O ne a tlogela tiro ya kwa lefelong la polokelo ka ngwaga wa 1981, mme a tswelela go kwala ditshameko. Mo dingwageng di le tharo, o ne a dira ka nakwana e le moapei kwa [[:en:Little_Brothers_of_the_Poor|Little Brothers of the Poor]]. Wilson o ne a nna le botsalano jo boleele le [[:en:Penumbra_Theatre_Company|Kompone ya bodiragatsi ya Penumbra]] kwa St. Paul, se kwa tshimologong se neng se tshegediwa ka [[:en:CETA_Employment_of_Artists_(1974-1981)|madi a thuso a puso go tswa mo lenaneong la puso la go tlhama ditiro le go thapisa batho]] [[:en:CETA_Employment_of_Artists_(1974-1981)|(Comprehensive Employment and Training Act (CETA) grant]]) se se ne sa tlhagisa dingwe tsa ditshameko tsa gagwe la ntlha. O ne a kwala ''Fullerton Street'', e e iseng e tshamekiwe kgotsa e gatisiwe ka ngwaga wa 1980. Tshameko e ne e bua ka ntwa ya mabole magareng ga [[:en:Joe_Louis_vs._Billy_Conn|Joe Louis le Billy Conn]] ka ngwaga wa 1941, mmogo le go latlhegelwa ke mekgwa le ditekanyetso tse di neng di le teng mo bathong morago ga [[:en:Great_Migration_(African_American)|Motsamao o Mogolo]] wa Maaforika a Amerika go tswa kwa borwa go ya kwa ditoropong tsa bokone jwa United States.<ref name=":3" />
=== Dingwaga tsa bo1980 ===
Mo dingwageng tsotlhe tsa bo1980, Wilson o ne a kwala bontsi jwa ditiro tsa gagwe, go akaretsa [[:en:Jitney_(play)|''Jitney'']] ka ngwaga wa 1982, [[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|''Ma Rainey's Black Bottom'']] ka ngwaga wa 1984, [[:en:Fences_(play)|''Fences'']] ka ngwaga wa 1985, [[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|''Joe Turner's Come and Gone'']] ka ngwaga wa 1986, le [[:en:The_Piano_Lesson|''The Piano Lesson'']] ka ngwaga wa 1987.
Ka ngwaga wa 1987, ramotse wa St. Paul, [[:en:George_Latimer_(Minnesota_politician)|George Latimer,]] o ne a bitsa letsatsi la masome a mabedi le bosupa la Motsheganong “Letsatsi la August Wilson”. O ne a tlotliwa ka gonne e ne e le ene fela motho yo o tswang kwa Minnesota yo o kileng a fenya [[:en:Pulitzer_Prize_for_Drama|Sekgele sa Pulitzer sa Ditshameko]].<ref name=":3" />
=== Dingwaga tsa bo1990 ===
Ka ngwaga wa 1990, Wilson o ne a tlogela St. Paul morago ga go tlhalana mme a fudugela kwa [[:en:Seattle|Seattle]]. O ne a nna le botsalano le [[:en:Seattle_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Bodiragatsi tsa Seattle]], se se neng sa tlhagisa tikologo yotlhe ya gagwe ya ditshameko di le lesome, mmogo le tshameko ya gagwe ya motho a le mongwe e e bidiwang ''How I Learned What I Learned''.<ref name=":3" />
Le fa Wilson e ne e le mokwadi yo o neng a ineetse mo go kwaleleng ditshameko tsa serala, kompone ya Hollywood e ne ya akantsha go dira setshwantsho se se tsamayang sa tshameko ya gagwe ''Fences''. O ne a gatelela gore motsamaisi wa Moafrika wa Amerika a thapiwe go tsamaisa setshwantsho seo, a re: “Ke ne ka gana motsamaisi yo o mosweu, e seng ka ntlha ya lotso, mme ka ntlha ya ngwao. Batsamaisi ba basweu ga ba na kitso e e tlhokegang go dira tiro e. Tiro e tlhoka motho yo o itseng ngwao ya Maaforika a Amerika ka botlalo.” Setshwantsho se se tsamayang se ne sa se ka sa dirwa go fitlha ka ngwaga wa 2016, fa [[:en:Denzel_Washington|Denzel Washington]] a ne tsamaisa sa [[:en:Fences_(film)|''Fences'']], e e tshamekiwang ke Washington le [[:en:Viola_Davis|Viola Davis]]. E ne ya dira gore Wilson a tlhophiwe go bona Oscar morago ga loso lwa gagwe.<ref>Viagas, Robert (April 22, 2016). [http://www.playbill.com/article/denzel-washington-39-s-fences-film-begins-shooting-today-com-382902 "Denzel Washington's Fences Film Begins Shooting Today"]. ''Playbill''. Retrieved April 25, 2016.</ref>
Wilson o ne a fiwa dikwalo di le dintsi tsa tlotlo tsa go aloga, go akaretsa lokwalo la tlotlo la bongaka mo dithutong tsa botho le a neng a le fiwa ke Mmadikolo kwa Pittsburgh. O ne a le leloko la boto ya batsamaisi ya mmadikolo eo go tloga ka ngwaga wa 1992 go fitlha ka ngwaga wa 1995.<ref>Steele, Bruce (October 10, 2005). [https://web.archive.org/web/20060902071459/http://www.umc.pitt.edu/media/pcc051010/august_wilson_2005OCT10.html "Remembering August Wilson 1945–2005"]. ''The Pitt Chronicle''. The University of Pittsburgh. Archived from [http://www.umc.pitt.edu/media/pcc051010/august_wilson_2005OCT10.html the original] on September 2, 2006. Retrieved October 1, 2008.</ref>
Wilson o ne a nna le lentswe le le nonofileng mo kgatelopeleng le mo tsweletsong ya ditshameko tsa Maaforika a Amerika tsa nako eo go sena pelaelo gore o ne a tlhotlhelediwa ke dilo tse a neng a di bona fa a sa ntse a gola, go akaretsa tse di neng tsa bontshiwa mo [[:en:Black_Arts_Movement|Mokgatlhong wa]] [[:en:Black_Arts_Movement|Botsweretshi jwa Bantsho]]. Sekai se sengwe se se botlhokwa sa megopolo le ditshwayotshwayo tsa Wilson ka seemo sa ditshameko tsa Maaforika a Amerika mo dingwageng tsa bo1990 e ne e le puisano e e neng e bidiwa “On Cultural Power: The August Wilson/Robert Brustein Discussion”. mo Wilson o ne a ganetsa gore go nne le lefelo la ditshameko tsa Maaforika a Amerika le le dirwang ka botlalo ke batho ba bantsho, mme maemo otlhe mo ditshamekong tseo a tserwe ke bone. Gape o ne a re batshameki ba batho bantsho ga ba a tshwanela go tshameka baanelwa ba ba sa kwalelwang batho ba bantsho, jaaka Hamlet. Robert Brustein ene o ne a ganetsa pono ya Wilson ka thata.
=== Dingwaga tsa bo2000 ===
Ka ngwaga wa 2005, karolo ya bofelo ya ga Wilson mo motseletseleng wa gagwe wa dikarolo di le lesome ya ''The Century Cycle'', e e bidiwang ''Radio Golf'', e ne ya bulwa. E ne ya diragadiwa la ntlha ka ngwaga 2005 ke [[:en:Yale_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Yale]] kwa [[:en:New_Haven,_Connecticut|New Haven, kwa Connecticut]] mme e ne ya bontshiwa lekgetlo la ntlha kwa [[:en:Broadway_theatre|Broadway]] ka ngwaga wa 2007 kwa [[:en:James_Earl_Jones_Theatre|Bobogelong jwa Cort]]. E ne e tla itsege jaaka tiro ya bofelo ya ga Wilson.<ref>Brantley, Ben (May 9, 2007). [https://www.nytimes.com/2007/05/09/theater/reviews/09radio.html "In the Rush to Progress, the Past Is Never Too Far Behind".] ''The New York Times''. Retrieved March 15, 2017.</ref>
== Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Morago ga Bantsho ==
Le fa tiro ya ga Wilson e sa amogelwe semmuso mo teng ga lenaane la dikwalo tsa [[:en:Black_Arts_Movement|Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Bantsho,]] ruri e ne e le setlhagiswa sa thomo ya one, a simolola mmogo le Bobogelo jwa Black Horizon kwa toropong ya gaabo ya Pittsburgh ka ngwaga 1968. E le mo Sedikeng sa Hill sa Pittsburgh, e leng lefelo le le nang le ditso e bile le le nang le Bantsho thata, Bobogelo jwa Black Horizon e ne ya nna lefelo la setso la boitlhamedi jwa Bantsho le go aga setšhaba.<ref>Greenwood, Jill King (March 16, 2015). [https://web.archive.org/web/20150330065955/https://www.chronicle.pitt.edu/story/august-wilson-and-black-horizon-theatre "August Wilson and Black Horizon Theatre"]. ''Pitt Chronicle''. University of Pittsburgh. Archived from [https://www.chronicle.pitt.edu/story/august-wilson-and-black-horizon-theatre the original] on March 30, 2015. Retrieved February 27, 2026.</ref> Jaaka mokwadi wa metshameko wa se se tsewang jaaka Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Morago ga Bantsho, Wilson o ne a amoga mowa wa BAM, a tlhagisa metshameko e e neng di keteka ditso le maikutlo a poko a batho ba Bantsho. Modikologo wa gagwe wa Lekgolo la Dingwaga o o tumileng o ne wa latedisa le go kopanya ka katlego maitemogelo a Bantsho ba Amerika mo lekgolong la bo20 la dingwaga, a dirisa ngwagasome mongwe le mongwe wa ditso, go tloga ka ngwaga wa 1904 go ya ko ngwageng wa 1997, go kwala maiteko a mmele, maikutlo, tlhaloganyo, le a sepolotiki a botshelo jwa Bantsho morago ga kgololesego.<ref>[https://web.archive.org/web/20190330061115/http://www.august-wilson-theatre.com/plays.php "August Wilson, Pulitzer winning playwright: Plays"]. ''www.august-wilson-theatre.com''. Retrieved March 23, 2019.</ref>
Metshameko e itsegeng thata tsa ga Wilson ke [[:en:Fences_(play)|''Fences'']] (ka ngwaga wa 1985) (e e neng ya gapa [[:en:Pulitzer_Prize|Kabelo ya Pulitzer]] le [[:en:Tony_Award|Sekgele sa Tony]]), [[:en:The_Piano_Lesson|(''The Piano Lesson) Thuto ya Piano'']] ( ka ngwaga wa 1990) (Mokgele wa Pulitzer le Sekgele sa Sediko sa Batshwayadiphoso ba Terama ya New York), [[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|(''Ma Rainey's Black Bottom)''Black Bottom ya ga Ma Rainey,]] le ([[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|''Joe Turner's Come and Gone)'' Tla le Tsamaya ya ga Joe Turner]].
Wilson o boletse gore o ne a tlhotlhelediwa thata ke "di-B tse nne": mmino wa blues, mokwadi le [[:en:Argentine|Argentina]] le mmoki wa [[:en:Jorge_Luis_Borges|Jorge Luis Borges]], mokwadi wa metshameko [[:en:Amiri_Baraka|Amiri Baraka]] le motaki [[:en:Romare_Bearden|Romare Bearden]].<ref name=":2" /> O ne a tswelela ka go oketsa bakwadi [[:en:Ed_Bullins|Ed Bullins]] le [[:en:James_Baldwin|James Baldwin]] mo lenaneong leo. O ne a lemotsha jaana:
Go tswa go Borges, dikgang tseo tse di gakgamatsang tsa gaucho tse ke ithutileng mo go tsone gore o ka tlhamalatsa nako le lefelo le setso mme o sa ntse o na le tiro e e utlwalang le ditlhogo tsa lobopo lotlhe tsa lorato, tlotlo, tiro, go oka, jj. Go tswa go Amiri Baraka, ke ithutile gore botaki jotlhe ke jwa sepolotiki, le fa ke sa kwale metshameko ya sepolotiki. Go tswa go Romare Bearden ke ne ka ithuta gore botlalo le khumo ya botshelo jwa letsatsi le letsatsi bo ka ranolwa kwantle ga go ineela kgotsa go nna le maikutlo.<ref name=":2" />
O ne a tsaya Bullins le Baldwin ba le botlhokwa ka ntlha ya dipontsho tsa bone tse di ikanyegang tsa botshelo jwa letsatsi le letsatsi.<ref name=":4" />
Fela jaaka Bearden, Wilson o ne a dira ka mekgwa ya go kwala: "Ke leka go dira gore metshameko yame e lekane le dikanvas tsa gagwe. Fa ke tlhama metshameko gantsi ke dirisa setshwantsho sa pitsa ya go apaya e mo go yone ke latlhelang dilo tse di farologaneng tse ke tlileng go di dirisa—katse e ntsho, tshingwana, sethunya sa baesekele, monna yo o nang le lebadi mo sefatlhegong sa gagwe se se nang le ,." Moanelwamogolo wa monna mo ''Kgamelong ya Dijo tsa Motshegare'' ya ga Bearden’s Mill Hand o ne a tlhotlheletsa moanelwa wa ga Herald Loomis mo go Come and Gone ya ga Joe Turner.<ref>Phillips, Maya (July 24, 2026). [https://www.nytimes.com/2026/07/24/theater/romare-bearden-august-wilson-joe-turners-come-gone.html "The Piece of Art That Inspired One of Theater's Greatest Works".] ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved August 4, 2026.</ref> Mo bokaong jwa tiro ya gagwe, Wilson o ne a bolela jaana:
Ke kile ka kwala kgangkhutshwe e e bidiwang "Seopedi se se Gaisang sa Blues mo Lefatsheng", mme e ne ya tsamaya jaana—"Mebila e Balboa a neng a tsamaya mo go yone e ne e le lewatle la gagwe la sephiri, mme Balboa o ne a nwela." Bokhutlo jwa kgang. Seo se bua tsotlhe. Ga gona sepe se sengwe se nka se buang. Ke ntse ke kwala kgang eo gape gangwe le gape. Metshameko yotlhe yame e kwala gape yone kgang eo.<ref name=":4" />
=== ''Modikologo wa Pittsburgh'' ===
''Setlhogo se segolo: [[:en:The_Pittsburgh_Cycle|Modikologo wa Pittsburgh]]''
Modikologo wa Pittsburgh wa ga Wilson,<ref>[https://www.biography.com/news/august-wilson-pittsburgh-cycle-century-cycle-plays-summary "August Wilson's 'Pittsburgh Cycle' Plays".] June 3, 2020.</ref> o gantsi o bidiwang Modikologo wa gagwe wa ''Lekgolo la Dingwaga,''<ref>[http://www.marintheatre.org/productions/fences/fences-august-wilsons-century-cycle "10 Plays, 100 Years – Playwright August Wilson Reveals the History of a Community (From the Playbill)"]</ref> o na le metshameko e le lesome, tse borobabongwe tsa tsone di beilweng kwa Kgaolong ya Dithaba ya Pittsburgh (e nngwe e beilwe kwa Chicago), e leng [[:en:African-American_neighborhood|lefelo la Maaforika-Amerika]] le le tsayang bokao jwa dikwalo jwa mainane jaaka jwa ga jaaka [[:en:Thomas_Hardy's_Wessex|Wessex ya ga Thomas Hardy]], [[:en:Yoknapatawpha_County|Kgaolo ya Yoknapatawpha]] ya ga [[:en:William_Faulkner|William Faulkner]] kgotsa [[:en:Ballybeg_(fictional_town)|Ballybeg]] ya ga mokwadi wa diterama wa Mo-Ireland e bong [[:en:Brian_Friel|Brian Friel]]. Metshameko e e beilwe mo dingwageng di le lesome tse di farologaneng mme di ikaelela go thala maitemogelo a Bantsho mo ngwagakgolong wa bo 20 le go "tsosa tlhaloganyo ka bobogelo" le go boeletsa "poko ka puo ya letsatsi le letsatsi ya Bantsho ba Amerika".<ref name=":4" /> Mokwalo wa gagwe wa maitemogelo a Bantsho ka metlha o ne o bontsha baanelwa ba ba nonofileng ba basadi mme ka dinako tse dingwe o ne o akaretsa dintlha tsa dilo tse di fetang tsa tlholego. Mo bukeng ya gagwe, o ne a kwala jaana "Mmè ke mosadi yo o nonofileng thata, yo o nang le melaometheo. Baanelwa ba me ba basadi . . . ba tswa mo go mmè ka bontsi."<ref>Wilson, August (2001). ''The Ground on which I Stand''. Theatre Communications Group. p. 151. [[:en:Special:BookSources/978-1559361873|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1559361873|978-1559361873]]</bdi>.</ref>
Fa e le ka ntlha tsa dilo tse di fetang tsa tlholego, Wilson gantsi o ne a bontsha mofuta mongwe wa tumelobotlhodi kgotsa ngwao ya bogologolo mo metshamekong e e neng e tswa kwa medirong e e fetang ya tlholego.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/august-wilson-the-ground-on-which-i-stand-august-wilsonbiography-and-career-timeline/3683/ "August Wilson: The Ground on Which I Stand | Biography and Timeline | American Masters". ''American Masters''.] January 28, 2015. Retrieved April 8, 2020.</ref> Nngwe ya metshameko ya gagwe ye e itsegeng thata ka go tlhagisa se ke ''The Piano Lesson''. Mo motshamekong, go dirisiwa piano mme e golola meya ya bagologolwane. Wilson o ne a batla go tlhama tiragalo e e ntseng jalo mo terameng mo e leng gore bareetsi ba ne ba tlogelwa fela go swetsa gore ke eng se e leng sa mmatota kgotsa nnyaa. O ne a kgatlhilwe ke maatla a bobogelo jaaka sediriswa se mo go sone setšhaba ka kakaretso se neng se ka kopana mmogo go neela bosupi jwa ditiragalo le makhubu a a diragalang.<ref name=":4" />
Wilson o ne a bolelela [[:en:The_Paris_Review|''Tlhatlhobo ya Paris jaana'']]:
Ke akanya gore metshameko yame e fa (Maamerika a Basweu) tsela e e farologaneng ya go leba Maamerika a Bantsho. Sekao, mo go ''Fences'' ba bona motlhokomedi wa matlakala, motho yo tota ba sa mo lebeng, le fa ba bona motlhokomedi wa matlakala letsatsi le letsatsi. Ka go leba botshelo jwa ga Troy, Basweu ba fitlhela gore diteng tsa botshelo jwa monna yo wa matlakala yo wa Montsho di amiwa ke dilo tse di tshwanang – lorato, tlotlo, bontle, go oka, tiro. Go lemoga gore dilo tse ke karolo ya botshelo jwa gagwe fela jaaka jwa bona go ka ama ka fao ba akanyang ka teng le go dirisana le Bantsho mo matshelong a bona.<ref name=":2" />
Le fa metshameko ya modikologo di sa golaganngwa thata le selekanyo sa kgang ya tatelano, baanelwa bangwe ba tlhagelela (mo dingwageng tse di farologaneng) mo metshamekong e e fetang bongwe tsa modikologo. Bana ba baanelwa ba metshameko ya pele ba ka nna ba tlhagelela mo metshamekong ya morago. Moanelwa yo o umakiwang thata mo modikologong ono ke Rakgadi Ester, "motlhatswi wa mewa". Go begwa fa a na le dingwaga di le makgolo a mabedi le masome a borobabobedi le botlhano mo motshamekong wa [[:en:Gem_of_the_Ocean|''Gem of the Ocean'']], e e diragalang kwa legaeng la gagwe kwa mmileng wa 1839 Wylie , le makgolo a le mararo le masome a le mane le borobabongwe mo [[:en:Two_Trains_Running|''Ditereneng tse Pedi tse di Tsamayang'']]. O tlhokafala ka ngwaga 1985, ka nako ya ditiragalo tsa ga [[:en:King_Hedley_II|''Kgosi Hedley II.'']] Bontsi jwa tiro ya [[:en:Radio_Golf|''Radio Golf'']] e dikologa leano la go thuba le go tlhabolola ntlo eo sešwa, dingwaga di le mmalwa morago ga loso lwa gagwe. Rakgadi Ester ke motho wa tshwantshetso le yo o ipoeletsang yo o emelang kgaratlho ya Maaforika le Maamerika. "Ga se makgolo a mararo a dingwaga mme ke tatelano ya baperesiti ba basadi ba setso... o akaretsa ditso tse di bokete tsa masetlapelo le phenyo".<ref>Rawson, Christopher (November 9, 2009). [https://www.post-gazette.com/ae/theater-dance/2009/11/09/August-Wilson-s-mythic-character-Aunt-Ester-explored-in-theater-festival/stories/200911090252 "August Wilson's mythic character Aunt Ester explored in theater festival"]. ''Pittsburgh Post-Gazette''. Retrieved April 8, 2020.</ref> Gantsi metshameko e e akaretsa moanelwa yo go lebegang a sa itekanela sentle mo tlhaloganyong (yo o farologaneng mo metshamekong mengwe le mengwe)—ka sekai, Hedley Sr. mo go [[:en:Seven_Guitars|''Seven Guitars'']], Gabriel mo go [[:en:Fences_(play)|''Fences'']], Stool Pigeon mo go Kgosi Hedley wa bobedi, kgotsa Hambone mo go ''Two Trains Running''.
Lefelo la metshameko la Goodman la Chicago e ne e le bobogelo jwa ntlha mo lefatsheng go tlhagisa modikologo otlhe wa metshameko e le lesome, mo ditlhagisong tse di neng tsa simolola ka ngwaga wa 1986 go fitlha ka ngwaga wa 2007. Ditlhagiso tse pedi tsa ga Goodman—''Seven Guitars'' ''(Dikatara tse supa)'' le ''Gem of the Ocean'' ''(Lejwe la lewatle)''—e ne e le dipontsho tsa ntlha tsa lefatshe.<ref>Houlihan, Mary (January 8, 2014). [https://web.archive.org/web/20141006081959/http://www.suntimes.com/entertainment/stage/24839663-421/story.html "Court Theatre stages August Wilson's 'Seven Guitars'"]. [[:en:Chicago_Sun-Times|''Chicago Sun-Times''.]]</ref> [[:en:Israel_Hicks|Israel Hicks]] o ne a tlhagisa modikologo otlhe wa metshameko e le lesome go tloga ka ngwaga wa1990 go ya ko ngwageng wa 2009 mo [[:en:Denver_Center_for_the_Performing_Arts#Entities_of_the_DCPA|komponeng ya Bobogelo ya Denver Center]].<ref>Weber, Bruce (July 7, 2010). [https://www.nytimes.com/2010/07/08/theater/08hicks.html "Israel Hicks, Director of August Wilson's Cycle, Dies at 66".] ''The New York Times''. Retrieved July 8, 2010.</ref>[[:en:Geva_Theatre_Center|Lefelo la Bobogelo la Geva]] le ne la tlhagisa metshameko yotlhe e le lesome ka tatelano ya dingwaga di le lesome go tloga ka ngwaga wa 2007 go ya ko ngwageng wa 2011 e le Lekgolo la Dingwaga la Amerika la ga August Wilson. [[:en:Huntington_Theatre_Company|Kompone ya Bobogelo ya Huntington]] ya [[:en:Boston|Boston]] e tlhagisitse metshameko yotlhe e le lesome, mme ya fetsa ka ngwaga wa 2012. Mo botshelong jwa ga Wilson o ne a dirisana mmogo le The Huntington go tlhagisa metshameko ya moragonyana. [[:en:Pittsburgh_Public_Theater|Bobogelo jwa Setšhaba jwa Pittsburgh]] e ne e le kompone ya ntlha ya bobogelo kwa Pittsburgh go tlhagisa Modikologo otlhe wa Lekgolo la Dingwaga, go akaretsa le pontsho ya ntlha ya lefatshe ya ga [[:en:King_Hedley_II|''Kgosi Hedley'']] [[:en:King_Hedley_II|''wa bobedi'']] go bula [[:en:O'Reilly_Theater|Bobogelo jwa O'Reilly]] kwa [[:en:Downtown_Pittsburgh|Toropong ya Pittsburgh]].<ref>Isenberg, Robert (October 2, 2008). [http://www.pghcitypaper.com/pittsburgh/the-final-installment-of-august-wilsons-epic-pittsburgh-cycle-premieres-at-the-public/Content?oid=1340845 "The final installment of August Wilson's epic Pittsburgh Cycle premieres at the Public"]. ''Pittsburgh City Paper''.</ref>
TAG – Setlhopha sa Badiragatsi, kwa Honolulu, Hawaii, se ne sa tlhagisa metshameko yotlhe e le lesome mo modikologong ono go simolola ka 2004 ka ''T(wo Trains Running'' )''Diterena tse Pedi tse di Tsamayang'' mme tsa felela ka ngwaga wa 2015 ka ''Ma Rainey's Black Bottom'' ''(Black Bottom ya ga Ma Rainey)''. Dipontsho tsotlhe e ne e le dipontsho tsa ntlha tsa kwa Hawaii, tsotlhe di ne tsa atlega thata mo lebokosong mme tsa bona dikabelo tse dintsi tsa bobogelo jwa lefelo leo tsa badiragatsi le mokgatlho. Moemedi wa Bantsho kwa St. Louis le Bobogelo jwa Baagi jwa Anthony Bean kwa New Orleans le tsone di tlhagisitse modikologo o o feletseng.
Mo dingwageng tse di neng tsa latela loso lwa Wilson, letoto la metshameko e le lesome le ne la simolola go bidiwa ''Modikologo wa Ngwagakgolo wa ga August Wilson'',<ref>Wilson, August (2007). ''August Wilson Century Cycle''. Theatre Communications Group. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1559363075|978-1559363075]]</bdi>.</ref> gape la bidiwa ''American Century Cycle'', e leng letoto la ditshameko tse di buang ka lekgolo la dingwaga la Amerika.<ref>[http://www.openculture.com/2015/05/listen-to-playwright-august-wilsons-american-century-cycle-in-its-entirety-10-free-plays.html "Listen to Playwright August Wilson's American Century Cycle in Its Entirety: 10 Free Plays"]. ''Open Culture''.</ref>
Dingwaga di le pedi pele ga loso lwa gagwe ka ngwaga wa 2005, Wilson o ne a kwala le go tshameka tshameko e e iseng e gatisiwe ya motho a le mongwe e e bidiwang ''How I Learned What I Learned'' e e neng e bua ka maatla a bonono le maatla a ditshono tse di ka nnang teng. E ne ya tlhagisiwa kwa lefelong la metshameko le le bidiwang Signature kwa New York mme ya tsamaisiwa ke Todd Kreidler, yo e neng e le tsala ya Wilson le motho yo a neng a mo ruta le go mo kaela mo tirong ya gagwe. ''How I Learned'' e ne e bua ka malatsi a Wilson a a neng a a tshela e le mokwadi yo mosha yo o neng a sokola kwa Hill District kwa Pittsburgh, le kafa lefelo leo le batho ba lone ba neng ba mo tlhotlheletsa ka teng go kwala tikologo ya ditshameko tsa gagwe tse di buang ka maitemogelo a Maaforika a Amerika.<ref>[https://publictheater.culturaldistrict.org/production/40795/how-i-learned-what-i-learned "How I Learned What I Learned"]. ''publictheater.culturaldistrict.org''. Retrieved September 24, 2015.</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Wilson o nyetse gararo. Lenyalo la gagwe la ntlha e ne e le le Brenda Burton, go tloga ka ngwaga wa 1969 go fitlha ka ngwaga wa 1972. Ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, Sakina Ansari, yo o tshotsweng ka ngwaga wa 1970. Ka ngwaga wa 1981, o ne a nyala Judy Oliver, yo e neng e le modiredi wa loago, e leng motho yo o thusang batho le malapa a a nang le mathata a botshelo. Ba ne ba tlhalana ka ngwaga wa 1990. O ne a nyala gape ka ngwaga wa 1994 mme o ne a tlogelwa ke mosadi wa gagwe wa boraro, [https://publictheater.culturaldistrict.org/production/40795/how-i-learned-what-i-learned Constanza Romero], yo e neng e le motlhami wa diaparo tsa batshameki, e leng motho yo o rulaganyang le go tlhama diaparo tse di dirisiwang mo ditshamekong yo ba kopaneng mo tiragalong e neng go dirwa motshameko wa ''[[:en:The_Piano_Lesson|The Piano Lesson]]''. Ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, ebong Azula Carmen Wilson.<ref name=":2" /> Wilson gape o ne a tlogelwa ke bomonnawe le bomorwarraagwe, e leng Freda Ellis, Barbara Jean Wilson, Linda Jean Kittel, Richard Kittel, Donna Conley le Edwin Kittel.<ref name=":1" />
== Loso ==
Wilson o ne a bolela gore o ne a lemogilwe a na le [[:en:Hepatocellular_carcinoma|kankere ya sebete]] ka kgwedi ya Seetebosigo ka ngwaga wa 2005, mme a bolelelwa gore o ne a ka tshela dikgwedi di le tharo go ya go di le tlhano. O ne a tlhokafala a na le dingwaga di le masome a marataro ka letsatsi la bobedi la Phalane ka ngwaga wa 2005, kwa [[:en:Swedish_Medical_Center|Lefelo la Kalafi la Sweden]] kwa Seattle a bo a fitlhelwa kwa [[:en:Greenwood_Cemetery,_Pittsburgh|mabitleng a Greenwood kwa Pittsburgh]] ka letsatsi la borobabobedi la Phalane.<ref>Wilson, Scott; Mank, Gregory W. (forward) (2016). "Wilson, August #13712". ''Resting Places: The Burial Sites of More Than 14,000 Famous Persons'' (3rd ed.). McFarland & Company, Inc. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0786479924|978-0786479924]]</bdi>. [[:en:OCLC_(identifier)|OCLC]] [https://search.worldcat.org/oclc/948561021 948561021].</ref>
Go begilwe gore o ne a kopile gore go tshwarwe phitlho ya batho ba Maaforika a Amerika kwa [[:en:Saint_Paul_Cathedral_(Pittsburgh,_Pennsylvania)|Kerekeng ya Saint Paul]]. Le fa go ntse jalo, puso ya kereke ya lefelo leo e ne ya se ka ya fa tetla ya gore go tshwarwe phitlho ya motho yo e seng wa tumelo ya Katoliki. Ka jalo, go ne ga tshwarwa tirelo ya segopotso kwa [[:en:University_of_Pittsburgh|mmadikolong wa Pittsburgh]].<ref name=":5" />
[[Karolo:Articles with hCards]]
5gaenh7dmxe0n7eojkisagong222buc
Lillie Mae Bradford
0
15174
55865
55250
2026-09-29T08:41:12Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55865
wikitext
text/x-wiki
'''Lillie Mae Bradford''' ( O tshotswe ka kgwedi ya Phalane e tlhola gangwe, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a mabedi le borobabobedi go fitlha ka kgwedi ya Mopitlwe e le lesome le bone, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bosupa) <ref>{{Cite web |date=22 March 2017 |title=Lillie Mae Bradford |url=http://www.legacy.com/obituaries/montgomeryadvertiser/obituary.aspx?n=lillie-mae-bradford&pid=184546270&fhid=5661 |access-date=23 March 2017 |website=Legacy.com}}</ref> e ne e le molwela- ditshwanelo tsa banni wa Moamerika, dingwaga di le nne pele ga tiro e e neng ya itsege thata ya ga [[:en:Rosa_Parks|Rosa Parks]], a neng a dira tiro ya go sa utlwe mo motseng mo beseng ya kw1q``a [[Montgomery]], kwa [[Alabama]], e a neng a tshwarwa ka ntlha ya yone, a lebisiwa molato wa gore o tshwenya batho <ref>{{Cite book |year=2008 |title=Social Justice |url=https://books.google.com/books?id=qqTZAAAAMAAJ |publisher=Open University Press |isbn=9780335229307 |editor-last=Newman |editor-first=Janet |page=9 |editor-last2=Yates |editor-first2=Nicola}}</ref>
{{Infobox person|name=Lillie Mae Bradford|image=Lillie_Mae_Bradford.png|alt=Lillie Mae Bradford|caption=Lillie Mae Bradford|birth_date={{Birth date|1928|10|1}}|birth_place=[[Montgomery, Alabama|Montgomery]], [[Alabama]], United States|death_place=Montgomery, Alabama, United States|resting place=Montgomery's Greenwood Serenity Memorial Gardens|occupation=Molweladitshwanelo tsa Selegae}}
== Go tshwarwa ga ga Bradford, ka 1951 ==
Ka kgwedi ya Motsheganong e le lesome le bongwe, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le bongwe (1951)Bradford o ne a bona gore mokgweetsi wa bese o ne a mo neetse tekete e e seng yone, e go bonalang e ne e le "phoso e e jang madi a mantsi e bile e direga gantsi fa e le gore tota e ne e le phoso". Bradford o ne a kopa gore a duelelwe tlhwatlhwa e e tshwanetseng, mme fa a sena go bolelelwa gabedi gore a boele kwa morago ga bese, o ne a nna kwa pele<ref name="fighter">{{Cite news|url=http://www.montgomeryadvertiser.com/story/news/local/alabama/2017/03/22/funeral-held-lillie-mae-bradford/99502822/|title='She was a fighter': Lillie Mae Bradford honored at service|newspaper=[[Montgomery Advertiser]]|first=Andrew J.|last=Yawn|date=22 March 2017|accessdate=23 March 2017}}</ref><blockquote>Mosadi yono wa dingwaga tse masome mabeddi o ne a ya gae a tswa tirong ya gagwe ya go tlhokomela bana ba batho basweu ba bana le bogole. O ne a duetse gore a palame bese e nngwe, mme jaaka go ne go tle go direge, mokgweetsi o ne a iteile bese mo lefelong le le sa siamang. Fa a ka bo a sa dira sepe ka gone o ka bo a ile a feleletsa a duelela phoso eo.
"Ke ne ke akanya gore fa nka sa eme ka dinao ka simolola go buelela ditshwanelo tsa me, ga nkitla ke tsamaya ke dira jalo. Go ne go tlhabisa ditlhong. Go ne go sena seriti," Mme Bradford a rialo. "Go ne go sa letlelelwa go tlhatlogela kwa pele ga bese mme ke ne ka tlhatlogela koo mme ka mmolelela gore thekethe ya me e ne e sa kwalwa sentle. O ne a re: 'Nigger, ya kwa morago ga bese' mme ka re: 'Ke tla dira jalo, fela fa o ka mpha phetisetso e e siameng kgotsa wa mpusetsa madi a me.' Mme ka nna mo letlhakoreng la batho ba basweu". <ref name="borger">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2006/apr/04/usa.julianborger|title=Civil rights heroes may get pardons|first=Julian|last=Borger|date=3 April 2006|accessdate=23 March 2017|newspaper=[[The Guardian]]}}</ref>
Mokgweetsi ga a ise a ko a baakanye karata ya punch mme Bradford ga a ise a ko a tswe mo setilong se se kwa pele. O ne a tshwarelwa go tlhoka thulaganyo, a kwadisiwa, a gatisiwa menwana mme a duelwa tuediso e e kwa tlase. <ref>{{Cite news|url=https://news.wbhm.org/feature/2006/pardoning-rosa-parks/|title=Pardoning Rosa Parks|first=Stevee|last=Chiotakis|accessdate=23 March 2017|date=28 April 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170324083740/https://news.wbhm.org/feature/2006/pardoning-rosa-parks/|archivedate=24 March 2017}}</ref></blockquote>O ne a tshwarwa ke mapodisi ka ntlha ya go tlhoka thulaganyo go fitlha moagisane a mo ntsha ka beile. Go tshwarwa go ne ga mo sala morago botshelo jotlhe jwa gagwe; a re go mo kgoreleditse makgetlo a le mmalwa go bona ditiro tse a neng a di kopa. <ref name="fighter" /> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le borataro (2006), o ne a akgela jaana, " Go ne go nna go na le lebokoso le le neng le re: A o na le rekoto ya gotlhoka kutlo?' o ne a gakologelwa gore " Ke ne ka ya go batla tiro <ref name="borger" /> ya go nna mokwaledi wa puso, mme ke ne ke tla falola ditlhatlhobo, mme ke ne ke se kitla ke bona tiro eo. Ke ka nako eo ke neng ka hetsa mogopolo ka gore e ne e le ka gonne ke ne ke na le rekoto ya mapodise.
== Ditlamorago: itshwarelo le Molao wa Rosa Parks ==
<blockquote>Ka kgwedi ya Morananag e tlhola ga raro , ngwaga wa dikete ste pedi le borataro, go ne go solofetswe gore Thad McClammy (Leloko la Democratic la Ntlo ya Baemedi ya Alabama) o tla ntsha tetla ya go itshwarela balweladitshanelo tsa batho semmuso fa pele ga Senate ya Alabama. Go ne ga nna le kganetso e e rileng mo go yone: bangwe ba balweladitshwanelo ba ne ba sa batle go itshwarelwa ka gonne, ba ne ba re, ga ba ise ba ko ba tlole molao gope. <ref name="borger" /> Molao wa Rosa Parks o ne wa fetisiwa ka kgwedi ya Moranang, ngwaga wa dikete tse pedi le borataro (2006), mme wa letla balweladitshwanelo ba ba neng ba tshwerwe kgotsa maloko a malapa a bone go kopa maitshwarelo. <ref>{{Cite news|url=https://www.chicagotribune.com/2006/04/28/rosa-parks-act-sets-stage-for-pardons/|title=Rosa Parks Act sets stage for pardons|date=28 April 2006|accessdate=23 March 2017|newspaper=[[Chicago Tribune]]}}</ref> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le bosupa (2007), fa molao o o tshwanang kwa Tennessee o ne o dira jalo ka lekgotlapeomolao, go tshwarwa ga ga Bradford go ne ga bidiwa gape: "Bradford, motlhokomedi wa sekolo yo o tlogetseng tiro, o itse gore go nna le rekoto ya gagwe e e phimotsweng jaanong ga go kitla go nna le ditlamorago dipe tsa nnete, mme o batla go dira kopo ya setlankana sa itshwarelo. Bradford o ne a re ' Go tla supa gore ke tshwerwe ke lwela ditshwanelo tsa me ' <ref>{{Cite news|url=http://legacy.decaturdaily.com/decaturdaily/news/070518/pardon.shtml|first=Lucas L.|last=Johnson II|title=South moving to pardon disobedience convictions|date=18 May 2007|accessdate=23 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111204033539/http://legacy.decaturdaily.com/decaturdaily/news/070518/pardon.shtml|archivedate=4 December 2011}}</ref></blockquote>
== Botshelo le loso lwa moragonyana ==
Bradford o ne a nna kwa tikologong ya Ridgecrest kwa Montgomery le kgaitsadie e bong Helen, <ref name="borger" /> mme a tlhokafala a robetse <ref name="fighter" /> ka kgwedi ya Mopitlwe e le lesome le bone, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bosupa; <ref>{{Cite news|title=Funeral held for Lillie Mae Bradford|url=http://www.montgomeryadvertiser.com/videos/news/local/2017/03/22/funeral-held-lillie-mae-bradford/99516044/|date=22 March 2017|accessdate=23 March 2017|newspaper=[[Montgomery Advertiser]]}}</ref> o ne a fitlhwa kwa Montgomery's Greenwood Serenity Memorial Gardens, ka kgwedi ya Mopitlwe e le masome a mabedi le bobedi . <ref name="fighter" /> O ne a tlhalosiwa e le "mmulatsela" wa Mokgatlho wa Ditshwanelo tsa Banni. <ref>{{Cite news|url=http://www.wsfa.com/story/34966420/pioneer-of-the-civil-rights-movement-passes-away|first=Sally|last=Pitts|title=Pioneer of the Civil Rights Movement passes away|date=21 March 2017|accessdate=23 March 2017}}</ref>
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
0d2u3hzqvyauvsqyvvci74wv8jtgejh
Mathilda Beasley
0
15198
55871
55395
2026-09-29T09:40:15Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55871
wikitext
text/x-wiki
'''Mathilda Taylor Beasley''', [[:en:Franciscans|OSF]] ( O tshotswe ka kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bone, ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a mararo le bobedi (1832) – O tlhokafetse ka kgwedi ya Sedimonthole e le masome a mabedi , ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro (1903 ) e ne e le morutabana wa Mokatoliki wa motho Montsho le moeteledipele wa bodumedi yo e neng e le moitlami wa ntlha wa Moaforika kwa Amerika go berekela kwa lefatsheng ya [[Georgia (U.S. State)|Georgia]] . O ne a tlhoma setlhopha sa baitlami ba Maaforika a ma Amerika le nngwe ya matlo a ntlha a masiela a kwa United States a basetsana ba Maaforika-Amerika.
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004) morago ga loso lwa gagwe o ne a bidiwa Mosadi wa Phitlhelelo wa Georgia .
== Botshelo jwa gagwe ==
O tsholetswe kwa New Orleans, kwa Louisiana ka kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bone, ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a mararo le bobedi <ref name="GWoA">{{Cite web |title=Honorees: Mathilda Taylor Beasley |url=http://www.georgiawomen.org/_honorees/beasleym/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090504011512/https://www.georgiawomen.org/_honorees/beasleym/index.html |archive-date=May 4, 2009 |access-date=7 February 2015 |publisher=Georgia Women of Achievement}}</ref> O ne a kolobediwa e le Mokatoliki ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabobedi le masome a marataro le borobabongwe( 1869) e le go ipaakanyetsa lenyalo la gagwe le Abraham Beasley, mong wa lefelo la dijo la mahala la batho bantsho yo o humileng kwa Savannah, yo o neng a tlhokafala ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a supa le bosupa (1877).
A na le [[Catherine]] le [[Jane Deveaux]], Beasley o ne a ruta makgoba kwa legaeng la gagwe kwa Savannah, Georgia pele ga Ntwa ya Selegae le fa seo se ne se sa letlelelwa ka nako eo <ref>{{Cite web |last=Wells-Bacon, Mary |date=May 26, 1987 |title=The Life of Mathilda Beasley |url=http://library.armstrong.edu/Beasley_Mathilda.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919025551/http://library.armstrong.edu/Beasley_Mathilda.pdf |archive-date=September 19, 2015}}</ref>
Moragonyana mo botshelong, fa a sena go nna moitlami wa Mo-Franciscan kwa Engelane, Beasley o ne a boela kwa United States mme a tlhoma setlhopha sa borweetsana ba Maaforika-Amerika kwa Georgia, se se bidiwang [[Sisters of the Third Order of St. Francis (Georgia)|Sisters of the Third Order of St.Francis]] . <ref name="berend">{{Cite news|title=Teacher, nun, hero - Savannah's Mother Mathilda will be honored as one of Georgia's 'Women of Achievement.'|date=February 21, 2004}}</ref> Beasley o ne a leka go kopanya setlhopha sa gagwe le Mokgatlho wa Franciscan mme ga seka ga atlege. <ref>{{Cite book |date=1994 |title=Black Women in America: An Historical Encyclopedia |publisher=First Indiana University Press Edition |isbn=0-253-32774-1 |pages=99–100}}</ref>
Gape o ne a simolola lengwe la mafelo a ntlha a masiela kwa United States a basetsana ba Maaforika-Amerika, Legae la St. Francis la Dikhutsana tsa batho ba Mmala. <ref>{{Cite web |date=2018-08-13 |title=Marker Monday: Mother Mathilda Beasley, O.S.F.: Georgia's First Black Nun |url=https://georgiahistory.com/marker-monday-mother-mathilda-beasley-o-s-f-georgias-first-black-nun/ |access-date=2020-05-21 |website=Georgia Historical Society |language=en-US}}</ref>
O tlhokafetse ka kgwedi ya Sedimonthole e le masome a mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro ( 1903). <ref name="GWoA" />
== Boswa ==
Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bobedi ( 1982) Mother Mathilda Beasley Park e ne ya kgakolwa kwa Savannah mo lefelong le le kafa botlhaba jwa East Broad Street. Letshwao la ditso tsa Georgia le le supang botshelo jwa gagwe le ne la tlhongwa ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le borobabobedi ( 1988) kwa legaeng la gagwe kwa Savannah<ref>{{Cite web |title=Mother Mathilda Beasley, O.S.F. Historical Marker |url=https://www.hmdb.org/m.asp?m=6009 |access-date=2020-05-21 |website=www.hmdb.org |language=en-US}}</ref> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone ( 2014) ntlwana ya gagwe, e pele e neng e le kwa Mmileng wa Price wa 1511, e ne ya fudusediwa kwa Phakeng ya ga Mme Mathilda Beasley jaaka lefelo la ditlhanolo.
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004), Beasley o ne a tsenngwa mo ntlolehalahala e e tumilenng ya Basadi ba diphitlhelelo ya Georgia([[:en:Georgia_Women_of_Achievement|Georgia Women of Achievement]]) . <ref name="GWoA" />
[[Setshwantsho:Beasley Cottage and plaque.jpg|thumb|190x190px]]
== Ditshupiso ==
<references />
== Puiso e nngwe ==
* {{Cite web |title=Mathilda Beasley and the Catholic Church |url=http://georgiahistory.com/education-outreach/online-exhibits/featured-historical-figures/mother-mathilda-beasley/mathilda-beasley-and-the-catholic-church/ |access-date=November 27, 2018 |website=[[Georgia Historical Society]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716083318/https://georgiahistory.com/education-outreach/online-exhibits/featured-historical-figures/mother-mathilda-beasley/mathilda-beasley-and-the-catholic-church/ |archive-date=July 16, 2019 |url-status=dead}}
*
== Dikgokagano tsa kwa ntle ==
* Mathilda Beasley at Find a Grave
sz6iyywi55p92ljdmi63whgg8cezucz
Lottie Isbell Blake
0
15210
55866
55680
2026-09-29T08:55:06Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55866
wikitext
text/x-wiki
'''Lottie Cornella Isbell Blake, MD,''' (10 OO tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo e le lesome, ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a supa le borataro ( 1876) – Go fitlha kgwedi ya Ngwanaitseele e le lesome le borataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le borataro (1976) e ne e le ngaka ya Amerika, morongwa wa tsa kalafi, le morutabana. Blake e ne e le Mo-Adventist wa ntlha wa Letsatsi la Bosupa yo montsho go nna ngaka. O gakologelwa ka katlego ya gagwe ya phetogo mo kalafing ya metsi e ka nako eo e neng e sa bonwe jaaka kalafi e e raraaneng ya kalafi. Lottie Blake, mmogo le monna wa gagwe e bong Dr. David Emanuel Blake, ba ne ba tsaya maeto le go bereka kwa Panama, Haiti le Jamaica e le morongwa yo o itshegetsang wa tsa kalafi. Mo botshelong jwa gagwe, Dr. Blake o ne a bona kalafi ya “ [[nyumonia]] ya Smokey City ” e e neng e bakilwe ke mosi kwa Pittsburgh, Pennsylvania. <ref name="Kim SDA">{{Cite web |last=Kim |first=Haiyoung |title=DR. LOTTIE I. BLAKE: THE FIRST SDA BLACK PHYSICIAN |url=http://www.adventistheritage.org/article/58/resources/pioneer-stories/dr-lottie-i-blake-the-first-sda-black-physician |access-date=21 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128115251/http://www.adventistheritage.org/article/58/resources/pioneer-stories/dr-lottie-i-blake-the-first-sda-black-physician |archive-date=28 January 2018 |url-status=dead}}</ref> Morago ga dingwaga di le masome a matlhano tsa pereko , Lottie Blake o ne a tlotliwa ke Mokgatlho wa Kalafi wa Amerika a le dingwaga di le masomealerobedi le bongwe.
== Botshelo jwa pele ==
Lottie Isbell Blake o tsholetswe kwa Appomattox kwa Virginia, e le morwadia Fannie le Thomas Isbell. Fa Lottie a le dingwaga di le tharo, lelwapa la ga Isbell le ne la fuduga go tswa kwa Virginia go ya kwa [[Columbus, Ohio]] . Thomas Isbell e ne e le mmetli mme Fanny Isbell o ne a thusa go tlhoma kereke ya Baptist ya Union Grove fa a ntse a godisa Lottie le bana ba gagwe ba le robongwe. Bana ba ga Isbell ba ne ba godisiwa e le ma-Baptist bontsi jwa bonana jwa bone mme fa Lottie a le dingwaga di le masome a mabedi ene, mmaagwe le kgaitsadie Mamie ba ne ba sokologa go nna maloko a kereke ya [[Seventh-day Advehttps://en.wikipedia.org/wiki/Seventh-day Adventist Churchntist|Seventh-day Adventist]] .
== Thuto ==
Fa a fetsa kwa sekolong se segolwane , Blake o ne a tswelela pele go amogela setlankana sa gagwe sa borutabana a le dingwaga di le masome a mabedi. Le fa a ne a ithutile go nna morutabana, Blake o ne a tswelela go katisiwa le go bereka e le mooki kwa [[:en:Battle_Creek_Sanitarium|Battle Creek Sanitarium]] ya Battle Creek kwa Battle Creek Michigan e e neng ya tlhongwa ke maloko a Kereke ya Bodumediya Seventh-day Adventist Church. Ngaka John Harvey Kellogg, mokaedi wa Lefelo la Boitekanelo la Battle Creek, yo a neng a nna le ene le go bereka ka fa tlase ga gagwe o ne a nna mokgothatsi wa ga Blake mo dingwageng tse a neng a le mooki ka tsone. E re ka Dr. Kellogg a ne a kgothalediwa ke ene, Blake o ne a tsena sekolo sa bongaka morago ga moo. O ne a aloga kwa sekolong sa bongaka sa American Medical Missionary College ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le bobedi (1902) a le dingwaga di le masome a mabedi le borataro , mme a nna mo Seventh Day Adventist go nna ngaka. <ref name="Kim SDA" />
== Tiro ya pele ==
Kwa tshimologong, tiro ya ga Blake ya borongwa e ne ya nna mo teng ga borwa jwa United States. O ne a bereka e le mokaedi wa Lefelo la Boitekanelo la Rock City kwa Nashville, Tennessee a bereka e le ngaka kwa Birmingham, Alabama . Batho ba bantsho ba kwa Nashville ba ne ba akanya gore mekgwa ya kalafi ya ga Blake e ne e sa tokafala go le kalo fa e bapisiwa le e e neng e dirisiwa mo sechabeng sa bone mme ba ne ba e bitsa "dikalafi tsa matsela". E re ka a ne a ikutlwa a ganwa ke Nashville, o ne a fudusetsa tiro ya gagwe kwa motseng selegae wa Hillcrest, o o kwa bokone jwa Nashville. Le fa go ntse jalo, o ne a ganediwa gape.<ref name=":0">{{Cite web |title=Charlotte Cornelia Isbell Blake |url=https://am.adventistmission.org/m360v9n2-22 |access-date=2022-03-25 |website=am.adventistmission.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528133900/https://am.adventistmission.org/m360v9n2-22 |archive-date=2022-05-28 |url-status=dead}}</ref> Fa go sena go runya leroborobo kwa legaeng la dikhutsana kwa Huntsville, kwa Alabama, Blake o ne a fudugela go ya go bereka koo go ya go thusa. Moragonyana o ne a tswelela ka go bereka kwa Sekolong sa Katiso sa Diatla sa Huntsville Oakwood, se jaanong e leng Sekolo se setona sa Oakwood, kwa Huntsville Alabama, kwa e neng e le leloko la ntlhana la mothomontsho mo lephateng , le le nang le dikirii ya bongaka, le kwa a neng a tlhoma thulaganyo ya thuto ya baoki kwa Oakwood e e sa ntseng e bereka gompieno. Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le bone (1904), o ne a nna ngaka e e nang le teseletso kwa kgaolong ya Alabama. Fa a sena go nyala monna wa gagwe e bong Ngaka David Emanuel Blake ka kwedi ya Lwetse e le lesome le borobabobedi, ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le bosupa (1907), banyalani bao ba ne ba fudugela kwa Nashville, kwa Lottie a neng a bula gape diphaposi tsa kalafi ya tlholego kwa Lefelong la Boitekanelo la Rock City, fa David ene a ne a ithuta bongaka kwa Sekolong sa Bongaka sa Meharry . Ba ne ba bereka koo go fitlha David a aloga ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le lesome le bobedi ( 1912), <ref name=":0" /> pele ga a boela kwa Columbus, Ohio ka one ngwaga ong.
== Tiro ya Borongwa ==
=== Panama ===
Blake, monna wa gagwe le bana ba bone ba le batlhano ba ne ba tswa kwa United States ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le lesome le boraro (1913) go ya go dira tiro ya borongwa kwa Panama. Banyalani bao ba ne ba bareka e le barongwa ba kalafi ba ba neng ba ba ikemetse fa Lottie Blake a ne a tlhokomela bana ba bone ba le batlhano. Mo dingwageng di le nnè tse lelwapa leo le neng le nna kwa Panama ka tsone, Blake o ne a sa dire tiro e ntsi ya kalafi go na le moo o ne a itebagantse thata le go tlhokomela bana ba gagwe, sekolo le bana ba batho ba ba humileng ba ba neng ba nna mo lefelong leo. Yellow Fever le Malaria e ne e le malwetse a matona a a neng a ama kgaolo ya Panama Canal e lelwapa leo le neng le nna mo go yone, e leng malwetse a neng dingaka di itebagantse thata le one ka nako eo. E re ka ba lelwapa la ga Blake ba ne ba berekela madi a mannye fela, ba ne ba kgona go bona kago kwa Cristóbal le didirisiwa tsa go dira tiro ya kalafi sente. E ne e le ka nako eo kwa Panama fa leloko lengwe le lengwe la lelwapa la ga Blake le ne le tsenwe ke bolwetse jwa [[:en:Malaria|malaria.]]
=== Haiti ===
Morago ga Panama, lelwapa leo le ne la fudugela kwa Port-au-Prince, kwa Haiti. Ba ne ba tlamela ka tlhokomelo ya kalafi mme ba tlhoma kereke. Le fa go ntse jalo, e re ka ba ne ba se na madi a mantsi a a bolokilweng e bile ba tshwanelwa ke go godisa bana ba le batlhano, ba ne ba sa kgone go duelela bodiredi jwa bone. Ka kgwedi ya Motsheganong, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le lesomele borataro (1916), baeteledipele ba Khonferense ya Kakaretso ba ne ba utlwela botlhoko seemo sa bone mme ba ba neela madi a ka tshwarang $200 a kereke ya bone le $150 wa dithuso tsa ga David ka tiro ya gagwe ya borongwa kwa Cape Haitien. <ref name=":0" /> Ka ntlha ya go tlhakatlhakana mo go neng go tswa mo diphetogong, Haiti e ne e gapilwe ke Masole a lewatle a Amerika le tikologo e nngwe , lelwapa la ga Blake le ne la nna kwa Haiti dikgwedi di le tharo fela, ba fitlhela lefelo le le dikgwetho thata go ka nna le go bereka mo go one.
=== Jamaica ===
Lelapa la ga Blake le ne la ya kwa Jamaica, kwa David Blake a neng a tsholetswe le go golela teng, ba ne ba nna le ba losika dikgwedi di le lesomerobedi.
== Tiro ya Morago ga Borongwa ==
Ba lelwapa la ga Blake ba ne ba fudugela kwa Charleston, kwa Bophirima jwa Virginia ka maikaelelo a go tlhoma lefelo la kalafi, mme Dr. David Blake o ne a bolawa ke bolwetse jwa nyumonia mo lobakeng lwa beke fela morago ga go goroga ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le lesome le bosupa ( 1917). Lottie Blake o ne a romela bana ba gagwe go ya go nna le ba lelwapa kwa Columbus, Ohio fa ene a ne a ya go ikatisa kwa Charleston ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mabedi (1920) mme a nna koo dingwaga di le tlhano. Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a mabedi le botlhano ( 1925), Blake o ne a boela kwa Columbus go ya go kopana le bana ba gagwe mme a dira tiro ya bongaka go fitlha ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mararo le botlhano ( 1935). Ka nakong eo, Blake o ne a fudugela kwa Pittsburgh, kwa Philadelphia kwa a neng a itebaganya le go tshwara basadi le bana gone. Ke gone kwa a neng a bona kalafi ya “nyumonia ya Smokey City”, e e neng e le mofuta wa nyumonia e e neng e bakwa ke kgotlhelo le mosi o o neng o le kwa Pittsburgh le kwa ditoropong tse dingwe tse ditona ka nako eo. O ne a tswelela go bereka kwa Pittsburgh go fitlha a tlogela tiro ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le bosupa ( 1957) a le dingwaga di le masomealerobedi le bongwe.
== Dingwaga tsa Bofelo ==
Mokgatlho wa Kalafi wa Amerika o tlotla Lottie ka ntlha ya tiro ya gagwe ya dingwaga di feta masome a matlhano mo tirong ya kalafi. Mo dingwageng tsa gagwe tsa go tlogela tiro, o ne a tswelela a neela batho ba ba neng ba batla go ithuta mo go ene dithuto tsa Baebele le go ruta dibuka tsa bodumedi. O nna le morwadie e bong Alice Evelyn kwa Huntsville, kwa Alabama mo dingwageng tsa gagwe tsa bofelo. <ref name=":0" /> Ngaka Lottie Blake o ne a tlhokafala ka ntlha ya malwetse a tlholego ka kgwedi ya Ngwanatsele ele lesome le borataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le borataro (1976) a le dingwaga di le lekgolo. <ref>{{Cite web |title=Lottie Isbell Blake |url=http://blacksdahistory.org/lottie-blake.html |access-date=2019-10-15 |website=blacksdahistory.org}}</ref>
== Boswa ==
Dr. Lottie Blake o gakologelwa e le morongwa wa tsa kalafi, morutabana le mmulatsela wa bodiredi jwa kalafi. Le fa go ne go na le mafelo a a makgwakgwa mo nakong yotlhe ya gagwe, tire ya gagwe mo lephateng la kalafi e ne e le phetogo e tona mo lephateng la kalafi le mo Maaforika a Amerika kwa borwa. <ref>{{Cite web |title=Blake, Charlotte (Lottie) Cornelia Isbell (1876–1976) |url=https://encyclopedia.adventist.org/article?id=6CDX |access-date=2022-03-25 |website=encyclopedia.adventist.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210090450/https://encyclopedia.adventist.org/article?id=6CDX |archive-date=2021-12-10 |url-status=dead}}</ref> E ne e le ngaka ya ntlha ya mosadi ya motho montsho kwa Alabama le Mo-Adventist wa ntlha wa motho montsho wa Seventh-Day Adventist go amogela dithutego tsa bongaka. O ne a tlogela boswa jwa tumelo e e kwa godimo, maatla mo thutong, le maikemisetso a go direla le go alafa sechaba sa Maaforika a Amerika.
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Pages with unreviewed translations]]
jwbw7oamr03547q850hm8t9w5smzxbu
Matilda Booker
0
15220
55872
55681
2026-09-29T09:43:14Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55872
wikitext
text/x-wiki
'''Matilda Booker''' (o tshotswe e le '''Matilda V. Mosley''' ; ka kgwedi ya Lwetse e le lesome le borobabobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a robabobedi le bosupa (1887) – Go fitlha kgwedi ya Seetebosigo e le masome a mabedi le bosupa, ngwaga wa sekee, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le bosupa (1957) e ne e le morutabana wa Moamerika. <ref>{{Cite book |last=Davis |first=Veronica A |date=2005 |title=Inspiring African American women of Virginia |url=http://worldcat.org/oclc/63145483 |publisher=iUniverse, Inc |isbn=0-595-34730-4 |oclc=63145483}}</ref> O tsholetswe kwa Halifax County ke Killis Mosley le Tamara Smith Mosley, Booker o ne a simolola thuto ya gagwe a le dingwaga di le lesome le boraro, a tswelela go nna mookamedi wa dikgaolo tsa dikolo tsa batho Bantsho tse di neng di kgaogantswe ka nako eo ka dikgaolo tse pedi. <ref name=":0">{{Cite web |title=Dictionary of Virginia Biography - Matilda V. Mosley Booker Biography |url=https://www.lva.virginia.gov/public/dvb/bio.php?b=Booker_Matilda_Mosley |access-date=2022-03-08 |website=www.lva.virginia.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308222248/https://www.lva.virginia.gov/public/dvb/bio.php?b=Booker_Matilda_Mosley |archive-date=2022-03-08 |url-status=dead}}</ref> Tiro ya gagwe ya go kgobokanya madi, go buelela, le go aga sechaba e ne ya dira gore go tlhabololwe dikago tsa dikolo tse di senyegileng, go agiwe dikolo tse disha, go atolosiwe dithuto tse di neelwang go akaretsa mananeo a maemo a sekolo se setona, go thusa ka madi a dipalamo tsa sechaba le dikokelwana tsa meno, le go lekalekanngwa ga dituelo fa gare ga barutabana ba batho Bantsho le ba batho basweu. Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mane (1940) Sekolo se setona sa lefatshe la Virginia (e ka nako eo e neng e le sekolo sa lefatshe la Virginia sa Batho ba Bantsho) se ne sa neela Booker setlankana sa go mo tlotla ka ntlha ya diphitlhelelo tsa gagwe mo thutong. <ref name=":0" /> O bolailwe ke bolwetse jwa pelo ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le bosupa (1957).
{{Infobox person|name=Matilda Booker|birth_name=Matilda V. Mosley|birth_date={{birth date|1887|9|18|mf=y}}|birth_place=Halifax County, Virginia|death_date={{death date and age|1957|6|27|1887|9|18|mf=y}}|death_place=Cumberland County, Virginia|education=Virginia Normal and Industrial Institute|occupation=Morutabana}}
== Thuto ==
Booker o ne a aloga kwa Lekalaneng la thuto la Thyne kwa Chase City, kwa a neng a amogela setlankana sa borutabana sa maemo a boraro ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le borobabongwe (1909). <ref name=":1">{{Cite book |last=Ohles, Frederik |date=2011 |title=Biographical dictionary of modern American educators |url=http://worldcat.org/oclc/755169050 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-1-78034-208-5 |oclc=755169050}}</ref> Morago ga moo o ne a ithuta kwa Sekolong se setona sa lefatshe la Virginia ( e ka nako eo e neng e le Lekalana la tsa Madirelo la Virginia ) mme a aloga ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le lesome le bongwe (1911). <ref name=":0" />
== Tiro ==
Go tloga ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le lesome le boraro (1913) go fitlha ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mabedi (1920), Booker e ne e le mookamela dikolo tsa batho Bantsho di le masome a mabedi le bone kwa Cumberland County, VA. Jaaka morutabana ene le Anna T. Jeanes Foundation, Booker o ne a kgona go atolosa dipaka tsa sekolo, go baakanya mafaratlhatlha le go oketsa dituelo tsa barutabana. <ref name=":1" />
Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mabedi ( 1920), o ne a simolola go okamela dikolo di le masome a mane le borobabobedi e le mookamela thuto ya batho Bantsho <ref name=":1" /> <ref name=":2">{{Cite web |last=Love |first=Patrick |title=Mecklenburg's black history |url=https://www.southhillenterprise.com/news/article_a4bde530-abdc-11e4-99dc-c7dc68dc975f.html |access-date=2022-03-08 |website=South Hill Enterprise |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308222248/https://www.southhillenterprise.com/news/article_a4bde530-abdc-11e4-99dc-c7dc68dc975f.html |archive-date=2022-03-08 |url-status=dead}}</ref> kwa Kgaolong e e gaufi ya Mecklenburg . Kwa a neng a thusa ka thuto ya barutabana, mme o ne a nna le seabe se setona mo go buleng dikolo tse dikgolwane tsa ntlha tse pedi tsa kgaolo tsa baithuti ba batho Bantsho. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web |title=A Brief History of West End High School 1935-1969 |url=https://www.thenewsprogress.com/community/article_f43bbaf6-70ac-11eb-b491-a7ac9a9907a9.html |access-date=2022-03-08 |website=The News Progress |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308222247/https://www.thenewsprogress.com/community/article_f43bbaf6-70ac-11eb-b491-a7ac9a9907a9.html |archive-date=2022-03-08 |url-status=dead}}</ref>
Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mabedi le botlhano (1925), Booker o ne a bone madi a ka tshwarang $ 1,500 go tswa kwa Letloleng la Rosenwald mme a kgotlhatsa tsa batsadi go kgobokanya $3,000 go aga sekolo se sesha. <ref>{{Cite web |title=Mecklenburg County Training School Historical Marker |url=https://www.hmdb.org/m.asp?m=107443 |access-date=2022-03-08 |website=www.hmdb.org |language=en}}</ref>
Morago ga moo Booker o ne a kopa kemonokeng ya banni ya sekolo se segolwane sa puso sa batho Bantsho kwa Clarksville . Go ya ka moithuti wa pele Ann Garnett Miller, Sekolo se Segolwane sa West End se ne sa bulwa ka kgwedi ya Lwetse,ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mararo le botlhano (1935) ka baithuti ba ba fetang lekgolo ba dingwaga tse di fa gare ga lesome le boraro le masome a mabedi le bobedi.
Booker o ne a tlogela tiro ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le botlhano (1955). <ref name=":2" />
== Botshelo jwa gagwe ==
Booker o ne a nyala Samuel Glover Booker ka kgwedi ya Motsheganong e le masome a mabedi le bone, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le lesome le borataro (1916). Bobedi jo bo ne bo na le polasi e nnye, mme bo na le sefelo la leokwane le le neng le tsamaisiwa ke Samuel lebaka la dingwaga di le masome a matlhano le bone . Ba ne ba sena bana. <ref name=":0" />
== Bolwetse le loso ==
Booker o ne a lwantshana le bolwetse jwa pelo mo dingwageng tse di neng tsa latela morago ga go tlogela tiro ga gagwe, mme a tlhokafala ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le bosupa (1957). <ref name=":2" />
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
2wsi4ytm4lhkqaevhp2h8uwu0b2cc2o
Felecia Davis
0
15232
55803
55522
2026-09-28T12:03:43Z
JudithShe
9421
Ke tsentse infobox mo tsebeng ya ga Felecia Davis #BLT2026
55803
wikitext
text/x-wiki
{{Reflist}}{{Infobox person|name=Felecia Davis|image=Felecia Davis Lectures at Columbia GSAPP (cropped).jpg|caption=Dithuto tsa ga Felecia Davis kwa Columbia GSAPP 2|education=Tufts University
Columbia University
Massachusetts Institute of Technology|occupation=Motlhami wa dipolane tsa matlo}}
'''Felecia Davis''' ke motlhami wa dipolane, moenjenere gape ke morutabana wa mo Amerika. Ke mogokgo wa FELECIA DAVIS STUDIO kwa a kopanyang botaki, boenjenere, go tlhama le go aga. Davis o itsege ka tiro ya gagwe ya maranyane a dikhompiutara. <ref>{{Cite web |date=19 May 2019 |title=Felecia Davis |url=https://aadn.gsd.harvard.edu/people/felecia-davis/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723132356/https://aadn.gsd.harvard.edu/people/felecia-davis/ |archive-date=23 July 2019 |access-date=5 May 2021 |website=African-American Design Nexus}}</ref>
== Thuto ==
Davis o dirile dithuto tsa gagwe tsa Bachelor of Science ya boenjenere kwa sekolong se segolwane sa ithutelo ditiro sa Tufts University ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le bobedi; Master in Architecture go tswa kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa Princeton University le PhD mo setlhopheng sa botlhami le dipalo kwa sekolong sa kago le thulaganyo kwa Massachusetts Institue of Technology . <ref>{{Cite web |date=January 2013 |title=Heat Responsive Tension Structures |url=https://fabricarchitecturemag.com/2013/01/01/heat-responsive-tension-structures/ |website=Fabric Architecture Magazine}}</ref>
== Tsa pereko ==
Patlisiso e e diriwang ke Davis e batlisisa fa maranyane le boagi di rakaelang teng ka maikaelelo a go dira didirisiwa le dilo tse di tsibogelang tikologo ya tsone. Tiriso ya gagwe ya Architextiles e kopanya maranyane go dira didirisiwa tse di ka netefatsang go bereka ga dilo di le dintsi. <ref>{{Cite web |title=Reconstructions Portrait: Felecia Davis on Reconstructing Technology |url=https://pinupmagazine.org/articles/interview-felecia-davis-black-reconstruction-collective |website=Pin-up Magazine}}</ref> Go tsena gompieno, Davis o dirile didirisiwa tsa maranyane tse di ka kgonang go tsibogela go tshwarwa ke balwetse ba ba mo dikokelong ba ba sa bueng; ditante tsa di paramethara tse di kgonang go fetola selekanyo le popego go tsibogela diphetogo tsa lesedi le palo ya batho ba ba ka fa tlase ga lone; ga mmogo le mabotana a a fetogang go ya ka maikutlo a batho ba ba mo kamoreng. <ref>{{Cite web |title=Felecia Davis Chat: Women in Science Profiles |url=https://ca.pbslearningmedia.org/resource/75dc9ce8-8259-4bfb-bc03-f69905eea4fe/felecia-davis-chat-video-women-in-science-profiles/ |website=PBS Learning Media}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete pedi masome mabedi le bobedi, o ne a tlhophiwa go nna moemedi wa seetsele sa mokgatlho wa WOJR-Civitella Ranieri, a na le Patti Anahory. <ref>{{Cite web |last=Olson |first=Michaela |date=2022-02-23 |title=WOJR/Civitella Ranieri 2022 and 2023 Architecture Fellows |url=https://civitella.org/wojr-civitella-ranieri-2022-and-2023-architecture-fellows/ |access-date=2024-12-23 |website=Civitella Ranieri |language=en-US}}</ref>
Mo bogompienong, Davis ke mothusa morutuntshi kwa Stuckerman Center for Design Computing mo sekolong sa kago le moalo wa lefatshe kwa Pennsylvania State University, kwa a leng mokokamedi teng gape wa SOFTLAB@PSU. <ref>{{Cite web |date=10 March 2021 |title=DMTV Milkshake: Felecia Davis on Creating a Smarter, Better Future |url=https://design-milk.com/dmtv-milkshake-felecia-davis-on-creating-a-smarter-better-future/ |website=Design Milk}}</ref> Fa godimo ga moo, ke mongwe wa maloko a a tlhamileng Black Reconstruction Collective . <ref>{{Cite web |title=Fabricating Networks by Felecia Davis @ MoMA |url=https://shimaseikiusa.com/2021/04/16/fabricating-networks-by-felecia-davis-moma/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205639/https://shimaseikiusa.com/2021/04/16/fabricating-networks-by-felecia-davis-moma/ |archive-date=2021-05-06 |access-date=2021-05-05 |website=Shimaseiki USA}}</ref> FELECIA DAVIS STUDIO e nnile mofenyi wa makgaolakgang mo dikgaisanong tse dintsi tsa go tlhama dipolane tsa dikago.
*
== Metswedi ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
d4uawr8z97m44o0us3t8etyhyko2if9
Edna Meade Colson
0
15252
55849
55592
2026-09-29T04:12:24Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55849
wikitext
text/x-wiki
'''Edna Meade Colson''' (O tshotswe la kgwedi ya Phalane e tlhola ga supa, ngwaga wa sekete,makgolo a robabobedi le masome a robabobedi le borobabobedi (1888) – Go fitlha kgwedi ya Hirikgong e le lesome le bosupa, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le botlhano (1985) <ref name="DVB">{{Cite web |title=Edna Meade Colson (7 October 1888–17 January 1985) |url=http://www.lva.virginia.gov/public/dvb/bio.asp?b=Colson_Edna_Meade |access-date=September 16, 2017 |website=Dictionary of Virginia Biography}}</ref> e ne e le morutabana wa Moamerika, yo o neng a itsege ka seabe sa gagwe mo go tokafatseng phitlhelelo ya thuto mo Maaforika a kwa Amerika a Virginia. <ref name="LVA">{{Cite web |title=Edna Meade Colson (October 7, 1888–January 17, 1985) |url=http://www.lva.virginia.gov/public/trailblazers/2008/index.htm?id=4 |access-date=September 16, 2017 |website=Library of Virginia |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818034623/http://www.lva.virginia.gov/public/trailblazers/2008/index.htm?id=4 |archive-date=August 18, 2017 |url-status=dead}}</ref>
{{Infobox person|name=Edna Meade Colson|image=Photo_of_Edna_Meade_Colson.jpg|birth_date={{birth date|1888|10|7|mf=y}}|birth_place=[[Petersburg, Virginia]], US|death_date={{death date and age|1985|1|17|1888|10|7|mf=y}}|death_place=[[Colonial Heights, Virginia|Colonial Heights]], Virginia, US|education=[[Fisk University]], [[Columbia University]]|occupation=Morutabana|partner(s)=[[Amaza Lee Meredith]]|relatives=[[Myra Colson Callis]] (sister)<br>[[Henry Arthur Callis]] (brother-in-law)}}
== Botshelo jwa gagwe ==
Edna Meade Colson O tshotswe la kgwedi ya Phalane e tlhola ga supa, ngwaga wa sekete,makgolo a robabobedi le masome a robabobedi le borobabobedi 1(888) kwa [[Petersburg]], [[Virginia]] . E ne e le ene yo motona mo baneng ba le batlhano ba barutabana ba ba tumileng, e bong James Major Colson le Kate Deaver Hill Colson.
O amogetse BA ya gagwe kwa Sekolong se setona sa Fisk ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le lesome le botlhano (1915) mme a amogela Ph.D. go tswa kwa sekolong sa Barutabana, kwa Sekolong se setona sa Columbia ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a mane (1940). <ref name="LVA" /> Ene le kgaitsadie Myra Colson Callis ka bobedi ba ne ba bua kwa moletlong wa tshimolodiso ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le lesome le botlhano (1915) kwa Fisk. <ref>{{Cite news|title=Dr. Brown Preaches to Fisk Students|url=https://www.newspapers.com/article/the-tennessean-dr-brown-preaches-to-fis/125620789/|accessdate=2025-02-02|pages=10}}</ref>
Fa a sena go fenya dikgwetlho tsa gagwe tsa thuto e kgolwane, o ne a nna mmampodi wa go dira gore thuto ya dialogane e nne teng mo Maaforika a kwa Amerika. Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a mararo le bosupa (1937), Colson o ne a nna modulasetilo wa komiti ya go tsenya mo tirisong thulaganyo ya go ruta Maaforika a kwa Amerika dithuto tsa dialogane kwa Sekolong se setona sa Virginia State .
Colson o ne a le matlhagatlhaga gape le mo dipolotiking go feta thuto. O ne a le mongwe wa basadi ba ntlha go ikwadisetsa go tlhopha morago ga go amogelwa ga Tlhabololo ya bo lesome le borobabongwe, ([[:en:Nineteenth_Amendment_to_the_United_States_Constitution|19th Amendment]])mme e ne e le mosadi wa ntlha wa Moaforika kwa Amerika go nna leloko la botshelo jotlhe la Mokgatlho wa Bosetšhaba wa Kgatelopele ya Batho ba Mmala [[:en:National_Association_for_the_Advancement_of_Colored_People|(National Association for the Advancement of Colored People]]) .
Colson o ne a nna le molekane wa gagwe Amaza Lee Meredith . Ba ne ba nna mo ntlong e e neng e le kwa Kgaolong ya Chesterfield, kwa Virginia, e e bidiwang " [[:en:Azurest_South|Azurest South]] ", e e neng e tlhamilwe ke Meredith. <ref>{{Cite web |last= |title=Azurest South |url=http://www.aahistoricsitesva.org/items/show/30?tour=13&index=1 |access-date=September 16, 2017 |website=Virginia Foundation for the Humanities}}</ref>
Colson o ne a tlogela tiro kwa sekolong se setona sa Virginia State ( e ka nako eo e neng e lesekolo sa Virginia State ) ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a matlhano le boraro (1953). <ref name="LVA" /> O ne a tlhokafala a le dingwaga di le masome a robabongwe le borataro kwa legaeng la bagodi kwa Colonial Heights ka kgwedi ya Hirikgong e le lesome le bosupa, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le botlhano (1985), mme a fitlhwa kwa Mabitleng a Eastview, kwa Toropo ya Petersburg, Virginia. <ref name="DVB" />
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
5bm0dwgbzv72reabhkwa7uzhcrlxl8t
Fatoumata Diawara
0
15265
55802
55620
2026-09-28T11:59:03Z
JudithShe
9421
Ke okeditse thanolo ya tsebe ya ga Fatoumata Diawara #BLT2026
55802
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=Fatoumata Diawara|image=Fatoumata Diawara - Festival du Bout du Monde 2012 - 016.jpg|caption=Diawara a diragatsa ka ngwaga wa 2012|birth_date=Tlhakole a le masome mabedi le mots ngwaga wa 1982|birth_place=Ouragahio, [[Ivory Coast]]|occupation=Seopedi, modiragatsi}}
'''Fatoumata Diawara''' (ka seRoma: '''Fatumta Jawara''', o o tshotsweng ka Tlhakole a le masome mabedi le motso ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le bobedi) ke seopedi, mokwadi wa dipina le modiragatsi o o tlholegang kwa [[Mali]] mme ka jaana a nna kwa [[France]].
Diawara o simolotse tiro ya gagwe e le modiragatsi mo difiliming, di akaretsa ya Genesis (ya ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le borobabongwe), Sia, The Dream of the Python (ya ngwaga wa dikete pedi le motso) le Timbuktu (ya ngwaga wa dikete pedi lesome le bone). Morago o ne a simolola tiro ya go opela, a bereka le diopedi di le dintsi a ntsha di alebamo di le tharo a simolola ka ya ntlha ya Fatou ka ngwaga wa dikete pedi lesome le motso. Moopelo wa ga Diawara o kopanya wa kwa gae wa Wassoulou le methale ya mafatshefatshe.
== Botshelo jwa a le mmotlana ==
Diawara o tshotswe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le bobedi kwa Ivory Coast, a tsholwa ke batsadi ba kwa Mali. Fa a gola o ne a busediwa kwa gae kwa Bamako kwa Mali go godisiwa ke mmangwanea gwe. Fa a le dingwaga di le lesome le borobabobedi, Diawara o ne a fudugela kwa France go nna modiragatsi. O ne a boela Mali ka nakwana e khutshwane go tla go tshameka mo filiming, mme a tshabela gape kwa Paris go tila go patelediwa lonyalo ke ba lolwapa lwa gagwe.<ref>[http://fatoumatadiawara.com/la-biographie/ "Fatoumata Diawara: Biografie".] Fatoumata Diawara. [https://web.archive.org/web/20200228043412/http://fatoumatadiawara.com/la-biographie/ Archived] from the original on 28 February 2020. Retrieved 25 September 2026</ref>
== Difilimi le bodiragatsi ==
Morago ga go fudugela kwa France, Diawara o ne a tlhagelela mo filiming ya ga Cheick Oumar Sissoko ya ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le borobabongwe ya Genesis, ya ga Dani Kouyate ya ngwaga wa dikete pedi le motso e e bidiwang Sia, le motshameko o o itseng lefatshe ka bophara wa Royal de Luxe. O tshamekile gape e le moanelwamogolo mo motshamekong wa filimi ya mmino ya Kirikou et Karaba.<ref>Chabasseur, Eglantine. [https://musique.rfi.fr/anglais/musique/articles/112/article_8191.asp "Fatoumata Diawara Reinvented"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206191316/http://www.rfimusique.com/anglais/musique/articles/112/article_8191.asp|date=6 December 2011}}, RFI musique, 8 April 2009, accessed 25 September 2026</ref>
Fa a tsweletse a dira moopelo, Diawara o tsweletse ka ditiragalo tsa bodiragatso, ka dikarolo di le dintsi, go tlhagelela le go nna le meopelo mo difiliming dingwe, di akaretsa Timbuktu, e e fentseng dietsele tsa Cesar di le supa le fo tlhophelwa fo gaisanela seetsele sa Academy ka ngwaga wa dikete pedi lesome le bone.<ref>Keslassy, Elsa (20 February 2015)[https://variety.com/2015/film/awards/abderrahmane-sissakos-timbuktu-wins-best-film-at-cesar-awards-1201437900/ . "'Timbuktu' Sweeps France's Cesar Awards".] ''Variety''. [https://web.archive.org/web/20190719155054/https://variety.com/2015/film/awards/abderrahmane-sissakos-timbuktu-wins-best-film-at-cesar-awards-1201437900/ Archived] from the original on 19 July 2019. Retrieved 25 September 2026</ref>
== Tsa moopelo ==
Diawara o ne a ithuta go tshameka katara a simolola go kwala dipina tsa gagwe tse di kopanyang moopelo wa Wassoulou wa kwa borwa jwa Mali le mefuta e mengwe ya mafatshefatshe.<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/b00vhwtf , BBC Radio 3,] 13 November 2010, accessed 25 September 2026</ref> O rile ke ene motho wa ntlha wa mme go tshameka katara ya motlakase a le nosi kwa [[Mali]].<ref>June 2020, Rod Brakes05 (5 June 2020). [https://www.guitarworld.com/features/fatoumata-diawara-when-i-started-to-play-guitar-it-resolved-everything-it-was-like-healing-my-soul "Fatoumata Diawara: "When I started to play guitar, it resolved everything. It was like healing my soul"".] ''Guitarist Magazine''. [https://web.archive.org/web/20201126190441/https://www.guitarworld.com/features/fatoumata-diawara-when-i-started-to-play-guitar-it-resolved-everything-it-was-like-healing-my-soul Archived] from the original on 26 November 2020. Retrieved 25 September 2026</ref>
Diawara o diragaditse kgotsa a gatisa le diopedi tse di tlotlegileng tsa kwa Mali le mafatshe a mangwe jaaka Cheick Tidiane Seck, Oumou Sangare,<ref>Cummings, Tim. [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/oumou-sangare-barbican-hall-london-1675073.html "Oumou Sangare, Barbican Hall, London"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171226182237/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/oumou-sangare-barbican-hall-london-1675073.html|date=26 December 2017}}, ''[[:en:The_Independent|The Independent]]'', 28 April 2009, accessed 25 September 2026</ref> Afrocubism<ref>Phillips, Glyn. "[https://www.worldmusic.co.uk/afrocubism_afrocubism AfroCubism]" {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506190822/http://www.worldmusic.co.uk/afrocubism_afrocubism|date=6 May 2011}}, WorldMusic.co.uk, accessed 25 September 2026</ref>, Dee Dee Bridgewater (mo Red Earth: A Malian Journey)<ref>Stoudmann, Elisabeth. "Fatoumata Diawara: Nouvelle deesse malienne". ''Vibrations'', June 2011</ref>, le Orchestre Poly Rythmo de Cotonou<ref>Denselow, Robin. "[https://www.theguardian.com/music/2011/mar/24/orchestre-poly-rythmo-cotonou-club-review?INTCMP=SRCH Orchestre Poly-Rythmo: Cotonou Club]" {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171226130719/https://www.theguardian.com/music/2011/mar/24/orchestre-poly-rythmo-cotonou-club-review?INTCMP=SRCH|date=26 December 2017}}, ''The Guardian'', 24 March 2011, accessed 25 September 2026</ref>. Alebamo ya Kanui e ntshitswe ka Motsheganong a le malatsi a robabongwe ngwaga wa dikete pedi lesome le motso. O kwadile pina nngwe le nngwe<ref name=":1">McNicoll, Tracy (5 February 2013). "[https://www.newsweek.com/fatoumata-diawara-malian-singer-fights-back-against-islamists-63297 Fatoumata Diawara: A Malian Singer Fights Back Against Islamists"]. ''Newsweek''. [https://web.archive.org/web/20201029092439/https://www.newsweek.com/fatoumata-diawara-malian-singer-fights-back-against-islamists-63297 Archived] from the original on 20 October 2020. Retrieved 25 September 2026</ref> mo alebamong ya gagwe ya ntlha ya ya Fatou go tswa kwa World Circuit Records e e ntshitsweng ka Lwetse ngwaga wa dikete pedi lesome le motso.<ref>Denselow, Robin (15 September 2011). [https://www.theguardian.com/music/2011/sep/15/fatoumata-diawara-fatou-review "Fatoumata Diawara: Fatou – review".] ''The Guardian''. London. [https://web.archive.org/web/20140715105814/http://www.theguardian.com/music/2011/sep/15/fatoumata-diawara-fatou-review Archived] from the original on 15 July 2014. Retrieved 25 September 2026.</ref>(Nonesuch Records e ntshitse alebamo mo maranyaneng kwa Amerika Bokone ka Lwetse a le masome mabedi le bosupa ngwaga wa dikete pedi lesome le motso, le alebamo ya Fatou ka Phatwe a le masome mabedi le borobabobedi ngwaga wa dikete pedi lesome le bobedi.<ref>[https://web.archive.org/web/20130914031319/http://www.nonesuch.com/artists/fatoumata-diawara "Fatoumata Diawara".] Nonesuch.com. Archived from [https://www.nonesuch.com/artists/fatoumata-diawara the original] on 14 September 2013. Retrieved 25 September 2026</ref>
Ka Lwetse ngwaga wa dikete pedi lesome le bobedi, Diawara o ne a tsaya karolo mo letsholong le le neng le bidiwa dipina di le masome a mararo mo malatsing a le masome mararo (30 songs / 30 days) go ema nokeng porojeke ya Half the Sky, e e neng e rotloeditswe ke buka ya ga Nicholas Kristof le Sheryl WuDunn.<ref>[https://web.archive.org/web/20121014103757/http://www.halftheskymovement.org/blog/entry/30-songs-30-days-for-half-the-sky1 "30 Songs / 30 Days for Half the Sky | Half the Sky"]. Archived from the original on 14 October 2012. Retrieved 25 September 2026</ref> Lwetse ngwaga wa dikete pedi lesome le bobedi ene le Damon Albarn, Rokia Traore, Baaba Maal, Amadou & Mariam, Nicolas Jaar le the Noisettes mo go ba bangwe ba ne ba pagama terena ya Africa Express, moletlo o ne wa diragadiwa kwa lefelong le le tsenyang batho ba le dikete di le nne le botlhano kwa Kings Cross kwa Fatoumata a neng a diragatsa le Paul McCartney teng.<ref>Jonze, Tim (8 September 2012). [https://www.theguardian.com/music/2012/sep/09/africa-express-finale-concert-london?intcmp=ILCMUSTXT9389 "The African journey is over – but what an amazing ride".] ''The Guardian''. [https://web.archive.org/web/20150610220209/http://www.theguardian.com/music/2012/sep/09/africa-express-finale-concert-london?intcmp=ILCMUSTXT9389 Archived] from the original on 10 June 2015. Retrieved 25 September 2026</ref>
Diawara o feditse dingwaga tsa mo bosheng a tsaya loeto mo lefatsheng,<ref>[https://www.bandsintown.com/FatoumataDiawara/past_events "Past Dates".] Bands in Town. [https://web.archive.org/web/20140503031348/http://www.bandsintown.com/FatoumataDiawara/past_events Archived] from the original on 3 May 2014. Retrieved 25 September 2026</ref> ka tiragatso ya maemo a ntlha ya batho ba ba buang puo ya sekgoa ka ngwaga wa dikete pedi lesome le boraro kwa moletlong wa Glastonbury.<ref>Morgan, Andy (18 June 2013). [https://www.theguardian.com/music/2013/jun/18/mali-comes-to-glastonbury "Mali hits Glastonbury: Rokia Traoré, Fatoumata Diawara and more"]. ''The Guardian''. [https://web.archive.org/web/20140503040917/http://www.theguardian.com/music/2013/jun/18/mali-comes-to-glastonbury Archived] from the original on 3 May 2014. Retrieved 25 September 2026</ref> Ga mmogo le ditiro tse dingwe, lenaneo la gagwe le mo isitse kwa America borwa, Asia le Australia<ref>[https://www.bandsintown.com/ "Past Events"]. Bands in Town. [https://web.archive.org/web/20140503030547/http://www.bandsintown.com/FatoumataDiawara/past_events?page=4 Archived] from the original on 3 May 2014. Retrieved 25 September 2026</ref> ga mmogo le maeto a mantsi go ya US, kwa ka Lwetse ngwaga wa dikete pedi lesome le boraro a neng a diragatsa le The Roots e le bontlha jwa lenaneo la Clinton Global Initiative kwa New York.<ref>[https://web.archive.org/web/20130927121218/http://www.clintonglobalinitiative.org/ourmeetings/2013/clinton_global_citizen_awards.asp "2013 Clinton Global Citizen Awards".] Clinton Global Initiative. Archived from the original on 27 September 2013. Retrieved 25 September 2026</ref> Fa e sale ka ngwaga wa dikete pedi lesome le bone o le fa gare o berekile le Roberto Fonseca, ba diragatsa gape ba gatisa alebamo ya At Home - Live in Marciac. Ka ngwaga wa dikete pedi lesome le bone, o diragaditse gape le Mayra Andrade le Omara Portuondo. Ka Tlhakole ngwaga wa dikete pedi lesome le botlhano o ne a diragatsa e le seopedi se se tumileng sa mafatshefatshe kwa Mali, lefatshe la ga gabo, moletlo wa sur le Niger<ref>Pryor, Tom. [https://www.afropop.org/22280/festivalsurleniger2015/ "Field Report: Festival Sur Le Niger 2015".] Afropop Worldwide. [https://web.archive.org/web/20160304044536/http://www.afropop.org/22280/festivalsurleniger2015/ Archived] from the original on 4 March 2016. Retrieved 25 September 2026</ref> kwa Segou, kwa a neng a kopanela serala gape le tsala ya gagwe gape e le morutuntshi wa gagwe Oumou Sangare, Bassekou Kouyate, le ba bangwe ba Mali.
Diawara o ne a akareditswe mo pineng ya Gorillaz ya ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi ya Desole, e morago e neng ya tlhagelela mo alebamong ya bone ya Song Machine, Season One: Strange Timez.<ref>Blistein, Jon (27 February 2020). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/gorillaz-fatoumata-diawara-new-song-desole-song-machine-958067/ "Gorillaz Team With Malian Star Fatoumata Diawara for New Song 'Désolé'".] ''Rolling Stone''. Retrieved 25 September 2026</ref> O diragaditse moletlo wa Tiny Desk ka Tlhakole ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le bobedi.<ref>O'Neill, Abby (3 February 2022). [https://www.npr.org/2022/02/03/1076174800/fatoumata-diawara-tiny-desk-home-concert "Fatoumata Diawara: Tiny Desk (Home) Concert".] ''NPR''.</ref> Moragonyana ngwaga one o o, o ne a gatisa alebamo ya maliba, e tlhamilwe e le pina ya porojeke ya Google Arts and Culture go tsena dikwalo tse di kwa Timbuktu mo maranyaneng. Alebamo e ne ya supiwa ke The Eonomist fa e le tiro ya go somarela ngwao go tswa mo mongweng wa batho ba maina a a itsegeng thata mo mminong wa Aforika.<ref>[https://www.economist.com/culture/2022/12/01/the-best-albums-of-2022 "The best albums of 2022"], ''The Economist'' (1 December 2022).</ref>
=== Mothale ===
A itsege ka lentswe le le monate,<ref>Forgan, Kat. "Staff Brenda Bilili". "Songlines", July 2011, p. 104-105.</ref> Diawara o opela thata ka puo ya Bambara, puo ya kwa Mali, o ikaegile ka ngwao ya dipina tsa kgakololo go tswa mo ngwaong ya bagolwagolwane ba gagwe kwa kgaolong ya Wassoulou.<ref name=":2">[https://worldmusiccentral.org/2020/02/18/singer-and-guitarist-fatoumata-diawara-to-perform-in-new-york-city/ "Singer and Guitarist Fatoumata Diawara to Perform in New York City | World Music Central.org".] 18 February 2020. [https://web.archive.org/web/20200422180531/https://worldmusiccentral.org/2020/02/18/singer-and-guitarist-fatoumata-diawara-to-perform-in-new-york-city/ Archived] from the original on 22 April 2020. Retrieved 25 September 2026</ref> Mo dipineng tsa gagwe, Diawara o itebagantse le dikgang tsa botlhoko jwa go fuduga mo lefatsheng la gago o ya go nna kwa go le lengwe; letlhoko la go tlotlana; dikgwetlho tsa basadi ba Aforika; botshelo mo molaong wa tumelo; le go kgaolwa dirwe tsa bosadi ga basadi.<ref name=":2" /> Pina nngwe e e kayang se a itebagantse le sone ke ya "Mali-ko", pina ya metsotso e supa le setshwantsho sa motshikhinyego se se kgalang ntwa ya bokone jwa Mali e gwetlha gore go nne le popagano go emisa letlhoo kgatlhanong le morafe o monnye wa Tuareg o bangwe ba o supang ka monwana go bo o bakile ntwa e.<ref name=":1" /> Diawara o ne a bua se ka pina e, "ke ne ke tlhoka go goa ka pina e, 'tsogang! re latlhegelwa ke Mali! re latlhegelwa ke ngwao ya rona, ditso tsa rona, kwa re tswang teng, kwa re tlholegang teng!".<ref name=":1" />
== Temogo le dietsele ==
O ne a amogela ditlhopho tse pedi tsa seetsele sa masome a marataro le motso sa ngwaga le ngwaga sa Grammy Awards ka alebamo e e gaisitseng ka alebamo ya fento le kgatiso ya mmino e e gaisitseng ka pina ya "Ultimatum" e a neng a akareditswe mo go yone ke setlhopha sa Disclosure.<ref>[https://www.grammy.com/news/2019-61st-annual-grammy-awards-nominations-complete-nominees-and-winners-list/ "61st GRAMMY Awards: Full Nominees & Winners List".] ''GRAMMY.com''. 7 December 2018. [https://web.archive.org/web/20190210002846/https://www.grammy.com/grammys/news/2019-grammy-awards-complete-nominations-list Archived] from the original on 10 February 2019. Retrieved 25 September 2026</ref>
== Difilimi ==
* Ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le borataro: Taafe Fanga ya ga Adama Drabo
* Ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe masome a robabongwe le borobabongwe: La Genese ya ga Cheick Oumar Sissoko: Dina
* Ngwaga wa dikete pedi le bobedi: Sia, le reve du python ya ga Dani Kouyate: Sia
* Ngwaga wa dikete pedi le borobabobedi: II va pleuvoir sur Conakry, ya ga Cheick Fantamady Cmara: Sire
* Ngwaga wa dikete pedi le lesome: Encourage, ya ga Eleonora Campanella
* Ngwaga wa dikete pedi le lesome: Ni brune ni blonde, ya ga Abderrahmane Sissako
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le motso: Les Contes de la Nuit, ya ga Michel Ocelot (lentswe)
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le boraro: The Africa Express, ya ga Renaud Barret le Florent de La Tulle: ene
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le bone:Timbuktu (Le Chagrin des oiseaux), ya ga Abderrahmane Sissako
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le botlhano: Morbayassa, ke Cheick Fantamady Camara: Bella
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le borataro: Mali Blues, ya ga Lutz Gregor: e le ene
* Ngwaga wa dikete pedi lesome le borobabongwe: yao, ya ga Phillepe Godeau: Gloria
== Bodiragatsi mo diraleng ==
* Ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le borobabobedi: Antigone ya ga Sophocles; e tserwe ke Jean-Louis Sagot Duvauroux, e tlhamilwe ke Sotiguy Kouyate
* Ngwaga wa dikete pedi le bobedi go stena dikete pedi le borobabobedi: Royal de Luxe; motlhami Jean-Luc Courcoult
* Ngwaga wa dikete pedi le bosupa go tsena ngwaga wa dikete pedi le borobabobedi: Kirikou et Karaba: Karaba
== Dietsele ==
{| class="wikitable"
|+
!Moletlo wa kabo dimpho
!Ngwaga
!tiro
!Karolo
!Maduo
|-
|Dietsele tsa Berlin Music Video
|Ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le boraro
|Nsera
|Mookamedi wa botaki
|mofenyi
|}
== Metswedi ==
8tegyo29rmuwwfcubalyzgqw8vzmkvx
Ekow Barnes
0
15266
55850
55668
2026-09-29T04:15:31Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55850
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=Ekow Barnes|image=Barnes in Accra (2021).jpg|caption=Senepe sa ga Ekow|birth_place=Accra, Ghana|birth_name=Richmond Ekow Barnes|education=Ghana Secondary Technical School; Bluecrest College|occupation=Mokwadi wa tsa kapari}}
'''Richmond Ekow Barnes''', o itseeng gape ka leina la '''Ekow Barnes''', ke mokwadi wa kapari wa kwa Ghana o o tlhamang diteng tsa kapari go kgabaganya [[Aferika|Aforika]].<ref>Mensah, Ernest Aboagye (2021-04-22). [https://kuulpeeps.com/2021/04/22/richmond-ekow-barnes-not-a-mere-man-but-a-powerful-experience/people "Richmond Ekow Barnes: Not A Mere Man, But A Powerful Experience".] ''Kuulpeeps - Ghana Campus News and Lifestyle Site by Students''. Retrieved 25 September 2026</ref><ref>Boateng, Benewaah (2020-10-29). [https://www.complex.com/music/a/benewaah-boateng/inside-ghana-asakaa-drill-scene "Going Global: Inside Ghana's Burgeoning Drill Scene".] ''Complex''. Retrieved 25 September 2026</ref><ref>Nwosu, Amarachi (2016-12-12). [https://www.okayafrica.com/this-fashion-editorial-challenges-what-it-means-to-be-an-african-man/239764 "This Fashion Editorial Challenges What It Means To Be An African Man".] ''OkayAfrica''. Retrieved 25 September 2026</ref>
== Botshelo jwa a le mmotlana le thuto ==
Ekow Barnes o tsholetswe kwa kgaolong e e kwa bophirima jwa Ghana, a tsena sekolo sa tiro ya diatla sa Ghana Secondary Technical School. O tsene sekolo gape kwa Bluecrest University College, kwa a alogileng ka Bachelor of Arts ya Public Relations le Image Management.<ref>[https://www.morebranches.com/fourteen-exciting-creatives-lighting-up-the-year/ "Fourteen Exciting Creatives Lighting Up The Year".] ''MoreBranches''. 2021-09-24. Retrieved 25 September 2026</ref>
== Tsa pereko ==
Barnes o simolotse tiro kwa Strategic Communications Africa e le moithui wa tiro. Ekow morago o ne a nna wa kapari kwa Will & Barnes kwa Accra. O berekile gape e le rabontle wa diaparo tse di farologaneng.<ref>Aboagye - Mensah (2021-09-09). [https://web.archive.org/web/20230929072957/https://whencreativesconnect.com/2021/09/09/meet-ekow-barnes-the-face-of-the-african-creative-revolution/ "Ekow Barnes, The Face Of The African Creative Revolution".] ''Creatives Connect''. Retrieved 25 September 2026</ref><ref>Janelle, Door Ashlee (2021-07-26). [https://www.elle.com/nl/lifestyle/a37127023/jongeren-reizen-ghana-reden/ "Steeds meer jongeren reizen naar Ghana. Dit is de reden waarom het land steeds populairder wordt".] ''ELLE'' (in Netherlands Dutch). Retrieved 25 September 2026</ref><ref>Okwodu, Janelle (2019-06-26). [https://www.vogue.com/vogueworld/article/photographer-amarachi-nwosu-sankofa-photo-exhibhit-interview "Meet the Nigerian-American Photographer Tackling Fashion's Complicated Relationship With Race".] ''Vogue''. Retrieved 25 September 2026</ref>
Barnes o gatisitse dintlha ka kapari di feta masome a mabedi mo dipampiring tsa dikgang le dibukana tsa di makasine go kgabaganya dikgaolo tsa lefatshe. O berekile mo diporojekeng di le dintsi tse di akaretsang dikompone di tshwana le Facebook, Burberry, Emirates, Mercedes Benz, Essence, Glamour Magazine,Uber, Chiip 0 Neal, le tse dingwe.<ref>[https://gq.co.za/style/style101/2018-11-07-five-unmissable-designs-at-lagos-fashion-week-as-seen-by-ekow-barnes/ "Five unmissable designs at Lagos Fashion Week: as seen by Ekow Barnes".] ''www.gq.co.za''. 2018-11-07. Retrieved 25 September 2026</ref>
Barnes mo bosheng o tlhamile letsholo la ditlhako tsa kgwele ya dinao tsa New Balance, a direla motshameki wa kgwele ya dinao wa kwa [[Senegal]] ebong Sadio mane kwa dikgaisanong tsa ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le bobedi tsa AFCON kwa [[Cameroon]].<ref>[https://web.archive.org/web/20230929072943/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/AFCON-2022-Ghanaian-creative-content-producer-Ekow-Barnes-produces-campaign-for-global-sportswear-brand-New-Balance-1451557 "AFCON 2022: Ghanaian creative content producer, Ekow Barnes, produces campaign for global sportswear brand, New Balance".] ''GhanaWeb''. 2022-01-23. Retrieved 25 September 2026</ref>
Ka ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le bobedi, o ne a tlhama WB Group a na le ba bangwe, e le kompone e maikaelelo a yone e leng go rotloetsa batlhami ba [[Aferika|Aforika]] ka dikompone tsa mafatshefatshe.<ref>[https://gq.co.za/culture/entertainment/2022-12-01-ghanaian-writer-and-creative--producer-ekow-barnes-to-speak-at-bof-voices-2022/ "Ghanaian writer and creative producer, Ekow Barnes to Speak at BOF Voices 2022".] ''www.gq.co.za''. Retrieved 25 September 2026</ref>
== Metswedi ==
0mnsguia6zbk8clbh1rxvruzrvk8bce
Nandipha Mntambo
0
15268
55804
55639
2026-09-28T12:10:27Z
JudithShe
9421
Ke okeditse thanolo ya tsebe ya ga Nandipha Mntambo #BLT2026
55804
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=Nandipha Mntambo|image=Nandipha Mntambo.jpg|birth_place=Mbabane|birth_date=Firikgong a rogwa ngwaga wa 1982|occupation=Mokapa dinepe
Mmetli
Motlhamiwa ditshwantsho tsa motshikhinyego}}
'''Nandipha Mntambo''' (o o tshotsweng ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le bobedi) ke motaki wa kwa [[Aforika Borwa]] o o tumileng ka ditshwantsho tsa gagwe tse di betlilweng, ditshwantsho tsa motshikhinyego le dinepe <ref>{{Cite news|title=Nandipha Mntambo doesn't take any bull|url=http://www.iol.co.za/lifestyle/nandipha-mntambo-doesn-t-take-any-bull-1.963593|access-date=15 July 2011}}</ref> tse di ikaegileng ka mebele ya basadi le sekao sa bone ka go dirisa dilo tsa tlholego, le tsa ditshedi. Mothale o a o dirisang mo botaking o tlhalositswe e le wa go kopanya methale e e farologaneng gape e le ya batho ba bomme le ba borre botlhe . <ref name="Art museums across the globe snap up the work of Nandipha Mntambo">{{Cite web |title=Art museums across the globe snap up the work of Nandipha Mntambo |url=http://www.topbilling.com/articles/Art-museums-across-the-globe-snap-up-the-work-of-Nandipha-Mntambo.html?articleID=3509 |access-date=2023-04-19 |website=www.topbilling.com}}</ref> O itsege thata ka ditshwantsho tsa gagwe tse di betlilweng tsa letlalo la kgomo tse di golaganyang sebopego sa motho le tlholego. <ref>{{Cite web |title=Nandipha Mntambo |url=https://zeitzmocaa.museum/artists/nandipha-mntambo/ |access-date=2023-04-19 |website=Zeitz MOCAA |language=en-ZA}}</ref>
== Botshelo jwa gagwe le thuto ==
Nandipha Mntambo o tsholetswe kwa [[Eswatini|Swaziland]], kwa borwa jwa Aforika, ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le bobedi. O godile raagwe e le moruti wa kereke ya Methodist mme moragonyana a nna bishopo. Tiro ya ga raagwe e ne ya dira gore ba nne kwa mafelong a a neng a tlwaelesefile ka go nna batho basweu ka nako ya puso ya tlhaolele, se e le karolo ya botshelo jwa gagwe e e nnileng le seabe mo botaking le sekao sa gagwe jaaka motaki . <ref name="Nandipha Mntambo's Journey From Taxidermy to Art">{{Cite news|title=Nandipha Mntambo's Journey From Taxidermy to Art|url=https://www.nytimes.com/2017/10/22/arts/nandipha-mntambo-artist-cowhide.html|access-date=2023-04-24}}</ref> Pele ga a simolola tiro ya gagwe ya botaki, pele o ne a eleditse go nna ngaka ya kalafi. <ref name="Art museums across the globe snap up the work of Nandipha Mntambo" /> Pele Mtambo o ne a na le keletso ya go bereka e le mosekaseki wa mebele morago ga go tla kwa ga bone a fitlhe dintsa bone di bolaiwa ke motlhotlhomisi, go bona mebele e e suleng ga mo imela. <ref name="Nandipha Mntambo's Journey From Taxidermy to Art" /> <ref>{{Cite web |title=Nandipha Mntambo {{!}} TEDxCapeTown |url=https://tedxcapetown.org/speakers/nandipha-mntambo |access-date=2023-04-27 |website=tedxcapetown.org}}</ref> O ne a aloga ka master's degree ya Fine Art ya ( ka maemo a a kwa godimo ) kwa Sekolong sa Michaelis School of Fine Art kwa University of Cape Town, ka Seetebosigo ngwaga wa dikete pedi le bosupa . <ref>{{Cite web |last= |title=Nandipha Mntambo |url=https://www.stevenson.info/artists/mntambo.html |access-date=2018-01-03 |website=STEVENSON |language=en}}</ref> Gompieno o nna kwa [[Johannesburg]], South Africa kwa a berekelang teng gape, a nna le morwadie. <ref name="Nandipha Mntambo's Journey From Taxidermy to Art" />
== Tiro le pereko ==
=== Go betla ===
Mo tirong ya gagwe, Mntambo o itebaganya le mmele wa motho le sekao, a dirisa di tsa tlholego a lekeletsa dipetlo, ditshwantsho tsa motshikhinyego le go kapa ditshwantsho. Nngwe ya didirisiwa tse a di ratang thata go di dirisa ke ditlhako tsa kgomo, tse gantsi a di dirisang go apesa mebele ya batho - dipetlo tse di senang marapo- ka jalo a ntsha dilwana tse di ka apolwang fa motho a batla le mebele e e kileng ya bo e tshela, e hema, a e supa ka diphologolo tsa dimpa tse nne. Kakanyo ya go bereka ka ditlhako tsa kgomo e mo tletse pele e le toro, kgatlhego ya gagwe ya oketsega ka a ne a batla go ithuta tlhako le ka fa e dirilweng ka teng. Mntambo o amogela go nna dingalo mo ebile o rata go tshameka ka fa babogedi ba bonang tlhako ka teng.<ref>[https://www.artthrob.co.za/08sept/artbio.html "A R T T H R O B _ A R T B I O".] ''www.artthrob.co.za''. Retrieved 28 September 2026</ref>
[[Karolo:Articles with hCards]]
== Ditshupo ==
* Ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le boraro | Chimera, Everard Read, Johannesburg, Aforika Borwa
* Ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le bobedi | Agoodjie, Everard Read, Kapa, Aforika Borwa
* Ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le bobedi | Transcending Instinct, Southern Guild, Cape Town, Aforika Borwa
* Ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le motso | Agoodjie, Everard Read, Johannesburg, Aforika Borwa
== Metswedi ==
g7yu495c8mceui757bg803qu2st6uok
Lucy Gamble
0
15273
55867
55643
2026-09-29T08:57:18Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55867
wikitext
text/x-wiki
Lucinda (Lucy) Anneford W. Gamble kana Gambol <ref>Gamble in newspaper articles cited below, Gambol in Federal Writers' Project documents November 27, 1938. "Mrs. John Albert Williams", ''American Life Histories: Manuscripts from the Federal Writers' Project, 1936–1940.'' U.S. Work Projects Administration, Federal Writers' Project (Folklore Project, Life Histories, 1936–39); Manuscript Division, Library of Congress. Retrieved from https://www.loc.gov/item/wpalh000834/ February 5, 2016. and Federal Writers' Project & Gibson, Paul (illustrator.), The Negroes of Nebraska. United States Work Projects Administration. The Omaha Urban League Community Center (sponsor.), Wooldruff Printing Co. (publisher) 1940</ref>( O tshotswe ke kgwedi ya Lwetse e robabobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a supa le botlhano (1875) – Go filtha ka kgwedi ya Phatwe e le masome a mabedi le boraro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le borobabobedi (1958) ne e le morutabana le '''moeteledipele''' wa banni kwa Omaha, Nebraska '''.''' E ne e le morutabana wa ntlha wa motho montsho wa Dikolo tsa Puso tsa Omaha, a ruta kwa Sekolong sa Dodge le kwa Sekolong sa Cass go tloga ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a robabongwe le botlhano (1895) go ya kwa ngwageng wa sekete, makgolo a robabongwe le bongwe (1901).
{{Infobox person|name=Lucinda Gamble|birth_date=Lwetse 8, 1875|birth_place=[[Lincoln, Nebraska]]|death_date={{death date and age|1958|8|23|1875|9|8}}|death_place=[[Cleveland, Ohio]]|education=[[Omaha Normal School]]|occupation=Morutabana}}
Gamble o tsholetswe kwa Lincoln, Nebraska, ka kgwedi ya Lwetse e robabobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a supa le botlhano, e le wa lotso lwa Bafora ba Canada, Baagedi ba Amerika le Baamerika ba ba tlholego.<ref name=":1">November 27, 1938. "Mrs. John Albert Williams", ''American Life Histories: Manuscripts from the Federal Writers' Project, 1936–1940.'' U.S. Work Projects Administration, Federal Writers' Project (Folklore Project, Life Histories, 1936–39); Manuscript Division, Library of Congress. Retrieved from https://www.loc.gov/item/wpalh000834/ February 5, 2016.</ref> Rraagwe, William R. Gamble (yo o tlhokafetseng ka kgwedi ya Moranang e le lesome le borataro,ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le lesome (1910 )<ref>W. R. Gamble Dies at St. Paul. Omaha World-Herald (Omaha, Nebraska), Friday, April 22, 1910, Page: 14</ref> o ne a tswa kwa [[Mobile, Alabama]] mme a fudugela kwa Lincoln ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a supa (1870) mme mmaagwe, Evaline, o ne a tsholelwa kwa New Hampshire. Ba ne ba nyalana kwa Lincoln ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a supa le boraro (1873). Lucy e ne e le yo motona mo baneng ba le borobabobedi mme lelwapa la gagwe le ne la fudugela kwa Omaha fa a le dingwaga di le tlhano. O tsene sekolo sa Dodge pele a fudugela kwa sekolong sa Pacific, kwa a alogileng teng ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a robabobedi le borobabongwe (1889), a aloga kwa Sekolong se Segolwane sa Omaha Central ka kgwedi ya Seetebosigo, ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a robabongwe le boraro mme a aloga kwa sekolong sa barutabana sa Omaha Normal ka kgwedi ya Seetebosigo, ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi le masome a robabongwe le botlhano( 1895). <ref name=":1" />
Mo mosong wa Labone,kgwedi ya Seetebosigo ele masome a mabedi le bosupa, ngwaga wa sekete, makgolo a robabaongwe le bongwe (1901), Gamble o ne a nyala Moruti wa Episkopo [[John Albert Williams]] . <ref>Clergyman Takes Wedding Vows, Omaha World-Herald (Omaha, Nebraska), Thursday, June 27, 1901, Page: 1</ref> Ba ne ba nna le morwa a le mongwe, Worthington, le barwadi ba le babedi, Catherine le Dorothy E.<ref name=":2">Rev. J. A. Williams Dead, Omaha World-Herald (Omaha, Nebraska), Sunday, February 5, 1933, Page: 1</ref> Dorothy e ne e le sealogane sa ntlha sa motho montsho kwa Sekolong se setona sa Nebraska-Omaha ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola ga tlhano, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mabedi le bone (1924). <ref>"Celebrating Black History Month", https://web.archive.org/web/20160307151204/http://unoalumni.org/unoblackhistory1 accessed December 14, 2015.</ref> Moruti Williams o ne a tlhokafala ka ntlha ya go ema ga pelo ka Matlhatso maitsebowa, kgwedi ya Tlhakole e tlhola gane, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mararo le boraro (1933). <ref name=":2" />
Fa a sena go aloga kwa Sekolong sa Omaha Normal, Gamble o ne a rumiwa go ruta kwa Sekolong sa Dodge, se moragonyana e neng ya nna lefelo la Lephata la Sepodisi. Fa Sekolo sa Dodge se tswalwa, o ne a fudugela kwa Sekolong sa Cass.<ref name=":1" />
Tiro ya ga Gamble e ne e sa felele fela mo ntlong ya borutelo. O ne a bereka e le moemedi wa lekgotla la ngwaga le ngwaga la [[:en:Episcopal_Diocese_of_Nebraska|Episcopal Diocese of Nebraska]], o berekile dingwaga di le lesome e le modulasetilo wa khuduthamaga ya Legae la Bagodi la Batho ba Bantsho la Omaha, <ref>Negro Member of Chest Unit. Omaha World-Herald (Omaha, Nebraska), Friday, July 30, 1948, Page: 8</ref>o ne a le mo khuduthamageng ya kgaolo ya Omaha ya Mokgatlho wa Bosetšhaba wa Kgatelopele ya Batho ba Mmala, o ne a le mo khuduthamageng e e laolang ya Letlole la Banni la Omaha.<ref>Teacher Recognized. Omaha World-Herald (Omaha, Nebraska), Wednesday, April 21, 1954, Page: 9</ref> Gape e ne e le leloko le le tumileng la Mokgatlho wa Basadi ba Mmala wa Omaha o neng o eteletswe pele ke Ella Mahammitt .<ref>Woman's Club Musicale. Enterprise (Omaha, Nebraska). Saturday, June 19, 1897. Page: 3</ref>
Lucy Gamble Williams o ne a tlhokafala ka kgwedi ya Phatwe e le masome a mabedi le boraro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano le borobabobedi (1958), kwa Cleveland,Ohio.<ref>"Local Negro Leader Dies; Rites Wednesday for Lucinda Williams," Omaha World-Herald, August 27, 1956. pg 25, column 5.</ref>
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
38lyrji13a7kurdb7d9bwz09j1mjqql
Moonchild Sanelly
0
15280
55888
55694
2026-09-29T10:52:44Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55888
wikitext
text/x-wiki
'''Sanelisiwe Twisha''' (o tshotswe ka ngwaga wa 1987), <ref>{{Cite web |title=Moonchild Sanelly Songs, Albums, Reviews, Bio ... |url=https://www.allmusic.com/artist/moonchild-sanelly-mn0003603920 |access-date=2025-01-29 |website=AllMusic |language=en}}</ref> yo o itsegeng ka leina la '''Moonchild Sanelly''' <ref>{{Cite web |date=12 October 2019 |title=32-year-old Moonchild survives malaria scare |url=https://www.dailysun.co.za/Celebs/moonchild-survives-malaria-scare-20191205 |access-date=17 April 2020 |website=dailysun}}</ref> ke seopedi le motantshi wa Aforika Borwa. O itsege ka moriri wa gagwe o o kgethegilelng wa mmala o motala le mofuta wa gagwe wa mmino o o itlhametseng o o bidiwang "Future ghetto funk". <ref>Marunya, Kundai (8 September 2018). "[https://www.herald.co.zw/sa-act-to-headline-shoko-festival/ SA act to headline Shoko Festival".] ''The Herald''. Retrieved 5 February 2019.</ref> O tlholega kwa [[Port Elizabeth]], seopedi seo se ne sa tlhagelela la ntlha mo lefelong la poko le mmino kwa [[Durban]] pele ga a fudugela kwa [[Johannesburg]], kwa a tsweletseng tiro ya gagwe ya mmino teng.
{{Infobox musical artist}}
Mmino wa gagwe o fitlheletse bareetsi ba ba kwa ntle ga melelwane ya Aforikaborwa, o tshameka mo meletlong e tshwana SXSW kwa Austin, kwa Texas <ref>{{Cite news|last1=Darangwa|first1=Shingai|title=5 hot African artists to look forward to at SXSW in Texas this year|url=http://livemag.co.za/youth-culture-in-south-africa/music/4-hot-african-artists-sxsw-in-texas-this-year/|accessdate=5 February 2019|agency=Live SA|date=26 February 2016}}</ref> le Primavera Sound kwa [[Barcelona]] . <ref>{{Cite news|last1=OkayAfrica|title=Soaking in the African Acts at Primavera Sound Festival|url=https://www.okayafrica.com/primavera-sound.amp|accessdate=5 February 2019|agency=Okayafrica|date=8 June 2016}}</ref> Ka kgwedi ya Phatwe ,ngwaga wa 2018, o ne a ya kwa Yuropa le setlhopha sa mmino [[Hip-hop|wa hip hop]] sa Aforikaborwa [[:en:Die_Antwoord|sa Die Antwoord]] . <ref>{{Cite news|last1=Mathaba|first1=Nosipho|title=Moonchild heads for Europe|url=https://www.sowetanlive.co.za/entertainment/2018-07-13-moonchild-heads-for-europe/|accessdate=5 February 2019|agency=Sowetan Live|date=13 July 2018}}</ref>
== Botshelo jwa pele le thuto ==
Moonchild Sanelly o tsholetswe kwa [[Port Elizabeth]], Aforikaborwa . O tsholetswe mo lelwapeng la mmino, morwarraagwe e le motlhagisi wa [[Hip-hop|mmino wa hip hop]], mmaagwe e le seopedi sa jazz, mme ditsala tsa gagwe e ledibini [[Kwaito|tsa mmino wa kwaito]] . <ref>{{Cite web |last=Staff Reporter |date=14 December 2014 |title=Singer Moonchild Sanelly reaches for the stars |url=https://mg.co.za/article/2014-12-04-singer-moonchild-reaches-for-the-stars/?amp |website=Mail & Guardian}}</ref>
O ne a fudugela kwa [[Durban]] ka ngwaga wa 2005 go ya go ithuta tsa go diaparo kwa Sekolong sa Botlhami sa Feshene sa Linea (Linea Fashion Design Academy ) mme a nna koo dingwaga di le thataro. <ref name="remember">{{Cite news|last1=Nkoyana|first1=Ayanda|title=As I long as I can remember. I grew up around music – Moonchild Sanelly|url=https://www.w24.co.za/PopCulture/Entertainment/Celebrity-gossip/as-i-long-as-i-can-remember-i-grew-up-around-music-moonchild-sanelly-20180219|accessdate=5 February 2019|agency=W24 Celebs|date=19 February 2018}}</ref>
== Tiro ==
Ka ngwaga wa 2006, Sanelly o ne a simolola go diragatsa mo maitesong kwa sekolong se setona sa Durban ([[:en:Durban_University_of_Technology|Durban University of Technology]])a itebegantse thata le poko le mo hip hop, le fa tota a ne a sa ipitse mmoki ka nako e ntsi go fitlha a lemoga ditsibogo tsa batho. O ne a tlhagelela ka gantsi mo thulaganyong ya mafelo a beke mo seromamoweng sa Gagasi FM, e e bidiwang ''Poetry with King Siso'' . <ref>Ferreira, Jonathan (13 July 2017). [https://www.redbull.com/za-en/in-studio-moonchild-sanelly "In Studio: Moonchild Sanelly".] Red Bull. Retrieved 5 February 2019.</ref>Fa gare ga ngwaga wa 2020, o ne a baa monwana tumalano ya go gatisa le ba ba gatisang ba Transgressive Record. <ref>{{Cite web |last=Ntsinde |first=Mandisa |date=26 June 2020 |title=Moonchild Sanelly Signs To Transgressive Records, Releases "Bashiri" |url=https://www.zkhiphani.co.za/newmusicfridays-moonchild-sanelly-signs-to-transgressive-records-releases-bashiri/ |publisher=Zkhiphani}}</ref> Ka kgwedi ya Mopitlwe, ngwaga wa 2015, o ne a ntsha alebamo ya gagwe ya moopelo e bidiang ''Rabulafa!'' le ba Transgresive Records. <ref>{{Cite web |title=Rabulapha! Moonchild Sanelly |url=https://music.apple.com/us/album/rabulapha/1529234953 |access-date=28 July 2021 |website=Apple Music}}</ref> ''Rabulafa!'' e ne ya dira gore a tlhophiwe kwa Dikadietseleng ya Mmino tsa Aforika Borwa tsa Ngwaga le Ngwaga tsa bo masome a mabedi le bobedi Alebamo e e Gaisang ya Mmino o Mongwe. Red Bull e ribolotse mmino wa gagwe ka [[:en:Extended_play|EP]] e a neng a tlhagelela mo go yone le DJ Shimza, e e neng ya feleletsa e le karolo ya alebamo ''ya Soul Candi'' . <ref>Nkoyana, Ayanda (19 February 2018). [https://www.w24.co.za/PopCulture/Entertainment/Celebrity-gossip/as-i-long-as-i-can-remember-i-grew-up-around-music-moonchild-sanelly-20180219 "As I long as I can remember. I grew up around music – Moonchild Sanelly]". W24 Celebs. Retrieved 5 February 2019.</ref> Ka ngwaga wa 2019, Sanelly o ne a tlhagelela mo alebamong ya ga Beyoncé ya [[:en:The_Lion_King:_The_Gift|The Lion King: The Gift]] mo pineng ya "My Power" ga mmgo le Busiswa le Nija. Go ela kwa bokhutlong jwa ngwaga wa 2019, o ne a ntsha tiro ya gagwe ya mini alebamo ya dipina di le nne e e bidiwang ''Nude'' EP. <ref>{{Cite web |date=6 December 2019 |title=Moonchild Sanelly Nude EP |url=https://iminathi.net/moonchild-sanelly-nudes-ep/ |access-date=6 December 2019 |website=iminathi}}</ref> O dirile seabe se se tumileng mo Setsong sa Rona, pina ya ntlha mo alebamong ya ga Zingah ya ngwaga wa 2020. <ref>{{Cite web |last=Jabulani |first=John |date=2020-05-02 |title=Zingah features Moonchild Sanelly In "Our Culture" |url=https://www.ubetoo.com/music/zingah-features-moonchild-sanelly-in-our-culture/ |access-date=2022-05-12 |website=Ubetoo}}</ref>
Ka ngwag wa 2020, o ne a tlhagelela gape mo alebamong ya [[:en:JazziDisciples|JazziDisciples]], ''0303'' mo pineng ya "Askies" <ref>{{Cite web |date=April 2020 |title=Moonchild Sanelly Inspires Body Positivity while Promoting New Single Ft JazziDisciples "Askies" |url=https://samusicmag.co.za/2020/04/moonchild-sanelly-inspires-body-positivity-while-promoting-new-single-ft-jazzidisciples-askies/ |access-date=13 August 2020 |website=SA Music Mag}}</ref> mme moragonyana mo pineng ya "With Love to an Ex", go tswa mo alebamong ya bosupa ya setudio ya [[:en:Song_Machine,_Season_One:_Strange_Timez|''Song Machine,Season One: Strange Timez.'']] <ref>{{Cite web |last=Jabulani |first=John |date=2020-10-26 |title=Gorillaz enlists Moonchild for "With Love To An Ex" |url=https://www.ubetoo.com/music/gorillaz-enlists-moonchild-for-with-love-to-an-ex/ |access-date=2022-05-12 |website=Ubetoo}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2020-10-26 |title=Moonchild Sanelly Features On Gorillaz's 'With Love To An Ex' {{!}} Hype Magazine |url=https://hypemagazine.co.za/2020/10/26/moonchild-sanelly-features-on-gorillazs-with-love-to-an-ex/ |access-date=2022-05-12 |website=Hype Magazine}}</ref>
Ka di kgwedi ya Seetebosigo e le masome a mabedi le borobabongwe, ngwaga wa 2021, pina ya gagwe e le nngwe ya "Yebo Teacher" e ne ya gololwa. <ref>{{Cite web |date=June 30, 2021 |title=Moonchild Sanelly releases new single, Yebo Teacher {{!}} JustNje |url=https://justnje.com/moonchild-sanelly-releases-new-single-yebo-teacher/ |website=JustNje |access-date=September 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630093914/https://justnje.com/moonchild-sanelly-releases-new-single-yebo-teacher/ |archive-date=June 30, 2022 |url-status=dead}}</ref> O ne a rulaganyeditswe go tshwara lenaneo la Setshwantsho sa motshikinyego ''la Madness Method'' mo BET. <ref>{{Cite web |date=28 July 2021 |title=Moonchild Sanelly to host new show |url=https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/2021-07-28-moonchild-sanelly-to-host-new-show/ |website=Sowetan LIVE}}</ref>
O dirile kitsiso mo maranyaneng a [[:en:Twitter|Twitter]] ka karolo ya gagwe mo pineng ya [[:en:FIFA_2022|FIFA 2022]] . <ref>Adejoy (21 September 2021). [https://fakazanews.com/2021/09/21/moonchild-sanelly-is-featured-on-the-fifa-2022-soundtrack/ "Moonchild Sanelly is featured on the FIFA 2022 soundtrack"]. ''Fakaza News''. South Africa: Fakaza News.</ref> Ka di kgwedi ya Phalane e rogwa ngwaga wa 2021, o ne a itsise ka pina ya gagwe e le nngwe ya "Demon" le Sadnightdynamite. <ref>Bukola (1 October 2021). [https://fakazanews.com/2021/10/01/moonchild-to-drop-new-single-demon/ "Moonchild to drop new single, 'Demon' | Fakaza News".] South Africa: Fakaza News.</ref> Pina e golotswe ka di kgwedi ya Phalane e tlhola gane ngwaga wa 2021, e na le motshameko wa mmino o o tsamayang le yone. <ref>{{Cite web |last=Shumba |first=Ano |date=2021-10-06 |title=Watch Moonchild Sanelly and Sad Night Dynamite's Demon video {{!}} Music In Africa |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/watch-moonchild-sanelly-and-sad-night-dynamites-demon-video |access-date=2022-05-12 |website=Music In Africa}}</ref>
Ka kgwedi ya Tlhakole ngwaga wa 2022, Sanelly o ne a simolola tiro ya gagwe ya itlosobodutu jwa bagolo. <ref>{{Cite web |date=2022-02-22 |title=Moonchild Is Officially Entering Adult Entertainment - ZAlebs |url=https://zalebs.com/top-of-the/moonchild-sanelly/moonchild-is-officially-entering-adult-entertainment |access-date=2022-03-01 |publisher=ZAlebs}}</ref>
Mo bofelong jwa kgwedi ya Mopitlwe ngwaga wa 2022, o ne a dira kitsiso ka alebamo ya gagwe ya bobedi ''ya Phases'', e e neng e rulaganyeditswe go gololwa ka kgwedi ya Seetebosigo e le lesome. <ref>{{Cite web |title="Moonchild Sanelly Announces New Album 'Phases' Out June 10 / New Single "Strip Club" Out Now - SA Music Magazine |url=https://samusicmag.co.za/2022/03/moonchild-sanelly-announces-new-album-phases-out-june-10-new-single-strip-club-out-now/amp/ |access-date=2022-03-24 |publisher=SA Music Magazine}}</ref>
Ka kgwedi ya Motsheganong ngwaga wa 2022, pina ya gagwe e le nngwe ya "Cute", e e nang le moopedi wa mmino wa repe wa Borithane [[Trillary Banks]], e ne ya gololwa. <ref>{{Cite web |last=Shumba |first=Ano |date=2022-05-11 |title=SA: Moonchild Sanelly features British rapper Trillary Banks in new single {{!}} Music In Africa |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/sa-moonchild-sanelly-features-british-rapper-trillary-banks-new-single |access-date=2022-05-11 |website=Music In Africa}}</ref>
Alebamo ya gagwe ya bobedi ya setudio ''ya Phases'' e ne ya gololwa ka kgwedi ya Seetebosigo e le lesome, ngwaga wa 2022. <ref>{{Cite web |date=2022-06-10 |title=Moonchild Sanelly Releases Her Sophomore Album, 'Phases' |url=https://thenativemag.com/moonchild-sanelly-releases-her-sophomore-album-phases/ |access-date=2022-06-15 |website=The Native Mag}}</ref>
Go ela kwa bofelo jwa kgwedi ya Phalane, ngwaga wa 2024, Moonchild o ne a dira kitsiso ka alebamo ya gagwe e e tlang ya setudio ''ya Full Moon'', e e neng ya gololwa ka kgwedi ya HIrikgong e le lesome, ngwaga wa 2025 ke [[:en:Transgressive_Records|Transgressive Records]] . <ref name="musicinafrica">{{Cite web |date=2024-10-24 |title=SA: Moonchild Sanelly announces new album, UK and Ireland tour |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/sa-moonchild-sanelly-announces-new-album-uk-and-ireland-tour |access-date=2024-10-24 |website=Music in Africa}}</ref> O ne gape a itsise ka loeto lwa gagwe le le tlang la kwa UK le Ireland, le le rulaganyeditsweng go simolola ka kgwedi ya Mopitlwe e tlhola ga tlhano, ngwaga wa 2025 kwa Manchester. <ref name="musicinafrica" />
== Botaki ==
[[Setshwantsho:Moonchild Sanelly in motion.jpg|thumb|Moonchild Sanelly mo seraleng ka ngwaga wa 2018]]
Mmino wa gagwe o kopanya dielemente tsa maranyane le tsa ditekeletso , afro-punk le edgy-pop le dintlha tsa botshelo jwa gagwe jwa pele gagwe , kwaito e e mashetla, hip hop le jazz. <ref name="in studio" /> Moonchild Sanelly o bonwa e le motho yo o ratang thobalano mme ga a ise a ke a tshabe go bontsha mmele wa gagwe kgotsa go bua ka thobalano. O fa dikgakololo tsa thobalano ka letsatsi la baratani a dirisa ditsebe tsa gagwe tsa maranyane <ref>{{Cite news|title=Moonchild on stardom, sex and having a stalker|url=https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2018-02-13-moonchild-on-stardom-sex-and-having-a-stalker/|access-date=5 February 2019}}</ref> Mo potsolotsong le Basha Uhuru, o ne a ipitsa "Tautona wa go tlhotlheletsega ga basadi". <ref>{{Cite news|title=Moonchild Sanelly Q&A – Sex positivity, singing in Xhonglish and Die Antwoord|url=http://bashauhuru.co.za/index.php/component/k2/moonchild-sanelly-q-a-sex-positivity-singing-in-xhonglish-and-die-antwoord|access-date=5 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191110093650/http://bashauhuru.co.za/index.php/component/k2/moonchild-sanelly-q-a-sex-positivity-singing-in-xhonglish-and-die-antwoord|archivedate=10 November 2019}}</ref>
== Dikgwebo ==
Moonchild Sanelly o na le letshwao la gagwe la diaparo le le bidiwang Moonchild Cultwear.<ref>Mathebula, Kwanele (9 March 2018). "[https://www.bona.co.za/5-minutes-moonchild-sanelly/ 5 minutes with Moonchild Sanelly".] Bona. Retrieved 5 February 2019.</ref> O na le lefelo la maetiso la Naked Club mme o tlhalositse sentle gore ga se lefelo la boaka.<ref>Kekana, Chrizelda (15 November 2018). [https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2018-11-15-moonchild-on-naked-club-its-not-a-brothel-theres-no-exchange-of-money-for-sex/ "Moonchild on naked club: It's not a brothel. There's no exchange of money for sex"]. Tshisa Live. Retrieved 5 February 2019.</ref><ref>Khuzwayo, Charles (12 November 2018). [https://www.iol.co.za/lifestyle/love-sex/sex/moonchild-sanelly-insists-her-naked-club-will-not-be-a-brothel-17866505 "Moonchild Sanelly insists her Naked Club will not be a brothel".] IOL. Retrieved 5 February 2019.</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Sanelly ke MoXhosa mme o dirisa [[Sethosa|puo ya Sexhosa]] mo dipineng tse dintsi tsa gagwe.
== Dibiosekopo ==
'''Dialebamo tsa setudio'''
* ''Rabulafa!'' (2015)
* ''Phases'' (2022)
* ''Full Moon'' (2025)
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Pages with unreviewed translations]]
psitwhbvl3wgfb8568qvatimlflq463
Joselyn Dumas
0
15284
55859
55701
2026-09-29T06:36:56Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55859
wikitext
text/x-wiki
'''Joselyn''' Dumas (O tshotswe ka kgwedi ya Phatwe e le masome a mararo le bongwe, ngwaga wa 1980) <ref name="BuzzGhana">{{Cite web |date=2017-11-21 |title=Joselyn Dumas Biography, Daughter, Relationships, Failures And Other Facts |url=https://buzzghana.com/joselyn-dumas-interesting-facts/ |access-date=2019-04-13 |website=BuzzGhana}}</ref> ke motsamaise wa mananeo a Setshwantsho sa motshikinyego le modiragatsi wa Ghana . <ref>{{Cite web |title=Glitz top 100 inspirational women – Page 100 – Glitz Africa Magazine |url=https://www.glitzafrica.com/glitz-top-100-inspirational-women/100/ |access-date=2022-05-28 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526112709/https://www.thestandpoint.com.gh/ |archive-date=2021-05-26 |url-status=dead}}</ref> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014), o ne a tshameka mo motshamekong wa [[:en:A_Northern_Affair|''A Northern Affair'',]] e leng karolo e e neng ya dira gore a bone Seetsele sa Motshameko wa Ghana le go tlhophiwa go nna Modiragatsi yo o Gaisang wa Seetsele sa African Movei Academy . <ref>{{Cite web |last=Gracia |first=Zindzy |date=2018-09-04 |title=Joselyn Dumas bio: family, career and story |url=https://yen.com.gh/114957-joselyn-dumas-bio-family-career-story.html |access-date=2019-04-13 |website=Yen.com.gh}}</ref>
{{Infobox person|name=Joselyn Dumas|image=Jocelyn Dumas (cropped).jpg|caption=Dumas at the [[2014 Africa Magic Viewers Choice Awards]]|birth_name=Joselyn Canfor Dumas|birth_date={{Birth date and age|1980|08|31|df=y}}|birth_place=Ghana|occupation={{hlist|Actress|television host}}|years active=2009–present|website={{URL|https://www.joselyndumas.net}}}}
== Botshelo jwa pele le thuto ==
Dumas o tsholetswe kwa Ghana mme o feditse bontsi jwa nako ya gagwe ya bongwana kwa Accra . O dirile dithuto tsa gagwe tse dipotana kwa Sekolong sa Morning Star mme a tswelela kwa Sekolong se Segolo sa Basetsana sa Archbishop Porter, koo a neng a tlhophiwa go nna moeteledipele wa tsa itlosobodutu teng . <ref name=":0">{{Cite web |title=Joselyn Dumas, Biography |url=https://www.ghanaweb.com/person/Joselyn-Dumas-3322 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831044234/https://www.ghanaweb.com/person/Joselyn-Dumas-3322 |archive-date=2025-08-31 |access-date=2026-02-05 |website=www.ghanaweb.com |language=en}}</ref> Dumas o ne a tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa United States, kwa a neng a bona dikirii ya tsamaiso molao teng . <ref>{{Cite web |date=2018-07-23 |title=Joselyn Dumas Full Biography [Celebrity Bio] |url=https://www.ghlinks.com.gh/joselyn-dumas-full-biography-celebrity-bio/ |access-date=2019-04-13 |website=GhLinks |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809152444/https://www.ghlinks.com.gh/joselyn-dumas-full-biography-celebrity-bio/ |archive-date=2020-08-09 |url-status=dead}}</ref>
O ne a bereka e le mothusi wa semolao pele ga a fudugela kwa Ghana go ya go dira tiro ya gagwe ya go nna motho yo o tumileng mo Setshwantshong sa Motshikinyego. <ref>{{Cite news|last=Nation|first=The|date=2017-11-24|title=Why I abandoned Law for acting – GHANAIAN ACTRESS JOSELYN DUMAS|url=https://thenationonlineng.net/abandoned-law-acting-ghanaian-actress-joselyn-dumas/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2026-02-05|newspaper=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]|language=en-US}}</ref>
== Tiro ya bobegakgang ==
=== Setshwantsho sa Motshikinyego ===
Dumas o ne a tlhagelela mo Setshwantshomg sa Motshikinyego e le motshwari wa thulaganyo ya Charter House’s ''Rhythm'', e leng maitiso a itlosobodutu, koo a neng a botsolotsa batho ba le bantsi ba ba tumileng teng. <ref name="BuzzGhana" /> O ne a thapiwa ke [[:en:Viasat_1|ViaSat 1]] go nna motshwari wa lenaneo la bone la ntlha la dipuisano, ''The One Show'', <ref>{{Cite web |date=16 July 2010 |title=Dumas chosen to host The One Show on VIASAT1 |url=http://www.ghanacelebrities.com/2010/07/16/jocelyn-dumas-to-host-the-one-show-on-viasat-1/ |access-date=15 July 2014 |publisher=Ghana Celebrities |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525150559/https://www.ghanacelebrities.com/2010/07/16/jocelyn-dumas-to-host-the-one-show-on-viasat-1/ |archive-date=25 May 2021 |url-status=dead}}</ref> le le neng la gasiwa go tloga ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome ( 2010) go ya kwa ngwageng wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014). E ne e le motshwari wa thulaganyo ya dipuisano tsa Setshwantsho sa motshikinyego ''ya At Home le Joselyn Dumas,'' e e neng ya gasiwa go ralala Afrika le dikarolo tsa Yuropa. <ref>{{Cite web |date=27 July 2013 |title=At Home with Joselyn Dumas Launched! Check out All the Photos |url=http://www.ghanacelebrities.com/2013/07/27/at-home-with-joselyn-dumas-launched-check-out-all-the-photos/ |access-date=21 August 2014 |publisher=Ghana Celebrities |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806030825/http://www.ghanacelebrities.com/2013/07/27/at-home-with-joselyn-dumas-launched-check-out-all-the-photos/ |archive-date=6 August 2014 |url-status=dead}}</ref>
Dumas ke mothei le Mokhuduthamaga wa Virgo Sun Company Limited, e leng lekalana la tlhagiso le le tlhagisitseng motshameko wa, Love or Something Like That, ''Lorato'', e e neng ya tshegediwa ke [[:en:UNAIDS|UNAIDS]] . <ref name=":2">{{Cite web |last=Ezebuiro |first=Peace |date=2017-11-21 |title=Joselyn Dumas Biography, Daughter, Husband, Relationships And More |url=https://buzzghana.com/joselyn-dumas-interesting-facts/ |access-date=2026-02-05 |website=BuzzGhana - Famous People, Celebrity Bios, Updates and Trendy News |language=en-US}}</ref> O ne a tlhagisa [[:en:V_Republic|''V Republic'',]] e leng motseletsele wa Setshwantsho sa motshikinyego o o neng wa tlhagisiwa ke Sparrow Productions, mme e ne ya tlhagisiwa ke Virgo Sun. <ref name=":2" />
=== Filimi ===
Tiragatso ya ga Dumas mo ''[[:en:The_Perfect_Picture_(2009_film)|The Perfect Pictures]]'' e ne ya dira gore a nne le dikarolo tse dingwe tsa difilimi. <ref name=":1">{{Cite web |title=Talented Joselyn Dumas joins Joy FM - MyJoyOnline |url=https://www.myjoyonline.com/talented-joselyn-dumas-joins-joy-fm/ |access-date=2026-02-05 |language=en-US}}</ref> Dingwaga di le pedi moragonyana, o ne a tlhagelela mo motseletseleng wa difilimi tsa ga [[:en:Shirley_Frimpong-Manso|Shirley Frimpong-Manso]] ''[[:en:Adams_Apples_(film_series)|tsa Adam's Apples]]'' . <ref>{{Cite web |last=Brown |first=Charmaine |date=2021-02-24 |title=Ghana’s finest Actress, TV Host and Producer: Joselyn Dumas - My Afrika Magazine |url=https://myafrikamag.com/ghanas-finest-actress-tv-host-and-producer-joselyn-dumas/ |access-date=2026-02-05 |language=en-GB}}</ref> Go tshameka ga gagwe e le Jennifer Adams mo ''filiming ya Adams Apples'' go dirile gore a tlhophiwe go nna Modiragatsi yo o Gaisang Botlhe mo Seabeng sa Moeteledipele, mmogo le modiragatsi wa Hollywood Kimberly Elise, kwa Dietsele tsa Difilimi tsa Ghana tsa 2011 . <ref>{{Cite web |date=27 November 2011 |title=Ghana Movie Awards 2011 Nomination List |url=http://www.ghanacelebrities.com/2011/11/27/ghana-movie-awards-2011-nomination-list-jackie-appiah-lydia-forson-nominated-for-best-actress-but-some-shocking-names-in-others-out/ |access-date=21 August 2014 |publisher=Ghana Celebrities}}</ref> Fa e sa le Dumas a simolola go diragatsa kwa Ghana, o ile a tlhagelela mo difiliming le mo motseletseleng wa Setshwantsho sa motshikinyego e tshwana le Love or Something Like That , ''[[:en:A_Sting_in_a_Tale|A Sting in a Tale]]'', The Perfect Picture, [[:en:A_Northern_Affair|''A Northern Affair'']] le [[:en:Lekki_Wives|''Lekki Wives.'']] <ref name=":0" /> O tshamekile mmogo le badiragatsi ba bangwe ba Aforika, go akaretsa le John Dumelo, Majid Michel le O. C. Ukeje . <ref name=":1" />
Dumas o ne a tshwara Dietsele tsa Golden Movie 2018 ga mmogo le Ayo Makun , tse di neng di tshwaretswe kwa [[:en:Mövenpick_Ambassador_Hotel_Accra|Hoteleng ya Movenpick Ambassador]] kwa Accra ka kgwedi ya Seetebosigo e tlgola gabedi, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi (2018). <ref>{{Cite web |date=26 May 2018 |title=Joselyn Dumas and A.Y Named as Host of 2018 Golden Movie Awards Africa |url=https://www.zionfelix.net/joselyn-dumas-y-named-host-2018-golden-movie-awards-africa/}}</ref>
=== Mmino ===
Dumas o ne a tlhagelela jaaka monyadiwa mo setshwantshong sa mmino wa pina ya ga [[:en:Lynxxx|Lynxxx]] ya "Fine Lady" e e neng e na le Wizkid . <ref>{{Cite web |date=22 June 2012 |title=Nigerian Rapper Lynxxx Weds Ghanaian Actress Jocelyn Dumas in the Video of his Single "Fine Lady" featuring Wizkid! |url=http://www.bellanaija.com/2012/06/22/nigerian-rapper-lynxxx-weds-ghanaian-actress-jocelyn-dumas-in-the-video-of-his-single-fine-lady-featuring-wizkid-all-the-exclusive-on-set-photos-with-dr-sid-waje-sasha-oreka-godis-beverly-nay/ |access-date=28 August 2014 |publisher=Bella Nija}}</ref>
== Go thusa batho ka se ba se tlhokang le ditiro tse dingwe ==
Dumas o ne a tlhoma Mokgatlho wa ga Joselyn Canfor-Dumas (JCDF) go ema nokeng bana ba ba tlhokileng lesego mo sechabeng kwa Ghana. <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> JCDF e dirile tiro e e neng e itebagantse le [[Bolwetse jwa Autism|bolwetse jwa autism]] . <ref>{{Cite web |title=Photos: Joselyn Dumas donates CCTV to Korle-Bu Children's Block |url=https://www.myjoyonline.com/entertainment/2018/May-21st/photos-joselyn-dumas-gives-cctv-to-korle-bu-childrens-block.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522042416/https://www.myjoyonline.com/entertainment/2018/May-21st/photos-joselyn-dumas-gives-cctv-to-korle-bu-childrens-block.php |archive-date=2018-05-22 |website=MyJoyOnline.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=11 September 2014 |title=Joselyn Dumas Foundation supports children living with autism |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Joselyn-Dumas-Foundation-supports-children-living-with-autism-325404}}</ref>
Dumas o ne a nna motlhagisi wa kgaisano ya Mmabontle wa Malaika Ghana go simolola ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabobedi ( 2008) go ya kwa go dikete tse pedi le lesome (2010) . <ref>{{Cite web |title=Joselyn Dumas |url=http://www.ameyawdebrah.com/joselyn-dumas/ |access-date=21 August 2014 |publisher=ameyawdebrah.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Meet Our Presenters |url=http://www.viasat1.com.gh/vone/presenters/joselyn-dumas.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161335/http://www.viasat1.com.gh/vone/presenters/joselyn-dumas.php |archive-date=26 August 2014 |access-date=21 August 2014 |publisher=Viasat1}}</ref> O kile a nna moemedi wa kgwebo ya [[:en:Range_Rover_Evoque|Range Rover Evoque]] Ghana le Jobberman Ghana, e leng kompone e e bapatsang ditiro. <ref>{{Cite web |date=13 March 2012 |title=Joselyn Dumas Branded Face of Range Rover Evoque |url=http://www.etvghana.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1461:joselyn-dumas-branded-face-of-range-rover-evoque&catid=140:entertainment-news&Itemid=533 |access-date=22 August 2014 |publisher=etvghana.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161402/http://www.etvghana.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1461:joselyn-dumas-branded-face-of-range-rover-evoque&catid=140:entertainment-news&Itemid=533 |archive-date=26 August 2014 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |date=14 June 2012 |title=Photos+Joselyn Dumas Has Influenced Our Sales Since Making Her 'Face of Evoque'-PHC Motors |url=http://www.ghanacelebrities.com/2012/06/14/photos-joselyn-dumas-has-influenced-our-sales-since-making-her-face-of-evogue-phc-motors/ |access-date=22 August 2014 |publisher=Ghana Celebrities |archive-url=https://web.archive.org/web/20140902232633/http://www.ghanacelebrities.com/2012/06/14/photos-joselyn-dumas-has-influenced-our-sales-since-making-her-face-of-evogue-phc-motors/ |archive-date=2 September 2014 |url-status=dead}}</ref> <ref name="myjoyonline.com">{{Cite web |title=Talented Joselyn Dumas joins Joy FM |url=https://www.myjoyonline.com/talented-joselyn-dumas-joins-joy-fm/ |access-date=2021-02-03 |website=MyJoyOnline.com}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Joselyn Dumas outdoored Jobberman Ghana's Brand Ambassador |url=https://ghanacelebrities.com/2014/08/27/joselyn-dumas-outdoored-jobberman-ghanas-brand-ambassador/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024094238/https://ghanacelebrities.com/2014/08/27/joselyn-dumas-outdoored-jobberman-ghanas-brand-ambassador/ |archive-date=2025-10-24 |access-date=2026-02-05 |website=www.ghanacelebrities.com |language=en-US}}</ref> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le botlhano (2025), Dumas le motho yo o tumileng mo bobegakgannyeng Nathan Kwabena Anokye Adisi ba ne ba bidiwa baemedi ba letshwao la kgwebo la GoldBod Jewellery e e leng kompone e e tlaleletsang ya khuduthamaga ya Gold ya Ghana. <ref>{{Cite web |title=GoldBod Jewellery appoints Bola Ray and Joselyn Dumas as Brand Ambassadors |url=https://citinewsroom.com/2025/10/goldbod-jewellery-appoints-bola-ray-and-joselyn-dumas-as-brand-ambassadors/#google_vignette |access-date=2025-10-28 |website=Citinewsroom}}</ref>
== Difilimi ==
{| class="wikitable sortable"
!Ngwaga
!Setlhogo
!Seabe
!mofuta wa motshameko
|-
|2011
|''Adams Apples''
|Jennifer Adams
|Drama
|-
|2012
|''Peep''
|Detective
|
|-
| rowspan="4" |2014
|''A Northern Affair''<ref name="myjoyonline.com2" />
|Esaba
|Romantic film
|-
|''Lekki Wives'' (season 2)<ref name="myjoyonline.com2" />
|Aisha
|
|-
|''Love or Something Like That''
|Dr. Kwaaley Mettle
|Drama
|-
|''V Republic''
|Mansa
|TV series
|-
| rowspan="2" |2015
|''Silver Rain''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZRs5ZlKKHtI "Silver Rain the movie"]. ''You Tube''. Silver Rain movie. Retrieved 24 September 2014.</ref><ref>[http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/artikel.php?ID=339372 "WATCH: TRAILER for Juliet Asante's 'Silver Rain' movie".] ''GhanaWeb''. 16 December 2014. Retrieved 16 December 2014.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20161117064344/http://pulse.ng/movies/silverain-movie-gets-amsterdam-premiere-date-id3820446.html "'Silverain' Movie gets Amsterdam premiere date".] ''Pulse Nigeria''. Chidumga Izuzu. 2 June 2015. Archived from the original on 17 November 2016. Retrieved 2 June 2015.</ref>
|Adjoa
|Drama
|-
|''Cartel the Genesis''
|Agent Naana
|Action film
|-
|2016
|''Shampaign''
|Naana Akua Quansah
|TV series
|-
| rowspan="2" |2017
|''Potato Potahto''<ref>[https://eonlinegh.com/shirley%e2%80%99s-new-movie-%e2%80%98potato-potahto%e2%80%99-starring-joselyn-dumas-chris-attoh-nikki-adjetey-annan-others-to-premiere-in-ghana/ "Shirley's New Movie 'Potato Potahto' Starring Joselyn Dumas, Chris Attoh, Nikki, Adjetey Annan & Others To Premiere In Ghana".] ''E Ghana''. Retrieved 14 June 2019.</ref><ref>Frimpong-Manso, Shirley (15 December 2019), ''[https://www.imdb.com/title/tt6950250/?ref_=nm_flmg_act_4 Potato Potahto]'' (Comedy), O. C. Ukeje, Joselyn Dumas, Joke Silva, Kemi Lala Akindoju, retrieved 3 February 2021</ref>
|Lulu
|Comedy film
|-
|''John and John''
|
|
|-
| rowspan="3" |2019
|''Cold Feet''
|Omoye
|Drama
|-
|''Perfect Picture - Ten Years Later''<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Sparrow-Production-shoots-Perfect-Picture-movie-again-10-years-later-787621 "Sparrow Production shoots 'Perfect Picture' movie again 10 years later".] ''GhanaWeb''. 9 October 2019. Retrieved 3 February 2021.</ref><ref>Frimpong-Manso, Shirley (4 July 2020), ''[https://www.imdb.com/title/tt12058774/?ref_=nm_flmg_act_2 The Perfect Picture - Ten Years Later]'' (Comedy, Romance), Jackie Appiah, Naa Ashorkor Mensa-Doku, Lydia Forson, Adjetey Anang, Sparrow Pictures, retrieved 3 February 2021</ref>
|Flora Gaisie
|Comedy / romance
|-
|''Tenants of the House''
|Hon. Elizabeth
|
|-
|2021
|''Chasing Lullaby''
|
|Comedy drama
|-
| rowspan="2" |2022
|''Glamour Girls''<ref>[[imdbtitle:20604466|''Glamour Girls (2022) - IMDb'',]] retrieved 8 July 2022</ref>
|Jemma
|Drama
|-
|''Flawsome''
|
|TV series
|-
|2023
|''Madam''
|Lankai Morgan
|}
{| class="wikitable sortable"
!Ngwaga
!Seetsele
!Karolo
!Maduo
|-
|2011
|Ghana Movie Awards (GMA)
|Best Actress in a Leading Role|| {{nom}}
|-
|2012
|Radio and Television Personality Awards (RTP)
|Best Entertainment Host of the Year|| {{won}}
|-
|2013
|Radio and Television Personality Awards (RTP)
|
* Radio/TV Personality of the Year
* Female Entertainment Host of the Year
* Female Presenter of the Year
|{{nom}}
|-
|2013
|4syte TV
|Hottest Ghanaian Celebrity|| {{won}}
|-
|2013
|Ghana Movie Awards (GMA)
|Best Supporting Actress|| {{won}}
|-
|2013
|City People Entertainment Awards
|
* Stellar Contribution to the Movie and Media Industry in Africa
* Tremendous Growth in the Movie Industry
| {{won}}
|-
|2014
|Africa Movie Academy Awards (AMAA)
|Best Actress in a Leading Role|| {{nom}}
|-
|2014
|Africa Magic Viewers' Choice Awards (AMVCA)
|Best Actress in a Leading Role|| {{nom}}
|-
|2014
|All Africa Media Networks
|Outstanding Personality in Creative Entrepreneurship|| {{won}}
|-
|2014
|Ghana Movie Awards
|Best Actress in a Lead Role|| {{won}}
|-
|2015
|Africa Magic Viewers' Choice Awards (AMVCA)
|Best Actress in a Drama|| {{nom}}
|-
|2015
|GN Bank Awards
|Best Actress|| {{won}}
|-
|2015
|Blog Ghana Awards
|Best Instagram Page|| {{won}}
|-
|2016
|Golden Movie Awards
|Best Actress, TV Series ''Shampaign''|| {{won}}
|-
|2016
|Ghana Make-Up Awards
|Most Glamorous Celebrity|| {{won}}
|-
|2016
|Shortlisted
|Among Africa's Top 3 Women in Entertainment|| {{won}}
|-
|2018
|IARA UK
|Best Actress|| {{won}}
|}
== References ==
<references responsive="1"></references>
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
rgt09absvqx3690x0szk4hfhwxmi54p
Jackie Appiah
0
15288
55858
55712
2026-09-29T06:15:56Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55858
wikitext
text/x-wiki
'''Jackie Appiah''' (o tshotswe ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola ga tlhano, ngwaga wa 1983) <ref>{{Cite web |title=Jackie Appiah Biography {{!}} Profile {{!}} Ghana |url=http://www.peacefmonline.com/ghana/people/moviestars/jackie_appiah/biography/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413133025/http://www.peacefmonline.com/ghana/people/moviestars/jackie_appiah/biography/ |archive-date=13 April 2019 |access-date=13 April 2019 |website=www.peacefmonline.com}}</ref> ke modiragatsi wa Canada kwa Ghana yo o fetogileng mongwe wa batho ba ba ketekiwang mo mohameng wa dibaesekopo tsa Aforika. O itsege ka tiro ya gagwe ya go nna mokaedi wa dibaesekopo, motlhagisi, mmabontle wa diaparo tsa feshene, le mothusi wa batho. <ref>{{Cite web |title=Jackie Appiah: A celebrated actress, humanitarian, and fashion influencer making waves in the entertainment industry |url=https://ghanaremembers.com/stories/people/jackie-appiah-celebrated-actress-humanitarian-and-fashion-influencer-making-waves-in-the-entertainment-industry.html |access-date=25 August 2025 |website=GhanaRemembers |language=en}}</ref> Appiah o nnile le tiro e e atlegileng le e e akgolwang mo madirelong a difilimi a Ghana le Nigeria fa e sale ka tshimologo ya dingwaga tsa bo dikete tse pedi. <ref>{{Cite journal |last=Ofori-Atta |first=A |date=2022 |title=Jackie Appiah: The Queen of Ghanaian Cinema |journal=Accra Review |volume= |pages=}}</ref> O tsewa e le modiragatsi yo o eteletseng pele yo o nang le bokgoni jo bo farologaneng mo [[:en:Nollywood|Nollywood]] le [[:en:Ghallywood|Ghallywood,]] yo o tlotliwang mo lefelong la rona le kwa dinageng tse dingwe .
{{Infobox person|name=Jackie Appiah|birth_date={{birth date and age|1983|12|05|df=y}}|birth_place=[[Toronto, Ontario]], Canada|occupation=Modiragatsi|years active=2001–present|spouse(s)={{marriage|Peter Agyemang|2005|2008|end=div}}|awards=Best Actress in a Leading Role at the 2010 Africa Movie Academy Awards; and Best Actress in a Supporting Role at the Africa Movie Academy Awards in 2007}}
== Botshelo jwa pele ==
Jackie o tshotswe ka kgwedi ya Sedimonthole ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le boraro (1983) ke Kwabena Appiah mo lelwapeng la gaabo Appiah kwa Toronto, Canada . Ke ngwana wa bofelo mo baneng ba le batlhano. Malomagwe ka fa letlhakoreng la ga rraagwe e ne e le moeteledipele wa puso wa Ghana e bong Joe Appiah . <ref>{{Cite web |title=Jackie Appiah biography, age, networth |url=https://creebhills.com/2024/10/jackie-appiah-biography-age-net-worth |access-date=1 July 2025 |website=creebhills.com}}</ref> O feditse nako ya gagwe ya bongwana kwa Canada mme a fudugela kwa Ghana le mmaagwe a le dingwaga di le lesome. <ref>{{Cite news|url=http://thenationonlineng.net/web2/articles/11673/1/I-doubt-if-I-can-play-nude-roles-but-Jackie-Appiah/Page1.html|title=I doubt if I can play nude roles but… —Jackie Appiah|accessdate=8 December 2010}}</ref> O itsege thata ka leina la gagwe la bogologolo, e leng Apia. <ref>{{Cite web |last=Alabi |first=Jasmine |date=19 February 2018 |title=Jackie Aphia's Son: What Do We Know About the Actress' Son? |url=https://yen.com.gh/105830-jackie-appiah-son-actress-child.html |access-date=25 July 2019 |website=Yen.com.gh - Ghana news. |language=en}}</ref>
== Tiro ==
Appiah o simolotse tiro ya gagwe ya bodiragatsi kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe (1990), a tlhagelela mo ditshwantshong tse di farologaneng tsa Setshwantsho sa motshikinyego le dibaesekopo tsa Ghana. <ref>{{Cite journal |last=Gyasi |first=E |date=2020 |title=The Rise of Ghanaian Cinema: An Examination of Jackie Appiah's Career |journal=Journal of African Cinema}}</ref> <ref name=":0">{{Cite journal |last=Ortiz |first=M |date=2022 |title=Empowering Women: The Influence of Jackie Appiah in West African Cinema |journal=International Journal of Film and Media Arts}}</ref> Appiah o ikgakologelwa a le ditlhong lekgetlo la ntlha fa a ne a ya kwa seteng. "E ne e le Tlhagiso ya Filimi ya Venus e e bidiwang ''[[:en:Divine_Love_(film)|Divine Love]]'' mme ke ne ka tshwanelwa ke go tshameka karolo ya ga Kate, moanelwamogolo . Ke ne ke sa dumele gore ke dirile sentle thata. Ke ne ke sa tlhole ke dira sentle, mme batho ba le bantsi ga ba a ka ba e lemoga". <ref>{{Cite web |title=Officially left my thirties behind — Jackie Appiah celebrates 40th birthday |url=https://www.modernghana.com/entertainment/75740/officially-left-my-thirties-behind-jackie-appiah.html |access-date=19 November 2025 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref> Le fa a ne a tshogile, motshamiki wa ntlha o ne a re o atlegile go kgatlha mongwe le mongwe. <ref>{{Cite web |last=AL |first=Ayo |date=5 December 2019 |title=Everything You Should Know About Pretty Ghanaian Actress, Jackie Appiah |url=https://fabwoman.ng/jackie-appiah-biography-profile-fabwoman/ |access-date=25 August 2025 |website=FabWoman |language=en-US}}</ref>
Seabe sa gagwe se setona se ne sa tla ka ngwaga wa dikete tse pedi le boraro (2003) fa a ne a tshameka mo motshamekong wa Ghana ''[[:en:Princess_Tyra|wa Princess Tyra]]'', o o neng wa dira gore a amogelwe ke batho botlhe le go nonotsha maemo a gagwe jaaka modiragatsi yo o eteletseng pele mo difiliming tsa Bophirma jwa Aforika . <ref name="Tetteh 2022">{{Cite journal |last=Tetteh |first=K |date=2022 |title=The Enduring Legacy of Jackie Appiah: A Ghanaian Cinematic Icon |journal=Ghana Film Review}}</ref> Morago ga katlego ya ''Princess Tyra'', Appiah o ne a tswelela go tlhagelela mo difiliming tse dingwe tse dintsi tsa Ghana le Nigeria, a tswelela go itlhoma jaaka mongwe wa badiragatsi ba ba tlhageletseng thata le ba ba nang le tlhotlheletso mo kgaolong eo. <ref name=":0" />
Go tlhagelela ga ga Appiah gangwe le gape fa a lalediwa ke Edward Seddoh Junior, <ref>{{Cite news|date=5 December 2015|title=Jackie Appiah turns 32 today|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Jackie-Appiah-turns-32-today-398746|access-date=20 August 2025|work=GhanaWeb|language=en-US}}</ref> mokwadi wa ''Things We Do For Love'', kwa a neng a tshameka karolo ya ga Enyonam Blagogee. Moragonyana o ne a nna le seabe mo dibaesekopong tse tshwana le ''Tentacles'', Games People Play, Sun-City and Many other le mananeo a .
Appiah a re karolo ya gagwe e e gaisang e ne e le mo go ''Morwadia Mme'' ka Venus Films. Filimi e bolela kgang ya Lelwapa la ga Bartels, moo a neng a tshameka karolo ya ngwana wa kgosi. O ne a rata ka fa a neng a tshameka ka teng, mme o ne a itumeletse seabe se a neng a se tshameka. <ref>{{Cite web |title=Jackie Appiah's Revelations on Life, Love, and Success at 40 |url=https://www.modernghana.com/entertainment/76972/jackie-appiahs-revelations-on-life-love-and.html |access-date=25 August 2025 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref>
=== Kgatelopele le katlego ya Nollywood ===
Appiah o ne a setse a itsege ko Nollywood ka difilimi tsa gagwe tse dintsi tse di atlegileng tsa kwa Ghana, go akaretsa le ''Beyoncé - The President's Daughter, Princess Tyra, Passion of the Soul, Pretty Queen, The Prince's Bride, The King is Mine,'' le [[:en:The_Perfect_Picture_(2009_film)|The perfect Picture]] . <ref>{{Cite web |title=Jackie Appiah |url=http://www.ghanacelebrities.com/jackie-appiah/ |access-date=22 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202024704/https://www.ghanacelebrities.com/jackie-appiah/ |archive-date=2 December 2018 |url-status=dead}}</ref> Difilimi tsa gagwe tse di tumileng tsa Nollywood di akaretsa''Black Soul'' and ''Bitter Blessing'' ga mmogo le modiragatsi wa Nollywood Ramsey Nouah <ref>{{Cite web |title=Black Soul |url=https://www.youtube.com/watch?v=CJydbfzQHr8 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628144129/https://www.youtube.com/watch?v=CJydbfzQHr8&gl=US&hl=en |archive-date=28 June 2016 |access-date=22 February 2015 |publisher=youtube}}</ref> <ref>{{Cite web |title=A Bitter Blessing - Latest Nigerian Nollywood Movie |url=https://www.youtube.com/watch?v=gl6p-5Un9wY |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301143007/https://www.youtube.com/watch?v=gl6p-5Un9wY |archive-date=1 March 2020 |access-date=22 February 2015 |publisher=Youtube}}</ref> le ''My Last Wedding ,'' mmogo le modiragatsi wa Nollywood Emeka Ike . <ref>{{Cite web |title=My Last Wedding |url=https://www.youtube.com/watch?v=ioRtByvU3T4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807193805/http://www.youtube.com/watch?v=ioRtByvU3T4 |archive-date=7 August 2014 |access-date=22 February 2015 |publisher=youtube}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013), o ne a gapa Seetsele sa Modiragatsi yo o Gaisang Boditšhabatšhaba kwa Dietseleng tsa Badiragatsi ba koranta ''ya Papyrus'' (PAMSAA) tsa ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013). e e neng e tshwaretswe kwa Abuja, kwa Nigeria . <ref>{{Cite web |title=Jackie Appiah wins Best International Actress award at PAMSAA 2013 |url=http://www.nigeriamovienetwork.com/articles/read-jackie-appiah-wins-best-international-actress-award-at-pamsaa-2013_789.html |access-date=22 February 2015 |publisher=nigeriamovienetwork.com}}</ref>
=== Tiro e nngwe ===
Sefatlhego sa ga Jackie se ka bonwa mo dibotong tse dintsi tsa papatso le mo dipapatso tsa Setshwantsho sa motshikinyego kwa Ghana go akaretsa le papatso ya GSMF e e buang ka tshireletso kgatlhanong [[HIV|le HIV]] / [[HIV/AIDS|AIDS]] . O fentse sefatlhego sa UB mo papatsong e a neng a ba direla yone mo dipapatso tsa Setshwantsho sa motshikinyego, mme e ne e le sefatlhego sa IPMC mo dipapatso le diboto tsa papatso. " GSMF " e ne e le papatso ya gagwe ya ntlha ya Setshwantsho sa motshikinyego . <ref>{{Cite web |title=Jackie Appiah |url=http://content.ghananation.com/templates/default.aspx?a=106&template=print-article.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120519092414/http://content.ghananation.com/templates/default.aspx?a=106&template=print-article.htm |archive-date=19 May 2012 |access-date=22 February 2015 |publisher=ghananation.com/}}</ref>
Ntle le go nna modiragatsi, Appiah gape o nnile le seabe mo maitekong a a farologaneng a go thusa batho, a dirisa maemo a gagwe a go itsege go tshegetsa ditiro tse di tshwana le thuto le tlhokomelo ya botsogo kwa Ghana. <ref name="Tetteh 2022" /> Ka ntlha ya seo, o amogetse dietsele di le dintsi le go akgolwa ka ntlha ya dilo tse a di dirileng mo mohameng wa difilimi le maiteko a gagwe a go thusa batho . <ref name=":0" />
== Botshelo jwa gagwe ==
Jackie o nyetse Peter Agyemang ka ngwaga wa dikete tse pedi le botlhano (2005) yo a neng a na le ngwana wa mosimane le ene, Damien Agyemang. Ba ne ba tlhalana morago ga dingwaga di le tharo. <ref>{{Cite web |date=15 May 2015 |title=Jackie Appiah - Bio, Husband, Children, Twin Sister, Age, Other Facts |url=https://buzzghana.com/jackie-appiah/}}</ref>
Go ne ga nna le magatwe ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi (2020) gore Jackie Appiah o ne a imisitsweke Tautona [[Liberia|wa Liberia]] George Weah, le fa a ne a kgaphela magatwe ao kwa thoko mo tsebeng ya gagwe [[:en:Instagram|ya Instagram]], a bolela jaana: "Ditshego tse di tlosang maaka le dikgang tse di itlhametsweng." <ref>{{Cite news|title=Ghanaian actress, Jackie Appiah, reacts to getting pregnant for Liberian president, George Weah|url=https://www.vanguardngr.com/2020/09/ghanaian-actress-jackie-appiah-reacts-to-getting-pregnant-for-liberian-president-george-weah/|access-date=24 February 2021}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Online |first=Peace FM |title=Actress Jackie Appiah Speaks On Rumours She's Pregnant For Liberian President George Weah - VIDEO |url=https://www.peacefmonline.com/pages/showbiz/news/202009/428328.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503120533/https://www.peacefmonline.com/pages/showbiz/news/202009/428328.php |archive-date=3 May 2024 |access-date=3 May 2024 |website=Peacefmonline.com - Ghana news}}</ref>
== Difilimi ==
* ''Things We Do For Love'' (2003-2016) as Enyonam
* ''Divine Love'' (2004) as Kate
* ''The Heart of Men'' (2009) as Adeline
* ''The Power of a Woman''
* ''Run Baby Run''
* ''Beyoncé - The President Daughter'' (2006) as Ciara Mensah
* ''The Return of Beyoncé'' (2006)
* ''Mummy’s Daughter'' (2006)
* ''The Love Doctor'' (2007) as Cynthia
* ''Royal Battle'' (2007)
* ''Chasing Hope''
* ''Princess Tyra'' (2007) as Ashley
* ''The Prince's bride''
* ''Fake Feelings'' (2007) as Adwoa Pokua
* ''Wind of Love'' (2008) as Precious
* ''Total Love'' (2008) as Louisa
* ''Passion of the Soul'' (2008) as Najah
* ''Mortal Desire''
* ''Pretty Queen'' (2008) as Empress
* ''The Prince's Bride''
* ''The King is Mine''
* ''Spirit of a Dancer''
* ''Excess Money'' (2008) as Claribel
* ''Blindfold'' (2008)
* ''Before My Eyes'' (2008) as Paris
* ''Virginity'' (2009) as Tarrah
* ''Career woman''
* ''Passion Lady''
* ''Her Excellency''
* ''The Perfect Picture'' (2009) as Aseye
* ''Prince of the Niger'' (2009) as Olamma
* ''My Last Wedding'' (2009) as Linda
* ''Love Games'' (2009)
* ''Tears of Womanhood'' (2009) as Samira
* ''Night Wedding'' (2010) as Nneka
* ''A Cry for Justice'' (2010) as Nonye
* ''4 Plays'' (2010) as Jezel
* ''4 Play Reloaded'' (2010) as Jezel
* ''Death after Birth'' (2011) as Zynell
* ''Golden Stool''
* ''Deadly Assignment''
* ''Turning Point'' (2012) as Grace
* ''Wrath of a Woman''
* ''Blind Lust''
* ''Black Soul'' (2010) as Ruth
* ''Against My Will''
* ''Royal Kidnap''
* ''End of Royal Kidnap''
* ''The Siege''
* ''Royal Honour''
* ''Eye of the gods''
* ''The Comforter''
* ''Palace Slave''
* ''Throwing Stones''
* ''Comfort My Soul''
* ''Above Love''
* ''Wind of Sorrow''
* ''Piece of My Soul''
* ''Cold Heart''
* ''Golden Heart''
* ''A Bitter Blessing''
* ''Queens heart''
* ''Kings heart''
* ''Forever young'' (2010) as Latisha
* ''Barrister Anita''
* ''Deep Fever''
* ''Sisters At War'' (2014)
* ''The Good Doctor'' (2021) as Idara
* ''Cheaters'' (2013) as Ana Lisa
* ''The Perfect Picture: Ten Years Later'' (2019)
* ''Reason To Kill'' (2011) as Jolie
* ''Grooms Bride'' (2012) as Asumbe
* ''Heart of Men''
* ''Stigma'' (2013) as Vanessa
* ''Yolo''
* ''Perfect Love 1''ins
* ''Perfect Love 2''
* ''For Love and Country'' (2025) as Selina Adams
== Dietsele le ditlhopho ==
Ka tiro ya gagwe jaaka modiragatsi, Appiah o tshwailwe ke dikakgolo di le mmalwa go akaretsa le dietele tse dintsi le go tlhophiwa. O fentse dietsele tsa Modiragatsi yo o Gaisang mo Seabeng sa Boeteledipele tse di neng di fela mo Dikabong tsa Dietsele sa Africa Movie Academy tsa ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010) (AMAA). Gape o ne a tlotliwa jaaka Modiragatsi yo o Gaisang Botlhe mo Seabeng sa Kemonokeng kwa AAMAs ka ngwaga wa dikete tse pedi le bosupa (2007). <ref>{{Cite news|title=Unveilling Queen Jackie Appiah•Best Actress in Africa|url=http://www.tribune.com.ng/index.php/weekend-starter/4100-unveilling-queen-jackie-appiahbest-actress-in-africa|access-date=8 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100506025358/http://www.tribune.com.ng/index.php/weekend-starter/4100-unveilling-queen-jackie-appiahbest-actress-in-africa|archivedate=6 May 2010}}</ref> <ref name="amaa2007">{{Cite web |title=Nominees & Winners of AMAA 2007 @ a glance |url=http://www.ama-awards.com/winners2007.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210070846/http://www.ama-awards.com/winners2007.html |archive-date=10 December 2007 |access-date=11 September 2010 |publisher=The African Movie Academy Awards}}</ref> O ne a tlhophiwa gabedi go nna Modiragatsi yo o Gaisang mo Seabeng sa Boeteledipele le Modiragatsi yo o Gaisang yo o Tlang kwa di-AMAA ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabobedi (2008). <ref>{{Cite web |title=Africa Movie Academy Awards' nominees take a bow in Josies |url=http://www.screenafrica.com/news/industry/363428.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208181413/http://www.screenafrica.com/news/industry/363428.htm |archive-date=8 February 2010 |access-date=23 October 2009}}</ref> <ref>{{Cite web |date=25 January 2019 |title=Full Profile & Biography of Jackie Appiah – Husband, Son, Movies, Photos |url=https://ghanaslayers.com/2019/01/25/full-profile-biography-of-jackie-appiah-husband-son-movies-photos/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009070426/https://ghanaslayers.com/2019/01/25/full-profile-biography-of-jackie-appiah-husband-son-movies-photos/ |archive-date=9 October 2020 |access-date=18 September 2019 |website=Ghanaslayers.com}}</ref> ''Glitz Africa'' e ne ya mo tlotla ka Seetsele sa Botswerere mo Bodiragatsing jwa Boitlhamedi kwa Dietseleng tsa Basadi ba Ngwaga wa Ghana tsa ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borao ( 2023). <ref>{{Cite web |last=Jesse |first=Gati |date=12 July 2023 |title=Glitz Africa Honors Actress Jackie Appiah - Theirson Diary |url=https://theirsondiary.com/glitz-africa-honors-actress-jackie-appiah/ |access-date=25 August 2025 |language=en-US}}</ref>
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Pages with unreviewed translations]]
o6yuf9pvecwwbkyiud9hshvzj7zzt63
Black Sherif
0
15299
55845
55731
2026-09-29T01:04:31Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55845
wikitext
text/x-wiki
'''Mohammed Ismail Sherif <ref name="Complex">{{Cite web |title=Getting To Know Black Sherif, Ghana's New Street Preacher |url=https://www.complex.com/music/black-sherif-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012840/https://www.complex.com/music/black-sherif-interview/ |archive-date=30 November 2022 |access-date=2022-11-30 |website=Complex |language=en}}</ref>''' (o tshotswe ka kgwedi ya Hirikgong e robabongwe, ngwaga wa dikete tse pedi le bobedi (2002), <ref>{{Cite web |title=Black Sherif, Biography |url=https://www.ghanaweb.com/person/Black-Sherif-6340 |access-date=2023-08-17 |website=www.ghanaweb.com}}</ref> yo o itsegeng ka leina la '''Black Sherif''' mme pele e ne e '''le Blacko''', <ref name="Fader2">{{Cite news|url=https://www.thefader.com/2023/01/13/black-sherif-is-the-message|title=Black Sherif is the message}}</ref> ke seopedi sa Ghana, moopedi wa mmino wa repe le mmabontle wa diaparo. O ne a simolola go tuma ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bongwe (2021) ka pina ya gagwe ya "First Sermon," e a neng a e golola ka kgwedi ya Motsheganong, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bongwe (2021). E e neng ya latelwa ke ya bobedi ya "Second Sermon" ka kgwedi ya Phukwi, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bongwe (2021). <ref name="aud">{{Cite web |date=4 August 2022 |title=Audiomack {{!}} Free Music Sharing and Discovery |url=https://audiomack.com/world/post/black-sherif-upnow-interview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816181635/https://audiomack.com/world/post/black-sherif-upnow-interview |archive-date=16 August 2022 |access-date=2022-08-16 |website=audiomack.com |language=en}}</ref>
{{Infobox musical artist|Name=Black Sherif|image=File:Black Sherif in Virginia.jpg|Img_alt=Black Sherif|Img_capt=Sherif ka 2023|native_name_lang=twi|Birth_name=Mohammed Ismail Sherif|birth_date={{Birth date and age|df=y|2002|1|9}}|birth_place=[[Konongo, Ghana|Konongo]], [[Ghana]]|Alias=Blacko, Kwaku Frimpong, Kwaku Killa, Iron Boy|Genre={{hlist|[[Highlife]]|[[Afrobeats]]<ref>{{Cite news |date=8 June 2023 |title=Black Sherif, Africa's Young Bright Black Star |url=https://www.okayafrica.com/black-sherif-kwaku-the-traveller/ |work=[[Okayafrica]]}}</ref>|[[Hip hop music|hip hop]]|[[reggae]]|[[drill music]]}}|Occupation={{hlist|Singer|rapper|model}}|Years_active=<!-- YYYY–YYYY (or –present) --> 2019–present}}
Phunyeletso ya gagwe e ne ya tla ka kgwedi ya Mopitlwe, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022) ka pina ya gagwe e e tumileng ya " [[:en:Kwaku_the_Traveller|Kwaku the Traveler]] ," e e neng ya fitlha kwa maemong a ntlha ya 1 mo sekaleng sa Mmino wa Apple sa Ghana le Nigeria . <ref>{{Cite web |date=23 July 2021 |title=I didn't know the Sermons will be hits – Black Sherif |url=https://www.myjoyonline.com/i-didnt-know-the-sermons-will-be-hits-black-sherif/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801095626/https://www.myjoyonline.com/i-didnt-know-the-sermons-will-be-hits-black-sherif/ |archive-date=1 August 2021 |access-date=1 August 2021 |website=My Joy Online |language=}}</ref> Morago ga moo o ne a golola alebamo ya gagwe ya ntlha ya ''[[:en:The_Villain_I_Never_Was|The Villain I Never Was]]'', ka di kgwedi ya Phalane e tlhola ga tlhano, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022). <ref name="Fader">{{Cite web |title=Black Sherif drops debut album The Villain I Never Was |url=https://www.thefader.com/2022/10/06/black-sherif-the-villain-i-never-was |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130012842/https://www.thefader.com/2022/10/06/black-sherif-the-villain-i-never-was |archive-date=30 November 2022 |access-date=2022-11-30 |website=The FADER |language=en}}</ref> Alebamo ya gagwe ya ngwaga wa bobedi ya ''[[:en:Iron_Boy_(album)|Iron Boy]]'', e ne ya gololwa ka kgwedi ya Moranang e tlhola gararo, ngwaga wa dikete tse pedi, masome a mabedi le botlhano (2025). <ref>{{Cite web |last=Monaheng |first=Tšeliso |date=3 April 2025 |title=Listen to Black Sherif's Highly-Anticipated New Album, 'Iron Boy' {{!}} OkayAfrica |url=https://www.okayafrica.com/black-sherif-iron-boy/ |access-date= |website=OkayAfrica |language=en}}</ref>
Ka kgwedi ya Motsheganong, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le botlhano (2025), o ne a tlhophiwa mo Dietseleng tsa BET tsa 2025 . <ref>{{Cite news|title=Black Sherif earns 2025 BET Awards nomination as Ghana's only contender|url=https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/black-sherif-earns-2025-bet-awards-nomination-as-ghanas-only-contender.html|access-date=2025-05-09|language=en-gb}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Black Sherif earns nomination in 2025 BET Awards - MyJoyOnline |url=https://www.myjoyonline.com/black-sherif-earns-nomination-in-2025-bet-awards/ |access-date=2025-05-09 |website=www.myjoyonline.com |language=en-US}}</ref>
== Botshelo jwa pele le thuto ==
Mohammed Ismail Sherif o tsholetswe le go godisediwa kwa [[:en:Konongo,_Ghana|Konongo-Zongo]], kwa Kgaolong ya Ashanti kwa Ghana . Ka batsadi ba gagwe ka bobedi ba ne ba berekela thata kwa moseja, <ref name="Fader" /> o ne a simolola go nna le rakgadiagwe le maloko a mangwe a lelwapa la gagwe a le dingwaga di le lesome . Botshelo jwa gagwe jwa go tsamaya bo ne jwa dira gore a nne le ditlhotlheletso tse dintsi le ditso tse di farologaneng a sa ntse a le monnye thata. <ref name="aud" />
Sherif o ne a tsena Sekolo sa Motheo sa Boiselamo sa Konongo Zongo mme moragonyana a tsena kwa Sekolong sa Thuto sa Pinamang, kwa a neng a aloga teng kwa sekolong se segolwane. O weditse dithuto tsa gagwe tse di fa gare kwa Sekolong sa Kumasi . E ne e le leloko la Setlhopha sa Dikwalo ka fa tlase ga lekgotla la boemedi jwa baithuti, koo a neng a simolola go kgatlhegela mmino le go bina teng. <ref>{{Cite web |last=Falola |first=Ifeoluwa |date=2022-08-15 |title=Black Sherif The Hypnotic Voice Of Freedom |url=https://grmdaily.com/black-sherif-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816181637/https://grmdaily.com/black-sherif-interview/ |archive-date=16 August 2022 |access-date=2022-08-16 |website=GRM Daily |language=en-GB}}</ref> Black Sherif gape e dirisane le letshwao la kgwebo la diaparo tsa metshameko la Italy [[:en:Ellesse|la ellesse]] . <ref>{{Cite web |title=Black Sherif secures deal with Italy sportswear brand Ellesse for Santoria 2023 Men's collection |url=https://www.modernghana.com/entertainment/74827/black-sherif-secures-deal-with-italy-sportswear.html |access-date=2024-12-27 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref>
O ne a kile a nna moithuti wa sekolo se setona sa [[:en:University_of_Professional_Studies|University of Professional Studies,]] mme o ne a ithuta kwa Mmadikolo wa Ghana go tloga ka kgwedi ya Phalane, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022) . <ref>{{Cite web |title=Black Sherif, Biography |url=https://www.ghanaweb.com/person/Black-Sherif-6340 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005220148/https://www.ghanaweb.com/person/Black-Sherif-6340 |archive-date=5 October 2022 |access-date=2022-08-16 |website=www.ghanaweb.com}}</ref>
== Tiro ==
Black Sherif o simolotse tiro ya gagwe ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019) ka go golola pina ya gagwe ya "Cry for Me" mo maranyaneng a [[:en:YouTube|YouTube]] . Morago ga se, o ne a golola pina e nngwe e e bidiwang "Mariana" ka kgwedi ya Ngwanatsele e robabongwe,ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019), pele ga pina ya gagwe ya ntlha, "Money" e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Motsheganong e le masome a mabedi le botlhano, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi (2020), ga mmogo le bidio ya mmino. Ka kgwedi ya Motsheganong, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bongwe (2021), pina ya gagwe e le nngwe ya "First Sermon" e ne ya gololwa, mme seo sa oketsa bareetsi ba gagwe le go feta. Pina e e latelang ya " Secong Sermon ," e ne ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi mme ae tlhabolola le motaki-ka-ene wa Moaforika e bong [[:en:Burna_Boy|Burna Boy]] . <ref>{{Cite web |date=2025-07-17 |title=Kay study |url=https://excellentmusic.miraheze.org/wiki/Kay_study |access-date=2025-07-17 |website=Excellent Music Wiki |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207045431/https://excellentmusic.miraheze.org/wiki/Kay_study |archive-date=2025-12-07 |url-status=dead}}</ref>
Phitlhelelo ya ga Black Sherif e tlile ka kgwedi ya Mopitlwe, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022) ka pina ya gagwe e le nngwe ya "Kwaku the Traveller," e e neng ya fitlha kwamaemong a ntlha mo sesopong sa Mmino wa Apple wa Ghana le Nigeria mme ya nna pina ya gagwe e e ratwang thata. O ne a golola alebamo ya gagwe ya ntlha, [[:en:The_Villain_I_Never_Was|''The Villain I Never Was'',]] ka kgwedi ya Phalane, e e neng e engwe nokeng ke dipina tsa "45" le "Soja". <ref name="Fader" />
Black Sherif o berekile kgotsa o nnile le seabe mo dipina tsa ga [[Sarkodie]], <ref>{{Cite news|last=Mensah|first=Edith|date=16 November 2022|title=The Blacko-collabo hottest picks|url=https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/the-blacko-collabo-hottest-picks.html|location=Accra, Ghana|access-date=17 May 2024|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]}}</ref> [[Smallgod]], <ref>{{Cite news|last=Kyekyeku|first=Kofi Oppong|date=30 June 2022|title=New Music: Smallgod Featuring Black Sherif And Tory Lanez – 'Gidi Gidi'|url=https://newshuntermag.com/2022/06/new-music-smallgod-featuring-black-sherif-and-tory-lanez-gidi-gidi.html|newspaper=News Hunter Magazine|access-date=17 May 2024}}</ref> [[Tory Lanez]] , <ref>{{Cite news|last=Adebiyi|first=Adeayo|date=5 June 2022|title=Arrdee: An instant cross-continental success|url=https://www.pulse.ng/entertainment/music/interview-ardee-tells-pulse-about-black-sherif-come-and-go-his-upcoming-projects-and/82x1lrd|access-date=17 May 2022|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> [[Bas]], <ref>{{Cite news|last=Darko|first=Kenneth Awotwe|date=22 February 2023|title=Black Sherif makes it onto Michael B Jordan's 'Creed III' soundtrack with Bas and Kel-P|url=https://www.myjoyonline.com/black-sherif-makes-it-onto-michael-b-jordans-creed-iii-soundtrack-with-bas-and-kel-p/|newspaper=MyJoyOnline|access-date=17 May 2024}}</ref> [[Stormzy]], [[Amerado]], [[DJ Breezy]], [[Larry Gaaga]] le ba bangwe.
Ka kgwedi ya Phatwe, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022), Black Sherif o ne a bidiwa "Up Now" ke tirelo ya go gasa kgotsa ya go tshameka mmino ya [[:en:Audiomack|Audiomack]] . <ref>{{Cite web |date=2022-08-03 |title=Black Sherif Is #UpNow |url=https://audiomack.com/world/post/black-sherif-is-upnow |access-date=2024-06-10 |website=Audiomack World |language=en}}</ref> "Ke ntse ke na le Audiomack go tloga kwa sekolong se setona ," Black Sherif o boleletse Audiomack. "E ne e le tshono ya ntlha e ke neng ka e dirisa gore gore ditsala tsa me di reetse mmino wa me. Go ne go le motlhofo, e bile go ne go lebega e le ga maemo a kwa godimo. E nnile selo sa konokono mo go nna go golagana le balatedi ba me le go abelana mmino."
Black Sherif o ne a diragatsa kwa ipelong ya bo masome a mabedi le botlhano ya Dietsele tsa [[:en:MOBO_Awards|Music of Black Origin]] ( MOBO ), tse di neng di tshwaretswe kwa OVO Arena kwa Wembley, Lontone . <ref>{{Cite web |date=December 2022 |title=Black Sherif performs at 25th MOBO Awards in the UK |url=https://www.myjoyonline.com/black-sherif-performs-at-25th-mobo-awards-in-the-uk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111105644/https://www.myjoyonline.com/black-sherif-performs-at-25th-mobo-awards-in-the-uk/ |archive-date=11 January 2023 |access-date=11 January 2023}}</ref> Ka kgwedi ya Sedimonthole, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022), o ne a tshwara konsarata ya gagwe ya ntlha, e leng " Konsarata ya Zaama Disco ," kwa Accra . <ref>{{Cite web |last=Awotwe Darko |first=Kenneth |date=22 December 2022 |title=Black Sherif: A once homeless 'KK' finds a home in over thousands of hearts at Mozama Disco |url=https://www.myjoyonline.com/black-sherif-a-once-homeless-kk-finds-a-home-in-over-thousands-of-hearts-at-mozama-disco/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111110716/https://www.myjoyonline.com/black-sherif-a-once-homeless-kk-finds-a-home-in-over-thousands-of-hearts-at-mozama-disco/ |archive-date=11 January 2023 |access-date=11 January 2023}}</ref>
Ka di kgwedi ya Tlhakole e le masome a mabedi, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le boraro (2023), Black Sherif o ne a gapa seetsele sa Hip Hop se se gaisang kwa Dietseleg tsa MVP tsa Soundcity, tse di neng di tshwaretswe kwa [[Eko Hotels and Suites|Lefelong la Bokopano la Eko]] kwa Lagos . <ref name="fwl">{{Cite web |date=12 February 2023 |title=Burnaboy, Black Sherif, Win At The Soundcity MVP Awards 2023 (Full Winners List) |url=https://africanfolder.com/soundcity-mvp-awards-2023-full-winners-list/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212154054/https://africanfolder.com/burnaboy-black-sherif-win-at-the-soundcity-mvp-awards-2023-full-winners-list/ |archive-date=12 February 2023 |access-date=2023-02-12 |website=[[African Folder]] |language=en}}</ref> O ne a tshameka mo [[:en:Palladium_Times_Square|Palladium Times Square]] kwa New York City ka kgwedi ya Motsheganong e le masome a mabedi. <ref>{{Cite web |title=Palladium Times Square Events Calendar & Schedule 2024 - New York, NY |url=https://www.jambase.com/venue/palladium-times-square |access-date=2024-01-16 |website=JamBase |language=en-US}}</ref>
Fa e sale ka kgwedi ya Mopitlwe, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le boraro (2023), Black Sherif o ntse a diragatsa kwa Moletlong wa Wireless Festival kwa Abu Dhabi, <ref>{{Cite web |date=2023-03-12 |title=Black Sherif pays tribute to Christian Atsu at Wireless Festival - MyJoyOnline.com |url=https://www.myjoyonline.com/black-sherif-pays-tribute-to-christian-atsu-at-wireless-festival/ |access-date=2023-05-31 |website=www.myjoyonline.com |language=en-US}}</ref> Moletlong The Something in the Water Festival kwa Virginia Beach <ref>{{Cite web |last=Tollo |first=Nathan |date=2023-03-15 |title=Black Sherif billed to perform at Pharrell Williams' 2023 Something in the Water music Festival |url=https://3news.com/black-sherif-billed-to-perform-at-pharrell-williams-2023-something-in-the-water-music-festival/ |access-date=2023-05-31 |website=3News.com |language=en-US}}</ref> le kwa Afronation Miami. <ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-30 |title=Black Sherif overwhelmed by Miami; says the city feels like a video game |url=https://www.pulse.com.gh/entertainment/music/black-sherif-overwhelmed-by-miami-says-the-city-feels-like-a-video-game/m5l1gkp |access-date=2023-05-31 |website=Pulse Ghana |language=en}}</ref> Ke Mo-Ghana wa ntlha go diragatsa kwa Moletlong wa Wireless kwa UK. <ref>{{Cite web |date=10 July 2023 |title=Black Sherif becomes first Ghanaian to perform at Wireless Festival UK |url=https://www.myjoyonline.com/black-sherif-becomes-first-ghanaian-to-perform-at-wireless-festival-uk |access-date=2023-07-11 |website=www.myjoyonline.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2023-07-10 |title=Black Sherif becomes first Ghanaian act to perform at the Wireless Festival in the UK. |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Black-Sherif-becomes-first-Ghanaian-act-to-perform-at-the-Wireless-Festival-in-the-UK-1801553 |access-date=2023-07-11 |website=GhanaWeb |language=en}}</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e le masome a mararo le bongwe, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026), Black Sherif o ne a tlhagelela mo pineng ya "Amazing Grace," e leng pina ya bobedi mo alebamong ya borataro ya setudio sa seopedi sa Mo-Nigeria e bong Davido, ya [[:en:Oriadé|''Oriadé'']] . <ref>{{Cite news|date=July 29, 2026|title=Davido Unveils Oriadé Tracklist, Features Black Sherif, Aya Nakamura, Leon Thomas|url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/music/899094-davido-unveils-oriade-tracklist-featuring-black-sherif-aya-nakamura-leon-thomas.html|access-date=August 6, 2026}}</ref> <ref>{{Cite news|date=July 29, 2026|title=Davido Unveils Oriadé Tracklist, Features Black Sherif, Aya Nakamura, Leon Thomas|url=https://www.channelstv.com/2026/07/29/davido-unveils-oriade-tracklist-features-black-sherif-aya-nakamura-leon-thomas/|access-date=August 6, 2026}}</ref> <ref>{{Cite news|date=July 2026|title=Davido Marks 15 Years in Music With Oriadé, an Album Rooted in Royalty & Legacy|url=https://www.bellanaija.com/2026/07/davido-oriade-album-tracklist-2026/|access-date=August 6, 2026}}</ref> Black Sherif e ne e le ene fela motaki wa Ghana yo o neng a tlhagelela mo tirong eo ya dipina di le lesome le boraro, e e neng e ngoka badirisanimmogo go tswa kwa Nigeria, United States le Fora; bagasi ba ne ba lemoga gore go kopanya ga gagwe go ne go supa kgatlhego ya go kgabaganya melelwane go kgabaganya mebaraka ya mmino wa Ghana le wa Nigeria. <ref>{{Cite news|date=July 30, 2026|title=Black Sherif Stands Out as Sole Ghanaian Feature on Davido's 'ORIADÉ' Album|url=https://www.modernghana.com/entertainment/84029/black-sherif-stands-out-as-sole-ghanaian-feature.amp|access-date=August 6, 2026}}</ref>
Ka kgwedi ya Phatwe, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026), o ne a tshwara konsarata e nngwe e e neng e rekisitswe kwa Hammerstein Ballroom kwa New York, USA. Se ke bontlhabongwe jwa ditshupo tse a tlileng go tshameka mo go tsone mo loetong la gagwe la mmino la kwa Amerika le le begilweng.<ref>{{Cite web |last=Web |first=Ghana |date=3 August 2026 |title=Black Sherif sells out New York concert with electrifying performance. |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Black-Sherif-sells-out-New-York-concert-with-electrifying-performance-2046151 |url-status=live |access-date=10 August 2026 |website=Ghanaweb.com}}</ref>
== Botaki ==
Mmino wa ga Black Sherif ke motswako wa mmino wa maemo a a kwa godimo, reggae, le [[hip-hop]], segolobogolo [[:en:UK_drill|UK drill]], e leng mofuta wa mmino wa drill le [[:en:Road_rap|road rap]], o o adimilweng mo mefuteng ya US Chicago e e simolotseng kwa Brixton, kwa Lontone, go tloga ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi (2012) go ya pele e gantsi e buang ka botshelo jwa bokebekwa jo bo nang le thubakanyo le jo bo itumedisang. Bontsi jwa mafoko a gagwe a kwadilwe ka puo ya Se -Akan, e leng Se-Twi, e leng puo ya gagwe ya gaabo. O boletse gore mmino wa gagwe o o tlhotlheleditsweng ke baopedi ba rap e bong [[Kanye West]], [[Travis Scott]], Saint Jhn, Dave, Stormzy, J Hus, le baopedi ba kwa Ghana e bong Mugeez le Sarkodie . <ref name="Complex" />
== Kgetsi ==
Ka kgwedi ya Moranang e le lesome le bongwe, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022), Shadrach Agyei Owusu ( yo o bidiwang Snap ), e leng leloko la khuduthamaga la Waynes Chavis Consult, o ne a tlhatlhela kgetsi kgatlhanong le Black Sheriff ka ntlha ya go tlola Tumalano . Owusu o supile gore o beeleditse mo tirong ya ga Black Sherif le gore Black Sherif o beile monwana tumalano ya kabo le setlamo se se bidiwang Empire ka go tlola Tumalano ya taolo ya kgwebo la kgwedi ya Phatwe e le lesome le borobabobedi, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bongwe (2021). Owusu o ne a batla thuso ya taelo e e thibelang Black Sherif go diragatsa ntle le tetla ya gagwe. <ref>{{Cite web |title=Black Sherif sued over alleged breach of contract |url=http://ghananews.hrforum.uk/2022/04/black-sherif-sued-over-alleged-breach-of-contract-388.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412121630/http://ghananews.hrforum.uk/2022/04/black-sherif-sued-over-alleged-breach-of-contract-388.html |archive-date=12 April 2022 |access-date=2022-04-12 |website=Ghana News Online |language=en-gb}}</ref> <ref>{{Cite news|date=11 April 2022|title=Black Sherif sued over contract termination|url=https://starrfm.com.gh/2022/04/black-sherif-sued-over-contract-termination/|access-date=2022-04-12|language=en-gb|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220412085106/https://starrfm.com.gh/2022/04/black-sherif-sued-over-contract-termination/|archivedate=2022-04-12}}</ref> Kgetse magareng ga Shadrach Agyei Owusu le Blck Sherif e santse e emen fa pele ga Lephata la Kgwebo la Kgotlatshekelokgolo ya Accra (9) ka Nomoro ya CM/0393/2022.
== Tsa Mmino ==
=== Dialebamo ===
** ''[[:en:The_Villain_I_Never_Was|The Villian I Never Was]] (2022)''
** ''[[:en:Take_Care_of_Yourself_Blacko|Take Care of Yourself Blacko]] (double single)<ref>{{cite magazine|last=LeJarde|first=Arielle Lana|url=https://www.thefader.com/2023/08/10/black-sherif-take-care-of-yourself-blacko-yaya-simmer-down|title=Black Sherif shares double single Take Care of Yourself Blacko|magazine=[[The Fader]]|date=10 August 2023|accessdate=23 December 2024}}</ref> (2023)''
** ''[[:en:Iron_Boy_(album)|Iron Boy]] (2025)'' ( 2025 ) <ref>{{Cite web |last=Nwaokolo |first=Nneamaka |title=Black Sherif Is Honest on “Iron Boy” but Hesitates to Evolve |url=https://unorthodoxreviews.com/black-sherif-is-honest-on-iron-boy |access-date=18 April 2025 |website=Unorthodox Reviews}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Black Sherif's Global Ascent: Redefining the Boundaries of Ghanaian Music |url=https://www.modernghana.com/entertainment/81337/black-sherifs-global-ascent-redefining-the-bound.html |access-date=2025-09-15 |website=Modern Ghana}}</ref>
=== Di-EPs ===
* ''[[:en:Sun_Sherif|Sun Sherif]]'' <ref>{{Cite web |last=Daraloye |first=Emmanuel |author-link=Emmanuel Daraloye |date=7 September 2026 |title=On Sun Sheriff: Black Sherif's Short Songs, Long Feelings |url=https://critreg.com/on-sun-sheriff-black-sherifs-short-songs-long-feelings |access-date=14 September 2026 |website=Critical Registrar}}</ref>
=== Di-Singles ===
** "First Sermon" (2021)
** "Ankonam" (2021)
** "Second Sermon" (Remix) (featuring [[:en:Burna_Boy|Burna Boy]]) (2022)
** "[[:en:Kwaku_the_Traveller|Kwaku the Traveller]]" (2022)
** "Money" (2022)
** "Soja" (2022)
** "Oh No" (2023)
** "Wotowoto Season" (featuring [[:en:Odumodublvck|Odumodublvck]]) (2023)
** "Fallen Angel" (featuring [[:en:Smallgod|Smallgod]]) (2024)
** "January 9" (2024)
** "Zero" (2024)
** "Shut Up" (2024)
** "Kilos Milos" (2024)
** "Lomo Lomo" (featuring [[:en:KiDi|KiDi]]) (2024)
** "Jesus Christ" (featuring Arathe Jay) (2024)
** "Rebel Music" (2024)
** "So It Goes" (featuring [[:en:Fireboy_DML|Fireboy DML]]<ref>[https://connectbaze.com.ng/black-sherif-so-it-goes-ft-fireboy-dml/ Fireboy DML]</ref>) (2025)
** "PopStar" (2026)
*
== Dietsele le ditlhopho ==
{| class="wikitable"
!Ngwaga
!Seetsele
!Mofuta
!Mofenyi
!Maduo
!Ref
|-
| rowspan="9" |2025
|BET Awards
|Best International Act category
|Himself
|
|
|-
| rowspan="8" |Telecel Ghana Music Awards
|Artist of the Year
|Himself
|{{nom}}
| rowspan="8" |<ref>{{Cite web |last=Amoah |first=Geraldine |date=2025-05-11 |title=TGMA 2025: Full List of Winners As King Promise Wins Artist of the Year |url=https://yen.com.gh/entertainment/music/283165-26th-tgma-full-list-winners-king-promise-wins-artist-year/ |access-date=2025-05-11 |website=yen.com.gh |language=en}}</ref>
|-
|Best Hiplife/Hippop Artiste
|Himself
|{{nom}}
|-
|Best Hippop Song
|Himself
|{{nom}}
|-
|Best Afrobeat Song
|"Lomo Lomo" - KiDi ft Himself
|{{nom}}
|-
|Best Hiplife
|Himself
|{{nom}}
|-
|Telecel Most Popular Song
|Himself
|{{nom}}
|-
|Collaboration of the Year
|"Lomo Lomo" - KiDi ft Himself
|{{Won}}
|-
|Best Afropop Song
|Himself
|{{nom}}
|-
|2024
|
|
|
|
|
|-
| rowspan="9" |2023
|BET Hip Hop Awards
|Best International Flow
|Himself
|{{Won}}
|<ref>{{Cite web |date=2023-10-04 |title=2023 BET Hip Hop Awards: Black Sherif wins 'Best International Flow' |url=https://citinewsroom.com/2023/10/2023-bet-hip-hop-awards-black-sherif-wins-best-international-flow/ |access-date=2023-10-20 |website=Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana |language=en-US}}</ref>
|-
|Soundcity MVP Awards
|Best Hip Hop
|Himself
|{{Won}}
|<ref name="fwl" />
|-
|Ghana Music Awards USA
|Hip Hop/Hiplife Artist of the Year
|Himself
|{{Won}}
|
|-
|The Headies
|West African Artiste of the Year
|Himself
|{{Won}}
|<ref>{{Cite web |last=Agambila |first=Dorcas |date=2023-09-04 |title=Black Sherif wins 'West African Artiste of The Year' at Headies Awards 2023 |url=https://www.pulse.com.gh/entertainment/music/black-sherif-wins-west-african-artiste-of-the-year-at-headies-awards-2023/v13q8wy |access-date=2023-09-07 |website=Pulse Ghana |language=en}}</ref>
|-
| rowspan="5" |Vodafone Ghana Music Awards
|Artist of the Year
|Himself
|{{Won}}
|<ref>{{Cite web |date=9 May 2023 |title=Piesie Esther loses AOTY to Black Sherif |url=https://theaccratimes.com/piesie-esther-loses-artiste-of-the-year-to-black-sherif-plus-full-list-of-winners/ |access-date=2023-09-14 |website=theaccratimes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225175352/https://theaccratimes.com/piesie-esther-loses-artiste-of-the-year-to-black-sherif-plus-full-list-of-winners/ |archive-date=2024-02-25 |url-status=dead}}</ref>
|-
|Best Hiphop Song of the Year
|Himself
|{{Won}}
|-
|Best Music Video
|"Konongo Zongo"
|{{Won}}
|-
|Most Popular Song of the Year
|"Kweku the Traveller"
|{{Won}}
|-
|Best Collaboration of the Year
|"Country Side" (with Sarkodie)
|{{Won}}
|-
| rowspan="13" |2022
|Entertainment Achievement Awards
|Entertainment Personality of the Year
|Himself
|{{Won}}
|<ref>{{Cite web |last=Ntsie |first=Berlinda |date=2022-02-27 |title=Black Sherif Wins eaas entertainment personality of year |url=https://www.pulse.com.gh/entertainment/celebrities/black-sherif-wins-eaas-entertainment-personality-of-the-year/q7qql9z |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321032333/https://www.pulse.com.gh/entertainment/celebrities/black-sherif-wins-eaas-entertainment-personality-of-the-year/q7qql9z |archive-date=21 March 2022 |access-date=2022-02-27 |language=en-US}}</ref>
|-
| rowspan="5" |3Music Awards
|Hip Hop Song of the Year
|"Second Sermon"
|{{Won}}
|<ref>{{Cite web |date=2022-03-27 |title=Kidi wins big at 2022 3music awards, Black Sherif graps first major award |url=https://www.peacefmonline.com/pages/showbiz/music/202203/463173.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404005232/https://www.peacefmonline.com/pages/showbiz/music/202203/463173.php |archive-date=4 April 2022 |access-date=6 April 2022 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kotey |first=Nii |date=27 March 2022 |title=3Music News: 3Music Awards '22: Here are all the winners |url=https://3music.tv/section/news/article?nid=nwi7nMUc8EfDQv03wzwIVX6zdP2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401032059/https://3music.tv/section/news/article?nid=nwi7nMUc8EfDQv03wzwIVX6zdP2 |archive-date=1 April 2022 |access-date=27 March 2022 |website=3Music TV |language=}}</ref>
|-
|Breakthrough Act of the Year
|Himself
|{{Won}}
|-
|Hip life/Hip hop Artiste of the Year
|Himself
|{{Won}}
|-
|Song of the Year
|"Second Sermon"
|{{Won}}
|-
|Artiste of the Year
|Himself
|{{Nom}}
|-
| rowspan="7" |Ghana Music Awards
|Artiste of the Year
|Himself
|{{nom}}
|<ref>{{Cite web |last=Hansen |first=Gabriel Myers |date=21 March 2022 |title=Vodafone Ghana Music Awards 2022: All the nominees |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/vodafone-ghana-music-awards-2022-all-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602003303/https://www.musicinafrica.net/magazine/vodafone-ghana-music-awards-2022-all-nominees |archive-date=2 June 2022 |access-date=12 April 2022 |website=Music In Africa |language=}}</ref>
|-
|Vodafone Most Popular Song
|"Second Sermon"
|{{nom}}
|-
|Best New Artiste
|Himself
|{{won}}
|-
|Best Hip life/Hip pop Artiste
|Himself
|{{nom}}
|-
|Best Hip Pop Song
|"Second Sermon"
|{{Won}}
|-
|International Collaboration of the Year
|"Second Sermon Remix" (ft. Burna Boy)
|{{nom}}
|-
|Male Vocal Performance of the Year
|"Gold Digga"
|{{nom}}
|-
|2022
|Ghana Music Awards UK
|Artiste of the Year
|Himself
|{{Won}}
|<ref>{{Cite web |date=30 October 2022 |title=Black Sherif wins Artiste of the Year Award at GMA UK 2022 |url=https://www.ghanabusinessnews.com/2022/10/30/black-sherif-wins-artiste-of-the-year-award-at-gma-uk-2022/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111104942/https://www.ghanabusinessnews.com/2022/10/30/black-sherif-wins-artiste-of-the-year-award-at-gma-uk-2022/ |archive-date=11 January 2023 |access-date=11 January 2023 |website=Ghanabusinessnews.com |language=}}</ref>
|}
== Botshelo jwa gagwe ==
Black Sheriff ke Momoseleme . <ref name="Complex" /> Go na le tshedimosetso e nnye e e itsiweng ka botshelo jwa gagwe ka namana.
== Disiko ya Zaama ==
Zaama Disco ke konsarata ya ngwaga le ngwaga ya Black Sherif, e e tshwarwang ka kgwedi ya Sedimonthole mongwe le mongwe fa e sale ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022). <ref>{{Cite web |last=Music |first=Kojo Dondo, Ghana |date=2024-12-20 |title=Experience the Magic of Black Sherif at Zaama Disco 2024 {{!}} Ghana Music |url=https://ghanamusic.com/news/2024/12/20/experience-the-magic-of-black-sherif-at-zaama-disco-2024/ |access-date=2025-12-22 |language=en-GB}}</ref>
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Pages with unreviewed translations]]
buxs2cz16noq9h8lq98ib0h1d7tk47c
Femi Odugbemi
0
15303
55852
55738
2026-09-29T04:35:01Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55852
wikitext
text/x-wiki
'''Femi Odugbemi''' (o tshotswe ka kgwedi ya Motsheganong e le masome a mabedi le bone, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro le boraro (1963) ke mokwadi wa Nigeria, motlhami wa difilimi, motlhagisi wa Setshwantsho sa motshikinyego le mothei le motlhagisi ya Zuri24 Media, e leng kompone e e tlhagisang ditiragalo kwa [[Lagos]], Nigeria.
== Botshelo jwa pele le thuto ==
Odugbemi o tshotswe kgwedi ya Motsheganong e le masome a mabedi le bone, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro le boraro kwa Fadeyi, kwa Mushin, Lagos, kwa Nigeria. <ref name="Crib">{{Cite journal |last=Friday |first=Nwafor |year=2013 |title=The Emergence of a Committed Nigerian Documentary Filmmaker: Femi Odugbemi |url=http://crab.uniport.edu.ng/images/crab_journal_2013/The%20Emergence%20of%20a%20Committed%20Nigerian%20Documentary%20Filmmaker_Femi%20Odugbemi_F_Friday.pdf |journal=The Crab: Journal of Theatre and Media Arts |issue=8 |pages=121–132}}</ref> : 124 <ref name="This">{{Cite web |last=Obioha |first=Vanessa |date=22 May 2023 |title=The Glorious Mind of Femi Odugbemi |url=https://www.thisdaystyle.ng/the-glorious-mind-of-femi-odugbemi/ |access-date=9 June 2024 |website=[[ThisDay|This Day Style]]}}</ref><ref name=":1">Obioha, Vanessa (22 May 2023). [https://www.thisdaystyle.ng/the-glorious-mind-of-femi-odugbemi/ "The Glorious Mind of Femi Odugbemi".] ''[[:en:ThisDay|This Day Style]]''. Retrieved 9 June 2024.</ref>
Odugbemi o tsene Sekolo sa Ditshupo sa Puso, kwa Onitoloa dira dithuto tsa gagwe tse dipotlana le kwa Sekolong sa Thutapuo sa Kereke ya Baaposetoloi go ya kwa thutong ya gagwe e e fa gare kwa Surulere . <ref name="This" />Fa a le dingwaga di le lesome le borataro , Odugbemi o ne a simolola go ithuta tlhaeletsano ya kgaso le go ithuta go dira difilimi, Seromamowa le Setshwantsho sa motshikinyego kwa sekolong se setona sa [[:en:Montana_State_University|Monata State Univeristy]] (MSU) go simolola ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le borobabongwe (1979) go tsena ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bone (1984). <ref name="This" /><ref>[https://www.blockmuseum.northwestern.edu/cinema/2017/nigeria-in-self-conversation-the-films-of-femi-odugbemi.html "Nigeria in Self-Conversation: The Films of Femi Odugbemi"]. [[:en:Mary_and_Leigh_Block_Museum_of_Art|''Mary and Leigh Block Museum of Art''.]] 2017. Retrieved 9 June 2024.</ref> <ref name="Block">{{Cite web |year=2017 |title=Nigeria in Self-Conversation: The Films of Femi Odugbemi |url=https://www.blockmuseum.northwestern.edu/cinema/2017/nigeria-in-self-conversation-the-films-of-femi-odugbemi.html |access-date=9 June 2024 |website=[[Mary and Leigh Block Museum of Art]]}}</ref> Fa a ne a le kwa US, o ne a bereka e le motlhagisi kwa letshwaong la [[:en:KUSM|KUSM Channel 9]] kwa Bozeman, Montana . <ref name="Crib" /> Odugbemi o ne a romelwa kwa Kaduna kwa thulaganyong ya Tirelo ya Banana go ya go bereka kwa lekalaneng la Nigeria Television Authority ( NTA ) kwa Kaduna kwa a neng a bereka teng go tloga ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le botlhano (1985) go ya kwa ngwageng wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le borataro (1986).<ref>Ohai, Rita (2016). [https://archive.businessday.ng/enterpreneur/article/femi-odugbemi-through-the-lens-the-journey-of-a-rare-talent/ "Femi Odugbemi through the lens ...The journey of a rare talent".] [[:en:BusinessDay_(Nigeria)|''BusinessDay''.]] Lagos, Nigeria. Retrieved 9 June 2024.</ref>
== Tiro ==
Fa a sena go aloga, Odugbemi o ne a boela kwa Nigeria mme a bereka ka nakwana kwa lekalaneng la kgaso la [[:en:Nigerian_Television_Authority|Nigerian Televison Authority]] pele ga a tswelela go dira jaaka motlhagisi wa Seromamowa le Setshwantsho sa Motshikinyego kwa Lintas Advertising le mothusa mokaedi wa boitlhamedi kwa TBB-McCann. O ne a kwala dmetshameko, ditokomane le dipapatso mo maemong ao. <ref name="Crib" /> <ref name=":1" />
Odugbemi e ne e leTautona wa Mokgatlho o o Ikemetseng wa Batlhagisi jwa Setshwantsho sa Motshikinyego sa Nigeria ([[:en:Independent_Television_Producers_Association_of_Nigeria|Independent Television Producers Association of Nigeria]])(ITPAN), modulasetilo wa Foramo ya Boditšhabatšhaba ya Lagos ya Difilimi, Ditshwantsho tse di Tsamayang le Dibidio mo Aforika go simolola ka ngwaga wa dikete tse pedi le bobedi (2002) go ya kwa go wa dikete tse pedi le borataro (2006). Gape o ne a tlhomiwa go nna leloko la Komiti e e Tsamaisang ya Lekgotla la Ditshwantsho tse di Tsamayang la Nigeria (Motion Picture Council of Nigeria) (MOPICON) ke Tona ya Tshedimosetso le Tlhaeletsano mo go one ngwaga oo. <ref name="Crib" /> : Ke leloko lakhuduthamaga ya Sekolo sa Bobegakgang le Ditlhaeletsano, Sekolo se setona sa Pan African, leloko la khuduthamaga la Sekolo sa Bodiragatsi sa Lufodo (LAPA) le mogakolodi wa boditšhabatšhaba le mogakolodi wa Sekolo sa Orange, kwa Lagos. <ref name="Crib" /> : 125
Odugbemi e ne e le moatlhodi mogolo wa Dietseleng tsa [[:en:Africa_Magic_Viewers'_Choice_Awards|Africa Magic Viewers' Choice Awards]] dingwaga di le tlhano: 2012 go ya go 2014, 2019 le 2023, moatlhodi mogolo wa Dietsele tsa [[:en:Uganda_Film_Festival_Awards|Uganda Film Festival Awards]] dingwaga di le tharo: 2014 go ya go 2016 le moatlhodi mo Moletlong wa Difilimi wa Boditšhabatšhaba wa Johannesburg le [[:en:Netflix|Netflix]]/[[:en:UNESCO|UNESCO]] African Folktales Reimagined Project. <ref name="Screen">{{Cite web |title=Femi Odugbemi |url=https://screenworlds.org/partners/femi-odugbemi/ |access-date=10 June 2024 |website=ScreenWorlds}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Femi Odugbemi returns as AMVCA head judge|url=https://www.vanguardngr.com/2023/03/femi-odugbemi-returns-as-amvca-head-judge/|access-date=10 June 2024}}</ref>
Odugbemi ke leloko la [[:en:Academy_of_Motion_Picture_Arts_and_Sciences|Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]]([[:en:Oscar_Awards|Dietsele tsa Oscar]]) le [[:en:International_Academy_of_Television_Arts_and_Sciences|International Academy of Television Arts and Sciences]] (Dietsele tsa Emmy) le le tlhophang. <ref>{{Cite news|title=Catalysts of Change in Nigeria's Entertainment Scene|date=22 December 2022|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2022/12/25/catalysts-of-change-in-nigerias-entertainment-scene/|first=Venessa|last=Obioha|access-date=10 June 2024}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Bilau |first=Olaolu |date=5 October 2022 |title=Femi Odugbemi joins International Academy of Television Arts and Sciences |url=https://westernpost.ng/femi-odugbemi-joins-international-academy-of-television-arts-and-sciences/ |access-date=10 June 2024 |website=Western Post}}</ref>
Ka kgwedi ya Mopitlwe, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010), Odugemi o ne a tlhoma mmogo le Jahman Anikulapo le Makin Soyinka Moletlo wa Boditšhabatšhaba wa Difilimi o o bidiwang iRepresent International Documentary Film Festival. Gape ke mothei wa Dvwork Studios,motlhagisi yo motona le mmereki mogolo wa Zuri24 Media. <ref name="Screen" /> <ref name=":1" />Odugbemi o ne a nna mokaedi wa ntlha wa Feme ya Dineo tsa Multichoice ya Bophirima jwa Aforika go simolola ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi ( 2018) go ya kwa go dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022). <ref name="Screen" /> O amogetse Seetsele sa Botswerere jwa Difilimi go tswa go Mokgatlho wa Bodiragatsi wa Nigeria ka kgwedi ya Ngwanaitseele, ngwaga wa dikete tse pedi lesome le boraro ( 2013), le Seetsele sa Phitlhelelo ya Botshelo Jotlhe go tswakwam Koporasi ya Difilimi ya Nigeria ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi (2018).<ref>Bada, Gbenga (11 December 2018). [https://www.pulse.ng/entertainment/movies/femi-odugbemi-gets-lifetime-achievement-award-from-nigerian-film-society/jsx26b8 "Femi Odugbemi gets lifetime achievement award from Nigerian Film Society"]. [[:en:Pulse_Nigeria|''Pulse Nigeria''.]] Retrieved 25 May 2022.</ref>
Ka kgwedi ya Phatwe, ngwaga wa dikete tse pedi le borobabobedi (2008), Odugbemi o ne a tlhama le go tlhagisa ''[[:en:Tinsel_(TV_series)|Tinsel]] ene'' le Jaiye Ojo le Lemmy Adebule. Motseletsele ono o ne wa amogelwa ke batho ba ba botlhokwa le ba kgwebo ka nako ya fa o ne o bereka. <ref name="Daily">{{Cite web |last=Balogun |first=Hazeez |date=May 2013 |title=Tinsel, a return to the golden age of TV drama |url=http://dailyindependentnig.com/2013/05/tinsel-a-return-to-the-golden-age-of-tv-drama/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20131011194311/http://dailyindependentnig.com/2013/05/tinsel-a-return-to-the-golden-age-of-tv-drama/ |archive-date=11 October 2013 |access-date=30 September 2013 |website=[[Independent Nigeria|Daily Independent]]}}</ref> Ditlhagiso tse dingwe tsa gagwe tsa setshwantsho sa motshikinyego di akaretsa [[:en:Battleground_(Nigerian_TV_series)|Battleground]] (2017), <ref>Sesan (7 May 2017). [https://punchng.com/battleground-hits-the-ground-running/ "Battleground hits the ground running"]. [[:en:The_Punch|''The Punch''.]] Retrieved 10 June 2024.</ref> ''Bretheren'' (2019),<ref>Ebirim, Juliet (3 December 2019). [https://www.vanguardngr.com/2019/12/a-look-at-femi-odugbemis-brethren/ "A look at Femi Odugbemi's Brethren".] ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. Retrieved 10 June 2024.</ref><ref>Obioha, Vanessa (4 October 2019). [https://www.thisdaylive.com/index.php/2019/10/04/after-battleground-odugbemi-brings-brethren/ "After Battleground, Odugbemi Brings Brethren".] ''This Day''. Retrieved 10 June 2024.</ref> [[:en:Movement-Japa|''Movement-Japa'']] (2021), <ref>Nation, The (17 November 2021). [https://thenationonlineng.net/femi-odugbemi-speaks-on-new-series-movement-japa/ "Femi Odugbemi speaks on new series, Movement Japa".] ''[[:en:The_Nation_(Nigeria)|The Nation]]''. Lagos, Nigeria. Retrieved 10 June 2024.</ref> le ''Covenant'' (2022). <ref>{{Cite web |last=Adeniji |first=Funmilayo |date=2 October 2022 |title=Covenant, new series by Zuri24 Media, berths on Africa Magic Showcase, Oct 3 |url=https://ntm.ng/2022/10/01/covenant-new-series-by-zuri24-media-berths-on-africa-magic-showcase-oct-3/ |access-date=10 June 2024 |website=Naija Times}}</ref>
Odugbemi o dirile difilimi tse di akaretsang Marako (2006),<ref>[http://www.africine.org/critique/maroko/6373 "Marako, by Femi Odugbemi".] ''Africine.org''. 19 December 2006. Retrieved 10 June 2024.</ref> Abobaku (2008 a 16mm [[:en:Celluloid_(film)|celluloid]] filimi e e neng e tsamaisiwa ke [[:en:Niji_Akanni|Niji Akanni]], e e neng e le go tsena ga Nigeria mo porojekeng ya [[:en:MNet|MNet's]] New Directions ka 2008),<ref>Ekenyerengozi, Michael Chima (2013). ''[https://books.google.com/books?id=RL01BgAAQBAJ&dq=Abobaku+femi+odugbemi&pg=PA21 Nollywood Mirror]''. Lulu.com. p. 21. ISBN <bdi>9781304729538</bdi>.</ref>[[:en:Gidi_Blues|Gidi Blues]] (2016),<ref>Nwanne, Chuks (11 June 2016). [https://guardian.ng/saturday-magazine/gidi-blues-odugbemis-lagos-love-story-on-big-screen/ "Gidi Blues...Odugbemi's Lagos love story on big screen"]. ''The Guardian''. Lagos, Nigeria. Retrieved 10 June 2024.</ref> 4th Estate (2017),[4] Code Wilo (2018)<ref>[https://www.vanguardngr.com/2021/11/meet-the-mentors-for-the-african-folktales-reimagined-competition/ "Meet the mentors for the 'African folktales, reimagined' competition".] ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. 24 November 2021.</ref> le [[:en:The_Eve_(2018_film)|The Eve]] (2018) <ref>Augoye, Jayne (20 March 2018). [https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/262364-mr-ibu-ronke-oshodi-others-thrill-nollywood-fans-in-the-eve.html?tztc=1 "Mr Ibu, Ronke Oshodi, others thrill Nollywood fans in The Eve"]. ''Premium Times''. Retrieved 10 June 2024.</ref>di-documentary di tshwana : <ref name="Screen" /> <ref name="Crib" />Life in Lagos (2003), Bar Beach Blues (2004), Oui Voodoo (2005), Metamorphosis (2006), Ibadan-Cradle of Literati (2008), [[:en:Bariga_Boys|Bariga Boys]] (2009), Oriki (2010), Change Today (2010), Keeping Hope Alive (2010), And the Chain was Not: The Story of Freedom Park Lagos (2010), The Orange Chronicle (2010), Nigeria Good People, Great Nation (2011), A Beautiful Life: Tribute to Tavookun Aderin (2011), FAUNGWA: Literature, Language and Literalism (2013), MAKOKO: Futures Afloat (2016), and [[:en:Unmasked:_Leadership,_Trust_and_the_COVID-19|Unmasked: Leadership, Trust and the COVID-19]] (2021).
== Difilimi ==
=== Metshameko ya setshwantsho sa Motshikinyego ===
** ''[[:en:Tinsel_(TV_series)|Tinsel]] (2008)''
** ''Battleground (2018)''
** ''Brethren (2019)''
** ''[[:en:Movement-Japa|Movement Japa]] (2020)''
** ''Covenant (2022)''
=== Difilimi tse di tlhagelelang ===
** ''Maroko (2006)''
** ''[[:en:Gidi_Blues|Gidi Blues]] (2016)<ref>{{Cite news|date=11 June 2016|title=Gidi Blues... Odugbemi's Lagos love story on big screen|url=https://t.guardian.ng/saturday-magazine/gidi-blues-odugbemis-lagos-love-story-on-big-screen/|location=Lagos, Nigeria|access-date=30 July 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US}}{{Dead link|date=April 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>''
** ''4th Estate (2017)''
** ''[[:en:Code_Wilo|Code Wilo]] (2018)''
** ''[[:en:The_Eve_(2018_film)|The Eve]] (2018)''
=== Dikgatiso ===
** ''Life in Lagos (2003)''
** ''Bar Beach Blues (2004)''
** ''Oui Voodoo (2005)''
** ''Metamorphosis (2006)''
** ''Ibadan: Cradle of Literati (2006)''
** ''Bariga Boys (2009)''
** ''Oriki (2010)''
** ''Change Today (2010)''
** ''Keeping Hope Alive (2010),''
** ''And The Chain Was Not (2010)''
** ''The Orange Chronicle (2010)''
** ''Nigeria Good People, Great Nation (2011)''
** ''A Beautiful Life: Tribute to Tavo Aderinokun (2011)''
** ''Fagunwa: Literature, Language, and Literalism<ref name="punchng32">{{Cite news|title=Candid lens on a legendary writer|url=http://www.punchng.com/feature/literary-punch/candid-lens-on-a-legendary-writer/|first=Akeem|last=Lasisi|date=4 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412225427/http://www.punchng.com/feature/literary-punch/candid-lens-on-a-legendary-writer/|archivedate=12 April 2015|access-date=12 April 2015|newspaper=[[The Punch]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150412225427/http://www.punchng.com/feature/literary-punch/candid-lens-on-a-legendary-writer/}}</ref>''
** ''Makoko: Futures Afloat (2016)''
** ''Unmasked: Leadership, Trust, and the COVID-19 Pandemic in Nigeria (2021)<ref>{{Cite news|date=29 May 2021|title=COVID-19-inspired movie, Unmasked, premieres in Ibadan today|url=https://guardian.ng/saturday-magazine/covid-19-inspired-movie-unmasked-premieres-in-ibadan-today/|location=Lagos, Nigeria|first=Ijeoma|last=Thomas-Odia|access-date=25 May 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US}}</ref>''
*
== Botshelo jwa gagwe ==
Odugbemi o tswa kwa lelwapeng la ga DO Fagunwa . <ref name="Punch" />
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Pages with unreviewed translations]]
q4er727b2eltriziviq533xsx52569e
Kemi Adetiba
0
15306
55861
55743
2026-09-29T06:56:59Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55861
wikitext
text/x-wiki
'''Kemi Adetiba''' listen k ( yo o tshotsweng ka kgwedi ya HIrikgong e robabobedi, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi (1980 ) ke modiri wa difilimi wa kwa Nigeria, mokaedi wa Setshwantsho sa Motshikinyego le mokaedi wa ditshwantsho tsa mmino, yo ditiro tsa gagwe di tlhageletseng mo letshwaong la O, [[:en:MTV_Base_(African_TV_channel)|MTV Base,]] [[:en:Soundcity_TV|Sound City TV,]] [[:en:BET|BET]] le [[:en:Netflix|Netflix]] . <ref>{{Cite news|url=http://www.vanguardngr.com/2010/05/being-only-female-director-no-big-deal/|location=Lagos, Nigeria|title=Being only female director? No big deal|date=28 May 2010|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://leadership.ng/entertainment/378943/kemi-adetiba-sworn-defend-visual-images|title=Kemi Adetiba: Sworn To Defend All Visual Images - Nigerian News from Leadership Newspapers|date=29 May 2022|newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]}}</ref>
== Botshelo jwa pele ==
Kemi Adetiba o tsholetswe kwa [[Lagos]], kwa Nigeria, ke Dele le [[Mayen Adetiba]] . <ref>{{Cite news|title=Kemi Adetiba Gets Really Naughty For Her 34th Birthday [PHOTOS]|date=12 January 2014|journal=[[The Netng|The NET]]}}</ref> O ne a tlhagelela mo papatsong ya Setshwantsho sa Motshikinyego ya letshwao la kgwebo la Molora wa [[:en:Omo_(detergent)|OMO]] fa a ne a sa ntse a le ngwana. <ref>{{Cite web |last=Okafor |first=Onnaedo |title=Kemi Adetiba: 6 Things You Didn't Know About Nigeria's 'Bruce Lee of Visuals' |url=http://pulse.ng/celebrities/kemi-adetiba-6-things-you-didnt-know-about-nigerias-bruce-lee-of-visuals-id3280814.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811032541/http://www.pulse.ng/celebrities/kemi-adetiba-6-things-you-didnt-know-about-nigerias-bruce-lee-of-visuals-id3280814.html |archive-date=11 August 2017 |access-date=13 May 2016 |website=pulse.ng}}</ref>
== Thuto ==
Adetiba o na le dithuto tsa dikirii ya gagwe ya ntlha ya Molao go tswa kwa Sekolong se setona sa Lagos . <ref>{{Cite web |last=Spymaster |date=17 September 2019 |title=Kemi Adetiba Biography, Net Worth, Husband, Family, Education, and Career |url=https://www.webbspy.com/kemi-adetiba-biography/ |access-date=17 March 2021 |website=Webbspy |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206100803/https://webbspy.com/kemi-adetiba-biography/ |archive-date=6 February 2023 |url-status=dead}}</ref>
== Botshelo jwa pele ==
Adetiba o ne a beelediwa ke Oscar Heman-Ackah ka kgwedi ya Hirikgong, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022), mme ba ne ba nyalana ka Moranang wa one ngwaga oo. <ref>{{Cite news|title=Kemi Adetiba, Oscar Heman-Ackah wedding photos and how Nigerians celebrate di King of Boys filmmaker|work=BBC News Pidgin|url=https://www.bbc.com/pidgin/tori-61209621|access-date=21 November 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|title=PHOTOS: Kemi Adetiba weds Oscar Heman-Ackah|url=https://lifestyle.thecable.ng/photos-kemi-adetiba-oscar-heman-ackah-wed-in-court/|access-date=21 November 2022|work=[[TheCable]]}}</ref>
== Tiro ==
Adetiba o simolotse ka tiro ya gagwe e le mogasi wa Seromamowa mo letshwaong la Rhythm 93.7 FM, koo a neng a nna lentswe la mo mananeong a mabedi a tumileng a lefatshe lotlhe a tshwana la ''Soul'd Out'' le ''Sunday at the Seaside'' . O ne a simolola go kwala mo maranyaneg a farologaneng ka tiro ya gagwe , maranyane a tshwana [[:en:Spotify|Spotify]] le [[:en:SoundCloud|SoundCloud]], ka fa tlase ga leina la modirisi le letshwao la 'hule'.
O simolotse go dira phetogo go tswa mo go nneng lentswe mo Seromamoweng, go nna sefatlhego mo Setshwantshong sa motshikinyego ka go tlhagisa le go tlhagisa mananeo a le mmalwa mo [[:en:M-Net|Mnet]], a a akaretsang Studio 53, Temptation Nigeria, e a e tlhagisitseng mmogo le [[:en:Ikponmwosa_Osakioduwa|Ikponmwosa Osakioduwa.]] Adetiba gape e ne e le moanedi mo [[:en:Soundcity_TV|Soundcity TV]] mme o ne a tsamaisa Maltina Dance All ka dipaka di le tharo tse di latelanang. <ref>{{Cite web |last=Pulse |date=11 April 2012 |title=Media Personality, Kemi Adetiba- "'I Have Been Blessed!!!' |url=http://pulse.ng/people_and_places/media-personality-kemi-adetiba-i-have-been-blessed-id2504609.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012222137/http://pulse.ng/people_and_places/media-personality-kemi-adetiba-i-have-been-blessed-id2504609.html |archive-date=12 October 2014 |access-date=7 October 2014 |publisher=}}</ref>
Morago ga go atlega dingwaga di le dintsi fa pele ga Sekapa ditshwatsho, o ne a ikwadisa kwa lekalaneng la ithutontsho la [[:en:New_York_Film_Academy|New York Film Academy]] go ithuta go nna ka fa morago ga Sekapa ditshwanthso, mme gompieno, tiro ya gagwe jaaka mokaedi e aname mo kontinenteng ya Afrika le kwa ntle ga melelwane ya yone. Filimi e khutshwane ya ga Adetiba ya Across a Bloodied Ocean e ne ya bontshiwa kwa moletlong wa [[:en:Pan_African_Film_Festival|Pan African Film Festival]] ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabongwe (2009) le [[:en:National_Black_Arts_Festival|National Black Arts Festival]]. <ref>{{Cite web |title=Happenings - CELEB OF THE WEEK: Kemi Adetiba, Taking The Media By Storm |url=http://www.happenings9ja.com/happenings/posts/entertainment-lifestyle/music-movies/CELEB-OF-THE-WEEK-Kemi-Adetiba-Taking-The-Media-By-Storm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012005655/http://www.happenings9ja.com/happenings/posts/entertainment-lifestyle/music-movies/CELEB-OF-THE-WEEK-Kemi-Adetiba-Taking-The-Media-By-Storm |archive-date=12 October 2014 |access-date=7 October 2014 |publisher=}}</ref>
Ka kgwedi ya Lwetse e robabobedi, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borataro (2016), filimi ya ntlha ya ga Adetiba ''[[:en:The_Wedding_Party_(2016_film)|ya The Wedding Party]]'' (filimi ya Nigeria ya Rom-com), e ne ya bontshiwa lekgetlo la ntlha mo bosigong, kwa Moletlong wa Boditšhabatšhaba wa Difilimi wa Toronto ( [[:en:Toronto_International_Film_Festival|Toronto International Film Festival)]] (TIFF), jaaka filimi ya go simolola lenaneo la City-to-City Spotlight
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bosupa (2017), o ne a tlhagisa pontsho ya ''King Women,'' kwa a neng a botsolotsa mmaagwe Mayen Adetiba. ''Basadi ba'' bangwe ba nako e e fetileng ba ne ba akaretsa [[Chigul]], Taiwo Ajai-Lycett, TY Bello le Tara Durotoye . <ref>{{Cite web |date=28 June 2017 |title=Mayen Adetiba speaks on how she dealt with patriarchy at work on the latest episode of King Women |url=https://idafrica.ng/mayen-adetiba-king-women/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307001545/https://idafrica.ng/mayen-adetiba-king-women/ |archive-date=7 March 2022 |access-date=24 April 2020 |website=ID Africa |language=en-US}}</ref>
== Dietsele le ditlhopho ==
Ditiro tsa gagwe di mo neetse dietsele di le mmalwa, <ref>{{Cite news|last1=Adebayo|first1=Segun|title=I asked God for Oscar, he gave me Oscar —Kemi Adetiba|url=https://tribuneonlineng.com/i-asked-god-for-oscar-he-gave-me-oscar-kemi-adetiba/|access-date=5 November 2024|date=13 February 2022|newspaper=[[Nigerian Tribune]]}}</ref> go akaretsa le Vidio e e Gaisang Tsotlhe ya Basadi ya pina ya "Ekundayo" ka TY Bello kwa Dietseleng tsa Video ya Mmino ya Soundcity TV le Vidio e e Gaisang Tsotlhe ya Basadi ya pina ya "Today by Today" ka Omawumi kwa Dietseleng tsa itlosobodutu tsa Nigeria tsa 2010 . Ditiro tsa bošeng tsa ga Adetiba ke tsa video ya mmino ya "Onye" ya ga Waje, e e nang le Tiwa Savage, "Anifowose" ya ga Olamide, "Sitting on the Throne," le pina ya [[:en:R&B|R&B]] ya ga Bez ya "Say".
Adetiba o ne a tlhophiwa go nna Mokaedi yo o Gaisang wa Dibidio tsa Mmino wa Ngwaga kwa [[:en:The_Headies_2014|The Headies 2014]] . <ref>{{Cite news|url=https://thenet.ng/kemi-adetiba-honoured-by-headies-and-bentv-nominations/|title=Kemi Adetiba honoured by Headies and BenTv Nominations|date=1 October 2014|access-date=7 October 2014}}</ref> O fentse seetsele sa [[:en:City_People_Entertainment_Awards|City People Entertainment Award]] sa Mokaedi yo o Gaisang wa Dibidio tsa Mmino wa Ngwaga (2015) <ref>{{Cite web |date=17 August 2015 |title=Kemi Adetiba bags best music video director City People Entertainment Awards |url=http://eafrique.tv/kemi-adetiba-bags-best-music-video-director-city-people-entertainment-awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305010425/http://eafrique.tv/kemi-adetiba-bags-best-music-video-director-city-people-entertainment-awards/ |archive-date=5 March 2017 |access-date=13 May 2016 |website=Entertainment afrique |language=en-US}}</ref> le Seetsele sa HNWOTY sa Mosadi wa Ngwaga mo Difiliming le Thelebišeneng (2017). <ref>{{Cite web |date=12 November 2017 |title=Kemi Adetiba Remains Thankful As She Bags Her Latest Achievement |url=https://fabwoman.ng/kemi-adetiba-wins-2017-her-network-woman-of-the-year-award/ |access-date=11 December 2017 |website=Fab Woman Ng |language=en-US}}</ref>
== Difilimi ==
** ''Across a Bloodied Ocean (2008)''
** ''[[:en:The_Wedding_Party_(2016_film)|The Wedding Party]] (2016)''
** ''[[:en:King_of_Boys|King of Boys]] (2018)<ref>{{Cite news|date=22 April 2022|title=Filmmaker Kemi Adetiba ties the knot with her Ghanaian lover|url=https://www.vanguardngr.com/2022/04/filmmaker-kemi-adetiba-ties-the-knot-with-her-ghanaian-lover/|location=Lagos, Nigeria|access-date=17 July 2022|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|first=Joy|last=Mazoje|language=en-GB}}</ref>''
** ''[[:en:King_of_Boys:_The_Return_of_the_King|King of Boys: The Return of the King]] (2021)''
** ''[[:en:To_Kill_a_Monkey|To Kill a Monkey]] (2025)''
== Setshwantsho sa dibidio ==
** 2017: King Women<ref>{{Cite news|url=https://thenet.ng/nigerians-react-to-kemi-adetibas-new-project-king-woman/|location=Lagos, Nigeria|title=Nigerians react to Kemi adetibas new project KING WOMAN|date=14 March 2016|newspaper=[[The Netng|The NET]]}}</ref>
** 2015: "Last Bus-Stop" by [[:en:Niyola|Niyola]]
** 2015: "[[:en:Dance_Go_(Eau_de_Vie)|Dance Go (Eau de Vie)]]" for Hennessy Artistry '15 <small>(feat. [[:en:Wizkid_(musician)|Wizkid]] and [[:en:2face_Idibia|2face Idibia]])</small>
** 2015: "Out the Magazine" by [[:en:Lindsey_Abudei|Lindsey Abudei]]
** 2014: "[[:en:My_Darlin|My Darlin]]" by [[:en:Tiwa_Savage|Tiwa Savage]]
** 2014: "My Place" by Lynxxx<ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=New Video: Lynxxx & Stephanie Coker In 'My Place' |url=http://www.channelstv.com/2014/07/14/lynxxx-stephanie-coker-place/ |work=Channels Television}}</ref>
** 2014: "Love to Love You" by Niyola <small>(featuring [[:en:Banky_W.|Banky W.]])</small><ref>{{Cite news|url=http://thenationonlineng.net/new/niyola-goes-topless-new-video/|location=Lagos, Nigeria|title=Niyola goes topless for new video|date=4 May 2014|newspaper=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]}}</ref>
** 2014: "Sitting on the Throne" by [[:en:Olamide|Olamide]]<ref>{{cite web |date=19 March 2014 |title=Olamide 'Baddo' Drops Hot New Videos - Channels Television |url=http://www.channelstv.com/2014/03/19/olamide-baddo-drops-hot-new-videos/ |work=Channels Television}}</ref>
** 2014: "Anifowose" by Olamide
** 2014: "Onye" by [[:en:Waje|Waje]]<ref>{{cite web |date=22 July 2014 |title=Waje Release 'Onye' Video Featuring Tiwa Savage |url=http://www.channelstv.com/2014/07/22/waje-release-onye-video-featuring-tiwa-savage/ |work=Channels Television}}</ref>
** 2013: "Toh Bad" by Niyola<ref>{{Cite news|url=http://thenationonlineng.net/new/niyola-releases-new-video/|location=Lagos, Nigeria|title=Niyola releases new video|newspaper=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]|date=August 14, 2014}}</ref>
** 2013: "Say" by [[:en:Bez_(musician)|Bez]]<ref>{{cite web |date=July 24, 2013 |title=Bez Drops New Video, Say |url=http://www.channelstv.com/2013/07/24/bez-drops-new-video-say/ |work=Channels Television}}</ref>
** 2012: "If I Die" by [[:en:Da_Grin|Da Grin]]
** 2012: "[[:en:Tease_Me/Bad_Guys|Tease Me/Bad Guys]]" by [[:en:Wizkid_(musician)|Wizkid]]
** 2011: "I Believe" by Ego
** 2011: "Follow You Go" by Banky W.
** 2011: "The Future" by [[:en:TY_Bello|TY Bello]]
** 2010: "Fall in Love" by Ego
** 2010: "Lagos Party" by Banky W.
** 2010: "More You" by Banky W.
** 2011: "Today Na Today" by [[:en:Omawumi|Omawumi]]
** 2008: "Ekundayo" by TY Bello
== Bona gape ==
* [[:en:List_of_Nigerian_cinematographers|Lenaane la batshwantshi ba difilimi ba kwa Nigeria]]
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
4jc816ekg22o6xpf74t1l6xyo0frtr2
Bobotie
0
15309
55822
55754
2026-09-28T17:38:16Z
Reagoleboga
10854
added information
55822
wikitext
text/x-wiki
=== '''Bobotie''' ===
Bobotie ka Seaforikanse ke sejo sa Aforika Borwa se se nang le nama e e segilweng e e nang le dinoko e e besitsweng ka mae.<ref>https://www.sapeople.com/expats/mark-henegan-watch-how-he-puts-south-africas-lekker-on-a-united-states-menu/</ref>
== Tshimologo ya leina le tsela e le dirisiwang ka yone ==
Bobotie e lebega e le mofuta o mongwe wa patinam ex lacte, sejo se se kwadilweng ke mokwadi wa bogologolo wa Moroma Apicius se se dirilweng ka dinama tse di apeilweng, dinawa tsa phaene, le tse di tsentsweng dipepere, dipeo tsa celery le asafoetida. Tsone di ne di apewa go fitlha tatso ya tsone e tlhakana, mme go bo go tsenngwa mae le mashi mo godimo ga tsone. Fa ba sena go dira jalo, dijo di ne di setse di siametse go jewa. C. Louis Leipoldt, mokwadi wa mo Aforika Borwa yo gape e leng motho yo o ratang dijo tse di monate, o ne a kwala gore mokgwa ono o ne o itsiwe kwa Yuropa mo lekgolong la bo17 la dingwaga.<ref>https://www.dailymaverick.co.za/article/2024-08-16-confusing-a-bobotie-with-paella-a-rookie-error-that-turned-out-to-be-delicious/</ref>
Go ganetsanwa ka gore lefoko bobotie le simologile kae. Thanodi ya Seaforikanse e bua gore go ka direga gore lefoko la Se-Malaya la boemboe, le kaya ditswaiso tsa kheri. Ba bangwe ba akanya gore e tswa mo bobotok, sejo sa kwa Indonesia se se neng se na le ditswaki tse di farologaneng gotlhelele. Go dirwa gwa ntlha ga bobotie e ne ya tlhagelela mo bukeng ya go apaya ya Se-Dutch ka 1609 [go tlhoka go netefadiwa.<ref>https://iol.co.za/lifestyle/food-and-restaurants/2022-03-26-if-bobotie-is-not-our-national-dish-then-which-meals-deserve-the-titles/</ref> Morago ga moo, e ne ya isiwa kwa Aforika Borwa mme ya amogelwa ke setšhaba sa Cape Malay. Gape e dirilwe ka curry powder, e e tlogelang e na le "tang" e nnye. Gantsi e jewa le sambal. Sejo seno se ntse se itsiwe kwa Kapa ya Tsholofelo e e Molemo go tloga ka lekgolo la bo 17 la dingwaga, fa se ne se dirwa ka motswako wa nama ya nku le ya kolobe.<ref>https://www.standardmedia.co.ke/ktn/business/video/2000228910/south-african-classic-bobotie-a-fragrant-cape-malay-dish-rich-with-spice-and-history</ref>
== Go baakanyetsa ==
[[File:Bobootie_2.JPG|thumb|Bobotie, ready in a baking dish]]
[[File:Bobotie_South_Africa.jpg|thumb|Bobotie, with egg and milk-soaked bread mixture, colored with turmeric. Almonds for topping, banana, chutney, coconut and rice on side.]]
Gompieno, bobotie e dirwa thata ka nama ya kgomo kgotsa ya kwanyana, le fa gone nama ya kolobe le yone e ka dirisiwa. Diresepe tsa pele di ne di tsenyeletsa ginger, marjoram le lemon rind; go tsenngwa ga curry powder go tlhofofaditse diresepe mme motheo wa konokono o ntse o tshwana. Gape diresepe tse dingwe di tlhoka gore go tsenngwe dieie tse di kgaotsweng le dimonamone mo motswakong. Ka tlwaelo, bobotie e na le maungo a a omisitsweng a a jaaka moretlwa kgotsa di-sultana.<ref>https://www.capetownmagazine.com/the-cape-malay-bobotie-recipe-reinvented</ref> Gantsi e kgabisitswe ka matlhare a bay, walnuts, chutney le dipanana. Le fa gone sejo seno se se monate se na le mefuta e e farologaneng ya dinoko tse di ka dirang gore se jewe ka tsela e e raraaneng. Ka sekai, maungo a a omisitsweng (gantsi e le ma-apirikoto le diterebe tse di omisitsweng kgotsa disultan) a farologana le tatso ya kheri. Thulaganyo ya sejana e raraane gape, motswako wa mae a a besitsweng o tlaleletsa borotho jo bo tsentsweng mo mashing jo bo oketsang bongola mo sejaneng. Bobotie gantsi e jewa le "raese e e serolwana", e leng raese e e apeilweng ka turmeric.<ref>https://www.news24.com/citypress/sport/masters-champions-dinner-braaivleis-bobotie-and-mama-rahms-lentil-stew-20240324</ref>
=== Tsela e Leipoldt e dirwang ===
Buka ya ga Leipoldt ya diresepe e e gatisitsweng ka 1933 e na le nama e e segilweng sentle, marotho a senkgwe, mashi, dieie le botoro le sopo ya kheri e e dirilweng ka ditswaiso, sukiri, matute a sinamone, pepere e e botshe le asene. Seno se apewa se tsentswe mae le mashi.<ref>https://www.foodformzansi.co.za/bobotie-our-national-dish-haibo-says-sa-tweeps/</ref><ref>https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-09-22-a-food-culture-way-beyond-bobotie-and-biryani/</ref>
=== Tsela e Tulleken e dirwang ===
Kakaretso ya 1923 ya ga Mme S. van H. Tulleken e dirisa nama ya nku, almond, almond essence, onion, botoro, borotho, curry powder, lemon juice, mae le sukiri, e apeilwe ka custard e e tsentsweng mae le maswi.<ref>https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-magnificent-but-strange-and-heady-dish-that-tells-a-story-20230515-p5d8e3.html</ref>
== Bobotie kwa Aforika ==
Batho ba ba neng ba fudugela mo Afrika Borwa ba ne ba isa diresepe tsa bobotie kwa dikarolong tse dingwe tsa Afrika. Gompieno, diresepe tsa yone di ka fitlhelwa di simolotse kwa metseng e e neng e na le batho ba ba tswang mo lotsong lwa Ba-Afrikaner kwa [[Botswana]], [[Kenya]], [[Zambia]] le [[Zimbabwe Women's Bureau|Zimbabwe]].<ref>https://www.yahoo.com/lifestyle/chef-johns-bobotie-south-african-162609468.html</ref> Go na le mofuta o mongwe o o neng o ratiwa thata ke Ba-Boer ba le 7.000 ba ba neng ba nna kwa Chubut River Valley kwa [[Argentina]] mo masimologong a lekgolo la bo20 la dingwaga, o mo go one motswako wa bobotie o tsenngwang mo teng ga mokolane o mogolo, o morago o besediwang go fitlha o nna borethe.<ref>https://www.epicurious.com/video/watch/bobotie-top-and-serve</ref>
== Go setso ==
=== 2008 Ditshwantshô tsa Bosetšhaba tsa matena ===
Bobotie e ne ya tlhophiwa ke mmampodi wa 2008 wa Masters golf le moagi wa Aforika Borwa Trevor Immelman jaaka sejo se se tlhagelelang mo lenaneong la ngwaga le ngwaga la "Champions Dinner" kwa Augusta National ka Moranang 2009.<ref>https://confidentials.com/manchester/chakalaka-oldham-street-northern-quarter-reviewed</ref> Ngwaga le ngwaga, mmampodi wa kgaisano ya The Masters ya go tshameka kolofo, e e tshamekiwang ngwaga le ngwaga kwa Augusta, kwa Georgia, ke ene a tshwarang pokano eno mme o rata go dira dijo tse di kgethegileng go tswa mo kgaolong ya gaabo.<ref>https://capetowner.co.za/2025-08-25-share-your-family-recipes-in-community-cookbook/</ref><ref>https://confidentials.com/manchester/chakalaka-oldham-street-northern-quarter-reviewed</ref>
=== 2014 Letsatsi la Boditšhabatšhaba la Dijo le Beine ===
Bobotie ya Afrika Borwa e ne e le sengwe sa dijo tse di neng di le mo dijong; gape e jewa le Turkey le di-mushroom. E kwadilwe e le e e se nang gluten. Gape ke dijo tse di jewang letsatsi le letsatsi kwa resetšhurenteng ya Boma kwa Disney's Animal Kingdom Lodge.<ref>https://www.dailymaverick.co.za/article/2020-05-06-lockdown-recipe-of-the-day-bobotie/</ref>
== Bona gape ==
* ''Cook and Enjoy It'', a cookbook by S.J.A. de Villiers
* List of African dishes
* List of meat dishes
== Metswedi ==
[[Karolo:Bobotie]]
on61ijcbp5pvm0zsk0qdwtl8au7semw
Puo ya Diatla ya Aforika Borwa
0
15312
55823
55755
2026-09-28T17:42:44Z
Reagoleboga
10854
added information
55823
wikitext
text/x-wiki
== '''Puo ya Diatla ya Aforika Borwa (SASL)''' ==
Puo ya Diatla ya [[Aforika Borwa]] (SASL) ke puo ya diatla e e dirisiwang ke batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng mo Aforika Borwa. Puso ya Aforika Borwa e ne ya oketsa Yuniti ya Puo ya Bosetšhaba ya Puo ya Diatla ya [[Aforika Borwa]] ka 2001. SASL ga se yone fela puo e e dirisiwang mo [[Aforika Borwa]] mme e ntse e rotloediwa jaaka puo e e tshwanetseng go dirisiwa, le fa batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng mo [[Aforika Borwa]] ba sa bope setlhopha se le sengwe.<ref name=":1">https://www.sanews.gov.za/south-africa/learn-south-african-sign-language-and-help-break-barriers</ref>
Ka 1995, Lekgotla la Bosetšhaba la Bosusu la Aforika Borwa (SANCD) le ne la fetolwa go nna Lekgotla la Bosusu la Aforika Borwa (DeafSA), e leng se se neng sa dira gore go nne le phetogo e kgolo ya pholisi mo mererong ya Bosusu mo Aforika Borwa, jaaka tlhabololo le go amogelwa ga puo ya diatla e le nngwe le go rotloetsa puo ya diatla go na le go bua ka molomo.<ref>https://vocfm.co.za/ukzn-graduate-develops-ai-tool-to-bridge-communication-gap-for-south-african-sign-language-users/</ref> Lefa go ntse jalo, dikolo tsa batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng ga di ise di fetolwe gotlhelele, mme dikolo tse di farologaneng tsa bana ba ba sa utlweng mo ditsebeng mo Aforika Borwa di santse di dirisa mekgwa e e farologaneng ya puo ya diatla. Kwa dikolong di le mmalwa tsa Bosusu, go dirisa puo ya diatla go a kgorelediwa kgotsa ga go rutiwe gotlhelele. Go na le ditsamaiso di le lesome le bobedi tse di farologaneng tsa puo e e buiwang ka diatla mo [[Aforika Borwa]].<ref>https://www.algoafm.co.za/domestic/pansalb-calls-for-greater-implementation-of-south-african-sign-language</ref>
Mo godimo ga dipuo tsa diatla tsa Aforika Borwa, go na le Puo ya Diatla ya Amerika (ASL) e e dirisiwang ke batho bangwe ba ba Bosusu mo Aforika Borwa. Bontsi jwa dipuo tsa diatla tsa mo Aforika Borwa di tlhotlhelediwa ke Puo ya Diatla ya Amerika.<ref>https://www.sowetan.co.za/news/2026-09-25-deaf-pupils-code-their-own-sign-language-dictionary/</ref>
Kwa Afoika Borwa, dikgang tsa thelebishene di dirisa puo ya diatla e e bidiwang SASL. Palamente ya Aforika Borwa le yona e dirisa puo ya diatla, le fa go ntse jalo, ditoloki tsa puo ya diatla tse di farologaneng di itsege ka go dirisa matshwao a a farologaneng mo ditlhogong tse di tshwanang. Go na le dikolo tse di ka nnang 40 tsa Bosusu mo Aforika Borwa, tse bontsi jwa tsone di dirisang mefuta e e farologaneng ya SASL.<ref>https://mg.co.za/thought-leader/2026-09-24-beyond-heritage-day-african-languages-must-carry-our-rights/</ref>
Puo ya diatla e umakiwa ka tlhamalalo mo molaotheong wa [[Aforika Borwa]], mme Molao wa Dikolo wa Aforika Borwa o letla gore go ithutiwe puo eno mo boemong jwa puo e nngwe ya semmuso kwa sekolong.<ref>https://iafrica.com/kenyan-startup-builds-robotic-sign-language-interpreter-and-the-african-dataset-to-train-it/</ref>
Ka 2011, go ne go na le batoloki ba SASL ba le 84 mo kwadisong ya batoloki ya DeafSA, go akaretsa le ba le 43 ba ba neng ba se na katiso epe, ba le 31 ba ba feditseng diura di le 240 tsa go ithuta ka katiso ya batoloki, le ba le 10 ba ba boneng maitemogelo a tlaleletso a dingwaga di le 3 mme ba fetsa diura tse dingwe gape di le 480 tsa go ithuta. Palogotlhe ya dithanolo di le supa tsa SASL tota di amogetswe ke SATI/DeafSA. Baranodi ba SASL ba ka dira kopo ya go kwadisiwa kwantle ga go fetsa katiso ya semmuso ya SASL.<ref>https://tvbrics.com/en/news/south-african-graduate-develops-ai-system-to-translate-sign-language-into-speech/</ref>
== Maemo ==
Puo ya Diatla ya Aforika Borwa ga e tshwane gotlhelele e bile e ntse e fetoga. Ka ntlha ya go anama ga mafelo a badirisi ba yone le dipholisi tsa thuto tsa nako e e fetileng, go na le diteme tsa puo ya diatla ya Aforika Borwa le matshwao a a nang le mefuta e mentsi. Maiteko a pele a go tlhama didiriswa tsa tshupetso le go dira gore puo e nne e e tshwanang, jaaka dibuka (1980 Go Bua le Bosusu, 1994 Dictionary of SASL), di ka dirisiwa fela jaaka direkoto tsa hisetori ya puo. Ditirelo tsa thelebishene tsa letsatsi le letsatsi tsa puo ya diatla di dira gore puo ya diatla ya mo Aforika Borwa ya gompieno e utlwane le go nna seoposengwe.<ref>https://www.goodthingsguy.com/two-deaf-learners-building-dictionary-sasl/?wpthms__ajaxify=1</ref>
=== Go amogelwa semmuso ===
Puo ya diatla e umakiwa mo melaong e le mene ya Aforika Borwa, e leng Molaotheo, Molao wa Tiriso ya Dipuo tsa Semmuso, Molao wa Dikolo wa Aforika Borwa, le Molao wa Lekgotla la Dipuo Tsotlhe tsa Aforika Borwa.<ref>https://news.nwu.ac.za/south-african-sign-language-dissemination-event-promoting-inclusion-digital-spaces</ref>
Ka Motsheganong wa 2022, Molaotlhomo wa 18 wa Tlhabololo ya Molaotheo wa go dira gore SASL e nne puo ya semmuso, o ne wa phasaladiwa gore setšhaba se ntshe maikutlo. Ka Motsheganong 2023 molaotlhomo o ne wa boutelwa ke palamente, mme ka 19 Phukwi 2023 o ne wa saenelwa go nna molao.<ref name=":1" />
==== Go amogelwa ka kakaretso ====
Molaotheo o bolela gore lekgotla le le bidiwang Pan South African Language Board le tshwanetse go tlhomiwa go "tlhagisa, le go dira maemo a, tlhabololo le tiriso ya ... puo ya diatla". Go ya ka molao o o tlhomang Lekgotla la Dipuo la Aforika Borwa (Molao wa 59 wa 1995), lekgotla le ka tlhoma mekgatlho ya puo go le gakolola ka "puo nngwe le nngwe e e rileng, puo ya diatla kgotsa tlhaeletsano e e oketsang le e nngwe".<ref>https://www.bona.co.za/lifestyle/beyond-heritage-month-preserving-south-africas-indigenous-languages-in-the-digital-age/</ref>
Go ya ka Molao wa Tiriso ya Dipuo tsa Semmuso, Molao wa Nomoro ya bo 12 wa 2012, mafapha otlhe a puso le ditheo tsa puso di tshwanetse go nna le pholisi ya puo e e tlhalosang gore ke dipuo dife tse di tsewang e le dipuo tsa semmuso tsa setheo seo, mme pholisi ya puo nngwe le nngwe e tshwanetse gape go tlhalosa gore lefapha leo kgotsa setheo seo se ikaelela go buisana jang le batho ba puo ya bone e e tlhophilweng e leng "Puo ya Diatla ya Aforika Borwa".<ref>https://www.cput.ac.za/component/rsblog/cput-launches-the-inaugural-sign-language-training?Itemid=101</ref>
Go fitlha ka 2023, Puo ya Diatla ya [[Aforika Borwa]] kgotsa puo epe fela ya diatla e ne e se puo ya semmuso ya Aforika Borwa. Ka 2008 Khonferense ya Tiragatso ya Pholisi ya SASL e ne ya kgobokanya badiragatsi ba le bantsi ba botlhokwa go akaretsa bakanoki, babatlisisi le barutabana, batlhami ba dipholisi, babueledi le ditheo tsa puso go rotloetsa Puo ya Diatla ya Aforika Borwa go amogelwa jaaka puo ya bolesome le bobedi ya semmuso ya Aforika Borwa.<ref>https://www.goodthingsguy.com/making-space-south-african-sign-language/</ref>
==== Go amogelwa ga thuto ====
Go ya ka Molao wa Dikolo wa Aforika Borwa, Molao wa bo84 wa 1996, dikolo tsotlhe di tshwanetse go nna le pholisi ya puo, le gore fa go tlhophiwa dipuo tsa pholisi e e ntseng jalo, "Puo ya Diatla e e Itsegeng" e tshwanetse go sekasekiwa jaaka e kete e na le maemo a puo ya semmuso mmogo le dipuo tse dingwe tse di lesome le bongwe tsa semmuso.<ref>https://www.pressreader.com/south-africa/polokwane-observer/20260910/281539412843577</ref>
Go ya ka pholisi ya "Puo mo Thutong" go ya ka karolo ya 3 ((4) ((m) ya Molao wa Pholisi ya Thuto ya Bosetšhaba, Molao wa bo27 wa 1996, maikaelelo a magolo a pholisi ya Lefapha la Thuto ya puo mo thutong a akaretsa "go tshegetsa go ruta le go ithuta dipuo tsotlhe tse di tlhokwang ke baithuti kgotsa tse di dirisiwang ke baagi mo Aforika Borwa, go akaretsa dipuo tse di dirisiwang mo mabakeng a bodumedi, dipuo tse di botlhokwa mo kgwebisanong ya boditšhabatšhaba le tlhaeletsano, le Puo ya Diatla ya Aforika Borwa, gammogo le Tlhaeletsano e Nngwe gape le Tlhaeletsano e Nngwe gape".<ref>https://www.bona.co.za/entertainment/castle-milk-stout-expands-south-african-sign-language-by-turning-clan-names-into-living-language/</ref>
Puo ya Diatla ya Aforika Borwa e amogelwa jaaka nngwe ya dipuo tse di dirisiwang go ruta mo thutong ya baithuti ba ba Bosusu.
=== Dipalopalo tsa batho ===
Palo ya batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng mo Aforika Borwa (600 000 ya batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng le batho ba le dimilione di le 1,4 ba ba sa utlweng mo ditsebeng) ga e bontshe sentle palo ya batho ba ba buisanang ka Puo ya Diatla ya Aforika Borwa. Ditlhotlhwa di farologana thata, go tswa go 700 000 go ya go 2 million ya badirisi. Kopo e ne ya dirwa kwa Human Sciences Research Council (Aforika Borwa) go lekanya seno jaaka karolo ya palo ya batho ya 2011.
== Dikarolo tsa puo ==
=== Go kwala ka menwana ===
[[File:SASL-Fingerspelled-Alphabet.png|right|thumb|286x286px|South African Sign Language one-handed manual alphabet for fingerspelling]]
Go kwala ka menwana ke mokgwa wa go kwala ka diatla o o dirisiwang go kwala ditlhaka le dinomoro (dinomoro, dinomoro tse dikgolo). Ka jalo, go peleta ka menwana ke mokgwa wa puo ya diatla wa go adima mafoko mo dipuong tse di buiwang, mmogo le go peleta maina a batho, mafelo le dilo. Ke sedirisiwa se se molemo sa go dirisa lefoko le le kwadilweng.
Mafoko mangwe a gantsi a kwalwang ka menwana a nna matshwao ka bo one (a nna "a a tsidifaditsweng"), morago ga dithulaganyo tsa go fetoga ga dipuo tse di jaaka go tsenngwa ga ditlhaka le dinomoro le go khutshwafadiwa. Sekai, lengwe la maina a letshwao la Cape Town le dirisa ditlhaka tse di kopantsweng tsa C.T. (go tswa mo popegong ya seatla ya tlhaka ya 'C' go ya go tlhaka ya 'T' ya mabogo ka bobedi ka go dikologa mo selekanyong se se tlhamaletseng). Kgwedi ya Phukwi gantsi e khutshwafadiwa ka "J-L-Y".<ref>https://iol.co.za/saturday-star/news/2025-10-29-new-sign-language-service-at-clearwater-mall-supports-deaf-and-hard-of-hearing-shoppers/</ref>
Go kwala mafoko ka menwana ga go ka ke ga emisetsa go dirisa matshwao a a setseng a le teng: go tsaya nako e telele go dirisa matshwao mme go thata go a tlhaloganya. Fa e le gore lefoko le le kwadilweng ka monwana le adimilwe, go kwala ka monwana go ikaegile ka gore a batho ba babedi ba ba dirisang lefoko ba itse puo e e buiwang (Seesimane, Sesotho, Seaforikanse, jalo le jalo). Le fa gone gantsi maina a a rileng (jaaka leina la motho, leina la khampani) a kwalwa ka mokwalo wa menwana, gantsi ke selo sa nakwana go fitlha batho ba ba Bosusu ba dumalana gore leina la Mokwalo wa Diatla le emisediwe ka le lengwe.<ref>https://www.bona.co.za/lifestyle/deaf-awareness-month-5-tips-to-help-you-learn-sasl/</ref>
=== Maina a letshwao le Maele ===
Matshwao ke matshwao a a rileng a a amanngwang le maina a a rileng (lefelo, motho, mokgatlho). Gantsi maina a matshwao a tlhophiwa go ikaegile ka sengwe se se tlhomologileng se a nang le sone. Ka sekai:
* Leina la letshwao la ga Nelson Mandela le saeniwa ka letsogo la B le le sephaphathi le le latelang mola wa moriri mo tlhogong.
* Letshwao la banka ya ABSA le dirwa ka diatla tsoopedi go latela motsamao o o mo letshwaong la khampani ya ABSA.
=== Phetogo ===
Aforika Borwa ke nngwe ya dinaga di le mmalwa tse di amogelang puo ya diatla semolao. Go ka nna ga nna le pharologano ya kgaolo, mme batho ba ba dirisang puo ya diatla go ralala naga ba kgona go tlhaloganyana, jaaka go bontshitswe ka sekai kwa Foramong ya Ngwaga le Ngwaga ya Batho ba ba Bosusu.
Go dumelwa thata mo bathong ba Afrika Borwa, tota le mo bathong ba ba Bosusu ba [[Aforika Borwa]], gore batho ba ba buang dipuo tse di farologaneng ba na le dipuo tse di farologaneng tsa diatla. Go bonala seno se bakwa ke go bo Bosusu ba sa kgone go tlhaloganya batho ba ba ranolelang mo puong ya diatla ba ba tswang mo ditšhabeng tse dingwe. Lefa go ntse jalo, seno ke ka go bo "bafetoledi" ba ba ntseng jalo tota ga ba dirise puo ya diatla, mme go na le moo ba dirisa Seesemane sa Diatla, Se-Xhosa sa Diatla, jalo le jalo, mme ke fela ba ba rutilweng dikhoute tseno tsa maitirelo ba ba ka di tlhaloganyang. (Bona puo e e kwadilweng ka seatla mo [[Aforika Borwa]].)<ref>https://www.hr-brew.com/stories/2025/12/05/world-of-hr-vodacom-south-africa-brings-sign-language-into-the-workplace</ref>
== Hisetori ya thuto ya Bosusu mo Aforika Borwa ==
* 1863: Irish nuns start ''training programmes'' in sign language
* 1874: ''Grimley Institute for the Deaf and Dumb'' established by Bridget Lynne in Cape Town
* 1881: ''De La Bat school'' established in Worcester
* 1920: Adoption of oralism in Deaf schools
* 1934: Separation between ''European'' and ''Non-European'' schools
* 1941: First school "for the Black Deaf" established
* 1984: Medium of education changed from vernacular (native tongue) to English in ''Department of Education and Training'' schools
* 1996: "Sign language" (but not specifically SASL) mentioned in the Constitution of the Republic of South Africa as a language to be promoted
Go sale gale ka 1863, baitlami ba basadi ba Ba-Ireland ba ne ba nna le seabe mo mananeong a katiso ya Bosusu. Puo ya Diatla ya kwa Ireland, "e kwa tshimologong e neng e tlhotlhelediwa thata ke Puo ya Diatla ya kwa Fora" go bolelwa gore e nnile le tlhotlheletso e kgolo mo dipuong tsa diatla mo lefatsheng, go akaretsa le mo Aforika Borwa.<ref>https://news.mandela.ac.za/News/Mandela-University-tackles-English-dominance-with</ref>
Ka 1874 kwa [[Cape Town]], go ne ga tlhomiwa setheo sa ntlha sa Bosusu se se bidiwang Grimley Institute for Deaf and Dumb ke mosadi mongwe wa Mo-Ireland yo o Bosusu yo o neng a bidiwa Bridget Lynne.<ref>https://novanews.co.za/districtmailhelderberg/life-for-12th-language/</ref>
Ka 1881 kwa Worcester, go ne ga tlhomiwa sekolo sa Bosusu sa De La Bat.
Go tloga ka 1877, bokgaitsadi ba Dominican ba ne ba simolola go nna gaufi le Durban. Ka 1884, Kgaitsadi Stephanie Hanshuber go tswa kwa Jeremane o ne a simolola mokgwa wa go ruta ka molomo mo Aforika Borwa.<ref>https://newsday.co.za/south-africa/24805/top-south-african-university-makes-afrikaans-a-tier-2-language/</ref>
Ka 1888 go ne ga bulwa semolao "Sekolo sa King William's Town Convent sa go Ruta Bosusu".<ref>https://www.su.ac.za/en/staff/news/sus-handlab-and-book-dash-open-new-worlds-deaf-children</ref>
"E re ka go se na bosupi jo bontsi jwa hisitori, go akanngwa gore Puo ya Diatla ya Aforika Borwa e na le tlhotlheletso ya Se-Ireland e e tserweng ke baitlami ba Ba-Dominican ba Ba-Ireland, le tlhotlheletso ya Boritane mmogo le ya Amerika. (Puo ya Diatla ke puo ya tlholego ya Bosusu.) ".<ref>https://www.su.ac.za/en/node/4806</ref>
== Bona gape ==
* Sign language
* [[Dipuo tsa semmuso tsa Aforikaborwa|Languages of South Africa]]
* Manually coded language in South Africa
== Metswedi ==
[[Karolo:Puo ya Diatla ya Aforika Borwa]]
[[Karolo:SASL]]
m2cb3t50t9b80lj5n1cdvq6izqakkrr
Seun Kuti
0
15316
55875
55760
2026-09-29T09:58:32Z
MmaBaggio
11091
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376090876|Seun Kuti]]"
55875
wikitext
text/x-wiki
'''Oluseun Anikulapo Kuti''' ( O tshotswe ka kgwedi ya Hirikgong e le lesome le bongwe, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le boraro (1983 ), yo o itsegeng thata ka leina la '''Seun Kuti''', ke seopedi sa Nigeria, morwa yo mmotlana wa mmulatsela wa mmino wa [[:en:Afrobeat|Afrobeat]] e bong Fela Kuti . Seun o etelela pele setlhopha sa mmino wa pele sa ga rraagwe sa [[:en:Egypt_80|Egypt 80]] . <ref>{{Cite web |last=Anikulapo |first=Seun |date=2011-07-05 |title=Femi And Seun Kuti Keep Their Father's Rebellious Beat |url=https://www.npr.org/2011/07/05/137449484/femi-and-seun-kuti-keep-their-fathers-rebellious-beat |access-date=2014-01-14 |publisher=NPR}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Seun Anikulapo Kuti, youngest son and musical heir to Fela Kuti |url=http://newafricanmagazine.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=1051:seun-anikulapo-kuti-youngest-son-and-musical-heir-to-the-late-fela-kuti&Itemid=681 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416183416/http://newafricanmagazine.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=1051:seun-anikulapo-kuti-youngest-son-and-musical-heir-to-the-late-fela-kuti&Itemid=681 |archive-date=16 April 2014 |access-date=2014-04-16}}</ref>
== Botshelo jwa pele le thuto ==
Morwa yo mmotlana wa ga Fela Kuti, Seun Kuti o tshotswe ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le boraro( 1983). O ne a simolola go kgatlhegela mmino a le dingwaga di le tlhano, mme fa a nna le dingwaga di le robongwe, o ne a simolotse go tshameka le setlhopha sa mmino wa ga rraagwe, [[:en:Fela_Kuti|Egypt 80]] . <ref>{{Cite web |title=Seun Kuti {{!}} Biography & History |url=https://www.allmusic.com/artist/seun-kuti-mn0000999541/biography |access-date=2020-09-06 |publisher=AllMusic}}</ref>
Kuti o ne a latela dikgato tsa ga rraagwe, mme o ne a tswelela ka dithuto tsa gagwe tsa mmino kwa Lekalaneng la Bodiragatsi la Liverpool . Ka nako ya fa a ne a le koo, o ne a nna leloko la setlhopha sa mmino [[:en:Afrobeat|wa African Funk]] se se bidiwang River Niger. <ref>{{Cite news|last=Lewis|first=John|date=2011-04-07|title=Seun Kuti: The sun always shines|url=https://www.theguardian.com/music/2011/apr/07/sean-kuti-interview|access-date=2024-01-26|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Mutsoli|first=Vivian|date=2021-01-11|title=Seun Kuti biography: age, mother, educational background, wife|url=https://www.legit.ng/1397141-seun-kuti-biography-age-mother-educational-background-wife.html|access-date=2024-01-26|work=[[Legit.ng]]}}</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Fela Kuti o tlhokafetse ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le bosupa (1997) mme Seun Kuti o ne a simolola go etelela pele Egypt 80. <ref name=":0">{{Cite web |title=Seun Kuti & Egypt 80 {{!}} Biography & History |url=https://www.allmusic.com/artist/seun-kuti-egypt-80-mn0000999542/biography |access-date=2020-09-06 |publisher=AllMusic}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabobedi (2008), setlhopha seo se ne sa golola alebamo e e bidiwang ''Many Things'' . Eo e ne e le alebamo ya ntlha e e neng ya gololwa ka leina la ''Seun Kuti le Egypt 80'' . <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web |title=Seun Kuti + Fela's Egypt 80* – Many Things |url=https://www.discogs.com/Seun-Kuti-Felas-Egypt-80-Many-Things/master/232303 |access-date=2020-09-06 |publisher=Discogs}}</ref>
O tlhagelela mo pineng ya [[:en:Calle_13_(band)|Calle 13]] ya ''"Todo se mueve"'' (Sengwe le sengwe se a tsamaya), mo alebamong ya bone ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome 2010 ''ya Entren los que quieran.''
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014), Kuti o ne a neelwa taletso ya tlotlo ya go diragatsa ka tlhamalalo lekgetlo la ntlha kwa Industry Nite. <ref>{{Cite web |date=15 May 2014 |title=Seun Kuti Thrills at Industry Nite |url=https://www.youtube.com/watch?v=qw8-vHIdbxk |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/qw8-vHIdbxk |archive-date=2021-12-21 |access-date=15 May 2014 |website=Pulse Nigeria TV |publisher=Chuey}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019), Kuti e ne e le moeng yo o tlhageletseng mo ''[[:en:85_to_Africa|85 to Aforika]]'' ; alebamo ya bobedi ya moopedi wa mmino wa rap wa Moamerika e bong Jidenna . <ref name=":1">{{Cite news|date=2019-08-23|title=Jidenna: 85 to Africa – Classic Man takes it back to the source|url=https://www.theguardian.com/music/2019/aug/23/jidenna-85-to-africa-classic-man|access-date=2019-08-24}}</ref> Ka kgwedi ya Seetebosigo, Kuti o ne a tlhagelela mo lenaaneng la maranyane la [[:en:Visual_Collaborative|Visual Collaborative]], ka fa tlase ga motseletsele wa ''Polaris'', o ne a botsolodiwa ka ga temogo ya [[Bo-Aforika-Jotlhe|Pan-Africa]],lefatshe ka gagwe le mmino. <ref>{{Cite news|date=17 June 2019|title=U.S based Festival Platform Visual Collaborative features Seun Kuti & Other Africans|url=https://www.bellanaija.com/2019/06/visual-collaborative-features-seun-kuti/|access-date=29 June 2019}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone (2024), Kuti le Egypt 80 ba ne ba golola alebamo ya bone ya borataro ya setudio, e e bidiwang Heavier Yet (Lays the Crownless Head) , ka Record Kicks. Tiro eo e ne ya nna alebamo ya gagwe ya ntlha e e feletseng mo dingwageng di le thataro morago ga go gololwa ga alebamo gagwe ya ''Black Times'' ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi e e neng ya tlhophiwa go bona Grammy . Go tshegetsa go gololwa ga yone, Kuti o ne a simolola "Leeto le le Bokete" la lefatshe lotlhe le le neng le akaretsa Yuropa, Asia, le Oceania go ralala bofelo jwa ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone le ngwaga wa (2024) le ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026). <ref>{{Cite news|last=Spencer|first=Neil|date=2024-10-12|title=Seun Kuti and Egypt 80: Heavier Yet (Lays the Crownless Head) review – Fela’s legacy lives on|url=https://www.theguardian.com/music/2024/oct/12/seun-kuti-egypt-80-heavier-yet-lays-the-crownless-head-review|access-date=2026-06-07|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026), Kuti o ne a bua phatlalatsa ka maemo a gagwe mo teng ga mmaraka wa mmino wa selegae ka nako ya go tlhagelela mo podcast ya ''Saleh Meditate'', a bolela gore mokgwa wa gagwe wa Afrobeat o o neng o tletse ka dipolotiki, o dirile gore a tsenngwe mo lenaaneng la thulaganyo go tswa mo mohameng o motona wa Nigeria dingwaga di feta lesome le boraro. <ref>{{Cite news|last=Itodo|first=Sunny Green|date=2026-05-05|title=I've been blacklisted in music industry for 13 years - Seun Kuti|url=https://dailypost.ng/2026/05/05/ive-been-blacklisted-in-music-industry-for-13-years-seun-kuti/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2026-06-07|newspaper=[[Daily Post (Nigeria)|Daily Post]]|language=en-US}}</ref>
== Dipolotiki ==
Kuti o ne a tsaya karolo ka matlhagatlhaga mo ditshupetsong tsa [[:en:Occupy_Nigeria|Occupy Nigeria]] kgatlhanong le molao wa [[:en:Goodluck_Jonathan#Removal_of_fuel_subsidy|Fuel subsidy removal policy]] wa ga Tautona Goodluck Jonathan kwa lefatsheng la gagwe la Nigeria ka kgwedi ya Hirikgong, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi ( 2012).
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019), mo alebamong ya ga Jidenna ya ''85 to Africa'' Kuti o ne a ntsha lentswe la pina e e nang le mafoko a a reng: <ref name=":1" /><blockquote>"Ke dumela gore ke nako ya gore batho ba Aforika ba dirise ditsela tse ditona. Tsela e tona e e tla golaganyang Ba-Diaspora le magae a baone. Ke tsela e tona ya lefatshe lotlhe ya gore batho ba Afrika mo lefatsheng lotlhe ba iponele gape. Go gakologelwa gore selo se le sengwe fela se se kopanyang batho ba bantsho lefatshe ka bophara, selo se le sengwe fela se rotlhe re tshwanang ka sone ke gore re tswa mo Afrika".". <ref>{{Citation|title=Jidenna (Ft. Seun Kuti) – Worth the Weight|url=https://genius.com/Jidenna-worth-the-weight-lyrics|access-date=2019-08-24}}</ref></blockquote>Ka kgwedi ya Ngwanatsele, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi (2020), Kuti o ne a etelela pele go tsosolosiwa ga lekoko la sepolotiki la ga rraagwe le le sa tlholeng le le teng – [[:en:Movement_of_the_People|Movement of the People]] <ref name="Channels">{{Cite news|title=#EndSARS: Seun Kuti Revives Fela's Movement of the People, Calls For Better Governance|url=https://www.channelstv.com/2020/11/17/endsars-seun-kuti-revives-felas-movement-of-the-people-calling-for-better-governance/|date=17 November 2020|access-date=17 July 2021}}</ref> – ka maikaelelo a go le kwadisa le lekoko la ditlhopho la Nigeria, [[:en:Independent_National_Electoral_Commission_(Nigeria)|INEC]] .
Ka letlhafula la ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le boraro (2023), Kuti o ne a baya monwana lekwalo le le bulegileng la Bataki ba ba Kgatlhanong le Tlhaolele go ema Bapalestina nokeng . <ref>{{Cite web |title=Sign the Letter: Artists Against Apartheid |url=https://peoplesforum.org/events/sign-the-letter-artists-against-apartheid/ |access-date=2023-12-04 |website=The People's Forum}}</ref>
== Botshelo jwa gagawe ==
Ka kgwedi ya Sedimonthole e le lesome le borataro, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013), Kuti le molekane wa gagwe ba ne ba nna le ngwana wa mosetsana. Kuti ke motho yo sa dumeleng mo Modimong . <ref>{{Cite news|url=http://www.vanguardngr.com/2013/07/i-am-happy-im-an-atheist-says-seun-kuti/|title=I am happy I'm an atheist, says Seun Kuti|access-date=14 January 2014}}</ref>
== Tsa Mmino ==
E golotswe e le ''Sean Kuti le Egypt80'' :
=== Dialebamo tsa setudio ===
** ''Many Things (CD & LP [[:en:Album|album]], 2008, [[:en:Tôt_ou_Tard|Tôt ou Tard]], [[:en:Disorient_Records|Disorient Records]])''
** ''From Africa With Fury: Rise (2011, [[:en:Knitting_Factory_Records|Knitting Factory Records]]/[[:en:Because_Music|Because Music]])''
** ''A Long Way to the Beginning (2014, [[:en:Knitting_Factory_Records|Knitting Factory Records]])''
** ''Struggle Sounds (EP, 2016, [[:en:Sony_Masterworks|Sony Masterworks]])''
** ''Black Times (CD & LP [[:en:Album|album]], 2018, [[:en:Strut_Records|Strut Records]])<ref>{{Citation|title=Black Times – Seun Kuti, Seun Kuti & Egypt 80 {{!}} Songs, Reviews, Credits {{!}} AllMusic|url=https://www.allmusic.com/album/black-times-mw0003139685|access-date=2020-09-06}}</ref>''
** ''Night Dreamer Direct to Disc Sessions (CD & LP, 2019, [[:en:Night_Dreamer_Records|Night Dreamer Records]])''
** ''Heavier Yet (Lays The Crownless Head) (CD & LP album, 2024, [[:en:Record_Kicks|Record Kicks]])<ref>{{Citation|title=Seun Kuti and Egypt 80: Heavier Yet (Lays the Crownless Head) review – Fela's legacy lives on|work=The Observer|date=12 October 2024|url=https://www.theguardian.com/music/2024/oct/12/seun-kuti-egypt-80-heavier-yet-lays-the-crownless-head-review|access-date=2024-10-16|last1=Spencer|first1=Neil}}</ref>''
*
=== Dikgatiso tse dingwe ===
** ''Think Africa ([[:en:12"|12"]], 2007)''
** ''African Dreams EP (2022, with [[:en:Black_Thought|Black Thought]])''
=== Diponagalo ===
== Dietsele le dikakgolo ==
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi (2018), ''Black Times'', ka Kuti e ne ya tlhophiwa go bona Seetsele sa Grammy mo Setlhopheng sa Mmino wa Lefatshe. Se se mo dira ngwana wa bobedi wa moswi Fela Anikulapo Kuti yo o akanyediwang go bona seetsle seo, ka morwarraagwe yo motona e bong Femi Kuti a kile a tlhophiwa mo setlhopheng se le sengwe ntle le phenyo. <ref>{{Cite news|title=Will Seun Kuti finally bring home the Grammy Awards for the Anikulapo Kuti family?|url=https://www.pulse.ng/entertainment/music/will-seun-kuti-finally-bring-home-the-grammy-awards-for-the-anikulapo-kuti-family/qyn3pnl|accessdate=28 July 2019|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Will Seun Kuti finally bring home the Grammy Awards for the Anikulapo Kuti family?|url=https://www.pulse.ng/entertainment/music/will-seun-kuti-finally-bring-home-the-grammy-awards-for-the-anikulapo-kuti-family/qyn3pnl|accessdate=2024-01-26|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Grammys 2019: Sole Nigerian nominee Seun Kuti loses 'World Music Award' to Soweto Gospel Choir|url=https://www.pulse.ng/bi/lifestyle/grammys-2019-seun-kuti-loses-world-music-award-to-soweto-gospel-choir/rrnks5g|accessdate=2024-01-26|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Seun Kuti gets Grammy nomination|url=https://punchng.com/seun-kuti-gets-grammy-nomination/|accessdate=2024-01-26|newspaper=[[The Punch]]}}</ref>
* Lelapa la Ransome-Kuti
* Femi Kuti
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
qqcaecgjt3lgyytwk8h7yi5hx2r7qr5
55880
55875
2026-09-29T10:06:18Z
MmaBaggio
11091
55880
wikitext
text/x-wiki
'''Oluseun Anikulapo Kuti''' ( O tshotswe ka kgwedi ya Hirikgong e le lesome le bongwe, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le boraro (1983 ), yo o itsegeng thata ka leina la '''Seun Kuti''', ke seopedi sa Nigeria, morwa yo mmotlana wa mmulatsela wa mmino wa [[:en:Afrobeat|Afrobeat]] e bong Fela Kuti . Seun o etelela pele setlhopha sa mmino wa pele sa ga rraagwe sa [[:en:Egypt_80|Egypt 80]] . <ref>{{Cite web |last=Anikulapo |first=Seun |date=2011-07-05 |title=Femi And Seun Kuti Keep Their Father's Rebellious Beat |url=https://www.npr.org/2011/07/05/137449484/femi-and-seun-kuti-keep-their-fathers-rebellious-beat |access-date=2014-01-14 |publisher=NPR}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Seun Anikulapo Kuti, youngest son and musical heir to Fela Kuti |url=http://newafricanmagazine.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=1051:seun-anikulapo-kuti-youngest-son-and-musical-heir-to-the-late-fela-kuti&Itemid=681 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416183416/http://newafricanmagazine.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=1051:seun-anikulapo-kuti-youngest-son-and-musical-heir-to-the-late-fela-kuti&Itemid=681 |archive-date=16 April 2014 |access-date=2014-04-16}}</ref>
{{Infobox musical artist|Background=Moopedi yo ikemetseng|Name=Seun Kuti|image=Seun_kuti.jpg|Img_capt=Seun Kuti at the 2008 [[Marsatac Festival]] in [[Marseille]], France|Birth_name=Oluseun Anikulapo Kuti|birth_date={{birth date and age|df=yes|1983|1|11}}|birth_place=[[Lagos]], Nigeria|Origin=Nigeria|Genre=[[Afrobeat]]|Occupation={{hlist||Moopedi}}|Instrument={{hlist|Vocals|saxophone}}|website=https://www.seunkutimusic.com/}}
== Botshelo jwa pele le thuto ==
Morwa yo mmotlana wa ga Fela Kuti, Seun Kuti o tshotswe ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le boraro( 1983). O ne a simolola go kgatlhegela mmino a le dingwaga di le tlhano, mme fa a nna le dingwaga di le robongwe, o ne a simolotse go tshameka le setlhopha sa mmino wa ga rraagwe, [[:en:Fela_Kuti|Egypt 80]] . <ref>{{Cite web |title=Seun Kuti {{!}} Biography & History |url=https://www.allmusic.com/artist/seun-kuti-mn0000999541/biography |access-date=2020-09-06 |publisher=AllMusic}}</ref>
Kuti o ne a latela dikgato tsa ga rraagwe, mme o ne a tswelela ka dithuto tsa gagwe tsa mmino kwa Lekalaneng la Bodiragatsi la Liverpool . Ka nako ya fa a ne a le koo, o ne a nna leloko la setlhopha sa mmino [[:en:Afrobeat|wa African Funk]] se se bidiwang River Niger. <ref>{{Cite news|last=Lewis|first=John|date=2011-04-07|title=Seun Kuti: The sun always shines|url=https://www.theguardian.com/music/2011/apr/07/sean-kuti-interview|access-date=2024-01-26|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Mutsoli|first=Vivian|date=2021-01-11|title=Seun Kuti biography: age, mother, educational background, wife|url=https://www.legit.ng/1397141-seun-kuti-biography-age-mother-educational-background-wife.html|access-date=2024-01-26|work=[[Legit.ng]]}}</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Fela Kuti o tlhokafetse ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le bosupa (1997) mme Seun Kuti o ne a simolola go etelela pele Egypt 80. <ref name=":0">{{Cite web |title=Seun Kuti & Egypt 80 {{!}} Biography & History |url=https://www.allmusic.com/artist/seun-kuti-egypt-80-mn0000999542/biography |access-date=2020-09-06 |publisher=AllMusic}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabobedi (2008), setlhopha seo se ne sa golola alebamo e e bidiwang ''Many Things'' . Eo e ne e le alebamo ya ntlha e e neng ya gololwa ka leina la ''Seun Kuti le Egypt 80'' . <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web |title=Seun Kuti + Fela's Egypt 80* – Many Things |url=https://www.discogs.com/Seun-Kuti-Felas-Egypt-80-Many-Things/master/232303 |access-date=2020-09-06 |publisher=Discogs}}</ref>
O tlhagelela mo pineng ya [[:en:Calle_13_(band)|Calle 13]] ya ''"Todo se mueve"'' (Sengwe le sengwe se a tsamaya), mo alebamong ya bone ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome 2010 ''ya Entren los que quieran.''
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014), Kuti o ne a neelwa taletso ya tlotlo ya go diragatsa ka tlhamalalo lekgetlo la ntlha kwa Industry Nite. <ref>{{Cite web |date=15 May 2014 |title=Seun Kuti Thrills at Industry Nite |url=https://www.youtube.com/watch?v=qw8-vHIdbxk |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/qw8-vHIdbxk |archive-date=2021-12-21 |access-date=15 May 2014 |website=Pulse Nigeria TV |publisher=Chuey}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019), Kuti e ne e le moeng yo o tlhageletseng mo ''[[:en:85_to_Africa|85 to Aforika]]'' ; alebamo ya bobedi ya moopedi wa mmino wa rap wa Moamerika e bong Jidenna . <ref name=":1">{{Cite news|date=2019-08-23|title=Jidenna: 85 to Africa – Classic Man takes it back to the source|url=https://www.theguardian.com/music/2019/aug/23/jidenna-85-to-africa-classic-man|access-date=2019-08-24}}</ref> Ka kgwedi ya Seetebosigo, Kuti o ne a tlhagelela mo lenaaneng la maranyane la [[:en:Visual_Collaborative|Visual Collaborative]], ka fa tlase ga motseletsele wa ''Polaris'', o ne a botsolodiwa ka ga temogo ya [[Bo-Aforika-Jotlhe|Pan-Africa]],lefatshe ka gagwe le mmino. <ref>{{Cite news|date=17 June 2019|title=U.S based Festival Platform Visual Collaborative features Seun Kuti & Other Africans|url=https://www.bellanaija.com/2019/06/visual-collaborative-features-seun-kuti/|access-date=29 June 2019}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone (2024), Kuti le Egypt 80 ba ne ba golola alebamo ya bone ya borataro ya setudio, e e bidiwang Heavier Yet (Lays the Crownless Head) , ka Record Kicks. Tiro eo e ne ya nna alebamo ya gagwe ya ntlha e e feletseng mo dingwageng di le thataro morago ga go gololwa ga alebamo gagwe ya ''Black Times'' ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi e e neng ya tlhophiwa go bona Grammy . Go tshegetsa go gololwa ga yone, Kuti o ne a simolola "Leeto le le Bokete" la lefatshe lotlhe le le neng le akaretsa Yuropa, Asia, le Oceania go ralala bofelo jwa ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone le ngwaga wa (2024) le ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026). <ref>{{Cite news|last=Spencer|first=Neil|date=2024-10-12|title=Seun Kuti and Egypt 80: Heavier Yet (Lays the Crownless Head) review – Fela’s legacy lives on|url=https://www.theguardian.com/music/2024/oct/12/seun-kuti-egypt-80-heavier-yet-lays-the-crownless-head-review|access-date=2026-06-07|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026), Kuti o ne a bua phatlalatsa ka maemo a gagwe mo teng ga mmaraka wa mmino wa selegae ka nako ya go tlhagelela mo podcast ya ''Saleh Meditate'', a bolela gore mokgwa wa gagwe wa Afrobeat o o neng o tletse ka dipolotiki, o dirile gore a tsenngwe mo lenaaneng la thulaganyo go tswa mo mohameng o motona wa Nigeria dingwaga di feta lesome le boraro. <ref>{{Cite news|last=Itodo|first=Sunny Green|date=2026-05-05|title=I've been blacklisted in music industry for 13 years - Seun Kuti|url=https://dailypost.ng/2026/05/05/ive-been-blacklisted-in-music-industry-for-13-years-seun-kuti/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2026-06-07|newspaper=[[Daily Post (Nigeria)|Daily Post]]|language=en-US}}</ref>
== Dipolotiki ==
Kuti o ne a tsaya karolo ka matlhagatlhaga mo ditshupetsong tsa [[:en:Occupy_Nigeria|Occupy Nigeria]] kgatlhanong le molao wa [[:en:Goodluck_Jonathan#Removal_of_fuel_subsidy|Fuel subsidy removal policy]] wa ga Tautona Goodluck Jonathan kwa lefatsheng la gagwe la Nigeria ka kgwedi ya Hirikgong, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi ( 2012).
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019), mo alebamong ya ga Jidenna ya ''85 to Africa'' Kuti o ne a ntsha lentswe la pina e e nang le mafoko a a reng: <ref name=":1" /><blockquote>"Ke dumela gore ke nako ya gore batho ba Aforika ba dirise ditsela tse ditona. Tsela e tona e e tla golaganyang Ba-Diaspora le magae a baone. Ke tsela e tona ya lefatshe lotlhe ya gore batho ba Afrika mo lefatsheng lotlhe ba iponele gape. Go gakologelwa gore selo se le sengwe fela se se kopanyang batho ba bantsho lefatshe ka bophara, selo se le sengwe fela se rotlhe re tshwanang ka sone ke gore re tswa mo Afrika".". <ref>{{Citation|title=Jidenna (Ft. Seun Kuti) – Worth the Weight|url=https://genius.com/Jidenna-worth-the-weight-lyrics|access-date=2019-08-24}}</ref></blockquote>Ka kgwedi ya Ngwanatsele, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi (2020), Kuti o ne a etelela pele go tsosolosiwa ga lekoko la sepolotiki la ga rraagwe le le sa tlholeng le le teng – [[:en:Movement_of_the_People|Movement of the People]] <ref name="Channels">{{Cite news|title=#EndSARS: Seun Kuti Revives Fela's Movement of the People, Calls For Better Governance|url=https://www.channelstv.com/2020/11/17/endsars-seun-kuti-revives-felas-movement-of-the-people-calling-for-better-governance/|date=17 November 2020|access-date=17 July 2021}}</ref> – ka maikaelelo a go le kwadisa le lekoko la ditlhopho la Nigeria, [[:en:Independent_National_Electoral_Commission_(Nigeria)|INEC]] .
Ka letlhafula la ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le boraro (2023), Kuti o ne a baya monwana lekwalo le le bulegileng la Bataki ba ba Kgatlhanong le Tlhaolele go ema Bapalestina nokeng . <ref>{{Cite web |title=Sign the Letter: Artists Against Apartheid |url=https://peoplesforum.org/events/sign-the-letter-artists-against-apartheid/ |access-date=2023-12-04 |website=The People's Forum}}</ref>
== Botshelo jwa gagawe ==
Ka kgwedi ya Sedimonthole e le lesome le borataro, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013), Kuti le molekane wa gagwe ba ne ba nna le ngwana wa mosetsana. Kuti ke motho yo sa dumeleng mo Modimong . <ref>{{Cite news|url=http://www.vanguardngr.com/2013/07/i-am-happy-im-an-atheist-says-seun-kuti/|title=I am happy I'm an atheist, says Seun Kuti|access-date=14 January 2014}}</ref>
== Tsa Mmino ==
E golotswe e le ''Sean Kuti le Egypt80'' :
=== Dialebamo tsa setudio ===
** ''Many Things (CD & LP [[:en:Album|album]], 2008, [[:en:Tôt_ou_Tard|Tôt ou Tard]], [[:en:Disorient_Records|Disorient Records]])''
** ''From Africa With Fury: Rise (2011, [[:en:Knitting_Factory_Records|Knitting Factory Records]]/[[:en:Because_Music|Because Music]])''
** ''A Long Way to the Beginning (2014, [[:en:Knitting_Factory_Records|Knitting Factory Records]])''
** ''Struggle Sounds (EP, 2016, [[:en:Sony_Masterworks|Sony Masterworks]])''
** ''Black Times (CD & LP [[:en:Album|album]], 2018, [[:en:Strut_Records|Strut Records]])<ref>{{Citation|title=Black Times – Seun Kuti, Seun Kuti & Egypt 80 {{!}} Songs, Reviews, Credits {{!}} AllMusic|url=https://www.allmusic.com/album/black-times-mw0003139685|access-date=2020-09-06}}</ref>''
** ''Night Dreamer Direct to Disc Sessions (CD & LP, 2019, [[:en:Night_Dreamer_Records|Night Dreamer Records]])''
** ''Heavier Yet (Lays The Crownless Head) (CD & LP album, 2024, [[:en:Record_Kicks|Record Kicks]])<ref>{{Citation|title=Seun Kuti and Egypt 80: Heavier Yet (Lays the Crownless Head) review – Fela's legacy lives on|work=The Observer|date=12 October 2024|url=https://www.theguardian.com/music/2024/oct/12/seun-kuti-egypt-80-heavier-yet-lays-the-crownless-head-review|access-date=2024-10-16|last1=Spencer|first1=Neil}}</ref>''
*
=== Dikgatiso tse dingwe ===
** ''Think Africa ([[:en:12"|12"]], 2007)''
** ''African Dreams EP (2022, with [[:en:Black_Thought|Black Thought]])''
=== Diponagalo ===
== Dietsele le dikakgolo ==
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi (2018), ''Black Times'', ka Kuti e ne ya tlhophiwa go bona Seetsele sa Grammy mo Setlhopheng sa Mmino wa Lefatshe. Se se mo dira ngwana wa bobedi wa moswi Fela Anikulapo Kuti yo o akanyediwang go bona seetsle seo, ka morwarraagwe yo motona e bong Femi Kuti a kile a tlhophiwa mo setlhopheng se le sengwe ntle le phenyo. <ref>{{Cite news|title=Will Seun Kuti finally bring home the Grammy Awards for the Anikulapo Kuti family?|url=https://www.pulse.ng/entertainment/music/will-seun-kuti-finally-bring-home-the-grammy-awards-for-the-anikulapo-kuti-family/qyn3pnl|accessdate=28 July 2019|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Will Seun Kuti finally bring home the Grammy Awards for the Anikulapo Kuti family?|url=https://www.pulse.ng/entertainment/music/will-seun-kuti-finally-bring-home-the-grammy-awards-for-the-anikulapo-kuti-family/qyn3pnl|accessdate=2024-01-26|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Grammys 2019: Sole Nigerian nominee Seun Kuti loses 'World Music Award' to Soweto Gospel Choir|url=https://www.pulse.ng/bi/lifestyle/grammys-2019-seun-kuti-loses-world-music-award-to-soweto-gospel-choir/rrnks5g|accessdate=2024-01-26|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Seun Kuti gets Grammy nomination|url=https://punchng.com/seun-kuti-gets-grammy-nomination/|accessdate=2024-01-26|newspaper=[[The Punch]]}}</ref>
* Lelapa la Ransome-Kuti
* Femi Kuti
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
7o8bokpyid90ozdoxwtu345izlh8i98
Gyakie
0
15320
55856
55767
2026-09-29T05:32:03Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55856
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Gyakie Ghanaian Singer.jpg|thumb]]
'''Jackline Acheampong''' <ref name=":1" /> (yo o tshotsweng ka la bo 16 Sedimonthole 1999), yo o itsiweng ka seporofešenale jaaka '''Gyakie''', kana '''song bird,''' ke seopedi sa R&amp;B kwa Ghana . <ref name=":1">{{Cite web |last=Barnes |first=Ekow |author-link=Ekow Barnes |date=19 March 2021 |title=Ghanaian Singer Gyakie Is Making African R&B While In College |url=https://www.teenvogue.com/story/ghanaian-singer-gyakie |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321141033/https://www.teenvogue.com/story/ghanaian-singer-gyakie |archive-date=21 March 2021 |access-date=22 March 2021 |website=Teen Vogue |language=en-us}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Sam |first=Derrick Ekow |date=27 February 2021 |title='I want to fill the biggest auditorium' - Gyakie shares her dreams |url=https://www.myjoyonline.com/i-want-to-fill-the-biggest-auditorium-gyakie-shares-her-dreams/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227152751/https://www.myjoyonline.com/i-want-to-fill-the-biggest-auditorium-gyakie-shares-her-dreams/ |archive-date=27 February 2021 |access-date=22 March 2021 |website=My Joy Online |language=}}</ref> .Ka Seetebosigo 2022, Gyakie o ne a tlhagelela mo puisanong ya "Herbal tea and white sofas" ya Grammy, e leng motseletsele o mosha o mo go one bataki ba senolang dilo tse ba tshwanetseng go nna le tsone kwa morago ga serala. <ref name=":1" /> <ref name=":3" /> <ref name=":2" /> <ref name=":3">{{Cite web |last=Okirike |first=Nnamdi |date=25 August 2020 |title=Interview: Introducing Gyakie, A Highlife Legend's Daughter |url=https://www.okayafrica.com/gyakie-ghana-music-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317180343/https://www.okayafrica.com/gyakie-ghana-music-interview/ |archive-date=17 March 2021 |access-date=22 March 2021 |website=OkayAfrica |language=}}</ref>
== Botshelo le dithutego ==
Gyakie o godiseditswe kwa Kumasi mo Kgaolong ya Ashanti ya Ghana<ref>{{Cite web |date=2022-11-28 |title=The Story Of Gyakie: Africa's Songbird |url=https://unorthodoxreviews.com/the-story-of-gyakie-africas-songbird |access-date=2025-10-09 |language=en-US}}</ref> O ne a aloga kwa T.I. Ahmadiyya Senior High School, Kumasi mme a fetsa dithuto tsa gagwe tsa undergraduate kwa Kwame Nkrumah University of Science and Technology (KNUST), koo a ithutileng International Business.<ref name=":0" /><ref name=":2" />
== Tiro ya gagwe ==
Gyakie o tsholetswe mo lelapeng la baopedi, mme fa a le dingwaga di le robedi, o ne a setse a simolotse go bereka le rraagwe mo studio. <ref name=":5" /> Gape o ne a tlhotlhelediwa ke Aṣa le moopedi wa kwa Ghana Omar Sterling wa R2Bees<ref name=":0" />
Gyakie o ne a lebana le kgatelelo fa a ne a simolola go dira kopelo . O ne a bolelela DJ Edu mo potsolotsong ya BBC Africa gore o ne a le mo dikeledi fa a ne a simolola bodiragatsi ka gore batsamaisi ba gagwe ba ne ba batla maduo.<ref>{{Cite web |last=Ghana |first=Classic |date=2024-11-25 |title=I cried every three days at the beginning of my career – Gyakie |url=https://www.classicghana.com/i-cried-every-three-days-at-the-beginning-of-my-career-gyakie/ |access-date=2025-03-18 |website=Classic Ghana |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207025830/https://www.classicghana.com/i-cried-every-three-days-at-the-beginning-of-my-career-gyakie/ |archive-date=2024-12-07 |url-status=dead}}</ref>
Gyakie o ne a golola pina ya gagwe ya ntlha, "Love Is Pretty", ka Tlhakole 2019, mme morago a golola "Never Like This". O ne a golola EP ya dipina tse tlhano, e e bidiwang Seed, ka Phatwe 2020.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3" /> The "Forever" track on the Seed EP e ne ya tshameka kwa Ghana, Kenya, le Nigeria. E ne ya nna kwa godimo mo matshwaong a kopelo jaaka Billboard's Top Triller Global le Shazam's Top 200 charts.<ref name=":0" /> Gyakie o ne a golola remix ya "Forever" le moopedi wa Nigeria [[Omah Lay]] ka Mopitlo 2021.<ref>{{Cite web |date=19 March 2021 |title=Gyakie features Mah Lay on remix of 'Forever' |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Gyakie-features-Mah-Lay-on-remix-of-Forever-1208977 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019223741/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Gyakie-features-Mah-Lay-on-remix-of-Forever-1208977 |archive-date=19 October 2022 |access-date=22 March 2021 |website=GhanaWeb. |language=en}}</ref> Ka yona kgwedi eo, o ne a bidiwa mosadi yo o tlhagelelang wa ngwaga kwa 2021 3Music Women's Brunch ya [[3Music Awards]] 2021.<ref>{{Cite web |last=Hansen |first=Gabriel Myers |date=9 March 2021 |title=3Music Women's Brunch held in Accra |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/3music-womens-brunch-held-accra |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310100010/https://www.musicinafrica.net/magazine/3music-womens-brunch-held-accra |archive-date=10 March 2021 |access-date=13 March 2021 |website=Music In Africa |language=}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=9 March 2021 |title=Gyakie, Adina among first batch of 3Music Awards winners - |url=https://museafrica.com/2021/03/09/gyakie-adina-among-first-batch-of-3music-awards-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601195729/https://museafrica.com/2021/03/09/gyakie-adina-among-first-batch-of-3music-awards-winners/ |archive-date=1 June 2022 |access-date=27 March 2022 |website=Muse Africa |language=}}</ref>
O nnile le tumalano le rekoto ya boditšhabatšhaba ya Sony Music Entertainment, RCA Records UK, le Sony Music Africa.<ref>{{Cite web |date=24 March 2021 |title=Gyakie inks worldwide label deal with Sony Music, RCA Records UK |url=https://www.pulse.com.gh/entertainment/music/gyakie-inks-worldwide-label-deal-with-sony-music-rca-records-uk/5lr9zet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324150701/https://www.pulse.com.gh/entertainment/music/gyakie-inks-worldwide-label-deal-with-sony-music-rca-records-uk/5lr9zet |archive-date=24 March 2021 |access-date=24 March 2021 |website=Pulse Ghana |language=en-US}}</ref>
Ka Mopitlo 2022, Gyakie o ne a bidiwa Mosadi wa Ngwaga wa [[3Music Awards 2022]] ka nako ya 3Music Women's brunch.<ref name=":4">{{Cite web |last=Kotey |first=Nii |date=27 March 2022 |title=3Music News: 3Music Awards '22: Here are all the winners |url=https://3music.tv/section/news/article?nid=nwi7nMUc8EfDQv03wzwIVX6zdP2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401032059/https://3music.tv/section/news/article?nid=nwi7nMUc8EfDQv03wzwIVX6zdP2 |archive-date=1 April 2022 |access-date=27 March 2022 |website=3Music TV |language=}}</ref>
Ka Seetebosigo 2022, Gyakie o ne a tlhagelela mo puisanong ya "Herbal tea and white sofas" ya [[Grammy]], e leng motseletsele o mosha o mo go one bataki ba senolang dilo tse ba tshwanetseng go nna le tsone kwa morago ga serala.<ref>{{Cite web |last=Daniel |first=Osafo |date=2022-06-28 |title=Gyakie gets featured on Grammy 'Herbal Tea & White Sofas' |url=https://ghana-plug.com/gyakie-opens-grammy-debut-with-herbal-tea-and-white-sofas-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628122121/https://ghana-plug.com/gyakie-opens-grammy-debut-with-herbal-tea-and-white-sofas-interview/ |archive-date=28 June 2022 |access-date=2022-07-12 |website=Ghana Plug |language=en-US}}</ref>
== Metswedi ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Batho ba ba tshelang]]
e5leet1p85q0frluqhmmmctrhx5hv9v
Mercy Aigbe
0
15321
55881
55769
2026-09-29T10:06:29Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55881
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Mercy Aigbe at the 2026 Toronto International Film Festival.jpg|thumb]]
'''Mercy Aigbe''' (o tshotswe ka 1 Ferikgong 1978) ke modiragatsi wa Nigeria, mokaedi, le mosadi wa kgwebo. O itsege thata ka difilimi tsa gagwe tsa puo ya se Yoruba . <ref name="pulse">{{Cite web |last=Ayomide O. Tayo |date=3 June 2015 |title=Mercy Aigbe-Gentry, pretty passionate actress |url=http://pulse.ng/celebrities/womancrushwednesday-mercy-aigbe-gentry-pretty-passionate-actress-id3824320.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625023508/http://pulse.ng/celebrities/womancrushwednesday-mercy-aigbe-gentry-pretty-passionate-actress-id3824320.html |archive-date=25 June 2016 |access-date=9 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.naij.com/463296-6-hottest-asoebi-styles-of-mercy-aigbe.html|title=6 Hottest Asoebi Styles Of Mercy Aigbe|author=Ajomole Helen|accessdate=9 August 2015}}</ref>
== Botshelo jwa pele ==
Mercy Aigbe o belegwe ka 1 Ferikgong 1978 kwa [[Edo State]]<ref>{{Cite web |title=Mercy Aigbe looks more beautiful without makeup |url=https://www.nigeriafilms.com/style/122-beauty/50709-mercy-aigbe-looks-more-beautiful-without-makeup-photos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122125509/https://www.nigeriafilms.com/style/122-beauty/50709-mercy-aigbe-looks-more-beautiful-without-makeup-photos |archive-date=22 November 2022 |access-date=21 March 2019}}</ref> ke Pa Aigbe le Mme. Abisola Grace Owodunni.<ref>{{Cite news|date=29 January 2017|title=My mum and I : I bought car in school and lied to mum I won beauty pageant –Mercy Aigbe-Gentry|url=https://www.sunnewsonline.com/my-mum-and-i-i-bought-car-in-school-and-lied-to-mum-i-won-beauty-pageant-mercy-aigbe-gentry/|accessdate=13 April 2021}}</ref> O tswa kwa [[Benin City]] e leng motse mogolo wa [[Edo State]]. Ke ngwana wa bobedi mo lelapeng la bana ba le batlhano.<ref>{{Cite news|author=Okundia|date=1 January 2021|title=Pictures: Nollywood actress, Mercy Aigbe hits 43|url=https://www.pmnewsnigeria.com/2021/01/01/pictures-nollywood-actress-mercy-aigbe-hits-43/|accessdate=13 April 2021}}</ref> O ne a dira dithuto tsa gagwe tse di potlana kwa St. Francis , a tswelela ko go se segolwane sa Maryland Comprehensive Secondary School [[Ikeja]], Lagos State<ref>{{Cite web |date=2 December 2020 |title=Who is Mercy Aigbe? Biography, Age, Career, Net worth, Awards, other Facts ⋆ NaijaHomeBased |url=https://www.naijahomebased.com/who-is-mercy-aigbe-biography-age-career-net-worth-awards-other-facts/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414212748/https://www.naijahomebased.com/who-is-mercy-aigbe-biography-age-career-net-worth-awards-other-facts/ |archive-date=14 April 2021 |access-date=14 April 2021 |website=NaijaHomeBased}}</ref> Gape ke moithuti wa kwa [[The Polytechnic]], Ibadan, [[Oyo State]], koo a amogetseng OND ya gagwe ya dithuto tsa madi. Ka 2001, Mercy Aigbe o ne a aloga kwa Yunibesithing ya Lagos ka dikirii ya bodiragatsi. <ref>{{Cite web |title=Mercy Aigbe children |url=https://www.naija.ng/1163683-mercy-aigbe-children.html#1163683 |website=naija.ng}}</ref><ref>{{Cite news|date=21 August 2010|title=True, some of my colleagues are wayward, says Mercy Aigbe|url=https://www.vanguardngr.com/2010/08/ture-some-of-my-colleagues-are-wayward-says-mercy-aigbe/|accessdate=14 April 2021}}</ref>
== Tiro ya gagwe ==
Mercy Aigbe o simolotse tiro ya gagwe ya go tshameka ka go tshameka mo dithelebisheneng tse di tumileng tsa thelebišene "[[Papa Ajasco"]]."<ref>{{Cite news|title=Mercy Aigbe, beautiful, talented actress|url=https://www.pulse.ng/entertainment/celebrities/womancrushwednesday-mercy-aigbe-beautiful-talented-actress/he22cr2|access-date=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302210836/https://www.pulse.ng/entertainment/celebrities/womancrushwednesday-mercy-aigbe-beautiful-talented-actress/he22cr2|archivedate=2 March 2021}}</ref> Ka 2006, Mercy o ne a tsenela indaseteri ya Nollywood ka botlalo mme a tshameka mo filiming e e mo tlisitseng mo leseding 'Ara,' e e dirilweng ke Remi Olupo kwa [[Ibadan,]] Oyo State.<ref>{{Cite web |title='I'll never do anything to jeopardize my marriage' -Mercy Aigbe {{!}} Encomium Magazine |url=https://encomium.ng/ill-never-do-anything-to-jeopardize-my-marriage-mercy-aigbe/ |access-date=14 April 2021}}</ref> O tlhamile sekolo sa "Mercy Aigbe Gentry School of Drama" ka 2026 .<ref>{{Cite web |date=4 August 2016 |title=Mercy Aigbe's drama school graduates first set of trained students |url=https://www.tvcontinental.tv/2016/08/04/mercy-aigbes-drama-school-graduates-first-set-trained-students/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018155132/https://www.tvcontinental.tv/2016/08/04/mercy-aigbes-drama-school-graduates-first-set-trained-students/ |archive-date=18 October 2019 |access-date=18 October 2018 |website=Television Continental}}</ref><ref>{{Cite web |last=Braimoh |first=Tobi |date=17 July 2016 |title=Mercy Aigbe Starts Her Own Film School |url=https://www.36ng.ng/2016/07/17/mercy-aigbe-starts-film-school/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122124929/https://www.36ng.ng/2016/07/17/mercy-aigbe-starts-film-school/ |archive-date=22 November 2022 |access-date=18 October 2018}}</ref>
In 2026, Mercy Aigbe starred in the romantic drama ''Everything Is New Again'', which premiered worldwide on 28 January and began screening in Nigerian and West African cinemas, drawing attention for its bold storytelling and Aigbe's compelling lead performance.<ref>{{Cite news|title=Mercy Aigbe stars in romantic new drama|url=https://thesun.ng/mercy-aigbe-stars-in-romantic-new-drama/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[The Sun (Nigeria)|The Sun]]|date=1 February 2026|access-date=8 February 2026}}</ref>
== Metswedi ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Batho ba ba tshelang]]
m4kvsyqafeudobgfxcjqswdt21am27k
Elizabeth Cardozo Barker
0
15330
55851
55779
2026-09-29T04:17:04Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55851
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=Elizabeth Cardozo Barker|image=Elizabeth Barker (13270158303).jpg|birth_date=Ngwaga wa 1900|birth_place=Washington D.C|death_date=Ngwanatsele a le masome mabedi le bone, ngwaga wa 1981|death_place=Hyannis, Massachusetts}}
'''Elizabeth Cardozo Barker''' (o o tshotsweng ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe a tlhokafala ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le motso) e ne e le motlhami wa Cardozo Sisters Hairstylists kwa Washington D.C.<ref>[https://hollisarchives.lib.harvard.edu/repositories/8/archival_objects/2485431 "Elizabeth Cardozo Barker. Transcript".] ''HOLLIS for Archival Discovery''. Retrieved 28 September 2026</ref><ref name=":1">[https://guides.library.harvard.edu/schlesinger_bwohp/biographies "Black Women Oral History Project Interviews, 1976–1981: Biographies". ''S'']''chlesinger Library on the History of Women in America research Guides''. Retrieved 28 September 2026</ref> Gape e ne e le tautona wa lekgotla la D.C Cosmetology.<ref name=":2">[https://www.washingtonpost.com/archive/local/1981/11/28/elizabeth-cardozo-barker-dies/9ca8c937-ef44-499f-b555-94ef4d7efff2/ "Elizabeth Cardozo Barker Dies".] ''Washington Post''. Retrieved 28 September 2026</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Elizabeth Cardozo Barker o tsholetswe kwa Washington, D.C., kwa a ntseng teng go fitlhelela a ithola tiro ka bogodi ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le masome a supa.<ref name=":2" /> O ne a botsolosiwa mo porojekeng ya Wome History Oral le batsalwa le ene, ebong Margaret Cardozo Holmes le Catherine Cardozo Lewis. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le borobabobedi, o ne a tlhama kompone ya Cardozo Sisters Hairstylists e ba neng ba e tlhakanetse.<ref name=":1" /><ref name=":3">Smith, Jessie (2017). ''[https://books.google.co.bw/books?id=uyw_DwAAQBAJ&q=Cardozo+Sisters+Hair+Stylists&pg=PA157&redir_esc=y Encyclopedia of African American Business: Updated and Revised Edition]'' (2nd ed.). ABC-CLIO. pp. 157–161. [[:en:ISBN|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1440850288|<bdi>978-1440850288</bdi>.]] Retrieved 28 September 2026</ref> Barker o ne a bereka e ;e mokwaledi kwa sekolong se segolwane sa ithutelo ditiro sa Howard University le e le mookamedi wa komponeng ya Liberty Life Insurance kwa Chicago. Barker o simolotse kompone ya meriri kwa ntlong ya gagwe mme morago ya gola go nna le mafelo a matlhano kwa Washington, D.C.<ref name=":3" /><ref name=":4">Cultural Tourism DC. "[https://web.archive.org/web/20190131193654/https://www.culturaltourismdc.org/portal/c/document_library/get_file?uuid=71dd837b-d28c-4ca1-985b-bf50a1eb6a8c&groupId=701982 Along the "Nile Valley""]. ''Lift Every Voice: Georgia Ave./Pleasant Plains Heritage Trail'': 13. Retrieved 28 September 2026</ref> Barker le motsalwa le ene Margaret Cardozo Holmes ba ne ba tsenelela meletlo ya dikgwebo go ithuta methale e mesha le go batla didirisiwa tsa kgwebo ya bone. Melao ya Jim Crow e ne e ka ba thibela go tsenelela meletlo e, mme basetsana ba ba ne ba bonala jaaka batho basweu.<ref name=":3" /> Ba ne ba rekisa dikgwebo tsa bone morago ga dingwaga di le masome a matlhano ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le borobabobedi. Elizabeth Cardozo Barker o ne a thapiwa go nna mo lekgotleng la D.C Cosmetology ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le boraro a diriwa tautona wa lone ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le bosupa. E ne e le leloko la lekgotla la baokamedi ba Small Business Development Center.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Ka maemo a le kgwebo ya gagwe e e atlegileng, o ne a lwela gore go seka ga nna le kgaogano ya batho ka lotso le mmala le go fedisiwa ga tlhaolele mo mohameng.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> O ithotse marapo ka bogosi kwa Osterville, Massachusetts ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa. Monna wa gagwe wa bobedi, Beltran Barker, o tlhokafetse ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le borobabongwe. Elizabeth o ne a tlhokafala ka ntlha ya go ema ga pelo ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le motso kwa sepateleng sa Cape Cod kwa Hyannis, Massachusetts.<ref name=":2" />
== Metswedi ==
4lz5dbs8c538vc1juxwdw0nn78jm5pk
Asma ya bongwana
0
15338
55805
2026-09-28T12:11:12Z
MomoTGM03
12504
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350825651|Childhood asthma]]"
55805
wikitext
text/x-wiki
'''Asma ya bana''' ke bolwetse jo bo sa foleng jwa go hema jo bo bakiwang ke go ruruga le go pitlagana ga ditsela tsa go hema, jo bo dirang gore go motho a nne le mathata a go hema, go hema ka bonako, go ngomoga pelo, mo sehubeng le go gotlhola. Go na le bana ba le dimilione di le 4.9 kwa US ba ba tshwereng ke[[Phupelo|asma]] . <ref>{{Cite web |title=Asthma in Children |url=https://aafa.org/asthma/living-with-asthma/asthma-in-children/#:~:text=Around%204.9%20million%20children%20in%20the%20United%20States%20have%20asthma.&text=Asthma%20is%20one%20of%20the,causes%20for%20missed%20school%20days. |website=Asthma and Allergy Foundation of America}}</ref> Go thata go lemoga fa ngwana a na le bolwetse jwa asma fa a na le dingwaga tse di kwa tlase ga tse 6. Go ka nna le dilo tse dintsi tse di ka dirang gore motho a nne le asma fa a sa le ngwana tse di jaaka dijini, dialeji, le malwetse a a bakwang ke megare. <ref>{{Cite web |title=Asthma Causes & Risk Factors |url=https://www.lung.org/lung-health-diseases/lung-disease-lookup/asthma/learn-about-asthma/what-causes-asthma#:~:text=The%20most%20common%20factors%20for,industrial%20dusts%20in%20the%20workplace. |website=American Lung Association}}</ref> Bana ba tlhaselwa thata ke dilo tse di mo tikologong tse di dirang gore ba nne le asma ka ntlha ya thulaganyo ya bone ya go hema, go hema ka bonako le go tshwaediwa thata ke dilo tse di kgotlelang mowa kwa ntle fa ba tshameka le fa ba ke kwa sekolong. Asma ya bana e amangwa le dilo tse di farologaneng tse di ka dirang gore motho a nne le yone tse di jaaka kgotlelo [[Kgotlelego ya mowa|ya mowa]], dilo tse di bakang aleji le botlhole jo bo mo ntlong. Mo godimo ga moo, mabaka a loago a a jaaka boleng jwa matlo, phitlhelelo ya tlhokomelo ya boitekanelo, le maemo a itsholelo le ikonomi a ka tlhotlheletsa go anama le ditlamorago. <ref>{{Cite journal |last=Grant |first=Torie |date=2022 |title=Asthma and the Social Determinants of Health |journal=Ann Allergy Asthma Immunol |volume=128 |issue=1 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.anai.2021.10.002 |pmc=8671352 |pmid=34673220}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Holden |first=Karl A. |last2=Hawcutt |first2=Daniel B. |last3=Sinha |first3=Ian P. |date=2025-03-08 |title=Socioeconomic determinants of outcomes in childhood asthma |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1526054225000284 |journal=Paediatric Respiratory Reviews |doi=10.1016/j.prrv.2025.03.001 |issn=1526-0542 |url-access=subscription}}</ref>
Ditlhaselo tsa asma di bakwa ke ditshwaetsego, lerole, kgatelelo ya mogopolo le ya mmele, kgotsa go ikatisa thata. <ref>{{Cite journal |last=Wypych-Ślusarska |first=A |date=2022 |title=Respiratory Symptoms, Allergies, and Environmental Exposures in Children with and without Asthma |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=18 |doi=10.3390/ijerph191811180 |pmc=9517590 |pmid=36141448 |doi-access=free |article-number=11180}}</ref> Ditlhaselo tseno di ka nna tsa tlhoka gore ngaka e tsenelele kgotsa a robadiwe kwa bookelong. Go lemoga bolwetse jono go sa le gale, go tsaya dikgato tsa go bo thibela le maano a a atlegileng a go laola bolwetse jwa asma go ka tokafatsa boitekanelo jwa ngwana thata le go fokotsa go tlhaselwa ga gagwe kgapetsakgapetsa. Maiteko a a tswelelang a boitekanelo a setšhaba a tlhomile mogopolo mo go fokotseng go anama ga asma mo baneng ka thuto, melawana e e tokafaditsweng ya boleng jwa mowa, ditogamaano tsa taolo ya tikologo, le phitlhelelo e e atolositsweng ya tlhokomelo ya boitekanelo . <ref>{{Cite journal |last=Mirabelli |first=Maria |date=2024 |title=CDC's National Asthma Control Program: Public Health Actions to Reduce the Burden of Asthma |url=https://www.cdc.gov/pcd/issues/2024/24_0344.htm |journal=Preventing Chronic Disease |volume=21 |pages=E73 |doi=10.5888/pcd21.240344 |pmc=11451571 |pmid=39298794}}</ref>
== Di-allergen tse di dirisiwang mo diphaposing tse di kwa teng e le selo se se bakang kotsi ==
Matshwal a asma mo baneng a amanngwa le go tsenwa ke dilo tse di bakang kgatelelo ya maikutlo mo tikolong jaaka di-allergen le dilo tse di kgotlelang mowa. <ref>{{Cite journal |last=Fabian |first=M |date=2012 |title=The effects of indoor environmental exposures on pediatric asthma: a discrete event simulation model |journal=Environmental Health |volume=11 |issue=66 |page=66 |bibcode=2012EnvHe..11...66F |doi=10.1186/1476-069X-11-66 |pmc=3527278 |pmid=22989068 |doi-access=free}}</ref> Dilo tse di bakang di-allergen tse di tlwaelegileng mo malapeng tse di dirang gore motho a nne le matshwao a bolwetse jwa asma di akaretsa ditshenekegi tsa lerole, mouta, mantle a dikgofa , letlalo la diruiwa tsa mo gae le di-allergen tsa dikokwana-hloko. Ditshekenegi tsa lerole tse di fitlhelwang mo malaong, mo dikhapeteng le mo dilong tse di manegilweng mo matlong ke tsone tse gantsi di bakang bolwetse jwa asma mo mafelong a tsididi. Diporoteine tse di fitlhelwang mo matheong a dikolotsana , mo mantleng le mo dikarolong tsa mmele le tsone di ka baka asma. Dipatlisiso di bontsha gore go tshwaediwa ke dikgofa le go tsenwa ke tsone go ile ga amanngwa le koketsego ya go tsenngwa mo bookelong ke maemo a tshoganyetso a a amanang le asma. <ref>{{Cite journal |last=Maciag |first=M |date=2021 |title=Update on indoor allergens and their impact on pediatric asthma |journal=Ann Allergy Asthma Immunol |volume=128 |issue=6 |pages=652–658 |doi=10.1016/j.anai.2022.02.009 |pmc=9149060 |pmid=35227902}}</ref>
4nrf8nowfm3yidcejvnq6tt3di4eg6z
Veins and arteries
0
15339
55806
2026-09-28T12:22:08Z
IntergratedLearning
12501
Created page with "[[Setshwantsho:Blood vessels-en.svg|thumb|ditshika tsa madi]] Ditshika(Veins) ke epe ya ditšhupu tse di bopang karolo ya thulaganyo ya go tsamaya ga madi mo mmeleng, tse mo maemong a mantsi di rwalang madi a a feletsweng ke okosejene go ya kwa pelong.Ditshika(Arteries)epe ya ditšhupu tse di nang le mabota a mesifa tse di bopang karolo ya thulaganyo ya go tsamaya ga madi e ka yone madi (bogolo jang a a tsentsweng okosejene) a fetisiwang go tswa mo pelong go ya kwa dikar..."
55806
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Blood vessels-en.svg|thumb|ditshika tsa madi]]
Ditshika(Veins) ke epe ya ditšhupu tse di bopang karolo ya thulaganyo ya go tsamaya ga madi mo mmeleng, tse mo maemong a mantsi di rwalang madi a a feletsweng ke okosejene go ya kwa pelong.Ditshika(Arteries)epe ya ditšhupu tse di nang le mabota a mesifa tse di bopang karolo ya thulaganyo ya go tsamaya ga madi e ka yone madi (bogolo jang a a tsentsweng okosejene) a fetisiwang go tswa mo pelong go ya kwa dikarolong tsotlhe tsa mmele.<ref>science query</ref>Pharologanyo fa gare ga bobedi jono ke gore ditshika(Veins) di rwala madi kgakala le pelo ka fa tlase ga kgatelelo e e kwa godimo, fa ditshika(Arteries) tsone di busetsa madi kwa pelong, gantsi di dirisa dibelofo go thibela gore a se ka a boela morago.<ref>microbe notes</ref>
'''Tiro ya ditshika:'''
* Ditshika(Arteries) di tsamaisa madi go tswa mo pelong go ya kwa dithishung tsa mmele, gantsi di rwala madi a a nang le okosejene e ntsi, kwantle ga ditshika tsa makgwafo tse di rwalang madi a a senang okosejene go ya kwa mafatlheng go ya kwa mafatlheng gore a nne le okosejene.
* Ditshika(Veins) di rwala madi go ya kwa pelong, gantsi di se na okosejene, kwa ntle ga ditshika tsa makgwafo tse di rwalang madi a a nang le okosejene go tswa kwa mafatlheng go boela kwa pelong .
* Ditshika(Arteries) ke karolo ya thulaganyo ya kgatelelo e e kwa godimo, fa ditshika(Veins) tsone di dira ka fa tlase ga kgatelelo e e kwa tlase mme di ikaegile ka dibelefo le go ngotlega ga mesifa e e di dikologileng go tsamaisa madi .<ref>Encyclopedia Britannica</ref>
'''Kelelo ya madi le kgatelelo:'''
* Madi a tsamaya ka bonako mo ditshikaneng ka ntlha ya kgatelelo e e kwa godimo e e tswang mo tirong ya go pompa ya pelo. Ditshika di rwala madi ka iketlo mme di tshwanetse go fenya maatlakgogedi, segolobogolo mo dintlheng tse di kwa tlase, ke ka moo dibelofo di leng botlhokwa .
[[Setshwantsho:Thigh arteries.png|thumb|Ditshika tsa serope.]]
* Ditshika di itaya fa pelo e itaya nako le nako, ke ka moo go itaya ga pelo go ka utlwiwang mo ditshikaneng mme e seng mo ditshikaneng .
f01igv12tnpzzwvwi9cbfotr66qmnr3
Mango
0
15340
55807
2026-09-28T12:29:01Z
Pando12
12485
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375621235|Mango]]"
55807
wikitext
text/x-wiki
ebkbve5xjd1hn02x00t0zqtqmkc1hap
55808
55807
2026-09-28T12:29:07Z
Quinlan83
8576
Requesting deletion
55808
wikitext
text/x-wiki
{{delete|Test page}}
jghpwmpmbo7re4w6miuc2twgzjeubnt
Foritšhi
0
15341
55809
2026-09-28T12:31:41Z
Pando12
12485
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370339781|Refrigerator]]"
55809
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
13dl3dtpvjl536y40mmssee2nis1kr3
55810
55809
2026-09-28T12:31:47Z
Quinlan83
8576
Requesting deletion
55810
wikitext
text/x-wiki
{{delete|Test page}}
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
43whw5spcyeh25psrwapsdyhfrrbrhv
Baesekele
0
15342
55812
2026-09-28T12:36:31Z
Pando12
12485
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375091239|Bicycle]]"
55812
wikitext
text/x-wiki
ebkbve5xjd1hn02x00t0zqtqmkc1hap
55813
55812
2026-09-28T12:36:45Z
Quinlan83
8576
Requesting deletion
55813
wikitext
text/x-wiki
{{delete|Empty page}}
kqsb71vnjf1rpaeugs1bgr4hcir2z16
Juanita Jennings
0
15343
55816
2026-09-28T14:00:51Z
Deborah Tjituka
11380
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375723838|Juanita Jennings]]"
55816
wikitext
text/x-wiki
'''Juanita Jennings''' ke modiragatsi wa Moamerika, yo o itsegeng ka dikarolo tsa gagwe mo thelebisheneng. O itsege ka go tshameka karolo ya ga Edna mo motsweding wa [[TBS]] wa ''[[Meet the Browns]]'', Ruby Jones motsweding wa [[Fox]] wa ''Star'', le ya ga Nana Mama mo Cross .
== Tiro ya gagwe ==
Jennings o ne a gapa 1994 seetsele sa [[CableACE]] ya motshameki wa tlhwatlhwa mo filliming ka karolo ya [[Laurel Avenue]].<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Meet the Browns – Juanita Jennings |url=http://www.tbs.com/stories/story/0,,161830,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231112628/http://www.tbs.com/stories/story/0,,161830,00.html |archive-date=December 31, 2013 |access-date=December 12, 2012 |website=TBS}}</ref> O ne a tshameka mo mananeong a mantsi a thelebišene, go akaretsa [[The Fresh Prince of Bel-Air]], Ellen, [[Chicago Hope]], 7th Heaven, Touched by an Angel, [[The Practice]], Soul Food le Justified. O ne a tshameka karolo ya ga Rose Maxson mo kgwebong ya South Coast Repertory ya August Wilson's Fences.<ref>{{Cite web |title=Charlie Robinson, Juanita Jennings, et al. Set for South Coast Rep's Fences | TheaterMania |url=https://www.theatermania.com/los-angeles-theater/news/charlie-robinson-juanita-jennings-et-al-set-for-so_23897.html |website=www.theatermania.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jones |first=Kenneth |date=January 22, 2010 |title=Charlie Robinson Stars in South Coast Rep Fences Beginning Jan. 22 |url=http://www.playbill.com/article/charlie-robinson-stars-in-south-coast-rep-fences-beginning-jan-22-com-165153 |website=Playbill}}</ref>
Jennings o itsege thata ka go tshameka karolo ya gagwe mo the TBS sitcom [[Meet the Browns]] e le Edna Barnes, e a neng a tshameka mo go yone go tloga ka 2009 go fitlha ka 2011. O ne a na le ditiro tse di tlhagelelang mo The Division, [[The Bold and the Beautiful]] le go feta mo Fox primetime soap opera Star go tloga ka 2017 go fitlha ka 2019. Ka ngwaga wa 2019, o ne a nna le seabe mo terameng ya semolao ya USA Network ya Pearson le terama ya [[Oprah Winfrey Network]] ya [[David Makes Man]].<ref>{{Cite web |last=Petski |first=Denise |date=October 25, 2018 |title=OWN's 'David Makes Man' Adds Ten To Cast |url=https://deadline.com/2018/10/owns-david-makes-man-cast-trace-lysette-lela-rochon-1202489601/}}</ref> Go simolola ka 2024, o tlhageletse jaaka Regina "Nana Mama" Cross mo terameng ya bosenyi ya Prime Video ya Cross, e e theilweng mo dibukeng tsa ga [[James Patterson]].
== Metswedi ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Batho ba ba tshelang]]
5uxcnix1t06xuoq54ni1aut1d14fmrx
Difofane tsa Bokonebophirima
0
15344
55819
2026-09-28T15:33:04Z
Pando12
12485
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375813423|Northwest Airlines]]"
55819
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
r8lc5u048qnnfkxxi30uxbllz2cqcvn
Sfiso Ncwane
0
15345
55821
2026-09-28T17:29:22Z
Reagoleboga
10854
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356033371|Sfiso Ncwane]]"
55821
wikitext
text/x-wiki
Sfiso Ncwane (April 21, 1979 December 5, 2016) e ne e le moopedi wa Aforika Borwa le motlhami.
Ka 1997, Ncwane o ne a tsena mo setlhopheng sa mmino sa kwa Mlazi se se bidiwang New Edition, a na le moopedi Ntombifuthi Mntambo le moropa Skhumbuzo Gumede. Ncwane o ne gape a tsenela setlhopha sa mmino se se bidiwang 'One Touch', se se eteletsweng pele ke mopalami wa dipina Rre Joe Gcabashe le ba tshameka dikhiboutu: Sikhona Gumede le Senzo Sabela.
Ncwane o ne a saena tumalano ya rekoto le Bula Music mme a golola alebamo ya gagwe ya ntlha ya studio Makadunyiswe ka 2001.
Kwa moletlong wa bo 20 wa Mzansi Gospel Awards, Ncwane o ne a gapa dikgele tse pedi, Best Praise Album of the Year le Worship Album of the Year. Pina ya gagwe, Kulungile Baba, e ne ya netefadiwa 3× platinum mo Afrika Borwa ka thekiso ya dikhopi di le 350 000, mme o ne a gapa rekoto ya ngwaga kwa moletlong wa bo 19 wa South African Music Awards. O ne gape a tlhophiwa mo Crown Gospel Awards Song of the Year ya SABC. Ka 5 Phukwi 2016, alebamo ya gagwe ya bofelo, Wethembekile Baba, e ne ya gololwa mo Afrika Borwa.
== Loso ==
Ka 4 Sedimonthole 2016, Ncwane o ne a isiwa kwa bookelong jwa Life Fourways, Johannesburg. Fa a le koo, o ne a tlhokafala a na le dingwaga di le 37. Lebaka la loso lwa gagwe le ne la begwa e le go palelwa ke go bereka ga diphilo mo go neng ga dira gore moopedi yono wa mmino wa gospel yo o neng a gapa sekgele a swe a sa le mosha.
== Tiro ya go thusa ba bangwe ==
O simolotse mokgatlho wa dithuso o o bidiwang Sfiso Ncwane Bursary Foundation, o o abelang bana ba kwa magaeng diaparo tsa sekolo.
== Philanthropy ==
* Ayanda Ncwane (2018). ''For the Love of Sfiso Ncwane'' Kindle Edition, Izani Publishing,
== Dipina tsa mmino ==
=== Alebamo ===
* Makadunyiswe (2001)
* Inombolo Yase Zulwini (2002)
* Umkhuleko (2003)
* S'fiso (2004)
* Best Of S'Fiso (2005)
* Baba Ngiyabonga (2006)
* Uyisiphephelo Sami (2008)
* Baba Ngiyavuma (2009)
* Kulungile Baba (2010)
* Vula Amasango (2011)
* Kulungile Baba Live (2013)
* Bayede Baba (2014)
* Ithemba [feat with beast] (2015)
* Wethembekile Baba (2016)
* Live at ICC Part 2 (2017)
== Metswedi ==
[[Karolo:Pages using infobox musical artist with associated acts]]
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Sfiso Ncwane]]
qnfccajwuq8rr4985a12in8hlutgzvq
55826
55821
2026-09-28T18:11:37Z
Reagoleboga
10854
add
55826
wikitext
text/x-wiki
== '''Sfiso Ncwane''' ==
Sfiso Ncwane (April 21, 1979 December 5, 2016) e ne e le moopedi wa Aforika Borwa le motlhami.<ref>https://businessreport.co.za/entertainment/celebrity-news/2016-12-09-sfiso-ncwane-funeral-details-released/</ref>
Ka 1997, Ncwane o ne a tsena mo setlhopheng sa mmino sa kwa Mlazi se se bidiwang New Edition, a na le moopedi Ntombifuthi Mntambo le moropa Skhumbuzo Gumede. Ncwane o ne gape a tsenela setlhopha sa mmino se se bidiwang 'One Touch', se se eteletsweng pele ke mopalami wa dipina Rre Joe Gcabashe le ba tshameka dikhiboutu: Sikhona Gumede le Senzo Sabela.<ref>https://www.magzter.com/sv/stories/2494/256696/5a3b8ec89a870</ref>
Ncwane o ne a saena tumalano ya rekoto le Bula Music mme a golola alebamo ya gagwe ya ntlha ya studio Makadunyiswe ka 2001.
Kwa moletlong wa bo 20 wa Mzansi Gospel Awards, Ncwane o ne a gapa dikgele tse pedi, Best Praise Album of the Year le Worship Album of the Year. Pina ya gagwe, Kulungile Baba, e ne ya netefadiwa 3× platinum mo Aforika Borwa ka thekiso ya dikhopi di le 350 000, mme o ne a gapa rekoto ya ngwaga kwa moletlong wa bo 19 wa South African Music Awards. O ne gape a tlhophiwa mo Crown Gospel Awards Song of the Year ya SABC. Ka 5 Phukwi 2016, alebamo ya gagwe ya bofelo, Wethembekile Baba, e ne ya gololwa mo Aforika Borwa.<ref>https://www.sowetan.co.za/entertainment/2016-04-14-sfiso-ncwane-pledges-to-restore-hometown-school/</ref>
== Loso ==
Ka 4 Sedimonthole 2016, Ncwane o ne a isiwa kwa bookelong jwa Life Fourways, Johannesburg. Fa a le koo, o ne a tlhokafala a na le dingwaga di le 37.<ref>https://www.polity.org.za/article/sa-committee-saddened-by-passing-of-sfiso-ncwane-2016-12-06</ref> Lebaka la loso lwa gagwe le ne la begwa e le go palelwa ke go bereka ga diphilo mo go neng ga dira gore moopedi yono wa mmino wa gospel yo o neng a gapa sekgele a swe a sa le mosha.<ref>https://ifp.org.za/newsroom/ifp-mourns-death-sfiso-ncwane/</ref>
== Tiro ya go thusa ba bangwe ==
O simolotse mokgatlho wa dithuso o o bidiwang Sfiso Ncwane Bursary Foundation, o o abelang bana ba kwa magaeng diaparo tsa sekolo.
== Philanthropy ==
* Ayanda Ncwane (2018). ''For the Love of Sfiso Ncwane'' Kindle Edition, Izani Publishing.
== Dipina tsa mmino ==
=== Alebamo ===
* Makadunyiswe (2001)
* Inombolo Yase Zulwini (2002)
* Umkhuleko (2003)
* S'fiso (2004)
* Best Of S'Fiso (2005)
* Baba Ngiyabonga (2006)
* Uyisiphephelo Sami (2008)
* Baba Ngiyavuma (2009)
* Kulungile Baba (2010)
* Vula Amasango (2011)
* Kulungile Baba Live (2013)
* Bayede Baba (2014)
* Ithemba [feat with beast] (2015)
* Wethembekile Baba (2016)
* Live at ICC Part 2 (2017)
== Metswedi ==
[[Karolo:Pages using infobox musical artist with associated acts]]
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Sfiso Ncwane]]
eszwm9x5b6bxqdgli99m1n9k9jl4xkv
55827
55826
2026-09-28T18:12:29Z
Reagoleboga
10854
added information
55827
wikitext
text/x-wiki
== '''Sfiso Ncwane''' ==
[[Sfiso Ncwane]] (April 21, 1979 December 5, 2016) e ne e le moopedi wa Aforika Borwa le motlhami.<ref>https://businessreport.co.za/entertainment/celebrity-news/2016-12-09-sfiso-ncwane-funeral-details-released/</ref>
Ka 1997, Ncwane o ne a tsena mo setlhopheng sa mmino sa kwa Mlazi se se bidiwang New Edition, a na le moopedi Ntombifuthi Mntambo le moropa Skhumbuzo Gumede. Ncwane o ne gape a tsenela setlhopha sa mmino se se bidiwang 'One Touch', se se eteletsweng pele ke mopalami wa dipina Rre Joe Gcabashe le ba tshameka dikhiboutu: Sikhona Gumede le Senzo Sabela.<ref>https://www.magzter.com/sv/stories/2494/256696/5a3b8ec89a870</ref>
Ncwane o ne a saena tumalano ya rekoto le Bula Music mme a golola alebamo ya gagwe ya ntlha ya studio Makadunyiswe ka 2001.
Kwa moletlong wa bo 20 wa Mzansi Gospel Awards, Ncwane o ne a gapa dikgele tse pedi, Best Praise Album of the Year le Worship Album of the Year. Pina ya gagwe, Kulungile Baba, e ne ya netefadiwa 3× platinum mo [[Aforika Borwa]] ka thekiso ya dikhopi di le 350 000, mme o ne a gapa rekoto ya ngwaga kwa moletlong wa bo 19 wa South African Music Awards. O ne gape a tlhophiwa mo Crown Gospel Awards Song of the Year ya SABC. Ka 5 Phukwi 2016, alebamo ya gagwe ya bofelo, Wethembekile Baba, e ne ya gololwa mo Aforika Borwa.<ref>https://www.sowetan.co.za/entertainment/2016-04-14-sfiso-ncwane-pledges-to-restore-hometown-school/</ref>
== Loso ==
Ka 4 Sedimonthole 2016, Ncwane o ne a isiwa kwa bookelong jwa Life Fourways, Johannesburg. Fa a le koo, o ne a tlhokafala a na le dingwaga di le 37.<ref>https://www.polity.org.za/article/sa-committee-saddened-by-passing-of-sfiso-ncwane-2016-12-06</ref> Lebaka la loso lwa gagwe le ne la begwa e le go palelwa ke go bereka ga diphilo mo go neng ga dira gore moopedi yono wa mmino wa gospel yo o neng a gapa sekgele a swe a sa le mosha.<ref>https://ifp.org.za/newsroom/ifp-mourns-death-sfiso-ncwane/</ref>
== Tiro ya go thusa ba bangwe ==
O simolotse mokgatlho wa dithuso o o bidiwang Sfiso Ncwane Bursary Foundation, o o abelang bana ba kwa magaeng diaparo tsa sekolo.
== Philanthropy ==
* Ayanda Ncwane (2018). ''For the Love of Sfiso Ncwane'' Kindle Edition, Izani Publishing.
== Dipina tsa mmino ==
=== Alebamo ===
* Makadunyiswe (2001)
* Inombolo Yase Zulwini (2002)
* Umkhuleko (2003)
* S'fiso (2004)
* Best Of S'Fiso (2005)
* Baba Ngiyabonga (2006)
* Uyisiphephelo Sami (2008)
* Baba Ngiyavuma (2009)
* Kulungile Baba (2010)
* Vula Amasango (2011)
* Kulungile Baba Live (2013)
* Bayede Baba (2014)
* Ithemba [feat with beast] (2015)
* Wethembekile Baba (2016)
* Live at ICC Part 2 (2017)
== Metswedi ==
[[Karolo:Pages using infobox musical artist with associated acts]]
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Sfiso Ncwane]]
gg8e84xy9ku2ax85uepzp8thm0mht4e
Batho ba Basotho
0
15346
55825
2026-09-28T18:06:23Z
Reagoleboga
10854
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365199374|Sotho people]]"
55825
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="7" |Sotho people
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div><span title="Somali-language text">''Basotho''</span></div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Flag_of_Lesotho.svg|border|frameless]]<div class="infobox-caption">[[Flag of Lesotho]]</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Basotho_Tribal_Horsemen_-Folk_Ways.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">Basotho horsemen</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<abbr title="circa">c.</abbr> '''7,254,315''' (2023 est.)
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="South Africa"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]</span>
| class="infobox-data" |5,103,205
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Lesotho"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Lesotho.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Lesotho]]</span>
| class="infobox-data" |2,130,110
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Botswana"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Botswana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Botswana]]</span>
| class="infobox-data" |11,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Eswatini"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Eswatini.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Eswatini]]</span>
| class="infobox-data" |6,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Namibia"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Namibia.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Namibia]]</span>
| class="infobox-data" |4,000
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Sesotho|Sotho language]] <br /><br /> [[Xhosa language|IsiXhosa]], [[Zulu language|IsiZulu]], [[English language|English]], [[Afrikaans]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity]], [[Modimo]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Pedi people]], [[Tswana people]] and [[Lozi people]], [[San people]], [[Phuthi people]], [[Thembu people]]
|}
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>Basotho (/bæˈsuːtuː/), gape ba itsiwe jaaka Basotho (/ˈsuːtuː/), ke morafe wa Basotho-Tswana o o tlholegang mo Borwa jwa Aforika. Ba nna thata kwa Lesotho, Aforika Borwa, Botswana le Namibia.
Go dumelwa fa bagologolwane ba Basotho ba tlholegile kwa Bokonebotlhaba jwa Aforika, mme ba fudugetse kwa borwa ka ngwagakgolo wa botlhano AD. Batho ba Basotho ba ile ba ikgaoganya ka merafe e e farologaneng ka nako e telele ka ntlha ya Mfecane (ditlhabano le go fuduga go go diragetseng mo ngwagakgolong wa bo19) le bokoloniale.
Maborithane le Maburu (ditlogolwana tsa MaDutch) ba ne ba kgaoganya lefatshe la Basotho magareng ga bone kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bo19. Lesotho e ne ya tlhamiwa ke bajaki ka ngwaga wa 1869 ka tumelano ya Aliwal North morago ga kgotlhang ya lefatshe le Moshoeshoe I, kgosi ya Sothos Borwa.
Boitshupo jwa Basotho ba Borwa jwa Lesotho bo tlhageletse go tswa mo tlhamong ya Lesotho ke Maborithane morago ga gore Maborithane a fenye Moshoeshoe I mo Ntweng ya Boraro ya Basotho ka 1868 mme o ne a kopa tshireletso go Maborithane. Bangwe ba ba buang Sesotho sa Borwa ba ba neng ba se karolo ya bogosi jwa ga Moshoeshoe fa a ne a kopanya bangwe ba merafe ya bone ba nna kwa Gauteng, fa bangwe ba fitlhelwa kwa bophirima jwa KwaZulu-Natal, bokone jwa Kapa Botlhaba le bontsi jwa porofense ya Free State.
== Hisetori ==
=== Hisetori ya kwa tshimologong ===
Setšhaba sa Basotho ke motswako wa merafe e e buang Se-Bantu e e neng ya kopana le batho ba Ba-San ba ba neng ba setse ba nna mo Borwa jwa Aforika fa ba ne ba goroga koo. Batho ba ba neng ba bua se-Bantu ba ne ba nna mo go se jaanong e leng Aforika Borwa ka 1500 CE. Go dumelwa fa go kgaogana le Batswana go diragetse ka lekgolo la bo 14 la dingwaga. Batho bangwe ba Basotho ba ne ba kgaogana le BaNguni fa ba bangwe ba ne ba tsenngwa mo go ageng morafe wa BaNguni. Mo ngwagakgolong wa bo16, go dira tshipi go ne go setse go tlhomame mo baaging ba Basotho mmogo le baagisani ba bona ba BaNguni. Basotho ba ne ba ikemetse ka bobona mme ba ne ba itlhaotse go fitlha ka nako e mo go yona ba neng ba dira kgwebo le dikgaolo tse di kwa bokone jwa nagagae ya bone ka dikgolagano tsa kwa ntle tse di tlhalosiwang jaaka "Sporadic and Marginal". Ka bonnye lekgolo la bo 17 la dingwaga metseletsele ya magosi a Basotho a ne a akaretsa karolo ya borwa jwa boalo jwa Afrika (e jaanong e leng Porofense ya Free State le dikarolo tsa Gauteng), le Bokone Bophirima. Setšhaba sa Basotho se ne se sa tsepamisiwa thata, mme se rulagantswe go ya ka di-kraal, kgotsa merafe e e atolositsweng, mongwe le mongwe wa yona o ne a busiwa ke moeteledipele wa gagwe. Dikgosana di ne tsa kopanngwa go nna makgotla a a sa utlwaneng.
=== Lekgolo la bo19 la dingwaga ===
Ka dingwaga tsa bo1820, batshabi go tswa kwa kgolong ya MaZulu ka fa tlase ga Shaka[6] ba ne ba kopana le batho ba Basotho ba ba neng ba nna kwa godimo. Ka 1823, kgatelelo e ne ya dira gore setlhopha sengwe sa Ba-Basotho, e leng Ba-Kololo, ba fudugele kwa bokone. Ba ne ba fetela ka kwa ga Mokgatšha wa Okavango le go kgabaganya Noka ya Zambezi go ya kwa Barotseland, (e jaanong e leng karolo ya Zambia, Angola, Zimbabwe, Botswana, le Namibia). Ka 1845, Ba-Kololo ba ne ba gapa Barotseland.
Mo e ka nnang ka nako e e tshwanang, Maburu a ne a simolola go tsenelela mo nageng ya Basotho. Morago ga Cape Colony e ne ya neelwa Boritane kwa bokhutlong jwa Dintwa tsa ga Napoleon, balemirui ba le bantsi ba ne ba tlhopha go tlogela kolone ya pele ya Dutch mo Great Trek. Ba ne ba fudugela kwa mafelong a a kwa tengteng ga naga, koo kgabagare ba neng ba tlhoma dipuso tse di ikemetseng.
Ka nako ya ditlhabololo tse, Moshoeshoe I ka botswerere le ka thulaganyo o ne a kopanya lekgotla la Basotho le merafe ya Nguni ba ba neng ba nna koo go nna se se neng se tla nna naga ya segompieno ya Lesotho kwa borwa jwa highveld. O ne a galalediwa lefatshe ka bophara jaaka morutabana yo o nang le bokgoni le moitseanape, o ne a bopa ditlhopha tsa batshabi tse di farologaneng tse di neng di tshaba kwa Difaqane go nna setšhaba se se kopaneng. Boeteledipele jwa gagwe bo ne jwa letla merafe e mennye ya Basotho e e neng e mo dikaganyeditse go batla tshireletso ya gagwe e e letlang morafe o monnye go falola dikgoreletsi tse di sentseng magosi a mangwe a selegae a Aforika Borwa mo ngwagakgolong wa bo 19, jaaka Zulu Mfecane, katoloso ya kwa teng ga Voortrekkers le maano a Ofisi ya Bokoloniale.
Ka 1822, Moshoeshoe o ne a tlhoma motsemoshate kwa Butha-Buthe, thaba e e neng e ka sirelediwa bonolo kwa bokone jwa dithaba tsa Drakensberg, ka jalo a thaya motheo wa Bogosi jwa Lesotho. Moragonyana motsemogolo wa gagwe o ne wa fudusediwa kwa Thaba Bosiu.
Moshoeshoe o ne a rotloetsa tiro ya borongwa ya Sefora mo bogosing jwa gagwe go itebaganya le ditlhopha tsa Voortrekker tse di neng di tlhasela. Barongwa ba ba neng ba rometswe ke Mokgatlho wa Barongwa wa Baefangele wa Paris ba ne ba naya Kgosi kgakololo ka dikgang tsa dinaga di sele e bile ba ne ba thusa go reka dibetsa tsa segompieno.
Kwa ntle ga go dira jaaka badiredi ba puso, barongwa (segolo Casalis le Arbousset) ba ne ba tshameka karolo e e botlhokwa mo go tlhomeng mopeleto wa Sesotho le go gatisa didiriswa tsa puo ya Sesotho magareng ga 1837 le 1855. Thanolo ya ntlha ya Baebele ya Sesotho e ne ya tlhaga ka 1878.
Ka 1868, morago ga go latlhegelwa ke mafelo a a kwa tlase a bophirima go tswa go Maburu ka nako ya Ntwa ya Basotho ya Free State, Moshoeshoe o ne a atlega go ikuela go Kgosigadi Victoria go goeletsa Basutoland (Lesotho ya segompieno) go nna protectorate ya Boritane. Ka jalo, tsamaiso ya Borithane e ne ya tlhongwa kwa Maseru, lefelo la motsemogolo wa ga jaana wa Lesotho. Dikgosana tsa lefelo leo di ne di na le taolo mo dikgannyeng tsa selegae, fa Boritane yone e ne e ikarabelela mo dikgannyeng tsa dinaga di sele le mo go sireletseng naga ya yone.
Ka 1869, Ba Brithani ba ne ba tshegetsa thulaganyo ya go lekanyetsa melelwane ya Basutoland. Le fa merafe e mentsi e ne e na le naga mo Basutoland, palo e kgolo ya batho ba ba buang Sesotho ba ne ba nna mo mafelong a a abetsweng Orange Free State, e leng repaboliki ya Voortrekker e e neng e le mo molelwaneng wa bogosi jwa Basotho. Kgosi Moshoeshoe o ne a tlhokafala dingwaga di le pedi morago ga moo ka 1870, morago ga ntwa, mme a fitlhwa kwa setlhoeng sa Thaba Bosiu.
=== Lekgolo la bo20 la dingwaga ===
[[File:Sotho_man.jpg|alt=|left|thumb|242x242px|Monna o aperemodianywe]]
Tshireletso ya Brithane e ne ya netefatsa gore maiteko a a neng a dirwa ke Orange Free State, mme moragonyana ke Rephaboliki ya Aforika Borwa, go tsaya karolo kgotsa Basutoland yotlhe a ne a retelelwa. Ka 1966, Basutoland e ne ya bona boipuso jwa yone go tswa kwa Boritane, ya nna Bogosi jwa Lesotho.
Sesotho se buiwa thata go ralala karolo ya kontinente ka ntlha ya go fuduga ga batho go tswa mo nageng go ya kwa go e nngwe. Go tsena mo ikonoming ya madi, banna ba Lesotho gantsi ba ne ba fudugela kwa ditoropong tse dikgolo mo Aforika Borwa go batla tiro mo intasetering ya meepo. Badiri ba batswakwa go tswa kwa Free State le Lesotho ka jalo ba ne ba thusa go anamisa Sesotho kwa mafelong a ditoropo tsa Aforika Borwa. Go dumelanwa ka kakaretso gore tiro ya go fuduga e ne ya senya botshelo jwa lelapa la bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ka gonne bagolo (bontsi jwa banna) ba ne ba patelesega go tlogela malapa a bone kwa morago kwa metseng e e humanegileng fa ba ne ba thapilwe kwa ditoropong tse di kgakala.
Maiteko a puso ya tlhaolele a go pateletsa batho ba ba buang Sesotho gore ba fudugele kwa mafelong a a rileng ga a ka a nna le tlhotlheletso e e kalo mo mekgweng ya bone ya go nna. Palo e kgolo ya badiri e ne ya tswelela go tlogela mafelo a setso a go nna ga bantsho. Basadi ba ne ba rata go dira jaaka badiri ba temothuo kgotsa ba mo gae fa banna bone ba ne ba bona ditiro mo lephateng la meepo.
Mo ntlheng ya bodumedi, seabe se segolo se barongwa ba Bakeresete ba nnileng le sone mo go thuseng Moshoeshoe I go tlhomamisa bogosi jwa gagwe se thusitse go tlhomamisa gore Basotho ba sokologela mo Bokereseteng. Gompieno, bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ba latela mofuta mongwe wa Bokeresete o o kopanyang dilo dingwe tsa ditumelo tsa setso tsa Bokeresete le ditumelo tsa lefelo leo tse di neng di le teng pele ga tsa Bophirima. Modimo ("Modimo") o tsewa e le motho yo o kwa godimo ga botlhe yo batho ba ka se kang ba kgona go mo atamela. Borraetsho ba bonwa jaaka batsereganyi magareng ga Modimo le ba ba tshelang, mme tshegofatso ya bona e tshwanetse go tlhagolelwa ka kobamelo le tlotlo. Ka semmuso, bontsi jwa baagi ba Lesotho ke Bakatoliki. Southern Basotho's heartland ke porofense ya Free State mo Aforika Borwa le moagisani wa yona Lesotho.[Bobedi jwa mafelo ano a a kwa magaeng a na le lehuma le le anameng le tlhabololo e e kwa tlase. Bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ba tshela mo maemong a mathata a ikonomi, fela batho ba ba nang le lefatshe le tiro e e tlhomameng ba ka itumelela maemo a a kwa godimo a botshelo. Beng ba lefatshe gantsi ba nna le seabe mo dikgwebong tsa temothuo ya kgwebo ya go itshedisa kgotsa ya sekale se sennye. Le fa go ntse jalo, go fudisa diphologolo thata le go sa laole naga sentle ke mathata a a ntseng a oketsega.
== Dipalopalo tsa batho ==
Batho bantsho ba ba tsholetsweng kwa Lesotho le kwa dikarolong tse dingwe tsa Basotho ba tsweletse go nna le seabe mo go fudugeleng kwa Aforika Borwa go ya go batla tiro, fa ba ntse ba tsweletse go nna le dikamano le magae a bona kwa mafelong a magae. Ka kakaretso, mekgwa ya go thapiwa ga Basotho e latela mekgwa e e tshwanang le ya setšhaba sa Aforika Borwa ka bophara. Mabaka a hisetori a dira gore botlhokatiro bo nne kwa godimo gareng ga Basotho le bantsho ba bangwe ba Aforika Borwa.
[[File:Basotho_on_Horses.jpg|thumb|232x232px|Basotho on Horses]]
Peresente ya batho ba ba buang Sesotho mo Afrika Borwa:
* [[Gauteng]] Province: 13.1%
* Atteridgeville: 12.3%
* City of Johannesburg Metropolitan Municipality: 9.6%
* Soweto: 15.5%
* Ekurhuleni Metropolitan Municipality: 10.0%
* Katlehong: 22.4%
* Sedibeng District Municipality: 46.7%
* West Rand District Municipality: 10.8%
* Midvaal Local Municipality: 27.9%
* [[Foreistata|Free State Province]]: 64.2%
* [[Bloemfontein]]: 33.4%
== Puo ==
[[File:Jeune_fille_païenne_jouant_du_thomo.jpg|thumb|317x317px|Sethunya sa mmino sa Uhadi kgotsa sethunya sa mmino sa thomo se se neng se dirisiwa ke batho ba Basotho, mo e ka nnang ka 1897.]]
Puo ya Basotho e bitswa Sesotho, mme ga e itsege thata jaaka Sesotho sa borwa. Ditemana dingwe di ka nna tsa bua ka Sesotho jaaka "Southern Sotho" go e farologanya le Northern Sotho, gape e bidiwa Sepedi.
Sesotho ke puo ya ntlha ya batho ba le dimilione di le 1,5 kwa Lesotho, kgotsa 85% ya baagi. Ke nngwe ya dipuo tse pedi tsa semmuso kwa Lesotho, e nngwe ke Seesimane. Lesotho e na le nngwe ya dipalo tse di kwa godimo tsa batho ba ba itseng go bala le go kwala mo Aforika, ka 59% ya bagolo ba itse go bala le go kwala, segolo thata kwa Sesotho.
Sesotho ke nngwe ya dipuo di le lesome le bongwe tsa semmuso tsa Aforika Borwa.[ Go ya ka 2011 South African National Census ya 2011, batho ba ba ka nnang dimilione di le 4 ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, go akaretsa 62% ya baagi ba Free State. Mo e ka nnang 13.1% ya banni ba Gauteng ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha. Kwa Porofenseng ya Bokone Bophirima, 5% ya baagi ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, ka bontsi jwa ba ba buang mo kgaolong ya Maboloka. Diperesente tse tharo tsa batho ba Mpumalanga ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, mme bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ba nna mo kgaolong ya Standerton. Diperesente tse pedi tsa banni ba Kapa Botlhaba ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, le fa e le gore bontsi jwa bone ba nna kwa karolong e e kwa bokone ya porofense.
Kwa ntle ga Lesotho le Afrika Borwa, batho ba le 60 000 ba bua Silozi (e e amanang thata le Sesotho) kwa Zambia. Mo godimo ga moo, batho ba le mmalwa ba ba buang Sesotho ba nna kwa Botswana, Eswatini le Caprivi Strip ya Namibia. Ga go na dipalopalo tsa semmuso tsa tiriso ya puo ya bobedi tse di leng teng, fela tekanyetso e e kelotlhoko ya palo ya batho ba ba buang Sesotho jaaka puo ya bobedi (kgotsa e e latelang) ke dimilione di le 5,9.
Sesotho se sebediswa maemong a mangata a thuto, bobedi e le taba ya ho ithuta le ho ruta. E dirisiwa ka puo ya molomo le e e kwadilweng mo dikarolong tsotlhe tsa thuto, go simolola ka tsa pele ga sekolo go fitlha ka tsa dithuto tsa bongaka. Le fa go ntse jalo, palo ya didirisiwa tsa botegeniki (sekao, mo go tsa kgwebo, thekenoloji ya tshedimosetso, molao, saense le dipalo) mo puong eno e sa ntse e le nnye.
Sesotho se nnile le seabe se segolo mo metsweding ya dikgang fa e sale go fedisiwa ga puso ya tlhaolele. Lesedi FM ke seteishene sa radio sa Sesotho sa diura di le 24 se se tsamaisiwang ke South African Broadcasting Corporation (SABC), se se gasa fela ka Sesotho. Go na le diteišene tse dingwe tsa radio go ralala Lesotho le Free State. Dikgatiso tsa dikgang tsa Sesotho tsa halofo ya ura di gasiwa letsatsi le letsatsi mo kgatisong ya SABC ya mahala ya SABC 2. Thelebishene e e ikemetseng e e bidiwang eTV le yone e na le lekwalodikgang la letsatsi le letsatsi la sephatlo sa ura la Sesotho. SABC le setlhopha sa eTV di tlhagisa mananeo a a farologaneng a a nang le dipuisano tsa Sesotho.
Kwa Lesotho, Lesotho National Broadcasting Service e gasa go ya kwa Aforika Borwa ka mofani wa thelebišene yo o duelang ka sathalaete, DStv.
Bontsi jwa makwalodikgang a kwa Lesotho a kwadilwe ka Sesotho kgotsa ka Sesotho le Seesemane. Ga go na dipampiri tsa dikgang tsa Aforika Borwa mo Sesotho ntle le makwalodikgang a kgaolo kwa QwaQwa, Fouriesburg, Ficksburg, le gongwe ditoropo tse dingwe tsa Free State.
Ga jaana, makasine o mogolo wa Aforika Borwa wa Bona o na le diteng tsa Sesotho. Fa e sale go kwalwa ga mokwalo wa Sesotho, go nnile le ditiro tsa bokwadi tse di dirilweng ka Sesotho. Dibuka tse di itsegeng tsa puo ya Sesotho di akaretsa poko e e itsegeng ya ga Thomas Mofolo e e bidiwang Chaka, e e ileng ya ranolelwa mo dipuong di le mmalwa, go akaretsa Seesemane le Sejeremane.
== Diaparo ==
[[File:Basotho_ka_meaparo.jpg|thumb|Basotho ka diaparo tsa bone tsa Setso.]]
Basotho ba na le moaparo wa setso o o sa tshwaneng le ope. Seno se akaretsa mokorotlo, e leng hutshe e e bopegileng jaaka khoune e e nang le konopo e e kgabisitsweng kwa godimo e e aparwang ka ditsela tse di sa tshwaneng ke banna le basadi. Gantsi mosese wa Basotho o rwalwa mo magetleng kgotsa mo lethekeng mme o sireletsa motho yo o o rwalang gore a se ka a tshwarwa ke serame. Le mororo Basotho ba le bantsi ba apara diaparo tsa Bophirima, gantsi ba apara diaparo tsa setso.
disa ba Basothoa
Basotho ba le bantsi ba ba nnang kwa metseselegaeng ba apara diaparo tse di tshwanelang tsela ya bone ya botshelo. Ka sekai, basimane ba ba disang dikgomo kwa magaeng a Free State le Lesotho ba apara dikobo tsa Basotho le ditlhako tse dikgolo tsa pula (gumboots) go ba sireletsa mo dithabeng tse di metsi. Basimane ba ba disang le bone gantsi ba rwala di-balaclava tsa wulu kgotsa dikhurumelo ngwaga otlhe go sireletsa difatlhego tsa bone mo dithemperetšhareng tse di tsididi le mo diphefong tse di tletseng lerole.
=== Bomme ba Basotho ===
Basotho gantsi ba apara marokgwe le diaparo tse ditelele tsa mebala e e galotseng le mekgabisa, mmogo le dikobo tsa setso tse di ba apesitseng mo dinokeng. Ka dinako tse di kgethegileng tse di jaaka moletlo wa lenyalo, ba apara seshweshwe, seaparo sa setso sa Basotho. Diaparo tsa setso tsa mo lefelong leno di dirilwe ka letsela le le mebalabala le ditlhale tse di kgabisitsweng mo karolong nngwe le nngwe. Gantsi basadi ba Basotho ba reka letsela leno mme ba le dira gore le tshwane le diaparo tsa kwa Aforika Bophirima le Aforika Botlhaba. Gantsi basadi ba ikapesa letsela le leleele le le nang le mokwalo kgotsa kobo e nnye mo lethekeng, e ka tswa e le mosese kgotsa e le seaparo sa bobedi. Seno se itsege thata e le seipato, mme se ka dirisiwa go rwala masea mo mekwatleng ya bone.
=== Diaparo tse di kgethegileng ===
Go aparwa diaparo tse di kgethegileng fa go na le ditiragalo tse di kgethegileng tse di jaaka meletlo ya go simolola le meletlo ya setso ya go fodisa.
Kwa Lebollo la basadi, kana moletlo wa go tlhomiwa ga basetsana, basetsana ba rwala seaparo se se nang le dibaga mo lethekeng se se bidiwang thethana se se bipang letheka, segolobogolo karolo e e fa gare ga dirope le karolo ya dirope. Gape ba apara dikobo tse di pududu le marokgwe a letlalo la podi. Diaparo tseno di aparwa ke basetsana le basadi, segolobogolo makgarebane.
Mo moketeng wa Lebollo la banna, kana wa go tlhomiwa ga mosimane, basimane ba apara letsela le le bidiwang tshea mmogo le dikobo tse di mebalabala. Gantsi diaparo tseno tsa setso di kopanngwa le dilo tsa segompieno, tse di jaaka digalase tsa letsatsi.
Batho ba ba fodisang ka tsela ya setso ya Sesotho ba rwala bandolier, e e dirilweng ka dithapo le megala e e dirilweng ka letlalo, mesifa, kana manathwana a a bopang sefapaano mo sehubeng. Gantsi bandolier e na le dikgetsi tsa diokobatsi tse di tshwaragantsweng mo go yone gore e dirisiwe mo ditirelong dingwe tse di rileng kgotsa gore e sirelediwe mo mmeleng le mo semoyeng. Go dumelwa gore batho ba Ba-San ba ne ba apara diaparo tseno tsa go alafa ka nako ya fa Ba-Basotho le Ba-San ba ne ba gwebisana le go nna le dikamano ka go gwebisana, go nyalana le go nna ditsala. Tsela e Ba-San ba neng ba dirisa bandolier ka yone e ka bonwa mo ditshwantshong tsa bone tse di takilweng mo lefikeng tsa dingwaga tsa bo1700.<gallery class="center" mode="packed" heights="155" classes="center" caption="Sotho Cultural Clothing">
File:Parade_of_Basotho_women.jpg|''[[Kobo ya Basotho|Seana Marena]]'' woollen tribal blanket traditionally
File:Singing-for-Mokhibo-Lesotho.jpg|alt=Picture of Basotho Women|Basotho women during Mokhibo
</gallery>
== Baitsege ba Basotho ==
A
=== Dipolotiki le bogosi ===
[[File:Queen_'Masenate_Mohato_Seeiso.jpg|thumb|Queen 'Masenate Mohato Seeiso]]
* Moshoeshoe I, founder of the Basotho nation
* Moshoeshoe II, Paramount Chief of Lesotho
* Letsie III, King of Lesotho
* Queen 'Masenate Mohato Seeiso, Queen Consort of Lesotho
* Pakalitha Mosisili former prime minister of Lesotho
* Epainette Mbeki anti-apartheid activist and mother of former South African president Thabo Mbeki
* Ntsu Mokhehle former prime minister of Lesotho
* Leabua Jonathan former prime minister of Lesotho
* Mosiuoa Lekota South African anti-apartheid activist
* Hlaudi Motsoeneng South African radio personality, broadcast executive, and politician
* Limpho Hani Lesotho born activist and wife of Chris Hani
* Phumulo Masualle South African politician and former premier of [[Eastern Cape]] province
* Tsietsi Mashinini South African student activist, known for leading the 1976 Soweto Uprising against Afrikaans education
* [[Angie motshega|Angie Motshekga]] South African politician
* [[Lechesa Tsenoli]] South African politician and former deputy Speaker of National Assembly
=== Kgwebo ===
* Phuti Mahanyele, business executive; CEO of Naspers
* Kaizer Motaung, business person; chairman of [[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]
* [[David Tlale]], business person and prominent fashion designer
* [[Sam Motsuenyane]] Entrepreneur and founding chairman of African Bank
* James Motlatsi former trade unionist and businessman
=== Metshameko ===
* Nana Coyote, Lesotho born singer
* Joshua Pulumo Mohapeloa, music composer
* [[Lira (moopedi)|Lira]], South African singer
* [[Yvonne Chaka Chaka]], South African singer
* Michael Mosoeu Moerane, choral music composer
* Mpho Koaho is a Canadian-born actor of Sotho ancestry
* Terry Pheto, South African actress
* Sankomota, Lesotho jazz band
* Fana Mokoena, South African actor
* Prince Kaybee, South African disc jockey
* Kabelo Mabalane, South African musician and one third of the Kwaito group [[Tkzee]]
* Tsepo Tshola, former lead singer of Sankomota jazz band, gospel artist
* Jerry Mofokeng South African actor
* Jerry Phele South African actor
* [[David Kau]] South African comedian
* [[Faith Nketsi]] South African model and media personality
* [[Natasha Thahane]] South African actress
* Maglera Doe Boy South African rapper
=== Ditlhangwa ===
* Thomas Mofolo Lesotho born author
=== Metshameko ===
* Khotso Mokoena athlete (Long jump)
* Steve Lekoelea South African football player for [[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]
* Aaron Mokoena former football player for Jomo Cosmos, Blackburn Rovers, and Portsmouth FC
* Thabo Mooki South African football player who played for [[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]] and Bafana Bafana
* Molefi Olifant South African football administrator
* Abia Nale former football player for [[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]
* Teboho Mokoena South African football player
* Lehlohonolo Seema Lesotho born footballer and coach
* Kamohelo Mokotjo South African football player
* Relebohile Mofokeng South African football player
* Lebohang Maboe South African football player for [[Mamelodi Sundowns FC|Mamelodi Sundowns]]
== Bona gape ==
* Sotho–Tswana peoples
* Sotho-Tswana languages
* [[Batho ba letso la Setswana|Tswana people]]
* Pedi people
* [[Lefatshe la barotse|Barotseland]]
* [[Lozi people]]
* Liphofung Historical Site
* Sotho calendar
* Battle of Berea
== Metswedi ==
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Batho ba Basotho]]
[[Karolo:Basotho]]
[[Karolo:Sotho]]
r49yncopikfye5qp7w9jfv8sz3hc7p5
55828
55825
2026-09-28T18:16:20Z
Reagoleboga
10854
added information
55828
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="7" |Sotho people
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div><span title="Somali-language text">''Basotho''</span></div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Flag_of_Lesotho.svg|border|frameless]]<div class="infobox-caption">[[Flag of Lesotho]]</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Basotho_Tribal_Horsemen_-Folk_Ways.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">Basotho horsemen</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<abbr title="circa">c.</abbr> '''7,254,315''' (2023 est.)
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="South Africa"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]</span>
| class="infobox-data" |5,103,205
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Lesotho"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Lesotho.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Lesotho]]</span>
| class="infobox-data" |2,130,110
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Botswana"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Botswana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Botswana]]</span>
| class="infobox-data" |11,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Eswatini"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Eswatini.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Eswatini]]</span>
| class="infobox-data" |6,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Namibia"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Namibia.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Namibia]]</span>
| class="infobox-data" |4,000
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Sesotho|Sotho language]] <br /><br /> [[Xhosa language|IsiXhosa]], [[Zulu language|IsiZulu]], [[English language|English]], [[Afrikaans]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity]], [[Modimo]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Pedi people]], [[Tswana people]] and [[Lozi people]], [[San people]], [[Phuthi people]], [[Thembu people]]
|}
Basotho ba itsiwe jaaka Basotho, ke morafe wa Basotho-Tswana o o tlholegang mo Borwa jwa [[Aforika]]. Ba nna thata kwa [[Lesotho]], Aforika Borwa, [[Botswana]] le [[Namibia]].
Go dumelwa fa bagologolwane ba Basotho ba tlholegile kwa Bokonebotlhaba jwa Aforika, mme ba fudugetse kwa borwa ka ngwagakgolo wa botlhano AD. Batho ba Basotho ba ile ba ikgaoganya ka merafe e e farologaneng ka nako e telele ka ntlha ya Mfecane (ditlhabano le go fuduga go go diragetseng mo ngwagakgolong wa bo19) le bokoloniale.
Maborithane le Maburu (ditlogolwana tsa MaDutch) ba ne ba kgaoganya lefatshe la Basotho magareng ga bone kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bo19. Lesotho e ne ya tlhamiwa ke bajaki ka ngwaga wa 1869 ka tumelano ya Aliwal North morago ga kgotlhang ya lefatshe le Moshoeshoe I, kgosi ya Sothos Borwa.
Boitshupo jwa Basotho ba Borwa jwa Lesotho bo tlhageletse go tswa mo tlhamong ya Lesotho ke Maborithane morago ga gore Maborithane a fenye Moshoeshoe I mo Ntweng ya Boraro ya Basotho ka 1868 mme o ne a kopa tshireletso go Maborithane. Bangwe ba ba buang Sesotho sa Borwa ba ba neng ba se karolo ya bogosi jwa ga Moshoeshoe fa a ne a kopanya bangwe ba merafe ya bone ba nna kwa [[Gauteng]], fa bangwe ba fitlhelwa kwa bophirima jwa [[KwaZulu-Natal]], bokone jwa Kapa Botlhaba le bontsi jwa porofense ya [[Free State]].
== Hisetori ==
=== Hisetori ya kwa tshimologong ===
Setšhaba sa Basotho ke motswako wa merafe e e buang Se-Bantu e e neng ya kopana le batho ba Ba-San ba ba neng ba setse ba nna mo Borwa jwa [[Aforika]] fa ba ne ba goroga koo. Batho ba ba neng ba bua se-Bantu ba ne ba nna mo go se jaanong e leng Aforika Borwa ka 1500 CE. Go dumelwa fa go kgaogana le Batswana go diragetse ka lekgolo la bo 14 la dingwaga. Batho bangwe ba Basotho ba ne ba kgaogana le BaNguni fa ba bangwe ba ne ba tsenngwa mo go ageng morafe wa BaNguni. Mo ngwagakgolong wa bo16, go dira tshipi go ne go setse go tlhomame mo baaging ba Basotho mmogo le baagisani ba bona ba BaNguni. Basotho ba ne ba ikemetse ka bobona mme ba ne ba itlhaotse go fitlha ka nako e mo go yona ba neng ba dira kgwebo le dikgaolo tse di kwa bokone jwa nagagae ya bone ka dikgolagano tsa kwa ntle tse di tlhalosiwang jaaka "Sporadic and Marginal". Ka bonnye lekgolo la bo 17 la dingwaga metseletsele ya magosi a Basotho a ne a akaretsa karolo ya borwa jwa boalo jwa Aforika (e jaanong e leng Porofense ya Free State le dikarolo tsa Gauteng), le Bokone Bophirima. Setšhaba sa Basotho se ne se sa tsepamisiwa thata, mme se rulagantswe go ya ka di-kraal, kgotsa merafe e e atolositsweng, mongwe le mongwe wa yona o ne a busiwa ke moeteledipele wa gagwe. Dikgosana di ne tsa kopanngwa go nna makgotla a a sa utlwaneng.
=== Lekgolo la bo19 la dingwaga ===
Ka dingwaga tsa bo1820, batshabi go tswa kwa kgolong ya MaZulu ka fa tlase ga Shaka[6] ba ne ba kopana le batho ba Basotho ba ba neng ba nna kwa godimo. Ka 1823, kgatelelo e ne ya dira gore setlhopha sengwe sa Ba-Basotho, e leng Ba-Kololo, ba fudugele kwa bokone. Ba ne ba fetela ka kwa ga Mokgatšha wa Okavango le go kgabaganya Noka ya Zambezi go ya kwa Barotseland, (e jaanong e leng karolo ya [[Zambia]], [[Angola]], [[Zimbabwe]], [[Botswana]], le [[Namibia]]). Ka 1845, Ba-Kololo ba ne ba gapa Barotseland.
Mo e ka nnang ka nako e e tshwanang, Maburu a ne a simolola go tsenelela mo nageng ya Basotho. Morago ga Cape Colony e ne ya neelwa Boritane kwa bokhutlong jwa Dintwa tsa ga Napoleon, balemirui ba le bantsi ba ne ba tlhopha go tlogela kolone ya pele ya Dutch mo Great Trek. Ba ne ba fudugela kwa mafelong a a kwa tengteng ga naga, koo kgabagare ba neng ba tlhoma dipuso tse di ikemetseng.
Ka nako ya ditlhabololo tse, Moshoeshoe I ka botswerere le ka thulaganyo o ne a kopanya lekgotla la Basotho le merafe ya Nguni ba ba neng ba nna koo go nna se se neng se tla nna naga ya segompieno ya Lesotho kwa borwa jwa highveld. O ne a galalediwa lefatshe ka bophara jaaka morutabana yo o nang le bokgoni le moitseanape, o ne a bopa ditlhopha tsa batshabi tse di farologaneng tse di neng di tshaba kwa Difaqane go nna setšhaba se se kopaneng. Boeteledipele jwa gagwe bo ne jwa letla merafe e mennye ya Basotho e e neng e mo dikaganyeditse go batla tshireletso ya gagwe e e letlang morafe o monnye go falola dikgoreletsi tse di sentseng magosi a mangwe a selegae a Aforika Borwa mo ngwagakgolong wa bo 19, jaaka Zulu Mfecane, katoloso ya kwa teng ga Voortrekkers le maano a Ofisi ya Bokoloniale.
Ka 1822, Moshoeshoe o ne a tlhoma motsemoshate kwa Butha-Buthe, thaba e e neng e ka sirelediwa bonolo kwa bokone jwa dithaba tsa Drakensberg, ka jalo a thaya motheo wa Bogosi jwa Lesotho. Moragonyana motsemogolo wa gagwe o ne wa fudusediwa kwa Thaba Bosiu.
Moshoeshoe o ne a rotloetsa tiro ya borongwa ya Sefora mo bogosing jwa gagwe go itebaganya le ditlhopha tsa Voortrekker tse di neng di tlhasela. Barongwa ba ba neng ba rometswe ke Mokgatlho wa Barongwa wa Baefangele wa Paris ba ne ba naya Kgosi kgakololo ka dikgang tsa dinaga di sele e bile ba ne ba thusa go reka dibetsa tsa segompieno.
Kwa ntle ga go dira jaaka badiredi ba puso, barongwa (segolo Casalis le Arbousset) ba ne ba tshameka karolo e e botlhokwa mo go tlhomeng mopeleto wa Sesotho le go gatisa didiriswa tsa puo ya Sesotho magareng ga 1837 le 1855. Thanolo ya ntlha ya Baebele ya Sesotho e ne ya tlhaga ka 1878.
Ka 1868, morago ga go latlhegelwa ke mafelo a a kwa tlase a bophirima go tswa go Maburu ka nako ya Ntwa ya Basotho ya Free State, Moshoeshoe o ne a atlega go ikuela go Kgosigadi Victoria go goeletsa Basutoland ([[Lesotho]] ya segompieno) go nna protectorate ya Boritane. Ka jalo, tsamaiso ya Borithane e ne ya tlhongwa kwa Maseru, lefelo la motsemogolo wa ga jaana wa Lesotho. Dikgosana tsa lefelo leo di ne di na le taolo mo dikgannyeng tsa selegae, fa Boritane yone e ne e ikarabelela mo dikgannyeng tsa dinaga di sele le mo go sireletseng naga ya yone.
Ka 1869, Ba Brithani ba ne ba tshegetsa thulaganyo ya go lekanyetsa melelwane ya Basutoland. Le fa merafe e mentsi e ne e na le naga mo Basutoland, palo e kgolo ya batho ba ba buang Sesotho ba ne ba nna mo mafelong a a abetsweng Orange Free State, e leng repaboliki ya Voortrekker e e neng e le mo molelwaneng wa bogosi jwa Basotho. Kgosi Moshoeshoe o ne a tlhokafala dingwaga di le pedi morago ga moo ka 1870, morago ga ntwa, mme a fitlhwa kwa setlhoeng sa Thaba Bosiu.
=== Lekgolo la bo20 la dingwaga ===
[[File:Sotho_man.jpg|alt=|left|thumb|242x242px|Monna o aperemodianywe]]
Tshireletso ya Brithane e ne ya netefatsa gore maiteko a a neng a dirwa ke Orange Free State, mme moragonyana ke Rephaboliki ya [[Aforika Borwa]], go tsaya karolo kgotsa Basutoland yotlhe a ne a retelelwa. Ka 1966, Basutoland e ne ya bona boipuso jwa yone go tswa kwa Boritane, ya nna Bogosi jwa Lesotho.
Sesotho se buiwa thata go ralala karolo ya kontinente ka ntlha ya go fuduga ga batho go tswa mo nageng go ya kwa go e nngwe. Go tsena mo ikonoming ya madi, banna ba Lesotho gantsi ba ne ba fudugela kwa ditoropong tse dikgolo mo Aforika Borwa go batla tiro mo intasetering ya meepo. Badiri ba batswakwa go tswa kwa Free State le Lesotho ka jalo ba ne ba thusa go anamisa Sesotho kwa mafelong a ditoropo tsa Aforika Borwa. Go dumelanwa ka kakaretso gore tiro ya go fuduga e ne ya senya botshelo jwa lelapa la bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ka gonne bagolo (bontsi jwa banna) ba ne ba patelesega go tlogela malapa a bone kwa morago kwa metseng e e humanegileng fa ba ne ba thapilwe kwa ditoropong tse di kgakala.
Maiteko a puso ya tlhaolele a go pateletsa batho ba ba buang Sesotho gore ba fudugele kwa mafelong a a rileng ga a ka a nna le tlhotlheletso e e kalo mo mekgweng ya bone ya go nna. Palo e kgolo ya badiri e ne ya tswelela go tlogela mafelo a setso a go nna ga bantsho. Basadi ba ne ba rata go dira jaaka badiri ba temothuo kgotsa ba mo gae fa banna bone ba ne ba bona ditiro mo lephateng la meepo.
Mo ntlheng ya bodumedi, seabe se segolo se barongwa ba Bakeresete ba nnileng le sone mo go thuseng Moshoeshoe I go tlhomamisa bogosi jwa gagwe se thusitse go tlhomamisa gore Basotho ba sokologela mo Bokereseteng. Gompieno, bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ba latela mofuta mongwe wa Bokeresete o o kopanyang dilo dingwe tsa ditumelo tsa setso tsa Bokeresete le ditumelo tsa lefelo leo tse di neng di le teng pele ga tsa Bophirima. Modimo ("Modimo") o tsewa e le motho yo o kwa godimo ga botlhe yo batho ba ka se kang ba kgona go mo atamela. Borraetsho ba bonwa jaaka batsereganyi magareng ga Modimo le ba ba tshelang, mme tshegofatso ya bona e tshwanetse go tlhagolelwa ka kobamelo le tlotlo. Ka semmuso, bontsi jwa baagi ba Lesotho ke Bakatoliki. Southern Basotho's heartland ke porofense ya Free State mo [[Aforika Borwa]] le moagisani wa yona Lesotho.[Bobedi jwa mafelo ano a a kwa magaeng a na le lehuma le le anameng le tlhabololo e e kwa tlase. Bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ba tshela mo maemong a mathata a ikonomi, fela batho ba ba nang le lefatshe le tiro e e tlhomameng ba ka itumelela maemo a a kwa godimo a botshelo. Beng ba lefatshe gantsi ba nna le seabe mo dikgwebong tsa temothuo ya kgwebo ya go itshedisa kgotsa ya sekale se sennye. Le fa go ntse jalo, go fudisa diphologolo thata le go sa laole naga sentle ke mathata a a ntseng a oketsega.
== Dipalopalo tsa batho ==
Batho bantsho ba ba tsholetsweng kwa Lesotho le kwa dikarolong tse dingwe tsa Basotho ba tsweletse go nna le seabe mo go fudugeleng kwa Aforika Borwa go ya go batla tiro, fa ba ntse ba tsweletse go nna le dikamano le magae a bona kwa mafelong a magae. Ka kakaretso, mekgwa ya go thapiwa ga Basotho e latela mekgwa e e tshwanang le ya setšhaba sa Aforika Borwa ka bophara. Mabaka a hisetori a dira gore botlhokatiro bo nne kwa godimo gareng ga Basotho le bantsho ba bangwe ba [[Aforika Borwa]].
[[File:Basotho_on_Horses.jpg|thumb|232x232px|Basotho on Horses]]
Peresente ya batho ba ba buang Sesotho mo Afrika Borwa:
* [[Gauteng]] Province: 13.1%
* Atteridgeville: 12.3%
* City of Johannesburg Metropolitan Municipality: 9.6%
* Soweto: 15.5%
* Ekurhuleni Metropolitan Municipality: 10.0%
* Katlehong: 22.4%
* Sedibeng District Municipality: 46.7%
* West Rand District Municipality: 10.8%
* Midvaal Local Municipality: 27.9%
* [[Foreistata|Free State Province]]: 64.2%
* [[Bloemfontein]]: 33.4%
== Puo ==
[[File:Jeune_fille_païenne_jouant_du_thomo.jpg|thumb|317x317px|Sethunya sa mmino sa Uhadi kgotsa sethunya sa mmino sa thomo se se neng se dirisiwa ke batho ba Basotho, mo e ka nnang ka 1897.]]
Puo ya Basotho e bitswa Sesotho, mme ga e itsege thata jaaka Sesotho sa borwa. Ditemana dingwe di ka nna tsa bua ka Sesotho jaaka "Southern Sotho" go e farologanya le Northern Sotho, gape e bidiwa Sepedi.
Sesotho ke puo ya ntlha ya batho ba le dimilione di le 1,5 kwa Lesotho, kgotsa 85% ya baagi. Ke nngwe ya dipuo tse pedi tsa semmuso kwa Lesotho, e nngwe ke Seesimane. Lesotho e na le nngwe ya dipalo tse di kwa godimo tsa batho ba ba itseng go bala le go kwala mo Aforika, ka 59% ya bagolo ba itse go bala le go kwala, segolo thata kwa Sesotho.
Sesotho ke nngwe ya dipuo di le lesome le bongwe tsa semmuso tsa Aforika Borwa.[ Go ya ka 2011 South African National Census ya 2011, batho ba ba ka nnang dimilione di le 4 ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, go akaretsa 62% ya baagi ba Free State. Mo e ka nnang 13.1% ya banni ba Gauteng ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha. Kwa Porofenseng ya Bokone Bophirima, 5% ya baagi ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, ka bontsi jwa ba ba buang mo kgaolong ya Maboloka. Diperesente tse tharo tsa batho ba Mpumalanga ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, mme bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ba nna mo kgaolong ya Standerton. Diperesente tse pedi tsa banni ba Kapa Botlhaba ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, le fa e le gore bontsi jwa bone ba nna kwa karolong e e kwa bokone ya porofense.
Kwa ntle ga Lesotho le Aforika Borwa, batho ba le 60 000 ba bua Silozi (e e amanang thata le Sesotho) kwa Zambia. Mo godimo ga moo, batho ba le mmalwa ba ba buang Sesotho ba nna kwa Botswana, Eswatini le Caprivi Strip ya Namibia. Ga go na dipalopalo tsa semmuso tsa tiriso ya puo ya bobedi tse di leng teng, fela tekanyetso e e kelotlhoko ya palo ya batho ba ba buang Sesotho jaaka puo ya bobedi (kgotsa e e latelang) ke dimilione di le 5,9.
Sesotho se sebediswa maemong a mangata a thuto, bobedi e le taba ya ho ithuta le ho ruta. E dirisiwa ka puo ya molomo le e e kwadilweng mo dikarolong tsotlhe tsa thuto, go simolola ka tsa pele ga sekolo go fitlha ka tsa dithuto tsa bongaka. Le fa go ntse jalo, palo ya didirisiwa tsa botegeniki (sekao, mo go tsa kgwebo, thekenoloji ya tshedimosetso, molao, saense le dipalo) mo puong eno e sa ntse e le nnye.
Sesotho se nnile le seabe se segolo mo metsweding ya dikgang fa e sale go fedisiwa ga puso ya tlhaolele. Lesedi FM ke seteishene sa radio sa Sesotho sa diura di le 24 se se tsamaisiwang ke South African Broadcasting Corporation (SABC), se se gasa fela ka Sesotho. Go na le diteišene tse dingwe tsa radio go ralala Lesotho le Free State. Dikgatiso tsa dikgang tsa Sesotho tsa halofo ya ura di gasiwa letsatsi le letsatsi mo kgatisong ya SABC ya mahala ya SABC 2. Thelebishene e e ikemetseng e e bidiwang eTV le yone e na le lekwalodikgang la letsatsi le letsatsi la sephatlo sa ura la Sesotho. SABC le setlhopha sa eTV di tlhagisa mananeo a a farologaneng a a nang le dipuisano tsa Sesotho.
Kwa Lesotho, Lesotho National Broadcasting Service e gasa go ya kwa Aforika Borwa ka mofani wa thelebišene yo o duelang ka sathalaete, DStv.
Bontsi jwa makwalodikgang a kwa Lesotho a kwadilwe ka Sesotho kgotsa ka Sesotho le Seesemane. Ga go na dipampiri tsa dikgang tsa Aforika Borwa mo Sesotho ntle le makwalodikgang a kgaolo kwa QwaQwa, Fouriesburg, Ficksburg, le gongwe ditoropo tse dingwe tsa Free State.
Ga jaana, makasine o mogolo wa Aforika Borwa wa Bona o na le diteng tsa Sesotho. Fa e sale go kwalwa ga mokwalo wa Sesotho, go nnile le ditiro tsa bokwadi tse di dirilweng ka Sesotho. Dibuka tse di itsegeng tsa puo ya Sesotho di akaretsa poko e e itsegeng ya ga Thomas Mofolo e e bidiwang Chaka, e e ileng ya ranolelwa mo dipuong di le mmalwa, go akaretsa Seesemane le Sejeremane.
== Diaparo ==
[[File:Basotho_ka_meaparo.jpg|thumb|Basotho ka diaparo tsa bone tsa Setso.]]
Basotho ba na le moaparo wa setso o o sa tshwaneng le ope. Seno se akaretsa mokorotlo, e leng hutshe e e bopegileng jaaka khoune e e nang le konopo e e kgabisitsweng kwa godimo e e aparwang ka ditsela tse di sa tshwaneng ke banna le basadi. Gantsi mosese wa Basotho o rwalwa mo magetleng kgotsa mo lethekeng mme o sireletsa motho yo o o rwalang gore a se ka a tshwarwa ke serame. Le mororo Basotho ba le bantsi ba apara diaparo tsa Bophirima, gantsi ba apara diaparo tsa setso.
disa ba Basothoa
Basotho ba le bantsi ba ba nnang kwa metseselegaeng ba apara diaparo tse di tshwanelang tsela ya bone ya botshelo. Ka sekai, basimane ba ba disang dikgomo kwa magaeng a Free State le Lesotho ba apara dikobo tsa Basotho le ditlhako tse dikgolo tsa pula (gumboots) go ba sireletsa mo dithabeng tse di metsi. Basimane ba ba disang le bone gantsi ba rwala di-balaclava tsa wulu kgotsa dikhurumelo ngwaga otlhe go sireletsa difatlhego tsa bone mo dithemperetšhareng tse di tsididi le mo diphefong tse di tletseng lerole.
=== Bomme ba Basotho ===
Basotho gantsi ba apara marokgwe le diaparo tse ditelele tsa mebala e e galotseng le mekgabisa, mmogo le dikobo tsa setso tse di ba apesitseng mo dinokeng. Ka dinako tse di kgethegileng tse di jaaka moletlo wa lenyalo, ba apara seshweshwe, seaparo sa setso sa Basotho. Diaparo tsa setso tsa mo lefelong leno di dirilwe ka letsela le le mebalabala le ditlhale tse di kgabisitsweng mo karolong nngwe le nngwe. Gantsi basadi ba Basotho ba reka letsela leno mme ba le dira gore le tshwane le diaparo tsa kwa Aforika Bophirima le Aforika Botlhaba. Gantsi basadi ba ikapesa letsela le leleele le le nang le mokwalo kgotsa kobo e nnye mo lethekeng, e ka tswa e le mosese kgotsa e le seaparo sa bobedi. Seno se itsege thata e le seipato, mme se ka dirisiwa go rwala masea mo mekwatleng ya bone.
=== Diaparo tse di kgethegileng ===
Go aparwa diaparo tse di kgethegileng fa go na le ditiragalo tse di kgethegileng tse di jaaka meletlo ya go simolola le meletlo ya setso ya go fodisa.
Kwa Lebollo la basadi, kana moletlo wa go tlhomiwa ga basetsana, basetsana ba rwala seaparo se se nang le dibaga mo lethekeng se se bidiwang thethana se se bipang letheka, segolobogolo karolo e e fa gare ga dirope le karolo ya dirope. Gape ba apara dikobo tse di pududu le marokgwe a letlalo la podi. Diaparo tseno di aparwa ke basetsana le basadi, segolobogolo makgarebane.
Mo moketeng wa Lebollo la banna, kana wa go tlhomiwa ga mosimane, basimane ba apara letsela le le bidiwang tshea mmogo le dikobo tse di mebalabala. Gantsi diaparo tseno tsa setso di kopanngwa le dilo tsa segompieno, tse di jaaka digalase tsa letsatsi.
Batho ba ba fodisang ka tsela ya setso ya Sesotho ba rwala bandolier, e e dirilweng ka dithapo le megala e e dirilweng ka letlalo, mesifa, kana manathwana a a bopang sefapaano mo sehubeng. Gantsi bandolier e na le dikgetsi tsa diokobatsi tse di tshwaragantsweng mo go yone gore e dirisiwe mo ditirelong dingwe tse di rileng kgotsa gore e sirelediwe mo mmeleng le mo semoyeng. Go dumelwa gore batho ba Ba-San ba ne ba apara diaparo tseno tsa go alafa ka nako ya fa Ba-Basotho le Ba-San ba ne ba gwebisana le go nna le dikamano ka go gwebisana, go nyalana le go nna ditsala. Tsela e Ba-San ba neng ba dirisa bandolier ka yone e ka bonwa mo ditshwantshong tsa bone tse di takilweng mo lefikeng tsa dingwaga tsa bo1700.<gallery class="center" mode="packed" heights="155" classes="center" caption="Sotho Cultural Clothing">
File:Parade_of_Basotho_women.jpg|''[[Kobo ya Basotho|Seana Marena]]'' woollen tribal blanket traditionally
File:Singing-for-Mokhibo-Lesotho.jpg|alt=Picture of Basotho Women|Basotho women during Mokhibo
</gallery>
== Baitsege ba Basotho ==
A
=== Dipolotiki le bogosi ===
[[File:Queen_'Masenate_Mohato_Seeiso.jpg|thumb|Queen 'Masenate Mohato Seeiso]]
* Moshoeshoe I, founder of the Basotho nation
* Moshoeshoe II, Paramount Chief of Lesotho
* Letsie III, King of Lesotho
* Queen 'Masenate Mohato Seeiso, Queen Consort of Lesotho
* Pakalitha Mosisili former prime minister of Lesotho
* Epainette Mbeki anti-apartheid activist and mother of former South African president Thabo Mbeki
* Ntsu Mokhehle former prime minister of Lesotho
* Leabua Jonathan former prime minister of Lesotho
* Mosiuoa Lekota South African anti-apartheid activist
* Hlaudi Motsoeneng South African radio personality, broadcast executive, and politician
* Limpho Hani Lesotho born activist and wife of Chris Hani
* Phumulo Masualle South African politician and former premier of [[Eastern Cape]] province
* Tsietsi Mashinini South African student activist, known for leading the 1976 Soweto Uprising against Afrikaans education
* [[Angie motshega|Angie Motshekga]] South African politician
* [[Lechesa Tsenoli]] South African politician and former deputy Speaker of National Assembly
=== Kgwebo ===
* Phuti Mahanyele, business executive; CEO of Naspers
* Kaizer Motaung, business person; chairman of [[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]
* [[David Tlale]], business person and prominent fashion designer
* [[Sam Motsuenyane]] Entrepreneur and founding chairman of African Bank
* James Motlatsi former trade unionist and businessman
=== Metshameko ===
* Nana Coyote, Lesotho born singer
* Joshua Pulumo Mohapeloa, music composer
* [[Lira (moopedi)|Lira]], South African singer
* [[Yvonne Chaka Chaka]], South African singer
* Michael Mosoeu Moerane, choral music composer
* Mpho Koaho is a Canadian-born actor of Sotho ancestry
* Terry Pheto, South African actress
* Sankomota, Lesotho jazz band
* Fana Mokoena, South African actor
* Prince Kaybee, South African disc jockey
* Kabelo Mabalane, South African musician and one third of the Kwaito group [[Tkzee]]
* Tsepo Tshola, former lead singer of Sankomota jazz band, gospel artist
* Jerry Mofokeng South African actor
* Jerry Phele South African actor
* [[David Kau]] South African comedian
* [[Faith Nketsi]] South African model and media personality
* [[Natasha Thahane]] South African actress
* Maglera Doe Boy South African rapper
=== Ditlhangwa ===
* Thomas Mofolo Lesotho born author
=== Metshameko ===
* Khotso Mokoena athlete (Long jump)
* Steve Lekoelea South African football player for [[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]
* Aaron Mokoena former football player for Jomo Cosmos, Blackburn Rovers, and Portsmouth FC
* Thabo Mooki South African football player who played for [[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]] and Bafana Bafana
* Molefi Olifant South African football administrator
* Abia Nale former football player for [[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]
* Teboho Mokoena South African football player
* Lehlohonolo Seema Lesotho born footballer and coach
* Kamohelo Mokotjo South African football player
* Relebohile Mofokeng South African football player
* Lebohang Maboe South African football player for [[Mamelodi Sundowns FC|Mamelodi Sundowns]]
== Bona gape ==
* Sotho–Tswana peoples
* Sotho-Tswana languages
* [[Batho ba letso la Setswana|Tswana people]]
* Pedi people
* [[Lefatshe la barotse|Barotseland]]
* [[Lozi people]]
* Liphofung Historical Site
* Sotho calendar
* Battle of Berea
== Metswedi ==
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Batho ba Basotho]]
[[Karolo:Basotho]]
[[Karolo:Sotho]]
leh986z8ik1c9ztnf1x8flm81oidrss
Anglo-Boer War Memorial (Johannesburg)
0
15347
55829
2026-09-28T18:59:30Z
KatieKea
10150
Ke simolotse go ranola tsebe e
55829
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox building|name=Anglo-Boer War Memorial|former_names=Rand Regiments Memorial|image=File:Anglo-Boer War Memorial viewed from the south west June 2026.jpg|caption=The Anglo-Boer War Memorial|location=Eckstein Park|location_town=Saxonwold, Johannesburg|location_country=South Africa|coordinates={{coord|-26.164|28.041|region:ZA|display=inline}}|status=Extant|groundbreaking_date=30 November 1910|completion_date=1914|architect=Edwin Landseer Lutyens|owner=City of Johannesburg|map_type=Memorial|architecture_firm=Baker & Fleming}}
'''Anglo-Boer War Memorial''' kwa tshimologong se ne se bidiwa '''Rand Regiments''' '''Memorial''' mme se ne sa neelwa banna ba [[Witwatersrand]] ba ba neng ba ikopanya jaaka masole a Borithane mo Rand Regiments mme ba ne ba latlhegetswe ke matshelo a bona ka nako ya [[Ntwa ya Bobedi ya Maburu]] (1899–1902). Segopotso seno jaanong se bapile le [[Motlobo wa Bosetšhaba wa Aforika Borwa wa Ditso tsa Sesole]]. E ne ya neelwa sesha ka Phalane a le some ka 1999 go batho botlhe ba ba tlhokafetseng ka nako ya Ntwa ya Bobedi ya Maburu mme ya bidiwa Segopotso sa Ntwa ya Anglo-Boer.
== Kago ==
Ka bonako morago ga gore Ntwa ya Bobedi ya Maburu e fele ka 1902, [[Randlord]] Sir [[Lionel Phillips]] le ba bangwe ba ne ba akanya ka 1904, segopotso sa go gopola masole a Borithane a a neng a sule mo ntweng.<ref name=":1">Monick, S (1991). [http://scientiamilitaria.journals.ac.za/pub/article/view/342/379 "Silent Voices of Time"]. ''Scientia Militaria: South African Journal of Military Studies''. '''21''' (3): 15–34.</ref><sup>: 16</sup> Komiti ya Segopotso ya Rand Regiments e ne ya tlhamiwa go kokoanya madi a segopotso. Ka Lwetse 1904, Mokapotene George A. Hamilton-Dickson o ne a tshitshinya tshitshinyo ya gore go batlwe lefelo la segopotso le gore Lekgotla la Toropo le simolole sekema sa go se aga.<ref name=":1" /><sup>: 16</sup> Lekgotla la Toropo la Johannesburg le ne la akanya gore segopotso se tshwanetse go neelwa botlhe ba ba tlhokafetseng mo ntweng mme Phillips o ne a dumalana le porojeke eo.<ref>Davie, Lucille (31 May 2002). [http://www.southafrica.info/about/history/angloboer.htm "The end of the first modern war"]. SouthAfrica.info. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Sir Lionel Phillips le kompone ya gagwe, H. Eckstein le Co, ba ne ba reka diheketara di le lesome le borataro mo Tshimong ya Sachsenwald ([[Saxonwold]]) jaaka lefatshe la segopotso.[<ref>Shorten, John R. (1970). ''The Johannesburg Saga''. Johannesburg: John R. Shorten Pty Ltd. p. 1159.</ref><sup>: 124</sup>
Ka la bo 30 Ngwanatsele 1910, Molaodi wa Sesole wa Connaught le Morena Methuen ba ne ba sekaseka setlhopha sa baithaopi kwa Milner Park pele ga ba patiwa ke setlhopha go tswa kwa Pitseng e e Botlhofo ya Bogosi go ya kwa Tshimong ya Sachsenwald (Saxonwold).[4] Moo fa pele ga kokoano e e masisi, kgosana o ne a baya leje la sekhutlo la segopotso sa isagwe.[4] Lefelo le ne le amogetswe fela kgwedi pele ga ketelo ya ga Duke ke khansele ya toropo mme ga go na moagi kgotsa polane e e neng e weditswe.[5]
Segopotso seno se ne sa tlhamiwa ka 1911 ke moagi wa dipolane Sir Edwin Lutyens, pele ga a itsege ka dikgopotso tsa gagwe tsa ntwa morago ga bokhutlo jwa Ntwa ya Lefatshe ya Ntlha. Moakanyetso wa segopotso e ne e le kago ya matlapa e e boleele jwa dimitara di le 20 (66 ft) e e neng ya wediwa ka 1913.[6] Go bolelwa fa thulaganyo ya segopotso seno e ne e theilwe mo Arc de Triomphe kwa Paris mmogo le mo dikhuting tse dingwe tsa phenyo tsa Roma.[7] Khansele ya toropo e ne ya baya dipono di le tlhano tse di neng di tla isa kwa segopotsong mme ya teratela diheketara di le 40.[6] Mo dikholomong go na le maina a maloko a mephato e e tlhatlositsweng ya Rand e e neng ya latlhegelwa ke matshelo a yone mo ntweng mme e bopilwe ka maloko a Sesole sa Dipitse sa Bethune, Molaodimogolo wa Balebedi ba Mmele, Ditlhobolo tsa Dipitse tsa Johannesburg, Sesole sa Dipitse sa Thorneycroft L Hoperiilrse Rand, Aforika Borwa Mophato wa Babulatsela, Masole a a Botlhofo a Bogosi le Ditlhobolo tsa Rand.[8]
Sir Lionel Philips o ne a tla duelela, ka madi a gagwe ka namana, setshwantsho se se setilweng sa boronse se se neng se tla kgabisa bogodimo jwa segopotso jaaka mpho go batho ba Johannesburg.[1]: 18 Setshwantsho se se setilweng sa boronse se ne sa laelwa ke Sir Hugh Lane, yo o neng a solofetse gore se tla tlhamiwa ke settle Auguste Rodin ka, mme Aronson.[1]: 18 E tlhamilwe kwa Paris, setshwantsho se se setilweng sa boronse, fa se ne se tlhomiwa kwa bofelong mo godimo ga segopotso ka Moranang 1914, se ne se tla leba kwa bophirima.[1]: 18 Mabapi le se se setilweng se se emelang, metswedi e a kgatlhegela, ka bangwe ba se bitsa Nike go – the Greek of . poelano magareng ga batho ba Seesemane le ba Afrikaaner – e e bidiwang "moengele wa kagiso".[1]: 16–18 Lutyens Trust e re moakanyetso wa ntlha e ne e le wa moengele wa phenyo, mme moakanyetso wa bofelo e ne e le wa moengele wa kagiso.[7] Segopotso se ne se tla itsege jaaka Kakiemonument ('sefikantswe sa khaki') ke baagi ba Maaforikaaner ba ba neng ba lwantshane le Maesemane ka nako ya ntwa.[1]: 18
== Seabe jaaka segopotso ==
Ka nako ya Tlhaolele puso e ne ya thibela diphareiti tsa sesole kwa segopotsong ka ntlha ya gore se ne se neetswe masole a Borithane a a bolailweng mo Ntweng ya Bobedi ya Maburu.[9]
Segopotso se ne sa neelwa sešwa ka la bo 10 Diphalane 1999 go "gopola banna, basadi le bana ba merafe yotlhe le merafe yotlhe e e neng ya latlhegelwa ke matshelo a bona mo Ntweng ya Anglo Boer, 1899–1902".[10] 1 Seetebosigo 2002 go ne ga nna le kokoano kwa segopotsong go gopola dingwaga di le lekgolo tsa bokhutlo jwa Ntwa ya Bobedi ya Maburu, ka 31 Motsheganong 1902.[2] Palogotlhe ya masole a Borithane a le 22 000, Maburu a le 7 000, banna ba bantsho ba le 24 000, basadi le bana, le basadi le bana ba basweu ba le 22 000 ba ba neng ba tlhokafetse ka nako ya ntwa kgotsa kwa dikampeng tsa pogisetso, ba ne ba gakologelwa kwa moletlong ono.[2]
Ka 2015, Toropo ya Johannesburg e ne ya dirisa tekanyetsokabo ya R1,000,000 go tsosolosa segopotso se se neng se akaretsa go phepafatsa setshwantsho se se setilweng le go tsenya selo se se sireletsang.[11] Tiro e nngwe e e dirilweng go tsosolosa segopotso e ne e le go tsenngwa ga kelelo ya metsi a setsuatsue, ka diboloko tsa matlapa di ne di dule mo tlhamalalong ka ntlha ya dingwaga tsa bongola jo bo feteletseng mo mmung.[12]: 66
Meletlo e e tshwayang Sontaga wa Segopotso e ntse e tshwaretswe kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer fa e sale ka 2023. Ditiragalo tseno di kile tsa tshwarelwa kwa The Cenotaph kwa Johannesburg CBD. Moletlo wa 2023 o ne o rulagantswe ke Memorable Order of Tin Hats, mokgatlho wa bagale ba ntwa, morago ga gore Toropo ya Johannesburg e bolele gore ga e na tekanyetsokabo ya Cenotaph.[13] Toropo ya Johannesburg e ne ya tshwara tirelo ya Sontaga wa Segopotso mmogo le mokgatlho wa bagale kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer ka 2025.[14]
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafelo a bojanala kwa Johannesburg]]
[[Karolo:Difikantswe le digopotso kwa Johannesburg]]
[[Karolo:Mafelo a boswa a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Digopotso tsa Ntwa ya Bobedi ya Maburu kwa Aforika Borwa]]
a7ffz0dwjh4au7fna6mwt761sl1a8pf
55830
55829
2026-09-28T19:18:38Z
KatieKea
10150
/* Kago */ Ke okeditse tlhanolo le metswedi.
55830
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox building|name=Anglo-Boer War Memorial|former_names=Rand Regiments Memorial|image=File:Anglo-Boer War Memorial viewed from the south west June 2026.jpg|caption=The Anglo-Boer War Memorial|location=Eckstein Park|location_town=Saxonwold, Johannesburg|location_country=South Africa|coordinates={{coord|-26.164|28.041|region:ZA|display=inline}}|status=Extant|groundbreaking_date=30 November 1910|completion_date=1914|architect=Edwin Landseer Lutyens|owner=City of Johannesburg|map_type=Memorial|architecture_firm=Baker & Fleming}}
'''Anglo-Boer War Memorial''' kwa tshimologong se ne se bidiwa '''Rand Regiments''' '''Memorial''' mme se ne sa neelwa banna ba [[Witwatersrand]] ba ba neng ba ikopanya jaaka masole a Borithane mo Rand Regiments mme ba ne ba latlhegetswe ke matshelo a bona ka nako ya [[Ntwa ya Bobedi ya Maburu]] (1899–1902). Segopotso seno jaanong se bapile le [[Motlobo wa Bosetšhaba wa Aforika Borwa wa Ditso tsa Sesole]]. E ne ya neelwa sesha ka Phalane a le some ka 1999 go batho botlhe ba ba tlhokafetseng ka nako ya Ntwa ya Bobedi ya Maburu mme ya bidiwa Segopotso sa Ntwa ya Anglo-Boer.
== Kago ==
Ka bonako morago ga gore Ntwa ya Bobedi ya Maburu e fele ka 1902, [[Randlord]] Sir [[Lionel Phillips]] le ba bangwe ba ne ba akanya ka 1904, segopotso sa go gopola masole a Borithane a a neng a sule mo ntweng.<ref name=":1">Monick, S (1991). [http://scientiamilitaria.journals.ac.za/pub/article/view/342/379 "Silent Voices of Time"]. ''Scientia Militaria: South African Journal of Military Studies''. '''21''' (3): 15–34.</ref><sup>: 16</sup> Komiti ya Segopotso ya Rand Regiments e ne ya tlhamiwa go kokoanya madi a segopotso. Ka Lwetse 1904, Mokapotene George A. Hamilton-Dickson o ne a tshitshinya tshitshinyo ya gore go batlwe lefelo la segopotso le gore Lekgotla la Toropo le simolole sekema sa go se aga.<ref name=":1" /><sup>: 16</sup> Lekgotla la Toropo la Johannesburg le ne la akanya gore segopotso se tshwanetse go neelwa botlhe ba ba tlhokafetseng mo ntweng mme Phillips o ne a dumalana le porojeke eo.<ref>Davie, Lucille (31 May 2002). [http://www.southafrica.info/about/history/angloboer.htm "The end of the first modern war"]. SouthAfrica.info. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Sir Lionel Phillips le kompone ya gagwe, H. Eckstein le Co, ba ne ba reka diheketara di le lesome le borataro mo Tshimong ya Sachsenwald ([[Saxonwold]]) jaaka lefatshe la segopotso.[<ref>Shorten, John R. (1970). ''The Johannesburg Saga''. Johannesburg: John R. Shorten Pty Ltd. p. 1159.</ref><sup>: 124</sup>
Ngwanatsele a le malatsi a masome a mararo ka 1910, [[Molaodi wa Sesole wa Connaught]] le [[Lord Methuen]] ba ne ba sekaseka setlhopha sa baithaopi kwa Milner Park pele ga ba patiwa ke setlhopha go tswa kwa [[Imperial Light Horse]] go ya kwa Tshimong ya Sachsenwald (Saxonwold).<ref name=":2">"Duke and Soldiers' Memorial". ''Cheltenham Chronicle''. 3 December 1910. p. 8.</ref> Moo fa pele ga kokoano e e masisi, kgosana o ne a baya leje la sekhutlo la segopotso sa isago.<ref name=":2" /> Lefelo le ne le amogetswe fela kgwedi pele ga ketelo ya ga Duke ke khansele ya toropo mme gone go sena moagi kgotsa polane e e weditsweng.<ref>Carman, Jillian (2006). ''[https://books.google.com/books?id=HfbpAAAAMAAJ&q=Rand+Regiments Uplifting the Colonial Philistine: Florence Phillips and the Making of the Johannesburg Art Gallery]''. Wits University Press. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781868144365|9781868144365]]</bdi>.</ref>
Segopotso seno se ne sa tlhamiwa ka 1911 ke moagi wa dipolane Sir [[Edwin Lutyens]], pele ga a itsege ka dikgopotso tsa gagwe tsa ntwa morago ga bokhutlo jwa [[Ntwa ya Lefatshe ya Ntlha]]. Moakanyetso wa segopotso e ne e le kago ya matlapa e e boleele jwa dimitara di le masome a mabedi (66 ft) e e neng ya wediwa ka 1913.<ref name=":3">[https://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?wp=GC2PA8B&title=arc-de-triomphe&guid=6079a4cb-bdc2-432c-9c76-f739b6a0f2cc "Geocache Description: The National Anglo Boer War South African War Memorial"]. ''Geocaching''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Go bolelwa fa thulaganyo ya segopotso seno e ne e theilwe mo [[Arc de Triomphe]] kwa Paris mmogo le mo dikhuting tse dingwe tsa phenyo tsa Roma.<ref name=":4">Knowles, Chris. [http://www.lutyenstrust.org.uk/portfolio-item/rand-regiments-memorial/ "Rand Regiments Memorial"]. ''The Lutyens Trust''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Khansele ya toropo e ne ya baya dipono di le tlhano tse di neng di tla isa kwa segopotsong mme ya teratela diheketara di le masome mane.<ref name=":3" /> Mo dikholomong go na le maina a maloko a mephato e e tlhatlositsweng ya Rand e e neng ya latlhegelwa ke matshelo a yone mo ntweng mme e bopilwe ka maloko a Sesole sa Dipitse sa Bethune, Molaodimogolo wa Balebedi ba Mmele, Ditlhobolo tsa Dipitse tsa Johannesburg, Sesole sa Dipitse sa Thorneycroft, [[South African Light Horse]], Imperial Light Horse, [[Railway Pioneer Regiment]], Imperial Light Infantry le Rand Rifles.<ref>[https://web.archive.org/web/20151222134918/http://allatsea.co.za/blog/anglo-boer-war-memorial-in-johannesburg/ "Anglo Boer War Memorial in Johannesburg"]. ''Blogging while allatsea''. Archived from [http://allatsea.co.za/blog/anglo-boer-war-memorial-in-johannesburg/ the original] on 22 December 2015. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
Sir Lionel Philips o ne a tla duelela, ka madi a gagwe ka namana, setshwantsho se se setilweng sa boronse se se neng se tla kgabisa bogodimo jwa segopotso jaaka mpho go batho ba Johannesburg.<ref name=":1" /><sup>: 18</sup> Setshwantsho se se setilweng sa boronse se ne sa laelwa ke Sir [[Hugh Lane]], yo o neng a solofetse gore se tla tlhamiwa ke [[Auguste Rodin]] , mme ba felela ba tsere [[Naoum Aronson]].<ref name=":1" /><sup>: 18</sup> E tlhamilwe kwa Paris, setshwantsho se se setilweng sa boronse, fa se ne se tlhomiwa kwa bofelong mo godimo ga segopotso ka Moranang 1914, se ne se tla leba kwa bophirima-tsatsi.<ref name=":1" /><sup>: 18</sup> Mabapi le se se setilweng se se emelang, metswedi e a kgatlhegela, ka bangwe ba se bitsa Nike (modimogadi wa phenyo yo o nang le diphuka wa Segerika) fa ba bangwe – mo go batleng poelano magareng ga batho ba Seesemane le ba [[Afrikaaner]] – ba be ba se bitsa "moengele wa kagiso".<ref name=":1" /><sup>: 16–18</sup> Lutyens Trust ya re moakanyetso wa ntlha e ne e le wa moengele wa phenyo, mme moakanyetso wa bofelo e ne e le wa moengele wa kagiso.<ref name=":4" /> Segopotso se ne se tla itsege jaaka ''Kakiemonument'' ('sefikantswe sa [[khaki]]') ke baagi ba Maaforikaaner ba ba neng ba lwantshana le Maesemane ka nako ya ntwa.<ref name=":1" /><sup>: 18</sup>
== Seabe jaaka segopotso ==
Ka nako ya Tlhaolele puso e ne ya thibela diphareiti tsa sesole kwa segopotsong ka ntlha ya gore se ne se neetswe masole a Borithane a a bolailweng mo Ntweng ya Bobedi ya Maburu.[9]
Segopotso se ne sa neelwa sešwa ka la bo 10 Diphalane 1999 go "gopola banna, basadi le bana ba merafe yotlhe le merafe yotlhe e e neng ya latlhegelwa ke matshelo a bona mo Ntweng ya Anglo Boer, 1899–1902".[10] 1 Seetebosigo 2002 go ne ga nna le kokoano kwa segopotsong go gopola dingwaga di le lekgolo tsa bokhutlo jwa Ntwa ya Bobedi ya Maburu, ka 31 Motsheganong 1902.[2] Palogotlhe ya masole a Borithane a le 22 000, Maburu a le 7 000, banna ba bantsho ba le 24 000, basadi le bana, le basadi le bana ba basweu ba le 22 000 ba ba neng ba tlhokafetse ka nako ya ntwa kgotsa kwa dikampeng tsa pogisetso, ba ne ba gakologelwa kwa moletlong ono.[2]
Ka 2015, Toropo ya Johannesburg e ne ya dirisa tekanyetsokabo ya R1,000,000 go tsosolosa segopotso se se neng se akaretsa go phepafatsa setshwantsho se se setilweng le go tsenya selo se se sireletsang.[11] Tiro e nngwe e e dirilweng go tsosolosa segopotso e ne e le go tsenngwa ga kelelo ya metsi a setsuatsue, ka diboloko tsa matlapa di ne di dule mo tlhamalalong ka ntlha ya dingwaga tsa bongola jo bo feteletseng mo mmung.[12]: 66
Meletlo e e tshwayang Sontaga wa Segopotso e ntse e tshwaretswe kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer fa e sale ka 2023. Ditiragalo tseno di kile tsa tshwarelwa kwa The Cenotaph kwa Johannesburg CBD. Moletlo wa 2023 o ne o rulagantswe ke Memorable Order of Tin Hats, mokgatlho wa bagale ba ntwa, morago ga gore Toropo ya Johannesburg e bolele gore ga e na tekanyetsokabo ya Cenotaph.[13] Toropo ya Johannesburg e ne ya tshwara tirelo ya Sontaga wa Segopotso mmogo le mokgatlho wa bagale kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer ka 2025.[14]
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafelo a bojanala kwa Johannesburg]]
[[Karolo:Difikantswe le digopotso kwa Johannesburg]]
[[Karolo:Mafelo a boswa a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Digopotso tsa Ntwa ya Bobedi ya Maburu kwa Aforika Borwa]]
1r3i3r2tpdhroobwesgxuhz81x6pp4c
55831
55830
2026-09-28T19:29:23Z
KatieKea
10150
/* Seabe jaaka segopotso */ ke ranotse karolo e le go tsenya metswedi
55831
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox building|name=Anglo-Boer War Memorial|former_names=Rand Regiments Memorial|image=File:Anglo-Boer War Memorial viewed from the south west June 2026.jpg|caption=The Anglo-Boer War Memorial|location=Eckstein Park|location_town=Saxonwold, Johannesburg|location_country=South Africa|coordinates={{coord|-26.164|28.041|region:ZA|display=inline}}|status=Extant|groundbreaking_date=30 November 1910|completion_date=1914|architect=Edwin Landseer Lutyens|owner=City of Johannesburg|map_type=Memorial|architecture_firm=Baker & Fleming}}
'''Anglo-Boer War Memorial''' kwa tshimologong se ne se bidiwa '''Rand Regiments''' '''Memorial''' mme se ne sa neelwa banna ba [[Witwatersrand]] ba ba neng ba ikopanya jaaka masole a Borithane mo Rand Regiments mme ba ne ba latlhegetswe ke matshelo a bona ka nako ya [[Ntwa ya Bobedi ya Maburu]] (1899–1902). Segopotso seno jaanong se bapile le [[Motlobo wa Bosetšhaba wa Aforika Borwa wa Ditso tsa Sesole]]. E ne ya neelwa sesha ka Phalane a le some ka 1999 go batho botlhe ba ba tlhokafetseng ka nako ya Ntwa ya Bobedi ya Maburu mme ya bidiwa Segopotso sa Ntwa ya Anglo-Boer.
== Kago ==
Ka bonako morago ga gore Ntwa ya Bobedi ya Maburu e fele ka 1902, [[Randlord]] Sir [[Lionel Phillips]] le ba bangwe ba ne ba akanya ka 1904, segopotso sa go gopola masole a Borithane a a neng a sule mo ntweng.<ref name=":1">Monick, S (1991). [http://scientiamilitaria.journals.ac.za/pub/article/view/342/379 "Silent Voices of Time"]. ''Scientia Militaria: South African Journal of Military Studies''. '''21''' (3): 15–34.</ref><sup>: 16</sup> Komiti ya Segopotso ya Rand Regiments e ne ya tlhamiwa go kokoanya madi a segopotso. Ka Lwetse 1904, Mokapotene George A. Hamilton-Dickson o ne a tshitshinya tshitshinyo ya gore go batlwe lefelo la segopotso le gore Lekgotla la Toropo le simolole sekema sa go se aga.<ref name=":1" /><sup>: 16</sup> Lekgotla la Toropo la Johannesburg le ne la akanya gore segopotso se tshwanetse go neelwa botlhe ba ba tlhokafetseng mo ntweng mme Phillips o ne a dumalana le porojeke eo.<ref name=":5">Davie, Lucille (31 May 2002). [http://www.southafrica.info/about/history/angloboer.htm "The end of the first modern war"]. SouthAfrica.info. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Sir Lionel Phillips le kompone ya gagwe, H. Eckstein le Co, ba ne ba reka diheketara di le lesome le borataro mo Tshimong ya Sachsenwald ([[Saxonwold]]) jaaka lefatshe la segopotso.[<ref>Shorten, John R. (1970). ''The Johannesburg Saga''. Johannesburg: John R. Shorten Pty Ltd. p. 1159.</ref><sup>: 124</sup>
Ngwanatsele a le malatsi a masome a mararo ka 1910, [[Molaodi wa Sesole wa Connaught]] le [[Lord Methuen]] ba ne ba sekaseka setlhopha sa baithaopi kwa Milner Park pele ga ba patiwa ke setlhopha go tswa kwa [[Imperial Light Horse]] go ya kwa Tshimong ya Sachsenwald (Saxonwold).<ref name=":2">"Duke and Soldiers' Memorial". ''Cheltenham Chronicle''. 3 December 1910. p. 8.</ref> Moo fa pele ga kokoano e e masisi, kgosana o ne a baya leje la sekhutlo la segopotso sa isago.<ref name=":2" /> Lefelo le ne le amogetswe fela kgwedi pele ga ketelo ya ga Duke ke khansele ya toropo mme gone go sena moagi kgotsa polane e e weditsweng.<ref>Carman, Jillian (2006). ''[https://books.google.com/books?id=HfbpAAAAMAAJ&q=Rand+Regiments Uplifting the Colonial Philistine: Florence Phillips and the Making of the Johannesburg Art Gallery]''. Wits University Press. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781868144365|9781868144365]]</bdi>.</ref>
Segopotso seno se ne sa tlhamiwa ka 1911 ke moagi wa dipolane Sir [[Edwin Lutyens]], pele ga a itsege ka dikgopotso tsa gagwe tsa ntwa morago ga bokhutlo jwa [[Ntwa ya Lefatshe ya Ntlha]]. Moakanyetso wa segopotso e ne e le kago ya matlapa e e boleele jwa dimitara di le masome a mabedi (66 ft) e e neng ya wediwa ka 1913.<ref name=":3">[https://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?wp=GC2PA8B&title=arc-de-triomphe&guid=6079a4cb-bdc2-432c-9c76-f739b6a0f2cc "Geocache Description: The National Anglo Boer War South African War Memorial"]. ''Geocaching''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Go bolelwa fa thulaganyo ya segopotso seno e ne e theilwe mo [[Arc de Triomphe]] kwa Paris mmogo le mo dikhuting tse dingwe tsa phenyo tsa Roma.<ref name=":4">Knowles, Chris. [http://www.lutyenstrust.org.uk/portfolio-item/rand-regiments-memorial/ "Rand Regiments Memorial"]. ''The Lutyens Trust''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Khansele ya toropo e ne ya baya dipono di le tlhano tse di neng di tla isa kwa segopotsong mme ya teratela diheketara di le masome mane.<ref name=":3" /> Mo dikholomong go na le maina a maloko a mephato e e tlhatlositsweng ya Rand e e neng ya latlhegelwa ke matshelo a yone mo ntweng mme e bopilwe ka maloko a Sesole sa Dipitse sa Bethune, Molaodimogolo wa Balebedi ba Mmele, Ditlhobolo tsa Dipitse tsa Johannesburg, Sesole sa Dipitse sa Thorneycroft, [[South African Light Horse]], Imperial Light Horse, [[Railway Pioneer Regiment]], Imperial Light Infantry le Rand Rifles.<ref>[https://web.archive.org/web/20151222134918/http://allatsea.co.za/blog/anglo-boer-war-memorial-in-johannesburg/ "Anglo Boer War Memorial in Johannesburg"]. ''Blogging while allatsea''. Archived from [http://allatsea.co.za/blog/anglo-boer-war-memorial-in-johannesburg/ the original] on 22 December 2015. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
Sir Lionel Philips o ne a tla duelela, ka madi a gagwe ka namana, setshwantsho se se setilweng sa boronse se se neng se tla kgabisa bogodimo jwa segopotso jaaka mpho go batho ba Johannesburg.<ref name=":1" /><sup>: 18</sup> Setshwantsho se se setilweng sa boronse se ne sa laelwa ke Sir [[Hugh Lane]], yo o neng a solofetse gore se tla tlhamiwa ke [[Auguste Rodin]] , mme ba felela ba tsere [[Naoum Aronson]].<ref name=":1" /><sup>: 18</sup> E tlhamilwe kwa Paris, setshwantsho se se setilweng sa boronse, fa se ne se tlhomiwa kwa bofelong mo godimo ga segopotso ka Moranang 1914, se ne se tla leba kwa bophirima-tsatsi.<ref name=":1" /><sup>: 18</sup> Mabapi le se se setilweng se se emelang, metswedi e a kgatlhegela, ka bangwe ba se bitsa Nike (modimogadi wa phenyo yo o nang le diphuka wa Segerika) fa ba bangwe – mo go batleng poelano magareng ga batho ba Seesemane le ba [[Afrikaaner]] – ba be ba se bitsa "moengele wa kagiso".<ref name=":1" /><sup>: 16–18</sup> Lutyens Trust ya re moakanyetso wa ntlha e ne e le wa moengele wa phenyo, mme moakanyetso wa bofelo e ne e le wa moengele wa kagiso.<ref name=":4" /> Segopotso se ne se tla itsege jaaka ''Kakiemonument'' ('sefikantswe sa [[khaki]]') ke baagi ba Maaforikaaner ba ba neng ba lwantshana le Maesemane ka nako ya ntwa.<ref name=":1" /><sup>: 18</sup>
== Seabe jaaka segopotso ==
Ka nako ya [[Tlhaolele mo Aforika Borwa|Tlhaolele]] puso e ne ya thibela diphareiti tsa sesole kwa segopotsong ka ntlha ya gore se ne se neetswe masole a Borithane a a bolailweng mo Ntweng ya Bobedi ya Maburu.<ref>Engelbrecht, Leon (9 May 2005). [https://mg.co.za/news/south-africa/2005-05-09-sa-war-veterans-remember-end-of-hitler-s-war/ "SA war veterans remember end of 'Hitler's war'"]. ''Mail & Guardian''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
Segopotso se ne sa neelwa sesha ka Phalane a le lesome ka 1999 go "gopola banna, basadi le bana ba merafe yotlhe le merafe yotlhe e e neng ya latlhegelwa ke matshelo a yone mo Ntweng ya Anglo Boer, 1899–1902".<ref>Ball, James (12 November 2015). [http://www.theheritageportal.co.za/article/restoration-south-african-war-memorial-saxonwold "Restoration of the South African War Memorial Saxonwold"]. ''The Heritage Portal''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Seetebosigo a rogwa ka 2002 go ne ga nna le kokoano kwa segopotsong go gopola dingwaga di le lekgolo tsa bokhutlo jwa Ntwa ya Bobedi ya Maburu, ka Motsheganong a le masome a mararo le motso ka 1902.<ref name=":5" /> Palogotlhe ya masole a Borithane a le dikete tse makgolo mabedi le bobedi, Maburu a le dikete tse supa, banna ba bantsho ba le dikete tse makgolo mabedi le bone, basadi le bana, le basadi le bana ba basweu ba le dikete tse makgolo mabedi le bobedi ba ba neng ba tlhokafetse ka nako ya ntwa kgotsa kwa dikampeng tsa pogisetso, ba ne ba gakologelwa kwa moletlong ono.<ref name=":5" />
Ka 2015, Toropo ya Johannesburg e ne ya dirisa tekanyetsokabo ya sedikadike sa diRanta go tsosolosa segopotso se se neng se akaretsa go phepafatsa setshwantsho se se setilweng le go tsenya selo se se sireletsang.<ref>[http://rosebankkillarneygazette.co.za/158623/rand-regiments-memorial-restoration-draws-attention/ "Rand Regiments Memorial restoration draws attention"]. ''Rosebank Killarney Gazette''. 25 May 2015. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Tiro e nngwe e e dirilweng go tsosolosa segopotso e ne e le go tsenngwa ga kelelo ya metsi a setsuatsue, ka diboloko tsa matlapa di ne di dule mo tlhamalalong ka ntlha ya dingwaga tsa bongola jo bo feteletseng mo mmung.<ref>Walters, Christine (2003). [https://web.archive.org/web/20160304142811/http://www.joburg-archive.co.za/city_vision/annualreport2002-03/chapter8.pdf "Annual Report 2002-2003. Chapter 8"] (PDF). ''Johannesburg City Council''. Archived from [http://www.joburg-archive.co.za/city_vision/annualreport2002-03/chapter8.pdf the original] (PDF) on 4 March 2016. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref><sup>: 66</sup>
Meletlo e e tshwayang [[Sontaga wa Segopotso]] e ntse e tshwaretswe kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer fa e sale ka 2023. Ditiragalo tseno di kile tsa tshwarelwa kwa [[The Cenotaph]] kwa Johannesburg CBD. Moletlo wa 2023 o ne o rulagantswe ke [[Memorable Order of Tin Hats]], mokgatlho wa bagale ba ntwa, morago ga gore [[Toropo ya Johannesburg]] e bolele gore ga e na tekanyetsokabo ya Cenotaph.<ref>Szabo, Christopher (13 November 2023). [https://defenceweb.co.za/military-history/remembrance-day-2023-breaks-more-than-a-century-of-tradition/ "Remembrance Day 2023 breaks more than a century of tradition"]. ''DefenceWeb''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Toropo ya Johannesburg e ne ya tshwara tirelo ya Sontaga wa Segopotso mmogo le mokgatlho wa bagale kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer ka 2025.<ref>[https://joburg.org.za/media_/Newsroom/Pages/2025-News-Articles/Joburg-pays-tribute-to-fallen-heroes-at-105th-Remembrance-Sunday.aspx "Joburg pays tribute to fallen heroes at 105th Remembrance Sunday"]. City of Johannesburg. 10 November 2025.</ref>
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafelo a bojanala kwa Johannesburg]]
[[Karolo:Difikantswe le digopotso kwa Johannesburg]]
[[Karolo:Mafelo a boswa a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Digopotso tsa Ntwa ya Bobedi ya Maburu kwa Aforika Borwa]]
7q38su84nv2mvmg2s9ouq8r6svmtdyd
The Cenotaph, Johannesburg
0
15348
55832
2026-09-28T19:41:05Z
KatieKea
10150
Ke simolotse go ranola tsebe e
55832
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Cenotaph in Johannesburg CBD June 2026.jpg|thumb|Cenotaph ka 2026]]
'''Cenotaph''' ke segopotso sa ntwa se se mo [[Beyers Naudé Square|Beyers Naudé]] [[Beyers Naudé Square|Square]] kwa [[CBD ya Johannesburg]]. E ne ya neelwa ka 1926 jaaka segopotso sa banna ba ba tswang kwa Johannesburg ba ba neng ba bolawa ka nako ya [[Ntwa ya Lefatshe ya Ntlha]]. Go tloga ka 2002 e ntse e gopola batho botlhe ba ba bolailweng ba lwela kgololesego le puso ya batho ka batho mo Aforika Borwa. Cenotaph e ne e le lefelo la moletlo wa ngwaga le ngwaga wa bosetšhaba wa [[Sontaga wa Segopotso]] magareng ga 1926 le 2022 mme e ntse e dirisediwa ditirelo tse dingwe le ditiragalo.
== Ditso ==
[[Setshwantsho:Cenotaph, Johannesburg.jpg|left|thumb|Cenotaph le dikago tse di mabapi ka bo 1920]]
Lebitla le ne la neelwa ke [[Mmusisi-Kakaretso wa Aforika Borwa]] wa nako eo, [[Alexander Cambridge]], [[Earl wa ntlha wa Athlone]], ka Phalane a le lesome ka 1926.<ref name=":1">[https://samilitaryhistory.org/memorial/jhbgcenot.html "Johannesburg Cenotaph"]. The South African Military History Society. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Moletlo ono o ne wa tsenelwa ke boidiidi jo bogolo mme o ne wa tshwarwa ka nako e le nngwe le [[Delville Wood South African National Memorial]] kwa Fora se ne se neelwa ke baemedi ba ba neng ba eteletswe pele ke Tonakgolo [[J. B. M. Hertzog]].<ref>Sara, M.E. (1941). ''The Rt. Hon. the Earl of Athlone, K.G., G.C.B., G.C.M.G., D.S.O''. London: Stanley Paul & Co. p. 193.</ref>
Segopotso seno se ne se neetswe "segopotso sa banna ba Johannesburg ba ba neng ba ntsha matshelo a bone mo Ntweng e Kgolo". Ka 1947 go ne ga okediwa ka mokwalo o mongwe go gopola "Baswi ba rona ba ba galalelang 1939-1945". Ka 2002 Toropo ya Johannesburg e ne ya oketsa ka mokwalo o o neng o neela Cenotaph go "botlhe ba ba neng ba dira setlhabelo se segolo mo dintweng tsotlhe, dintwa le dikgaratlho tse di tlhometseng tsa kgololesego, temokerasi le kagiso mo Aforika Borwa", mme seno se ne sa neelwa ka Ngwanatsele a le lesome mo ngwageng oo.<ref name=":1" /><ref>[https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/2015/11/11/south-africa-wont-forget/ "South Africa won't forget"]. ''Southern Courier''. 11 November 2015. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
''[[Mail & Guardian]]'' e ne ya bega ka 2005 gore go ne ga nna le dipitso tsa gore Cenotaph e fudusediwe kwa lefelong le le gaufi le [[Anglo-Boer War Memorial (Johannesburg)|Segopotso sa Ntwa ya Maesemane le Maburu]] kwa toropong ya [[Saxonwold]].<ref>Engelbrecht, Leon (9 May 2005). [https://mg.co.za/news/south-africa/2005-05-09-sa-war-veterans-remember-end-of-hitler-s-war/ "SA war veterans remember end of 'Hitler's war'"]. ''Mail & Guardian''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
== Segopotso le ditiragalo tse dingwe ==
Tirelo ya semmuso ya bosetšhaba e e neng e tshwarelwa go tshwaya Sontaga wa Segopotso e ne e tshwarelwa kwa Cenotaph kwa Johannesburg ngwaga le ngwaga go tloga ka 1926.[5] Ka 2023 Toropo ya Johannesburg e ne ya bolela gore ga e na tekanyetsokabo ya Cenotaph. Mokgatlho o o sa Lebalesegeng wa Tin Hats, mokgatlho wa bagale ba ntwa, o ne wa rulaganya tirelo ya go emisetsa kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer.[6] Toropo ya Johannesburg e ne ya tshwara tirelo ya Sontaga wa Segopotso mmogo le mokgatlho wa bagale kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer ka 2025.[7]
Torch Commando e ne ya tshwara ya ntlha ya ditshupetso tsa yone kgatlhanong le ditiro tsa kgatelelo tsa puso ya National Party, go akaretsa le Molao wa Boemedi jo bo Kgaoganeng jwa Batlhophi, kwa Cenotaph ka la bo 21 Moranang 1951. Kwa boipelaetsong jono go ne ga bewa folaga ya Aforika Borwa mo godimo ga lebokoso la baswi go tshwantshetsa loso lwa Molaotheo wa Batlhophi ba bangwe ba ba neng ba sotlwa ka ntlha ya maatla a puso le bosemorafe.[8] Mo e ka nnang masole a pele a basweu a le 3 000 a ne a nna teng kwa boipelaetsong jono.[9]
== Metswedi ==
tp8ag73ofoxrs0te60bkc3e9lhwd714
55833
55832
2026-09-28T19:52:32Z
KatieKea
10150
/* Segopotso le ditiragalo tse dingwe */ ke ranotse karolo e le go tsenya metswedi
55833
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Cenotaph in Johannesburg CBD June 2026.jpg|thumb|Cenotaph ka 2026]]
'''Cenotaph''' ke segopotso sa ntwa se se mo [[Beyers Naudé Square|Beyers Naudé]] [[Beyers Naudé Square|Square]] kwa [[CBD ya Johannesburg]]. E ne ya neelwa ka 1926 jaaka segopotso sa banna ba ba tswang kwa Johannesburg ba ba neng ba bolawa ka nako ya [[Ntwa ya Lefatshe ya Ntlha]]. Go tloga ka 2002 e ntse e gopola batho botlhe ba ba bolailweng ba lwela kgololesego le puso ya batho ka batho mo Aforika Borwa. Cenotaph e ne e le lefelo la moletlo wa ngwaga le ngwaga wa bosetšhaba wa [[Sontaga wa Segopotso]] magareng ga 1926 le 2022 mme e ntse e dirisediwa ditirelo tse dingwe le ditiragalo.
== Ditso ==
[[Setshwantsho:Cenotaph, Johannesburg.jpg|left|thumb|Cenotaph le dikago tse di mabapi ka bo 1920]]
Lebitla le ne la neelwa ke [[Mmusisi-Kakaretso wa Aforika Borwa]] wa nako eo, [[Alexander Cambridge]], [[Earl wa ntlha wa Athlone]], ka Phalane a le lesome ka 1926.<ref name=":1">[https://samilitaryhistory.org/memorial/jhbgcenot.html "Johannesburg Cenotaph"]. The South African Military History Society. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Moletlo ono o ne wa tsenelwa ke boidiidi jo bogolo mme o ne wa tshwarwa ka nako e le nngwe le [[Delville Wood South African National Memorial]] kwa Fora se ne se neelwa ke baemedi ba ba neng ba eteletswe pele ke Tonakgolo [[J. B. M. Hertzog]].<ref>Sara, M.E. (1941). ''The Rt. Hon. the Earl of Athlone, K.G., G.C.B., G.C.M.G., D.S.O''. London: Stanley Paul & Co. p. 193.</ref>
Segopotso seno se ne se neetswe "segopotso sa banna ba Johannesburg ba ba neng ba ntsha matshelo a bone mo Ntweng e Kgolo". Ka 1947 go ne ga okediwa ka mokwalo o mongwe go gopola "Baswi ba rona ba ba galalelang 1939-1945". Ka 2002 Toropo ya Johannesburg e ne ya oketsa ka mokwalo o o neng o neela Cenotaph go "botlhe ba ba neng ba dira setlhabelo se segolo mo dintweng tsotlhe, dintwa le dikgaratlho tse di tlhometseng tsa kgololesego, temokerasi le kagiso mo Aforika Borwa", mme seno se ne sa neelwa ka Ngwanatsele a le lesome mo ngwageng oo.<ref name=":1" /><ref>[https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/2015/11/11/south-africa-wont-forget/ "South Africa won't forget"]. ''Southern Courier''. 11 November 2015. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
''[[Mail & Guardian]]'' e ne ya bega ka 2005 gore go ne ga nna le dipitso tsa gore Cenotaph e fudusediwe kwa lefelong le le gaufi le [[Anglo-Boer War Memorial (Johannesburg)|Segopotso sa Ntwa ya Maesemane le Maburu]] kwa toropong ya [[Saxonwold]].<ref>Engelbrecht, Leon (9 May 2005). [https://mg.co.za/news/south-africa/2005-05-09-sa-war-veterans-remember-end-of-hitler-s-war/ "SA war veterans remember end of 'Hitler's war'"]. ''Mail & Guardian''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
== Segopotso le ditiragalo tse dingwe ==
Tirelo ya semmuso ya bosetšhaba e e neng e tshwarelwa go tshwaya [[Sontaga wa Segopotso]] e ne e tshwarelwa kwa Cenotaph kwa Johannesburg ngwaga le ngwaga go tloga ka 1926.<ref>[https://joburg.org.za/media_/Newsroom/Pages/2013%20articles/2011%20&%202012%20%20Articles/Honouring-fallen-soldiers.aspx "Honouring Fallen Soldiers"]. City of Johannesburg. 2013. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Ka 2023 Toropo ya Johannesburg e ne ya bolela gore ga e na tekanyetsokabo ya Cenotaph. [[Memorable Order of Tin Hats]], mokgatlho wa bagale ba ntwa, o ne wa rulaganya tirelo ya go emisetsa kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer.<ref>Szabo, Christopher (13 November 2023). [https://defenceweb.co.za/military-history/remembrance-day-2023-breaks-more-than-a-century-of-tradition/ "Remembrance Day 2023 breaks more than a century of tradition"]. ''DefenceWeb''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Toropo ya Johannesburg e ne ya tshwara tirelo ya Sontaga wa Segopotso mmogo le mokgatlho wa bagale kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer ka 2025.<ref>[https://joburg.org.za/media_/Newsroom/Pages/2025-News-Articles/Joburg-pays-tribute-to-fallen-heroes-at-105th-Remembrance-Sunday.aspx "Joburg pays tribute to fallen heroes at 105th Remembrance Sunday"]. City of Johannesburg. 10 November 2025. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
[[Torch Commando]] e ne ya tshwara ya ntlha ya ditshupetso tsa yone kgatlhanong le ditiro tsa kgatelelo tsa puso ya National Party, go akaretsa le [[Molao wa Boemedi jo bo Kgaoganeng jwa Batlhophi]], kwa Cenotaph ka Moranang a le masome mabedi le motso ka 1951. Kwa boipelaetsong jono go ne ga bewa folaga ya Aforika Borwa mo godimo ga [[Lekesi|kesi]] go tshwantshetsa loso lwa [[Molaotheo wa Aforika Borwa]] ka go ntshiwa ga ditshwanelo tsa go tlhopha tsa ba [[Cape Coloured]] le batlhophi ba bangwe ba ba neng ba sotlwa ka ntlha ya maatla a puso le bosemorafe.<ref>Rilley-Harris, David (11 December 2024). [https://ditsong.org.za/en/the-torch-commando/ "The Torch Commando"]. Ditsong: Museums of South Africa. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Mo e ka nnang masole a pele a basweu a le dikete tse tharo a ne a nna teng kwa boipelaetsong joo.<ref>Roos, Neil (2018). ''Ordinary Springboks: White Servicemen and Social Justice in South Africa, 1939-1961''. Taylor & Francis. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781351152020|9781351152020]]</bdi>.</ref>
== Metswedi ==
<references />
[[Karolo:Cenotaphs in South Africa]]
[[Karolo:Digopotso tsa Ntwa ya ntlha ya lefatshe mo Aforika Borwa]]
[[Karolo:Digopotso tsa Ntwa ya bobedi ya lefatshe mo Aforika Borwa]]
[[Karolo:Digopotso le mabitla a sesole sa Aforika Borwa]]
[[Karolo:Difikantswe le digopotso kwa Johannesburg]]
ftvtjfua65h87o5d42rxgge900e2x17
Puo ya SeVenda
0
15349
55834
2026-09-28T19:56:46Z
Reagoleboga
10854
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1372636243|Venda language]]"
55834
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>Venḓa kgotsa Tshivenḓa ke puo ya Bantu e bile ke puo ya semmuso ya Afrika Borwa le Zimbabwe. E buiwa thata ke batho ba Venda (kgotsa Vhavenḓa) kwa karolong e e kwa bokone ya porofense ya Limpopo ya Afrika Borwa, mmogo le ke batho bangwe ba Lemba mo Afrika Borwa. Puo ya Tshivenda e amana le Shona (Karanga le Kalanga) e e buiwang mo Borwa jwa Afrika. Ka nako ya puso ya tlhaolele ya Afrika Borwa, Bantustan ya Venda e ne ya tlhongwa go akaretsa batho ba ba buang SeVenda ba Afrika Borwa.
Go ya ka palo ya batho ya ngwaga wa 2011, batho ba ba buang SeVenda ba fitlhelwa mo mafelong a a latelang: Makhado Local Municipality, e na le batho ba le 350 000; Thulamela Local Municipality, e na le batho ba le 370 000; Musina Local Municipality, e na le batho ba le 35 000; le Mutale Local Municipality, e na le batho ba le 89 000. Palogotlhe ya batho ba ba buang puo eno mo kgaolong ya Vhembe gone jaanong ke ba le 844 000. Kwa porofenseng ya Gauteng, go na le batho ba le 275 000 ba ba buang Se-Venda. Palo e e kwa tlase ga 10 000 e aname go ralala naga yotlhe - mo palong ya batho ba ba buang Se-Venda mo Aforika Borwa ba le dimilione di le 1,2 kgotsa 2,2% fela ya baagi ba Aforika Borwa, e leng se se dirang gore Se-Venda e nne puo ya bobedi e nnye go di feta tsotlhe mo Aforika Borwa, morago ga puo ya Se-Ndebele, e e nang le batho ba le dimilione di le 1,1. Dipalopalo tsa baagi ba Ba-Venda ba kwa Zimbabwe ga di a tlhomama mme gone jaanong di ka tswa di le milione. Batho ba teng ba kwa borwa jwa naga eno mme gape ba aname le kwa ditoropong tse dingwe. Gape go na le palo e e botlhokwa ya bone mo Aforika Borwa e e bapileng le yone koo e leng badiri ba bafaladi.
== Mokgwa wa go kwala ==
Puo ya Se-Venda e dirisa mokwalo wa Selatine o o nang le ditlhaka tse dingwe tse tlhano tse di gatelelwang. Go na le ditumammogo di le nne tsa meno tse di nang le segalo sa circumflex ka fa tlase ga tlhaka (ḓ, ḽ, ṋ, ṱ) le mokgokgontsho wa velar ṅ. Go dirisiwa ditumanosi di le tlhano go kwala ditumanosi di le supa. Ditlhaka C, J le Q di dirisiwa fela fa go buiwa ka mafoko le maina a a tswang kwa dinageng di sele.
{| cellpadding="4" style="font-size:larger; text-align:center;" summary="Thirty-one letters of the Venda alphabet, capital and small"
|+ style="font-size:smaller;" |The Venda alphabet
|A a
|B b
|(C c)
|D d
|Ḓ ḓ
|E e
|F f
|G g
|
|-
|H h
|I i
|(J j)
|K k
|L l
|Ḽ ḽ
|M m
|N n
|
|-
|Ṋ ṋ
|Ṅ ṅ
|O o
|P p
|(Q q)
|R r
|S s
|T t
|
|-
|Ṱ ṱ
|U u
|V v
|W w
|X x
|Y y
|Z z
|
|}
{| class="wikitable"
!letter(s)
!value(s) in IPA
!notes
|-
|'''a'''
|[a], [ɔ]
|
|-
|'''b'''
|[b]
|
|-
|bv
|[b̪v]
|
|-
|bw
|[bɣʷ] or [bj]
|Varies by dialect
|-
|'''d'''
|[d]
|
|-
|dz
|[d͡z]
|
|-
|dzh
|[d͡ʒ]
|Similar to English "j"
|-
|dzw
|[d͡zʷ]
|
|-
|'''ḓ'''
|[d̪]
|
|-
|'''e'''
|[ɛ], [e]
|
|-
|'''f'''
|[f]
|
|-
|fh
|[ɸ]
|
|-
|'''g'''
|[ɡ]
|
|-
|'''h'''
|[ɦ], [h]
|Pronounced [h] before ''e''.
|-
|hw
|[ɣʷ], [hʷ]
|
|-
|'''i'''
|[i]
|
|-
|'''j'''
|[j]
|In the word '''Jerusalema'''
|-
|'''k'''
|[kʼ]
|
|-
|kh
|[kʰ]
|
|-
|khw
|[kʷʰ]
|
|-
|'''l'''
|[ɺ] ~ [l]
|Heard as [l] in free variation.
|-
|'''ḽ'''
|[l̪]
|
|-
|'''m'''
|[m], [m̩]
|''M'' is syllabic [m̩], when the following syllable begins with ''m''.
|-
|'''n'''
|[n], [n̩]
|''N'' is syllabic when the following syllable begins with ''n''.
|-
|ng
|[ŋɡ]
|
|-
|ny
|[ɲ]
|
|-
|nz
|[nd͡z]
|
|-
|'''ṋ'''
|[n̪]
|
|-
|'''ṅ'''
|[ŋ]
|
|-
|ṅw
|[ŋʷ]
|
|-
|'''o'''
|[ɔ], [o]
|
|-
|'''p'''
|[pʼ]
|
|-
|ph
|[pʰ]
|
|-
|pf
|[p̪f]
|
|-
|pfh
|[p̪fʰ]
|
|-
|'''r'''
|[ɾ]
|
|-
|'''s'''
|[s]
|
|-
|sh
|[ʃ]
|
|-
|sw
|[ʂ]
|
|-
|'''t'''
|[tʼ]
|
|-
|th
|[tʰ]
|
|-
|ths
|[t͡sʰ]
|
|-
|thsh
|[t͡ʃʰ]
|
|-
|ts
|[t͡sʼ]
|
|-
|tsh
|[t͡ʃʼ]
|
|-
|tsw
|[t͡sʷ]
|
|-
|ty
|[c]
|
|-
|'''ṱ'''
|[t̪ʼ]
|
|-
|ṱh
|[t̪ʰ]
|
|-
|'''u'''
|[u]
|
|-
|'''v'''
|[v]
|
|-
|vh
|[β]
|
|-
|'''w'''
|[w]
|
|-
|'''x'''
|[x]
|Similar to the ''ch'' in Scottish ''loch''.
|-
|xw
|[xʷ]
|
|-
|'''y'''
|[j]
|
|-
|'''z'''
|[z]
|
|-
|zh
|[ʒ]
|
|-
|zw
|[ʐ]
|
|}
=== Unicode ===
Ditlhaka tse di oketsegileng di na le maina a a latelang a Unicode:
* Ḓ U+1E12 LATIN CAPITAL LETTER D WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ḓ U+1E13 LATIN SMALL LETTER D WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ḽ U+1E3C LATIN CAPITAL LETTER L WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ḽ U+1E3D LATIN SMALL LETTER L WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ṅ U+1E44 LATIN CAPITAL LETTER N WITH DOT ABOVE
* ṅ U+1E45 LATIN SMALL LETTER N WITH DOT ABOVE
* Ṋ U+1E4A LATIN CAPITAL LETTER N WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ṋ U+1E4B LATIN SMALL LETTER N WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ṱ U+1E70 LATIN CAPITAL LETTER T WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ṱ U+1E71 LATIN SMALL LETTER T WITH CIRCUMFLEX BELOW
=== Luṱhofunḓeraru lwa Mibvumo ===
Mokgwa wa go kwala wa Sintu wa Isibheqe Sohlamvu/Ditema tsa Dinoko, o o itsegeng jaaka Luṱhofunḓeraru lwa Mibvumo, le one o dirisiwa mo puong ya SeVenda.
{| class="wikitable"
!''ṱala'' "break up"
|
[[Setshwantsho:Ṱala.jpg|none|thumb|[t̪ʼaːɽa]]]
!''tala'' "draw"
|
[[Setshwantsho:Tala2.jpg|none|thumb|[tʼaːɽa]]]
|-
|}
== Diteng tsa mantswe ==
SeVenda se farologanya ṱ, ṱh, ḓ, ṋ, ḽ ya leino le t, th, d, n, l ya alveolar mmogo le (jaaka mo puong ya Se-Ewe) labiodental f, v go tswa go bilabial fh, vh (tse pedi tsa bofelo di kgolokwe go le gonnye). Ga go na modumo ope. Jaaka mo dipuong tse dingwe tsa Afrika Borwa jaaka Sezulu, ph, ṱh, th, kh di a tlhokwa mme "plain" e ema p, ṱ, t, le k di a ntshiwa.
=== Ditumammogo ===
Go na le medumo e le metlhano ya ditumanosi mo Tshivenḓa.
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!
!Front
!Back
|-
!Close
|i
|u
|-
!Mid
|ɛ
|ɔ
|-
!Open
| colspan="2" |a
|}
=== Ditumammogo ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="2" rowspan="2" |
! colspan="3" |Bilabial
! rowspan="2" |Labio-<nowiki><br id="mwAnA"></nowiki><nowiki><br></nowiki> dental
! rowspan="2" |Dental
! colspan="4" |Alveolar
! rowspan="2" |Palatal<br /><br />{{Nowrap|(-[[Postalveolar consonant|alveolar]])}}
! colspan="2" |Velar
! rowspan="2" |Glottal
|-
!<small>plain</small>
!<small>lab.</small>
!<small>pal.</small>
!<small>plain</small>
!<small>sib.</small>
!<small>lab.</small>
!<small>pal.</small>
!<small>plain</small>
!<small>lab.</small>
|-
! colspan="2" |Nasal
|m
|
|mʲ
|(ɱ)
|n̪
|n
|
|
|
|ɲ
|ŋ
|ŋʷ
|
|-
! rowspan="3" |Plosive/<br /><br />Affricate
!<small>ejective</small>
|pʼ
|pʷʼ
|pʲʼ
|p̪fʼ
|t̪ʼ
|tʼ
|tsʼ
|tsʷʼ
|tʲʼ
|tʃʼ
|kʼ
|
|
|-
!<small>aspirated</small>
|pʰ
|pʷʰ
|pʲʰ
|p̪fʰ
|t̪ʰ
|tʰ
|tsʰ
|tsʷʰ
|
|tʃʰ
|kʰ
|
|
|-
!<small>voiced</small>
|b
|bʷ
|bʲ
|b̪v
|d̪
|d
|dz
|dzʷ
|dʲ
|dʒ
|ɡ
|
|
|-
! rowspan="2" |Fricative
!<small>voiceless</small>
|ɸ
|
|
|f
|
|
|s
|sʷ
|
|ʃ
|x
|
|h
|-
!<small>voiced</small>
|β
|
|
|v
|
|
|z
|zʷ
|
|ʒ
|
|
|
|-
! colspan="2" |Approximant
|
|
|
|
|l̪
|(l)
|
|
|
|j
|
|w
|
|-
! rowspan="2" |Rhotic
!<small>trill</small>
|
|
|
|
|
|r
|
|
|
|
|
|
|
|-
!<small>flap</small>
|
|
|
|
|
|ɺ
|
|
|
|
|
|
|
|}
Modumo wa labiodental nasal /ɱ/ o tlhagelela mo medumong ya ditumammogo tse di fetogileng. [l] gantsi e utlwala jaaka allophone ya / ⁇ / ka go farologana ga mahala le mo mafokong a a adimilweng. Mantswe a labiovelar a tlhagelela jaaka a mangwe a mantswe a labiopalatal mme gape a ka nna a bidiwa /pkh pkʼ bɡ mŋ/.[ 4] Fortification ya / ⁇ β s ʃ x h l̪ ⁇ r w/ e diragala morago ga di-prefix tsa nko, go ka direga gore [ph? b tsh tsh tsh? ph d̪ d d b].
=== Modumo ===
Se-Venda se na le modumo o o rileng, o o kwa godimo, mme ditumammogo tse di sa tshwaiwang di na le modumo o o kwa tlase. Modumo o o kwa tlase wa medumo ya mantswe o tlhagelela fela fa go na le ditumanosi tse di fetang e le nngwe kgotsa fa mokwalo wa konokono o le moleele. Mekgwa ya medumo e teng kwantle ga medumo le ditumanosi tsa lefoko mme ka jalo ke medumo ya mafoko. Modumo wa Se-Venda le one o latela molao wa ga Meeussen: fa lefoko le le simololang ka modumo o o kwa godimo le na le modumo o o kwa godimo pele ga lone, modumo o o kwa godimo wa kwa tshimologong o a nyelela. (Ke gore, ga go kake ga nna le ditone tse pedi tse di kwa godimo tse di bapileng mo lefokong, mme ditone tse di kwa godimo di anamisiwa ka tsela ya di-allophonic go ya go modumo o o kwa tlase o o latelang.) Go na le dipopego di le mmalwa tsa medumo mo mafokong a Se-Venda (ga go na medumo, modumo o le mongwe o o kwa godimo mo ditumong dingwe, medumo e mebedi e e kwa godimo e e sa bapeng), e e itshwarang jaana:
{| class="wikitable"
!Word
!Pattern
!After L
!After H
!Notes
|-
!thamana
|–.–.–
|thàmà:nà
|thámâ:nà
|Unmarked (low) tone is raised after a high tone. That is, the preceding tone spreads.
|-
!dukana
|–.–.H
|dùkà:ná
|dúkâ:ná
|A preceding high tone spreads but drops before the final high tone.
|-
!danana
|–.H.–
|dàná:nà
|dánâ:nà
| rowspan="2" |The pitch peaks on the tonic syllable, and a preceding non-adjacent high tone merges into it.
|-
!phaphama
|–.H.–
|phàphá:ná
|pháphâ:nà
|-
!madzhie
|H.–
|má:dzhíè
|mâ:dzhìè
| rowspan="3" |Initial high tone spreads. With an immediately preceding high tone, that initial tone is lost.<br /><br />(The preceding tone also spreads but not as far.)
|-
!dakalo
|H.–.–
|dáká:lò
|dákà:lò
|-
!khokhola
|H.–.H
|khókhô:lá
|khókhò:lá
|}
== Metswedi ==
<references />
== Metswedi ==
* {{Cite book |last=Poulos |first=George |date=1990 |title=A Linguistic Analysis of Venda |url=https://books.google.com/books?id=en0OAAAAYAAJ |publisher=Via Afrika}}
== Metswedi ya kwa ntle ==
[[Karolo:Puo ya SeVenda]]
t5eui8ptqr4f5m6dkhlzdxs94s686ns
55835
55834
2026-09-28T19:59:23Z
Reagoleboga
10854
added information
55835
wikitext
text/x-wiki
== '''Puo ya SeVenda''' ==
Venḓa kgotsa Tshivenḓa ke puo ya Bantu e bile ke puo ya semmuso ya Aforika Borwa le Zimbabwe. E buiwa thata ke batho ba Venda (kgotsa Vhavenḓa) kwa karolong e e kwa bokone ya porofense ya Limpopo ya Aforika Borwa, mmogo le ke batho bangwe ba Lemba mo Aforika Borwa. Puo ya Tshivenda e amana le Shona (Karanga le Kalanga) e e buiwang mo Borwa jwa Aforika. Ka nako ya puso ya tlhaolele ya Aforika Borwa, Bantustan ya Venda e ne ya tlhongwa go akaretsa batho ba ba buang SeVenda ba Aforika Borwa.
Go ya ka palo ya batho ya ngwaga wa 2011, batho ba ba buang SeVenda ba fitlhelwa mo mafelong a a latelang: Makhado Local Municipality, e na le batho ba le 350 000; Thulamela Local Municipality, e na le batho ba le 370 000; Musina Local Municipality, e na le batho ba le 35 000; le Mutale Local Municipality, e na le batho ba le 89 000. Palogotlhe ya batho ba ba buang puo eno mo kgaolong ya Vhembe gone jaanong ke ba le 844 000. Kwa porofenseng ya Gauteng, go na le batho ba le 275 000 ba ba buang Se-Venda. Palo e e kwa tlase ga 10 000 e aname go ralala naga yotlhe - mo palong ya batho ba ba buang Se-Venda mo Aforika Borwa ba le dimilione di le 1,2 kgotsa 2,2% fela ya baagi ba Aforika Borwa, e leng se se dirang gore Se-Venda e nne puo ya bobedi e nnye go di feta tsotlhe mo Aforika Borwa, morago ga puo ya Se-Ndebele, e e nang le batho ba le dimilione di le 1,1. Dipalopalo tsa baagi ba Ba-Venda ba kwa Zimbabwe ga di a tlhomama mme gone jaanong di ka tswa di le milione. Batho ba teng ba kwa borwa jwa naga eno mme gape ba aname le kwa ditoropong tse dingwe. Gape go na le palo e e botlhokwa ya bone mo Aforika Borwa e e bapileng le yone koo e leng badiri ba bafaladi.
== Mokgwa wa go kwala ==
Puo ya Se-Venda e dirisa mokwalo wa Selatine o o nang le ditlhaka tse dingwe tse tlhano tse di gatelelwang. Go na le ditumammogo di le nne tsa meno tse di nang le segalo sa circumflex ka fa tlase ga tlhaka (ḓ, ḽ, ṋ, ṱ) le mokgokgontsho wa velar ṅ. Go dirisiwa ditumanosi di le tlhano go kwala ditumanosi di le supa. Ditlhaka C, J le Q di dirisiwa fela fa go buiwa ka mafoko le maina a a tswang kwa dinageng di sele.
{| cellpadding="4" style="font-size:larger; text-align:center;" summary="Thirty-one letters of the Venda alphabet, capital and small"
|+ style="font-size:smaller;" |The Venda alphabet
|A a
|B b
|(C c)
|D d
|Ḓ ḓ
|E e
|F f
|G g
|
|-
|H h
|I i
|(J j)
|K k
|L l
|Ḽ ḽ
|M m
|N n
|
|-
|Ṋ ṋ
|Ṅ ṅ
|O o
|P p
|(Q q)
|R r
|S s
|T t
|
|-
|Ṱ ṱ
|U u
|V v
|W w
|X x
|Y y
|Z z
|
|}
{| class="wikitable"
!letter(s)
!value(s) in IPA
!notes
|-
|'''a'''
|[a], [ɔ]
|
|-
|'''b'''
|[b]
|
|-
|bv
|[b̪v]
|
|-
|bw
|[bɣʷ] or [bj]
|Varies by dialect
|-
|'''d'''
|[d]
|
|-
|dz
|[d͡z]
|
|-
|dzh
|[d͡ʒ]
|Similar to English "j"
|-
|dzw
|[d͡zʷ]
|
|-
|'''ḓ'''
|[d̪]
|
|-
|'''e'''
|[ɛ], [e]
|
|-
|'''f'''
|[f]
|
|-
|fh
|[ɸ]
|
|-
|'''g'''
|[ɡ]
|
|-
|'''h'''
|[ɦ], [h]
|Pronounced [h] before ''e''.
|-
|hw
|[ɣʷ], [hʷ]
|
|-
|'''i'''
|[i]
|
|-
|'''j'''
|[j]
|In the word '''Jerusalema'''
|-
|'''k'''
|[kʼ]
|
|-
|kh
|[kʰ]
|
|-
|khw
|[kʷʰ]
|
|-
|'''l'''
|[ɺ] ~ [l]
|Heard as [l] in free variation.
|-
|'''ḽ'''
|[l̪]
|
|-
|'''m'''
|[m], [m̩]
|''M'' is syllabic [m̩], when the following syllable begins with ''m''.
|-
|'''n'''
|[n], [n̩]
|''N'' is syllabic when the following syllable begins with ''n''.
|-
|ng
|[ŋɡ]
|
|-
|ny
|[ɲ]
|
|-
|nz
|[nd͡z]
|
|-
|'''ṋ'''
|[n̪]
|
|-
|'''ṅ'''
|[ŋ]
|
|-
|ṅw
|[ŋʷ]
|
|-
|'''o'''
|[ɔ], [o]
|
|-
|'''p'''
|[pʼ]
|
|-
|ph
|[pʰ]
|
|-
|pf
|[p̪f]
|
|-
|pfh
|[p̪fʰ]
|
|-
|'''r'''
|[ɾ]
|
|-
|'''s'''
|[s]
|
|-
|sh
|[ʃ]
|
|-
|sw
|[ʂ]
|
|-
|'''t'''
|[tʼ]
|
|-
|th
|[tʰ]
|
|-
|ths
|[t͡sʰ]
|
|-
|thsh
|[t͡ʃʰ]
|
|-
|ts
|[t͡sʼ]
|
|-
|tsh
|[t͡ʃʼ]
|
|-
|tsw
|[t͡sʷ]
|
|-
|ty
|[c]
|
|-
|'''ṱ'''
|[t̪ʼ]
|
|-
|ṱh
|[t̪ʰ]
|
|-
|'''u'''
|[u]
|
|-
|'''v'''
|[v]
|
|-
|vh
|[β]
|
|-
|'''w'''
|[w]
|
|-
|'''x'''
|[x]
|Similar to the ''ch'' in Scottish ''loch''.
|-
|xw
|[xʷ]
|
|-
|'''y'''
|[j]
|
|-
|'''z'''
|[z]
|
|-
|zh
|[ʒ]
|
|-
|zw
|[ʐ]
|
|}
=== Unicode ===
Ditlhaka tse di oketsegileng di na le maina a a latelang a Unicode:
* Ḓ U+1E12 LATIN CAPITAL LETTER D WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ḓ U+1E13 LATIN SMALL LETTER D WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ḽ U+1E3C LATIN CAPITAL LETTER L WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ḽ U+1E3D LATIN SMALL LETTER L WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ṅ U+1E44 LATIN CAPITAL LETTER N WITH DOT ABOVE
* ṅ U+1E45 LATIN SMALL LETTER N WITH DOT ABOVE
* Ṋ U+1E4A LATIN CAPITAL LETTER N WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ṋ U+1E4B LATIN SMALL LETTER N WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ṱ U+1E70 LATIN CAPITAL LETTER T WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ṱ U+1E71 LATIN SMALL LETTER T WITH CIRCUMFLEX BELOW
=== Luṱhofunḓeraru lwa Mibvumo ===
Mokgwa wa go kwala wa Sintu wa Isibheqe Sohlamvu/Ditema tsa Dinoko, o o itsegeng jaaka Luṱhofunḓeraru lwa Mibvumo, le one o dirisiwa mo puong ya SeVenda.
{| class="wikitable"
!''ṱala'' "break up"
|
[[Setshwantsho:Ṱala.jpg|none|thumb|[t̪ʼaːɽa]]]
!''tala'' "draw"
|
[[Setshwantsho:Tala2.jpg|none|thumb|[tʼaːɽa]]]
|-
|}
== Diteng tsa mantswe ==
SeVenda se farologanya ṱ, ṱh, ḓ, ṋ, ḽ ya leino le t, th, d, n, l ya alveolar mmogo le (jaaka mo puong ya Se-Ewe) labiodental f, v go tswa go bilabial fh, vh (tse pedi tsa bofelo di kgolokwe go le gonnye). Ga go na modumo ope. Jaaka mo dipuong tse dingwe tsa Aforika Borwa jaaka Sezulu, ph, ṱh, th, kh di a tlhokwa mme "plain" e ema p, ṱ, t, le k di a ntshiwa.
=== Ditumammogo ===
Go na le medumo e le metlhano ya ditumanosi mo Tshivenḓa.
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!
!Front
!Back
|-
!Close
|i
|u
|-
!Mid
|ɛ
|ɔ
|-
!Open
| colspan="2" |a
|}
=== Ditumammogo ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="2" rowspan="2" |
! colspan="3" |Bilabial
! rowspan="2" |Labio-<nowiki><br id="mwAnA"></nowiki><nowiki><br></nowiki> dental
! rowspan="2" |Dental
! colspan="4" |Alveolar
! rowspan="2" |Palatal<br /><br />{{Nowrap|(-[[Postalveolar consonant|alveolar]])}}
! colspan="2" |Velar
! rowspan="2" |Glottal
|-
!<small>plain</small>
!<small>lab.</small>
!<small>pal.</small>
!<small>plain</small>
!<small>sib.</small>
!<small>lab.</small>
!<small>pal.</small>
!<small>plain</small>
!<small>lab.</small>
|-
! colspan="2" |Nasal
|m
|
|mʲ
|(ɱ)
|n̪
|n
|
|
|
|ɲ
|ŋ
|ŋʷ
|
|-
! rowspan="3" |Plosive/<br /><br />Affricate
!<small>ejective</small>
|pʼ
|pʷʼ
|pʲʼ
|p̪fʼ
|t̪ʼ
|tʼ
|tsʼ
|tsʷʼ
|tʲʼ
|tʃʼ
|kʼ
|
|
|-
!<small>aspirated</small>
|pʰ
|pʷʰ
|pʲʰ
|p̪fʰ
|t̪ʰ
|tʰ
|tsʰ
|tsʷʰ
|
|tʃʰ
|kʰ
|
|
|-
!<small>voiced</small>
|b
|bʷ
|bʲ
|b̪v
|d̪
|d
|dz
|dzʷ
|dʲ
|dʒ
|ɡ
|
|
|-
! rowspan="2" |Fricative
!<small>voiceless</small>
|ɸ
|
|
|f
|
|
|s
|sʷ
|
|ʃ
|x
|
|h
|-
!<small>voiced</small>
|β
|
|
|v
|
|
|z
|zʷ
|
|ʒ
|
|
|
|-
! colspan="2" |Approximant
|
|
|
|
|l̪
|(l)
|
|
|
|j
|
|w
|
|-
! rowspan="2" |Rhotic
!<small>trill</small>
|
|
|
|
|
|r
|
|
|
|
|
|
|
|-
!<small>flap</small>
|
|
|
|
|
|ɺ
|
|
|
|
|
|
|
|}
Modumo wa labiodental nasal /ɱ/ o tlhagelela mo medumong ya ditumammogo tse di fetogileng. gantsi e utlwala jaaka allophone ya / ka go farologana ga mahala le mo mafokong a a adimilweng. Mantswe a labiovelar a tlhagelela jaaka a mangwe a mantswe a labiopalatal mme gape a ka nna a bidiwa /pkh pkʼ bɡ mŋ/.Fortification ya / β s ʃ x h l̪ r w/ e diragala morago ga di-prefix tsa nko, go ka direga gore [ph? b tsh tsh tsh? ph d̪ d d b].
=== Modumo ===
SeVenda se na le modumo o o rileng, o o kwa godimo, mme ditumammogo tse di sa tshwaiwang di na le modumo o o kwa tlase. Modumo o o kwa tlase wa medumo ya mantswe o tlhagelela fela fa go na le ditumanosi tse di fetang e le nngwe kgotsa fa mokwalo wa konokono o le moleele. Mekgwa ya medumo e teng kwantle ga medumo le ditumanosi tsa lefoko mme ka jalo ke medumo ya mafoko. Modumo wa Se-Venda le one o latela molao wa ga Meeussen: fa lefoko le le simololang ka modumo o o kwa godimo le na le modumo o o kwa godimo pele ga lone, modumo o o kwa godimo wa kwa tshimologong o a nyelela. (Ke gore, ga go kake ga nna le ditone tse pedi tse di kwa godimo tse di bapileng mo lefokong, mme ditone tse di kwa godimo di anamisiwa ka tsela ya di-allophonic go ya go modumo o o kwa tlase o o latelang.) Go na le dipopego di le mmalwa tsa medumo mo mafokong a Se-Venda (ga go na medumo, modumo o le mongwe o o kwa godimo mo ditumong dingwe, medumo e mebedi e e kwa godimo e e sa bapeng), e e itshwarang jaana:
{| class="wikitable"
!Word
!Pattern
!After L
!After H
!Notes
|-
!thamana
|–.–.–
|thàmà:nà
|thámâ:nà
|Unmarked (low) tone is raised after a high tone. That is, the preceding tone spreads.
|-
!dukana
|–.–.H
|dùkà:ná
|dúkâ:ná
|A preceding high tone spreads but drops before the final high tone.
|-
!danana
|–.H.–
|dàná:nà
|dánâ:nà
| rowspan="2" |The pitch peaks on the tonic syllable, and a preceding non-adjacent high tone merges into it.
|-
!phaphama
|–.H.–
|phàphá:ná
|pháphâ:nà
|-
!madzhie
|H.–
|má:dzhíè
|mâ:dzhìè
| rowspan="3" |Initial high tone spreads. With an immediately preceding high tone, that initial tone is lost.<br /><br />(The preceding tone also spreads but not as far.)
|-
!dakalo
|H.–.–
|dáká:lò
|dákà:lò
|-
!khokhola
|H.–.H
|khókhô:lá
|khókhò:lá
|}
== Metswedi ==
<references />
== Metswedi ==
* {{Cite book |last=Poulos |first=George |date=1990 |title=A Linguistic Analysis of Venda |url=https://books.google.com/books?id=en0OAAAAYAAJ |publisher=Via Afrika}}
== Metswedi ya kwa ntle ==
[[Karolo:Puo ya SeVenda]]
gyvrnqpx132me8lrau1memlllrt6v05
55841
55835
2026-09-28T21:33:25Z
Reagoleboga
10854
added information
55841
wikitext
text/x-wiki
== '''Puo ya SeVenda''' ==
Venḓa kgotsa Tshivenḓa ke puo ya Bantu e bile ke puo ya semmuso ya Aforika Borwa le Zimbabwe. E buiwa thata ke batho ba Venda (kgotsa Vhavenḓa) kwa karolong e e kwa bokone ya porofense ya Limpopo ya Aforika Borwa, mmogo le ke batho bangwe ba Lemba mo Aforika Borwa. Puo ya Tshivenda e amana le Shona (Karanga le Kalanga) e e buiwang mo Borwa jwa Aforika. Ka nako ya puso ya tlhaolele ya Aforika Borwa, Bantustan ya Venda e ne ya tlhongwa go akaretsa batho ba ba buang SeVenda ba Aforika Borwa.<ref>https://www.heraldonline.co.zw/public-service-commission-psc-equips-civil-servants-with-venda-language-skills/</ref>
Go ya ka palo ya batho ya ngwaga wa 2011, batho ba ba buang SeVenda ba fitlhelwa mo mafelong a a latelang: Makhado Local Municipality, e na le batho ba le 350 000; Thulamela Local Municipality, e na le batho ba le 370 000; Musina Local Municipality, e na le batho ba le 35 000; le Mutale Local Municipality, e na le batho ba le 89 000. Palogotlhe ya batho ba ba buang puo eno mo kgaolong ya Vhembe gone jaanong ke ba le 844 000. Kwa porofenseng ya Gauteng, go na le batho ba le 275 000 ba ba buang Se-Venda. Palo e e kwa tlase ga 10 000 e aname go ralala naga yotlhe - mo palong ya batho ba ba buang Se-Venda mo Aforika Borwa ba le dimilione di le 1,2 kgotsa 2,2% fela ya baagi ba Aforika Borwa, e leng se se dirang gore Se-Venda e nne puo ya bobedi e nnye go di feta tsotlhe mo Aforika Borwa, morago ga puo ya Se-Ndebele, e e nang le batho ba le dimilione di le 1,1. Dipalopalo tsa baagi ba Ba-Venda ba kwa Zimbabwe ga di a tlhomama mme gone jaanong di ka tswa di le milione. Batho ba teng ba kwa borwa jwa naga eno mme gape ba aname le kwa ditoropong tse dingwe. Gape go na le palo e e botlhokwa ya bone mo Aforika Borwa e e bapileng le yone koo e leng badiri ba bafaladi.<ref>https://www.univen.ac.za/bridging-cultures-and-advancing-sustainability-as-univen-gtci-celebrates-chinese-language-graduates/</ref>
== Mokgwa wa go kwala ==
Puo ya Se-Venda e dirisa mokwalo wa Selatine o o nang le ditlhaka tse dingwe tse tlhano tse di gatelelwang. Go na le ditumammogo di le nne tsa meno tse di nang le segalo sa circumflex ka fa tlase ga tlhaka (ḓ, ḽ, ṋ, ṱ) le mokgokgontsho wa velar ṅ. Go dirisiwa ditumanosi di le tlhano go kwala ditumanosi di le supa. Ditlhaka C, J le Q di dirisiwa fela fa go buiwa ka mafoko le maina a a tswang kwa dinageng di sele.<ref>https://www.univen.ac.za/news/univen-awarded-the-plaque-to-establish-the-university-of-venda-green-technology-confucius-institute-by-the-chinese-international-education-foundation/</ref>
{| cellpadding="4" style="font-size:larger; text-align:center;" summary="Thirty-one letters of the Venda alphabet, capital and small"
|+ style="font-size:smaller;" |The Venda alphabet
|A a
|B b
|(C c)
|D d
|Ḓ ḓ
|E e
|F f
|G g
|
|-
|H h
|I i
|(J j)
|K k
|L l
|Ḽ ḽ
|M m
|N n
|
|-
|Ṋ ṋ
|Ṅ ṅ
|O o
|P p
|(Q q)
|R r
|S s
|T t
|
|-
|Ṱ ṱ
|U u
|V v
|W w
|X x
|Y y
|Z z
|
|}
{| class="wikitable"
!letter(s)
!value(s) in IPA
!notes
|-
|'''a'''
|[a], [ɔ]
|
|-
|'''b'''
|[b]
|
|-
|bv
|[b̪v]
|
|-
|bw
|[bɣʷ] or [bj]
|Varies by dialect
|-
|'''d'''
|[d]
|
|-
|dz
|[d͡z]
|
|-
|dzh
|[d͡ʒ]
|Similar to English "j"
|-
|dzw
|[d͡zʷ]
|
|-
|'''ḓ'''
|[d̪]
|
|-
|'''e'''
|[ɛ], [e]
|
|-
|'''f'''
|[f]
|
|-
|fh
|[ɸ]
|
|-
|'''g'''
|[ɡ]
|
|-
|'''h'''
|[ɦ], [h]
|Pronounced [h] before ''e''.
|-
|hw
|[ɣʷ], [hʷ]
|
|-
|'''i'''
|[i]
|
|-
|'''j'''
|[j]
|In the word '''Jerusalema'''
|-
|'''k'''
|[kʼ]
|
|-
|kh
|[kʰ]
|
|-
|khw
|[kʷʰ]
|
|-
|'''l'''
|[ɺ] ~ [l]
|Heard as [l] in free variation.
|-
|'''ḽ'''
|[l̪]
|
|-
|'''m'''
|[m], [m̩]
|''M'' is syllabic [m̩], when the following syllable begins with ''m''.
|-
|'''n'''
|[n], [n̩]
|''N'' is syllabic when the following syllable begins with ''n''.
|-
|ng
|[ŋɡ]
|
|-
|ny
|[ɲ]
|
|-
|nz
|[nd͡z]
|
|-
|'''ṋ'''
|[n̪]
|
|-
|'''ṅ'''
|[ŋ]
|
|-
|ṅw
|[ŋʷ]
|
|-
|'''o'''
|[ɔ], [o]
|
|-
|'''p'''
|[pʼ]
|
|-
|ph
|[pʰ]
|
|-
|pf
|[p̪f]
|
|-
|pfh
|[p̪fʰ]
|
|-
|'''r'''
|[ɾ]
|
|-
|'''s'''
|[s]
|
|-
|sh
|[ʃ]
|
|-
|sw
|[ʂ]
|
|-
|'''t'''
|[tʼ]
|
|-
|th
|[tʰ]
|
|-
|ths
|[t͡sʰ]
|
|-
|thsh
|[t͡ʃʰ]
|
|-
|ts
|[t͡sʼ]
|
|-
|tsh
|[t͡ʃʼ]
|
|-
|tsw
|[t͡sʷ]
|
|-
|ty
|[c]
|
|-
|'''ṱ'''
|[t̪ʼ]
|
|-
|ṱh
|[t̪ʰ]
|
|-
|'''u'''
|[u]
|
|-
|'''v'''
|[v]
|
|-
|vh
|[β]
|
|-
|'''w'''
|[w]
|
|-
|'''x'''
|[x]
|Similar to the ''ch'' in Scottish ''loch''.
|-
|xw
|[xʷ]
|
|-
|'''y'''
|[j]
|
|-
|'''z'''
|[z]
|
|-
|zh
|[ʒ]
|
|-
|zw
|[ʐ]
|
|}
=== Unicode ===
Ditlhaka tse di oketsegileng di na le maina a a latelang a Unicode:
* Ḓ U+1E12 LATIN CAPITAL LETTER D WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ḓ U+1E13 LATIN SMALL LETTER D WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ḽ U+1E3C LATIN CAPITAL LETTER L WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ḽ U+1E3D LATIN SMALL LETTER L WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ṅ U+1E44 LATIN CAPITAL LETTER N WITH DOT ABOVE
* ṅ U+1E45 LATIN SMALL LETTER N WITH DOT ABOVE
* Ṋ U+1E4A LATIN CAPITAL LETTER N WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ṋ U+1E4B LATIN SMALL LETTER N WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ṱ U+1E70 LATIN CAPITAL LETTER T WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ṱ U+1E71 LATIN SMALL LETTER T WITH CIRCUMFLEX BELOW
=== Luṱhofunḓeraru lwa Mibvumo ===
Mokgwa wa go kwala wa Sintu wa Isibheqe Sohlamvu/Ditema tsa Dinoko, o o itsegeng jaaka Luṱhofunḓeraru lwa Mibvumo, le one o dirisiwa mo puong ya SeVenda.
{| class="wikitable"
!''ṱala'' "break up"
|
[[Setshwantsho:Ṱala.jpg|none|thumb|[t̪ʼaːɽa]]]
!''tala'' "draw"
|
[[Setshwantsho:Tala2.jpg|none|thumb|[tʼaːɽa]]]
|-
|}
== Diteng tsa mantswe ==
SeVenda se farologanya ṱ, ṱh, ḓ, ṋ, ḽ ya leino le t, th, d, n, l ya alveolar mmogo le (jaaka mo puong ya Se-Ewe) labiodental f, v go tswa go bilabial fh, vh (tse pedi tsa bofelo di kgolokwe go le gonnye). Ga go na modumo ope. Jaaka mo dipuong tse dingwe tsa Aforika Borwa jaaka Sezulu, ph, ṱh, th, kh di a tlhokwa mme "plain" e ema p, ṱ, t, le k di a ntshiwa.<ref>https://www.univen.ac.za/news/mannya-says-indigenous-languages-african-heritage/</ref>
=== Ditumammogo ===
Go na le medumo e le metlhano ya ditumanosi mo Tshivenḓa.<ref>https://www.zoutnet.co.za/articles/news/9171/2011-06-03/venda-text-books-for-beit-bridgeas-schools</ref>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!
!Front
!Back
|-
!Close
|i
|u
|-
!Mid
|ɛ
|ɔ
|-
!Open
| colspan="2" |a
|}
=== Ditumammogo ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="2" rowspan="2" |
! colspan="3" |Bilabial
! rowspan="2" |Labio-<nowiki><br id="mwAnA"></nowiki><nowiki><br></nowiki> dental
! rowspan="2" |Dental
! colspan="4" |Alveolar
! rowspan="2" |Palatal<br /><br />{{Nowrap|(-[[Postalveolar consonant|alveolar]])}}
! colspan="2" |Velar
! rowspan="2" |Glottal
|-
!<small>plain</small>
!<small>lab.</small>
!<small>pal.</small>
!<small>plain</small>
!<small>sib.</small>
!<small>lab.</small>
!<small>pal.</small>
!<small>plain</small>
!<small>lab.</small>
|-
! colspan="2" |Nasal
|m
|
|mʲ
|(ɱ)
|n̪
|n
|
|
|
|ɲ
|ŋ
|ŋʷ
|
|-
! rowspan="3" |Plosive/<br /><br />Affricate
!<small>ejective</small>
|pʼ
|pʷʼ
|pʲʼ
|p̪fʼ
|t̪ʼ
|tʼ
|tsʼ
|tsʷʼ
|tʲʼ
|tʃʼ
|kʼ
|
|
|-
!<small>aspirated</small>
|pʰ
|pʷʰ
|pʲʰ
|p̪fʰ
|t̪ʰ
|tʰ
|tsʰ
|tsʷʰ
|
|tʃʰ
|kʰ
|
|
|-
!<small>voiced</small>
|b
|bʷ
|bʲ
|b̪v
|d̪
|d
|dz
|dzʷ
|dʲ
|dʒ
|ɡ
|
|
|-
! rowspan="2" |Fricative
!<small>voiceless</small>
|ɸ
|
|
|f
|
|
|s
|sʷ
|
|ʃ
|x
|
|h
|-
!<small>voiced</small>
|β
|
|
|v
|
|
|z
|zʷ
|
|ʒ
|
|
|
|-
! colspan="2" |Approximant
|
|
|
|
|l̪
|(l)
|
|
|
|j
|
|w
|
|-
! rowspan="2" |Rhotic
!<small>trill</small>
|
|
|
|
|
|r
|
|
|
|
|
|
|
|-
!<small>flap</small>
|
|
|
|
|
|ɺ
|
|
|
|
|
|
|
|}
Modumo wa labiodental nasal /ɱ/ o tlhagelela mo medumong ya ditumammogo tse di fetogileng. gantsi e utlwala jaaka allophone ya / ka go farologana ga mahala le mo mafokong a a adimilweng. Mantswe a labiovelar a tlhagelela jaaka a mangwe a mantswe a labiopalatal mme gape a ka nna a bidiwa /pkh pkʼ bɡ mŋ/.Fortification ya / β s ʃ x h l̪ r w/ e diragala morago ga di-prefix tsa nko, go ka direga gore [ph? b tsh tsh tsh? ph d̪ d d b].<ref>https://iol.co.za/lifestyle/style-beauty/fashion/2024-09-27-exploring-the-ceremonies-cuisine-at-the-heart-of-venda-culture-heritage-month/</ref>
=== Modumo ===
SeVenda se na le modumo o o rileng, o o kwa godimo, mme ditumammogo tse di sa tshwaiwang di na le modumo o o kwa tlase. <ref>https://www.parliament.gov.za/news/venda-poet-praise-president-ramaphosa-when-he-addresses-parliament</ref>Modumo o o kwa tlase wa medumo ya mantswe o tlhagelela fela fa go na le ditumanosi tse di fetang e le nngwe kgotsa fa mokwalo wa konokono o le moleele. Mekgwa ya medumo e teng kwantle ga medumo le ditumanosi tsa lefoko mme ka jalo ke medumo ya mafoko.<ref>https://unu.edu/news/path-venda-interview-unu-rector-tshilidzi-marwala</ref> Modumo wa Se-Venda le one o latela molao wa ga Meeussen: fa lefoko le le simololang ka modumo o o kwa godimo le na le modumo o o kwa godimo pele ga lone, modumo o o kwa godimo wa kwa tshimologong o a nyelela. (Ke gore, ga go kake ga nna le ditone tse pedi tse di kwa godimo tse di bapileng mo lefokong, mme ditone tse di kwa godimo di anamisiwa ka tsela ya di-allophonic go ya go modumo o o kwa tlase o o latelang.)<ref>https://www.heraldonline.co.zw/psc-rolls-out-venda-language-orientation-in-matabeleland-south/</ref> Go na le dipopego di le mmalwa tsa medumo mo mafokong a Se-Venda (ga go na medumo, modumo o le mongwe o o kwa godimo mo ditumong dingwe, medumo e mebedi e e kwa godimo e e sa bapeng), e e itshwarang jaana:
{| class="wikitable"
!Word
!Pattern
!After L
!After H
!Notes
|-
!thamana
|–.–.–
|thàmà:nà
|thámâ:nà
|Unmarked (low) tone is raised after a high tone. That is, the preceding tone spreads.
|-
!dukana
|–.–.H
|dùkà:ná
|dúkâ:ná
|A preceding high tone spreads but drops before the final high tone.
|-
!danana
|–.H.–
|dàná:nà
|dánâ:nà
| rowspan="2" |The pitch peaks on the tonic syllable, and a preceding non-adjacent high tone merges into it.
|-
!phaphama
|–.H.–
|phàphá:ná
|pháphâ:nà
|-
!madzhie
|H.–
|má:dzhíè
|mâ:dzhìè
| rowspan="3" |Initial high tone spreads. With an immediately preceding high tone, that initial tone is lost.<br /><br />(The preceding tone also spreads but not as far.)
|-
!dakalo
|H.–.–
|dáká:lò
|dákà:lò
|-
!khokhola
|H.–.H
|khókhô:lá
|khókhò:lá
|}
== Metswedi ==
<references />
== Metswedi ==
* {{Cite book |last=Poulos |first=George |date=1990 |title=A Linguistic Analysis of Venda |url=https://books.google.com/books?id=en0OAAAAYAAJ |publisher=Via Afrika}}
== Metswedi ya kwa ntle ==
[[Karolo:Puo ya SeVenda]]
4xuy8yls72sa43jd110iujs87afzi91
Cape Agulhas Lighthouse
0
15350
55836
2026-09-28T20:06:10Z
KatieKea
10150
Ke simolotse go ranola tsebe e
55836
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:AgulhasLighthouse.jpg|thumb|Cape Agulhas Lighthouse]]
'''Cape Agulhas Lighthouse''' e kwa [[Cape Agulhas]], ntlha e e kwa borwa thata ya Aforika. Ka dingwaga di le lekgolo le masome a supa le motso, ke ntlo ya dipone ya boraro e e agilweng mo Aforika Borwa, mme ke ya bobedi ya bogologolo e e santseng e dira, morago ga [[Green Point]].<ref>[http://www.lighthousedepot.com/lite_digest.asp?action=get_article&sk=445 "Cape Agulhas Lighthouse Celebrates 150th Anniversary"]. ''Lighthouse Digest''. May 1999. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> E mo ntlheng e e kwa borwa ya motse wa [[L’Agulhas]], mo [[Agulhas National Park]]; lesedi le tsamaisiwa ke [[Transnet National Ports Authority]]. Ka 2016, [[American Society of Civil Engineers]] (ASCE) o ne wa supa ntlo ya dipone jaaka porojeke e e tshwanelang ya boenjenere jo bo tlhageletseng jwa ditso le [[Letshwao la Boditšhabatšhaba la Ditso tsa Boenjenere jwa Dikago|Letshwao la Boditšhabatšhaba la]] [[Letshwao la Boditšhabatšhaba la Ditso tsa Boenjenere jwa Dikago|Ditso tsa Boenjenere jwa Dikago]].
== Ditso ==
[[Setshwantsho:Cape Agulhas Lighthouse plaque 3.jpg|left|thumb|Dipolaka tsa Segopotso di kwa kgorong ya Ntlo ya Lesedi.]]
Ntlo ya lesedi kwa Kapa Agulhas e ne ya tshitshinngwa ke Mokolonele Charles Collier Michell, Molekanyetsi-Kakaretso wa Kapa, ka Mopitlwe 1837. Kopano ya setšhaba kwa Motsekapa ka 11 Phukwi 1840 e ne ya swetsa ka gore go kokoanngwe madi a go aga ntlo ya lesedi, mme Michiel van Breda o ne a e naya o Motlhatlhobi-Kakaretso wa Kapa ka Mopitlwe 1837. go agiwa. Kwa ntle ga meneelo ya selegae, go ne ga amogelwa madi go tswa kwa Bombay, Calcutta, Madras, Manila, St Helena le Lontone; ka Seetebosigo 1843 madi a a kokoantsweng e ne e le £1,479.3s.9d (£1,479.19).[3]
Ka 1847, puso ya Cape Colony e ne ya dumela go duelela kago eno ka madi a a kana ka £15,871; tiro ya go aga e ne ya simolola ka Moranang mme ya wediwa ka Sedimonthole 1848, mme lesedi le ne la tshubiwa la ntlha ka 1 March 1849. Kwa tshimologong, le ne le tshubiwa ke mafura a mogatla wa dinku, mme ka 1905 go ne ga tsenngwa lebone le le tukang oli. Ka March 1910, lense eno e ne ya emisediwa ka lense ya Fresnel ya maemo a ntlha. Ka 1929, setšhisi sa oli se ne sa emisediwa ka setšhisi sa mouwane wa peterole, se se neng sa emisediwa ka 1936 ke lebone la motlakase la dikilowate di le nne le le neng le tsamaisiwa ke jenereitara ya disele.[3]
Ka 1968, ntlo ya lesedi e ne ya tlosiwa mo tirelong, mme lesedi le ne la fudugela kwa toreng ya aluminiamo, ka gonne go ne ga lemogiwa gore mabota a letlapa la motlhaba a ne a thubega ka ntlha ya maemo a bosa a a feteletseng. Kago e ne ya itsisiwe jaaka sefikantswe sa bosetšhaba ka 1973 mme gape ke lefelo la boswa jwa porofense ya Kapa Bophirima.[4] Go tsosolosa le go aga sešwa go ne ga dirwa ke Musiamo wa Bredasdorp Shipwreck le lekgotla la selegae, mme ntlo ya dipone e ne ya simolola go dirisiwa gape ka 1988.[3][5]
Ka 2016, Mokgatlho wa Baenjenere ba Dikago wa Amerika (ASCE) o ne wa supa ntlo ya dipone jaaka porojeke e e tshwanelang ya boenjenere jo bo tlhageletseng jwa hisitori le Letshwao la Boditšhabatšhaba la Hisitori ya Boenjenere jwa Dikago.[6][7]
== Kao ==
Ntlo ya dipone e na le tora e e sediko, e e bogodimo jwa dimitara di le 27 (89 ft) mme e pentilwe ka bohibidu ka lebanta le lesweu, e e gokeletsweng mo ntlong ya motlhokomedi, e jaanong e nang le musiamo le resetšhurente.[8] Moakanyetso wa kago o ne o tlhotlheleditswe ke Pharos wa Alexandria.[5] Sefofane se se tsepameng sa lesedi se dimitara di le 31 (102 ft) kwa godimo ga metsi a a kwa godimo; selekanyo sa lebone la megacandela la 7,5 ke dikilometara di le 56 tsa lewatle. Optiki e e dikologang e ntsha phatsimo e le nngwe e tshweu metsotswana mengwe le mengwe e le metlhano.[9]
== Metswedi ==
[[Karolo:Difikantswe le digopotso kwa Johannesburg]]
[[Karolo:Mafelo a ngwao a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a bojanala a a mo Kapa Bophirima]]
[[Karolo:Mmasepala wa Cape Agulhas]]
crmttlr0gi9ginkxv9qfry9yzbec7bu
55837
55836
2026-09-28T20:28:20Z
KatieKea
10150
/* Ditso */ ke ranotse karolo e le go tsenya metswedi
55837
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:AgulhasLighthouse.jpg|thumb|Cape Agulhas Lighthouse]]
'''Cape Agulhas Lighthouse''' e kwa [[Cape Agulhas]], ntlha e e kwa borwa thata ya Aforika. Ka dingwaga di le lekgolo le masome a supa le motso, ke ntlo ya dipone ya boraro e e agilweng mo Aforika Borwa, mme ke ya bobedi ya bogologolo e e santseng e dira, morago ga [[Green Point]].<ref>[http://www.lighthousedepot.com/lite_digest.asp?action=get_article&sk=445 "Cape Agulhas Lighthouse Celebrates 150th Anniversary"]. ''Lighthouse Digest''. May 1999. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> E mo ntlheng e e kwa borwa ya motse wa [[L’Agulhas]], mo [[Agulhas National Park]]; lesedi le tsamaisiwa ke [[Transnet National Ports Authority]]. Ka 2016, [[American Society of Civil Engineers]] (ASCE) o ne wa supa ntlo ya dipone jaaka porojeke e e tshwanelang ya boenjenere jo bo tlhageletseng jwa ditso le [[Letshwao la Boditšhabatšhaba la Ditso tsa Boenjenere jwa Dikago|Letshwao la Boditšhabatšhaba la]] [[Letshwao la Boditšhabatšhaba la Ditso tsa Boenjenere jwa Dikago|Ditso tsa Boenjenere jwa Dikago]].
== Ditso ==
[[Setshwantsho:Cape Agulhas Lighthouse plaque 3.jpg|left|thumb|Dipolaka tsa Segopotso di kwa kgorong ya Ntlo ya Lesedi.]]
Ntlo ya lesedi kwa Cape Agulhas e ne ya akanngwa ke Mokolonele [[Charles Collier Michell]], Molekanyetsi-Kakaretso wa Kapa, ka Mopitlo 1837. Kopano ya setšhaba kwa [[Cape Town|Motsekapa]] ka Phukwi a le lesome le motso ka 1840 e ne ya swetsa ka gore go kokoanngwe madi a go aga ntlo ya lesedi, mme [[Michiel van Breda]], motlhami wa [[Bredasdorp]], o ne a e abela lefelo le e neng e tlaa agiwa mo go lone. Kwa ntle ga meneelo ya selegae, go ne ga amogelwa madi go tswa kwa [[Bombay]], [[Calcutta]], [[Madras]], [[Manila]], [[St Helena]] le Lontone; ka Seetebosigo 1843 madi a a kokoantsweng e ne e le £1,479.3s.9d (£1,479.19).<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20071019031857/http://www.lagulhas.co.za/lighthouse_history.html "Lighthouse History".] ''L'Agulhas.co.za''. Archived from [http://www.lagulhas.co.za/lighthouse_history.html the original] on 19 October 2007.</ref>
Ka 1847, puso ya [[Cape Colony]] e ne ya dumela go duelela kago eno ka madi a a kana ka £15,871; tiro ya go aga e ne ya simolola ka Moranang mme ya wediwa ka Sedimonthole 1848, mme lesedi le ne la tshubiwa la ntlha Mopitlo a rogwa ka 1849. Kwa tshimologong, le ne le tshubiwa ke mafura a mogatla wa dinku, mme ka 1905 go ne ga tsenngwa lebone le le tukang ka ole. Ka Mopitlo wa 1910, lense eno e ne ya emisediwa ka [[lense ya Fresnel]] ya maemo a ntlha. Ka 1929, setšhisi sa oli se ne sa emisediwa ka setšhisi sa mouwane wa peterole, se se neng sa emisediwa ka 1936 ke lebone la motlakase la dikilowate di le nne le le neng le tsamaisiwa ke jenereitara ya disele.<ref name=":1" />
Ka 1968, ntlo ya lesedi e ne ya tlosiwa mo tirelong, mme lesedi le ne la fudugela kwa toreng ya aluminiamo, ka gonne go ne ga lemogiwa gore mabota a letlapa la motlhaba a ne a thubega ka ntlha ya maemo a bosa a a feteletseng. Kago e ne ya itsisiwe jaaka sefikantswe sa bosetšhaba ka 1973 mme gape ke lefelo la boswa jwa kgaolo ya Kapa Bophirima.<ref>[http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=13046 "Cape LAgulhas Lighthouse Bredasdorp District"]. ''Gazetted Heritage Sites database''. [[:en:South_African_Heritage_Resources_Agency|South African Heritage Resources Agency]]. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Go tsosolosa le go aga sesha go ne ga dirwa ke Motlobo wa Bredasdorp Shipwreck le lekgotla la selegae, mme ntlo ya dipone e ne ya simolola go dirisiwa gape ka 1988.<ref name=":1" /><ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20110925063639/http://www.transnetnationalportsauthority.net/NPA_lighthouse_cape_agulas.html "Cape Agulhas"]. ''Transnet National Ports Authority''. Archived from [http://www.transnetnationalportsauthority.net/NPA_lighthouse_cape_agulas.html the original] on 25 September 2011. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
Ka 2016, Mokgatlho wa Baenjenere ba Dikago wa Amerika (ASCE) o ne wa supa ntlo ya dipone jaaka porojeke e e tshwanelang ya boenjenere jo bo tlhageletseng jwa ditso le Letshwao la Boditšhabatšhaba la Ditso tsa Boenjenere jwa Dikago.<ref>Civil Engineering, American Society Of Civil Engineers, June 1, 2016, page 43.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220206163214/https://www.concretetrends.co.za/news/cape-agulhas-lighthouse-awarded-international-historic-civil-engineering-landmark-status/ "Cape Agulhas Lighthouse Awarded International Historic Civil Engineering Landmark Status"]. ''Concrete Trends''. 26 May 2016. Archived from [https://www.concretetrends.co.za/news/cape-agulhas-lighthouse-awarded-international-historic-civil-engineering-landmark-status/ the original] on 6 February 2022. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
== Kao ==
Ntlo ya dipone e na le tora e e sediko, e e bogodimo jwa dimitara di le masome mabedi le bosupa (89 ft) mme e pentilwe ka bohibidu ka lebanta le lesweu, e e gokeletsweng mo ntlong ya motlhokomedi, e jaanong e nang le motlobo le marekisetso a dijo.<ref>Rowlett, Russ. [https://www.ibiblio.org/lighthouse/zaf.htm "Lighthouses of Western South Africa"]. ''The Lighthouse Directory''. [[:en:University_of_North_Carolina_at_Chapel_Hill|University of North Carolina at Chapel Hill]]. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Moakanyetso wa kago o ne o tlhotlheleditswe ke [[Pharos wa Alexandria]].<ref name=":2" /> Sefofane se se tsepameng sa lesedi se dimitara di le masome mararo le motso (102 ft) kwa godimo ga metsi a a kwa godimo; selekanyo sa lebone la [[megacandela]] la 7.5 ke dikilometara di le masome matlhano le borataro tsa lewatle. Lebone le le dikologang le ntsha phatsimo e le nngwe e tshweu metsotswana mengwe le mengwe e le metlhano.<ref>[https://web.archive.org/web/20210719211351/http://www.lighthouses.co.za/lighthouses/Tower.asp?TN=Cape%20Agulhas "Cape Agulhas"]. ''Lighthouses of South Africa''. Archived from [http://www.lighthouses.co.za/lighthouses/Tower.asp?TN=Cape%20Agulhas the original] on 19 July 2021. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
== Metswedi ==
[[Karolo:Difikantswe le digopotso kwa Johannesburg]]
[[Karolo:Mafelo a ngwao a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a bojanala a a mo Kapa Bophirima]]
[[Karolo:Mmasepala wa Cape Agulhas]]
gqlb2mjs6wvkb5ly0lsgwt2q7k97ccs
Batho baPedi
0
15351
55838
2026-09-28T20:40:31Z
Reagoleboga
10854
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375459984|Pedi people]]"
55838
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="7" |Pedi people
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="nso"><span title="Northern Sotho-language text">''Bapedi''</span></div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |4,379,000<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="648">[https://www.101lasttribes.com/tribes/pedi.html "Pedi / Bapedi / Bamatoreng / Marota / Bashoto"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="649">''101 Last Tribes''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="650"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">25 December</span> 2025</span>.</span></cite></ref>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="South Africa"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]</span>
| class="infobox-data" |4,185,000 (7% of population)
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Botswana"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Botswana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Botswana]]</span>
| class="infobox-data" |''Not stated''
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |'''First language'''<br /><br />[[Northern Sotho]] (Sepedi)<br /><br /> '''Second language'''<br /><br />[[English Language|English]], [[Afrikaans language|Afrikaans]], other South African [[Bantu languages]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity]], [[African traditional religion]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Lobedu people]], [[Sotho people]], [[Tswana people]], [[Pulana people]], [[Lozi people]], [[Kgalagadi people]], [[Tlôkwa people]], and other [[Sotho-Tswana peoples]]
|}
Bapedi ke morafe wa Basotho-Tswana ba ba tlholegang mo Aforika Borwa, ba ba buang Sepedi, e leng nngwe ya dipuo tse 12 tsa semmuso mo Aforika Borwa. Di fitlhelwa thata kwa Limpopo le Gauteng.
Ba-Pedi ke bangwe ba ditlhopha tsa puo ya Se-Bantu. Borraabonemogolo ba bone, mmogo le Basotho le Batswana, ba ne ba fuduga go tswa kwa Aforika Botlhaba go ya Aforika Borwa mo e ka nnang ka lekgolo la bo 7 la dingwaga CE. Fa nako e ntse e tsamaya, ba ne ba tlhagelela jaaka batho ba ba farologaneng magareng ga lekgolo la bo 15 le la bo 18 la dingwaga, mme bangwe ba bone ba ne ba nna kwa kgaolong e e kwa bokone ya Transvaal. Ba-Pedi ba ne ba na le kamano e e gaufi le ba losika lwa bone le ditso tse di gaufi le bone.
Kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bo18, puso ya ntlha ya Bapedi e ne ya tlhomiwa, e eteletswe pele ke baeteledipele ba bagolo go tswa mo lotsong lwa Maroteng. Kwa tshimologong ya ngwagakgolo wa bo19, puso ya Bapedi e ne ya lebana le dikgwetlho tse di masisi go tswa go BaNguni, segolo thata BaNdebele ba Bokone ba ba neng ba le ka fa tlase ga Mzilikazi le Baswati. Motho wa botlhokwa mo go bolokeng puso ya Bapedi e ne e le Sekwati (1827-1861), moeteledipele yo mogolo yo o tlisitseng diphetogo mo tsamaisong ya sesole le ya ka fa gare le go amogela barongwa ba Sekeresete.
Fa Sekwati I a sena go tlhokafala, morwawe Sekhukhune o ne a tsaya taolo mme a fetola diphetogo dingwe, go akaretsa le go dira gore batho ba nne Bakeresete. Go tloga ka 1876 go fitlha ka 1879, Bapedi ba ne ba tsenela dintwa le Maburu le Maborithane, tse di neng tsa felela ka go fenngwa le puso ya Bapedi e wela ka fa tlase ga tlhotlheletso ya Maburu. Ka 1882, Sekhukhune o ne a bolawa ke batho ba ba neng ba loga leano la go mmolaya, mme seo se ne sa dira gore puso ya segosi le puso e senngwe. Ka 1885, puso ya Transvaal e ne ya abela Bapedi kgaolo e nnye fela, mme bontsi jwa batho ba ne ba nna kwa ntle ga yone.
Ka dingwaga tsa bo1950, komiti ya puo ya Sesotho e ne ya lemoga gore puo ya SePedi e farologane le ya Sesotho.
Go ralala hisetori, Bapedi ba nnile le seabe ka matlhagatlhaga mo kgaratlhong kgatlhanong le bokoloniale le tlhaolele mo Aforika Borwa, ba ikamanya le mokgatlho o mogolo wa batho ba Aforika ba ba lwelang ditshwanelo tsa bone le kgololosego.
== Leina le mareo ==
Rev. Alexander Merensky, morongwa wa Mojeremane, o ne a na le kitso e ntsi ka morafe wa Bapedi, e e fetang ya batho bape fela ba Yuropa ba motlha wa gagwe. Go ya ka Merensky, batho ba Sekhukhune e ne e le motswako wa merafe e e farologaneng, mme setlhopha se se botlhokwa thata se ne se ipitsa "Bapedi" kgotsa "Baperi", e e kayang "Lelapa la Kgosi". Morafe ono o ne o agile go bapa le Noka ya Steelpoort dingwaga di ka nna makgolo a mabedi pele ga foo, mme Merensky o ne a bona leina la bogosi jwa bone, 'Biri,' mo dimmapeng tsa bogologolo tsa Sepotokisi.
Ga go itsiwe sentle gore leina Bapedi le tswa kae, mme le ka tswa le tswa mo mothong mongwe wa bagologolwane ba bone kgotsa mo nageng e ba neng ba nna mo go yone. Se se botlhokwa ke gore morafe o o tlhomilweng ke Thobela le dikgaolo tsa ona tse di farologaneng di ne di tlotla porcupine jaaka totem ya bone mme e ne e itsiwe jaaka Bapedi.
== Hisetori ==
[[File:SouthAfrica1885.jpg|right|thumb|Aforika Borwa ka 1885.]]
[[File:A_Pedi_woman_breastfeeding._Alfred_Duggan-Cronin._South_Africa,_early_20th_century._The_Wellcome_Collection,_London.jpg|thumb|A Pedi woman breastfeeding. Alfred Duggan-Cronin. South Africa, early 20th century. The Wellcome Collection, London]]
=== Hisetori ya kwa tshimologong ===
Batho ba Proto-Sotho go dumelwa fa ba fudugetse kwa borwa go tswa kwa botlhaba jwa Aforika (go dikologa African Great Lakes) ka makhubu a a latelanang a a tsereng makgolo a le matlhano a dingwaga.[ 8] Ba dirile tsela ya bone mmogo le ya segompieno ya bophirima jwa Zimbabwe, le setlhopha sa bofelo sa dibui tsa Sesotho, e leng Ba-Hurutse, ba ba neng ba nna mo kgaolong e e kwa bophirima jwa Gauteng mo ngwagakgolong wa bo16. Batho ba Pedi ba tswa mo lekokong la Kgatla, setlhopha sa batho ba ba buang Setswana. 9] Mo e ka nnang ka 1650, ba ne ba nna mo lefelong le le kwa borwa jwa Noka ya Steelpoort. Go ralala dikokomana di le mmalwa, go tshwana ga dipuo le ditso go ne ga gola go ya bokgakaleng jo bo rileng. E ne ya nna fela mo karolong ya bofelo ya lekgolo la bo18 la dingwaga fa ba ne ba atolosa tlhotlheletso ya bone mo kgaolong eo, ba tlhoma puso e kgolo ya Ba-Pedi ka go laola dikgosana tse dinnye tse di bapileng le bone.
Ka nako ya fa batho ba ne ba fudugela mo lefelong leno le mo mafelong a a gaufi le lone, ditlhopha tsa batho ba ba tswang kwa mafelong a a farologaneng ba ne ba simolola go kgobokana go dikologa dikgoro, kgotsa ditlhopha tse di laolang. Ba ne ba itlhalosa ka go ikgolaganya ka tsela ya tshwantshetso le diphologolo tse di jaaka tau (tau), kolobe (kolobe) le kwena (ngwenya). Batho ba BaPedi ba supa fa go na le motswako o montsi wa seKhoisan.
=== Mmusomogolo wa Marota/Bogosi jwa Bapedi ===
Puso ya BaPedi ka fa tlase ga Kgosi Thulare (c. 1780-1820) e ne e dirilwe ka lefatshe le le neng le katologane go tswa kwa Rustenburg ya gompieno go ya kwa lowveld kwa bophirima le go ya borwa kwa Nokeng ya Vaal. Maatla a Bapedi a ne a koafadiwa ka nako ya Mfecane ke batlhasedi ba MaNdwandwe go tswa kwa borwabotlhaba. Morago ga moo go ne ga latela nako ya go tlhakatlhakana, morago ga moo puso e ne ya tlhomama gape ka fa tlase ga morwa wa ga Thulare, Sekwati.
Sekwati o ne a tlhatlhama Thulare jaaka moeteledipele wa Pedi kwa bokone jwa Transvaal (Limpopo) mme gantsi o ne a le mo kgotlhang le Matabele ka fa tlase ga Mzilikazi mme a thopiwa ke MaZulu le Baswazi. Sekwati gape o ne a nna le seabe mo dipuisanong tse dintsi le go lwela taolo ya lefatshe le badiri le balemirui ba ba buang Seaforikanse (Ba-Boer) ba ba neng ba nna mo kgaolong eo.
Dikganetsano tseno tsa lefatshe di diragetse morago ga go tlhomiwa ga Ohrigstad ka 1845, fela morago ga gore toropo e tsenngwe mo Rephaboliking ya Transvaal ka 1857 mme Rephaboliki ya Lydenburg e ne ya tlhamiwa, go ne ga fitlhelelwa tumelano ya gore Noka ya Steelpoort e ne e le molelwane magareng ga Pedi le Rephaboliki. Ba-Pedi ba ne ba tlhomeletswe sentle go itshireletsa, le fa go ntse jalo, jaaka Sekwati le moruaboswa wa gagwe, Sekhukhune I ba ne ba kgona go reka dibetsa, segolo thata ka badiri ba bafaladi go ya kwa masimong a diteemane a Kimberley le go fitlha kwa Port Elizabeth. Maatla a a kwa godimo a Bapedi a ne a nonotshiwa gape ke ntlha ya gore dikgosana tsa metse e e kafa tlase ga bone, kana kgoro, di ne di tsaya basadi ba bone ba bagolo go tswa mo lelapeng le le busang. Thulaganyo eno ya go nyalana ga bana ba motho e ne ya dira gore go nne le dikamano tsa lenyalo fa gare ga lelapa le le busang le ditlhopha tse di laolwang mme e ne e akaretsa go duelwa ga magadi a a kwa godimo, kana tlhwatlhwa ya magadi e gantsi e neng e le ka dikgomo, go ya kwa lelapeng la Maroteng.
=== Ditlhabano Tsa Kwa Swazi ===
Ditsamaiso kgatlhanong le Bapedi di kaya tatelano ya ditiro tsa sesole tse di tserweng ke Baswazi mo maitekong a bone a go gatelela batho ba Bapedi. Le fa masole a Ba-Swazi a ne a dira maiteko a magolo, a ne a lebana le dikgwetlho tse dikgolo fa a ne a gapa dikago tse dikgolo tsa phemelo tsa kwa dithabeng tsa Ba-Pedi, tse e neng e le mafelo a a sireletsegileng a Ba-Pedi ba neng ba nna mo go one. Ka ntlha ya go bo Ba-Swazi ba ne ba sa kgone go fenya Ba-Pedi ka botlalo, Ba-Pedi bangwe ba ba neng ba tshabile ba ne ba kgona go boa ba kopana gape, ba ba letla gore ba tswelele ba lwa le masole a Ba-Swazi.
=== Dintwa tsa Sekhukhune ===
[[File:LL1882_pg008_SIKUKUNI.jpg|left|thumb|King Sekhukhune 1881]]
Sekhukhune I o ne a tlhatlhama rraagwe ka 1861 mme a fenya tlhaselo ya Ba-Swazi. Ka nako eo, gape go ne go na le dikgotlhang tsa molelwane le Transvaal, tse di neng tsa isa kwa go tlhamiweng ga Burgersfort, e e neng e tsamaisiwa ke baithaopi go tswa Lydenburg. Ka dingwaga tsa bo1870, BaPedi e ne ele mongwe wa metswedi e le meraro ya taolo ya kgaolo, go bapa le Baswazi le ZAR (Zuid-Afrikaansche Republiek).
Fa nako e ntse e tsamaya, dikgotlhang di ne tsa oketsega morago ga gore Sekhukhune a gane go duela lekgetho go puso ya Transvaal, mme Transvaal ya bolela ntwa ka Motsheganong 1876. E ne ya itsege jaaka Ntwa ya Sekhukhune, e e neng ya felela ka gore tlhaselo ya masole a Transvaal e retelelwe. Morago ga moo, baithaopi ba ne ba tswelela go senya naga ya ga Sekhukhune le go tsosa tlhakatlhakano, go fitlha ba kopana ka kagiso ka 1877.
Dikhuduego di ne tsa tswelela, mme seno se ne sa dira gore Boritane e tseye Transvaal ka April 1877 ka nako ya ga Sir Theophilus Shepstone. Morago ga go gapiwa ga naga, Ba Brithani ba ne ba bolela ntwa kgatlhanong le Sekhukhune I ka fa tlase ga ga Sir Garnet Wolseley, mme ba mo fenya ka 1879. Morago Sekhukhune o ne a tsenngwa mo kgolegelong kwa Pretoria, mme moragonyana a gololwa morago ga Ntwa ya Ntlha ya Aforika Borwa, fa Transvaal e bona boipuso gape.
Le fa go ntse jalo, ka bonako morago ga go gololwa ga gagwe, Sekhukhune o ne a bolawa ke morwarraagwe ka motsadi a le mongwe Mampuru, [1] mme ka ntlha ya gore mojaboswa wa gagwe o ne a bolailwe mo ntweng le setlogolo sa gagwe, Sekhukhune II o ne a le monnye thata go ka busa, mongwe wa bomorwarraagwe ka motsadi a le mongwe, Kgoloko, o ne a tsaya taolo jaaka mmusi.
=== Tlhaolele ===
Ka 1885, lefelo la 1000 square kilometres (390 sq mi) le ne la beelwa thoko go Pedi, le le itsegeng jaaka Geluk Location le le tlhamilweng ke Native Location Commission ya Rephaboliki ya Transvaal. Moragonyana, go ya ka molao wa tlhaolele wa puso ya tlhaolele, Bapedi ba ne ba tla abelwa nagagae ya Lebowa.
== Setso ==
=== Go Dirisiwa ga Dithotomo ===
Fela jaaka ditlhopha tse dingwe tsa Basotho le Batswana, Ba-Bapedi ba dirisa ditshupo go supa gore ke ba losika lofe le gore ke ba losika lofe. Dithoto tse di dirisiwang thata mo Sepedi ke tse di latelang:
{| class="wikitable"
!English
!Pedi
|-
|Warthog
|Kolobesodi
|-
|Lion
|Tau
|-
|Crocodile
|Kwena
|-
|Porcupine
|Noko
|-
|Monkey
|Kgabo
|-
|Buck
|Phuthi
|-
|Pangolin
|Kgaga
|-
|Buffalo
|Nare
|-
|Elephant
|Tlou
|}
=== Manno ===
Mo dinakong tsa pele ga phenyo, batho ba ne ba nna mo mafelong a a kwa godimo mo metseng e megolo, ba kgaogantswe ka kgoro (pl. dikgoro, ditlhopha tse di neng di ikaegile ka ditlhopha tsa malapa a a kopaneng). Nngwe le nngwe ya tsone e ne e na le ditlhopha tsa malapa a a neng a nna mo matlong a a agilweng go dikologa lefelo le le fa gare le le neng le dirisiwa jaaka lefelo la go kopana, lefelo la go tlhapela dikgomo, mabitla le lefelo la kobamelo la bagologolwane. Matlwana a matlo a ne a bewa ka go latelana go ya ka gore a ne a na le dingwaga di le kae. Mosadi mongwe le mongwe yo o nyetsweng ke monna yo mongwe o ne a na le ntlwana ya gagwe e e kgolokwe e e ruletsweng ka lotlhaka, e e neng e kopanngwa le ntlwana e nngwe ka motseletsele wa matlwana a a bulegileng (lapa) a a dikologilweng ke mabota a seretse. Basimane ba ba godileng le basetsana ba ne ba tla nna mo matlong a a farologaneng. Maitlhomo a go batla go tshela ka tsela ya segompieno, mmogo le go batla go dira dilo ka tsela e e mosola, a dirile gore malapa a le mantsi a tlogele go aga ka tsela ya dikhutlwana tse di kgolokwe mme a age matlo a a khutlonnè a a ruletsweng ka ditena tse di sephaphathi. Dithulaganyo tsa go fudusiwa ka go patelediwa le ka go ithaopa le thulaganyo ya go rulaganya ya puso ya tlhaolele e e neng ya tsenngwa tirisong ka leina la "go tokafatsa", go ne ga dira gore metse e mentsi e mesha le mafelo a a kwa ntle a metse e megolo e le mentsi e nne le matlo a a agilweng ka tsela ya dikereiti, a a nnang ke malapa a a farologaneng a a sa amaneng le baagisani ba bone.
=== Polotiki ===
Kgoshi e ne e le setlhopha sa banna ba ba amanang le banna ba ba amanang le bone, e ne e le yuniti ya semolao jaaka ya losika, ka gonne botokololo bo ne bo tlhalosiwa ka go amogela taolo ya kgoro-tlhogo go na le go nna wa losika. Ka dinako tse dingwe dikgoro tsa segosi kgotsa kgoros di ne di kgaoganngwa ka bonako fa barwa ba tsone ba ne ba lwela maemo a taolo.
=== Lenyalo ===
Lenyalo e ne e le la selegae fela. Go nyala lefufa go ne go dirwa thata ke batho ba maemo a a kwa godimo, segolobogolo ba maemo a a kwa godimo. Lenyalo le ne le ratiwa le ntsalae yo o gaufi kana wa losika, segolobogolo morwadia morwarraagwe mmaagwe, mme go ratiwa gono gantsi go ne go dirwa fa go na le malapa a a busang kana a a nang le thata. E ne e dirisiwa ke losika lwa segosi lo lo busang, ka nako ya puso ya lone, e ne e emela tsamaiso ya go kopanya sepolotiki le taolo ya go busetswa ga khumo ya monyadiwa (dikgomo di boela shakeng; go busediwa ga dikgomo tsa monyadiwa). Lenyalo la ga ntsalae le ne le raya gore ditlhopha tse pedi tsa batho ba ba neng ba tlile go nna dingwetsi di ne di amana thata le pele ga lenyalo le nna teng, mme di ne di tsamaisana le kgopolo ya go amana ga bana ba motho, eo ka yone Magadi (bogadi jwa monyadiwa) e e neng e rekwa ka ntlha ya lenyalo la morwadie, e ne e tla dirisiwa go bona monyadiwa wa ga kgaitsadie, mme ene o ne a tla duela kgaitsadie ka go mo naya morwadie gore a mo nyale. Lenyalo la bana ba motho le sa ntse le dirwa, mme e seng gantsi. Go nyala lefufa le gone jaanong go a tlhaela, manyalo a le mantsi a felela ka tlhalo kana go kgaogana, mme palo e kgolo ya basadi ba basha e nna e le nosi mme ba godisa bana ba bone mo malapeng a mannye (mme gantsi a humanegile) a eteletswe pele ke basadi. Mme go ile ga nna le mefuta e mesha ya tirisanommogo mo malapeng, gantsi e le fa gare ga barwarramotho le bokgaitsadi, kana ba losika ba ba amanang ka losika lwa mmaabone.
=== Lefa ===
Mo nakong e e fetileng, morwa yo mogolo mo lelapeng le le nang le basadi ba bantsi o ne a rua ntlo ya ga mmaagwe, go akaretsa le dikgomo tsa gagwe, mme o ne a tshwanetse go nna motlhokomedi wa dithoto tseno gore bana ba bangwe ba lelapa ba solegelwe molemo. Ka ntlha ya go fokotsega ga go rua dikgomo le go oketsega thata ga tlhaelo ya lefatshe, seno se ne sa fetoga go nna tsamaiso ya go rua boswa jwa bana ba bofelo, segolobogolo jwa lefatshe.
=== Go simolola ===
Botshelo jwa banna le basadi bo ne bo farologanngwa ke meetlo e e botlhokwa. Basetsana le basimane ba ne ba tsenngwa mo thulaganyong ya go tsena kereke. Basimane (bašemane, moragonyana mašoboro) ba ne ba fetsa dingwaga tsa bone tsa bosha ba disa dikgomo kwa mafelong a a kwa thoko ba na le balekane ba bone le basha ba ba godileng. Go rupisiwa le go tsenngwa mo komeng (sekolo sa go tsenngwa mo bodumeding), e e neng e tshwarwa mo e ka nnang gangwe mo dingwageng dingwe le dingwe di le tlhano, go ne go dira gore basha ba nne le botsalano mo ditlhopheng tsa ditlhopha tsa masole kana masole (mephato) a a neng a bidiwa ka leina la moeteledipele, a maloko a one a neng a nna a ikanyega mo go ba bangwe botshelo jotlhe jwa bone, mme gantsi ba ne ba tsamaya mmogo go ya go batla tiro kwa dipolasing kana kwa meepong. Basetsana ba ne ba tsena koma ya bone mme ba tsenngwa mo masoleng a bone (ditswa-bothuku), gantsi dingwaga di le pedi morago ga basimane. Go simololwa go santse go dirwa, mme go tlamela ka lotseno lo lo seng kana ka sepe go dikgosana tse di go neelang laesense ya teng ka tuelo kgotsa, mo dingwageng tsa bosheng, go borakgwebo ba poraefete ba ba tlhomileng dikolo tsa go simololwa kwa ntle ga taolo ya dikgosana.
== Mmino le botaki ==
[[File:Traditional_Dancers_Performing_at_a_wedding.png|left|thumb|Traditional Dancers Performing at a wedding]]
Tiro ya diatla e e botlhokwa e ne e akaretsa go dira ditshipi, go dira dibaga, go dira letsopa, go aga le go penta matlo le go dira ka logong (segolobogolo go dira meropa).
Botaki jwa Ba-Pedi bo itsege ka go betla ditshipi, go dira dibaga, go dira letsopa, go betla logong, go dira meropa le go penta.
=== Mmino wa setso ===
Mmino wa Bapedi o na le seletswa se le sengwe sa dinoto di le thataro se ka tlwaelo se tshamekiwang mo ditlhareng, mme ga jaana se tshamekiwa thata mo harepeng ya legano kgotsa autoharp. Bafaladi ba ba tlhotlhelediwang ke mmino wa Kibala ba letsa diphaepe tsa aluminiamo tsa bogodimo jo bo sa tshwaneng go dira gore mantswe a bone a utlwane. Mo ditantseng tsa setso, basadi ba bina ba khubame ka mangole, gantsi ba na le moropa, ba o opela le baopedi ba ba opelang kwa morago ga bone. Ditantshe tseno di akaretsa go roroma ka maatla go tswa kwa godimo ga mmele wa bone ba sa apara sepe fa basadi ba khubame fa fatshe.
Dipina le tsone ke karolo ya setso sa Bapedi. Fa ba ntse ba bereka, Ba-Pedi ba ne ba opela mmogo gore ba kgone go fetsa tiro ka bonako. Ba ne ba na le pina e e neng e bua ka go bolaya Tau gore o nne monna; e ne e le selo se se sa tlwaelegang. Go bolaya Tau ga go a tlwaelega e bile ga go sa tlhole go dirwa. Tota e bile, go ne go sa tlwaelega gore fa mosimane a ne a atlega, o ne a tla nna le maemo a a kwa godimo le tuelo ya bofelo - go nyala morwadia kgosi. Bapedi gape ba na le mefuta e e farologaneng ya mmino wa setso:
# Mpepetlwane: played by young girls;
# Mmatšhidi: played by older men and women;
# Kiba / Dinaka: played by men and boys and now joined by women;
# Dipela: played by everyone
# Makgakgasa is also played by older women.<ref>{{Cite web |title=Bapedi history, traditions, culture and food (ZA) |url=https://www.southafrica.net/za/en/travel/article/bapedi-history-traditions-culture-and-food}}</ref>
Mmino wa Bapedi (mmino wa setso: mmino wa setso, ke gore mmino wa tlholego) o na le sekale sa dinoto di le thataro. Go ntse fela jalo le ka mefuta e e farologaneng ya Mmino wa Setšo jaaka e dirisiwa ke merafe ya Basotho ba Leboa (Northern Sotho) kwa dikgaolong tsa Capricorn, Blouberg, Waterberg, gammogo le BaVhenda kwa kgaolong ya Vhembe. Mmino wa Setšo (mmino wa selegae wa Seaforika) o ka tlhalosiwa gape jaaka thuto ya mmino wa Seaforika, kakanyo e gantsi e dirisiwang go farologanya thuto ya mmino wa selegae wa Seaforika go tswa mo thutong e e laolang ya ethnomusicology mo go tsa thuto. Ethnomusicology e na le tlhotlheletso e kgolo mo ditheong tsa thuto e e tsereng masomesome a dingwaga. Go nna teng mo go ntseng jalo go bonala mo makwalopakeng a ethnomusicology a a simolotseng ka bo1950. Baithutadiphina ba ba ithutang ka mmino wa selegae wa Seaforika ba tshwaiwa phoso ka go ithuta ka kgang eno go tswa kwa ntlheng ya Bophirima, segolo thata ka ntlha ya go rena ga mmino wa Bophirima mo Aforika Borwa. Mo Aforika Borwa, bakwadi ba ba jaaka Mapaya ba supa gore mo dingwageng tse dintsi, thuto ya mmino wa Seaforika e ntse e ithutiwa go tswa mo ponong ya ditso tse di farologaneng ntle le katlego. Bakanoki ba mmino wa Seaforika jaaka Agawu, Mapaya, Nketia, le Nzewi ba gatelela go ithuta mmino wa selegae wa Seaforika go ya ka pono le puo ya baopedi (baletši). Bakanoki bano ba buelela go ithuta ka mmino wa Seaforika go ya ka tsela e e tlotlomatsang batho ba ba o dirang, ditiro tsa bone le tsela e ba dirisanang ka yone.
==== Ditlhopha tsa mmino wa setso ====
Mmino wa Setšo mo porofenseng ya Limpopo o na le ditlhopha di le mmalwa. Ditlhopha tsa Mmino wa Setšo di farologanngwa go ya ka tiro e ba e dirang mo setšhabeng.
===== Kiba =====
Go ka nna ga buiwa gore mofuta wa mmino wa dipedi (le wa Basotho ba bokone) ke mofuta wa mmino wa kiba, o o ileng wa fetela ka kwa ga medi ya one ya kwa magaeng mme wa nna mokgwa wa go opela wa bafaladi. Mo thulaganyong ya yone ya banna, e na le setlhopha sa baopedi, mongwe le mongwe wa bone a tshameka phala ya aluminiamo e e nang le modumo o o farologaneng (naka, pl. dinaka) mme mmogo ba dira molodi o o fologang o o tshwanang le dipina tsa setso tsa mantswe tse di nang le dinonofo tse di utlwanang sentle. Mapaya[1] e neelana ka tshekatsheko e e tseneletseng ya mmino wa Dinaka/Kiba le go bina, go tswa mo ponong ya Basotho ba Bokone.
====== Dinaka ======
Mo mofuteng wa basadi, e leng mokgwa o o neng o dirisiwa mo nakong e e fetileng wa basadi o o sa tswang go akarediwa mo tlhalosong ya kiba, setlhopha sa basadi se opela dipina (koša ya dikhuru, e e ranolwang e le: mmino wa go bina ka mangole). Thanolo eno e simologile mo motantseng wa setso wa go khubama ka mangole o o akaretsang go tshikinyega ga mabele ka tsela e e leswe go go tsamaisanang le go opela. Ditantshe tseno di sa ntse di tlwaelegile thata mo basading ba Batswana, Basotho le ba Ba-Nguni. Mofuta ono wa mmino o akaretsa dipina tsa setso tse di opelwang ke moopedi yo o eteletseng pele mme di tsamaisana le setlhopha sa baopedi le setlhopha sa meropa, e pele e neng e le ya logong mme gone jaanong e dirilwe ka meropa ya oli le ya mashi. Gantsi di opelwa kwa meletlong ya go nwa bojalwa le/kgotsa ka nako ya meletlo e e jaaka manyalo.
===== Mmino wa bana =====
Bana ba na le seabe se se kgethegileng mo setlhopheng se segolo sa Mmino wa Setšo. Dipatlisiso di bontsha gore mmino wa bana o ka tlhatlhobiwa go ya ka dikarolo tsa one tsa mmino, boleng jwa thuto, le ditiro tsa kakaretso tsa loago.
== Lefelo la Ba-Pedi ==
Lefelo la segompieno la Ba-Pedi, Sekhukhuneland, le fa gare ga Noka ya Olifants (Lepelle) le noka e e elelang mo go yone, Noka ya Steelpoort (Tubatse); e kgabagantswe kwa botlhaba ke mokoloko wa Drakensberg, mme e kgabaganngwa ke dithaba tsa Leolo. Fela kwa setlhoeng sa maatla a yona, puso ya BaPedi ka fa tlase ga Thulare (mo e ka nnang ka 1780- 1820) e ne e akaretsa kgaolo e e simolotseng kwa lefelong la Rustenburg ya gompieno kwa bophirima go ya kwa Lowveld kwa botlhaba, mme e fitlha kwa borwa jwa Noka ya Vaal. Boraditiragalo le metswedi e e ikanyegang le yona e dumela gore bogosi jwa Bapedi e ne e le jwa ntlha e bile e le jwa segosi jo bo neng jwa tlhongwa mo kgaolong eo. Bogosi, jo bo neng bo ikgantsha ka diphenyo di le dintsi kgatlhanong le Maburu le masole a Boritane, e ne e le bongwe jwa bo maatla le jo bogolo mo Borwa jwa Aforika mo bogareng go ya kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo1800 ka fa tlase ga kgosi ya motlhabani Sekhukhune I, yo bogosi jwa gagwe bo neng bo atologa go tswa Nokeng ya Vaal kwa borwa go ya Nokeng ya Limpopo kwa bokone.
=== Tlhaolele ===
Lefelo le le neng le le ka fa tlase ga taolo ya Bapedi le ne le lekanyeditswe thata fa puso e ne e fenngwa ke masole a Boritane ka 1879. Di-reservation di ne tsa tlhamiwa ka ntlha ya seno le ditlhopha tse dingwe tsa Basotho ba Bokone ke Native Location Commission ya Rephaboliki ya Transvaal. Mo dingwageng di le lekgolo tse di neng tsa latela, di ne tsa kopanngwa le go kgaoganngwa ka ditsela tse di farologaneng ke badiredi ba puso ba ba neng ba rulaganya dilo. Ka 1972, thulaganyo eno e ne ya felela ka gore go tlhomiwe naga e go tweng e ikemetse ka boyone, e e bidiwang Lebowa. Malebana le maano a puso a go amogela ditlhopha tsa merafe tse di kgaogantsweng, e ne e diretswe go nna lefelo la bonno la batho botlhe ba ba buang Sesotho sa Bokone. Fela Bapedi ba le bantsi ba ne ba ise ba nne fano: fa e sale go fenngwa ga puso, ba ne ba nna le seabe mo motseletseleng wa ditumalano tsa khiro ya badiri kgotsa go lema ka go kgaogana le balemirui ba basweu, ba ne ba nna jaaka bahiri mo lefatsheng la bogosi, ba ne ba reka dipolase mmogo jaaka beng ba ba gololesegileng, kgotsa ba fudugetse go ya go nna mo ditoropong tse di bapileng le Pretoria le Johannesburg mo motheong wa leruri kgotsa wa nakwana. Ka kakaretso, le fa go ntse jalo, palo ya batho ba kwa nageng ya Lebowa e ne ya oketsega ka bonako morago ga bogare jwa dingwaga tsa bo1950, ka ntlha ya go fudusiwa ka dikgoka go tswa kwa mafelong a magae le kwa ditoropong mo Aforika Borwa e e tlwaelegileng e e neng ya dirwa ke batlhami ba tlhaolele, le ka ntlha ya go fudusiwa ka boithaopo ke bao e neng e le bahiri ba ba neng ba batla boipuso go tswa mo maemong a a kgoreletsang le a a tlhokang mo ba neng ba nna mo dipolaseng tsa basweu.
== Go itshedisa le ikonomi ==
[[File:Piccanins_and_their_charges._Overgrazed_Bapedi_reserve_near_Pietersburg,_Drakensberg_(35016470844).jpg|thumb|Overgrazed Bapedi reserve near Pietersburg, Drakensberg]]
Ikonomi ya pele ga go gapiwa ga naga eno e ne e kopantse go rua dikgomo le go lema ditlhaka. Dijalo tsa konokono e ne e le sorghum, matonkomane le dinawa, tse di neng di jalwa ke basadi mo masimong a ba neng ba a newa fa ba nyalwa. Basadi ba ne ba epa le go kgaola mofero, ba dira letsopa, ba aga le go kgabisa megope ka seretse; ba dira meseme le diroto tsa go robala, ba sila mabele, ba apaya, ba dira biri, ba ga metsi le go rwalela dikgong. Banna ba ne ba dira ditiro dingwe mo masimong ka dinako tsa fa go ne go le mogote; ba ne ba tsoma le go fudisa; ba ne ba dira ka logong, ba dira matlalo, e bile e ne e le badiri ba tshipi le babetli. Bontsi jwa ditiro tse dikgolo di ne di dirwa ke matsema (ditlhopha tsa badiri).
Go ne go ikaegile ka moeteledipele yono gore a neele batho ba a ba busang pula. Go simololwa ga go lema ka diphologolo, le mmidi, moragonyana go ne ga fetola go kgaoganngwa ga badiri ka tsela e e botlhokwa, segolobogolo fa go kopantswe le ditlamorago tsa go fuduga ga badiri. Go tswa ga banna kwa gae go ya go dira go bona meputso kwa tshimologong go ne go dirwa ke ditlhopha tsa basha go kgotsofatsa ditlhokego tsa maatla a go thunya tsa baeteledipele ba masole mme moragonyana go ne ga nna botlhokwa thata mo malapeng a a rileng jaaka koketsego ya baagi mo lefelong la tshireletso le go senyega ga lefatshe go dirile gore go nne thata go itshedisa ka temo fela. Le fa ba ne ba nna ba seyo ka lobaka lo loleele, banna ba ba neng ba fuduga ba ne ba tswelela ba dira ka natla go tlhokomela masimo a bone; go lema go ne go dirwa ka nako ya fa ba ne ba le mo malatsing a boikhutso kgotsa go ne go dirwa ke batho ba ba berekang ka thata kgotsa beng ba diterekere. Basadi ba ne ba tlogelwa gore ba laole le go dira ditiro tse dingwe tsotlhe tsa temothuo. Banna, le mororo ba ne ba laolwa thata mo matshelong a bone jaaka badiri ba ba thapilweng, ba ne ba ganetsa maiteko otlhe a a neng a dirwa ka tlhamalalo a go kgoreletsa ditiro tsa go rua dikgomo le tsa temothuo. Kganetso ya bone e ne ya fetoga botsuolodi jo bo neng jwa fenngwa ka bo1950. Mo masomeng a dingwaga a a neng a latela, malapa mangwe a ne a tswelela pele a lema le go nna le leruo.
Mo masimologong a dingwaga tsa bo1960, mo e ka nnang 48% ya banna ba ne ba sa bereke ka nako epe fela. Magareng ga dingwaga tsa bo1930 le tsa bo1960, bontsi jwa banna ba BaPedi ba ne ba fetsa nako e khutshwane ba dira mo dipolaseng tse di gaufi tsa basweu, ba latelwa ke go fudugela kwa ditirong tsa kwa meepong kgotsa ditirelo tsa selegae, mme moragonyana, segolo thata mo dinakong tsa bosheng, kwa difeketiring kgotsa madirelong. Basadi ba simolotse go thapiwa bosheng jaana mme ga se gantsi ba thapisiwang e bile ga ba bereke ka metlha. Basadi bangwe ba dira ka nakwana mo dipolaseng; ba bangwe ba simolotse, go tloga ka bo1960, go dira jaaka badiri ba mo gae mo ditoropong tsa Witwatersrand. Le fa go ntse jalo, mo dingwageng tsa bosheng jaana, go ile ga nna le koketsego ya maemo a thuto le dilo tse batho ba di lebeletseng, mmogo le go fokotsega go gogolo ga dipalo tsa batho ba ba thapilweng.
=== Go nna le lefatshe ===
Tsamaiso ya pele ga bokoloniale ya go nna le dithoto tsa morafe kgotsa tsa setso, e e neng e tshwana thata le e e neng e dirisiwa mo kgaolong yotlhe ya borwa jwa Afrika, e ne ya fetolwa ke tsamaiso ya bokoloniale. Monna o ne a fiwa lefatshe ke kgosana gore mosadi mongwe le mongwe wa gagwe a nne le lone; lefatshe le le sa dirisiweng le ne le abelwa gape ke kgosana go na le gore le abelwe malapa ka boswa. Go oketsega ga batho go go bakilweng ke dipholisi tsa puso tsa go fudusa batho go ne ga dira gore thulaganyo eno e fetolwe; masimo a lelapa, mmogo le lefelo la bone la bonno, jaanong a fetolwa boswa, segolobogolo ke morwa yo mmotlana yo o nyetseng. Ditlhopha tsa Bakeresete ba Ba-Pedi ba ba neng ba na le dipolasi tse ba neng ba di dirisa ka kgololesego ba ne ba fudusediwa kwa lefelong le le sireleditsweng kwantle ga tuelo, mme fa e sa le ka 1994, bontsi jwa bone jaanong ba tsere gape lefatshe la bone kana ba ipaakanyetsa go dira jalo, go ya ka molao wa pusetso.
== Tumelo ==
Bagologolwane ba tsewa jaaka batsereganyi magareng ga batho le Mmopi kgotsa Modimo (Modimo/Mmopi) mme ba buisanngwa le bone ka go ba bitsa ka go dirisa mokgwa wa go fisa maswalo, go ntsha tshupelo le go bua le bone (go phasa). Fa go tlhokega, go ka nna ga dirwa setlhabelo sa phologolo kana bana ba ka newa biri go tswa mo letlhakoreng la ga mmaabone le la ga rraagwe. Motho yo o neng a le botlhokwa thata mo ngwaong ya lelapa e ne e le kgadi (yo gantsi e neng e le kgaitsadia rraagwe yo mogolo). Maemo a ngaka (mosebi) pele a ne a abelwa ka tatelano ya losika lwa ga rraagwe mme jaanong gantsi a abelwa mosadi go tswa go rremogolo wa gagwe kgotsa rremogolo wa gagwe. Seno gantsi se itshupa ka bolwetse le ka go tsenwa ke mewa ka dikgoka (malopo) [1] ya mmele, kalafi e le nngwe fela ke go katisiwa jaaka mmoki. Go nnile le koketsego ya batho ba ba bolelelang pele isagwe mo metlheng ya bosheng jaana, mme go bolelwa fa bontsi jwa bone ba tlhotlhelediwa thata ke keletso ya go batla go nna le dithoto.
== Babusi ==
{| class="wikitable"
!Name
!Notes
|-
|[[Thulare I]]
|Morwamoche unified many smaller Sotho-Tswana tribes and founded the Marota Empire with the Bapedi in the seat of leadership. Thulare continued his father's legacy of growing the bapedi kingship he died in 1824, on the day of a solar eclipse and this is the first definite date that can be established in the history of the Bapedi.
|-
|[[Molekutu I]]
|After the death of Thulare I, his eldest son Molekutu I ascended to the throne only to be killed two years later with the arrival of Mzilikazi north of the Vaal.
|-
|[[Phetedi I]]
|Molekutu I was succeeded by his brother. Phetedi but Phetedi ruled for less than a year before befalling the same fate as his older brother Molekutu under the spear of Mzilikazi's impi.
|-
|Sekwati I
|Sekwati was the youngest son of Thulare I repelled Mzilikazi and the Mthwakazi attacks by holding ground in the forests north of Magoebaskloof. Long after the defeat of Mzilikazi at Silkaatsnek, Sekwati I returned to the lands of the Marota and ascended to the throne as Kgošigolo. Sekwati died in 1861.
|-
|[[Sekhukhune|Sekhukhune I]]
|Upon the death of Sekwati, Sekhukhune challenged his brother Mampuru II to combat in a succession dispute. Mampuru II is said to have declined and Sekhukhune was made Kgoši. Sekhukhune expanded both the wealth and military power of the Marota empire and when war broke out between the ZAR and the Marota, Sekhukhune was victorious. After another war with British forces Sekhukhune was captured and held in Pretoria. Sekhukune was later assassinated by his brother Mampuru II.
|-
|Mampuru II
|There is much debate over the succession dispute of Sekhukhune and Mampuru II. What is known is that with the aid of British forces, Mampuru succeeded in overthrowing Sekhukhune and personally killed him in 1882. Mampuru himself ruled in exile for about a year before being executed by the ZAR government for the murder of his brother.
|-
|[[Kgoloko]] ''(regent)''
|After the death of Sekhukhune's son Morwamoche II, It was decided that Kgoloko the son of Sekwati and half brother of both Sekhukhune I and Mampuru II would rule as regent until Sekhukhune's grandson and son of Morwamoche II was old enough to rule.
|-
|Sekhukhune II
|Sekhukhune II was the grandson of Sekhukhune I and the son of Morwamoche II and succeeded his uncle Kgoloko as soon as he was deemed old enough. Sekhukhune II took advantage of wartime conditions during the Anglo-Boer War to reshape the pattern of colonial relations imposed on them by the ZAR, to attempt to re-establish the dominance of the Marota in the eastern Transvaal and to negotiate favourable terms with the occupying British military forces once the ZAR was defeated.
|-
|[[Thulare II]]
|Thulare II the son of Sekhukhune II died without issue.
|-
|[[Morwamoche III]]
|Upon the death of his older brother, Morwamoche III held the throne until his death.
|-
|[[Mankopodi]] ''(regent)''
|When Morwamoche III died, his heir Rhyane Thulare was too young to rule and so Morwamoche III's wife and mother to Rhyane ruled as regent.
|-
|[[Rhyane Thulare]]
|Had allegedly refused to ascend to the throne without his mother's blessing. Rhyane however did not renounce his claim to the rulership. Rhyane reasserted his claim for the throne in 1989. Rhyane Thulare died in 2007.
|-
|[[Kgagudi Kenneth Sekhukhune]] as Sekhukhune III ''(regent)''
|Kgagudi Kenneth Sekhukhune was the son of Morwamoche III and was installed as "acting king" in 1976 until such time as the complications surrounding Rhyane Thulare's succession was sorted out. However, when Rhyane Thulare died, Kgagudi Kenneth Sekhukhune attempted to establish himself as the rightful Kgošikgolo ''(King)'' of the Bapedi.
|-
|Victor Thulare III as Thulare III
|Thulare III was the son of Rhyane Thulare and had disputed the kingship with the acting king, his uncle, Sekhukhune III. A court ruling in 2018 recognised Thulare III as the incumbent, but this was still disputed by his uncle, who declared his son, Sekwati II Khutšo Sekhukhune, the new king. Thulare III was confirmed as king in July 2020 after the court ruled Sekwati II's rule unlawful and ordered him to vacate the throne. Thulare III died on 6 January 2021.<ref>{{Cite news|last1=Koko|first1=Khaya|title=Calls for calm over fractious BaPedi kingship|url=https://mg.co.za/news/2021-01-11-calls-for-calm-over-fractious-bapedi-kingship/|access-date=12 January 2021|work=Mail & Guardian|date=11 January 2021}}</ref>
|-
|[[Manyaku Thulare]] ''(regent)''
|Upon the death of her son, the Queen mother Manyaku Thulare was announced as regent for the Bapedi people.<ref>{{Cite web |date=21 March 2021 |title=Queen Mother Manyaku Thulare appointed regent of the Bapedi nation |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/queen-manyaku-thulare-appointed-acting-queen-of-the-bapedi-nation/ |website=SABC News – Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa\'s news leader.}}</ref> Ramphelane Thulare, the uncle of the late King Victor Thulare III announced that none of the late kings 5 children are eligible to ascend the throne as their mothers are not "candle wives".<ref>{{Cite web |title=Bapedi kingdom announces stand-in queen, while awaiting 'candle wife' |url=https://www.news24.com/news24/SouthAfrica/News/bapedi-kingdom-announces-stand-in-queen-while-awaiting-candle-wife-20210322}}</ref> The Bapedi nation intends to marry a 'candle wife' in Lesotho who will give birth to the heir to the throne as per the wishes of the late king. Therefore, Queen mother Manyaku Thulare will act as the regent until the candle wife is married.<ref>{{Cite web |title=Rifts in Bapedi nation over appointment of Queen Mother as regent |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/rifts-in-bapedi-nation-over-appointment-of-queen-mother-as-regent/ar-BB1eAJYB |website=[[MSN]]}}</ref>
|-
|}
== Baitsege ba Bapedi ==
* Kgalema Motlanthe, 3rd President of South Africa<ref>{{Cite news|date=2012-12-13|title=Profile: South Africa's Kgalema Motlanthe|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-19953000|access-date=2020-08-22}}</ref>
* Lesetja Kganyago, governor of South African Reserve Bank
* Edward Lekganyane, [[Kereke ya Sion|Zion Christian Church]] (ZCC) leader
* Engenas Lekganyane, founder of [[Kereke ya Sion|Zion Christian Church]] (ZCC),
* Sefako Makgatho, second President of the African National Congress, born in Ga-Mphahlele village
* Malegapuru William Makgoba, doctor
* Don Laka, South African jazz musician
* Thabo Makhanyo Madiye Makgoba, Anglican Archbishop of Cape Town
* David Makhura, Premier of Gauteng Province
* [[Tsa Bophelo jwa ga Julius Malema|Julius Malema]], former leader of the ANC Youth League and current commander in chief of the Economic Freedom Fighters (EFF)
* Mampuru II, King of the Pedi (1879–1883)
* Richard Maponya a South African businessman and founder and first president of the National African Federated Chamber of Commerce (NAFCOC); born in Lenyeye, Tzaneen
* Cassel Mathale, third premier of Limpopo province
* [[Yvonne Chaka Chaka]], born Yvonne Machaka, South African singer, songwriter and actress
* [[Lebo Mathosa]], musician
* Kenneth Meshoe, politician
* Peter Mokaba, former leader of the ANC Youth League
* Lydia Mokgokoloshi, South African actress
* Sello Moloto, former premier of Limpopo province
* Trott Moloto former South African National Soccer coach
* Mathole Motshekga, politician
* Aaron Motsoaledi, Minister of Health, South Africa
* Caroline Motsoaledi, political activist
* Elias Motsoaledi, anti-apartheid activist, one of the eight men sentenced to life imprisonment at the Rivonia Trial
* Es'kia Mphahlele, writer
* Letlapa Mphahlele, former president of the Pan Africanist Congress (PAC).
* Gift Ngoepe, baseball player
* Lilian Ngoyi, anti-apartheid activist
* [[Maite Nkoana-Mashabane]], Minister of Rural Development and Land Reform, South Africa
* DJ Spoko, South African record producer & DJ
* [[Gwen Ramokgopa]], deputy Minister of Health, former MEC of Health in [[Gauteng|Gauteng Province]]
* Mamphela Ramphele, former director at the World Bank, former principal of the University of Cape Town
* [[Shebeshxt]], Lekompo artist
* Sello Rasethaba, businessman
* Thabo Sefolosha, American basketball player
* [[Hellen Motsuki]], Skeem Saam actress
* [[Thabo Shokgolo]] South African DJ and music producer, member of Liquideep
* [[Sekhukhune|King Matsebe Sekhukhune]], son of King Sekwati; fought two wars: first successfully in 1876 against the SAR and their Swazi allies, then unsuccessfully against the British and Swazi in 1879 during the Sekukuni Wars
* Caiphus Semenya, musician
* [[Poizen]] South African Deep House DJ
* Tokyo Sexwale former Premier of Gauteng.
* [[Caster Semenya]], athlete and Olympic Games medal winner
* Judith Sephuma, musician
* Hilda Tloubatla, singer
* Africa Tsoai, actor
* Chymamusique, South African DJ & music producer
* [[Master KG]], famous artist and composer of the popular song Jerusalema
* [[Kgosientsho Ramokgopa]], former mayor of [[Tshwane|City of Tshwane Metropolitan Municipality]]
* Phuti Mahanyele, CEO of Shanduka Group
* [[Kamo Mphela]], amapiano artist
* [[Focalistic]], rapper
* [[Bontle Smith]], amapiano artist
* [[DJ Maphorisa]], South African DJ & record producer
* [[Pabi Cooper]], amapiano artist
* Shandesh, Lekompo singer
* Eric Macheru, actor
* Harriet Manamela, Skeem Saam actress
* [[Raymond Motadi]], TV personality, known professionally as Mon-D
* [[Janesh]] , Lekompo singer
* [[Phobla on the beat]] , Lekompo singer & producer
* [[Naqua SA]] , Lekompo DJ & record producer
* DJ Cleo , South African DJ & Producer
* Kgaogelo Sekgota , South African Football Player
* Lesley Manyathela , Former South African Football Player
* Tlou Segolela , Former South African Football Player
* Clement Maosa , South African Actor, Lawyer and Lekompo Artist
* [[King Monada]] , Lekompo Artist
* [[Lerato Kganyago]], South African Media Personality
* [[Kaycherlow Nll]] , Lekompo singer
* Kwena Maphaka , South African Cricket Player
== Bona gape ==
* [[Batho ba letso la Setswana|Tswana people]]
* [[Batho ba Basotho|Sotho people]]
* Sotho-Tswana peoples
* [[Lefatshe la barotse|Barotseland]]
* [[Lozi people]]
* Bokone
== Metswedi ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Batho ba BaPedi]]
qbwg6l8i46h07qdq4la6qw36m1qgugv
55842
55838
2026-09-28T21:38:33Z
Reagoleboga
10854
added information
55842
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="7" |Pedi people
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="nso"><span title="Northern Sotho-language text">''Bapedi''</span></div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |4,379,000<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="648">[https://www.101lasttribes.com/tribes/pedi.html "Pedi / Bapedi / Bamatoreng / Marota / Bashoto"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="649">''101 Last Tribes''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="650"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">25 December</span> 2025</span>.</span></cite></ref>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="South Africa"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]</span>
| class="infobox-data" |4,185,000 (7% of population)
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Botswana"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Botswana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Botswana]]</span>
| class="infobox-data" |''Not stated''
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |'''First language'''<br /><br />[[Northern Sotho]] (Sepedi)<br /><br /> '''Second language'''<br /><br />[[English Language|English]], [[Afrikaans language|Afrikaans]], other South African [[Bantu languages]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity]], [[African traditional religion]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Lobedu people]], [[Sotho people]], [[Tswana people]], [[Pulana people]], [[Lozi people]], [[Kgalagadi people]], [[Tlôkwa people]], and other [[Sotho-Tswana peoples]]
|}
Bapedi ke morafe wa Basotho-Tswana ba ba tlholegang mo Aforika Borwa, ba ba buang Sepedi, e leng nngwe ya dipuo tse 12 tsa semmuso mo Aforika Borwa. Di fitlhelwa thata kwa Limpopo le Gauteng.<ref>https://news.uj.ac.za/news/uj-announces-the-winners-for-the-2026-uj-prizes-for-isizulu-and-sesotho-sa-leboa-sepedi/</ref>
Ba-Pedi ke bangwe ba ditlhopha tsa puo ya Se-Bantu. Borraabonemogolo ba bone, mmogo le Basotho le Batswana, ba ne ba fuduga go tswa kwa Aforika Botlhaba go ya Aforika Borwa mo e ka nnang ka lekgolo la bo 7 la dingwaga CE. Fa nako e ntse e tsamaya, ba ne ba tlhagelela jaaka batho ba ba farologaneng magareng ga lekgolo la bo 15 le la bo 18 la dingwaga, mme bangwe ba bone ba ne ba nna kwa kgaolong e e kwa bokone ya Transvaal. Ba-Pedi ba ne ba na le kamano e e gaufi le ba losika lwa bone le ditso tse di gaufi le bone.<ref>https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-03-29-sepedi-animal-farm-translation-aims-to-break-barriers-in-sa-classrooms/</ref>
Kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bo18, puso ya ntlha ya Bapedi e ne ya tlhomiwa, e eteletswe pele ke baeteledipele ba bagolo go tswa mo lotsong lwa Maroteng. Kwa tshimologong ya ngwagakgolo wa bo19, puso ya Bapedi e ne ya lebana le dikgwetlho tse di masisi go tswa go BaNguni, segolo thata BaNdebele ba Bokone ba ba neng ba le ka fa tlase ga Mzilikazi le Baswati. Motho wa botlhokwa mo go bolokeng puso ya Bapedi e ne e le Sekwati (1827-1861), moeteledipele yo mogolo yo o tlisitseng diphetogo mo tsamaisong ya sesole le ya ka fa gare le go amogela barongwa ba Sekeresete.<ref>https://iafrica.com/south-african-universities-join-forces-to-build-ai-language-models-for-isixhosa-isizulu-and-sepedi/</ref>
Fa Sekwati I a sena go tlhokafala, morwawe Sekhukhune o ne a tsaya taolo mme a fetola diphetogo dingwe, go akaretsa le go dira gore batho ba nne Bakeresete. Go tloga ka 1876 go fitlha ka 1879, Bapedi ba ne ba tsenela dintwa le Maburu le Maborithane, tse di neng tsa felela ka go fenngwa le puso ya Bapedi e wela ka fa tlase ga tlhotlheletso ya Maburu. Ka 1882, Sekhukhune o ne a bolawa ke batho ba ba neng ba loga leano la go mmolaya, mme seo se ne sa dira gore puso ya segosi le puso e senngwe. Ka 1885, puso ya Transvaal e ne ya abela Bapedi kgaolo e nnye fela, mme bontsi jwa batho ba ne ba nna kwa ntle ga yone.<ref>https://mg.co.za/news/south-africa/2025-11-22-when-home-tongues-clash-with-classroom-words/</ref>
Ka dingwaga tsa bo1950, komiti ya puo ya Sesotho e ne ya lemoga gore puo ya SePedi e farologane le ya Sesotho.
Go ralala hisetori, Bapedi ba nnile le seabe ka matlhagatlhaga mo kgaratlhong kgatlhanong le bokoloniale le tlhaolele mo Aforika Borwa, ba ikamanya le mokgatlho o mogolo wa batho ba Aforika ba ba lwelang ditshwanelo tsa bone le kgololosego.<ref>https://www.snl24.com/celebs/watch-seputla-praised-for-embracing-sepedi-20260724/</ref>
== Leina le mareo ==
Rev. Alexander Merensky, morongwa wa Mojeremane, o ne a na le kitso e ntsi ka morafe wa Bapedi, e e fetang ya batho bape fela ba Yuropa ba motlha wa gagwe. Go ya ka Merensky, batho ba Sekhukhune e ne e le motswako wa merafe e e farologaneng, mme setlhopha se se botlhokwa thata se ne se ipitsa "Bapedi" kgotsa "Baperi", e e kayang "Lelapa la Kgosi". Morafe ono o ne o agile go bapa le Noka ya Steelpoort dingwaga di ka nna makgolo a mabedi pele ga foo, mme Merensky o ne a bona leina la bogosi jwa bone, 'Biri,' mo dimmapeng tsa bogologolo tsa Sepotokisi.
Ga go itsiwe sentle gore leina Bapedi le tswa kae, mme le ka tswa le tswa mo mothong mongwe wa bagologolwane ba bone kgotsa mo nageng e ba neng ba nna mo go yone. Se se botlhokwa ke gore morafe o o tlhomilweng ke Thobela le dikgaolo tsa ona tse di farologaneng di ne di tlotla porcupine jaaka totem ya bone mme e ne e itsiwe jaaka Bapedi.
== Hisetori ==
[[File:SouthAfrica1885.jpg|right|thumb|Aforika Borwa ka 1885.]]
[[File:A_Pedi_woman_breastfeeding._Alfred_Duggan-Cronin._South_Africa,_early_20th_century._The_Wellcome_Collection,_London.jpg|thumb|A Pedi woman breastfeeding. Alfred Duggan-Cronin. South Africa, early 20th century. The Wellcome Collection, London]]
=== Hisetori ya kwa tshimologong ===
Batho ba Proto-Sotho go dumelwa fa ba fudugetse kwa borwa go tswa kwa botlhaba jwa Aforika (go dikologa African Great Lakes) ka makhubu a a latelanang a a tsereng makgolo a le matlhano a dingwaga.[ 8] Ba dirile tsela ya bone mmogo le ya segompieno ya bophirima jwa Zimbabwe, le setlhopha sa bofelo sa dibui tsa Sesotho, e leng Ba-Hurutse, ba ba neng ba nna mo kgaolong e e kwa bophirima jwa Gauteng mo ngwagakgolong wa bo16. Batho ba Pedi ba tswa mo lekokong la Kgatla, setlhopha sa batho ba ba buang Setswana. 9] Mo e ka nnang ka 1650, ba ne ba nna mo lefelong le le kwa borwa jwa Noka ya Steelpoort. Go ralala dikokomana di le mmalwa, go tshwana ga dipuo le ditso go ne ga gola go ya bokgakaleng jo bo rileng. E ne ya nna fela mo karolong ya bofelo ya lekgolo la bo18 la dingwaga fa ba ne ba atolosa tlhotlheletso ya bone mo kgaolong eo, ba tlhoma puso e kgolo ya Ba-Pedi ka go laola dikgosana tse dinnye tse di bapileng le bone.
Ka nako ya fa batho ba ne ba fudugela mo lefelong leno le mo mafelong a a gaufi le lone, ditlhopha tsa batho ba ba tswang kwa mafelong a a farologaneng ba ne ba simolola go kgobokana go dikologa dikgoro, kgotsa ditlhopha tse di laolang. Ba ne ba itlhalosa ka go ikgolaganya ka tsela ya tshwantshetso le diphologolo tse di jaaka tau (tau), kolobe (kolobe) le kwena (ngwenya). Batho ba BaPedi ba supa fa go na le motswako o montsi wa seKhoisan.
=== Mmusomogolo wa Marota/Bogosi jwa Bapedi ===
Puso ya BaPedi ka fa tlase ga Kgosi Thulare (c. 1780-1820) e ne e dirilwe ka lefatshe le le neng le katologane go tswa kwa Rustenburg ya gompieno go ya kwa lowveld kwa bophirima le go ya borwa kwa Nokeng ya Vaal. Maatla a Bapedi a ne a koafadiwa ka nako ya Mfecane ke batlhasedi ba MaNdwandwe go tswa kwa borwabotlhaba. Morago ga moo go ne ga latela nako ya go tlhakatlhakana, morago ga moo puso e ne ya tlhomama gape ka fa tlase ga morwa wa ga Thulare, Sekwati.
Sekwati o ne a tlhatlhama Thulare jaaka moeteledipele wa Pedi kwa bokone jwa Transvaal (Limpopo) mme gantsi o ne a le mo kgotlhang le Matabele ka fa tlase ga Mzilikazi mme a thopiwa ke MaZulu le Baswazi. Sekwati gape o ne a nna le seabe mo dipuisanong tse dintsi le go lwela taolo ya lefatshe le badiri le balemirui ba ba buang Seaforikanse (Ba-Boer) ba ba neng ba nna mo kgaolong eo.
Dikganetsano tseno tsa lefatshe di diragetse morago ga go tlhomiwa ga Ohrigstad ka 1845, fela morago ga gore toropo e tsenngwe mo Rephaboliking ya Transvaal ka 1857 mme Rephaboliki ya Lydenburg e ne ya tlhamiwa, go ne ga fitlhelelwa tumelano ya gore Noka ya Steelpoort e ne e le molelwane magareng ga Pedi le Rephaboliki. Ba-Pedi ba ne ba tlhomeletswe sentle go itshireletsa, le fa go ntse jalo, jaaka Sekwati le moruaboswa wa gagwe, Sekhukhune I ba ne ba kgona go reka dibetsa, segolo thata ka badiri ba bafaladi go ya kwa masimong a diteemane a Kimberley le go fitlha kwa Port Elizabeth. Maatla a a kwa godimo a Bapedi a ne a nonotshiwa gape ke ntlha ya gore dikgosana tsa metse e e kafa tlase ga bone, kana kgoro, di ne di tsaya basadi ba bone ba bagolo go tswa mo lelapeng le le busang. Thulaganyo eno ya go nyalana ga bana ba motho e ne ya dira gore go nne le dikamano tsa lenyalo fa gare ga lelapa le le busang le ditlhopha tse di laolwang mme e ne e akaretsa go duelwa ga magadi a a kwa godimo, kana tlhwatlhwa ya magadi e gantsi e neng e le ka dikgomo, go ya kwa lelapeng la Maroteng.
=== Ditlhabano Tsa Kwa Swazi ===
Ditsamaiso kgatlhanong le Bapedi di kaya tatelano ya ditiro tsa sesole tse di tserweng ke Baswazi mo maitekong a bone a go gatelela batho ba Bapedi. Le fa masole a Ba-Swazi a ne a dira maiteko a magolo, a ne a lebana le dikgwetlho tse dikgolo fa a ne a gapa dikago tse dikgolo tsa phemelo tsa kwa dithabeng tsa Ba-Pedi, tse e neng e le mafelo a a sireletsegileng a Ba-Pedi ba neng ba nna mo go one. Ka ntlha ya go bo Ba-Swazi ba ne ba sa kgone go fenya Ba-Pedi ka botlalo, Ba-Pedi bangwe ba ba neng ba tshabile ba ne ba kgona go boa ba kopana gape, ba ba letla gore ba tswelele ba lwa le masole a Ba-Swazi.
=== Dintwa tsa Sekhukhune ===
[[File:LL1882_pg008_SIKUKUNI.jpg|left|thumb|King Sekhukhune 1881]]
Sekhukhune I o ne a tlhatlhama rraagwe ka 1861 mme a fenya tlhaselo ya Ba-Swazi. Ka nako eo, gape go ne go na le dikgotlhang tsa molelwane le Transvaal, tse di neng tsa isa kwa go tlhamiweng ga Burgersfort, e e neng e tsamaisiwa ke baithaopi go tswa Lydenburg. Ka dingwaga tsa bo1870, BaPedi e ne ele mongwe wa metswedi e le meraro ya taolo ya kgaolo, go bapa le Baswazi le ZAR (Zuid-Afrikaansche Republiek).
Fa nako e ntse e tsamaya, dikgotlhang di ne tsa oketsega morago ga gore Sekhukhune a gane go duela lekgetho go puso ya Transvaal, mme Transvaal ya bolela ntwa ka Motsheganong 1876. E ne ya itsege jaaka Ntwa ya Sekhukhune, e e neng ya felela ka gore tlhaselo ya masole a Transvaal e retelelwe. Morago ga moo, baithaopi ba ne ba tswelela go senya naga ya ga Sekhukhune le go tsosa tlhakatlhakano, go fitlha ba kopana ka kagiso ka 1877.
Dikhuduego di ne tsa tswelela, mme seno se ne sa dira gore Boritane e tseye Transvaal ka April 1877 ka nako ya ga Sir Theophilus Shepstone. Morago ga go gapiwa ga naga, Ba Brithani ba ne ba bolela ntwa kgatlhanong le Sekhukhune I ka fa tlase ga ga Sir Garnet Wolseley, mme ba mo fenya ka 1879. Morago Sekhukhune o ne a tsenngwa mo kgolegelong kwa Pretoria, mme moragonyana a gololwa morago ga Ntwa ya Ntlha ya Aforika Borwa, fa Transvaal e bona boipuso gape.
Le fa go ntse jalo, ka bonako morago ga go gololwa ga gagwe, Sekhukhune o ne a bolawa ke morwarraagwe ka motsadi a le mongwe Mampuru, [1] mme ka ntlha ya gore mojaboswa wa gagwe o ne a bolailwe mo ntweng le setlogolo sa gagwe, Sekhukhune II o ne a le monnye thata go ka busa, mongwe wa bomorwarraagwe ka motsadi a le mongwe, Kgoloko, o ne a tsaya taolo jaaka mmusi.
=== Tlhaolele ===
Ka 1885, lefelo la 1000 square kilometres (390 sq mi) le ne la beelwa thoko go Pedi, le le itsegeng jaaka Geluk Location le le tlhamilweng ke Native Location Commission ya Rephaboliki ya Transvaal. Moragonyana, go ya ka molao wa tlhaolele wa puso ya tlhaolele, Bapedi ba ne ba tla abelwa nagagae ya Lebowa.
== Setso ==
=== Go Dirisiwa ga Dithotomo ===
Fela jaaka ditlhopha tse dingwe tsa Basotho le Batswana, Ba-Bapedi ba dirisa ditshupo go supa gore ke ba losika lofe le gore ke ba losika lofe. Dithoto tse di dirisiwang thata mo Sepedi ke tse di latelang:
{| class="wikitable"
!English
!Pedi
|-
|Warthog
|Kolobesodi
|-
|Lion
|Tau
|-
|Crocodile
|Kwena
|-
|Porcupine
|Noko
|-
|Monkey
|Kgabo
|-
|Buck
|Phuthi
|-
|Pangolin
|Kgaga
|-
|Buffalo
|Nare
|-
|Elephant
|Tlou
|}
=== Manno ===
Mo dinakong tsa pele ga phenyo, batho ba ne ba nna mo mafelong a a kwa godimo mo metseng e megolo, ba kgaogantswe ka kgoro (pl. dikgoro, ditlhopha tse di neng di ikaegile ka ditlhopha tsa malapa a a kopaneng). Nngwe le nngwe ya tsone e ne e na le ditlhopha tsa malapa a a neng a nna mo matlong a a agilweng go dikologa lefelo le le fa gare le le neng le dirisiwa jaaka lefelo la go kopana, lefelo la go tlhapela dikgomo, mabitla le lefelo la kobamelo la bagologolwane. Matlwana a matlo a ne a bewa ka go latelana go ya ka gore a ne a na le dingwaga di le kae. Mosadi mongwe le mongwe yo o nyetsweng ke monna yo mongwe o ne a na le ntlwana ya gagwe e e kgolokwe e e ruletsweng ka lotlhaka, e e neng e kopanngwa le ntlwana e nngwe ka motseletsele wa matlwana a a bulegileng (lapa) a a dikologilweng ke mabota a seretse. Basimane ba ba godileng le basetsana ba ne ba tla nna mo matlong a a farologaneng. Maitlhomo a go batla go tshela ka tsela ya segompieno, mmogo le go batla go dira dilo ka tsela e e mosola, a dirile gore malapa a le mantsi a tlogele go aga ka tsela ya dikhutlwana tse di kgolokwe mme a age matlo a a khutlonnè a a ruletsweng ka ditena tse di sephaphathi. Dithulaganyo tsa go fudusiwa ka go patelediwa le ka go ithaopa le thulaganyo ya go rulaganya ya puso ya tlhaolele e e neng ya tsenngwa tirisong ka leina la "go tokafatsa", go ne ga dira gore metse e mentsi e mesha le mafelo a a kwa ntle a metse e megolo e le mentsi e nne le matlo a a agilweng ka tsela ya dikereiti, a a nnang ke malapa a a farologaneng a a sa amaneng le baagisani ba bone.
=== Polotiki ===
Kgoshi e ne e le setlhopha sa banna ba ba amanang le banna ba ba amanang le bone, e ne e le yuniti ya semolao jaaka ya losika, ka gonne botokololo bo ne bo tlhalosiwa ka go amogela taolo ya kgoro-tlhogo go na le go nna wa losika. Ka dinako tse dingwe dikgoro tsa segosi kgotsa kgoros di ne di kgaoganngwa ka bonako fa barwa ba tsone ba ne ba lwela maemo a taolo.
=== Lenyalo ===
Lenyalo e ne e le la selegae fela. Go nyala lefufa go ne go dirwa thata ke batho ba maemo a a kwa godimo, segolobogolo ba maemo a a kwa godimo. Lenyalo le ne le ratiwa le ntsalae yo o gaufi kana wa losika, segolobogolo morwadia morwarraagwe mmaagwe, mme go ratiwa gono gantsi go ne go dirwa fa go na le malapa a a busang kana a a nang le thata. E ne e dirisiwa ke losika lwa segosi lo lo busang, ka nako ya puso ya lone, e ne e emela tsamaiso ya go kopanya sepolotiki le taolo ya go busetswa ga khumo ya monyadiwa (dikgomo di boela shakeng; go busediwa ga dikgomo tsa monyadiwa). Lenyalo la ga ntsalae le ne le raya gore ditlhopha tse pedi tsa batho ba ba neng ba tlile go nna dingwetsi di ne di amana thata le pele ga lenyalo le nna teng, mme di ne di tsamaisana le kgopolo ya go amana ga bana ba motho, eo ka yone Magadi (bogadi jwa monyadiwa) e e neng e rekwa ka ntlha ya lenyalo la morwadie, e ne e tla dirisiwa go bona monyadiwa wa ga kgaitsadie, mme ene o ne a tla duela kgaitsadie ka go mo naya morwadie gore a mo nyale. Lenyalo la bana ba motho le sa ntse le dirwa, mme e seng gantsi. Go nyala lefufa le gone jaanong go a tlhaela, manyalo a le mantsi a felela ka tlhalo kana go kgaogana, mme palo e kgolo ya basadi ba basha e nna e le nosi mme ba godisa bana ba bone mo malapeng a mannye (mme gantsi a humanegile) a eteletswe pele ke basadi. Mme go ile ga nna le mefuta e mesha ya tirisanommogo mo malapeng, gantsi e le fa gare ga barwarramotho le bokgaitsadi, kana ba losika ba ba amanang ka losika lwa mmaabone.
=== Lefa ===
Mo nakong e e fetileng, morwa yo mogolo mo lelapeng le le nang le basadi ba bantsi o ne a rua ntlo ya ga mmaagwe, go akaretsa le dikgomo tsa gagwe, mme o ne a tshwanetse go nna motlhokomedi wa dithoto tseno gore bana ba bangwe ba lelapa ba solegelwe molemo. Ka ntlha ya go fokotsega ga go rua dikgomo le go oketsega thata ga tlhaelo ya lefatshe, seno se ne sa fetoga go nna tsamaiso ya go rua boswa jwa bana ba bofelo, segolobogolo jwa lefatshe.
=== Go simolola ===
Botshelo jwa banna le basadi bo ne bo farologanngwa ke meetlo e e botlhokwa. Basetsana le basimane ba ne ba tsenngwa mo thulaganyong ya go tsena kereke. Basimane (bašemane, moragonyana mašoboro) ba ne ba fetsa dingwaga tsa bone tsa bosha ba disa dikgomo kwa mafelong a a kwa thoko ba na le balekane ba bone le basha ba ba godileng. Go rupisiwa le go tsenngwa mo komeng (sekolo sa go tsenngwa mo bodumeding), e e neng e tshwarwa mo e ka nnang gangwe mo dingwageng dingwe le dingwe di le tlhano, go ne go dira gore basha ba nne le botsalano mo ditlhopheng tsa ditlhopha tsa masole kana masole (mephato) a a neng a bidiwa ka leina la moeteledipele, a maloko a one a neng a nna a ikanyega mo go ba bangwe botshelo jotlhe jwa bone, mme gantsi ba ne ba tsamaya mmogo go ya go batla tiro kwa dipolasing kana kwa meepong. Basetsana ba ne ba tsena koma ya bone mme ba tsenngwa mo masoleng a bone (ditswa-bothuku), gantsi dingwaga di le pedi morago ga basimane. Go simololwa go santse go dirwa, mme go tlamela ka lotseno lo lo seng kana ka sepe go dikgosana tse di go neelang laesense ya teng ka tuelo kgotsa, mo dingwageng tsa bosheng, go borakgwebo ba poraefete ba ba tlhomileng dikolo tsa go simololwa kwa ntle ga taolo ya dikgosana.
== Mmino le botaki ==
[[File:Traditional_Dancers_Performing_at_a_wedding.png|left|thumb|Traditional Dancers Performing at a wedding]]
Tiro ya diatla e e botlhokwa e ne e akaretsa go dira ditshipi, go dira dibaga, go dira letsopa, go aga le go penta matlo le go dira ka logong (segolobogolo go dira meropa).
Botaki jwa Ba-Pedi bo itsege ka go betla ditshipi, go dira dibaga, go dira letsopa, go betla logong, go dira meropa le go penta.
=== Mmino wa setso ===
Mmino wa Bapedi o na le seletswa se le sengwe sa dinoto di le thataro se ka tlwaelo se tshamekiwang mo ditlhareng, mme ga jaana se tshamekiwa thata mo harepeng ya legano kgotsa autoharp. Bafaladi ba ba tlhotlhelediwang ke mmino wa Kibala ba letsa diphaepe tsa aluminiamo tsa bogodimo jo bo sa tshwaneng go dira gore mantswe a bone a utlwane. Mo ditantseng tsa setso, basadi ba bina ba khubame ka mangole, gantsi ba na le moropa, ba o opela le baopedi ba ba opelang kwa morago ga bone. Ditantshe tseno di akaretsa go roroma ka maatla go tswa kwa godimo ga mmele wa bone ba sa apara sepe fa basadi ba khubame fa fatshe.
Dipina le tsone ke karolo ya setso sa Bapedi. Fa ba ntse ba bereka, Ba-Pedi ba ne ba opela mmogo gore ba kgone go fetsa tiro ka bonako. Ba ne ba na le pina e e neng e bua ka go bolaya Tau gore o nne monna; e ne e le selo se se sa tlwaelegang. Go bolaya Tau ga go a tlwaelega e bile ga go sa tlhole go dirwa. Tota e bile, go ne go sa tlwaelega gore fa mosimane a ne a atlega, o ne a tla nna le maemo a a kwa godimo le tuelo ya bofelo - go nyala morwadia kgosi. Bapedi gape ba na le mefuta e e farologaneng ya mmino wa setso:
# Mpepetlwane: played by young girls;
# Mmatšhidi: played by older men and women;
# Kiba / Dinaka: played by men and boys and now joined by women;
# Dipela: played by everyone
# Makgakgasa is also played by older women.<ref>{{Cite web |title=Bapedi history, traditions, culture and food (ZA) |url=https://www.southafrica.net/za/en/travel/article/bapedi-history-traditions-culture-and-food}}</ref>
Mmino wa Bapedi (mmino wa setso: mmino wa setso, ke gore mmino wa tlholego) o na le sekale sa dinoto di le thataro. Go ntse fela jalo le ka mefuta e e farologaneng ya Mmino wa Setšo jaaka e dirisiwa ke merafe ya Basotho ba Leboa (Northern Sotho) kwa dikgaolong tsa Capricorn, Blouberg, Waterberg, gammogo le BaVhenda kwa kgaolong ya Vhembe. Mmino wa Setšo (mmino wa selegae wa Seaforika) o ka tlhalosiwa gape jaaka thuto ya mmino wa Seaforika, kakanyo e gantsi e dirisiwang go farologanya thuto ya mmino wa selegae wa Seaforika go tswa mo thutong e e laolang ya ethnomusicology mo go tsa thuto. Ethnomusicology e na le tlhotlheletso e kgolo mo ditheong tsa thuto e e tsereng masomesome a dingwaga. Go nna teng mo go ntseng jalo go bonala mo makwalopakeng a ethnomusicology a a simolotseng ka bo1950. Baithutadiphina ba ba ithutang ka mmino wa selegae wa Seaforika ba tshwaiwa phoso ka go ithuta ka kgang eno go tswa kwa ntlheng ya Bophirima, segolo thata ka ntlha ya go rena ga mmino wa Bophirima mo Aforika Borwa. Mo Aforika Borwa, bakwadi ba ba jaaka Mapaya ba supa gore mo dingwageng tse dintsi, thuto ya mmino wa Seaforika e ntse e ithutiwa go tswa mo ponong ya ditso tse di farologaneng ntle le katlego. Bakanoki ba mmino wa Seaforika jaaka Agawu, Mapaya, Nketia, le Nzewi ba gatelela go ithuta mmino wa selegae wa Seaforika go ya ka pono le puo ya baopedi (baletši). Bakanoki bano ba buelela go ithuta ka mmino wa Seaforika go ya ka tsela e e tlotlomatsang batho ba ba o dirang, ditiro tsa bone le tsela e ba dirisanang ka yone.
==== Ditlhopha tsa mmino wa setso ====
Mmino wa Setšo mo porofenseng ya Limpopo o na le ditlhopha di le mmalwa. Ditlhopha tsa Mmino wa Setšo di farologanngwa go ya ka tiro e ba e dirang mo setšhabeng.
===== Kiba =====
Go ka nna ga buiwa gore mofuta wa mmino wa dipedi (le wa Basotho ba bokone) ke mofuta wa mmino wa kiba, o o ileng wa fetela ka kwa ga medi ya one ya kwa magaeng mme wa nna mokgwa wa go opela wa bafaladi. Mo thulaganyong ya yone ya banna, e na le setlhopha sa baopedi, mongwe le mongwe wa bone a tshameka phala ya aluminiamo e e nang le modumo o o farologaneng (naka, pl. dinaka) mme mmogo ba dira molodi o o fologang o o tshwanang le dipina tsa setso tsa mantswe tse di nang le dinonofo tse di utlwanang sentle. Mapaya[1] e neelana ka tshekatsheko e e tseneletseng ya mmino wa Dinaka/Kiba le go bina, go tswa mo ponong ya Basotho ba Bokone.
====== Dinaka ======
Mo mofuteng wa basadi, e leng mokgwa o o neng o dirisiwa mo nakong e e fetileng wa basadi o o sa tswang go akarediwa mo tlhalosong ya kiba, setlhopha sa basadi se opela dipina (koša ya dikhuru, e e ranolwang e le: mmino wa go bina ka mangole). Thanolo eno e simologile mo motantseng wa setso wa go khubama ka mangole o o akaretsang go tshikinyega ga mabele ka tsela e e leswe go go tsamaisanang le go opela. Ditantshe tseno di sa ntse di tlwaelegile thata mo basading ba Batswana, Basotho le ba Ba-Nguni. Mofuta ono wa mmino o akaretsa dipina tsa setso tse di opelwang ke moopedi yo o eteletseng pele mme di tsamaisana le setlhopha sa baopedi le setlhopha sa meropa, e pele e neng e le ya logong mme gone jaanong e dirilwe ka meropa ya oli le ya mashi. Gantsi di opelwa kwa meletlong ya go nwa bojalwa le/kgotsa ka nako ya meletlo e e jaaka manyalo.
===== Mmino wa bana =====
Bana ba na le seabe se se kgethegileng mo setlhopheng se segolo sa Mmino wa Setšo. Dipatlisiso di bontsha gore mmino wa bana o ka tlhatlhobiwa go ya ka dikarolo tsa one tsa mmino, boleng jwa thuto, le ditiro tsa kakaretso tsa loago.
== Lefelo la Ba-Pedi ==
Lefelo la segompieno la Ba-Pedi, Sekhukhuneland, le fa gare ga Noka ya Olifants (Lepelle) le noka e e elelang mo go yone, Noka ya Steelpoort (Tubatse); e kgabagantswe kwa botlhaba ke mokoloko wa Drakensberg, mme e kgabaganngwa ke dithaba tsa Leolo. Fela kwa setlhoeng sa maatla a yona, puso ya BaPedi ka fa tlase ga Thulare (mo e ka nnang ka 1780- 1820) e ne e akaretsa kgaolo e e simolotseng kwa lefelong la Rustenburg ya gompieno kwa bophirima go ya kwa Lowveld kwa botlhaba, mme e fitlha kwa borwa jwa Noka ya Vaal. Boraditiragalo le metswedi e e ikanyegang le yona e dumela gore bogosi jwa Bapedi e ne e le jwa ntlha e bile e le jwa segosi jo bo neng jwa tlhongwa mo kgaolong eo. Bogosi, jo bo neng bo ikgantsha ka diphenyo di le dintsi kgatlhanong le Maburu le masole a Boritane, e ne e le bongwe jwa bo maatla le jo bogolo mo Borwa jwa Aforika mo bogareng go ya kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo1800 ka fa tlase ga kgosi ya motlhabani Sekhukhune I, yo bogosi jwa gagwe bo neng bo atologa go tswa Nokeng ya Vaal kwa borwa go ya Nokeng ya Limpopo kwa bokone.
=== Tlhaolele ===
Lefelo le le neng le le ka fa tlase ga taolo ya Bapedi le ne le lekanyeditswe thata fa puso e ne e fenngwa ke masole a Boritane ka 1879. Di-reservation di ne tsa tlhamiwa ka ntlha ya seno le ditlhopha tse dingwe tsa Basotho ba Bokone ke Native Location Commission ya Rephaboliki ya Transvaal. Mo dingwageng di le lekgolo tse di neng tsa latela, di ne tsa kopanngwa le go kgaoganngwa ka ditsela tse di farologaneng ke badiredi ba puso ba ba neng ba rulaganya dilo. Ka 1972, thulaganyo eno e ne ya felela ka gore go tlhomiwe naga e go tweng e ikemetse ka boyone, e e bidiwang Lebowa. Malebana le maano a puso a go amogela ditlhopha tsa merafe tse di kgaogantsweng, e ne e diretswe go nna lefelo la bonno la batho botlhe ba ba buang Sesotho sa Bokone. Fela Bapedi ba le bantsi ba ne ba ise ba nne fano: fa e sale go fenngwa ga puso, ba ne ba nna le seabe mo motseletseleng wa ditumalano tsa khiro ya badiri kgotsa go lema ka go kgaogana le balemirui ba basweu, ba ne ba nna jaaka bahiri mo lefatsheng la bogosi, ba ne ba reka dipolase mmogo jaaka beng ba ba gololesegileng, kgotsa ba fudugetse go ya go nna mo ditoropong tse di bapileng le Pretoria le Johannesburg mo motheong wa leruri kgotsa wa nakwana. Ka kakaretso, le fa go ntse jalo, palo ya batho ba kwa nageng ya Lebowa e ne ya oketsega ka bonako morago ga bogare jwa dingwaga tsa bo1950, ka ntlha ya go fudusiwa ka dikgoka go tswa kwa mafelong a magae le kwa ditoropong mo Aforika Borwa e e tlwaelegileng e e neng ya dirwa ke batlhami ba tlhaolele, le ka ntlha ya go fudusiwa ka boithaopo ke bao e neng e le bahiri ba ba neng ba batla boipuso go tswa mo maemong a a kgoreletsang le a a tlhokang mo ba neng ba nna mo dipolaseng tsa basweu.
== Go itshedisa le ikonomi ==
[[File:Piccanins_and_their_charges._Overgrazed_Bapedi_reserve_near_Pietersburg,_Drakensberg_(35016470844).jpg|thumb|Overgrazed Bapedi reserve near Pietersburg, Drakensberg]]
Ikonomi ya pele ga go gapiwa ga naga eno e ne e kopantse go rua dikgomo le go lema ditlhaka. Dijalo tsa konokono e ne e le sorghum, matonkomane le dinawa, tse di neng di jalwa ke basadi mo masimong a ba neng ba a newa fa ba nyalwa. Basadi ba ne ba epa le go kgaola mofero, ba dira letsopa, ba aga le go kgabisa megope ka seretse; ba dira meseme le diroto tsa go robala, ba sila mabele, ba apaya, ba dira biri, ba ga metsi le go rwalela dikgong. Banna ba ne ba dira ditiro dingwe mo masimong ka dinako tsa fa go ne go le mogote; ba ne ba tsoma le go fudisa; ba ne ba dira ka logong, ba dira matlalo, e bile e ne e le badiri ba tshipi le babetli. Bontsi jwa ditiro tse dikgolo di ne di dirwa ke matsema (ditlhopha tsa badiri).
Go ne go ikaegile ka moeteledipele yono gore a neele batho ba a ba busang pula. Go simololwa ga go lema ka diphologolo, le mmidi, moragonyana go ne ga fetola go kgaoganngwa ga badiri ka tsela e e botlhokwa, segolobogolo fa go kopantswe le ditlamorago tsa go fuduga ga badiri. Go tswa ga banna kwa gae go ya go dira go bona meputso kwa tshimologong go ne go dirwa ke ditlhopha tsa basha go kgotsofatsa ditlhokego tsa maatla a go thunya tsa baeteledipele ba masole mme moragonyana go ne ga nna botlhokwa thata mo malapeng a a rileng jaaka koketsego ya baagi mo lefelong la tshireletso le go senyega ga lefatshe go dirile gore go nne thata go itshedisa ka temo fela. Le fa ba ne ba nna ba seyo ka lobaka lo loleele, banna ba ba neng ba fuduga ba ne ba tswelela ba dira ka natla go tlhokomela masimo a bone; go lema go ne go dirwa ka nako ya fa ba ne ba le mo malatsing a boikhutso kgotsa go ne go dirwa ke batho ba ba berekang ka thata kgotsa beng ba diterekere. Basadi ba ne ba tlogelwa gore ba laole le go dira ditiro tse dingwe tsotlhe tsa temothuo. Banna, le mororo ba ne ba laolwa thata mo matshelong a bone jaaka badiri ba ba thapilweng, ba ne ba ganetsa maiteko otlhe a a neng a dirwa ka tlhamalalo a go kgoreletsa ditiro tsa go rua dikgomo le tsa temothuo. Kganetso ya bone e ne ya fetoga botsuolodi jo bo neng jwa fenngwa ka bo1950. Mo masomeng a dingwaga a a neng a latela, malapa mangwe a ne a tswelela pele a lema le go nna le leruo.
Mo masimologong a dingwaga tsa bo1960, mo e ka nnang 48% ya banna ba ne ba sa bereke ka nako epe fela. Magareng ga dingwaga tsa bo1930 le tsa bo1960, bontsi jwa banna ba BaPedi ba ne ba fetsa nako e khutshwane ba dira mo dipolaseng tse di gaufi tsa basweu, ba latelwa ke go fudugela kwa ditirong tsa kwa meepong kgotsa ditirelo tsa selegae, mme moragonyana, segolo thata mo dinakong tsa bosheng, kwa difeketiring kgotsa madirelong. Basadi ba simolotse go thapiwa bosheng jaana mme ga se gantsi ba thapisiwang e bile ga ba bereke ka metlha. Basadi bangwe ba dira ka nakwana mo dipolaseng; ba bangwe ba simolotse, go tloga ka bo1960, go dira jaaka badiri ba mo gae mo ditoropong tsa Witwatersrand. Le fa go ntse jalo, mo dingwageng tsa bosheng jaana, go ile ga nna le koketsego ya maemo a thuto le dilo tse batho ba di lebeletseng, mmogo le go fokotsega go gogolo ga dipalo tsa batho ba ba thapilweng.
=== Go nna le lefatshe ===
Tsamaiso ya pele ga bokoloniale ya go nna le dithoto tsa morafe kgotsa tsa setso, e e neng e tshwana thata le e e neng e dirisiwa mo kgaolong yotlhe ya borwa jwa Afrika, e ne ya fetolwa ke tsamaiso ya bokoloniale. Monna o ne a fiwa lefatshe ke kgosana gore mosadi mongwe le mongwe wa gagwe a nne le lone; lefatshe le le sa dirisiweng le ne le abelwa gape ke kgosana go na le gore le abelwe malapa ka boswa. Go oketsega ga batho go go bakilweng ke dipholisi tsa puso tsa go fudusa batho go ne ga dira gore thulaganyo eno e fetolwe; masimo a lelapa, mmogo le lefelo la bone la bonno, jaanong a fetolwa boswa, segolobogolo ke morwa yo mmotlana yo o nyetseng. Ditlhopha tsa Bakeresete ba Ba-Pedi ba ba neng ba na le dipolasi tse ba neng ba di dirisa ka kgololesego ba ne ba fudusediwa kwa lefelong le le sireleditsweng kwantle ga tuelo, mme fa e sa le ka 1994, bontsi jwa bone jaanong ba tsere gape lefatshe la bone kana ba ipaakanyetsa go dira jalo, go ya ka molao wa pusetso.
== Tumelo ==
Bagologolwane ba tsewa jaaka batsereganyi magareng ga batho le Mmopi kgotsa Modimo (Modimo/Mmopi) mme ba buisanngwa le bone ka go ba bitsa ka go dirisa mokgwa wa go fisa maswalo, go ntsha tshupelo le go bua le bone (go phasa). Fa go tlhokega, go ka nna ga dirwa setlhabelo sa phologolo kana bana ba ka newa biri go tswa mo letlhakoreng la ga mmaabone le la ga rraagwe. Motho yo o neng a le botlhokwa thata mo ngwaong ya lelapa e ne e le kgadi (yo gantsi e neng e le kgaitsadia rraagwe yo mogolo). Maemo a ngaka (mosebi) pele a ne a abelwa ka tatelano ya losika lwa ga rraagwe mme jaanong gantsi a abelwa mosadi go tswa go rremogolo wa gagwe kgotsa rremogolo wa gagwe. Seno gantsi se itshupa ka bolwetse le ka go tsenwa ke mewa ka dikgoka (malopo) [1] ya mmele, kalafi e le nngwe fela ke go katisiwa jaaka mmoki. Go nnile le koketsego ya batho ba ba bolelelang pele isagwe mo metlheng ya bosheng jaana, mme go bolelwa fa bontsi jwa bone ba tlhotlhelediwa thata ke keletso ya go batla go nna le dithoto.
== Babusi ==
{| class="wikitable"
!Name
!Notes
|-
|[[Thulare I]]
|Morwamoche unified many smaller Sotho-Tswana tribes and founded the Marota Empire with the Bapedi in the seat of leadership. Thulare continued his father's legacy of growing the bapedi kingship he died in 1824, on the day of a solar eclipse and this is the first definite date that can be established in the history of the Bapedi.
|-
|[[Molekutu I]]
|After the death of Thulare I, his eldest son Molekutu I ascended to the throne only to be killed two years later with the arrival of Mzilikazi north of the Vaal.
|-
|[[Phetedi I]]
|Molekutu I was succeeded by his brother. Phetedi but Phetedi ruled for less than a year before befalling the same fate as his older brother Molekutu under the spear of Mzilikazi's impi.
|-
|Sekwati I
|Sekwati was the youngest son of Thulare I repelled Mzilikazi and the Mthwakazi attacks by holding ground in the forests north of Magoebaskloof. Long after the defeat of Mzilikazi at Silkaatsnek, Sekwati I returned to the lands of the Marota and ascended to the throne as Kgošigolo. Sekwati died in 1861.
|-
|[[Sekhukhune|Sekhukhune I]]
|Upon the death of Sekwati, Sekhukhune challenged his brother Mampuru II to combat in a succession dispute. Mampuru II is said to have declined and Sekhukhune was made Kgoši. Sekhukhune expanded both the wealth and military power of the Marota empire and when war broke out between the ZAR and the Marota, Sekhukhune was victorious. After another war with British forces Sekhukhune was captured and held in Pretoria. Sekhukune was later assassinated by his brother Mampuru II.
|-
|Mampuru II
|There is much debate over the succession dispute of Sekhukhune and Mampuru II. What is known is that with the aid of British forces, Mampuru succeeded in overthrowing Sekhukhune and personally killed him in 1882. Mampuru himself ruled in exile for about a year before being executed by the ZAR government for the murder of his brother.
|-
|[[Kgoloko]] ''(regent)''
|After the death of Sekhukhune's son Morwamoche II, It was decided that Kgoloko the son of Sekwati and half brother of both Sekhukhune I and Mampuru II would rule as regent until Sekhukhune's grandson and son of Morwamoche II was old enough to rule.
|-
|Sekhukhune II
|Sekhukhune II was the grandson of Sekhukhune I and the son of Morwamoche II and succeeded his uncle Kgoloko as soon as he was deemed old enough. Sekhukhune II took advantage of wartime conditions during the Anglo-Boer War to reshape the pattern of colonial relations imposed on them by the ZAR, to attempt to re-establish the dominance of the Marota in the eastern Transvaal and to negotiate favourable terms with the occupying British military forces once the ZAR was defeated.
|-
|[[Thulare II]]
|Thulare II the son of Sekhukhune II died without issue.
|-
|[[Morwamoche III]]
|Upon the death of his older brother, Morwamoche III held the throne until his death.
|-
|[[Mankopodi]] ''(regent)''
|When Morwamoche III died, his heir Rhyane Thulare was too young to rule and so Morwamoche III's wife and mother to Rhyane ruled as regent.
|-
|[[Rhyane Thulare]]
|Had allegedly refused to ascend to the throne without his mother's blessing. Rhyane however did not renounce his claim to the rulership. Rhyane reasserted his claim for the throne in 1989. Rhyane Thulare died in 2007.
|-
|[[Kgagudi Kenneth Sekhukhune]] as Sekhukhune III ''(regent)''
|Kgagudi Kenneth Sekhukhune was the son of Morwamoche III and was installed as "acting king" in 1976 until such time as the complications surrounding Rhyane Thulare's succession was sorted out. However, when Rhyane Thulare died, Kgagudi Kenneth Sekhukhune attempted to establish himself as the rightful Kgošikgolo ''(King)'' of the Bapedi.
|-
|Victor Thulare III as Thulare III
|Thulare III was the son of Rhyane Thulare and had disputed the kingship with the acting king, his uncle, Sekhukhune III. A court ruling in 2018 recognised Thulare III as the incumbent, but this was still disputed by his uncle, who declared his son, Sekwati II Khutšo Sekhukhune, the new king. Thulare III was confirmed as king in July 2020 after the court ruled Sekwati II's rule unlawful and ordered him to vacate the throne. Thulare III died on 6 January 2021.<ref>{{Cite news|last1=Koko|first1=Khaya|title=Calls for calm over fractious BaPedi kingship|url=https://mg.co.za/news/2021-01-11-calls-for-calm-over-fractious-bapedi-kingship/|access-date=12 January 2021|work=Mail & Guardian|date=11 January 2021}}</ref>
|-
|[[Manyaku Thulare]] ''(regent)''
|Upon the death of her son, the Queen mother Manyaku Thulare was announced as regent for the Bapedi people.<ref>{{Cite web |date=21 March 2021 |title=Queen Mother Manyaku Thulare appointed regent of the Bapedi nation |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/queen-manyaku-thulare-appointed-acting-queen-of-the-bapedi-nation/ |website=SABC News – Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa\'s news leader.}}</ref> Ramphelane Thulare, the uncle of the late King Victor Thulare III announced that none of the late kings 5 children are eligible to ascend the throne as their mothers are not "candle wives".<ref>{{Cite web |title=Bapedi kingdom announces stand-in queen, while awaiting 'candle wife' |url=https://www.news24.com/news24/SouthAfrica/News/bapedi-kingdom-announces-stand-in-queen-while-awaiting-candle-wife-20210322}}</ref> The Bapedi nation intends to marry a 'candle wife' in Lesotho who will give birth to the heir to the throne as per the wishes of the late king. Therefore, Queen mother Manyaku Thulare will act as the regent until the candle wife is married.<ref>{{Cite web |title=Rifts in Bapedi nation over appointment of Queen Mother as regent |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/rifts-in-bapedi-nation-over-appointment-of-queen-mother-as-regent/ar-BB1eAJYB |website=[[MSN]]}}</ref>
|-
|}
== Baitsege ba Bapedi ==
* Kgalema Motlanthe, 3rd President of South Africa<ref>{{Cite news|date=2012-12-13|title=Profile: South Africa's Kgalema Motlanthe|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-19953000|access-date=2020-08-22}}</ref>
* Lesetja Kganyago, governor of South African Reserve Bank
* Edward Lekganyane, [[Kereke ya Sion|Zion Christian Church]] (ZCC) leader
* Engenas Lekganyane, founder of [[Kereke ya Sion|Zion Christian Church]] (ZCC),
* Sefako Makgatho, second President of the African National Congress, born in Ga-Mphahlele village
* Malegapuru William Makgoba, doctor
* Don Laka, South African jazz musician
* Thabo Makhanyo Madiye Makgoba, Anglican Archbishop of Cape Town
* David Makhura, Premier of Gauteng Province
* [[Tsa Bophelo jwa ga Julius Malema|Julius Malema]], former leader of the ANC Youth League and current commander in chief of the Economic Freedom Fighters (EFF)
* Mampuru II, King of the Pedi (1879–1883)
* Richard Maponya a South African businessman and founder and first president of the National African Federated Chamber of Commerce (NAFCOC); born in Lenyeye, Tzaneen
* Cassel Mathale, third premier of Limpopo province
* [[Yvonne Chaka Chaka]], born Yvonne Machaka, South African singer, songwriter and actress
* [[Lebo Mathosa]], musician
* Kenneth Meshoe, politician
* Peter Mokaba, former leader of the ANC Youth League
* Lydia Mokgokoloshi, South African actress
* Sello Moloto, former premier of Limpopo province
* Trott Moloto former South African National Soccer coach
* Mathole Motshekga, politician
* Aaron Motsoaledi, Minister of Health, South Africa
* Caroline Motsoaledi, political activist
* Elias Motsoaledi, anti-apartheid activist, one of the eight men sentenced to life imprisonment at the Rivonia Trial
* Es'kia Mphahlele, writer
* Letlapa Mphahlele, former president of the Pan Africanist Congress (PAC).
* Gift Ngoepe, baseball player
* Lilian Ngoyi, anti-apartheid activist
* [[Maite Nkoana-Mashabane]], Minister of Rural Development and Land Reform, South Africa
* DJ Spoko, South African record producer & DJ
* [[Gwen Ramokgopa]], deputy Minister of Health, former MEC of Health in [[Gauteng|Gauteng Province]]
* Mamphela Ramphele, former director at the World Bank, former principal of the University of Cape Town
* [[Shebeshxt]], Lekompo artist
* Sello Rasethaba, businessman
* Thabo Sefolosha, American basketball player
* [[Hellen Motsuki]], Skeem Saam actress
* [[Thabo Shokgolo]] South African DJ and music producer, member of Liquideep
* [[Sekhukhune|King Matsebe Sekhukhune]], son of King Sekwati; fought two wars: first successfully in 1876 against the SAR and their Swazi allies, then unsuccessfully against the British and Swazi in 1879 during the Sekukuni Wars
* Caiphus Semenya, musician
* [[Poizen]] South African Deep House DJ
* Tokyo Sexwale former Premier of Gauteng.
* [[Caster Semenya]], athlete and Olympic Games medal winner
* Judith Sephuma, musician
* Hilda Tloubatla, singer
* Africa Tsoai, actor
* Chymamusique, South African DJ & music producer
* [[Master KG]], famous artist and composer of the popular song Jerusalema
* [[Kgosientsho Ramokgopa]], former mayor of [[Tshwane|City of Tshwane Metropolitan Municipality]]
* Phuti Mahanyele, CEO of Shanduka Group
* [[Kamo Mphela]], amapiano artist
* [[Focalistic]], rapper
* [[Bontle Smith]], amapiano artist
* [[DJ Maphorisa]], South African DJ & record producer
* [[Pabi Cooper]], amapiano artist
* Shandesh, Lekompo singer
* Eric Macheru, actor
* Harriet Manamela, Skeem Saam actress
* [[Raymond Motadi]], TV personality, known professionally as Mon-D
* [[Janesh]] , Lekompo singer
* [[Phobla on the beat]] , Lekompo singer & producer
* [[Naqua SA]] , Lekompo DJ & record producer
* DJ Cleo , South African DJ & Producer
* Kgaogelo Sekgota , South African Football Player
* Lesley Manyathela , Former South African Football Player
* Tlou Segolela , Former South African Football Player
* Clement Maosa , South African Actor, Lawyer and Lekompo Artist
* [[King Monada]] , Lekompo Artist
* [[Lerato Kganyago]], South African Media Personality
* [[Kaycherlow Nll]] , Lekompo singer
* Kwena Maphaka , South African Cricket Player
== Bona gape ==
* [[Batho ba letso la Setswana|Tswana people]]
* [[Batho ba Basotho|Sotho people]]
* Sotho-Tswana peoples
* [[Lefatshe la barotse|Barotseland]]
* [[Lozi people]]
* Bokone
== Metswedi ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Batho ba BaPedi]]
3d4nt6kjhzfnce8cye5l4px8t632nmi
Ntlo (motseletsele wa thelebishene)
0
15352
55840
2026-09-28T21:13:10Z
Chotlho
12488
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375057657|House (TV series)]]"
55840
wikitext
text/x-wiki
'''''Ntlo''''' (e gape e bidiwang Ntlo''''', MD''''' le Dr Ntlo mo me mmarakeng mengwe ya boditšhabatšhaba) ke motseletsele wa kalafi ya thelebisene ya terama ya Amerika e e tlhomilweng ke David Shore mo Fox . E ne e gaisa dipaka di le robedi go tloga ka Ngwanaitseele 16, 2004 go fitlha ka Motsheganong 21, 2012. E tlhomile mogopolo mo go Ngaka Gregory House ( Hugh Laurie ), yo e leng motlhalefi wa dilo tsa kalafi yo o sa tlwaelegang le yo o sa rateng batho ba bangwe yo, le fa a ne a ikaegile ka melemo ya ditlhabi, a etelela pele setlhopha sa batlhatlhobi ba bolwetse kwa Bookelong jwa go Ruta jwa Princeton–Plainsboro ( PPTH ) kwa New Jersey . Gantsi o thulana le dingaka tsa gagwe, gore. akaretse le setlhopha sa gagwe sa go tlhatlhoba malwetse, ka gonne gantsi dikakanyo tsa gagwe ka Ga malwetse a balwetse di theilwe mo dilong tse di sa bonaleng kgotsa tse di bakang dikgogakgogano, mme go tlola melao le ditsamaiso tsa gagwe tsa bookelo gantsi go dira gore a seke a utlwana le mookamedi wa gagwe, motsamaisi wa bookelo le Modini wa Kalafi Dr. Lisa Cuddy ( Lisa Cuddy ). Tsala ya mmatota ya ga House ke Ngaka James Wilson ( Robert Sean Leonard ), tlhogo ya Lefapha la Kankere .
a9cnvrjsu8j6geh36gryhbui5lwrzd1
Cape Town Railway & Dock 0-4-0T
0
15353
55853
2026-09-29T05:01:22Z
KatieKea
10150
Ke simolotse go ranola tsebe e
55853
wikitext
text/x-wiki
'''Cape Town Railway & Dock 0-4-0T''' ya 1859 e ne e le terena ya mouwane ya Aforika Borwa go tswa mo motlheng wa pele ga [[Kopano ya Aforika Borwa|Kopano]] kwa [[Cape of Good Hope]] ,e le terena ya ntlha go goroga mo Aforika Borwa.
Ka Lwetse 1859, Messrs E. & J. Pickering, makonteraka a Kompone ya Seporo le Maemelodikepe a Motse Kapa go aga mola wa seporo sa Motse Kapa-Wellington, ba ne ba reka terena e nnye ya mouwane e e nang le tanka e e fa thoko ya 0-4-0 go tswa kwa Enyelane, gore e dirisiwe ka nako ya go aga seporo. Setimela seno, se moragonyana se neng sa nna enjene ya no. 9 ya [[Kompne ya Diterena le Maemelodikepe jwa Motse Kapa]] mme morago ga moo ya [[Diterena tsa Puso ya Kapa]], e ne e le terena ya ntlha mo Aforika Borwa. E goeleditswe jaaka [[selo sa boswa]] mme e ne ya tlhongwa mo lebaleng le legolo la seteišene sa Cape Town.<ref>Holland, D.F. (1971). ''Steam Locomotives of the South African Railways''. Vol. 1: 1859–1910 (1st ed.). Newton Abbott, England: [[:en:David_&_Charles|David & Charles]]. pp. 11–15, 18, 23. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7153-5382-0|978-0-7153-5382-0]]</bdi>.</ref><ref>Espitalier, T.J.; Day, W.A.J. (June 1943). "The Locomotive in South Africa - A Brief History of Railway Development. Chapter I - The Period of the 4 ft. 8½ in. Gauge". ''South African Railways and Harbours Magazine''. pp. 437–440.</ref>
Go ka direga gore mo tshimologong ya 1874, ka nako eo mo lenaaneng la Diterena tsa Puso ya Kapa, seporo seno se ne sa agiwa sesha go nna thulaganyo ya [[0-4-2T,]] pele ga se romelwa kwa [[Port Alfred]] kwa se neng se dira jaaka seporo sa go aga maemelodikepe mo lotshitshing lwa Noka ya Kowie. Fa e ne e direla kwa Port Alfred, e ne ya bidiwa ''Blackie''.<ref>Littley, D. (September–October 1989). "Blackie". ''SA Rail''. RSSA. p. 133.</ref>
== Motlhagisi ==
Morago ga go dira ditlhagiso kwa Pusong ya Bokoloniale ya Kapa ka 1853 le 1855, Khamphani ya Seporo le Boemakepe jwa Motse Kapa e ne ya newa tetlelelo, ka Molao wa no. 10 ya 29 Seetebosigo 1857, go aga seporo se se boleele jwa dimaele di le 57 (dikilometara di le 92) magareng ga Motsekapa le Wellington. Khamphani e ne ya tlhoma Rre E. & J. Pickering go nna borakonteraka ba go aga seporo.[2]
Pickerings o ne a otara terena go tswa kwa Scotland gore e dirisiwe jaaka enjene ya go aga. Setimela se ne sa agiwa ka 1857 ke Hawthorns le Khamphani, Leith, mme sa bora ditiro tsa nomoro ya 162. E ne e le setimela sa 0-4-0T mme se ne se agilwe go tsamaya mo selekanyong sa 4 ft 8+1⁄2 in (1,435 mm). Setimela seno se gorogile kwa Cape Town ka di 8 Lwetse 1859 mme se na le pharologano ya go nna setimela sa ntlha mo Aforika Borwa.[1][3][4]
== Tirelo ==
== Metswedi ==
pwe8apdvted2bp2tcacnvvidn7ayjcb
55854
55853
2026-09-29T05:15:40Z
KatieKea
10150
/* Motlhagisi */ ke tsentse ditshwantsho le go oketsa tlhanolo
55854
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:0-4-2 Hawthorne Leslie Blackie.jpg|thumb|Enjene ya Blackie e ne ya bewa mo bodilong kwa seteišeneng sa Motsekapa, ka Tlhakole a le lesome le borataro ngwaga wa 2007]]
'''Cape Town Railway & Dock 0-4-0T''' ya 1859 e ne e le terena ya mouwane ya Aforika Borwa go tswa mo motlheng wa pele ga [[Kopano ya Aforika Borwa|Kopano]] kwa [[Cape of Good Hope]] ,e le terena ya ntlha go goroga mo Aforika Borwa.
Ka Lwetse 1859, Messrs E. & J. Pickering, makonteraka a Kompone ya Seporo le Maemelodikepe a Motse Kapa go aga mola wa seporo sa Motse Kapa-Wellington, ba ne ba reka terena e nnye ya mouwane e e nang le tanka e e fa thoko ya 0-4-0 go tswa kwa Enyelane, gore e dirisiwe ka nako ya go aga seporo. Setimela seno, se moragonyana se neng sa nna enjene ya no. 9 ya [[Kompne ya Diterena le Maemelodikepe jwa Motse Kapa]] mme morago ga moo ya [[Diterena tsa Puso ya Kapa]], e ne e le terena ya ntlha mo Aforika Borwa. E goeleditswe jaaka [[selo sa boswa]] mme e ne ya tlhongwa mo lebaleng le legolo la seteišene sa Cape Town.<ref>Holland, D.F. (1971). ''Steam Locomotives of the South African Railways''. Vol. 1: 1859–1910 (1st ed.). Newton Abbott, England: [[:en:David_&_Charles|David & Charles]]. pp. 11–15, 18, 23. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7153-5382-0|978-0-7153-5382-0]]</bdi>.</ref><ref>Espitalier, T.J.; Day, W.A.J. (June 1943). "The Locomotive in South Africa - A Brief History of Railway Development. Chapter I - The Period of the 4 ft. 8½ in. Gauge". ''South African Railways and Harbours Magazine''. pp. 437–440.</ref>
Go ka direga gore mo tshimologong ya 1874, ka nako eo mo lenaaneng la Diterena tsa Puso ya Kapa, seporo seno se ne sa agiwa sesha go nna thulaganyo ya [[0-4-2T,]] pele ga se romelwa kwa [[Port Alfred]] kwa se neng se dira jaaka seporo sa go aga maemelodikepe mo lotshitshing lwa Noka ya Kowie. Fa e ne e direla kwa Port Alfred, e ne ya bidiwa ''Blackie''.<ref>Littley, D. (September–October 1989). "Blackie". ''SA Rail''. RSSA. p. 133.</ref>
== Modiri ==
Morago ga go dira ditlhagiso kwa Pusong ya Bokoloniale ya Kapa ka 1853 le 1855, Khamphani ya Seporo le Boemakepe jwa Motse Kapa e ne ya newa tetlelelo, ka Molao wa no. 10 ya 29 Seetebosigo 1857, go aga seporo se se boleele jwa dimaele di le 57 (dikilometara di le 92) magareng ga Motsekapa le Wellington. Khamphani e ne ya tlhoma Rre E. & J. Pickering go nna borakonteraka ba go aga seporo.[2]
Pickerings o ne a otara terena go tswa kwa Scotland gore e dirisiwe jaaka enjene ya go aga. Setimela se ne sa agiwa ka 1857 ke Hawthorns le Khamphani, Leith, mme sa bora ditiro tsa nomoro ya 162. E ne e le setimela sa 0-4-0T mme se ne se agilwe go tsamaya mo selekanyong sa 4 ft 8+1⁄2 in (1,435 mm). Setimela seno se gorogile kwa Cape Town ka di 8 Lwetse 1859 mme se na le pharologano ya go nna setimela sa ntlha mo Aforika Borwa.[1][3][4]
== Tirelo ==
=== Messrs E. le J. Pickering ===
[[Setshwantsho:Mr William Dabbs - the Driver of Blackie - South African Railways.jpg|left|thumb|William Dabbs]]
Fa setimela se goroga kwa Motsekapa, se ne sa tshwanelwa ke go tlhatlhamololwa pele se ka folosiwa mo sekepeng sa brig Charles ka go dirisa di- lighter. Setimela seno se ne se patilwe ke moenjenere-mokgweetsi wa sone, Mo-Scotland yo o bidiwang William Dabbs. E ne ya kopanngwa gape ka bontlhabongwe mo boemelakepeng mme morago ga moo ya fudusediwa kwa Alfred’s Square, e jaanong e leng karolo ya Parade kwa Cape Town. Moo, go ne ga agiwa setoropo sa tshipi e e tsenngwang mo godimo ga yone mme go e kopanya gape go ne ga wediwa ke Dabbs.[1][4][5]
Disilindara tse pedi tsa terena di ne di le kahare ho foreimi mme e ne e hlometswe ka kere ya belefo ya Stephenson. Dipompo tsa yone tse pedi tsa metsi a a fepang di ne di dirisiwa ke ditlhogo tsa sefapaano tsa piston. Jaaka e agilwe, enjene e ne e na le khabe e e bulegileng, fela borulelo jwa khabe bo ne jwa tsenngwa dingwaga di le mmalwa moragonyana.[1][4]
Go ya ka motswedi mongwe, rakonteraka o ne a reka diterena tse dingwe tse pedi tsa mofuta o o tshwanang go tswa kwa modirising a le mongwe. Le fa go kgonega, go tsewa go sa kgonege, ka gonne diterena tse di ntseng jalo tsa tlaleletso ga di bontshiwe mo manaaneng a a latelang a dinomoro tsa diterena tsa Khamphani ya Seporo le Boemakepe jwa Motsekapa kgotsa Diterena tsa Puso ya Kapa.[2][3]
=== Seporo le Maemelodike a Motsekapa ===
[[Setshwantsho:Turning first sod - Cape Town-Wellington line.jpg|left|thumb|Go fetola mmu wa ntlha, mo puleng]]
Mmu wa ntlha wa seporo sa Cape Town-Wellington o ne o retolotswe ka la bo 31 Mopitlwe 1859 ke Mmusisi wa Kapa ya Tsholofelo e e Molemo, Sir George Grey, a dirisa shofole ya selefera e e neng e diretswe moletlo wa pulo ka tlhamalalo. Le fa go ntse jalo, karolo ya ntlha ya tsela magareng ga Fort De Knokke le Salt River e ne ya bulwa fela ka la bo 8 Tlhakole 1861. Ka go lebelela go wediwa ga mola, Seporo sa Motsekapa le Boemakepe di ne tsa tsaya thomelo ya diterena tsa dithendara di le robedi tsa 0-4-2 go tswa kwa R le W Hawthorn kwa Newcastle upon Type. Diterena tseno di ne tsa goroga ka dithomelo tse pedi ka 20 Mopitlwe le 28 Moranang 1860. Di ne tsa newa maina mme tsa newa dinomoro go tswa go 1 go ya go 8. E re ka tlaleletso e e tletseng ya dienjene e ne ya goroga pele ga mela e bewa, di ne tsa agiwa le go bewa mo pontshong gore batho ba di bontshe, fa di ntse di emetse go wediwa ga mola o o lekaneng o o tla dirisiwang[4].
[[Setshwantsho:CTR&D 0-4-2WT Blackie as 0-4-0T.jpg|thumb|Enjene ''Blackie'' e le [[0-4-0T]], e kgabaganya Salt River, c. Lwetse 1861]]
Seelo se se bonya sa kago sa 1+1⁄2 miles (2.4 kilometres) ya seporo mo dikgweding di le 23, se ne sa baka dikamano tse di sa siamang magareng ga khamphani ya seporo le borakonteraka. Kganetsano e ne ya felela ka go senya fa badiri ba dikonteraka ba ba neng ba sa kgotsofala ba ne ba tsamaisa nngwe ya diterena tse disha tsa dithendara tsa Cape Town Railway and Dock, no. 4 Wellington, go tsena mo moseleng, mme phelelo ya gore e ne ya tshwanelwa ke go romelwa kwa madirelong a a sa tswang go tlhongwa kwa Salt River gore go baakanngwe tshenyo nngwe e e masisi. Ka Diphalane 1861, Cape Town Railway and Dock di ne tsa leleka borakonteraka mme tsa tsaya tiro yotlhe ya go aga, mmogo le terena ya Pickering. Ka jalo enjene e ne ya newa nomoro ya 9, le fa e ne e le terena ya ntlha mo Aforika Borwa.[1][4][5]
[[Setshwantsho:CWR Blackie (0-4-2T) Plaque.JPG|left|thumb|Letlapa mo motheong wa enjene ya ''Blackie'']]
Mola go tswa kwa Cape Town go ya kwa Wellington o tsere mo e ka nnang dingwaga di le tlhano go wediwa. Mola o o yang Eersterivier o ne wa bulwa semmuso ka 13 Tlhakole 1862. Stellenbosch e ne ya fitlhelelwa ka 1 Motsheganong 1862 le tlhogo ya seporo kwa Wellington ka 4 Ngwanaitseele 1863. Tiro e ne ya wediwa mo e ka nnang ngwaga moragonyana, mme go ya ka polaka e e neng e tlhomilwe mo setlhoeng sa yone kwa seteisheneng sa enjene ya no Cape Town s. 9 e ne ya nna le tlotla ya go goga terena ya ntlha ya semmuso ya seporo sa Motsekapa-Wellington go ya kwa Wellington ka 1865.[4]
[[Setshwantsho:First train arrives at Wellington.jpg|thumb|Go goroga ga terena ya ntlha kwa Seteišeneng sa Wellington, fa morago ga terena ya tender]]
Le fa go ntse jalo, mokwalo o o mo letlapeng ga se boammaaruri. Setshwantsho se se gabilweng, se se bontshang go goroga ga terena ya ntlha kwa Seteišeneng sa Wellington, se bontsha terena e e ka fa morago ga nngwe ya diterena tse robedi tsa 0-4-2 tse di bonolo.[2][4]
Nngwe ya dienjene tseno tsa dithendara e ne e gogile terena ya ntlha go tswa kwa Motsekapa go ya kwa Eersterivier ka la bo 13 Tlhakole 1862 le terena ya semmuso ka nako ya moletlo wa pulo kwa Wellington.[2][4] Jaaka terena ya kago, enjene no. 9 e ka tswa e ne e le kwa tlhogong ya terena ya ntlha ya kago go fitlha kwa tlhogong ya seporo kwa Wellington, mme gore a go ne go ntse jalo, ga go itsiwe.
=== Diterena tsa Puso ya Kapa ===
Ka 1872, Puso ya Kapa ya Tonakgolo John Molteno e ne ya swetsa go tsaya tiro ya diterena tsotlhe mo Koloning. Ka jalo mela ya Motsekapa-Wellington le Salt River-Wynberg e ne ya kopanngwa go nna Diterena tsa Puso ya Kapa (CGR).[6][tsebe e tlhokega]
Nomoro ya enjene 9 e ne ya nna mo tirelong kwa Motsekapa go fitlha kwa bokhutlong jwa 1873. Ka Diphalane 1873, Motlhatlhobi Mogolo wa Ditiro tsa Setšhaba o ne a kopa setimela se se tla dirisiwang kwa porojekeng ya boemakepe jwa Kowie kwa Port Alfred mme, ka Sedimonthole a le 24, go ne ga newa taolo ya gore go dirwe diphetogo mo go sone gore se romelwe kwa Portfred le gore se romelwe kwa Alfred. Go ka direga gore diphetogo tseno di ne di akaretsa go okediwa ka ase e e latelang.[3][7]
Seno se tlhomamisiwa ke dilo tse di neng tsa lemogiwa ke moswi Dusty Durrant, yo o neng a lemoga gore maotwana a a kwa morago mo setimelaneng a ne a latlhetswe e bile a dirilwe ka tsela ya segompieno go feta maotwana a a kopantsweng, a go lebegang e le a tshipi e e betlilweng. O ne gape a fopholetsa gore, ka ntlha ya fa go se na bosupi jwa tanka ya sediba ka fa tlase ga lefelo la go bolokela dithoto, seporo seno e ne e le seporo sa tanka e e fa thoko mo botshelong jotlhe jwa sone jwa go dira le gore ditanka tse di fa thoko di ne tsa tlosiwa ka nako nngwe morago ga gore enjene e tlogele jaaka e e sa kgoneng go dirisiwa ka 1883.[8]
=== Tokafatso ya Maemelodikepe a Kowie ===
Ka la 4 Phukwi 1874, enjene e e agilweng sešwa ya no. 9 e ne ya romelwa kwa Kowie, go ya go dirisiwa mo kagong ya boemakepe kwa Boemakepeng jwa Kowie kwa Port Alfred, e e neng e dirwa ke Khamphani ya go Tokafatsa Boemakepe jwa Kowie. E ne ya tswa kwa Motsekapa e palame sekepe sa Compage mme ya goroga kwa Port Alfred ka Phukwi a le 11.[3]
Kwa Boemakepeng jwa Alfred, enjene ya no. 9 e ne ya bidiwa semmuso Frontier. E re ka e ne e pentilwe ka mmala o montsho ka nako eo, e ne ya itsege ka lorato e le Blackie. E ne ya kopanngwa gape mme ya simolola go dira kwa lotshitshing lo lo kwa bophirima lwa Noka ya Kowie, mme e ne ya tswa mo tseleng fa e fitlha kwa seporong sa ntlha se se neng se le teng, se se neng se beilwe go dirisiwa mo dikolotsaneng tse di gogwang ke dikgomo mme se ne se sa tshwaraganngwa ka ditlhapi mmogo. Go ne ga fitlhelwa gore dikhube di ne di le bogale thata mo tereneng mme, ka nako ya go baakanya, di- flange tsa para ya bobedi ya maotwana a a kopantsweng di ne tsa tlosiwa. Blackie ya enjene le yone e ne e lekanyeditswe go tsamaya ka lobelo lwa dimaele di le 2 ka ura (dikilometara di le 3.2 ka ura).[1][4]
Jaaka fa kgatelelo ya tiro e ne e batla, go ne ga tlhokega gore go tsamaisiwe setimela ka metlha go tswa kwa lotshitshing lo longwe lwa Kowie go ya kwa go lo longwe, go fitlha go bonwa terena ya bobedi ka 1877, e leng enjene ya 0-4-0 saddle-tank e e bidiwang Aid. Enjene ya Blackie e ne ya dira mo porojekeng ya Kowie go fitlha ka 1883, ka nako eo e ne e sa tlhole e dirisiwa gotlhelele mme e ne ya tlogelwa mo letlhakoreng.[1][4]
== Tshomarelo ==
Ka Sedimonthole 1897, Pontsho e kgolo ya Aforika Borwa e ne ya diragala kwa Grahamstown. Enjene ya Blackie e ne ya baakanngwa, ya pentiwa gape mme ya tsenngwa mo seporong go ya kwa toropong eo go ya go bewa mo pontshong, le fa e ne e se na ditanka tsa kafa thoko. Fa dipontsho di ne di ya kwa bokhutlong kwa bokhutlong jwa January 1898, setimela seno se ne sa bewa mo polokelong kwa Grahamstown. E ne ya nna foo go fitlha Diterene tsa Aforika Borwa tse di sa tswang go tlhongwa di tsaya tshwetso, ka 1913, gore e tshwanetse go bewa mo dipontshong tsa leruri kwa Seteišeneng sa Motse Kapa. Enjene e ne ya pentiwa gape ka mmala o motala wa Diterena tsa Puso ya Kapa, ya tsenngwa mo seporong go ya kwa Motsekapa mme ya tlhongwa mo lebaleng la seteišene sa bogologolo sa Motsekapa, kwa dintlheng tsa Dipolatefomo 3 le 4.[1][4]
[[Setshwantsho:CWR Blackie (0-4-2T).JPG|thumb|Enjene ya ''Blackie,'' Phatwe a le malatsi a le masome a mabedi le bone, 2003]]
Fa mela ya metsesetoropo ya Kapa e ntse e tsenngwa motlakase magareng ga 1927 le 1928, enjene ya Blackie e ne ya fitlhelwa e le mo tseleng ya dipilara dingwe tse di neng di tshwanetse go agiwa go dira didiriswa tse di kwa godimo. E ne ya isiwa ka lori go ya kwa Salt River ke moenjenere yo o neng a okametse, e na le ditaelo tsa gore e latlhiwe. Le fa go ntse jalo, botlhokwa jwa hisitori ya terena ya bogologolo bo ne jwa lemogiwa ke A.W. Westley, moenjenere wa metšhini wa Salt River yo o neng a okametse, yo o neng a dira gore e tlhomiwe fela mo teng ga botseno jwa tiro. E ne ya nna foo go fitlha kwa bofelong e tlhatlhobiwa ke Khomišene ya Difikantswe tsa Hisitori, e e neng ya dira gore e busediwe kwa seteisheneng sa Cape Town. Ka la bo 14 Moranang 1936, e ne ya itsisiwe jaaka sefikantswe sa bosetšhaba ka Kitsiso ya Puso No. 529.[1][9]
Fa seteišene se sešwa sa Cape Town se ne se wediwa ka dingwaga tsa bo 1960, enjene ya Blackie e ne ya tlhongwa mo lebaleng le legolo.[1]
== Metswedi ==
7n7uzfsw26ik69crlt807yfkn21hdgi
55855
55854
2026-09-29T05:25:08Z
KatieKea
10150
ke tsentse dikarolo
55855
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:0-4-2 Hawthorne Leslie Blackie.jpg|thumb|Enjene ya Blackie e ne ya bewa mo bodilong kwa seteišeneng sa Motsekapa, ka Tlhakole a le lesome le borataro ngwaga wa 2007]]
'''Cape Town Railway & Dock 0-4-0T''' ya 1859 e ne e le terena ya mouwane ya Aforika Borwa go tswa mo motlheng wa pele ga [[Kopano ya Aforika Borwa|Kopano]] kwa [[Cape of Good Hope]] ,e le terena ya ntlha go goroga mo Aforika Borwa.
Ka Lwetse 1859, Messrs E. & J. Pickering, makonteraka a Kompone ya Seporo le Maemelodikepe a Motse Kapa go aga mola wa seporo sa Motse Kapa-Wellington, ba ne ba reka terena e nnye ya mouwane e e nang le tanka e e fa thoko ya 0-4-0 go tswa kwa Enyelane, gore e dirisiwe ka nako ya go aga seporo. Setimela seno, se moragonyana se neng sa nna enjene ya no. 9 ya [[Kompne ya Diterena le Maemelodikepe jwa Motse Kapa|Kompone ya Diterena le Maemelodikepe jwa Motse Kapa]] mme morago ga moo ya [[Diterena tsa Puso ya Kapa]], e ne e le terena ya ntlha mo Aforika Borwa. E goeleditswe jaaka [[selo sa boswa]] mme e ne ya tlhongwa mo lebaleng le legolo la seteišene sa Cape Town.<ref>Holland, D.F. (1971). ''Steam Locomotives of the South African Railways''. Vol. 1: 1859–1910 (1st ed.). Newton Abbott, England: [[:en:David_&_Charles|David & Charles]]. pp. 11–15, 18, 23. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7153-5382-0|978-0-7153-5382-0]]</bdi>.</ref><ref>Espitalier, T.J.; Day, W.A.J. (June 1943). "The Locomotive in South Africa - A Brief History of Railway Development. Chapter I - The Period of the 4 ft. 8½ in. Gauge". ''South African Railways and Harbours Magazine''. pp. 437–440.</ref>
Go ka direga gore mo tshimologong ya 1874, ka nako eo mo lenaaneng la Diterena tsa Puso ya Kapa, seporo seno se ne sa agiwa sesha go nna thulaganyo ya [[0-4-2T,]] pele ga se romelwa kwa [[Port Alfred]] kwa se neng se dira jaaka seporo sa go aga maemelodikepe mo lotshitshing lwa Noka ya Kowie. Fa e ne e direla kwa Port Alfred, e ne ya bidiwa ''Blackie''.<ref>Littley, D. (September–October 1989). "Blackie". ''SA Rail''. RSSA. p. 133.</ref>
== Modiri ==
Morago ga go dira ditlhagiso kwa Pusong ya Bokoloniale ya Kapa ka 1853 le 1855, Khamphani ya Seporo le Boemakepe jwa Motse Kapa e ne ya newa tetlelelo, ka Molao wa no. 10 ya 29 Seetebosigo 1857, go aga seporo se se boleele jwa dimaele di le 57 (dikilometara di le 92) magareng ga Motsekapa le Wellington. Khamphani e ne ya tlhoma Rre E. & J. Pickering go nna borakonteraka ba go aga seporo.[2]
Pickerings o ne a otara terena go tswa kwa Scotland gore e dirisiwe jaaka enjene ya go aga. Setimela se ne sa agiwa ka 1857 ke Hawthorns le Khamphani, Leith, mme sa bora ditiro tsa nomoro ya 162. E ne e le setimela sa 0-4-0T mme se ne se agilwe go tsamaya mo selekanyong sa 4 ft 8+1⁄2 in (1,435 mm). Setimela seno se gorogile kwa Cape Town ka di 8 Lwetse 1859 mme se na le pharologano ya go nna setimela sa ntlha mo Aforika Borwa.[1][3][4]
== Tirelo ==
=== Messrs E. le J. Pickering ===
[[Setshwantsho:Mr William Dabbs - the Driver of Blackie - South African Railways.jpg|left|thumb|William Dabbs]]
Fa setimela se goroga kwa Motsekapa, se ne sa tshwanelwa ke go tlhatlhamololwa pele se ka folosiwa mo sekepeng sa brig Charles ka go dirisa di- lighter. Setimela seno se ne se patilwe ke moenjenere-mokgweetsi wa sone, Mo-Scotland yo o bidiwang William Dabbs. E ne ya kopanngwa gape ka bontlhabongwe mo boemelakepeng mme morago ga moo ya fudusediwa kwa Alfred’s Square, e jaanong e leng karolo ya Parade kwa Cape Town. Moo, go ne ga agiwa setoropo sa tshipi e e tsenngwang mo godimo ga yone mme go e kopanya gape go ne ga wediwa ke Dabbs.[1][4][5]
Disilindara tse pedi tsa terena di ne di le kahare ho foreimi mme e ne e hlometswe ka kere ya belefo ya Stephenson. Dipompo tsa yone tse pedi tsa metsi a a fepang di ne di dirisiwa ke ditlhogo tsa sefapaano tsa piston. Jaaka e agilwe, enjene e ne e na le khabe e e bulegileng, fela borulelo jwa khabe bo ne jwa tsenngwa dingwaga di le mmalwa moragonyana.[1][4]
Go ya ka motswedi mongwe, rakonteraka o ne a reka diterena tse dingwe tse pedi tsa mofuta o o tshwanang go tswa kwa modirising a le mongwe. Le fa go kgonega, go tsewa go sa kgonege, ka gonne diterena tse di ntseng jalo tsa tlaleletso ga di bontshiwe mo manaaneng a a latelang a dinomoro tsa diterena tsa Khamphani ya Seporo le Boemakepe jwa Motsekapa kgotsa Diterena tsa Puso ya Kapa.[2][3]
=== Seporo le Maemelodike a Motsekapa ===
[[Setshwantsho:Turning first sod - Cape Town-Wellington line.jpg|left|thumb|Go fetola mmu wa ntlha, mo puleng]]
Mmu wa ntlha wa seporo sa Cape Town-Wellington o ne o retolotswe ka la bo 31 Mopitlwe 1859 ke Mmusisi wa Kapa ya Tsholofelo e e Molemo, Sir George Grey, a dirisa shofole ya selefera e e neng e diretswe moletlo wa pulo ka tlhamalalo. Le fa go ntse jalo, karolo ya ntlha ya tsela magareng ga Fort De Knokke le Salt River e ne ya bulwa fela ka la bo 8 Tlhakole 1861. Ka go lebelela go wediwa ga mola, Seporo sa Motsekapa le Boemakepe di ne tsa tsaya thomelo ya diterena tsa dithendara di le robedi tsa 0-4-2 go tswa kwa R le W Hawthorn kwa Newcastle upon Type. Diterena tseno di ne tsa goroga ka dithomelo tse pedi ka 20 Mopitlwe le 28 Moranang 1860. Di ne tsa newa maina mme tsa newa dinomoro go tswa go 1 go ya go 8. E re ka tlaleletso e e tletseng ya dienjene e ne ya goroga pele ga mela e bewa, di ne tsa agiwa le go bewa mo pontshong gore batho ba di bontshe, fa di ntse di emetse go wediwa ga mola o o lekaneng o o tla dirisiwang[4].
[[Setshwantsho:CTR&D 0-4-2WT Blackie as 0-4-0T.jpg|thumb|Enjene ''Blackie'' e le [[0-4-0T]], e kgabaganya Salt River, c. Lwetse 1861]]
Seelo se se bonya sa kago sa 1+1⁄2 miles (2.4 kilometres) ya seporo mo dikgweding di le 23, se ne sa baka dikamano tse di sa siamang magareng ga khamphani ya seporo le borakonteraka. Kganetsano e ne ya felela ka go senya fa badiri ba dikonteraka ba ba neng ba sa kgotsofala ba ne ba tsamaisa nngwe ya diterena tse disha tsa dithendara tsa Cape Town Railway and Dock, no. 4 Wellington, go tsena mo moseleng, mme phelelo ya gore e ne ya tshwanelwa ke go romelwa kwa madirelong a a sa tswang go tlhongwa kwa Salt River gore go baakanngwe tshenyo nngwe e e masisi. Ka Diphalane 1861, Cape Town Railway and Dock di ne tsa leleka borakonteraka mme tsa tsaya tiro yotlhe ya go aga, mmogo le terena ya Pickering. Ka jalo enjene e ne ya newa nomoro ya 9, le fa e ne e le terena ya ntlha mo Aforika Borwa.[1][4][5]
[[Setshwantsho:CWR Blackie (0-4-2T) Plaque.JPG|left|thumb|Letlapa mo motheong wa enjene ya ''Blackie'']]
Mola go tswa kwa Cape Town go ya kwa Wellington o tsere mo e ka nnang dingwaga di le tlhano go wediwa. Mola o o yang Eersterivier o ne wa bulwa semmuso ka 13 Tlhakole 1862. Stellenbosch e ne ya fitlhelelwa ka 1 Motsheganong 1862 le tlhogo ya seporo kwa Wellington ka 4 Ngwanaitseele 1863. Tiro e ne ya wediwa mo e ka nnang ngwaga moragonyana, mme go ya ka polaka e e neng e tlhomilwe mo setlhoeng sa yone kwa seteisheneng sa enjene ya no Cape Town s. 9 e ne ya nna le tlotla ya go goga terena ya ntlha ya semmuso ya seporo sa Motsekapa-Wellington go ya kwa Wellington ka 1865.[4]
[[Setshwantsho:First train arrives at Wellington.jpg|thumb|Go goroga ga terena ya ntlha kwa Seteišeneng sa Wellington, fa morago ga terena ya tender]]
Le fa go ntse jalo, mokwalo o o mo letlapeng ga se boammaaruri. Setshwantsho se se gabilweng, se se bontshang go goroga ga terena ya ntlha kwa Seteišeneng sa Wellington, se bontsha terena e e ka fa morago ga nngwe ya diterena tse robedi tsa 0-4-2 tse di bonolo.[2][4]
Nngwe ya dienjene tseno tsa dithendara e ne e gogile terena ya ntlha go tswa kwa Motsekapa go ya kwa Eersterivier ka la bo 13 Tlhakole 1862 le terena ya semmuso ka nako ya moletlo wa pulo kwa Wellington.[2][4] Jaaka terena ya kago, enjene no. 9 e ka tswa e ne e le kwa tlhogong ya terena ya ntlha ya kago go fitlha kwa tlhogong ya seporo kwa Wellington, mme gore a go ne go ntse jalo, ga go itsiwe.
=== Diterena tsa Puso ya Kapa ===
Ka 1872, Puso ya Kapa ya Tonakgolo John Molteno e ne ya swetsa go tsaya tiro ya diterena tsotlhe mo Koloning. Ka jalo mela ya Motsekapa-Wellington le Salt River-Wynberg e ne ya kopanngwa go nna Diterena tsa Puso ya Kapa (CGR).[6][tsebe e tlhokega]
Nomoro ya enjene 9 e ne ya nna mo tirelong kwa Motsekapa go fitlha kwa bokhutlong jwa 1873. Ka Diphalane 1873, Motlhatlhobi Mogolo wa Ditiro tsa Setšhaba o ne a kopa setimela se se tla dirisiwang kwa porojekeng ya boemakepe jwa Kowie kwa Port Alfred mme, ka Sedimonthole a le 24, go ne ga newa taolo ya gore go dirwe diphetogo mo go sone gore se romelwe kwa Portfred le gore se romelwe kwa Alfred. Go ka direga gore diphetogo tseno di ne di akaretsa go okediwa ka ase e e latelang.[3][7]
Seno se tlhomamisiwa ke dilo tse di neng tsa lemogiwa ke moswi Dusty Durrant, yo o neng a lemoga gore maotwana a a kwa morago mo setimelaneng a ne a latlhetswe e bile a dirilwe ka tsela ya segompieno go feta maotwana a a kopantsweng, a go lebegang e le a tshipi e e betlilweng. O ne gape a fopholetsa gore, ka ntlha ya fa go se na bosupi jwa tanka ya sediba ka fa tlase ga lefelo la go bolokela dithoto, seporo seno e ne e le seporo sa tanka e e fa thoko mo botshelong jotlhe jwa sone jwa go dira le gore ditanka tse di fa thoko di ne tsa tlosiwa ka nako nngwe morago ga gore enjene e tlogele jaaka e e sa kgoneng go dirisiwa ka 1883.[8]
=== Tokafatso ya Maemelodikepe a Kowie ===
Ka la 4 Phukwi 1874, enjene e e agilweng sešwa ya no. 9 e ne ya romelwa kwa Kowie, go ya go dirisiwa mo kagong ya boemakepe kwa Boemakepeng jwa Kowie kwa Port Alfred, e e neng e dirwa ke Khamphani ya go Tokafatsa Boemakepe jwa Kowie. E ne ya tswa kwa Motsekapa e palame sekepe sa Compage mme ya goroga kwa Port Alfred ka Phukwi a le 11.[3]
Kwa Boemakepeng jwa Alfred, enjene ya no. 9 e ne ya bidiwa semmuso Frontier. E re ka e ne e pentilwe ka mmala o montsho ka nako eo, e ne ya itsege ka lorato e le Blackie. E ne ya kopanngwa gape mme ya simolola go dira kwa lotshitshing lo lo kwa bophirima lwa Noka ya Kowie, mme e ne ya tswa mo tseleng fa e fitlha kwa seporong sa ntlha se se neng se le teng, se se neng se beilwe go dirisiwa mo dikolotsaneng tse di gogwang ke dikgomo mme se ne se sa tshwaraganngwa ka ditlhapi mmogo. Go ne ga fitlhelwa gore dikhube di ne di le bogale thata mo tereneng mme, ka nako ya go baakanya, di- flange tsa para ya bobedi ya maotwana a a kopantsweng di ne tsa tlosiwa. Blackie ya enjene le yone e ne e lekanyeditswe go tsamaya ka lobelo lwa dimaele di le 2 ka ura (dikilometara di le 3.2 ka ura).[1][4]
Jaaka fa kgatelelo ya tiro e ne e batla, go ne ga tlhokega gore go tsamaisiwe setimela ka metlha go tswa kwa lotshitshing lo longwe lwa Kowie go ya kwa go lo longwe, go fitlha go bonwa terena ya bobedi ka 1877, e leng enjene ya 0-4-0 saddle-tank e e bidiwang Aid. Enjene ya Blackie e ne ya dira mo porojekeng ya Kowie go fitlha ka 1883, ka nako eo e ne e sa tlhole e dirisiwa gotlhelele mme e ne ya tlogelwa mo letlhakoreng.[1][4]
== Tshomarelo ==
Ka Sedimonthole 1897, Pontsho e kgolo ya Aforika Borwa e ne ya diragala kwa Grahamstown. Enjene ya Blackie e ne ya baakanngwa, ya pentiwa gape mme ya tsenngwa mo seporong go ya kwa toropong eo go ya go bewa mo pontshong, le fa e ne e se na ditanka tsa kafa thoko. Fa dipontsho di ne di ya kwa bokhutlong kwa bokhutlong jwa January 1898, setimela seno se ne sa bewa mo polokelong kwa Grahamstown. E ne ya nna foo go fitlha Diterene tsa Aforika Borwa tse di sa tswang go tlhongwa di tsaya tshwetso, ka 1913, gore e tshwanetse go bewa mo dipontshong tsa leruri kwa Seteišeneng sa Motse Kapa. Enjene e ne ya pentiwa gape ka mmala o motala wa Diterena tsa Puso ya Kapa, ya tsenngwa mo seporong go ya kwa Motsekapa mme ya tlhongwa mo lebaleng la seteišene sa bogologolo sa Motsekapa, kwa dintlheng tsa Dipolatefomo 3 le 4.[1][4]
[[Setshwantsho:CWR Blackie (0-4-2T).JPG|thumb|Enjene ya ''Blackie,'' Phatwe a le malatsi a le masome a mabedi le bone, 2003]]
Fa mela ya metsesetoropo ya Kapa e ntse e tsenngwa motlakase magareng ga 1927 le 1928, enjene ya Blackie e ne ya fitlhelwa e le mo tseleng ya dipilara dingwe tse di neng di tshwanetse go agiwa go dira didiriswa tse di kwa godimo. E ne ya isiwa ka lori go ya kwa Salt River ke moenjenere yo o neng a okametse, e na le ditaelo tsa gore e latlhiwe. Le fa go ntse jalo, botlhokwa jwa hisitori ya terena ya bogologolo bo ne jwa lemogiwa ke A.W. Westley, moenjenere wa metšhini wa Salt River yo o neng a okametse, yo o neng a dira gore e tlhomiwe fela mo teng ga botseno jwa tiro. E ne ya nna foo go fitlha kwa bofelong e tlhatlhobiwa ke Khomišene ya Difikantswe tsa Hisitori, e e neng ya dira gore e busediwe kwa seteisheneng sa Cape Town. Ka la bo 14 Moranang 1936, e ne ya itsisiwe jaaka sefikantswe sa bosetšhaba ka Kitsiso ya Puso No. 529.[1][9]
Fa seteišene se sešwa sa Cape Town se ne se wediwa ka dingwaga tsa bo 1960, enjene ya Blackie e ne ya tlhongwa mo lebaleng le legolo.[1]
== Metswedi ==
<references />
[[Karolo:Mafelo a boswa a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Terena ya Hawthorn]]
[[Karolo:Diterena tsa 0-4-2T]]
[[Karolo:Diterena tsa B1]]
[[Karolo:Diterena tsa B]]
[[Karolo:Diterena tsa 0-4-0T]]
[[Karolo:Diterena tse di simolodisitsweng ka 1859]]
[[Karolo:1859 mo Aforika Borwa]]
1082xjbd94ips9e2pcbr68d0rnq0ldk
William V. Banks
0
15354
55869
2026-09-29T09:09:41Z
VNGao
10152
Created page with "'''[[:en:William_V._Banks|William Venoid Banks]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, mme a tlhokofala ka kgwedi ya Phatwe e le malatsi ale masome a mabedi le bone, ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ene ele [[:en:Lawyer|mmueledi]] wa letso la Amerika, [[:en:Minister_(Christianity)|Tona]], le mosimolodi wa International Free and Accepted Modern Masons..."
55869
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:William_V._Banks|William Venoid Banks]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, mme a tlhokofala ka kgwedi ya Phatwe e le malatsi ale masome a mabedi le bone, ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ene ele [[:en:Lawyer|mmueledi]] wa letso la Amerika, [[:en:Minister_(Christianity)|Tona]], le mosimolodi wa International Free and Accepted Modern Masons, le tautona kana moeteledipele wa ntlha wa [[:en:WGPR|WGPR-FM]] (eo eneng ya nna seromamowa sa ntlha sa batho bantsho sa [[:en:Detroit|Detroit]]) le [[:en:WWJ-TV|WGPR-TV]] (eo eneng ya nna yone thelebishini ya ntlha ya batho bantsho go tsamisiwa ke batho bantsho mo [[:en:United_States|Amerika]]).
br3ctpukwrltygd88j9hsji25kkazei
55870
55869
2026-09-29T09:36:20Z
VNGao
10152
55870
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:William_V._Banks|William Venoid Banks]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, mme a tlhokofala ka kgwedi ya Phatwe e le malatsi ale masome a mabedi le bone, ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ene ele [[:en:Lawyer|mmueledi]] wa letso la Amerika, [[:en:Minister_(Christianity)|Tona]], le mosimolodi wa International Free and Accepted Modern Masons, le tautona kana moeteledipele wa ntlha wa [[:en:WGPR|WGPR-FM]] (eo eneng ya nna seromamowa sa ntlha sa batho bantsho sa [[:en:Detroit|Detroit]]) le [[:en:WWJ-TV|WGPR-TV]] (eo eneng ya nna yone thelebishini ya ntlha ya batho bantsho go tsamisiwa ke batho bantsho mo [[:en:United_States|Amerika]]).
== Botshelo Pele ==
Banks o tshotsweng ka kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, Geneva, [[:en:Kentucky|Kentucky]]. Batsadi ba gagwe ebong , Richard le Clara Banks, ba berekile jaaka malata mo dipolasing tsa makgoa go fitlhela rraagwe a ikemela ka dinao kgatlhanong le kgokgontsho ya motho mosweu yo a neng a mmereka , mme morago ene le ba lelwapa la gagwe ba fuduga jaaka rraagwe a ne a fetotse tiro. Erile fela fa Banks a tsena mo digwageng tse di fa gare a bereka ditiro dile mokawana go akaretsa le kwa komponeng ya [[:en:Ford_Motor_Company|Ford Motor]], go romela madi kwa batsading ba gagwe le go bolekela go ya College kana sekole se se segolwane.
== Tiro ==
5lr2mpo9tdncdags3lnlh1ohfmhf3hw
55876
55870
2026-09-29T10:01:16Z
VNGao
10152
/* Tiro */
55876
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:William_V._Banks|William Venoid Banks]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, mme a tlhokofala ka kgwedi ya Phatwe e le malatsi ale masome a mabedi le bone, ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ene ele [[:en:Lawyer|mmueledi]] wa letso la Amerika, [[:en:Minister_(Christianity)|Tona]], le mosimolodi wa International Free and Accepted Modern Masons, le tautona kana moeteledipele wa ntlha wa [[:en:WGPR|WGPR-FM]] (eo eneng ya nna seromamowa sa ntlha sa batho bantsho sa [[:en:Detroit|Detroit]]) le [[:en:WWJ-TV|WGPR-TV]] (eo eneng ya nna yone thelebishini ya ntlha ya batho bantsho go tsamisiwa ke batho bantsho mo [[:en:United_States|Amerika]]).
== Botshelo Pele ==
Banks o tshotsweng ka kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, Geneva, [[:en:Kentucky|Kentucky]]. Batsadi ba gagwe ebong , Richard le Clara Banks, ba berekile jaaka malata mo dipolasing tsa makgoa go fitlhela rraagwe a ikemela ka dinao kgatlhanong le kgokgontsho ya motho mosweu yo a neng a mmereka , mme morago ene le ba lelwapa la gagwe ba fuduga jaaka rraagwe a ne a fetotse tiro. Erile fela fa Banks a tsena mo digwageng tse di fa gare a bereka ditiro dile mokawana go akaretsa le kwa komponeng ya [[:en:Ford_Motor_Company|Ford Motor]], go romela madi kwa batsading ba gagwe le go bolekela go ya College kana sekole se se segolwane.
== Tiro ==
Banks o alogile kwa Lincoln Institute of Kentucky, mo Wayne State University, ka ngwaga wa sekete, makgolo, a le masome mabedi le borataro, mme ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a mabedi le borobabongwe a aloga kwa in 1926 Detroit College. Banks o itumeletse katlego mo tirong ya gago jaaka mmueledi esa le yo mmotlana. O berekile jaaka moeteledipele wa mmueledi wa bodijachaba wa tsa perereko mo lephateng le le mo Detroit, mme morago jaaka leloko la mokgatlho wa Communist Party. Banks one a tsena thata mo go tsa polotiki mo gae , a bereka mo lekokong le le neng le ngoka batho go tlhopha Frank Murphy jaaka RatoropoMayor. Ene ya re ka nako ya kwelotlase ya itsholelo kwa Amerika, Banks one a reka dikgwebo kana ditlamo dile mmalwa ka tlhwatlhwa ee kwa tlase mme se sa mo dira gore a atlege mo go tsa go adimisa ka rentisa dikago.
== Metswedi ==
as7mklz9uotoh14lzzh0yyakopsqlm0
55882
55876
2026-09-29T10:11:16Z
VNGao
10152
55882
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:William_V._Banks|William Venoid Banks]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, mme a tlhokofala ka kgwedi ya Phatwe e le malatsi ale masome a mabedi le bone, ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ene ele [[:en:Lawyer|mmueledi]] wa letso la Amerika, [[:en:Minister_(Christianity)|Tona]], le mosimolodi wa International Free and Accepted Modern Masons, le tautona kana moeteledipele wa ntlha wa [[:en:WGPR|WGPR-FM]] (eo eneng ya nna seromamowa sa ntlha sa batho bantsho sa [[:en:Detroit|Detroit]]) le [[:en:WWJ-TV|WGPR-TV]] (eo eneng ya nna yone thelebishini ya ntlha ya batho bantsho go tsamisiwa ke batho bantsho mo [[:en:United_States|Amerika]]).
== Botshelo Pele ==
Banks o tshotsweng ka kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, Geneva, [[:en:Kentucky|Kentucky]]. Batsadi ba gagwe ebong , Richard le Clara Banks, ba berekile jaaka malata mo dipolasing tsa makgoa go fitlhela rraagwe a ikemela ka dinao kgatlhanong le kgokgontsho ya motho mosweu yo a neng a mmereka , mme morago ene le ba lelwapa la gagwe ba fuduga jaaka rraagwe a ne a fetotse tiro<ref name=":1">Gregory, Sheila T., ed. (1999). A legacy of dreams: the life and contributions of Dr. William Venoid Banks. Lanham, Md: University Press of America. [[:en:ISBN|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-7618-1285-2|978-0-7618-1285-2.]]</ref>. Erile fela fa Banks a tsena mo digwageng tse di fa gare a bereka ditiro dile mokawana go akaretsa le kwa komponeng ya [[:en:Ford_Motor_Company|Ford Motor]], go romela madi kwa batsading ba gagwe le go bolekela go ya College kana sekole se se segolwane.<ref name=":1" />
== Tiro ==
Banks o alogile kwa Lincoln Institute of Kentucky, mo Wayne State University, ka ngwaga wa sekete, makgolo, a le masome mabedi le borataro, mme ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a mabedi le borobabongwe a aloga kwa in 1926 Detroit College. Banks o itumeletse katlego mo tirong ya gago jaaka mmueledi esa le yo mmotlana. O berekile jaaka moeteledipele wa mmueledi wa bodijachaba wa tsa perereko mo lephateng le le mo Detroit, mme morago jaaka leloko la mokgatlho wa Communist Party. Banks one a tsena thata mo go tsa polotiki mo gae , a bereka mo lekokong le le neng le ngoka batho go tlhopha Frank Murphy jaaka Ratoropo.<ref name=":1" />Ene ya re ka nako ya kwelotlase ya itsholelo kwa Amerika, Banks one a reka dikgwebo kana ditlamo dile mmalwa ka tlhwatlhwa ee kwa tlase mme se sa mo dira gore a atlege mo go tsa go adimisa ka rentisa dikago.<ref name=":1" />
== Metswedi ==
cj57lv7r6h8d4cdiw14mdm1be53fc4t
55883
55882
2026-09-29T10:19:57Z
VNGao
10152
/* Tiro */
55883
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:William_V._Banks|William Venoid Banks]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, mme a tlhokofala ka kgwedi ya Phatwe e le malatsi ale masome a mabedi le bone, ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ene ele [[:en:Lawyer|mmueledi]] wa letso la Amerika, [[:en:Minister_(Christianity)|Tona]], le mosimolodi wa International Free and Accepted Modern Masons, le tautona kana moeteledipele wa ntlha wa [[:en:WGPR|WGPR-FM]] (eo eneng ya nna seromamowa sa ntlha sa batho bantsho sa [[:en:Detroit|Detroit]]) le [[:en:WWJ-TV|WGPR-TV]] (eo eneng ya nna yone thelebishini ya ntlha ya batho bantsho go tsamisiwa ke batho bantsho mo [[:en:United_States|Amerika]]).
== Botshelo Pele ==
Banks o tshotsweng ka kgwedi ya Motsheganong ele malatsi ale marataro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le boraro, Geneva, [[:en:Kentucky|Kentucky]]. Batsadi ba gagwe ebong , Richard le Clara Banks, ba berekile jaaka malata mo dipolasing tsa makgoa go fitlhela rraagwe a ikemela ka dinao kgatlhanong le kgokgontsho ya motho mosweu yo a neng a mmereka , mme morago ene le ba lelwapa la gagwe ba fuduga jaaka rraagwe a ne a fetotse tiro<ref name=":1">Gregory, Sheila T., ed. (1999). A legacy of dreams: the life and contributions of Dr. William Venoid Banks. Lanham, Md: University Press of America. [[:en:ISBN|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-7618-1285-2|978-0-7618-1285-2.]]</ref>. Erile fela fa Banks a tsena mo digwageng tse di fa gare a bereka ditiro dile mokawana go akaretsa le kwa komponeng ya [[:en:Ford_Motor_Company|Ford Motor]], go romela madi kwa batsading ba gagwe le go bolekela go ya College kana sekole se se segolwane.<ref name=":1" />
== Tiro ==
Banks o alogile kwa Lincoln Institute of Kentucky, mo Wayne State University, ka ngwaga wa sekete, makgolo, a le masome mabedi le borataro, mme ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a mabedi le borobabongwe a aloga kwa Detroit College<ref>[https://www.nytimes.com/1985/08/28/us/william-v-banks-dies-at-82-founded-detroit-tv-station.html Obituary of William Banks, New York Times, Oct. 8, 1985]</ref><ref> "[https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/1774 Banks, William Venoid · Notable Kentucky African Americans Database"]. nkaa.uky.edu. Retrieved September 29, 2026</ref><ref>[https://reuther.wayne.edu/node/13637 Walter P. Reuther Library]". reuther.wayne.edu. Retrieved September 29, 2026.</ref> Banks o itumeletse katlego mo tirong ya gago jaaka mmueledi esa le yo mmotlana. O berekile jaaka moeteledipele wa mmueledi wa bodijachaba wa tsa perereko mo lephateng le le mo Detroit, mme morago jaaka leloko la mokgatlho wa Communist Party. Banks one a tsena thata mo go tsa polotiki mo gae , a bereka mo lekokong le le neng le ngoka batho go tlhopha Frank Murphy jaaka Ratoropo.<ref name=":1" />Ene ya re ka nako ya kwelotlase ya itsholelo kwa Amerika, Banks one a reka dikgwebo kana ditlamo dile mmalwa ka tlhwatlhwa ee kwa tlase mme se sa mo dira gore a atlege mo go tsa go adimisa ka rentisa dikago.<ref name=":1" />
== Metswedi ==
3i6z2ugczh1leq3okhxgppeqqcthoqv
Tendai Huchu
0
15355
55873
2026-09-29T09:47:18Z
MmaBaggio
11091
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375365910|Tendai Huchu]]"
55873
wikitext
text/x-wiki
'''Tendai Huchu''' (o tshotswe ka kgwedi ya Lwetse e le masome a mabedi le borobabobedi, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bobedi (1982), <ref name=":0">{{Cite web |title=Tendai Huchu |url=https://www.literaturfestival.com/autoren-en/autoren-2012-en/tendai-huchu |access-date=7 March 2021 |publisher=Internationales Literaturfestival Berlin}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Tendai Huchu |url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=13763 |access-date=17 March 2023 |website=www.litencyc.com |language=en}}</ref> yo gape a kwalang e le '''TL Huchu''', ke mokwadi wa Zimbabwe, yo o itsegeng ka dipadi tsa gagwe tsa [[:en:The_Hairdresser_of_Harare|The hairdresser of Harare]](2010), [[:en:The_Maestro,_The_Magistrate_&_The_Mathematician|The Maestro, The Magistrate & The Mathematician]] (2014), le The Rdinburgh Nights Series.
== Botshelo jwa pele ==
Huchu o tsholetswe kwa Bindura, kwa Zimbabwe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bobedi (1982). <ref name=":0" /> <ref name=":1">{{Cite web |last=Ryman |first=Geoff |date=2017-03-01 |title=Tendai Huchu |url=http://strangehorizons.com/wordpress/non-fiction/100african/tendai-huchu/ |access-date=2025-09-13 |website=Strange Horizons |language=en}}</ref> O ne a bona bontsi jwa thuto ya gagwe ka Seesemane, go na le Seshona, puo ya gagwe ya ntlha. Huchu o ne a fudugela kwa UK ka ngwaga wa dikete tse pedi le bobedi (2002) go ya go batla metlhale ya itshetso. <ref name=":1" />
== Tiro ==
Buka ya ntlha ya ga Tendai Huchu, The Hairdresser of Harare, e ne ya gololwa ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010) mme ya amogelwa ke babadi, mme ya ranolelwa mo Sejeremaneng, Sefora, Sentadiana le Se-Spain. Dipolelo tsa gagwe tse dikhutshwane tse di buang ka mefuta e e farologaneng le tse e seng tsa nnete di tlhageletse mo dikoranteng di tshwana [[:en:Enkare_Review|Enkare Review,]] The Manchester Review, [[:en:Ellery_Queen's_Mystery_Magazine|Ellery Queen's Mystery Magazine]], Gutter, Interzone, AfroSF, [[:en:Wasafiri|Wasafiri]], Warscapes, [[:en:The_Africa_Report|The Africa Report]] le kwa mafelong a mangwe. Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borao (2013), o ne a amogela Hawthornden Fellowship le Sacatar Fellowship. O ne a tlhophiwa mo lenaaneng la kabodimpho le le khutshwane la ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014) la [[:en:Caine_Prize|Caine Prize]]. .
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano o ne a nna [[Podiatrist|ngaka ya maoto]] kwa [[Edinburgh]] . <ref>{{Cite web |title=Tendai Huchu |url=http://www.africanbookscollective.com/authors-editors/tendai-huchu |access-date=14 August 2018 |publisher=African Books Collective}}</ref>
Padi ya bobedi ya ga Huchu, [[:en:The_Maestro,_The_Magistrate_&_The_Mathematician|''The Maestro, the Magistrate & thr Mathematician'']], e amana le setlhopha sa batho ba Zimbabwe ba ba nnang kwa Scotland, yo mongwe wa bone e leng motlhasedi wa sephiri. <ref name=":1" /> jeanne-Marie Jackson o bolela gore Huchu o leka mofuta wa lefatshe ka bophara ka popego ya padi, mme ka go loga mmogo polelo ka ga ditsala tse tharo mo bukeng, a ka letla matshelo a bone go farologana le go kgoreletsana.. <ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Jeanne-Marie |date=2021-10-15 |title=‘Tendai Huchu’s Maestro of Lonely Learning’—Read an excerpt from The African Novel of Ideas by Jeanne-Marie Jackson |url=https://johannesburgreviewofbooks.com/2021/10/15/tendai-huchus-maestro-of-lonely-learning-read-an-excerpt-from-the-african-novel-of-ideas-by-jeanne-marie-jackson/ |access-date=2025-09-13 |website=The Johannesburg Review of Books |language=en-US}}</ref>
Huchu o kwaletse ''AfroSF'' " The Sale ", e e neng ya baakangwa ke Ivor Hartmann le buka ya ntlha e e gatisitsweng ya ditlhamane tsa Aforika tse di fopholediwang . Kgang e amana le monna yo o neng a ipelaetsa kgatlhanong le thekiso ya Great Zimbabwe kwa China ka fa tlase ga puso ya bokoloniale kwa US le China di laolang tsalo le go pateletsa banna go nwa metswako e dirang gore ba nne basadi. <ref name=":1" />
Motseletsele wa ga Huchu wa Edinburgh Nights ke setlhopha sa dibuka di le tlhano tse di buang ka Ropa Moyo, mosha yo o dirisang bokgoni jwa gagwe jwa go bua le dipoko go rarabolola masaitsiweng mme kgabagare a tlhakatlhakane mo dikgaisanong tsa maselamotse fa gare ga Scotland le Engelane. <ref>{{Cite web |last=Mondor |first=Colleen |date=2025-03-13 |title=The Legacy of Arniston House by T.L. Huchu: Review by Colleen Mondor |url=https://locusmag.com/review/the-legacy-of-arniston-house-by-t-l-huchu-review-by-colleen-mondor/ |access-date=2025-09-13 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref> Motseletsele ono o simolotse ka [[:en:The_Library_of_the_Dead|''The Library of the Dead'',]] e leng ya toropo e e itsiseng Moyo jaaka ngwana wa dingwaga di le lesome le bone yo o fetisang melaetsa fa gare ga batshedi le baswi a dirisa [[:en:Mbira|mbira]] go thusa lelwapa la gagwe go duela ntlo ya phiriso. <ref>{{Cite web |last=Tivendale |first=James |date=2021-01-19 |title=REVIEW: The Library of the Dead by T.L. Huchu |url=https://www.grimdarkmagazine.com/review-the-library-of-the-dead-by-t-l-huchu/ |access-date=2025-09-13 |website=Grimdark Magazine |language=en-AU}}</ref>
Huchu o ne a bontsha gore o ka rata go kwala ka Seshona mme o ne a amogetse bontsi jwa thuto ya gagwe ya dikwalo le go tlhagelela ka Seesemane, mme seno se ne sa dira gore "kakanyo ya gago e nne ka Seesemane, e seng Seshona; ke sone se tsamaiso e diretsweng sone." A re ditšhono tsa bakwadi ba Seshona di kwa tlase, mme bareetsi ba bagolo ba go gatisa ke ditsetlana tsa sekolo, mme ke lekwalo le le lengwe fela la dikwalo le le amogelang ditlhamane tsa Seshona: ''Munyori'' . <ref name=":1" /> Mo tirong ya puo ya Jalada, o ne a ranolela dipolelo ka ga Ngũgĩ wa Thiong’o mo puong ya Seshona. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web |date=2016-03-22 |title=Jalada Translation Issue 01: Ngũgĩ wa Thiong’o |url=https://jaladaafrica.org/2016/03/22/jalada-translation-issue-01-ngugi-wa-thiongo/ |access-date=2025-09-13 |website=Jalada Africa |language=en-US}}</ref>
== Dietsele ==
{| class="wikitable sortable"
!Year
!Work
!Award
!Category
!Result
!Ref.
|-
!2014
|"The Intervention"
|Caine Prize
| {{n/a}}
| {{Sho}}
|<ref name=":1" />
|-
!2017
|"The Marriage Plot"
|Nommo Award
|Short Story
| {{Won}}{{efn|Tied with “Who Will Greet You at Home” by [[Lesley Nneka Arimah]]}}
|<ref>{{Cite web |last= |date=2017-11-16 |title=2017 Nommo Awards Winners |url=https://locusmag.com/2017/11/2017-nommo-awards-winners/ |access-date=2025-09-13 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref>
|-
! rowspan="2" |2019
|"Njuzu"
|Nommo Award
|Short Story
| {{Shortlisted}}
|<ref>{{Cite web |last= |date=2019-10-25 |title=2019 Nommo Awards Winners |url=https://locusmag.com/2019/10/2019-nommo-awards-winners/ |access-date=2025-09-13 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref>
|-
|"HostBods"
|Grand Prix de l’Imaginaire
|Foreign Short Fiction
| {{Shortlisted}}
|<ref>{{Cite web |last=locusmag |date=2019-06-10 |title=2019 Grand Prix de l’Imaginaire Winners |url=https://locusmag.com/2019/06/2019-grand-prix-de-limaginaire-winners/ |access-date=2026-01-21 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Grand Prix de l’Imaginaire 2019 – Grand Prix de l'Imaginaire |url=https://gpi.noosfere.org/gpi-2019/ |access-date=2026-01-21 |language=fr-FR}}</ref>
|-
! rowspan="2" |2021
|"Corialis"
|Nommo Award
|Short Story
| {{Shortlisted}}
|<ref>{{Cite web |last= |date=2021-12-17 |title=2021 Nommo Awards Winners |url=https://locusmag.com/2021/12/2021-nommo-awards-winners/ |access-date=2025-09-13 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref>
|-
|The Hairdresser of Harare
|Children's Africana Book Award
|Best Book for New Adults
| {{Won}}
|<ref>{{Cite web |title=CABA 2021 Winners |url=https://cfas.howard.edu/caba/2021 |url-status=live |access-date=21 January 2026 |website=Center for African Studies}}</ref>
|-
! rowspan="2" |2022
| rowspan="2" |The Library of the Dead
|Nommo Award
|Novel
| {{Won}}
|<ref name="nommo2022">{{Cite web |date=2 Sep 2022 |title=2022 Nommo Awards Winners |url=https://locusmag.com/2022/09/2022-nommo-awards-winners/ |access-date=28 Jul 2026 |publisher=Locus}}</ref>
|-
|Alex Award
| {{n/a}}
| {{Won}}
|<ref name="alex2022">{{Cite web |date=24 Jan 2022 |title=2022 ALA Awards |url=https://locusmag.com/2022/01/2022-ala-awards/ |access-date=28 Jul 2026 |publisher=[[Locus (magazine)|Locus]]}}</ref>
|-
!'''2023'''
|''Our Lady of Mysterious Ailments''
|Hurston/Wright Legacy Award
|Speculative Fiction
| {{Won}}
|<ref>{{Cite web |date=2023-11-03 |title=T. L. Huchu’s Our Lady of Mysterious Ailments wins Hurston/Wright Legacy Award {{!}} News {{!}} The Ampersand Agency |url=https://theampersandagency.co.uk/news/article/t-l-huchus-our-lady-of-mysterious-ailments-wins-hurston-wright-legacy-award |access-date=2026-08-13 |website=T. L. Huchu’s Our Lady of Mysterious Ailments wins Hurston/Wright Legacy Award {{!}} News {{!}} The Ampersand Agency |language=en}}</ref>
|-
!2026
|''Secrets of the First School''
|BSFA Award
|Best Fiction For Younger Readers
|{{Shortlisted}}
|<ref>{{Cite web |last=Glyer |first=Mike |date=2026-03-05 |title=BSFA Awards 2026 Shortlists |url=https://file770.com/bsfa-awards-2026-shortlists/ |access-date=2026-04-25 |website=File 770 |language=en-US}}</ref>
|-
!2026
|''Secrets of the First School''
|Nommo Award
|Novel
|Shortlisted
|<ref>{{Cite news|last=Strangman|first=Alice|date=2026-09-01|title=2026 Nommo Awards Shortlist - Locus|url=https://locusmag.com/2026/09/2026-nommo-awards-shortlist/|access-date=2026-09-17|language=en-US}}</ref>
|-
!2026
|''The Cancellation of Michael Z.''
|Nommo Award
|Short Story
|Shortlisted
|<ref>{{Cite web |last=Glyer |first=Mike |date=2026-08-28 |title=2026 Nommo Awards Finalists |url=https://file770.com/2026-nommo-awards-finalists/ |access-date=2026-09-17 |website=File 770 |language=en-US}}</ref>
|}
== Dikgatiso ==
'''Motseletsele wa Night Series'''
** ''[[:en:The_Library_of_the_Dead|The Library of the Dead]]. New York, Tor Books, 2021,<ref>{{Cite web |title=Series |url=https://us.macmillan.com/series/ |access-date=7 March 2021 |website=US Macmillan |language=en-US}}</ref> {{ISBN|9781250767783}}<ref>{{Cite web |title=The Library of the Dead - Tor Publishing Group |url=https://torpublishinggroup.com/the-library-of-the-dead/?isbn=9781250767783&format=trade |access-date=21 January 2026 |website=Tor Publishing Group}}</ref>''
** ''[[:en:Our_Lady_of_Mysterious_Ailments|Our Lady of Mysterious Ailments]], New York, Tor Books, 2022, {{ISBN|9781250767790}}<ref>{{Cite web |title=Our Lady of Mysterious Ailments |url=https://us.macmillan.com/books/9781250767790/ourladyofmysteriousailments |access-date=7 September 2021 |website=Macmillan |language=en-US}}</ref>''
** ''The Mystery at Dunvegan Castle, London, [[:en:Pan_Books|Pan Macmillan]], 2023, {{ISBN|9781529097726}}<ref>{{Cite web |title=The Mystery at Dunvegan Castle by T. L. Huchu |url=https://www.panmacmillan.com/authors/t-l-huchu/the-mystery-at-dunvegan-castle/9781529097726 |access-date=23 July 2023 |website=www.panmacmillan.com |language=en}}</ref>''
** ''The Legacy of Arniston House, New York, Tor Books, 2024, {{ISBN|9781250883094}}<ref>{{Cite web |title=Our Lady of Mysterious Ailments |url=https://us.macmillan.com/books/9781250767806/ourladyofmysteriousailments/ |access-date=1 December 2024 |website=Macmillan Publishers |language=en-US}}</ref>''
** ''Secrets of the First School, New York, Tor Books, 2025, {{ISBN|9781250440914}}<ref>{{Cite web |title=Secrets of the First School |url=https://torpublishinggroup.com/secrets-of-the-first-school/?isbn=9781250440914&format=trade |url-status=live |access-date=21 January 2026 |website=Tor Publishing Group}}</ref>''
*
'''Ditiro tse di ikemetseng ka nosi'''
** ''[[:en:The_Hairdresser_of_Harare|The Hairdresser of Harare]]. Oxford, Weaver Press, 2010''
** ''[[:en:The_Maestro,_The_Magistrate_&_The_Mathematician|The Maestro, The Magistrate & The Mathematician]]. Cardigan, AmaBooks, 2014''
== Dintlha ==
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
07zegb326jk0eea1n9m1jew8m98jess
55874
55873
2026-09-29T09:54:29Z
MmaBaggio
11091
55874
wikitext
text/x-wiki
'''Tendai Huchu''' (o tshotswe ka kgwedi ya Lwetse e le masome a mabedi le borobabobedi, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bobedi (1982), <ref name=":0">{{Cite web |title=Tendai Huchu |url=https://www.literaturfestival.com/autoren-en/autoren-2012-en/tendai-huchu |access-date=7 March 2021 |publisher=Internationales Literaturfestival Berlin}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Tendai Huchu |url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=13763 |access-date=17 March 2023 |website=www.litencyc.com |language=en}}</ref> yo gape a kwalang e le '''TL Huchu''', ke mokwadi wa Zimbabwe, yo o itsegeng ka dipadi tsa gagwe tsa [[:en:The_Hairdresser_of_Harare|The hairdresser of Harare]](2010), <ref>[https://www.bbc.com/news/av/world-africa-17401504 "Falling in love with a gay man in Harare".] ''BBC News Online''. Retrieved 7 March 2021.</ref> [[:en:The_Maestro,_The_Magistrate_&_The_Mathematician|The Maestro, The Magistrate & The Mathematician]] (2014), le The Rdinburgh Nights Series.
{{Infobox person|name=Tendai Huchu|image=Swecon 2024 (Fantastika) 88.jpg|image caption=Huchu ka 2024|birth_date={{Birth date and age|1982|9|28|df=y}}|birth_place=[[Bindura]], Zimbabwe|death_date=<!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|1983|9|28}} -->|occupation=Mokwadi|education=[[University of Zimbabwe]]|notable works=''[[The Hairdresser of Harare]]'' (2010), <br /> ''[[The Maestro, The Magistrate & The Mathematician]]'' (2014)}}
== Botshelo jwa pele ==
Huchu o tsholetswe kwa Bindura, kwa Zimbabwe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bobedi (1982). <ref name=":0" /> <ref name=":1">{{Cite web |last=Ryman |first=Geoff |date=2017-03-01 |title=Tendai Huchu |url=http://strangehorizons.com/wordpress/non-fiction/100african/tendai-huchu/ |access-date=2025-09-13 |website=Strange Horizons |language=en}}</ref> O ne a bona bontsi jwa thuto ya gagwe ka Seesemane, go na le Seshona, puo ya gagwe ya ntlha. Huchu o ne a fudugela kwa UK ka ngwaga wa dikete tse pedi le bobedi (2002) go ya go batla metlhale ya itshetso. <ref name=":1" />
== Tiro ==
Buka ya ntlha ya ga Tendai Huchu, The Hairdresser of Harare, e ne ya gololwa ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010) mme ya amogelwa ke babadi, mme ya ranolelwa mo Sejeremaneng, Sefora, Sentadiana le Se-Spain. Dipolelo tsa gagwe tse dikhutshwane tse di buang ka mefuta e e farologaneng le tse e seng tsa nnete di tlhageletse mo dikoranteng di tshwana [[:en:Enkare_Review|Enkare Review,]] The Manchester Review, [[:en:Ellery_Queen's_Mystery_Magazine|Ellery Queen's Mystery Magazine]], Gutter, Interzone, AfroSF, [[:en:Wasafiri|Wasafiri]], Warscapes, [[:en:The_Africa_Report|The Africa Report]] le kwa mafelong a mangwe. Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borao (2013), o ne a amogela Hawthornden Fellowship le Sacatar Fellowship. O ne a tlhophiwa mo lenaaneng la kabodimpho le le khutshwane la ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014) la [[:en:Caine_Prize|Caine Prize]]. .
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano o ne a nna [[Podiatrist|ngaka ya maoto]] kwa [[Edinburgh]] . <ref>{{Cite web |title=Tendai Huchu |url=http://www.africanbookscollective.com/authors-editors/tendai-huchu |access-date=14 August 2018 |publisher=African Books Collective}}</ref>
Padi ya bobedi ya ga Huchu, [[:en:The_Maestro,_The_Magistrate_&_The_Mathematician|''The Maestro, the Magistrate & thr Mathematician'']], e amana le setlhopha sa batho ba Zimbabwe ba ba nnang kwa Scotland, yo mongwe wa bone e leng motlhasedi wa sephiri. <ref name=":1" /> jeanne-Marie Jackson o bolela gore Huchu o leka mofuta wa lefatshe ka bophara ka popego ya padi, mme ka go loga mmogo polelo ka ga ditsala tse tharo mo bukeng, a ka letla matshelo a bone go farologana le go kgoreletsana.. <ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Jeanne-Marie |date=2021-10-15 |title=‘Tendai Huchu’s Maestro of Lonely Learning’—Read an excerpt from The African Novel of Ideas by Jeanne-Marie Jackson |url=https://johannesburgreviewofbooks.com/2021/10/15/tendai-huchus-maestro-of-lonely-learning-read-an-excerpt-from-the-african-novel-of-ideas-by-jeanne-marie-jackson/ |access-date=2025-09-13 |website=The Johannesburg Review of Books |language=en-US}}</ref>
Huchu o kwaletse ''AfroSF'' " The Sale ", e e neng ya baakangwa ke Ivor Hartmann le buka ya ntlha e e gatisitsweng ya ditlhamane tsa Aforika tse di fopholediwang . Kgang e amana le monna yo o neng a ipelaetsa kgatlhanong le thekiso ya Great Zimbabwe kwa China ka fa tlase ga puso ya bokoloniale kwa US le China di laolang tsalo le go pateletsa banna go nwa metswako e dirang gore ba nne basadi. <ref name=":1" />
Motseletsele wa ga Huchu wa Edinburgh Nights ke setlhopha sa dibuka di le tlhano tse di buang ka Ropa Moyo, mosha yo o dirisang bokgoni jwa gagwe jwa go bua le dipoko go rarabolola masaitsiweng mme kgabagare a tlhakatlhakane mo dikgaisanong tsa maselamotse fa gare ga Scotland le Engelane. <ref>{{Cite web |last=Mondor |first=Colleen |date=2025-03-13 |title=The Legacy of Arniston House by T.L. Huchu: Review by Colleen Mondor |url=https://locusmag.com/review/the-legacy-of-arniston-house-by-t-l-huchu-review-by-colleen-mondor/ |access-date=2025-09-13 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref> Motseletsele ono o simolotse ka [[:en:The_Library_of_the_Dead|''The Library of the Dead'',]] e leng ya toropo e e itsiseng Moyo jaaka ngwana wa dingwaga di le lesome le bone yo o fetisang melaetsa fa gare ga batshedi le baswi a dirisa [[:en:Mbira|mbira]] go thusa lelwapa la gagwe go duela ntlo ya phiriso. <ref>{{Cite web |last=Tivendale |first=James |date=2021-01-19 |title=REVIEW: The Library of the Dead by T.L. Huchu |url=https://www.grimdarkmagazine.com/review-the-library-of-the-dead-by-t-l-huchu/ |access-date=2025-09-13 |website=Grimdark Magazine |language=en-AU}}</ref>
Huchu o ne a bontsha gore o ka rata go kwala ka Seshona mme o ne a amogetse bontsi jwa thuto ya gagwe ya dikwalo le go tlhagelela ka Seesemane, mme seno se ne sa dira gore "kakanyo ya gago e nne ka Seesemane, e seng Seshona; ke sone se tsamaiso e diretsweng sone." A re ditšhono tsa bakwadi ba Seshona di kwa tlase, mme bareetsi ba bagolo ba go gatisa ke ditsetlana tsa sekolo, mme ke lekwalo le le lengwe fela la dikwalo le le amogelang ditlhamane tsa Seshona: ''Munyori'' . <ref name=":1" /> Mo tirong ya puo ya Jalada, o ne a ranolela dipolelo ka ga Ngũgĩ wa Thiong’o mo puong ya Seshona. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web |date=2016-03-22 |title=Jalada Translation Issue 01: Ngũgĩ wa Thiong’o |url=https://jaladaafrica.org/2016/03/22/jalada-translation-issue-01-ngugi-wa-thiongo/ |access-date=2025-09-13 |website=Jalada Africa |language=en-US}}</ref>
== Dietsele ==
{| class="wikitable sortable"
!Ngwaga
!Tiro
!Seetsele
!Mofuta
!Maduo
!Ref.
|-
!2014
|"The Intervention"
|Caine Prize
| Polelo e khutshwane
| {{Sho}}
|<ref name=":1" />
|-
!2017
|"The Marriage Plot"
|Nommo Award
|Polelo e khutshwane
| {{Won}}{{efn|Tied with “Who Will Greet You at Home” by [[Lesley Nneka Arimah]]}}
|<ref>{{Cite web |last= |date=2017-11-16 |title=2017 Nommo Awards Winners |url=https://locusmag.com/2017/11/2017-nommo-awards-winners/ |access-date=2025-09-13 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref>
|-
! rowspan="2" |2019
|"Njuzu"
|Nommo Award
|Polelo e khutshwane
| {{Shortlisted}}
|<ref>{{Cite web |last= |date=2019-10-25 |title=2019 Nommo Awards Winners |url=https://locusmag.com/2019/10/2019-nommo-awards-winners/ |access-date=2025-09-13 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref>
|-
|"HostBods"
|Grand Prix de l’Imaginaire
|Foreign Short Fiction
| {{Shortlisted}}
|<ref>{{Cite web |last=locusmag |date=2019-06-10 |title=2019 Grand Prix de l’Imaginaire Winners |url=https://locusmag.com/2019/06/2019-grand-prix-de-limaginaire-winners/ |access-date=2026-01-21 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Grand Prix de l’Imaginaire 2019 – Grand Prix de l'Imaginaire |url=https://gpi.noosfere.org/gpi-2019/ |access-date=2026-01-21 |language=fr-FR}}</ref>
|-
! rowspan="2" |2021
|"Corialis"
|Nommo Award
|Short Story
| {{Shortlisted}}
|<ref>{{Cite web |last= |date=2021-12-17 |title=2021 Nommo Awards Winners |url=https://locusmag.com/2021/12/2021-nommo-awards-winners/ |access-date=2025-09-13 |website=Locus Online |language=en-US}}</ref>
|-
|The Hairdresser of Harare
|Children's Africana Book Award
|Best Book for New Adults
| {{Won}}
|<ref>{{Cite web |title=CABA 2021 Winners |url=https://cfas.howard.edu/caba/2021 |url-status=live |access-date=21 January 2026 |website=Center for African Studies}}</ref>
|-
! rowspan="2" |2022
| rowspan="2" |The Library of the Dead
|Nommo Award
|Novel
| {{Won}}
|<ref name="nommo2022">{{Cite web |date=2 Sep 2022 |title=2022 Nommo Awards Winners |url=https://locusmag.com/2022/09/2022-nommo-awards-winners/ |access-date=28 Jul 2026 |publisher=Locus}}</ref>
|-
|Alex Award
| {{n/a}}
| {{Won}}
|<ref name="alex2022">{{Cite web |date=24 Jan 2022 |title=2022 ALA Awards |url=https://locusmag.com/2022/01/2022-ala-awards/ |access-date=28 Jul 2026 |publisher=[[Locus (magazine)|Locus]]}}</ref>
|-
!'''2023'''
|''Our Lady of Mysterious Ailments''
|Hurston/Wright Legacy Award
|Speculative Fiction
| {{Won}}
|<ref>{{Cite web |date=2023-11-03 |title=T. L. Huchu’s Our Lady of Mysterious Ailments wins Hurston/Wright Legacy Award {{!}} News {{!}} The Ampersand Agency |url=https://theampersandagency.co.uk/news/article/t-l-huchus-our-lady-of-mysterious-ailments-wins-hurston-wright-legacy-award |access-date=2026-08-13 |website=T. L. Huchu’s Our Lady of Mysterious Ailments wins Hurston/Wright Legacy Award {{!}} News {{!}} The Ampersand Agency |language=en}}</ref>
|-
!2026
|''Secrets of the First School''
|BSFA Award
|Best Fiction For Younger Readers
|{{Shortlisted}}
|<ref>{{Cite web |last=Glyer |first=Mike |date=2026-03-05 |title=BSFA Awards 2026 Shortlists |url=https://file770.com/bsfa-awards-2026-shortlists/ |access-date=2026-04-25 |website=File 770 |language=en-US}}</ref>
|-
!2026
|''Secrets of the First School''
|Nommo Award
|Buka ya dipolelo
|Shortlisted
|<ref>{{Cite news|last=Strangman|first=Alice|date=2026-09-01|title=2026 Nommo Awards Shortlist - Locus|url=https://locusmag.com/2026/09/2026-nommo-awards-shortlist/|access-date=2026-09-17|language=en-US}}</ref>
|-
!2026
|''The Cancellation of Michael Z.''
|Nommo Award
|Polelo e khutshwane
|Shortlisted
|<ref>{{Cite web |last=Glyer |first=Mike |date=2026-08-28 |title=2026 Nommo Awards Finalists |url=https://file770.com/2026-nommo-awards-finalists/ |access-date=2026-09-17 |website=File 770 |language=en-US}}</ref>
|}
== Dikgatiso ==
'''Motseletsele wa Night Series'''
** ''[[:en:The_Library_of_the_Dead|The Library of the Dead]]. New York, Tor Books, 2021,<ref>{{Cite web |title=Series |url=https://us.macmillan.com/series/ |access-date=7 March 2021 |website=US Macmillan |language=en-US}}</ref> {{ISBN|9781250767783}}<ref>{{Cite web |title=The Library of the Dead - Tor Publishing Group |url=https://torpublishinggroup.com/the-library-of-the-dead/?isbn=9781250767783&format=trade |access-date=21 January 2026 |website=Tor Publishing Group}}</ref>''
** ''[[:en:Our_Lady_of_Mysterious_Ailments|Our Lady of Mysterious Ailments]], New York, Tor Books, 2022, {{ISBN|9781250767790}}<ref>{{Cite web |title=Our Lady of Mysterious Ailments |url=https://us.macmillan.com/books/9781250767790/ourladyofmysteriousailments |access-date=7 September 2021 |website=Macmillan |language=en-US}}</ref>''
** ''The Mystery at Dunvegan Castle, London, [[:en:Pan_Books|Pan Macmillan]], 2023, {{ISBN|9781529097726}}<ref>{{Cite web |title=The Mystery at Dunvegan Castle by T. L. Huchu |url=https://www.panmacmillan.com/authors/t-l-huchu/the-mystery-at-dunvegan-castle/9781529097726 |access-date=23 July 2023 |website=www.panmacmillan.com |language=en}}</ref>''
** ''The Legacy of Arniston House, New York, Tor Books, 2024, {{ISBN|9781250883094}}<ref>{{Cite web |title=Our Lady of Mysterious Ailments |url=https://us.macmillan.com/books/9781250767806/ourladyofmysteriousailments/ |access-date=1 December 2024 |website=Macmillan Publishers |language=en-US}}</ref>''
** ''Secrets of the First School, New York, Tor Books, 2025, {{ISBN|9781250440914}}<ref>{{Cite web |title=Secrets of the First School |url=https://torpublishinggroup.com/secrets-of-the-first-school/?isbn=9781250440914&format=trade |url-status=live |access-date=21 January 2026 |website=Tor Publishing Group}}</ref>''
*
'''Ditiro tse di ikemetseng ka nosi'''
** ''[[:en:The_Hairdresser_of_Harare|The Hairdresser of Harare]]. Oxford, Weaver Press, 2010''
** ''[[:en:The_Maestro,_The_Magistrate_&_The_Mathematician|The Maestro, The Magistrate & The Mathematician]]. Cardigan, AmaBooks, 2014''
== Dintlha ==
# Tied with “Who Will Greet You at Home” by Lesley Nneka Arimah
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
<references />
ekycnj5lncn2iw3no25zd2e9gz7d4hk
Grief
0
15356
55878
2026-09-29T10:04:36Z
MomoTGM03
12504
I created an article about grief, added a picture and citations.
55878
wikitext
text/x-wiki
Khutsafalo ke go utlwa botlhoko thata fa motho a latlhegetswe ke sengwe se se botlhokwa. Ke tsela e e tlwaelegileng e motho a itshwarang ka yone fa a swetswe.<ref>American Psychological Association. Grief is described as a natural response to loss. APA Dictionary of Psychology. https://dictionary.apa.org/grief</ref> Gantsi go hutsafala go nna teng fa mongwe wa lelapa kana tsala e kgolo e swa. Gape go ka direga fa o latlhegelwa ke tiro, botsalano kgotsa legae. Mongwe le mongwe o hutsafala ka tsela e e farologaneng.
[[Setshwantsho:019 Sadness and grief symbol - statue at Vienna Zentralfriedhof Cemetery.jpg|thumb]]
Motho yo o hutsafetseng a ka nna a lela thata, a jewa ke bodutu, a sa robale sentle kgotsa a sa batle go bua le ba bangwe. Maikutlo a bone a ka nna a fetoga, dinako tse dingwe ba a gakgamala, ka dinako tse dingwe ba a galefa mme ka dinako tse dingwe ba hutsafala thata. Ka nako e ngwe, go engwa nokeng ke ba lelapa le ditsala, le go bua ka maikutlo a bone, botlhoko jwa khutsafalo bo ka nna jwa fokotsega. Fa e le gore o hutsafetse thata e bile o hutsafetse lobaka lo loleele, go ka nna molemo gore o bue le mogakolodi kgotsa ngaka.<ref><ref>Baylor University - Lifespan Human Development. Grief is the normal process of reacting to a loss, which can be a death, relationship or job. Grief reactions include sadness, anger, loneliness, difficulty concentrating, and sleep problems.</ref></ref>
3cjvu9l4s6739tn7qfwcajkwejnfzvp
Anxiety
0
15357
55884
2026-09-29T10:22:27Z
MomoTGM03
12504
I created an Article about Anxiety, added a picture and citations.
55884
wikitext
text/x-wiki
Go tlhobaela ke go ikutlwa o tshwenyegile, o boifa kgotsa o sa sireletsega. Ke tsela e e tlwaelegileng e motho a tsibogang ka yone fa a ngomogile pelo kgotsa a le mo kotsing.<ref name=":1"><ref name=":2" /></ref> Mongwe le mongwe o a tle a ikutlwe a tlhobaela.
Gantsi re tlhobaela pele ga sengwe sa botlhokwa se direga, jaaka fa re tlile go kwala ditlhatlhobo tsa sekolo, go ya go botsolodiwa kwa tirong kgotsa fa re lebane le bothata bongwe. Gape go ka direga go se na lebaka le le utlwalang.<ref name=":1" />
Motho yo o tlhobaelang a ka nna a ikutlwa a sa ritibala, pelo ya gagwe e itaya ka bonako, a fufula thata, a sa robale sentle kgotsa a sa kgone go tlhoma mogopolo mo go se a se dirang. Ba ka nna ba akanya ka dilo tse di bosula tse di ka diregang mo isagweng. Mmele gape o ka nna wa ikutlwa o gateletswe kana o lapile.<ref><ref>Mayo Clinic. Common anxiety signs and symptoms include feeling nervous, restless, having increased heart rate, sweating, trouble concentrating and having trouble sleeping. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/anxiety/symptoms-causes/syc-20350961</ref></ref>
Go tlhobaela go le gonnye go tlwaelegile e bile go ka thusa motho gore a nne kelotlhoko le go ipaakanyetsa se se tla diregang. Mme fa motho a tlhobaela thata, a tlhobaela gangwe le gape e bile a tlhobaela ka dilo tse a di dirang letsatsi le letsatsi, seo se ka dira gore a nne le bolwetse jwa go tlhobaela.<ref name=":2">American Psychological Association. Anxiety is an emotion characterized by apprehension and somatic symptoms of tension where an individual anticipates impending danger. APA Dictionary. https://dictionary.apa.org/anxiety</ref>
[[Setshwantsho:Anxiety cloud.png|thumb]]
Fa o na le mekgwa e e siameng, go tlhobaela go ka nna motlhofo go go laola. Seno se akaretsa go robala mo go lekaneng, go itshidila mmele, go hema ka iketlo le ka tsela e e tseneletseng, go bua le ba lelapa kgotsa ditsala le go fokotsa nako e o e dirisang mo dilong tse di dirang gore o ngomoge pelo. Fa go tlhobaela go le masisi e bile go tsaya lobaka lo loleele, go ka nna molemo gore o bue le motho yo o go gakololang, ngaka kgotsa ngaka ya malwetse a tlhaloganyo.<ref><ref>National Health Service. Everyone experiences anxiety at some point. However for some people anxiety can occur more frequently and affect day-to-day lives. https://www.nottinghamshirehealthcare.nhs.uk/anxiety</ref></ref>
qnvm4wb37d65x4ngoloyhbvmifrcrd6
Lewatle
0
15358
55885
2026-09-29T10:27:53Z
Dades2318
12518
Ke kwadile article ka lewatle
55885
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Seal Rocks, Ocean Beach, San Francisco.jpg|thumb|298x298px|lewatle]]
Lewatle ke nngwe ya dimpho tse dikgolo tsa tlhago. Ke lefelo le le nang le metsi a mantsi a letswai, mme le kgattlha batho ka bontle jwa lone. Batho ba le bantsi ba etela lewatle go ya go ikhutsa, go thuma, go tshwara ditlhapi, go tsaya ditshwantsho le go itumelela tikologo.<ref>[https://www.britannica.com/science/ocean Ocean | Definition, Distribution, Map, Formation, & Facts | Britannica]</ref>
Lewatle le botlhokwa thata mo matshelong a batho le mo tikologong. Le naya diphologolo tsa metsi lefelo la go tshela, mme gape le thusa batho ka dijo jaaka ditlhapi. Batho ba bangwe ba dira boitshediso ka go tshwara ditlhapi le go rekisa dithoto tse di tswang mo lewatleng.<ref>[https://oceanservice.noaa.gov/facts/why-care-about-ocean.html Why should we care about the ocean?]</ref>
Le fa go ntse jalo, re tashwanetse go tlhokomela lewatle gonne maswe le dipolasitiki di ka gobatsa diphologolo tsa lewatle le go senya tikologo. Re tshwanetse go tila go latlhela matlakala mo lewatleng le go dirisa dipolasetiki ka tsela e e siameng.<ref>[https://oceanservice.noaa.gov/facts/why-care-about-ocean.html Why should we care about the ocean?]</ref>
Ka jalo, lewatle ke letlotlo le le botlhokwa le re tshwanetseng go le sireletsa. Fa mongwe le mongwe a ka tsaya boikarabelo jwa go tlhokomela tikologo, lewatle le tla nna lentle le le phepa le mo mengwageng e e tlang.<ref>[https://www.nationalgeographic.com/environment/article/10-things-you-can-do-to-save-the-ocean 10 Things You Can Do to Save the Ocean | National Geographic]</ref>
== Ditshupiso ==
mwgcuov0xbrybvvnbgvqq171mj0c782
Broken heart syndrome
0
15359
55887
2026-09-29T10:36:59Z
MomoTGM03
12504
I created an article about heart broken syndrome, added a picture of what the article is about and added citations.
55887
wikitext
text/x-wiki
Bolwetse jwa pelo e e phatlogileng ke jwa nakwana. Gape e bidiwa stress cardiomyopathy kgotsa Takotsubo syndrome. Go direga fa motho a ikutlwa a gateletswe thata mo maikutlong kgotsa mo mmeleng ka tshoganyetso. Bo bidiwa bolwetse jwa pelo e e phatlogileng ka gonne gantsi bo nna gone morago ga tiragalo e e utlwisang botlhoko thata kgotsa e e ngomolang pelo. Seno e ka nna loso lwa mongwe yo o mo ratang, go kgaogana le mongwe, kotsi, kana le eleng sengwe se segolo se se sa lebelelwang.<ref><ref>Harvard Health. Takotsubo cardiomyopathy, also known as broken-heart syndrome, is a weakening of the left ventricle usually the result of severe emotional or physical stress such as loss of a loved one. https://www.health.harvard.edu/heart-health/takotsubo-cardiomyopathy-broken-heart-syndrome</ref></ref>
Mo boemong jono, karolo nngwe ya pelo e fetola popego ya yone. Mosifa wa pelo o a koafala mme ga o kgone go pompa madi sentle ka lobakanyana. Go lebega go farologane le go tlhaselwa ke pelo, mme matshwao a teng a a tshwana. Motho yo o nang le bolwetse jwa pelo e e thubegileng a ka nna a utlwa botlhoko mo sehubeng, a hema ka bonako, pelo ya gagwe e itaya ka bonako kgotsa e sa betse sentle e bile a ikutlwa a idibala. Gantsi go direga ka tshoganyetso morago ga tiragalo e e ngomolang pelo.<ref><ref>Cleveland Clinic. Broken heart syndrome symptoms mimic a heart attack and include chest pain, shortness of breath, irregular heartbeat and fainting. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17857-broken-heart-syndrome</ref></ref>
Dingaka di dumela gore go oketsega ka bonako ga dihoromone tsa go ngomoga pelo, tse di jaaka adrenaline, go ka gobatsa pelo. Dihoromone tseno di ka koafatsa mesifa ya pelo. E tlwaelegile thata mo basading, segolobogolo mo basading ba ba godileng. Bolwetse jwa pelo e e phatlogileng bo ka nna masisi, mme batho ba le bantsi ba a fola. Fa motho a ikhutsa, a nwa melemo le go fokotsa go ngomoga pelo, gantsi mesifa ya pelo e fola mo malatsing kana mo dibekeng di sekae fela. Ka metlha o tshwanetse go ikgolaganya le ngaka ka bonako fa o na le setlhabi mo sehubeng, ka gonne seno se ka tsenya botshelo jwa gago mo kotsing.<ref><ref>American Heart Association. Broken heart syndrome is thought to be caused by a surge of stress hormones like adrenaline that temporarily weakens the heart muscle, most people recover with treatment in days or weeks. https://www.heart.org/en/news/2022/02/11/what-is-broken-heart-syndrome</ref></ref>
[[Setshwantsho:Broken heart SVG.svg|thumb]]
Mekgwa e e siameng e e jaaka go bua le ba lelapa kgotsa ditsala, go robala mo go lekaneng, go laola go ngomoga pelo le go itshidila mmele go ka thusa go fokotsa kotsi ya go tshwarwa ke bolwetse jono.<ref><ref>DocHospitals. Managing stress can reduce the risk of broken heart syndrome through regular exercise, sleeping 7-9 hours a night, and social support from friends and family. https://dochospitals.com/broken-heart-syndrome-causes-symptoms-and-treatment-methods</ref></ref>
alec3r28i6plj5onkqoqpa2t20dd094
Modirisi:Canana12/Draft 6
2
15360
55890
2026-09-29T11:02:18Z
Canana12
12484
Created a link
55890
wikitext
text/x-wiki
Kgotlelo ya Moya
'''Kgotlelo ya moya''' ke go leswafatsa tikologo ya mo teng kgotsa ya kwa ntle ka sediriswa sepe fela sa dikhemikhale, sa mmele kgotsa sa baoloji se se fetolang dipharologantsho tsa tlholego tsa lefaufau.
Didiriswa tsa go fisa dilo mo malapeng, dikoloi, mafelo a madirelo le mello ya naga ke metswedi e e tlwaelegileng ya kgotlelo ya moya. Dikgotlelo tse di tshwenyang maphelo a batho thata di akaretsa dikarolwana tse dinnye tsa leswe (particulate matter), khabone monokosaete, ozone, nitrogen dioxide le sulfur dioxide. Kgotlelo ya moya kwa ntle le kwa teng ga matlo e baka malwetse a go hema le malwetse a mangwe, mme ke nngwe ya metswedi e e botlhokwa ya bolwetse le dintsho.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Dintlha tsa [[World Health Organisation|WHO]] di bontsha gore mo e ka nnang '''batho botlhe mo lefatsheng (99%) ba hema moya o o fetang melelwane e e beilweng ke WHO''' mme o na le selekanyo se se kwa godimo sa dikgotlelo. Dinaga tse di nang le lotseno lo lo kwa tlase le tse di nang le lotseno lo lo fa gare ke tsone tse di itemogelang go pepesega thata mo dikgotlelong tseno.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Boleng jwa moya bo golagane thata le '''tlelaemete ya lefatshe le ditsamaiso tsa tikologo''' mo lefatsheng ka bophara. Bontsi jwa dilo tse di bakang kgotlelo ya moya, jaaka go fisa dibeso tsa difosili, gape ke metswedi ya digase tse di bakang phetogo ya tlelaemete. Ka jalo, dipholisi tse di diretsweng go fokotsa kgotlelo ya moya di ka thusa mo dintlheng tsotlhe tse pedi—'''tshireletso ya tlelaemete le botsogo'''. Di ka fokotsa morwalo wa malwetse a a bakwang ke kgotlelo ya moya, gape tsa thusa mo go fokotseng diphetogo tsa tlelaemete mo nakong e khutshwane le e telele.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
== DITSHUPO: ==
tbj2p5yaxtjztuby50hvyeqdop604hl
55891
55890
2026-09-29T11:03:36Z
Canana12
12484
Added references
55891
wikitext
text/x-wiki
Kgotlelo ya Moya
'''Kgotlelo ya moya''' ke go leswafatsa tikologo ya mo teng kgotsa ya kwa ntle ka sediriswa sepe fela sa dikhemikhale, sa mmele kgotsa sa baoloji se se fetolang dipharologantsho tsa tlholego tsa lefaufau.
Didiriswa tsa go fisa dilo mo malapeng, dikoloi, mafelo a madirelo le mello ya naga ke metswedi e e tlwaelegileng ya kgotlelo ya moya. Dikgotlelo tse di tshwenyang maphelo a batho thata di akaretsa dikarolwana tse dinnye tsa leswe (particulate matter), khabone monokosaete, ozone, nitrogen dioxide le sulfur dioxide. Kgotlelo ya moya kwa ntle le kwa teng ga matlo e baka malwetse a go hema le malwetse a mangwe, mme ke nngwe ya metswedi e e botlhokwa ya bolwetse le dintsho.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Dintlha tsa [[World Health Organisation|WHO]] di bontsha gore mo e ka nnang '''batho botlhe mo lefatsheng (99%) ba hema moya o o fetang melelwane e e beilweng ke WHO''' mme o na le selekanyo se se kwa godimo sa dikgotlelo. Dinaga tse di nang le lotseno lo lo kwa tlase le tse di nang le lotseno lo lo fa gare ke tsone tse di itemogelang go pepesega thata mo dikgotlelong tseno.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Boleng jwa moya bo golagane thata le '''tlelaemete ya lefatshe le ditsamaiso tsa tikologo''' mo lefatsheng ka bophara. Bontsi jwa dilo tse di bakang kgotlelo ya moya, jaaka go fisa dibeso tsa difosili, gape ke metswedi ya digase tse di bakang phetogo ya tlelaemete. Ka jalo, dipholisi tse di diretsweng go fokotsa kgotlelo ya moya di ka thusa mo dintlheng tsotlhe tse pedi—'''tshireletso ya tlelaemete le botsogo'''. Di ka fokotsa morwalo wa malwetse a a bakwang ke kgotlelo ya moya, gape tsa thusa mo go fokotseng diphetogo tsa tlelaemete mo nakong e khutshwane le e telele.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
pj2wvftmi01kf3axljlgjum7of9a8gw
55893
55891
2026-09-29T11:08:03Z
Canana12
12484
Inserted an Image
55893
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Air pollution3.jpg|thumb|Setshwantsho sa Kgotlelo ya Moya]]
Kgotlelo ya Moya'''Kgotlelo ya moya''' ke go leswafatsa tikologo ya mo teng kgotsa ya kwa ntle ka sediriswa sepe fela sa dikhemikhale, sa mmele kgotsa sa baoloji se se fetolang dipharologantsho tsa tlholego tsa lefaufau.
Didiriswa tsa go fisa dilo mo malapeng, dikoloi, mafelo a madirelo le mello ya naga ke metswedi e e tlwaelegileng ya kgotlelo ya moya. Dikgotlelo tse di tshwenyang maphelo a batho thata di akaretsa dikarolwana tse dinnye tsa leswe (particulate matter), khabone monokosaete, ozone, nitrogen dioxide le sulfur dioxide. Kgotlelo ya moya kwa ntle le kwa teng ga matlo e baka malwetse a go hema le malwetse a mangwe, mme ke nngwe ya metswedi e e botlhokwa ya bolwetse le dintsho.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
'''Kgotlelo ya moya''' ke go leswafatsa tikologo ya mo teng kgotsa ya kwa ntle ka sediriswa sepe fela sa dikhemikhale, sa mmele kgotsa sa baoloji se se fetolang dipharologantsho tsa tlholego tsa lefaufau.
Didiriswa tsa go fisa dilo mo malapeng, dikoloi, mafelo a madirelo le mello ya naga ke metswedi e e tlwaelegileng ya kgotlelo ya moya. Dikgotlelo tse di tshwenyang maphelo a batho thata di akaretsa dikarolwana tse dinnye tsa leswe (particulate matter), khabone monokosaete, ozone, nitrogen dioxide le sulfur dioxide. Kgotlelo ya moya kwa ntle le kwa teng ga matlo e baka malwetse a go hema le malwetse a mangwe, mme ke nngwe ya metswedi e e botlhokwa ya bolwetse le dintsho.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Dintlha tsa [[World Health Organisation|WHO]] di bontsha gore mo e ka nnang '''batho botlhe mo lefatsheng (99%) ba hema moya o o fetang melelwane e e beilweng ke WHO''' mme o na le selekanyo se se kwa godimo sa dikgotlelo. Dinaga tse di nang le lotseno lo lo kwa tlase le tse di nang le lotseno lo lo fa gare ke tsone tse di itemogelang go pepesega thata mo dikgotlelong tseno.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Boleng jwa moya bo golagane thata le '''tlelaemete ya lefatshe le ditsamaiso tsa tikologo''' mo lefatsheng ka bophara. Bontsi jwa dilo tse di bakang kgotlelo ya moya, jaaka go fisa dibeso tsa difosili, gape ke metswedi ya digase tse di bakang phetogo ya tlelaemete. Ka jalo, dipholisi tse di diretsweng go fokotsa kgotlelo ya moya di ka thusa mo dintlheng tsotlhe tse pedi—'''tshireletso ya tlelaemete le botsogo'''. Di ka fokotsa morwalo wa malwetse a a bakwang ke kgotlelo ya moya, gape tsa thusa mo go fokotseng diphetogo tsa tlelaemete mo nakong e khutshwane le e telele.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
trng6esjxy02fec5p51v05gmvv845oi
55895
55893
2026-09-29T11:11:12Z
Canana12
12484
Added Category
55895
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Air pollution3.jpg|thumb|Setshwantsho sa Kgotlelo ya Moya]]
Kgotlelo ya Moya
'''Kgotlelo ya moya''' ke go leswafatsa tikologo ya mo teng kgotsa ya kwa ntle ka sediriswa sepe fela sa dikhemikhale, sa mmele kgotsa sa baoloji se se fetolang dipharologantsho tsa tlholego tsa lefaufau.
Didiriswa tsa go fisa dilo mo malapeng, dikoloi, mafelo a madirelo le mello ya naga ke metswedi e e tlwaelegileng ya kgotlelo ya moya. Dikgotlelo tse di tshwenyang maphelo a batho thata di akaretsa dikarolwana tse dinnye tsa leswe (particulate matter), khabone monokosaete, ozone, nitrogen dioxide le sulfur dioxide. Kgotlelo ya moya kwa ntle le kwa teng ga matlo e baka malwetse a go hema le malwetse a mangwe, mme ke nngwe ya metswedi e e botlhokwa ya bolwetse le dintsho.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
'''Kgotlelo ya moya''' ke go leswafatsa tikologo ya mo teng kgotsa ya kwa ntle ka sediriswa sepe fela sa dikhemikhale, sa mmele kgotsa sa baoloji se se fetolang dipharologantsho tsa tlholego tsa lefaufau.
Didiriswa tsa go fisa dilo mo malapeng, dikoloi, mafelo a madirelo le mello ya naga ke metswedi e e tlwaelegileng ya kgotlelo ya moya. Dikgotlelo tse di tshwenyang maphelo a batho thata di akaretsa dikarolwana tse dinnye tsa leswe (particulate matter), khabone monokosaete, ozone, nitrogen dioxide le sulfur dioxide. Kgotlelo ya moya kwa ntle le kwa teng ga matlo e baka malwetse a go hema le malwetse a mangwe, mme ke nngwe ya metswedi e e botlhokwa ya bolwetse le dintsho.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Dintlha tsa [[World Health Organisation|WHO]] di bontsha gore mo e ka nnang '''batho botlhe mo lefatsheng (99%) ba hema moya o o fetang melelwane e e beilweng ke WHO''' mme o na le selekanyo se se kwa godimo sa dikgotlelo. Dinaga tse di nang le lotseno lo lo kwa tlase le tse di nang le lotseno lo lo fa gare ke tsone tse di itemogelang go pepesega thata mo dikgotlelong tseno.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Boleng jwa moya bo golagane thata le '''tlelaemete ya lefatshe le ditsamaiso tsa tikologo''' mo lefatsheng ka bophara. Bontsi jwa dilo tse di bakang kgotlelo ya moya, jaaka go fisa dibeso tsa difosili, gape ke metswedi ya digase tse di bakang phetogo ya tlelaemete. Ka jalo, dipholisi tse di diretsweng go fokotsa kgotlelo ya moya di ka thusa mo dintlheng tsotlhe tse pedi—'''tshireletso ya tlelaemete le botsogo'''. Di ka fokotsa morwalo wa malwetse a a bakwang ke kgotlelo ya moya, gape tsa thusa mo go fokotseng diphetogo tsa tlelaemete mo nakong e khutshwane le e telele.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
[[Karolo:Environmental Health]]
[[Karolo:Pollution]]
ku9c3eukrtuo75x80rpiabb3smfl0pm
Unemployment
0
15361
55894
2026-09-29T11:08:33Z
MomoTGM03
12504
I created an article about unemployment, added a picture of people in distress representing unemployment and added citations.
55894
wikitext
text/x-wiki
Go tlhoka tiro go kaya batho ba ba leng mo dingwageng tsa go kgona go bereka (ba dingwaga tse 15-64) ba ba se nang tiro, ba kgona go bereka e bile ba batla tiro ka tlhoafalo. Eno ke tlhaloso ya semmuso e e dirisiwang go bala selekanyo sa go tlhoka tiro.<ref><ref name=":1" /></ref>
Aforika Borwa gape e lekanya tlhaloso e e atolositsweng e e akaretsang batho ba ba sa batleng tiro ba ba kgobegileng marapo ⁇ batho ba ba leng teng go ka bona tiro mme ba tlogetse go batla tiro ka matlhagatlhaga.<ref>Patlisiso e bontshitse gape koketsego ya palo ya batho ba ba seng mo tirong. Dipalopalo tse di akaretsa batho ba ba kgobegileng marapo ba ba batlang tiro mmogo le batho ba ba leng teng ba ba batlang tiro mme ba sa batle tiro ka matlhagatlhaga. https://iol.co.za/</ref> Kgatelelo eno e e anameng e bonwa mo ditekanyetsong tsa tiriso e e kwa tlase ya badiri, mme tekanyetso e e kopaneng ya LU4 e ntse e le 46.3%.<ref>Tekanyetso e e anameng ya tiriso e e kwa tlase ya badiri mo nageng, e e itsegeng e le LU4, e ntse e le 46.3%. https://mg.co.za/</ref>
Go tlhoka ditiro go go kwa godimo go bontsha gore ikonomi e tla fokotsega mme go dira gore malapa a nne le mathata a madi.<ref name=":1">Unemployed persons according to the Official definition are those (aged 15–64 years) who: a) Were not employed in the reference week; and b) Actively looked for work or tried to start a business in the four weeks preceding the survey interview; and c) Were available for work https://www.statssa.gov.za/publications/P0211/P0211Q4.pdf</ref>
Dipalopalo Tsa Gone Jaanong Tsa Afrika Borwa
Go ya ka Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Dipalopalo tsa Afrika Borwa tsa kotara ya bobedi ya 2026:<ref name=":2">Palo ya batho ba ba sa berekeng e oketsegile ka 345,000 go ya go 8,5-million, fa palo ya batho ba ba thapilweng e fokotsegile ka 16,000 go ya go 16,7-million. https://timeslive.co.za/</ref>
Sekgahla sa semmuso sa tlhokeho ya mosebetsi se eketsehile ho tloha ho 32.7% kotareng ya pele ho ya ho 33.6% kotareng ya bobedi. Patlisiso ya Quarterly Labour Force ya Stats SA ya kotara ya bobedi ya 2026 e bontshitse hore sekgahla sa semmuso sa tlhokeho ya mosebetsi se eketsehile ho tloha ho 32.7% kotareng ya pele ho ya ho 33.6%. https://businessday.co.za/ <nowiki></ref></nowiki><ref name=":1" />
Palo ya batho ba ba sa berekeng e oketsegile ka 345,000 go ya go 8,5-million, fa palo ya batho ba ba thapilweng e fokotsegile ka 16,000 go ya go 16,7-million.<ref name=":2" />
[[Setshwantsho:Service-pnp-cph-3a30000-3a30000-3a30400-3a30490r.jpg|thumb]]
Go tlhoka tiro ga basha e sa ntse e le kgwetlho e kgolo. Dipalopalo tsa Aforika Borwa di kwadisitse palo ya bašwa ba ba senang ditiro ba dingwaga tse di magareng ga 15 le 34 e le 47.4% mo kotareng ya bobedi ya 2026. Palo ya bašwa ba ba senang ditiro ba dingwaga tse di magareng ga 15 le 34 e oketsegile go fitlha go 5 million magareng ga kotara ya ntlha le ya bobedi.<ref name=":1" />
khw30fsk5ye53m1c4aqweglz7u2enl0
Kgotlelo ya Moya
0
15362
55896
2026-09-29T11:18:03Z
Canana12
12484
Created a Page
55896
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Air pollution3.jpg|thumb|Setshwantsho sa Kgotlelo ya Moya]]
Kgotlelo ya Moya
'''Kgotlelo ya moya''' ke go leswafatsa tikologo ya mo teng kgotsa ya kwa ntle ka sediriswa sepe fela sa dikhemikhale, sa mmele kgotsa sa baoloji se se fetolang dipharologantsho tsa tlholego tsa lefaufau. <ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Didiriswa tsa go fisa dilo mo malapeng, dikoloi, mafelo a madirelo le melelo ya naga ke metswedi e e tlwaelegileng ya kgotlelo ya moya. Dikgotlelo tse di tshwenyang matshelo a batho thata di akaretsa dikarolwana tse dinnye tsa leswe (particulate matter), khabone monokosaete, ozone, nitrogen dioxide le sulfur dioxide. Kgotlelo ya moya kwa ntle le kwa teng ga matlo e baka malwetse a go hema le malwetse a mangwe, mme ke nngwe ya metswedi e e botlhokwa ya bolwetse le dintsho.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Dintlha tsa [[World Health Organisation|WHO]] di bontsha gore mo e ka nnang '''batho botlhe mo lefatsheng (99%) ba hema moya o o fetang melelwane e e beilweng ke WHO''' mme o na le selekanyo se se kwa godimo sa dikgotlelo. Dinaga tse di nang le lotseno lo lo kwa tlase le tse di nang le lotseno lo lo fa gare ke tsone tse di itemogelang go pepesega thata mo dikgotlelong tseno.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
Boleng jwa moya bo golagane thata le '''tlelaemete ya lefatshe le ditsamaiso tsa tikologo''' mo lefatsheng ka bophara. Bontsi jwa dilo tse di bakang kgotlelo ya moya, jaaka go fisa dibeso tsa difosili, gape ke metswedi ya digase tse di bakang phetogo ya tlelaemete. Ka jalo, dipholisi tse di diretsweng go fokotsa kgotlelo ya moya di ka thusa mo dintlheng tsotlhe tse pedi—'''tshireletso ya tlelaemete le botsogo'''. Di ka fokotsa morwalo wa malwetse a a bakwang ke kgotlelo ya moya, gape tsa thusa mo go fokotseng diphetogo tsa tlelaemete mo nakong e khutshwane le e telele.<ref>{{Cite web |title=Air pollution |url=https://www.who.int/health-topics/air-pollution |access-date=2026-09-29 |website=www.who.int |language=en}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
[[Karolo:Environmental Health]]
[[Karolo:Pollution]]
cjlqblzlxik8t5riazwg8p57npbrmad
Dog
0
15363
55898
2026-09-29T11:24:24Z
Dades2318
12518
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375900420|Dog]]"
55898
wikitext
text/x-wiki
'''Ntša''' ( '''''Canis familiaris''''' kgotsa '''''Canis lupus familiaris''''' ) ke setlogolwana sa phiri e e pududu se se ruiwang ke batho. E bidiwa gape '''ntša ya mo gae''', e ne ya ruiwa ka go tlhopha le go tsadisa ka nako ya Pleistocene ke batsomi-baphuthi . Dintša le phiri e e pududu ya segompieno di na le diponagalo tse ditshwanang. <ref name="Perri-2021">{{Cite journal |last=Perri |first=Angela R. |last2=Feuerborn |first2=Tatiana R. |last3=Frantz |first3=Laurent A. F. |last4=Larson |first4=Greger |last5=Malhi |first5=Ripan S. |last6=Meltzer |first6=David J. |last7=Witt |first7=Kelsey E. |date=9 February 2021 |title=Dog domestication and the dual dispersal of people and dogs into the Americas |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=118 |issue=6 |bibcode=2021PNAS..11810083P |doi=10.1073/pnas.2010083118 |pmc=8017920 |pmid=33495362 |doi-access=free |article-number=e2010083118}}</ref> Dintša e ne e le mefuta ya ntlha go ruiwa dingwaga di feta 14,000 tse di fetileng, pele ga tlhabololo ya temothuo, le fa dithuto tsa dijini di akantsha gore thulaganyo ya go ruiwa e ka tswa e simolotse dingwaga di feta 25,000 tse di fetileng. Ka ntlha ya go nna le kamano e telele le batho, dintša di nnile le bokgoni jwa go tshela sentle ka dijo tse di nang le setatšhe tse dintsi tse di neng di ka se lekane dintša tse dingwe .
Dintša di ile tsa godisiwa gore di nne le maitsholo a a batlegang, bokgoni jwa go utlwa le dinonofo tsa mmele. Ditlhopha tsa dintša di farologane thata ka popego, bogolo,maboa le mmala. Di na le marapo a a lekanang (ntle le mogatla), ditlhaa tse di nonofileng tse di nang le meno a a dikologileng 42, le dinko tse di godileng sentle tsa go dupelela monkgo, go utlwa le go bona. Fa di bapisiwa le batho, dintša di na le bokgoni jo bo kwa godimo jwa go nkga le go utlwa, mme ga di kgone go bona sentle . Dintša gape di itsege go nna diphologolo tsedi botlhale. Dintša di direla batho ditiro tse dintsi, jaaka go tsoma, go disa, go goga merwalo, go sireletsa, go nna ditsala, go alafa, go thusa batho ba ba golafetseng, le go thusa mapodisi le masole .Mo godimo ga ditiro tseno. dintšwa di botlhokwa mo malapeng.
Puisano mo dintšeng e akaretsa go leba ka matlho, go tlhagisa sefatlhego, go ntsha lentswe, go ema ga mmele (go akaretsa le go tshikhinyega ga mebele le ditokololo), le puisano ya dikhemikale (menkgo, dipheromone le tatso). Di tshwaya mafelo a tsone ka go a rota, e leng selo se se ka diregang thata fa di tsena mo tikologong e ntšha. Mo dingwageng di le sekete tse di fetileng, dintša di ile tsa tlwaela boitshwaro jwa batho ka tsela e e tlhomologileng; go tlwaela seno go akaretsa go kgona go tlhaloganya le go buisana le batho le go phela le batho tsatsi le letsatsatsi. Ka jalo, kgolagano ya motho le dintša e nnile setlhogo sa thutopatlisiso kgapetsakgapetsa, mme tlhotlheletso ya dintša mo setšhabeng sa batho e di neile leina la " tsala e kgolo ya motho ". Ka jalo, ntšwa ke phologolo e e nag le kamano e e kgethegileng le batho kgotsa motho.
Palo ya dintša mo lefatsheng lotlhe e fopholediwa go nna dimilione di le 700 le bilione e le ngwe, tse di anameng mo lefatsheng lotlhe . Ntša ke ngwee ya diphologo tse di ratiwang thata. Kwa United States, e fitlhelwa mo e ka nnang 34% go ya go 40% ya malapa. Dinaga tse di tlhabologileng di dira mo e ka nnang ka 20% ya palo ya dintša tsa lefatshe, fa bokana ka 75% ya dintša di fopholediwa go tswa kwa dinageng tse di tlhabologang, bogolosegolo ka sebopego sa dintša tsa naga le dintšwa tsa mo mebileng . Dintša di na le seabe se segolo mo matshelong a batho ka gonne didirisiwa mo ditirong tsedi farologang
h1d5ximxyiya49q8eexxr49tzcn00yv
Leadership
0
15364
55899
2026-09-29T11:25:41Z
MomoTGM03
12504
I created an article about Leadership, added citations and a picture.
55899
wikitext
text/x-wiki
John C. Maxwell o tlhalosa boeteledipele ka tsela e e motlhofo thata jaana: "Boeteledipele bo amana fela le go tlhotlheletsa batho. Ga go na sepe se se fetang seo, ga go na sepe se se kwa tlase ga seo".<ref>John Maxwell o tlhalosa Molao wa Tlhotlheletso ka tsela e e bonolo thata: "Boeteledipele ke fela go tlhotlheletsa batho. Ga go na sepe gape, ga go na sepe gape". https://www.linkedin.com/pulse/law-influence-how-catholic-schools-can-thrive-from-john-</ref> O re gakolola gore boeteledipele jwa nnete ga bo ka ke jwa fiwa, ga bo ka ke jwa tlhomiwa kgotsa ga bo ka ke jwa tlhomiwa. Boeteledipele jwa boammaaruri ga bo ka ke jwa fiwa, jwa tlhomiwa, kgotsa jwa abelwa. E nna teng fela ka ntlha ya tlhotlheletso, mme seo ga se ka ke sa laelwa. O tshwanetse go e bona. https://www.docsity.com/john-maxwells-leadership-laws-impact-of-influence-respect-and-connection/5257208/ <nowiki></ref></nowiki>
Go nna moeteledipele ga se kgang ya go laola. Ke ka go tlhokomela bao o ba tlhokometseng.<ref>Boeteledipele ga se ka go nna mo taolong. Ke ka go tlhokomela ba ba leng mo tlhokomelong ya gago - Simon Sinek https://www.livemint.com/news/quote-of-the-day-by-simon-sinek-leadership-is-not-about-being-in-charge-it-is-about-11744433648892.html</ref>
Baeteledipele ba ba molemo ba tlogela boswa jwa batho ba ba itshepang. Boeteledipele ke tirelo. Baeteledipele ba nnete ba tsaya maikarabelo a boitekanelo, tshepo le kgolo ya batho ba bona.<ref>Boeteledipele ke tirelo. Baeteledipele ba nnete ba rwala maikarabelo a boitekanelo, tshepo le kgolo ya batho ba bona. https://closethedeal.com/blogs/sales-hustle/40-simon-sinek-quotes-on-leadership-and-starting-with-why</ref>
Seno se raya gore o tshwanetse go baya setlhopha sa gago kwa pele. Jaaka Simon Sinek a tlhalosa go tswa kwa Marine, "Officers eat last" ⁇ baeteledipele ba bagolo ba intsha setlhabelo gore ba ba ba direlang ba ikutlwe ba tshegediwa le go babalesega.<ref>Ntlha ya konokono ya Baeteledipele ba Ja Kwa Mafelelong ke gore baeteledipele ba ba siameng ba intsha setlhabelo ka boiketlo jwa bone kgotsa ditshiamelo gore ba ba ba direlang ba tshepe ba ba ba okametseng mme ba ikutlwe ba tshegediwa https://www.pressbee.net/features/quote-of-the-day-simon-sinek-on-good-leadership-your-actions-inspire-to-dream-more-2025-05-21-164601/</ref>
Go tshepana ke motheo wa setlhopha sengwe le sengwe se se atlegileng. Fa go sena tshepo, maloko a setlhopha ga a kitla a ikutlwa a babalesegile go tsaya dikotsi kgotsa go abelana megopolo.<ref>Tshepo ke motheo wa setlhopha sengwe le sengwe se se atlegileng. Kwa ntle ga go tshepana, maloko a setlhopha ga a kitla a ikutlwa a babalesegile go tsaya dikotsi https://www.swedishwealthinstitute.com/blog/simon-sineks-principles-of-inspirational-leadership-and-team-building</ref>
Tshepo ga e agiwe ka ditshupo tse dikgolo, mme ka dinako tse dinnye, tsa letsatsi le letsatsi ⁇ go iponatsa, go reetsa, le go diragatsa ditsholofetso.<ref>Batho ba le bantsi ba akanya gore tshepo e agiwa ka ditshupo tse dikgolo, mme totatota, ke dinako tse dinnye, tsa letsatsi le letsatsi tse di botlhokwa thata. https://gsix.org/a-blueprint-for-exceptional-leadership-8-lessons-from-simon-sinek/</ref> Fa re ikutlwa re babalesegile mo go ba bangwe, tsela ya tlholego ya go tsiboga ke go tshepa le go dirisana mmogo.<ref>Fa re ikutlwa re babalesegile mo go ba bangwe, tsela ya tlholego ya go tsiboga ke go tshepa le go dirisana mmogo. https://www.swedishwealthinstitute.com/simon-sineks-blog-principles-of-inspirational-leadership-and-team-building</ref>
[[Setshwantsho:Full Range Leadership model.jpg|thumb]]
Moeteledipele wa mmatota ga a supiwe ka tiro e a e dirang, mme o supiwa ka tsela e a tlhotlheletsang batho ba bangwe ka yone. Go nna le seabe se segolo, tshegetsa badiri ba gago, aga ditlhopha tse di nonofileng mme o letle batho go gola le go nna baeteledipele ka bobona.<ref><ref>A true leader isn't characterized by her formal job description, but rather by her influence on other people. To have the greatest impact as a leader, support your staff, build effective teams and allow people to grow and become leaders themselves. https://mickmel.com/blog/5-levels-of-leadership-by-john-maxwell</ref></ref>
bq6cwr5y2ejpdu4km9mvg7ho8tob3yh
Procrastination
0
15365
55901
2026-09-29T11:53:30Z
MomoTGM03
12504
I created an article on Procrastination and added citations and a picture
55901
wikitext
text/x-wiki
Go beela dilo nako e e tlang ga se go nna botshwakga. Ke go laola maikutlo a gago. <ref><ref>Procrastination Is Not Laziness. It's Emotion Management. https://sageinmind.blogspot.com/</ref></ref>
Re diegisa tiro e seng ka gonne re sa itse gore re ka e dira jang, mme ka gonne tiro eo e dira gore re tlhobaele kgotsa re se ka ra itshepa.<ref name=":1">re diegisa tiro e seng ka gonne re sa itse gore re ka e dira jang, mme ka gonne tiro eo e dira gore re nne le maikutlo a a sa itumediseng ⁇ go tlhobaela, go boifa go palelwa, go se itshepe kgotsa le e leng go lapisega. https://medium.com/psychology-of-procrastination-backed-by-science</ref>
Fa o beela dilo kwa thoko, o a bo o rekisetsa botlhoko jwa isagwe tharabololo ya gone jaanong.<ref>Fa o beela dilo kwa thoko, o a bo o rekisetsa botlhoko jwa isagwe tharabololo ya gone jaanong. https://github.com/shadowwalker2014/open-sunsama</ref>
[[Setshwantsho:Procrastination (No Wall Uncovered VII).jpg|thumb]]
Thulaganyo: Ipeele metsotso e le metlhano fela. Gantsi, go thata thata fa o simolola. Fa o setse o simolotse, go ka direga gore o tswelele pele. Go fedile. Gantsi, go thata thata fa o simolola. Fa o setse o simolotse, o tla fitlhela go le bonolo go tswelela pele. https://www.uottawa.ca/about-us/faculty-medicine/wellness-support/faculty-wellness-resources/how-beat-procrastination-actually-get-things-done <nowiki></ref></nowiki><ref name=":1" />
synmp06opcavle6bu06pctgpp3dgg3c