Wikipedia
tnwiki
https://tn.wikipedia.org/wiki/Tsebe_ya_konokono
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Pego
Faphegileng
Puisano
Modirisi
Puisano ya modirisi
Wikipedia
Puisano ya Wikipedia
Setshwantsho
Puisano ya setshwantsho
MediaWiki
Puisano ya MediaWiki
Tempolete
Puisano ya tempolete
Thuso
Puisano ya thuso
Karolo
Puisano ya karolo
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Aforika Borwa
0
779
56009
55820
2026-09-30T08:14:10Z
Stumatha
12502
Ke fetotse maina otlhe a "Afrika" go "Aforika", ka suteletsa dikhutlo tse di neng di le kgakala le bofelo jwa polelo
56009
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox country
| conventional_long_name = Republic of South Africa
| common_name = South Africa
| native_name = {{small|{{name in various languages
| name = {{nobold|''(in other official languages)''}}<ref>{{Cite act |institution=Parliament of the Republic of South Africa |title=Constitution Eighteenth Amendment Act |date=27 July 2023 |volume=697 |number=47665 |language=en, tn}}</ref>
| af = {{lang|af|Republiek van Suid-Afrika}}
| zu = {{lang|zu|iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika}}
| ss = {{lang|ss|iRiphabhlikhi yoMzantsi Afrika}}
| nso = {{lang|nso|Repabliki ya Afrika-Borwa}}
| st = {{lang|st|Rephaboliki ya Afrika Borwa}}
| tn = {{lang|tn|Rephaboliki ya Aforika Borwa}}
| ts = {{lang|ts|Riphabliki ya Afrika Dzonga}}
| xh = {{lang|xh|IRiphablikhi yoMzantsi-Afrika}}
| ve = {{lang|ve|Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe}}
| nr = {{lang|nr|iRiphabliki yeSewula Afrika}}
}}}}
| image_flag = Flag of South Africa.svg
| alt_flag =
| flag2_border =
| image_coat = Coat of arms of South Africa (heraldic).svg
| coa_size = 75
| alt_coat =
| symbol_type = Coat of arms
| national_motto = "{{lang|xam|ǃke e꞉ ǀxarra ǁke}}" ([[ǀXam language|ǀXam]])<br />"[[Unity in diversity]]"
| national_anthem = "[[National anthem of South Africa|National Anthem of South Africa]]" <div style="padding-top:0.5em;" class="centre">[[File:South Africa National Anthem.ogg]]</div>
| image_map = {{Switcher|[[File:South Africa (centered orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|
[[File:South Africa adm location map.svg|frameless]]|Show map of South Africa|default=1}}
| map_caption =
| image_map2 =
| capital = [[Pretoria]] <small>(executive)</small>{{efn|Pretoria serves as the executive capital of South Africa, hosting the Union Buildings and the offices of the President and Cabinet.<ref name="three capitals1"/>}}<ref name="glance">{{cite web|title=South Africa at a glance |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance|website=South African Government |access-date=18 June 2020|archive-date=26 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526163527/https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance|url-status=live }}</ref><hr />[[Cape Town]] <small>(legislative)</small>{{efn|Cape Town is the legislative capital, home to the Parliament of South Africa, including the National Assembly and the National Council of Provinces.<ref name="three capitals1">{{cite web |title=South Africa's Three Capital Cities |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africas-three-capital-cities |website=gov.za |publisher=Government of South Africa |access-date=19 July 2025}}</ref>}}<ref name="glance" /><hr />[[Bloemfontein]] <small>(judicial)</small>{{efn|Bloemfontein serves as the judicial capital, hosting the Supreme Court of Appeal, the highest court for non-constitutional matters in South Africa.<ref name="three capitals1" />}}<ref name="glance" />
| largest_city = {{nowrap|[[Johannesburg]]<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/World.html|title=Principal Agglomerations of the World|publisher=City Population|access-date=30 October 2011|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225073559/http://www.citypopulation.de/World.html|url-status=live }}</ref><!--end nowrap:-->}}
| population_density_km2 = 50.8
| population_density_sq_mi =
| population_density_rank = 169th
| population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 63,015,904<ref name="Census-2022" />
| population_census = {{IncreaseNeutral}} 62,027,503<ref name="Census-2022" />
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 23rd
| population_census_year = [[2022 South African census|2022]]
| population_census_rank = 23rd
| official_languages = '''[[Languages of South Africa|12 languages]]'''<ref name="constitution.1.6">{{cite book|url=https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|title=The Constitution of the Republic of South Africa|publisher=Constitutional Court of South Africa|year=2013|edition=2013 English version|at=ch. 1, s. 6|access-date=17 April 2020|archive-date=23 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174423/https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="parliament.gov.za"/>{{idp|
* [[Afrikaans]]
* [[South African English|English]]
* [[Southern Ndebele language|Ndebele]]
* [[Pedi language|Sepedi]]
* [[Sotho language|Sesotho]]
* [[Tswana language|Setswana]]
* [[South African Sign Language]]
* [[Swazi language|Swazi]]
* [[Venda language|Tshivenda]]
* [[Xhosa language|Xhosa]]
* [[Tsonga language|Xitsonga]]
* [[Zulu language|Zulu]]
}}
{{collapsible list
| titlestyle = text-align:left;padding-left:0.5em;font-size:100%;<!--size of [show]/[hide] link-->
| liststyle = text-align:left;white-space:nowrap;
| title=Languages with special status<ref name="constitution.1.6"/>|[[Khoe languages]]| [[Khoekhoe language|Nama]]|[[Khoisan languages]]|[[German language|German]]|[[Greek language|Greek]]|[[Gujarati language|Gujarati]]|[[Hindi]]|[[Portuguese language|Portuguese]]|[[Telugu language|Telugu]]|[[Tamil language|Tamil]]|[[Urdu]]|[[Arabic]]|[[Hebrew language|Hebrew]]|[[Sanskrit]]
}}
| regional_languages =
| languages2_type =
| languages2 =
| ethnic_groups_year = 2022<ref name="Mitchley">{{Cite web |last=Mitchley |first=Alex |title=SA's population swells to 62 million - 2022 census at a glance |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sas-population-swells-to-62-million-2022-census-at-a-glance-20231010 |access-date=2023-10-11 |website=News24 |language=en-US |archive-date=11 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011171333/https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sas-population-swells-to-62-million-2022-census-at-a-glance-20231010 |url-status=live }}</ref>
| ethnic_groups = {{unbulleted list
| {{nowrap|81.4% [[Bantu peoples of South Africa|Black]]}}
| 8.2% [[Coloureds|Coloured]]
| 7.3% [[White South Africans|White]]
| 2.7% [[Indian South Africans|Indian]] or [[Asian (South Africa)|Asian]]
| 0.4% other
}}
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;
|85.3% [[Christianity in South Africa|Christianity]]
|7.8% [[Traditional African religions|Traditional faiths]]
|3.1% [[Irreligion in South Africa|No religion]]
|1.6% [[Islam in South Africa|Islam]]
|1.1% [[Hinduism in South Africa|Hinduism]]
|1.1% other}}
| religion_year = 2022
| religion_ref = <ref name="Census-2022"/>
| demonym = {{hlist|[[Demographics of South Africa|South African]]}}
| government_type = Unitary [[Parliamentary republics with an executive presidency|parliamentary republic with an executive presidency]]
| leader_title1 = [[President of South Africa|President]]
| leader_name1 = [[Cyril Ramaphosa]]
| leader_title2 = [[Deputy President of South Africa|Deputy President]]
| leader_name2 = [[Paul Mashatile]]
| leader_title3 = [[Speaker of the National Assembly of South Africa|Speaker of the National Assembly]]
| leader_name3 = [[Thoko Didiza]]
| leader_title4 = [[Chairperson of the National Council of Provinces]]
| leader_name4 = [[Refilwe Mtsweni-Tsipane]]
| leader_title5 = [[Chief Justice of South Africa|Chief Justice]]
| leader_name5 = [[Mandisa Maya]]
| legislature = [[Parliament of South Africa|Parliament]]
| upper_house = [[National Council of Provinces]]
| lower_house = [[National Assembly of South Africa|National Assembly]]
| sovereignty_type = Independence
| sovereignty_note = {{nowrap|from the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]]}}
| established_event1 = [[Union of South Africa|Union]]
| established_date1 = 31 May 1910
| established_event2 = [[Statute of Westminster 1931|Statute of Westminster]]
| established_date2 = 11 December 1931
| established_event3 = [[1960 South African republic referendum|Republic]]
| established_date3 = 31 May 1961
| established_event4 = [[Constitution of South Africa|Current constitution]]
| established_date4 = 4 February 1997
| area_km2 = 1,221,037
| area_footnote =
| area_rank = 24th
| area_sq_mi = 471,443
| percent_water = 0.380
| GDP_PPP = {{increase}} $1.071 trillion<ref name="IMFWEO.ZA">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=19 April 2026}}</ref>
| GDP_PPP_year = 2026
| GDP_PPP_rank = 33rd
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $16,740<ref name="IMFWEO.ZA"/>
| GDP_PPP_per_capita_rank = 107th
| GDP_nominal = {{increase}} $479.964 billion<ref name="IMFWEO.ZA"/>
| GDP_nominal_year = 2026
| GDP_nominal_rank = 39th
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $7,503<ref name="IMFWEO.ZA"/>
| GDP_nominal_per_capita_rank = 107th
| Gini = 63.0 <!--number only-->
| Gini_year = 2023
| Gini_change = decrease
| Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite report|title=Human Development Report 2025: A matter of choice: People and possibilities in the age of AI|author=UNDP (United Nations Development Programme)|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_I-HDI_Table.pdf |date=6 May 2025|publisher=UNDP|access-date=28 September 2025|archive-date=6 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006062920/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_I-HDI_Table.pdf}}</ref>
| Gini_rank = <!-- 2nd --><!-- hid rank as source not clear -->
| HDI = 0.741 <!--number only-->
| HDI_year = 2023<!--Please use the year to which the data refers, not the publication year.-->
| HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref>
| HDI_rank = 106th
| currency = [[South African rand]]
| currency_code = ZAR
| time_zone = [[South African Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +2
| utc_offset_DST =
| DST_note =
| time_zone_DST =
| antipodes =
| date_format = Short formats:
* yyyy/mm/dd<ref>{{Cite web|title=Data Source Comparison for en-ZA|url=https://www.localeplanet.com/compare/en-ZA/index.html|access-date=5 May 2021|website=www.localeplanet.com|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816213516/https://www.localeplanet.com/compare/en-ZA/index.html|url-status=live}}</ref>
* yyyy-mm-dd<ref>{{Cite web|title=Data Source Comparison for af-ZA|url=https://www.localeplanet.com/compare/af-ZA/index.html|access-date=5 May 2021|website=www.localeplanet.com|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505092248/https://www.localeplanet.com/compare/af-ZA/index.html|url-status=live}}</ref>
| calling_code = [[Telephone numbers in South Africa|+27]]
| iso3166code = ZA
| cctld = [[.za]]
| today =
}}
[[Karolo:Aforika Borwa]]
[[Karolo:Pages using multiple image with auto scaled images]]
== Ethimoloji ==
Leina "AforikaBorwa " le tswa mo lefelong le naga eno e leng mo go lone kwa ntlheng ya borwa jwa Aforika. Fa e sena go tlhomiwa, naga eno e ne ya bidiwa Union of South Africa ka Seesemane le {{Lang|nl|Unie van Zuid-Afrika}} ka [[Se-dutch|Sedatšhe]], e le bontsha gore e simolotse fa go ne go kopanngwa dikolone tse nne tsa Boritane. Go tloga ka 1961, leina le leleele la semmuso ka Seesemane e ntse e le "Republic of South Africa" le {{Lang|af|Republiek van Suid-Afrika}} ka [[Seburu|Seaforikanse]]. Naga e na le leina la semmuso ka [[Dipuo tsa semmuso tsa Aforikaborwa|dipuo di le 12 tsa semmuso]]. <ref>{{Cite web |title=The text |url=https://www.concourt.org.za/index.php/constitution/the-text |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225080137/https://www.concourt.org.za/index.php/constitution/the-text |archive-date=25 December 2023 |access-date=25 December 2023 |website=www.concourt.org.za}}</ref>
'''Mzansi''', e tserwe go tswa mo lefokong la [[Sethosa|Sexhosa]] {{Lang|xh|uMzantsi}} le le rayang "borwa", ke leina le le tlwaelegileng la AforikaBorwa, <ref>{{Cite book |last=Livermon |first=Xavier |year=2008 |title=Johannesburg: The Elusive Metropolis |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-8121-1 |editor-last=Nuttall |editor-first=Sarah |location=Durham |page=283 |chapter=Sounds in the City |quote=''Mzansi'' is another black urban vernacular term popular with the youth and standing for South Africa. |access-date=5 January 2016 |editor-last2=Mbembé |editor-first2=Achille |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hNONyzwm420C |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502074447/https://books.google.com/books?id=hNONyzwm420C |archive-date=2 May 2019 |url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Mzansi DiToloki |url=http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116135926/http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |archive-date=16 January 2014 |access-date=15 January 2014 |publisher=Deaf Federation of South Africa |quote=uMzantsi in Xhosa means 'south', Mzansi means this country, South Africa}}</ref> fa makoko mangwe a sepolotiki [[Bo-Aforika-Jotlhe|a Pan-Africanist]] a rata lefoko " Azania ", le le tswang mo Segerikeng, e seng mo puong ya Aforika.
ifhqz0y8b5yzf448mgbqdns2xew3rpm
Apole
0
4428
56008
42556
2026-09-30T07:44:54Z
Stumatha
12502
Ke fetotse seno, ka kwala se. Ka boa ka tse ''yo a sa ntseng"
56008
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
<div>
[[File:Red_Apple.jpg|thumb|Apole]]
[[File:Tellissaare.JPG|thumb|Apole]]
'''Apole''' ke [[:en:Fruit|leungo]] le le kgolokwe le le jewang le le tswang mo setlhareng sa apole (Malus domestica). Ditlhare tsa diapole di jalwa mo lefatsheng lotlhe mme ke tsone tse di jalwang thata mo go tsa Malus. Setlhare se se tlholegile kwa Asia Bogare, kwa mogologolwane wa sone wa naga, e bong Malus sieversii, yo a sa ntseng a le teng le gompieno.
{| class="sortable wikitable" style="float:left; margin: 0 0 0.5em 1em"
|+ Difatshe tše 10 tša go buna diapole ka bontšhi <br />(in metric tonnes)
!Rank
!Lefatshe
!2010
!2011
!2012
|-
| 1 || [[Tšhaena]] || 33,263,000 || 35,985,000|| 37,000,000
|-
| 2 || [[United States of America|USA]] || 4,214,599 || 4,275,108|| 4,110,046
|-
| 3 || [[Turkey]] || 2,600,000 || 2,680,075 || 2,889,000
|-
| 4 || Poland || 1,877,906 || 2,493,078 || 2,877,000
|-
| 5 || [[India]] || 1,777,200 || 2,891,000 || 2,203,000
|-
| 6 || [[Italia]] || 2,204,972 || 2,411,201 || 1,991,312
|-
| 7 || Iran || 1,662,430 || 1,842,972 || 1,700,000
|-
| 8 || Chile || 1,624,242 || 1,588,347 || 1,625,000
|-
| 9 || [[Russia]] || 992,000 || 1,200,000 || 1,403,000
|-
| 10 || [[Fora]] || 1,778,433 || 1,857,349 || 1,382,901
|- style="background:#ccc;"
| — || ''World'' || 60,271,191 || 65,800,145 || 63,454,495
|-
|colspan=5 | ''Source: FAO'' <ref>{{cite web|url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|publisher=FAO|title=Production of Apple by countries|year=2011|accessdate=19 December 2013|archive-date=13 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|url-status=dead}}</ref>
|}
==Referense==
{{reflist}}
[[Category:Maungo]]
h6etursejmuy1apgt7lzimq4gjebpc6
Bolwetse jwa Mogare wa Khorona 2019
0
5280
55940
39994
2026-09-29T15:52:41Z
Scooby Boo
12483
Created by translating the section "Disease" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1377364812|COVID-19 pandemic]]"
55940
wikitext
text/x-wiki
[[File:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|thumb]]
'''Bolwetse jo boggle ba Khorona wa 2019 (COVID-19)''' ke bolwetse jo bo tshwaetsang motho ga a amana le mongwe yo o nang le mogare wa Khorona (Bolwetse Jwa Kgatelelo ya Mafatlha Jwa Mogare wa Khorona 2).<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|website=www.who.int|language=en|access-date=2020-04-06}}</ref> Mogare o, o anama ka ntlha ya kamano le motho yo o tshwaetsegileng, go ama didiriswa le mafelo a a tshwaetsegileng o bo o itshwara mo dinkong, matlho kampo molomo. Ka tlwaelo, mogare o tshwaetsana ka ntlha ya go thanyediwa ke marothodi a mowa wa motho yo o tshwaetsegileng ga a ethimola kampo a gotlhola. Mongwe le mongwe yo o leng bogaufi jo bo ka fa tlase ga dimitara di le 1.8 ga motho o a nang le mogare o a ethimola kampo a gotlhola a ka tshwaetsega.
<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/publications.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)|last=CDC|date=2020-02-11|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=2020-04-06}}</ref>
== Tshimologo ==
Mogare o o lemogilwe kwa Wuhan e e leng motse mošate wa Hubei kwa China fa ngwaga wa 2019 o ya kwa bokhutlong. Ka 11 Mopitlwe 2020, mokgatlho wa Lefatshe wa Pholo (WHO) o goeleditse fa bolwetse jono e le leroborobo. Leroborobo ke bolwetse jo bo anamang le dinaga tse dintsi tsa lefatshe.Mo nageng ya rona ya Aforika borwa e netefaditswe ko kgweding ya Sedimonthole ka ngwaga wa 2019, ke fa molwetsi wa ntlha go begiwa fa a tshwaeditse ke bolwetse joo jwa covidd 19.
Dinaga tse di amilweng ke mogare o, di nna le palo e e kwa godimo ya dintsho mme bo tsenya ditirelo tsa maokelo mo kgatelelong e boitshegang. Mokaedi-Kakaretso wa Mokgatlho wa Lefatshe wa Pholo (WHO) Dr. Tedros Adhamon Ghereyesus, o supile fa seno “e se bothata jo bo amang ditirelo tsa dikokelo fela, mme bo ama dintlha tsotlhe tsa ditirelo; ka jalo ntwa eno e tshwanelwa ke go tshwaraganelwa ke dintlha tsotlhe tsa ditirelo le motho mongwe le mongwe”.
== Afrika Borwa ==
Ga jaana (8 Moranang 2020) go batho ba le 1 845 ba ba tshwaeditsweng ke mogare wa Khorona mo Aforika Borwa. Batho ba le lesome le borobedi ba tlhokafetse ka ntlha ya mogare o, mme ba le masome a mane le botlhano (45) go begiwa fa ba fodile. Lefapha la pholo le begile fa "difopholetso tsa ga jaana di supa fa mogare ono o ka ama 60% ya setšhaba sa Aforika Borwa mo isagong, ka dipaka tse di farologaneng". Go thibela go anama ga mogare o, naga eno e beilwe ka fa tlase ga maemo a thibelo-metsamao (lock-down) go tloga ka 27 Mopitlwe 2020. Tautona ya Aforika Borwa Ramaphosa o begile fa badiredi ba pholo ba le 10 000 ba romilwe go ya ko malapeng a morafe go dira diteko tsa mogare wa Khorona go simolola ka 20 Mopitlwe 2020.
== Matshwao le Kalafi ==
Matshwao a go tshwaediwa ke mogare ono a akaretsa go gotlhola, letshoromo, letsapa le go hupelwa. Matshwao a mangwe a akaretsa go opelwa ke mesifa, go tswa mamina/sehuba, letshololo, mometso o o botlhoko, go palelwa ke go dupelela le ditlhabi mo mpeng. Go tsaya malatsi a le mabedi (2) go ya go a le lesome le bone (14) morago ga go tshwaediwa gore motho a supe fa a na le mogare wa Khorona, mme mo bontsing jwa batho matshwao ano a bonala morago ga malatsi a le matlhano (5). Bontsi jwa batho ba ba tshwaetsegileng bo supile matshwao a botlhošwana. Mo mabakeng a kgatelelelo e kwa godimo, mogare o o ka etegela go nna pneumonia le go retelelwa ga dirwe tsa mmele. Matshwao a mogare ono a kgatelelo a tlhoka kalafi ya potlako.
Diteko tsa go totobatsa fa motho a na le mogare o, di diriwa ke dingaka ka go kgotla mantshwatshwa ka sediriswa sa leloba (cotton). Mogare o o ka netefadiwa gape mo mothong ka go dira diteko ka motšhini wa CT Scan. Fa go totobaditswe gore motho o na le mogare wa Khorona, o tshwanetse go tsenngwa kwa bookelong mme a tlhaolwe mo bathong ba ba nang le mogare wa HIV. Le fa mogare ono wa Khorona o sena kalafi ga jaana, bontsi jwa batho bo a fola fa ba bone ditirelo tse di tshwanetseng tsa kalafi.
== Thibelo ==
Kanamo ya bolwetse jono e ka thibelwa ka go emela kgakajana le batho, go tila phuthego ya batho kampo mafelo a nang le boidiidi jwa batho. Seno se itsagala jaaka katologano-ya-kamano. Mo makgethong a motho a sa kgoneng go tila go amana le batho, go rotloediwa gore a apare tshireletso ya sefatlhego (kampo go ithiba molomo fa a gotlhola le go ethimola ka sekgono kampo ka pampitshana) le go rwala seatlana sa rabara. Go rotloediwa gape gore batho ba tlhape diatla kgapetsa ka sesepa kampo ka sebolaya-twatsi metsotswana e le some a mabedi (20). Sa bofelo, setšhaba se rotloediwa go tila go itshwara sefatlhego ka diatla tse di seng phepa.
== Fetola matshelo a rona ==
{{Reflist}}
== Disease ==
=== Dipharologano ===
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>Diphetogo di le mmalwa di biditswe ke WHO mme tsa tshwaiwa jaaka mofuta wa go tshwenyega (VoC) kgotsa mofuta wa kgatlhego(VoI).Bontsi jwa mefuta e e na le D614G e e tshelanwang thata. Go tloga ka Motsheganong 2023, WHO e ne e fokoditse mefuta yotlhe e e tshwenyang go ya kwa go e e neng e dikologa mo nakong e e fetileng ka gonne tseno di ne di sa tlhole di lemogiwa mo ditshwaetsong tse dintsha. Masikapotlana a mofuta wa Omicron(BA.1 – BA.5)a ne a tsewa jaaka di-VoC tse di farologaneng ke WHO go fitlha di fokodiwa ka Mopitlwe 2023 jaaka di sa tlhole di anamisiwa thata.<ref name="CDC2" /> Ka la di 25 Lwetse 2026 , ke JN.1 fela e e tlhalosiwang jaaka mofuta o o kgatlhegelwang ke WHO, fa mefuta e e latelang e le ka fa tlase ga tlhokomelo: PQ.16.1.1, NB.1.8.1, XFG, le BA.3.2.<ref>{{Cite web |date=28 July 2026 |title=Tracking SARS-CoV-2 variants |url=https://www.who.int/activities/tracking-SARS-CoV-2-variants |access-date=2026-09-26 |website=World Health Organization |language=en}}</ref>
[[File:WHO_EN_3_Working_Together_03Mar2021.webm|thumb|279x279px| Bidio ya [[World Health Organisation|Mokgatlho wa Lefatshe wa Boitekanelo]] e e tlhalosang kafa mefutafuta e ata ka gone mo mafelong a a sa kentiwang]]
{| class="wikitable"
|+Diphetogo tsa matshwenyego( tsa nako e e fetileng le tsa jaanong )
! Leina
! Losika
! E lemogilwe
! Dinaga
! Selo se se tlang pele
|-
| Alfa
| B.1.1.7
| Bogosi jo bo Kopaneng
| 190
| VoC
|-
| Beta
| B.1.351
| Aforika Borwa
| 140
| VoC
|-
| Delta
| B.1.617.2
| Intiya
| 170
| VoC
|-
| Gamma
| Ts.1
| Brazil
| 90
| VoC
|-
| Omikron
| B.1.1.529
| Botswana
| 149
| VoC
|}
[[File:Symptoms_of_coronavirus_disease_2019_4.0.svg|thumb|400x400px| Matshwao a COVID-19]]
Matshwao a COVID-19 a farologana, go simolola ka matshwao a a botlhofo go ya go bolwetse jo bo masisi.[93][94] Matshwao a a tlwaelegileng a akaretsa go opiwa ke tlhogo, go latlhegelwa ke monko le tatso, go pitlagana ga dinko le go elela ga nko, go gotlhola, go utlwa botlhoko mo mesifeng, mometso o o botlhoko, letshoroma, letshololo, le mathata a go hema.[93] Batho ba ba nang le tshwaetsego e e tshwanang ba ka nna le matshwao a a farologaneng, mme matshwao a bone a ka fetoga fa nako e ntse e tsamaya. Go supilwe ditlhopha di le tharo tse di tlwaelegileng tsa matshwao: setlhopha se le sengwe sa matshwao a go hema se se nang le go gotlhola, mathe, go tlhaela mowa le letshoroma; setlhopha sa matshwao a mesifa le marapo a a nang le botlhoko jwa mesifa le malokololo, go opiwa ke tlhogo le go lapa; setlhopha sa matshwao a tshilo ya dijo a a nang le botlhoko mo mpeng, go kgwa, le letshololo.[95] Mo bathong ba ba neng ba se na mathata a tsebe, nko, le mometso pele, go latlhegelwa ke tatso go kopantswe le go latlhegelwa ke monko go amana le COVID-19 mme go begwa mo dikgetseng di ka nna 88%.
=== Phetiso ===
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>Bolwetse jo bo tshelanwa thata ka tsela ya go hema fa batho ba hema marothi le dikarolwana tse dinnye tse di mo moweng (tse di bopang aerosol) tse batho ba ba tshwaeditsweng ba di hemang fa ba hema, ba bua, ba gotlhola, ba ethimola, kgotsa ba opela.[99][100][101][102] Batho ba ba tshwaeditsweng ba na le kgonagalo e kgolo ya go fetisa COVID-19 fa ba le gaufi thata le batho ba bangwe ba ba sa tshwaediwang. Le fa go ntse jalo, tshwaetsego e ka diragala mo dikgaolong tse ditelele, bogolosegolo mo matlong.<ref name="Wang_2021">{{#invoke:cite|journal |vauthors=Wang CC, Prather KA, Sznitman J, Jimenez JL, Lakdawala SS, Tufekci Z, Marr LC |title=Airborne transmission of respiratory viruses |journal=Science |volume=373 |issue=6558 |date=August 2021 |article-number=eabd9149 |pmid=34446582 |pmc=8721651 |doi=10.1126/science.abd9149 |bibcode= |doi-access=free}}</ref>
=== Baka ===
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
[[File:Coronavirus_virion_structure.svg|right|thumb| Setshwantsho sa mogare wa SARS-CoV-2]]
SARS‐CoV‐2(bolwetse jo bo masisi jwa go hema jwa coronavirus 2) ke wa lelapa le le anameng la megare e e bidiwang megare ya corona.[1] Ke mogare wa RNA o o nang le tlhale e le nngwe (+ssRNA) o o nang le tlhaloganyo e e siameng, o o nang le karolo e le nngwe ya RNA e e nang le mola. Megare ya corona e tshwaetsa batho, diamusi tse dingwe, go akaretsa leruo le diphologolo tse di tsamayang le tsone, le mefuta ya dinonyane.
Dibaerase tsa corona tsa batho di kgona go baka malwetse a a simololang ka serame se se tlwaelegileng go ya kwa malwetseng a a maswe thata a a tshwanang le bolwetse jwa go hema jwa Botlhabagare (MERS, seelo sa dintsho ≈34%). SARS-CoV-2 ke mogare wa bosupa o o itsiweng wa go tshwaetsa batho, morago ga 229E, NL63, OC43, HKU1, MERS-CoV, le SARS-CoV ya ntlhantlha.
=== Tlhatlhobo ===
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
[[File:2020Sept26-BioFire-Waldron-HR.jpg|right|thumb| Mooki kwa Seteišeneng sa McMurdo o tlhoma didirisiwa tsa go dira diteko tsa tsibogo ya ketane ya polymerase (PCR) ka Lwetse 2020.]]
Mokgwa o o tlwaelegileng wa go dira diteko tsa go nna teng ga SARS-CoV-2 ke teko ya nucleic acid,[1] e e lemogang go nna teng ga dikarolwana tsa RNA tsa mogare.[2] Ka gonne diteko tseno di lemoga RNA mme e seng mogare o o tshelanwang, "bokgoni jwa yone jwa go bona gore balwetse ba ka tshwaetsega ka lobaka lo lo kana kang bo lekanyeditswe".[3] Teko e dirwa ka tlwaelo mo disampole tsa go hema tse di bonweng ka swab ya nasopharyngeal; le fa go ntse jalo, go ka dirisiwa gape swab ya nko kgotsa sampole ya mathe.[4][5] WHO e phasaladitse diporothokholo di le mmalwa tsa go dira diteko tsa bolwetse jono.
=== Thibelo ===
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
[[File:How_to_Contain_COVID-19_icon_(COVID19.GOV.PH).svg|left|thumb|170x170px| Dikgato tse di tlwaelegileng tse di tsenngwang tirisong go thibela go anama ga mogare ono]]
Dikgato tsa thibelo go fokotsa kgonagalo ya tshwaetsego di akaretsa go enta, go nna kwa gae, kgotsa go fetsa nako e ntsi kwa ntle, go tila mafelo a a pitlaganeng, go nna kgakala le batho ba bangwe, go rwala maseke mo bathong, go tsenya mowa mo mafelong a a ka fa teng, go laola nako e e ka nnang teng ya go tlhagelela, go tlhapa diatla ka sesepa le metsi a a siameng, go dira tiro e e siameng ya go hema bophepa, le go tila go ama matlho, nko kgotsa molomo o sa tlhapa diatla.
Ba ba lemogiwang ba na le COVID-19 kgotsa ba ba dumelang gore ba ka tswa ba tshwaeditswe ba gakololwa ke bothati jwa tlhokomelo ya botsogo go nna kwa gae kwa ntle ga go bona tlhokomelo ya kalafi; leletsa pele pele o etela moabi wa tlhokomelo ya boitekanelo; rwala maseke wa sefatlhego pele o tsena mo ofising ya motlamedi wa tlhokomelo ya boitekanelo; fa o le mo phaposing nngwe le nngwe kgotsa mo koloing le motho yo mongwe, khurumetsa go gotlhola le go ethimola ka thishu; tlhapa diatla ka metsi le sesepa ka metlha; mme o tile go abelana dilwana tsa gago tsa mo ntlong.
==== Dikenti ====
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
[[File:Elderly_Slovak_woman_receiving_her_third_Covid-19_vaccine_02.jpg|thumb| Mosadimogolo yo o amogelang moento wa COVID-19 kwa Slovakia]]
Moento wa COVID-19 o diretswe go tlamela ka masole a mmele a a bonweng kgatlhanong le SARS-CoV-2, e leng mogare o o bakang COVID-19. Pele ga leroborobo la COVID-19, go ne go na le kitso e e tlhomameng ka popego le tiro ya megare ya corona e e bakang malwetse a a jaaka bolwetse jo bo masisi jwa go hema (SARS) le bolwetse jwa go hema jwa Botlhabagare (MERS). Kitso eno e ne ya akofisa go tlhamiwa ga dipolatefomo tse di farologaneng tsa moento mo tshimologong ya 2020.
Tsepamisomogopolo ya ntlha ya mekento ya SARS-CoV-2 e ne e le mo go thibeleng bolwetse jo bo nang le matshwao le jo bo masisi.[1] Mekento ya COVID-19 e tlotliwa thata ka ntlha ya seabe sa yone mo go fokotseng bokete le dintsho tse di bakiwang ke COVID-19.
Go tloga ka Phatwe 2024, batho ba feta dibilione di le 5.6 ba ne ba amogetse selekanyo se le sengwe kgotsa go feta (dibilione di le 13.7 ka kakaretso).[1] Moento wa Oxford-AstraZeneca e ne e le one o o neng o dirisiwa thata.[2] Go ya ka patlisiso nngwe ya Seetebosigo 2022, mekento ya COVID-19 e ne ya thibela dintsho tse dingwe gape di le dimilione di le 14.4 go ya go di le 19.8 mo dinageng le mafelong a le 185 go tloga ka Sedimonthole 8 2020 go ya go Sedimonthole 8 2021.
Ka 2022, moento wa ntlha wa COVID-19 o o theilweng mo diporoteineng tse di kopantsweng gape (moento wa Novavax) o ne wa letlelelwa go dirisiwa mo bagolong kwa United Kingdom. Morago ga moo e amogetse kamogelo/tetlelelo go tswa go WHO, US, Kopano ya Yuropa, le Australia.[1][2] Mo go one ngwaga oo gape go ne ga bona moento wa ntlha o o hemiwang, o o neng wa tlhamiwa ke khampani ya China ya melemo ya ditshedi e e bidiwang CanSino Biologics.
Dinaga tse di nang le lotseno lo lo kwa godimo di ne tsa reka mekento ka bonako fa leroborobo le simolola, mme seno sa dira gore go nne le matshwenyego ka tekatekano ya mekento. Ka Moranang 2021, motho a le mongwe mo go ba le 500 kwa dinageng tse di nang le lotseno lo lo kwa tlase le lo lo magareng o ne a setse a kentilwe, fa go bapisiwa le motho a le mongwe mo go ba le banè kwa dinageng tse di nang le lotseno lo lo kwa godimo.
=== Tsholo ===
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
[[File:Respiradores_da_USP_utilizados_do_Incor_(50119127303).jpg|thumb| Molwetse yo o lwalang thata yo o tsenngwang mowa o o tseneletseng mo yuniting ya tlhokomelo e e tseneletseng ya Setheo sa Pelo, kwa Yunibesithing ya São Paulo ka Phukwi 2020. Ka ntlha ya tlhaelo ya didiriswa tsa go hema tsa semotšhini, go dirisiwa sediriswa sa go hema sa borogo go dira gore maseke wa belefo ya kgetsana e dire ka go itirisa .]]
Mo dingwageng tsa ntlha tse pedi tsa leroborobo, go ne go se na kalafi e e rileng le e e nang le matswela kgotsa kalafi e e neng e le teng.[1][2] Ka 2021, Komiti ya Dikumo tsa Melemo tsa Tiriso ya Batho (CHMP) ya Setheo sa Melemo sa Yuropa (EMA) e ne ya amogela sethibela-porotease sa molomo se se lwantshang megare, Paxlovid (nirmatrelvir mmogo le ritonavir e e lwantshang megare ya HIV), go alafa balwetse ba bagolo.[3] Moragonyana FDA e ne ya e naya tetla ya go e dirisa ka nako ya tshoganyetso (EUA).
Bontsi jwa dikgetse tsa COVID-19 ga di botlhofo. Mo go tseno, tlhokomelo ya tshegetso e akaretsa melemo e e jaaka paracetamol kgotsa melemo e e sa diriseng steroid e e lwantshang thurugo (NSAIDs) go imolola matshwao (letshoroma,[1] ditlhabi tsa mmele, go gotlhola), go nwa diedi tse di lekaneng tsa molomo, le go ikhutsa.[2][3] Go kgothalediwa gore motho a nne le bophepa jo bo siameng le go ja dijo tse di itekanetseng.
Tlhokomelo ya tshegetso mo maemong a a masisi e akaretsa kalafi ya go imolola matshwao, kalafi ya diedi, tshegetso ya okosejene, go baya motho mo maemong a a siameng, le melemo kgotsa didirisiwa tsa go tshegetsa dirwe tse dingwe tsa botlhokwa tse di amegang.[1] Dikgetse tse di masisi thata di ka tlhoka kalafi kwa bookelong. Mo go ba ba nang le selekanyo se se kwa tlase sa okosejene, go kgothalediwa gore ba dirise dexamethasone ya glucocorticoid go fokotsa dintsho.[2] Go tsenngwa ga mowa o o sa tsenelelang le, kwa bofelong, go amogelwa kwa yuniting ya tlhokomelo e e tseneletseng go tsenngwa mowa ka metšhini go ka tlhokega go tshegetsa go hema.[3] Go tsenngwa ga okosejene mo leraleng le le kwa ntle ga mmele (ECMO) go ile ga dirisiwa go rarabolola bothata jwa go palelwa ke go hema.
Diokobatsi tse di leng teng jaaka hydroxychloroquine, lopinavir/ritonavir, le ivermectin ga di kgothalediwe ke balaodi ba boitekanelo ba US kgotsa ba Yuropa, ka gonne ga go na bosupi jo bo siameng jwa gore di na le ditlamorago dipe tse di mosola.[1][2][3] Remdesivir e e lwantshang megare e teng kwa US, Canada, Australia, le kwa dinageng tse dingwe di le mmalwa, ka dithibelo tse di farologaneng; le fa go ntse jalo, ga e kgothalediwe go dirisiwa le go tsenya mowa ka metšhini, mme e kgothalediwa gotlhelele ke WHO[4] ka ntlha ya bosupi jo bo lekanyeditsweng jwa go dira ga yone.<ref name="BMJLivingReview">{{#invoke:cite|journal |vauthors=Siemieniuk RA, Bartoszko JJ, Ge L, Zeraatkar D, Izcovich A, Kum E, Pardo-Hernandez H, Qasim A, Martinez JP, Rochwerg B, Lamontagne F, Han MA, Liu Q, Agarwal A, Agoritsas T, Chu DK, Couban R, Cusano E, Darzi A, Devji T, Fang B, Fang C, Flottorp SA, Foroutan F, Ghadimi M, Heels-Ansdell D, Honarmand K, Hou L, Hou X, Ibrahim Q, Khamis A, Lam B, Loeb M, Marcucci M, McLeod SL, Motaghi S, Murthy S, Mustafa RA, Neary JD, Rada G, Riaz IB, Sadeghirad B, Sekercioglu N, Sheng L, Sreekanta A, Switzer C, Tendal B, Thabane L, Tomlinson G, Turner T, Vandvik PO, Vernooij RW, Viteri-García A, Wang Y, Yao L, Ye Z, Guyatt GH, Brignardello-Petersen R |title=Drug treatments for covid-19: living systematic review and network meta-analysis |journal=BMJ |volume=370 |article-number=m2980 |date=31 March 2021 |pmid=32732190 |pmc=7390912 |doi=10.1136/bmj.m2980}}</ref>
=== Ponelopele ===
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>Bomasisi jwa COVID-19 bo a farologana. E ka tsaya tsela e e botlhofo e e nang le matshwao a le mmalwa kgotsa e e seyong, e e tshwanang le malwetse a mangwe a a tlwaelegileng a go hema a a kwa godimo jaaka serame se se tlwaelegileng. Mo dikgetseng di le 3–4% (7.4% mo go ba ba fetang dingwaga di le 65) matshwao a bolwetse a maswe thata mo a ka bakang go robadiwa kwa bookelong.[1] Dikgetse tse di seng bogale gantsi di fola mo dibekeng tse pedi, fa tse di nang le malwetse a a masisi kgotsa a a masisi di ka tsaya dibeke di le tharo go ya go di le thataro go fola. Mo go ba ba tlhokafetseng, nako ya go tloga ka matshwao a bolwetse go fitlha a swa e ntse e le dibeke di le pedi go ya go di le robedi. Nako e telele ya prothrombin le selekanyo se se kwa godimo sa poroteine ya C-reactive fa motho a amogelwa kwa bookelong di amana le bolwetse jo bo masisi jwa COVID-19 le go fudusediwa kwa diyuniting tsa tlhokomelo e e tseneletseng (ICU).
Magareng ga 5% le 50% ya balwetse ba COVID-19 ba itemogela COVID e telele,[1] boemo jo bo tlhaolwang ke ditlamorago tsa nako e telele tse di tswelelang morago ga nako e e tlwaelegileng ya go fola ga bolwetse jono.[2][3] Ditlhagiso tse di begwang thata tsa kalafi ke go lapa le mathata a go gakologelwa, mmogo le go sa ikutlwe sentle, go opiwa ke tlhogo, go tlhaela mowa, go latlhegelwa ke monko, go nna bokoa mo mesifeng, letshoroma le le kwa tlase le go sa dire sentle ga tlhaloganyo.
oen9mcsnfl08uuicchml1ob4s2ofeni
Pula
0
7153
56012
54431
2026-09-30T09:25:00Z
Stumatha
12502
Ke fetsotse "matla" go "maatla' gotlhe. Ke phimotse "d" mo go "tsed". Ke fetsotse "dikgadima" go "magadima"
56012
wikitext
text/x-wiki
'''Pula''' kgotsa '''pula ya matlakadibe''' ke mofuta wa pula ya lefaufau e e bopilweng ka marothodi a di-aerosol tsa metsi tse di fufaletsweng go tswa mo moweng wa metsi mo lefaufaung mme di wa ka maatlakgogedi. Go ya ka ka bogale, pula e ka tlhalosiwa jaaka ''phoka'' (pula e e bofefo thata, e e nang ka sewelo), ''shawara'' (pula e khutshwane, e e magareng), ''go thunya ga maru'' (pula e e boketekete e e khutshwane) kgotsa pula ''e e nang'' ka maatla (pula e e bokete kgotsa ya "e e nang ka maatla " ka nako e telele). Gantsi e tla le diponagalo tse dingwe tse di farologaneng tsa maemo a bosa jaaka phefo e e maatla (pula ya matlakadibe) le magadima (setsuatsue sa matlakadibe), mme gongwe e ka tlhakana le sefako, kapoko (serame) le setsuatsue sa motlhaba (pula ya lerole). Pula ke karolo e kgolo ya modikologo wa metsi mme ke yone e e rwalang maikarabelo a go baya bontsi jwa metsi a a phepa mo Lefatsheng. E tlamela ka metsi a dipolante tsa motlakase wa metsi, nosetso ya dijalo, le maemo a a siametseng mefuta e le mentsi ya ditshedi .
cu7xp8xyhm6nhpyc6o539dp41b05ydr
Tyla
0
9978
55942
55064
2026-09-29T16:04:05Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55942
wikitext
text/x-wiki
'''Tyla Laura Seethal''' (yo o bidiwang Tyla; o tshotswe ka kgwedi ya Firikgong e tlhola malatsi a le masome a mararo ka ngwaga wa 2002) ke moopedi le mokwadi wa dipina wa kwa Aforika Borwa. O itsege e le “[[:en:Honorific_nicknames_in_popular_music|Queen of Popiano]]" (Kgosigadi ya Popiano), mme mokgwa wa gagwe wa mmino o kopanya mefuta ya mmino ya [[:en:Pop_music|pop]] le [[:en:Amapiano|amapiano]].
O tsholetswe a bo a godisetswa kwa [[:en:Johannesburg|Johannesburg]]. Tyla o ne a ikanisa konteraka le [[:en:Epic_Records|Epic Records]] ka ngwaga wa 2021 morago ga katlego ya pina ya gagwe ya ntlha, “[[:en:Getting_Late_(Tyla_song)|Getting Late]]”, e e golotsweng ka ngwaga wa 2019. Pina ya gagwe ya ngwaga wa 2023, “[[:en:Water_(Tyla_song)|Water]]”, e ne ya dira jaaka kgatelopele ya gagwe ya boditšhabatšhaba. E ne e le pina ya ntlha ya moopedi a le nosi wa kwa Aforika Borwa go tsena mo US Billboard Hot 100 morago ga dingwaga di le masome a matlhano le botlhano, mme a amogela sekgele sa ntlha sa [[:en:Grammy_Awards|Grammy Award]] sa tiragatso e e gaisang ya mmino wa Aforika "[[:en:Grammy_Award_for_Best_African_Music_Performance|Best African Music Performance]]." Pina e e ne ya tla pele ga [[:en:Tyla_(album)|kgobokanyo ya dipina tse di gololwang mmogo ya gagwe ya ntlha]] e e neng a e ipitsang (ngwaga wa 2024), e e neng ya gololwa go akgolwa ke batshwayadiphoso le katlego e e magareng ya kgwebo. Ka ngwaga wa 2025, o ne a golola [[:en:Extended_play|kgobokanyo e khutshwane ya dipina]] (EP),e e bidiwang [[:en:WWP_(EP)|WWP]] mme a simolola loeto lo lo tsamayang le yone go e rotloetsa. Se se ne sa latelwa ke kgobokanyo ya dipina tse di gololwang mmogo ya gagwe ya bobedi ya mmino, [[:en:A*Pop|A*Pop]], ka ngwaga wa 2026. Kgobokanyo ya dipina tse di gololwang mmogo e e ne ya akgolwa ke batshwayadiphoso mme ya tsala pina ya “[[:en:Chanel_(Tyla_song)|Chanel]]”, e e neng ya tsena mo dipineng tse di masome a mabedi tse di kwa godimo tsa [[:en:Billboard_Global_200|''Billboard'' Global 200]].
Tyla ke moopedi yo mmotlana wa kwa Aforika yo mo ditsog a kileng a fenya sekgele sa [[:en:Grammy_Award|Grammy Award]], ka dikgele tse pedi. Dikgele tse dingwe tse a di boneng di akaretsa dikgele tse pedi tsa Mmino wa ditshwantso tse di tshikinyegang tsa MTV, Dikgele tse pedi tsa BET, [[:en:MTV_Europe_Music_Awards|Dikgele tsa Mmino wa MTV Europe]] tse tharo, gareng ga ditlhopho tsa [[:en:Brit_Awards|sekgele sa BRIT]], [[:en:Ivor_Novello_Awards|sekgele sa Ivor Novello]], [[:en:Soul_Train_Music_Awards|sekgele sa Mmino wa Soul Train]] le [[:en:South_African_Music_Awards|dikgele tsa Mmino wa Aforika Borwa]] di le borobabongwe.
== Botshelo jwa gagwe jwa pele le thuto ==
Tyla Laura Seethal<ref>Birjalal, Alyssia (11 June 2024). [https://www.iol.co.za/sunday-tribune/entertainment/from-music-to-fashion-tyla-is-making-major-moves-as-she-builds-her-brand-250825fd-26c0-4284-9a3c-34e414fd3ecf "From music to fashion, Tyla is making major moves as she builds her brand".] [[:en:Independent_Online|''Independent Online''.]] Retrieved 10 August 2024. <q>The 22-year-old</q></ref> o tshotswe ka kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le masome a mararo ka ngwagawa 2002<ref>Atkinson, Katie (31 January 2026). [https://www.billboard.com/music/awards/tyla-birthday-epic-records-hennessy-grammy-party-video-1236168774/ "Watch Tyla Get Serenaded by Epic Records Grammy Party for Her 24th Birthday: 'Make a Wish, T!'"]. ''Billboard''. Retrieved 6 February 2026.</ref> kwa [[:en:Edenvale,_South_Africa|Edenvale]], kwa [[:en:East_Rand|East Rand]] ya [[:en:Gauteng|Gauteng]],<ref>Zwane-Ejike, Nokuthula (12 January 2024). [https://www.news24.com/you/celebs/local/a-grammy-nod-big-collaborations-and-a-new-album-on-the-way-singer-tyla-is-unstoppable-20240112 "A Grammy nod, big collaborations and a new album on the way – singer Tyla is unstoppable!".] ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [[:en:You_(South_African_magazine)|You]]. [https://web.archive.org/web/20240328135441/https://www.news24.com/you/celebs/local/a-grammy-nod-big-collaborations-and-a-new-album-on-the-way-singer-tyla-is-unstoppable-20240112 Archived] from the original on 28 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref><ref>Tjiya, Emmanuel (9 June 2023). "[https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/fashion-beauty/2023-06-09-tyla-the-girl-next-door/ Tyla: The girl next door"]. ''[[:en:The_Sowetan|The Sowetan]]''. [[:en:OCLC_(identifier)|OCLC]] [https://search.worldcat.org/oclc/28688177 28688177]. [https://web.archive.org/web/20240328135442/https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/fashion-beauty/2023-06-09-tyla-the-girl-next-door/ Archived] from the original on 28 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref> ke batsadi ba gagwe Sharleen le Sherwin Seethal.<ref>Caruso, Skyler. [https://people.com/all-about-tyla-parents-sharleen-and-sherwin-seethal-8644674 "All About Tyla's Parents, Sharleen and Sherwin Seethal"]. ''People.com''. People Magazine. Retrieved 13 January 2026.</ref> Ke motho wa setso sa [[:en:Coloureds|bokutwane]], mme o na le losika lwa [[:en:Zulu_people|BaZulu]], [[:en:Indian_people|Makula]] kgotsa [[:en:Indo-Mauritian|makula a lefatshe la Mauritius]], le [[:en:Irish_people|Ba lefatshe la Ireland]].<ref name=":1">Kelly, Jade (1 March 2021). [https://web.archive.org/web/20220414021258/https://www.breakroomafrica.com/music/2021/3/1/the-year-of-tyla "The Year of Tyla"]. ''Breakroom Africa''. Archived from [https://www.breakroomafrica.com/music/2021/3/1/the-year-of-tyla the original] on 14 April 2022. Retrieved 7 September 2023.</ref><ref name=":2">Kawalik, Tracy (20 September 2023). [https://www.rollingstone.co.uk/music/tyla-singer-south-african-amapiano-32847/ "Tyla: 'I'm a rock-star Barbie doll'"]. ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]] (UK)''. [https://web.archive.org/web/20231004191433/https://www.rollingstone.co.uk/music/tyla-singer-south-african-amapiano-32847/ Archived] from the original on 4 October 2023. Retrieved 25 September 2023.</ref><ref>References:
Ho Hip, Chanté (21 November 2023). [https://web.archive.org/web/20231124124508/https://947.co.za/articles/2023/11/21/why-tyla-s-global-success-means-south-africa-has-to-explain-being-coloured-again "Why Tyla's global success means South Africa has to explain being coloured again"]. [[:en:947_(radio_station)|''947'']]. Archived from [https://947.co.za/articles/2023/11/21/why-tyla-s-global-success-means-south-africa-has-to-explain-being-coloured-again the original] on 24 November 2023. Retrieved 24 November 2023.
"[https://web.archive.org/web/20231024142555/https://www.fax.nyc/tylabio Biography: TYLA]". FAX Records ([[:en:Epic_Records|''Epic'']]). United States: [[:en:Sony_Music_Entertainment|Sony Music Entertainment.]] Archived from [https://www.fax.nyc/tylabio the original] on 24 October 2023. Retrieved 24 October 2023.
Murray, Robin (7 November 2022). [https://www.clashmusic.com/track-of-the-day/track-of-the-day-7-11-tyla/ "Track Of The Day 7/11 – Tyla"]. [[:en:Clash_(magazine)|Clash]]. [https://web.archive.org/web/20231027095316/https://www.clashmusic.com/track-of-the-day/track-of-the-day-7-11-tyla/ Archived] from the original on 27 October 2023. Retrieved 24 October 2023.</ref> O goletse kwa [[:en:Johannesburg|Johannesburg]], mme o ne a aloga kwa sekolong se segolwane sa Edenglen ka ngwaga wa 2019, kwa a neng a direla jaaka Moeteledipele wa Setso.<ref>Frans, Karien (3 March 2021). [https://www.awsumnews.co.za/regions/gauteng-johannesburg/jhb-east/former-edenglen-high-learners-releases-music-video/ "Former Edenglen High learners releases music video"]. ''AWSUM School News''. [https://web.archive.org/web/20210303131120/https://www.awsumnews.co.za/regions/gauteng-johannesburg/jhb-east/former-edenglen-high-learners-releases-music-video/ Archived] from the original on 3 March 2021. Retrieved 21 September 2023</ref> Tyla ke wa boraro mo baneng ba le batlhano. Motsalwaleene yo mmotlana wa mosetsana, Sydney Seethal, ke mmotshwantshi wa diaparo le modiri wa diteng tsa maranyane,<ref>Tjiya, Emmanuel (29 September 2025)[https://www.sowetan.co.za//s-mag/fashion-beauty/2025-09-29-sister-act-getting-to-know-sydney-seethal/ . "Sister act! Getting to know Sydney Seethal".] ''[[:en:The_Sowetan|Sowetan]]''. Retrieved 7 May 2026.</ref> mme o kile a tlhagelela le Tyla mo letsholong la diaparo tsa paka ya dikgakologo tsa ngwaga wa 2025 la [[:en:H&M|H&M,]] e leng kgwebo ya diaparo ya kwa Sweden.<ref>Tarafa, Laura (20 March 2025). [https://www.elle.com/fashion/shopping/a64206633/tyla-hm-spring-2025-campaign-interview/ "Tyla Channels '70s Rock in H&M's Spring Campaign"]. ''[[:en:Elle_(magazine)|Elle]]''. Retrieved 7 May 2026.</ref>
Mo ngwageng wa gagwe wa bofelo kwa sekolong se segolo, Tyla o ne a simolola go latelela tiro ya mmino, a abelana dipina tse a neng a di itlhametse le [[:en:Cover_version|dipina tsa ba bangwe tse a neng a di opela ka tsela ya gagwe]] mo [[:en:Instagram|Instagram]], fa ka nako e e tshwanang a batla ditshono mo madirelong a mmino. O ne a lemogiwa ke motsamaisi wa gagwe wa ntlha, Garth von Glehn, yo o neng a rulaganya gore a simolole go gatisa dipina mo lefelong le go dirwang kgotsa go gatisiwang mmino mo go lone.. Mo ngwageng wa gagwe wa bofelo kwa sekolong se segolo, o ne a dirisa mafelo a beke otlhe mo lefelong le go dirwang kgotsa go gatisiwang mmino mo go lone.
== Tiro ==
=== Ngwaga wa 2019 go fitlha 2022: Tshimologo ya tiro ya mmino ===
Kwa bokhutlong jwa ngwaga wa 2019,<ref name=":1" /> morago ga go wetsa sekolo se segolo, Tyla o ne a golola pina ya gagwe ya ntlha e e bidiwang "[[:en:Getting_Late_(Tyla_song)|Getting Late]]", e e neng e dirilwe mmino ke Kooldrink e e neng ya atlega mo lefatsheng.<ref name=":2" /> Setshwantso sa motshikiyego sa pina e e ne ya gatisiwa ke motsamaisi wa gagwe ka dinako tse di farologaneng fa go ne go [[:en:COVID-19_lockdowns|tswaletswe batho kwa magaeng ka ntlha ya COVID 19.]]<ref>Mamo, Heran (31 October 2023). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-water-rb-hip-hop-rookie-of-the-month-october-1235449715/ "From a 'Normal Girl in South Africa' to a Rising 'Popiano' Star, Tyla is Making Major Waves with 'Water'".] ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20231101100036/https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-water-rb-hip-hop-rookie-of-the-month-october-1235449715/ Archived] from the original on 1 November 2023. Retrieved 1 November 2023.</ref> Setshwantso se sa motshikiyego se ne sa gololwa ka kgwedi ya Ferikgong ka ngwaga wa 2021.<ref>Alston, Trey (28 January 2021). [https://www.papermag.com/tyla-kooldrink-getting-late "Tyla and Kooldrink Live Out a Fairy Tale in 'Getting Late'"]. ''[[:en:Paper_(magazine)|Paper]]''. [https://web.archive.org/web/20231101100036/https://www.papermag.com/tyla-kooldrink-getting-late Archived] from the original on 1 November 2023. Retrieved 1 November 2023.</ref> E ne ya bonwa makgetlo a le didikadike di le mmalwa mo YouTube,<ref>Lane, Barnaby (27 October 2023). [https://www.insider.com/tyla-singer-water-age-what-to-know "11 things to know about Tyla, the South African singer whose song 'Water' is climbing the Billboard charts"]. ''Insider''. [https://web.archive.org/web/20240127214634/https://www.businessinsider.com/tyla-singer-water-age-what-to-know Archived] from the original on 27 January 2024. Retrieved 1 November 2023.</ref> mme ka ngwaga wa 2022 ya tlhophiwa mo setshupeng sa dikgaisano sa Sekgele sa Mmino wa Aforika Borwa sa Setshwantso sa motshikiyego sa Mmino se se Gaisang sa Ngwaga.<ref>Shumba, Ano (7 June 2022). [https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees "South African Music Awards 2022: All the nominees"]. ''Music Africa''. [https://web.archive.org/web/20230424070930/https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees Archived] from the original on 24 April 2023. Retrieved 24 April 2023.</ref>
Ka ngwaga wa 2021, o ne a simolola go ithutela lokwalo la [[:en:Mining_engineering|thuto lwa kakgolo lwa boenjenere]] jwa meepo mme morago ga gore a ba kope thata, le go lela thata, batsadi ba gagwe ba ne ba dumela gore Tyla a emise mmadikolo sebaka sa ngwaga, gore a leke go tsweledisa tiro ya gagwe ya mmino. Ka kgwedi ya Motsheganong ka ngwaga wa 2021, o ne a ikanisa tumalano ya go gatisa mmino le [[:en:Epic_Records|Epic Records]] kwa United States, ka tumalano e e kopanetsweng le Fax Records.<ref>Canham, Tamlyn (26 May 2021). [https://www.ecr.co.za/news/entertainment/getting-late-singer-tyla-bags-global-record-deal/ "'Getting Late' singer Tyla bags global record deal"]. ''[[:en:East_Coast_Radio_(South_Africa)|East Coast Radio]]''. Archived from the original on 27 September 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref><ref>Coetzee, Nikita (26 May 2021). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/sa-star-tyla-signs-international-deal-20210526 "SA star Tyla signs international deal".] ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [https://web.archive.org/web/20230213175536/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/sa-star-tyla-signs-international-deal-20210526 Archived] from the original on 13 February 2023. Retrieved 12 September 2021.</ref> Morago ga pina ya gagwe ya ntlha, o ne a golola dipina "Overdue" ka kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa 2021 le "To Last" ka kgwedi ya Ngwanatsele ka ngwaga wa 2022.
=== 2023–2024: Go itsege mo lefatsheng ka "Water" le Tyla ===
Bona gape: [[:en:Tyla_(album)|''Tyla (kgobokanyo ya dipina)'']] le [[:en:Water_(Tyla_song)|''Water (pina ya Tyla)'']]
Tyla o ne a tshameka lekgetlo la gagwe la ntlha phatlalatsa ka ngwaga wa 2023 kwa moketeng wa morago ga tiragalo wa [[:en:Dolce_&_Gabbana|Dolce & Gabbana]] kwa [[:en:Milan_Fashion_Week|bekeng ya moaparo ya Milan]], <ref>[https://www.glamour.co.za/celebrity-news/who-is-tyla-the-south-african-beauty-has-a-bright-future-ahead-942cee85-d785-4f9d-8d1b-17566a6fd9b3 "Who is Tyla? The South African beauty has a bright future ahead".] ''[[:en:Glamour_(magazine)|Glamour]] (SA)''. 1 March 2023. [https://web.archive.org/web/20230805134433/https://www.glamour.co.za/celebrity-news/who-is-tyla-the-south-african-beauty-has-a-bright-future-ahead-942cee85-d785-4f9d-8d1b-17566a6fd9b3 Archived] from the original on 5 August 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref><ref name=":2" /> morago ga go gololwa ga pina ya gagwe "[[:en:Been_Thinking|Been Thinking]]".<ref>Victoria, Kenyatta (3 March 2023). [https://girlsunited.essence.com/article/tyla-shares-the-story-behind-her-viral-hit-been-thinking/ "Tyla Shares The Story Behind Her Viral Hit "Been Thinking""]. ''Essence''. [https://web.archive.org/web/20230424070919/https://girlsunited.essence.com/article/tyla-shares-the-story-behind-her-viral-hit-been-thinking/ Archived] from the original on 24 April 2023. Retrieved 24 April 2023.</ref><ref>[https://www.rollingstone.com/music/music-features/lil-yachty-rae-sremmurd-songs-you-need-to-know-1234669646/ "Lil Yachty, Rae Sremmurd and All the Songs You Need to Know".] ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. 27 January 2023. [https://web.archive.org/web/20230424070919/https://www.rollingstone.com/music/music-features/lil-yachty-rae-sremmurd-songs-you-need-to-know-1234669646/ Archived] from the original on 24 April 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref> Pina e e ne ya dira gore Tyla a tsene mo mananeong a mmino lekgetlo la ntlha mo tirong ya gagwe, mo mananeong a [[:en:R&B/Hip-Hop_Airplay|Billboard Mainstream R&B/Hip Hop Airplay]] le [[:en:Rhythmic_(chart)|Rhythmic Airplay]]. Heven Haile wa [[:en:Pitchfork_(website)|''Pitchfork'']] o ne a tlhalosa pina e e le pina ya boitlosobodutu ya kwa mafelong a go bina, e e nang le mokgwa wa dipina tsa pop le R&B tse di neng di tumile mo dingwageng tsa bogare tsa bo 2000 tsa bo [[:en:Ciara|Ciara]] le [[:en:Rihanna|Rihanna]].<ref>Haile, Heven (9 February 2023). [https://pitchfork.com/reviews/tracks/tyla-been-thinking/ "Track Review: Tyla – "Been Thinking""]. ''[[:en:Pitchfork_(website)|Pitchfork]]''. [https://web.archive.org/web/20230914224330/https://pitchfork.com/reviews/tracks/tyla-been-thinking/ Archived] from the original on 14 September 2023. Retrieved 12 September 2023.</ref> Morago ga moo, Tyla o ne a tsamaya le [[:en:Chris_Brown|Chris Brown]] e le moopedi yo o simololang dipontsho tsa gagwe mo [[:en:Under_the_Influence_Tour|loetog lwa gagwe lwa Under the Influence]].<ref>[https://hypemagazine.co.za/2023/02/14/tyla-to-support-chris-brown-on-massive-uk-europe-tour/ "Tyla to support Chris Brown on massive UK & Europe tour"]. ''Hype Magazine''. 14 February 2023. [https://web.archive.org/web/20231027193832/https://hypemagazine.co.za/2023/02/14/tyla-to-support-chris-brown-on-massive-uk-europe-tour/ Archived] from the original on 27 October 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref> Ka kgwedi ya Motsheganong ka ngwaga wa 2023, o ne a golola pina "[[:en:Girl_Next_Door_(Tyla_song)|Girl Next Door]]", e a neng a e opela le moopedi wa kwa Nigeria [[:en:Ayra_Starr|Ayra Starr]].<ref>Pierre, Alphonse (11 May 2023). [https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ "Listen to Tyla and Ayra Starr's New Song "Girl Next Door""]. ''[[:en:Pitchfork_(website)|Pitchfork]]''. [https://web.archive.org/web/20230907160420/https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ Archived] from the original on 7 September 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref>
Tyla o ne a golola pina "[[:en:Water_(Tyla_song)|Water]]" ka kgwedi ya Phukwi ka ngwaga wa 2023 e le pina ya ntlha ya kgobokanyo ya gagwe ya dipina ya lefelo le go gatisiwang mmino mo go lone la e a ipitsang ka lone.<ref>Gibson, Donte (1 August 2023). [https://soulbounce.com/2023/07/tyla-water/ "Tyla Aims To Quench Our Thirst With 'Water'"]. ''Soul Bounce''. [https://web.archive.org/web/20230907161923/https://soulbounce.com/2023/07/tyla-water/ Archived] from the original on 7 September 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref> <ref name=":2" />Morago ga gore pina e e tsale kgaisano ya go bina e e neng ya anama thata mo lefelong la marayane la puisano la [[:en:TikTok|TikTok]],<ref>Iahn, Buddy (11 September 2023). [https://themusicuniverse.com/tyla-solidifies-rising-star-status-with-viral-hit-water/ "Tyla solidifies rising star status with viral hit 'Water'".] ''The Music Universe''. [https://web.archive.org/web/20231004185941/https://themusicuniverse.com/tyla-solidifies-rising-star-status-with-viral-hit-water/ Archived] from the original on 4 October 2023. Retrieved 15 September 2023.</ref><ref>Mendez II, Moises (6 October 2023). [https://time.com/6321439/tylas-water-dance-challenge-tiktok/ "Tyla's "Water" is Making Waves on TikTok"]. ''[[:en:Time_(magazine)|TIME]]''. [https://web.archive.org/web/20231009030536/https://time.com/6321439/tylas-water-dance-challenge-tiktok/ Archived] from the original on 9 October 2023. Retrieved 7 August 2024.</ref> "Water" e ne ya tsena mo dipineng tse di lesome tse di kwa godimo mo mafatsheng a le mmalwa, go akaretsa Aforika Borwa,<ref>Peak chart positions in South Africa:
All except where noted: [https://theofficialsacharts.co.za/tylas-debut-soars-and-future-and-metro-boomin-reunite-ed-129/ "Tyla's debut soars and Future and Metro Boomin reunite (Ed 129)"]. [[:en:The_Official_South_African_Charts|The Official South African Charts]]. 4 April 2024. [https://web.archive.org/web/20240524200512/https://theofficialsacharts.co.za/tylas-debut-soars-and-future-and-metro-boomin-reunite-ed-129/ Archived] from the original on 24 May 2024. Retrieved 24 May 2024.
"Water": [https://theofficialsacharts.co.za/charts/local-international-streaming-chart-top-10-week-47-2023/ "Local & International Streaming Chart Top 10 Week 47-2023".] The Official South African Charts. [https://web.archive.org/web/20231208024251/https://theofficialsacharts.co.za/charts/local-international-streaming-chart-top-10-week-47-2023/ Archived] from the original on 8 December 2023. Retrieved 24 May 2024.</ref> United States<ref>[https://www.billboard.com/artist/Tyla/chart-history/HSI "Tyla Chart History (Hot 100)"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20240410023830/https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ Archived] from the original on 10 April 2024. Retrieved 10 April 2024.</ref> le United Kingdom.<ref>[https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ "Tyla | Official Charts"]. [[:en:Official_Charts_Company|Official Charts Company]]. [https://web.archive.org/web/20231020172327/https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ Archived] from the original on 20 October 2023. Retrieved 13 April 2024.</ref> Tyla o ne a nna moopedi wa ntlha wa kwa Aforika Borwa mo dingwageng di le masome a matlhano le botlhano, le yo mmotlana go gaisa botlhe, go tsena mo lenaneong la [[:en:Billboard_Hot_100|''Billboard'' Hot 100]] la kwa United States ka "Water", morago ga pina ya [[:en:Hugh_Masekela|Hugh Masekela]] "[[:en:Grazing_in_the_Grass|Grazing in the Grass]]" ka ngwaga wa 1968. O ne a opela "Water" ka tlhamalalo mo [[:en:Bianca_Ingrosso|''The Bianca Show'']] kwa Sweden le mo [[:en:The_Tonight_Show_Starring_Jimmy_Fallon|''The Tonight Show Starring Jimmy Fallon'']] kwa United States.<ref>Ontong, Joel (9 October 2023). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/tyla-has-her-first-tv-interview-in-sweden-and-talks-about-her-song-of-the-summer-20231009 "Tyla has her first TV interview in Sweden and talks about her 'song of the summer'"]. ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [https://web.archive.org/web/20231025100727/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/tyla-has-her-first-tv-interview-in-sweden-and-talks-about-her-song-of-the-summer-20231009 Archived] from the original on 25 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref><ref>Ontong, Joel (25 October 2023). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/watch-tyla-makes-us-tv-debut-on-the-tonight-show-starring-jimmy-fallon-20231025 "Tyla makes US TV debut on The Tonight Show Starring Jimmy Fallon"]. ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [https://web.archive.org/web/20231025093153/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/watch-tyla-makes-us-tv-debut-on-the-tonight-show-starring-jimmy-fallon-20231025 Archived] from the original on 25 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref> Setshwantso sa motshikinyego sa mmino wa "Water" se ne sa gololwa ka di kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le marataro ka ngwaga wa 2023, mme mo malatsing a le mararo ya nna le batho ba le didikadike di le tharo ba ba neng ba e lebeletse mo YouTube.<ref>Darangwa, Shingai (9 October 2023). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-clocks-3-million-views-in-3-days-breaks-all-time-spotify-listeners-record-de02e0a5-7f6f-43ac-9c85-dd8b135b5c3d "Tyla clocks 3 million views in 3 days, breaks all-time Spotify listeners record"]. [[:en:Independent_Online|iOL]]. [https://web.archive.org/web/20231009142121/https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-clocks-3-million-views-in-3-days-breaks-all-time-spotify-listeners-record-de02e0a5-7f6f-43ac-9c85-dd8b135b5c3d Archived] from the original on 9 October 2023. Retrieved 9 October 2023.</ref> Morago ga moo, Tyla o ne a nna karolo ya mofuta o o ntšhwafaditsweng wa pina "[[:en:Girls_Need_Love|Girls Need Love]]" ya ga [[:en:Summer_Walker|Summer Walker]], e e neng ya gololwa e le karolo ya [[:en:Extended_play|kgobokanyo e khutshwane]] ya dipina Girls Mix ka kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa 2023.<ref>Bowenbank, Starr (16 October 2023). [https://www.billboard.com/music/music-news/summer-walker-girls-need-love-girls-mix-ep-victoria-monet-tyla-tink-1235443645/ "Summer Walker Enlists Victoria Monet, Tyla & Tink for 'Girls Need Love (Girls Mix)' EP"]. Billboard. [https://web.archive.org/web/20231027095305/https://www.billboard.com/music/music-news/summer-walker-girls-need-love-girls-mix-ep-victoria-monet-tyla-tink-1235443645/ Archived] from the original on 27 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref>
Mo malatsing a bofelo a kgwedi ya Sedimonthole ka ngwaga wa 2023, o ne a itsise gore o tla golola kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina ya lefelo la kgatiso ya mmino e e bitswang [[:en:Tyla_(album)|Tyla]] (ngwaga wa 2024), mme ka nako e le nngwe a golola dipina di le tharo, "[[:en:Truth_or_Dare_(Tyla_song)|Truth or Dare]]", "On and On" le "Butterflies", e le dipina tsa papatso tsa kgobokanyo e mo kgobokanyong e khutshwane ya dipina e e nang le leina le le tshwanang.<ref>Williams, Aaron (30 November 2023). [https://uproxx.com/music/tyla-debut-album-announce/ "Tyla Announced Her Self-Titled Debut Album By Revealing Three New Songs From Its Tracklist".] ''[[:en:Uproxx|Uproxx]]''. [https://web.archive.org/web/20231202063620/https://uproxx.com/music/tyla-debut-album-announce/ Archived] from the original on 2 December 2023. Retrieved 2 December 2023.</ref> Tyla o ne a opela motswako wa dipina "Water" le "Truth or Dare" kwa [[:en:The_Voice_(American_season_24)|bokhutlong jwa setlha sa]] [[:en:The_Voice_(American_season_24)|masome a mabedi le bone]] sa [[:en:The_Voice_(American_season_24)|The Voice]] ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 2023.<ref>Weiss, Josh (18 December 2023). [https://www.nbc.com/nbc-insider/the-voice-season-24-finale-tyla-explained "Who Is Tyla? What to Know About the Singer Performing on The Voice Season 24 Finale".] ''[[:en:NBC|NBC]]''. [https://web.archive.org/web/20231220032604/https://www.nbc.com/nbc-insider/the-voice-season-24-finale-tyla-explained Archived] from the original on 20 December 2023. Retrieved 20 December 2023.</ref> Kwa [[:en:66th_Annual_Grammy_Awards|dikgele tsa masome a marataro le borataro tsa Grammy tsa ngwaga le ngwaga]] ka kgwedi ya Tlhakole ka ngwaga wa 2024, Tyla o ne a fenya sekgele sa [[:en:Grammy_Award_for_Best_African_Music_Performance|Grammy sa ntlha sa Tiragatso e e Gaisang ya Mmino wa Aforika]] ka pina "Water", mme gape a nna modiragatsi wa mmino wa Moaforika yo mmotlana go gaisa botlhe go fenya sekgele sa Grammy.<ref>Retief, Chanel (5 February 2024). [https://www.forbesafrica.com/entertainment/2024/02/05/south-african-singer-tyla-wins-her-first-grammy-making-her-the-youngest-from-africa-to-hold-the-gong/ "South African Singer Tyla Wins Her First Grammy, Making Her The Youngest From Africa To Hold The Gong".] ''[[:en:Forbes_Africa|Forbes Africa]]''. [https://web.archive.org/web/20240205124955/https://www.forbesafrica.com/entertainment/2024/02/05/south-african-singer-tyla-wins-her-first-grammy-making-her-the-youngest-from-africa-to-hold-the-gong/ Archived] from the original on 5 February 2024. Retrieved 10 November 2023.</ref> Kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina e ne ya gololwa semmuso ke Fax le Epic Records ka kgwedi ya Mopitlo e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bobedi ka ngwaga wa 2024.<ref>Mamo, Heran (22 March 2024). [https://www.billboard.com/music/pop/tyla-debut-album-stream-it-now-1235638294/ "Tyla Drops Self-Titled Debut Album: Stream It Now"]. Billboard. [https://web.archive.org/web/20240322073350/https://www.billboard.com/music/pop/tyla-debut-album-stream-it-now-1235638294/ Archived] from the original on 22 March 2024. Retrieved 31 March 2024.</ref> Setshwantso se se tshikinyegang sa mmino se se tsamaisanang le pina ya "[[:en:Art_(song)|Art]]" le sone se ne sa gololwa ka nako e le nngwe le kgobokanyo e.<ref>Moloi, Atlehang (22 March 2024). [https://slikouronlife.co.za/blog/26470/tyla-drops-highly-anticipated-debut-album-tyla/ "Tyla Drops Highly Anticipated Debut Album, 'TYLA'".] ''Silk on Our Life''. [https://web.archive.org/web/20240322125318/https://slikouronlife.co.za/blog/26470/tyla-drops-highly-anticipated-debut-album-tyla/ Archived] from the original on 22 March 2024. Retrieved 22 March 2024.</ref> ''Tyla'' e ne ya amogelwa sentle thata ke batshwayadikgang ba mmino,<ref>[https://www.metacritic.com/music/tyla/tyla "Tyla by Tyla Reviews and Tracks"]. ''[[:en:Metacritic|Metacritic]]''. [https://web.archive.org/web/20240323042021/https://www.metacritic.com/music/tyla/tyla Archived] from the original on 23 March 2024. Retrieved 27 March 2024.</ref> mme ya fitlha mo maemong a ntlha a le masome a mabedi le botlhano mo mananeong a dikgobokanyo tsa dipina kwa United States,<ref>[https://www.billboard.com/artist/Tyla/chart-history/TLP "Tyla Chart History (Billboard 200)"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20240410021531/https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/tlp/ Archived] from the original on 10 April 2024. Retrieved 10 April 2024.</ref> United Kingdom,<ref>[https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ "Tyla | Official Charts"]. [[:en:Official_Charts_Company|Official Charts Company]]. [https://web.archive.org/web/20231020172327/https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ Archived] from the original on 20 October 2023. Retrieved 13 April 2024.</ref> Netherlands,<ref>"[https://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Tyla Discography Tyla]". dutchcharts.nl (in Dutch). Hung Medien. [https://web.archive.org/web/20240331145243/https://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Tyla Archived] from the original on 31 March 2024. Retrieved 13 April 2024.</ref> Norway,<ref>[https://topplista.no/charts/albums/2024-w13/ "Album 2024 uke 13".] [[:en:VG-lista|VG-lista]]. [https://web.archive.org/web/20240330060900/https://topplista.no/charts/albums/2024-w13/ Archived] from the original on 30 March 2024. Retrieved 30 March 2024.</ref> New Zealand<ref>[https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2024-03-29 "NZ Top 40 Albums Chart"]. [[:en:Recorded_Music_NZ|Recorded Music NZ.]] 1 April 2024. [https://web.archive.org/web/20240329031438/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=5784 Archived] from the original on 29 March 2024. Retrieved 29 March 2024.</ref> le Switzerland.<ref>[https://hitparade.ch/album/Tyla/Tyla-532455 "Swisscharts.com – Tyla – Tyla"]. Hung Medien. [https://web.archive.org/web/20240331145242/https://hitparade.ch/album/Tyla/Tyla-532455 Archived] from the original on 31 March 2024. Retrieved 31 March 2024.</ref> Tyla o ne a nna le palo e kgolo ya ditlhopho kwa [[:en:18th_Metro_FM_Music_Awards|Dikgeleng tsa Mmino tsa Metro FM tsa bo]] [[:en:18th_Metro_FM_Music_Awards|lesome le borobabobedi]] kwa Aforika Borwa, a tlhophiwa ga rataro.<ref>Keteyi, Oluthando (28 March 2024). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-leads-metro-fm-awards-nominations-followed-by-kabza-de-small-and-tyler-icu-70a62ce5-fd27-435a-b960-5b3ad62e7851 "Tyla leads Metro FM Awards nominations followed by Kabza De Small and Tyler ICU".] ''iOL''. [https://web.archive.org/web/20240328083711/https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-leads-metro-fm-awards-nominations-followed-by-kabza-de-small-and-tyler-icu-70a62ce5-fd27-435a-b960-5b3ad62e7851 Archived] from the original on 28 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref><ref>Maako, Compiled by Keitumetse. [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/from-grammy-winning-tyla-to-record-setting-duo-titom-yuppe-metro-fm-music-awards-nominees-2024-20240328 "From Grammy-winning Tyla to record-setting duo TitoM & Yuppe: Metro FM Music Awards nominees 2024"]. ''Life''. [https://web.archive.org/web/20240518140118/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/from-grammy-winning-tyla-to-record-setting-duo-titom-yuppe-metro-fm-music-awards-nominees-2024-20240328 Archived] from the original on 18 May 2024. Retrieved 29 March 2024.</ref> Morago ga moo, o ne a fenya dikgele di le dintsi go gaisa botlhe kwa [[:en:BET_Awards_2024|BET Awards tsa]] [[:en:BET_Awards_2024|ngwaga wa 2024 ,]] a lekana le [[:en:Usher_(musician)|Usher]] le [[:en:Victoria_Monét|Victoria Monét]] kwa [[:en:Peacock_Theater|lefelong la metshameko la Peacock]] kwa Los Angeles, California.<ref>Grein, Paul (1 July 2024). [https://www.billboard.com/music/awards/usher-tyla-2024-bet-awards-winners-1235721412/ "Usher, Tyla & More Record Setters at 2024 BET Awards"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20240723160241/https://www.billboard.com/music/awards/usher-tyla-2024-bet-awards-winners-1235721412/amp/ Archived] from the original on 23 July 2024. Retrieved 23 July 2024.</ref> kwa a neng a diragatsa pina "[[:en:Jump_(Tyla,_Gunna,_and_Skillibeng_song)|Jump]]" ka tlhamalalo lekgetlo la ntlha a na le [[:en:Gunna_(rapper)|Gunna]] le [[:en:Skillibeng|Skillibeng]].<ref>Kupemba, Danai Nesta (1 July 2024)[https://www.bbc.com/news/articles/c87rl4x58d1o . "Tyla wins big as South African artists triumph at BET Awards"]. ''[[:en:BBC|BBC]]''. [https://web.archive.org/web/20240723160241/https://www.bbc.com/news/articles/c87rl4x58d1o Archived] from the original on 23 July 2024. Retrieved 23 July 2024.</ref>
Ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le lesome le bongwe ka ngwaga wa 2024, Tyla o ne a golola mofuta o o okeditsweng wa kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina ya lefelo la kgatiso ya dipina e a e ibiditseg ka ene , e e neng e na le dipina tse dingwe di le tharo, go akaretsa "[[:en:Push_2_Start|Push 2 Start]]". Ka mmino, "Push 2 Start" ke pina ya [[:en:Pop_music|pop]] le [[:en:Contemporary_R&B|R&B]] e e kopantsweng le merumo ya [[:en:Reggae|reggae]] le [[:en:Amapiano|amapiano]]. Pina e e ne ya amogelwa sentle, mme setshwantso se se tshikinyegang sa yone sa mmino se ne sa bontshiwa lekgetlo la ntlha mo YouTube ka di kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a robangbobedi ka ngwaga wa 2024.<ref>[https://www.yahoo.com/entertainment/tyla-keeps-her-momentum-going-152602312.html "Tyla Keeps Her Momentum Going With Deluxe Edition of Self-Titled Debut Album"]. ''Yahoo Entertainment''. 11 October 2024. Retrieved 8 November 2024.</ref><ref>Richardson, Kalia (11 October 2024). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/tyla-deluxe-edition-self-titled-debut-album-1235132334/ "Tyla Keeps Her Momentum Going With Deluxe Edition of Self-Titled Debut Album"]. ''Rolling Stone''. Retrieved 8 November 2024.</ref><ref>Andriyashchuk, Yuriy (8 November 2024). [https://hip-hopvibe.com/video/tyla-push-2-start-video/ "Tyla releases visuals for "Push 2 Start""]. ''Hip Hop Vibe''. Retrieved 8 November 2024.</ref><ref>[https://neonmusic.co.uk/tylas-push-2-start-a-high-octane-ride-through-lyrics-sound-and-visuals "Tyla's "Push 2 Start": A High-Octane Ride Through Lyrics, Sound, and Visuals".] ''Neon Music''. 18 November 2024. Retrieved 9 December 2024.</ref> Tyla o ne a opela kwa [[:en:Victoria's_Secret_Fashion_Show_2024|Pontshong ya diaparo ya ga Victoria ya sephiri ya ngwaga wa 2024]].<ref>Teti, Julia (30 October 2024). [https://wwd.com/pop-culture/celebrity-news/tyla-media-impact-value-2024-victorias-secret-fashion-show-1236706079/ "Tyla's Appearance at the 2024 Victoria's Secret Fashion Show Generates $2 Million in Media Exposure".] ''[[:en:Women's_Wear_Daily|Women's Wear Daily]]''. [https://web.archive.org/web/20250109225302/https://wwd.com/pop-culture/celebrity-news/tyla-media-impact-value-2024-victorias-secret-fashion-show-1236706079/ Archived] from the original on 9 January 2025. Retrieved 16 December 2024.</ref><ref>Betancourt, Bianca (16 October 2024). [https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62609248/tyla-victoria-secret-fashion-show-interview-2024/ "Tyla Was More Than Ready for Her Victoria's Secret Fashion Show Debut"]. [[:en:Harper's_Bazaar|''Harper's Bazaar''.]] [https://web.archive.org/web/20241225083951/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62609248/tyla-victoria-secret-fashion-show-interview-2024/ Archived] from the original on 25 December 2024. Retrieved 16 December 2024.</ref> Ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le lesome le bongwe ka ngwaga wa 2024, o ne a tlhagelela lekgetlo la ntlha kwa [[:en:MTV_Europe_Music_Awards|MTV Europe Music Awards]] (EMAs), kwa a neng a opela dipina tsa gagwe "Push 2 Start" le "Water". Mo bosigong joo, o ne a fenya dikgele di le tharo tsa [[:en:MTV_Europe_Music_Awards|EMAs]] tsa "Best African Act", "Best Afrobeats Artist" le "Best R&B Artist".<ref>Anonuevo, Kristine (12 November 2024). [https://vergemagazine.co.uk/award-winning-global-superstar-tyla-stuns-with-her-debut-mtv-emas-performance/ "Award-Winning Global Superstar, Tyla Stuns With Her Debut MTV EMA's Performance!"]. ''Verge Magazine''. Retrieved 10 February 2025.</ref> Ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a matlhano le malatsi a supa ka ngwaga wa 2024, Tyla o ne a tshwara dipontsho tsa mmino di le pedi mo lefatsheng la gaabo ya Aforika Borwa, kwa Cape Town le Pretoria ka tatelano. Letsatsi le lengwe la pontsho kwa Pretoria le ne la okediwa la ba la beelwa kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le lesome le botlhano ka ngwaga wa 2025.<ref>[https://www.musicinafrica.net/magazine/tyla-unveils-extra-date-sa-tour "Tyla unveils extra date SA tour"]. Music In Africa. 9 December 2024. Retrieved 22 August 2025.</ref> Dipontsho tse di ne tsa etelela pele tshimologo ya loeto lwa gagwe lwa Tyla ka ngwaga wa 2025, e e neng e akaretsa thata go tlhagelela ga gagwe kwa [[:en:Music_festival|meketeng]] ya mmino mo dikgakololong le selemo sa ngwaga wa 2025, mme ga okediwa dipontsho kwa Yuropa tse di neng tsa tshwanelwa ke go beelwa matlha a mangwe morago ga gore Tyla a gobale.<ref>Keteyi, Oluthando (8 March 2024). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/international/tyla-left-heartbroken-as-injury-forces-her-to-cancel-us-tour-and-coachella-gig-72829270-9da9-4440-9e6d-0304e93feff9 "Tyla left heartbroken as injury forces her to cancel US tour and Coachella gig"]. [[:en:Independent_Online|''Independent Online''.]] Retrieved 22 August 2025.</ref>
=== 2025 go fitlha jaanong: WWP le A*POP ===
[[Setshwantsho:Tyla at KCAs 2025 02.png|left|thumb|Tyla kwa [[:en:2025_Kids'_Choice_Awards|Dikgeleg tsa Tlhopho ya Bana tsa ngwaga wa 2025]]]]
Tyla o ne a opela mo pineng "[[:en:When_I'm_with_You_(Lisa_song)|When I'm with You]]" ya moopedi wa mmino wa go bua ka morethetho wa kwa Thailand [[:en:Lisa_(rapper)|Lisa]], e e neng e le karolo ya kgobokanyo ya gagwe ya dipina [[:en:Alter_Ego_(Lisa_album)|''Alter Ego'']], e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Tlhakole e tlhola malatsi a le masome mabedi le borobabobedi ka ngwaga wa 2025.<ref>Blistein, Jon (16 May 2025). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/lisa-tyla-when-im-with-you-music-video-1235341059/ "Lisa and Tyla Beat the Heat in New 'When I'm With You' Video".] ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. [https://web.archive.org/web/20250516153259/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lisa-tyla-when-im-with-you-music-video-1235341059/ Archived] from the original on 16 May 2025. Retrieved 16 May 2025.</ref> Ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le lesome le borobabobedi ka ngwaga wa 2025, go ne ga gololwa mofuta o mosha yo tswakantsweng wa pina "[[:en:Show_Me_Love_(WizTheMc_and_Bees_&_Honey_song)#Tyla_remix|Show Me Love]]" ya [[:en:WizTheMc|WizTheMc]] le Bees & Honey, o Tyla a opelang mo go one.<ref>[https://web.archive.org/web/20251105155708/https://music.apple.com/gb/song/show-me-love-tylas-version/1808438195 "Show Me Love (Tyla's Version)".] Apple Music. 18 April 2025. Retrieved 22 July 2025.</ref> Mofuta o o mosha wa pina o ne wa opelwa lekgetlo la ntlha ka tlhamalalo kwa [[:en:Coachella_2025#Outdoor_Theatre|Coachella 2025]], kwa Tyla a neng a opela gape pina ya gagwe e e neng e sa ntse e tla gololwa e e bidiwang "[[:en:Bliss_(Tyla_song)|Bliss]]" lekgetlo la ntlha.<ref>Legaspi, Althea (19 April 2025). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/tyla-new-song-coachella-2025-1235321440/ "Tyla brings the "Bliss" with a new song tease at Coachella".] ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. Retrieved 22 July 2025.</ref> Ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi a le borobabongwe ka ngwaga wa 2025, Tyla o ne a golola pina "Bliss",<ref>Hussain, Shahzaib (9 May 2025). [https://www.clashmusic.com/news/tyla-shares-new-single-bliss/ "Tyla Shares New Single 'Bliss'"]. ''[[:en:Clash_(magazine)|Clash]]''. Retrieved 22 July 2025.</ref> mme kgwedi e e latelang a tshwara tiragalo ya [[:en:2025_Kids'_Choice_Awards|Dikgele tsa Tlhopho tsa Nickelodeon kids]] . Pina ya bobedi e e bidiwang "[[:en:Is_It_(Tyla_song)|Is It"]] e ne ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le lesome le bongwe.<ref>Malone Méndez, Chris (11 July 2025). [https://www.forbes.com/sites/cmalone/2025/07/11/tyla-releases-new-single-is-it/ "Tyla Releases New Single 'Is It'"]. ''[[:en:Forbes|Forbes]]''. Retrieved 22 July 2025.</ref> O ne a kwala a bo a opela pina "Everything Goes with Blue" e e neng e dirisitswe mo mminong wa motshameko wa ditshwantso wa Smurfs, e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le lesome le borobabobedi ka ngwaga wa 2025.
"Bliss" le "Is It" di ne tsa tsenngwa mo kgobokanyong ya gagwe ya bobedi e khutshwane ya dipina [[:en:WWP_(EP)|''WWP'']], e leng khutshwafatso ya ''We Wanna Party'', e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le botlhanoka ngwaga wa 2025.<ref>Mamo, Heran (25 July 2025). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-we-wanna-party-mixtape-listen-1236029496/ "Tyla Gets the Party Started With 'WWP' Mixtape: Stream It Now"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. Retrieved 25 July 2025.</ref> Tyla o ne a tlhalosa kgobokanyo eo e khutshwane ya dipina e le "borogo jo bo isang kwa kgobokanyong ya bobedi ya dipina", e e neng e tshwanetse go gololwa moragonyana mo go one ngwaga. O ne a tlhalosa gape gore e ne "e tla nna le mokgwa o o farologaneng thata le se batho ba se solofetseng".<ref>Garcia, Thania (6 August 2025). [https://variety.com/2025/music/features/tyla-new-album-rejecting-pop-music-1236478590/ "Tyla Takes Charge: Music's Global Star on Rejecting the Pop Machine and Why Her Second Album Is a 'Totally Different Vibe'".] ''Variety''. Retrieved 22 August 2025.</ref> Ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a supa ka ngwaga wa 2025, Tyla o ne a nna teng kwa [[:en:2025_MTV_Video_Music_Awards|Dikgele tsa ditshwantso tse di tshikinyegang tsa Mmino tsa MTV tsa ngwaga wa 2025]], kwa a neng a fenya sekgele sa [[:en:MTV_Video_Music_Award_for_Best_Afrobeats_Video|Best Afrobeats]] ka pina "[[:en:Push_2_Start|Push 2 Start]]" ya ngwaga wa 2024 se e le phenyo ya gagwe ya bobedi mo setlhopheng seo, morago ga gore a fenye sekgele seo ka pina ya "Water" kwa [[:en:2024_MTV_Video_Music_Awards|moletlong wa ngwaga o o fetileng.]]<ref>Kwazi, Thami (8 September 2025). [https://www.citizen.co.za/lifestyle/tyla-dazzles-in-couture-on-the-red-carpet-as-she-wins-mtv-vma-best-afrobeats-award-pics/ "Tyla dazzles in couture on the red carpet as she wins MTV VMA Best Afrobeats Award"]. ''The Citizen''. Retrieved 8 September 2025.</ref> Fa a ne a le kwa moletlong o, Tyla o ne a apere diaparo tsa kgobokanyo ya [[:en:Chanel|Chanel]] Spring/Summer '93 mo lefelong la bafotoki moragonyana o ne a tsenya setshwantsho mo Instagram a kwadile mafoko a a reng "PUT ME IN CHANELLLLL",<ref>Criales-Unzueta, José (24 October 2025). [https://www.vogue.com/article/put-her-in-chanel-how-tylas-stylist-found-the-iconic-archival-chanel-pieces-in-her-new-music-video "Put Her in Chanel! How Tyla's Stylist Found the Iconic Archival Chanel Pieces in Her New Music Video"]. ''Vogue''. Retrieved 24 October 2025.</ref> se se neng se lebega se supa gore go ka nna ga gololwa pina e a neng a kile a bua ka yone ka kgwedi ya Phukwi wa one ngwaga, e e bidiwang "Chanel".<ref>Sithathu, Nomathamsanqa (15 July 2025). [https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2025-07-15-tyla-makes-waves-in-berlin-unveils-two-new-tracks-from-we-wanna-party-mixtape/ "Tyla Makes Waves in Berlin: Unveils Two New Tracks From ''We Wanna Party'' Mixtape"]. ''[[:en:Independent_Online|Independent Online]]''. [https://web.archive.org/web/20250716165942/https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2025-07-15-tyla-makes-waves-in-berlin-unveils-two-new-tracks-from-we-wanna-party-mixtape/ Archived] from the original on 16 July 2025. Retrieved 26 November 2025.</ref> Tyla o ne a opela mo pineng "[[:en:Talk_to_Me_(Damiano_David,_Tyla_and_Nile_Rodgers_song)|Talk To Me]]", mmogo le [[:en:Damiano_David|Damiano David]] le [[:en:Nile_Rodgers|Nile Rodgers]], e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le lesome le bongwe 2025.<ref>Simpasa, Precious (14 September 2025). [https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/celeb-news/international-celebs/tyla-joins-damiano-david-for-international-release-talk-to-me/ "Tyla joins Damiano David for international release 'Talk to Me'"]. ''The South African''. Retrieved 11 December 2025.</ref> Tyla o ne a opela gape mo pineng "Nice Guy" e e neng e le mo kgobokanyong ya dipina [[:en:Am_I_the_Drama?|''Am I the Drama?'']] ya ga Cardi B ya ngwaga wa 2025, e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsia le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 2025.<ref>[https://www.geo.tv/latest/651607-cardi-b-thanks-kehlani-and-tyla-for-surprise-little-miss-drama-appearances "Cardi B Thanks Kehlani and Tyla For Surprise 'Little Miss Drama' Appearances"]. ''[[:en:Geo_News|Geo News]]''. 18 February 2026. Retrieved 4 May 2026.</ref>
[[Setshwantsho:Tyla performing at the WNBA All-Star Game.png|thumb|Tyla o diragatsa kwa pontshong ya ikhutso ya Motshameko wa Dinaledi Tsotlhe wa WNBA ka kgwedi ya Phukwi ka ngwaga wa 2026]]
.Ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bone, Tyla o ne a golola pina e e bidiwang "[[:en:Chanel_(Tyla_song)|Chanel]]".<ref>Mamo, Heran (24 October 2025). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-chanel-single-brunch-recap-1236096191/ "Tyla Says She's 'Here to Spoil the Girls' During L.A. Brunch Celebrating 'Chanel' Single: Stream It Now".] ''Billboard''. Retrieved 24 October 2025.</ref> Pina eo e ne ya nna pina ya gagwe e e fitlhileng mo maemong a a kwa godimo go gaisa dipina tsotlhe tsa gagwe mo lenaneong la [[:en:Billboard_Global_200|Billboard Global 200]] fa e sale "Water" ka ngwaga wa 2023, mme ya fitlha mo maemong a lesome le bongwe<ref>[https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/glo/ "Tyla Chart History (Global 200)".] ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. Retrieved 3 May 2026.</ref> gape e ne ya fitlha mo maemong a masome a mane le boraro mo lenaneong la ''Billboard'' Hot 100 kwa United States.<ref>"[https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ Tyla Chart History (Hot 100)]". ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [[Archived]] from the original on 29 April 2026. Retrieved 23 April 2026.</ref> Ke yone e e eteletseng pele kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina ya studio, [[:en:A*Pop|''A*Pop'']], e e neng ya gololwa ka ngwaga wa 2026. Ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le lesome le bongwe, ngwaga wa 2025, Tyla o ne a simolola loeto lwa gagwe lwa bobedi lwa dipontsho tsa mmino, lo lo bidiwang [[:en:We_Wanna_Party_Tour|We Wanna Party Tour]], (ngwaga wa 2025) ka pontsho e e neng ya tlala batho kwa [[:en:Ariake_Arena|Ariake Arena]] kwa [[:en:Tokyo|Tokyo]].<ref>[https://www.pollstar.com/artists/tyla-79831 "Tyla – Tour History".] ''[[:en:Pollstar|Pollstar]]''. [https://megalodon.jp/2026-0731-0406-32/https://www.pollstar.com:443/artists/tyla-79831 Archived] from the original on 30 July 2026. Retrieved 30 July 2026.</ref>Ka kgwedi ya Sedimonthole ka ngwaga wa 2025, kompone ya boitlosobodutu ya kwa [[:en:South_Korea|Korea Borwa]], [[:en:Hybe|HYBE]], e ne ya itsise ka tirisano mmogo e ntšha le kompone e e laolang tiro ya Tyla, Africa Creative Agency (ACA).<ref>Clarke, Tenille (20 February 2024). [https://www.forbes.com/sites/tenilleclarke/2024/02/20/africa-creative-agency-is-ushering-in-a-global-rebirth-of-talent-management/ "Africa Creative Agency Is Ushering In A Global Rebirth Of Talent Management"]. ''Forbes''. Retrieved 20 December 2025.</ref><ref>[https://africacreativeagency.com/talent/music-brand-management/tyla/ "Tyla — Musician".] ''Africa Creative Agency''. Retrieved 20 December 2025.</ref> Ka NFO LLC e ntšhwa e e tlhomilweng, HYBE mmogo le Brandon Hixon le Colin Gayle ba ACA ba ne ba tla laola tiro ya Tyla e le karolo ya leano le legolwane la go atolosa tiro, le le neng le ikaeletse go tshegetsa le go godisa batshamekisi ba mmino ba Aforika ka kitso ya boitlhamedi ya Hixon le Gayle, mmogo le bokgoni le ditsompelo tsa HYBE.<ref>Kim, Min-Young (16 December 2025). [https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-12-16/world/world/HYBE-announces-establishment-of-NFO-LLC-for-Tylas-global-management/2478770 "HYBE establishes NFO LLC, plans to take over Tyla's global management"]. ''Korea JoongAng Daily''. Retrieved 20 December 2025.</ref><ref>Benjamin, Jeff (15 December 2025). [https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/15/k-pop-giant-hybe-announces-tyla-management-partnership-platform-for-african-music/ "K-Pop Giant HYBE Announces Tyla Management Partnership, Platform For African Music]". ''[[:en:Forbes|Forbes]]''. Retrieved 20 December 2025.</ref><ref>Schneider, Marc (15 December 2025). [https://www.billboard.com/pro/hybe-africa-expansion-tyla-global-music-strategy/ "HYBE's African Music Push Begins With Tyla as First Artist Supported: 'Unlimited Potential'".] ''Billboard PRO — Business News''. Retrieved 20 December 2025.</ref>
Kwa Dikgeleng tsa Mmino tsa Grammy tsa bo masome a marataro le borobedi, Tyla o ne a fenya sekgele sa Best African Music Performance ka pina ya gagwe "Push 2 Start".<ref>Su, Jen (2 February 2026). "[https://www.timeslive.co.za/lifestyle/2026-02-02-tyla-wins-her-second-grammy-award/ Tyla wins her second Grammy award"]. ''TimesLIVE''. Retrieved 3 February 2026.</ref> O ne a nna modiragatsi wa ntlha go fenya setlhopha seo gabedi, morago ga gore a fenye ka "Water" ka ngwaga wa 2024.<ref>Ontong, Joel (2 February 2026). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/tylas-push-2-start-wins-grammy-for-best-african-music-performance-20260202-0274 "Tyla's Push 2 Start wins Grammy for Best African Music Performance"]. ''News24''. Retrieved 3 February 2026.</ref> O ne a fenya a gaisana le batlhophiwa ba bangwe ba ba neng ba akaretsa [[:en:Ayra_Starr|Ayra Starr]], [[:en:Burna_Boy|Burna Boy]], [[:en:Davido|Davido]] le [[:en:Eddy_Kenzo|Eddy Kenzo]].<ref>Ngcobo, Khanyisile (2 February 2026). [https://www.bbc.com/news/articles/c5y27872qz0o "Tyla beats Burna Boya and Davido to African Grammy"]. ''BBC''. Retrieved 3 February 2026.</ref> Kwa moletlong oo, Tyla o ne a itsise ka kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina ya studio e e tlang, ''A*Pop''.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c5y27872qz0o "Tyla beats Burna Boya and Davido to African Grammy".] ''www.bbc.com''. 2 February 2026. Retrieved 2 February 2026.</ref> Ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le lesome le bosupa, ka ngwaga wa 2026, pina ya bobedi ya ''A*Pop'' e e bidiwang "[[:en:She_Did_It_Again|She Did It Again]]", e Tyla a neng a e opela mmogo le moopedi le mokwadi wa dipina wa kwa Sweden [[:en:Zara_Larsson|Zara Larsson]], e ne ya gololwa.<ref>Madarang, Charisma (17 April 2026). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/tyla-zara-larsson-britney-she-did-it-again-song-video-1235548735/ "Tyla and Zara Larsson Channel Britney Spears in New Song 'She Did It Again'"]. ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. Retrieved 29 April 2026.</ref> Pina e e ne ya goroga mo maemong a bo masome a matlhano le borobongwe mo lenaneong la ''Billboard'' Hot 100 kwa United States,<ref>[https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ "Tyla Chart History (Hot 100)"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20260429160801/https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ Archived] from the original on 29 April 2026. Retrieved 23 April 2026.</ref> le mo maemong a bobedi kwa Sweden.<ref>[https://sverigetopplistan.se/chart/41/?dspy=2026&dspp=17 "Veckolista Singlar, vecka 17, 2026"] (in Swedish). [[:en:Sverigetopplistan|Sverigetopplistan]]. Retrieved 24 April 2026.</ref> Moragonyana, Tyla o ne a dira mmogo le Larsson mo mofuteng o mosha wa pina "Hot & Sexy", e e neng e le mo kgobokanyong ya dipina tse di fetotsweng ya Larsson e e bidiwang [[:en:Midnight_Sun:_Girls_Trip|''Midnight Sun: Girls Trip'']], e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola letsatsi la ntlha, ka ngwaga wa 2026.<ref>[https://www.sonymusic.ca/press_release/zara-larsson-releases-midnight-sun-girls-trip-remix-album "Zara Larsson Releases Midnight Sun: Girls Trip Remix Album – Sony Music Canada".] ''[[:en:Sony_Music_Canada|Sony Music Canada]]''. 1 May 2026. Retrieved 3 May 2026.</ref> Ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le lesome le bobedi, ka ngwaga wa 2026, Tyla o ne a opela "[[:en:Game_Time_(Future_and_Tyla_song)|Game Time]]" mmogo le [[:en:Future_(rapper)|Future]] kwa [[:en:2026_FIFA_World_Cup_opening_ceremonies|moletlong wa go simolola]] [[:en:2026_FIFA_World_Cup|Kgaisano ya Lefatshe ya FIFA ya 2026]] kwa United States.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c4g9g9xy9y7o "World Cup kicks off in the US with performances from Katy Perry, Future and Tyla"]. ''www.bbc.com''. 13 June 2026. Retrieved 13 June 2026.</ref> Gape o ne a opela [[:en:National_anthem_of_South_Africahttps://en.wikipedia.org/wiki/National_anthem_of_South_Africa|pina ya setšhaba ya Aforika Borwa]] pele ga [[:en:2026_FIFA_World_Cup_Group_A#Mexico_vs_South_Africa|motshameko wa ntlha magareng ga Aforika Borwa le Mexico]].<ref>Ramalepe, Phumi (12 June 2026). [https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/so-blessed-tyla-lights-up-fifa-world-cup-with-anthem-and-vuvuzela-inspired-sa-flag-dress-20260612-0647 "'So blessed': Tyla lights up FIFA World Cup with anthem and vuvuzela-inspired SA flag dress"]. ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. Retrieved 17 June 2026.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le robedi, ka ngwaga wa 2026, Tyla o ne a opela kwa [[:en:Montreux_Jazz_Festival|Montreux Jazz Festival.]]<ref>[https://srpske.rs/en/news/estrada/2026/07/24/tyla-releases-a-pop-album-pop-meets-amapiano "Tyla Drops 'A*POP': Pop Meets Amapiano on 14 Tracks"]. ''Srpske Novine''. 24 July 2026. Retrieved 25 July 2026.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bone, ka ngwaga wa 2026, kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina ya studio, A*Pop, e ne ya gololwa. E ne e na le dipina tse a neng a di opela mmogo le [[:en:Babalwa_M|Babalwa M,]] [[:en:MaWhoo|MaWhoo]], [[:en:Liquideep|Liquideep]] le Zara Larsson, mme ya amogelwa sentle ke [[:en:Music_journalism|batshwayadikgang ba moopelo]] .<ref>Tyla (24 July 2026). "[https://tidal.com/album/544869137/credits ''A*Pop'' / Credits"]. FAX Records, under exclusive license to [[:en:Epic_Records|Epic Records]], a division of [[:en:Sony_Music_Entertainment|Sony Music Entertainment.]] Retrieved 24 July 2026 – via [[:en:Tidal_(service)|Tidal]].</ref><ref>[https://www.metacritic.com/music/apop/tyla "''A*POP'' by Tyla Reviews and Tracks"]. ''[[:en:Metacritic|Metacritic]]''. [https://web.archive.org/web/20260725232605/https://www.metacritic.com/music/apop/tyla Archived] from the original on 25 July 2026. Retrieved 25 July 2026.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le botlhano, ka ngwaga wa 2026, Tyla o ne a opela dipina tse di neng di akaretsa "Chanel" mo pontshong ya fa gare ga dipapadi ya [[:en:WNBA_All-Star_Game|WNBA All Star Game]].<ref>Henderson, Sydney; Hall, Meghan L.; Fin, Callie; Northam, Mitchell (25 July 2026). [https://eu.usatoday.com/story/sports/wnba/2026/07/25/wnba-all-star-game-live-team-coop-vs-team-spoon-rosters-channel/91050447007/ "Team Spoon wins WNBA All-Star Game behind MVP Jonquel Jones, Caitlin Clark".] ''[[:en:USA_Today|USA Today]]''. [https://ghostarchive.org/archive/20260726230713/https://www.usatoday.com/story/sports/wnba/2026/07/25/wnba-all-star-game-live-team-coop-vs-team-spoon-rosters-channel/91050447007/ Archived] from the original on 26 July 2026. Retrieved 26 July 2026.</ref>
== Botaki ==
<gallery mode="packed">
Setshwantsho:Michael Jackson with Grammy Awards in 1984.jpg
Setshwantsho:Rihanna - Concert for Valor in Washington, D.C. Nov. 11, 2014 (face cropped).jpg
Setshwantsho:BritneyPOM19.jpg
</gallery>
=== Ditlhotlheletso ===
Ditlhotlheletsi tse ditona tsa moopelo tsa ga Tyla ke [[:en:Michael_Jackson|Michael Jackson]],<ref>Itodo, Sunny Green (28 November 2023). [https://dailypost.ng/2023/11/28/wizkid-on-the-same-level-as-michael-jackson-drake-rihanna-tyla/ "'Wizkid on the same level as Michael Jackson, Drake, Rihanna' - Tyla]". ''Daily Post Nigeria''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Rihanna|Rihanna]] <ref>Khulu, Ntombi (17 March 2023). [https://www.news24.com/truelove/exclusive/rising-star-tyla-on-being-inspired-by-brenda-fassie-rihanna-and-more-the-music-is-very-spiritual-20230317 "Rising Star | Water singer Tyla on her career - 'The music is very spiritual'"]. ''News24''. Retrieved 4 July 2026.</ref>le [[:en:Britney_Spears|Britney Spears]].<ref>Mamo, Heran (20 March 2025). [https://www.billboard.com/music/awards/tyla-women-in-music-2025-impact-honoree-1235925892/ "Tyla on Her 'Different' New Music and How Whitney and Britney Inspire Her]". ''Billboard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> Rihanna segolobogolo e nnile sekao sa Tyla, mo modumong wa mmino wa gagwe le mo goemeleng lefatshe la gaabo mo seraleng sa lefatshe lotlhe.<ref>Dailey, Hannah (30 April 2024). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-reacts-rihanna-comparisons-im-my-own-artist-1235670308/ "Tyla Reacts to Rihanna Comparisons: 'I'm My Own Artist'"]. ''Billboard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> Baopedi ba bangwe ba ba mo tlhotlheleditseng ba akaretsa [[:en:Beyoncé|Beyoncé]], [[:en:Whitney_Houston|Whitney Houston]],<ref>Mamo, Heran (20 March 2025)[https://www.billboard.com/music/awards/tyla-women-in-music-2025-impact-honoree-1235925892/ . "Tyla on Her 'Different' New Music and How Whitney and Britney Inspire Her"]. ''Billboard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Aaliyah|Aaliyah]],<ref>Su, Jen (12 November 2024). [https://www.sowetan.co.za//entertainment/2024-11-12-tyla-pays-homage-to-aaliyah-after-emas-honours/ "Tyla pays homage to Aaliyah after EMAs honours"]. ''Sowetan''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Janet_Jackson|Janet Jackson]],<ref>Glamour (22 October 2025). ''[https://www.youtube.com/watch?v=q7bOpPWPeKk Tyla Reveals What's On Her Phone | Glamour]''. Retrieved 22 August 2026 – via YouTube.</ref>[[:en:Shakira|Shakira]],<ref>[https://m.jacarandafm.com/news/entertainment/tyla-shines-alongside-shakira/ "WATCH: Tyla joins Shakira on stage during US tour stop in Brooklyn"]. ''Jacaranda FM''. Retrieved 17 August 2026.</ref>[[:en:Cassie_Ventura|Cassie]],<ref>Vikilahle, Luthando (23 September 1981). [https://gq.co.za/culture/entertainment/2023-07-26-tyla-opens-up-about-her-dm-to-drake-on-spotifys-mic-check/ "Tyla opens up about her DM to Drake on Spotify's Mic Check"]. ''GQ''. Retrieved 4 July 2026.</ref>[[:en:Drake_(musician)|Drake]],<ref>Paul, Larisha (14 March 2024). [https://www.rollingstone.com/music/music-features/tyla-new-album-interview-drake-justin-bieber-1234962965/ "Tyla Wants To Show America How To Really Party"]. ''Rolling Stone''. Retrieved 4 July 2026.</ref> le baopedi ba bangwe ba Aforika ba ba jaaka [[:en:Wizkid|Wizkid]],<ref>Itodo, Sunny Green (28 November 2023). [https://dailypost.ng/2023/11/28/wizkid-on-the-same-level-as-michael-jackson-drake-rihanna-tyla/ "'Wizkid on the same level as Michael Jackson, Drake, Rihanna' - Tyla".] ''Daily Post Nigeria''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Tems|Tems]] <ref>Babalola, Seyi (21 March 2025). [https://thesun.ng/how-tems-britney-spears-whitney-houston-inspire-me-tyla/ "How Tems, Britney Spears, Whitney Houston inspire me – Tyla"]. ''The Sun Nigeria''. Retrieved 4 July 2026.</ref>le [[:en:Freshlyground|Freshlyground]].<ref>Khulu, Ntombi. [https://www.news24.com/truelove/exclusive/rising-star-tyla-on-being-inspired-by-brenda-fassie-rihanna-and-more-the-music-is-very-spiritual-20230317 "Rising Star | Water singer Tyla on her career - 'The music is very spiritual'"]. ''News24''. Retrieved 4 July 2026.</ref> O godile a reetsa moopelo wa ga Aaliyah.<ref>Rhode, Jade (3 June 2026). [https://www.bona.co.za/entertainment/tyla-covers-iconic-aaliyah-song-in-free-concert/ "Tyla covers iconic Aaliyah song in 'free concert'"]. ''Bona Magazine''. Retrieved 4 July 2026.</ref> O buile gore toro ya gagwe ke go nna moopedi wa ntlha wa pop wa Aforika yo o itsegeng mo lefatsheng lotlhe le go dira gore mmino wa Aforika Borwa o fiwe tlhokomelo e ntsi.<ref>Maako, Keitumetse (2 December 2023)[https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/staying-true-to-her-roots-and-giving-the-world-a-south-african-popstar-tylas-dream-comes-true-20231201 . "Staying true to her roots and giving the world a South African popstar: Tyla's dream comes true | News24".] ''News24''. Retrieved 4 July 2026.</ref> Gape o boletse gore o simolotse ka go tsenya diphetolelo tsa dipina tsa [[:en:Justin_Bieber|Justin Bieber]] mo maranyaneng,<ref>Paul, Larisha (14 March 2024). [https://www.rollingstone.com/music/music-features/tyla-new-album-interview-drake-justin-bieber-1234962965/ "Tyla Wants To Show America How To Really Party".] ''Rolling Stone''. Retrieved 4 July 2026.</ref> mme modumo wa gagwe o na le ditshupo tsa mokgwa wa [[:en:Ariana_Grande|Ariana Grande]] wa go itshupa ka botsalano le kgogedi ya moopedi yo mosha.<ref>[https://i-d.co/article/tyla-interview-south-africa-popstar/ "Tyla is bringing amapiano muisc to the global pop scene"]. Retrieved 4 July 2026.</ref>
=== Mokgwa wa gagwe wa mmino ===
Mmino wa Tyla o ikaegile thata ka "popiano",<ref>Franx, Jamila (11 June 2026). [https://medium.com/@dtwilliams93/i-dont-see-the-hype-around-tyla-a42560e8f3e0 "I Don't See The Hype Around Tyla]". ''Medium''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>Saleh, Raïs (3 December 2025). [https://mena.rollingstone.com/music/music-features/popiano-tyla/ "Is Popiano the Next African Wave?] Ask Tyla". ''Rolling Stone MENA''. Retrieved 4 July 2026.</ref> e leng leina le le dirisiwang go tlhalosa motswako wa mefuta ya mmino wa [[:en:Pop_music|pop]] le [[:en:Amapiano|amapiano]], mmogo le dikarolo tsa [[:en:Rhythm_and_blues|R&B]] le [[:en:Afrobeats|Afrobeats]].<ref>Demarco, Catalaya. [https://thedrumbeat.com/2870329/arts-entertainment/tyla-pioneers-new-genre-popiano-on-american-airwaves/ "Tyla pioneers new genre, Popiano, on American airwaves".] ''The DrumBeat''. Retrieved 4 July 2026.</ref> O fetolela meropa ya log le meretheto e e tlhaolegileng ya amapiano go nna dipina tse dikhutshwane tsa pop le R&B tsa metsotso e le meraro, a dira modumo o o kopanyang go lolamisiwa ga mmino wa pop wa Bophirima le ngwao ya mmino ya Aforika.<ref>Velasquez, Angelina. [https://www.revolt.tv/article/tyla-controls-her-narrative-in-music-and-race-debates "Tyla takes control of her narrative, from defining her music to her South African identity"]. ''REVOLT''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>January, Amaarah (14 June 2024). [https://tfgmedia.co.za/life-style/personalities/tyla-is-taking-over-the-music-world/ "Tyla is taking over the music world".] ''TFG Media''. Retrieved 4 July 2026.</ref>Mafoko a dipina tsa gagwe gantsi a sekaseka lorato, boitshupo le go itshepa. O itsege e le "[[:en:Honorific_nicknames_in_popular_music|Kgosigadi ya Popiano]]",<ref>Gyre, S’bo (11 February 2024). [https://www.dailymaverick.co.za/article/2024-02-11-tyla-the-ascent-of-the-queen-of-popiano/ "The magic behind the meteoric rise of Tyla, Grammy award winner and Queen of Popiano".] ''Daily Maverick''. Retrieved 4 July 2026.</ref> mme o itlhagisa e le moopedi yo mogolo wa amapiano mo lefatsheng lotlhe,<ref>Allaire, Christian (13 April 2025). [https://www.vogue.com/article/tyla-coachella-debut-dolce-and-gabbana "Tyla Marked Her First Coachella Performance With Vintage Y2K Style"]. ''Vogue''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>Pometsey, Olive (21 August 2025)[https://www.standard.co.uk/culture/music/tyla-singer-brings-popiano-london-all-points-east-b1243917.html . "Tyla has conquered the world — now South Africa's popiano queen takes London".] ''The Standard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> fa ka nako e le nngwe a dira gore go bonale sentle gore o emela ngwao ya Aforika Borwa ka tlhamalalo, e seng "Afrobeats" fela.<ref>Adhis, Paula (29 October 2024). [https://www.okayafrica.com/opinion-can-tyla-balance-amapiano-authenticity-with-global-pop-dreams/195022 "Opinion: Can Tyla Balance Amapiano Authenticity with Global Pop Dreams?".] ''okayafrica''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>Peter, Dennis Ade (15 October 2024). [https://www.okayafrica.com/opinion-afrobeats-or-amapiano-whats-the-best-description-for-tylas-music/195862 "Opinion: Afrobeats or Amapiano - What's the Best Description for Tyla's Music?"]. ''okayafrica''. Retrieved 4 July 2026.</ref>
{| class="wikitable"
|+
|"Fa ke sa ntse ke le ngwana, ke ne ke nna ke solofetse gore naledi ya pop e e tshwanang le Rihanna, Britney Spears kgotsa Michael Jackson e tla tswa mo Aforika Borwa. Ke ne ke batla gore naledi e tswe kwa toropong ya gaetsho. Jaanong, mo bathong ba toropo ya gaetsho, ke batla go nna naledi ya pop e e emelang Aforika Borwa".
— Tyla o bua le [[:en:Rolling_Stone|''Rolling Stone'']] ka kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 2024.<ref>Mier, Tomas; Woldenberg, Ilana (19 January 2024)[https://rollingstonejapan.com/articles/detail/40351/1/1/1 . "Amapiano's rising star, Tyla, talks about the behind-the-scenes story of the creation of one of the biggest hits of 2023, "Water""]. ''[[:en:Rolling_Stone#International_editions|Rolling Stone Japan]]''. Retrieved 2 September 2024.</ref>
|}
== Dikgobokanyo tsa dipina ==
''Setlhogo se segolo: [[:en:Tyla_discography|Dikgobokanyo tsa dipina tsa Tyla]]''
• [[:en:Tyla_(album)|''Tyla'']] (2024)
• ''[[:en:A*Pop|A*Pop]]'' (2026)
== Ditiro tsa gagwe mo ditshwantshong tse di tsamayang ==
{| class="wikitable"
|+
!Ngwaga
!Setlhogo
!Seabe
!Motswedi
|-
|2024
|[[:en:A_Nonsense_Christmas_with_Sabrina_Carpenter|A Nonsense Christmas with Sabrina Carpenter]] ([[:en:Netflix|Netflix]])
[[:en:Victoria's_Secret_Fashion_Show_2024|2024 Victoria's Secret Fashion Show]] ([[:en:Amazon_Prime_Video|Amazon Prime]])
|Ene
|<ref>Phillips, Zoe G. (19 November 2024). [https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/sabrina-carpenter-a-nonsense-christmas-special-netflix-1236065591/ "Sabrina Carpenter Reveals 'A Nonsense Christmas' Trailer During Final Los Angeles Concert".] ''[[:en:The_Hollywood_Reporter|The Hollywood Reporter]]''. [https://web.archive.org/web/20241125020556/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/sabrina-carpenter-a-nonsense-christmas-special-netflix-1236065591/ Archived] from the original on 25 November 2024. Retrieved 23 November 2024.</ref>
<ref>[https://people.com/tyra-banks-gigi-hadid-announce-2024-victorias-secret-fashion-show-details-8702976 "The Victoria's Secret Fashion Show Is Returning to NYC - and Bringing Icon Tyra Banks Back Too".] ''People.com''. Retrieved 11 November 2025.</ref>
|-
|2025
| [[:en:2025_Kids'_Choice_Awards|2025 Kids' Choice Awards]] (Paramount & [[:en:Nickelodeon|Nickelodeon]]
|Ene
|<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news/2025/05/15/grammy-award-winning-multiplatinum-global-superstar-tyla-to-host-nickelodeon-kids-choice-awards-202 "Breaking News | TheFutonCritic.com - The Web's Best Television Resource"]. ''www.thefutoncritic.com''. Retrieved 11 November 2025.</ref>
|-
|2026
|[[:en:Toy_Story_5|''Toy Story 5'']]
|Mogolori yo o bodulosiwang (lentswe)
|<ref>Kaufman, Gil (10 June 2026). [https://www.billboard.com/culture/tv-film/tyla-voice-cast-sub-saharan-toy-story-5-flamingo-1236269514/ "Tyla Joins Voice Cast of Sub-Saharan Version of 'Toy Story 5' as Inflatable Flamingo: 'The Story Is So Fire!'".] ''Billboard''. Retrieved 11 June 2026.</ref>
|}
== Maeto ==
==== Setlhogo ====
* [[:en:We_Wanna_Party_Tour|Re Batla Leeto la Moletlo]] (2025)
* [[:en:The_A*Pop_World_Tour|Leeto la Lefatshe Lotlhe la A*Pop]] (2026–2027)
==== Papatso ====
* [[:en:Tyla_Tour|Leeto la Tyla]] (2024-2025)
==== Thotloetso ====
* [[:en:Under_the_Influence_Tour|Leeto la Tlhotlheletso]] (la ga [[:en:Under_the_Influence_Tour|Chris Brown]]) (2023)
== Dikgele le ditlhopho ==
===== ''Setlhogo se segolo: [[:en:List_of_awards_and_nominations_received_by_Tyla|Lenaane la dikgele le ditlhopho tse di amogetsweng ke Tyla]]'' =====
== Bona ga gape ==
* [[:en:List_of_South_African_Grammy_Award_winners_and_nominees|Lenaane la befenyi dikgele ya Grammy ya Aforika Borwa le ba ba tlhophilweng]]
* [[:en:Ariana_Grande|Lenaane la bafenyi le batlhophiwa ba dikgele ya Ivor Novello (2010–2020)]]
== Metswedi ==
* https://www.sonymusic.co.uk/artist/tyla
[[Karolo:Aforika Borwa]]
[[Category:MTV African Music Award]]
[[Category:South African Award]]
[[Category:Tyla Neemah Anolds]]
[[Category:Water]]
2427n3axl6gnywijx7znmmzaq3i8kct
55949
55942
2026-09-29T17:21:57Z
Scooby Boo
12483
Created by translating the section "Career" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1377433546|Tyla]]"
55949
wikitext
text/x-wiki
'''Tyla Laura Seethal''' (yo o bidiwang Tyla; o tshotswe ka kgwedi ya Firikgong e tlhola malatsi a le masome a mararo ka ngwaga wa 2002) ke moopedi le mokwadi wa dipina wa kwa Aforika Borwa. O itsege e le “[[:en:Honorific_nicknames_in_popular_music|Queen of Popiano]]" (Kgosigadi ya Popiano), mme mokgwa wa gagwe wa mmino o kopanya mefuta ya mmino ya [[:en:Pop_music|pop]] le [[:en:Amapiano|amapiano]].
O tsholetswe a bo a godisetswa kwa [[:en:Johannesburg|Johannesburg]]. Tyla o ne a ikanisa konteraka le [[:en:Epic_Records|Epic Records]] ka ngwaga wa 2021 morago ga katlego ya pina ya gagwe ya ntlha, “[[:en:Getting_Late_(Tyla_song)|Getting Late]]”, e e golotsweng ka ngwaga wa 2019. Pina ya gagwe ya ngwaga wa 2023, “[[:en:Water_(Tyla_song)|Water]]”, e ne ya dira jaaka kgatelopele ya gagwe ya boditšhabatšhaba. E ne e le pina ya ntlha ya moopedi a le nosi wa kwa Aforika Borwa go tsena mo US Billboard Hot 100 morago ga dingwaga di le masome a matlhano le botlhano, mme a amogela sekgele sa ntlha sa [[:en:Grammy_Awards|Grammy Award]] sa tiragatso e e gaisang ya mmino wa Aforika "[[:en:Grammy_Award_for_Best_African_Music_Performance|Best African Music Performance]]." Pina e e ne ya tla pele ga [[:en:Tyla_(album)|kgobokanyo ya dipina tse di gololwang mmogo ya gagwe ya ntlha]] e e neng a e ipitsang (ngwaga wa 2024), e e neng ya gololwa go akgolwa ke batshwayadiphoso le katlego e e magareng ya kgwebo. Ka ngwaga wa 2025, o ne a golola [[:en:Extended_play|kgobokanyo e khutshwane ya dipina]] (EP),e e bidiwang [[:en:WWP_(EP)|WWP]] mme a simolola loeto lo lo tsamayang le yone go e rotloetsa. Se se ne sa latelwa ke kgobokanyo ya dipina tse di gololwang mmogo ya gagwe ya bobedi ya mmino, [[:en:A*Pop|A*Pop]], ka ngwaga wa 2026. Kgobokanyo ya dipina tse di gololwang mmogo e e ne ya akgolwa ke batshwayadiphoso mme ya tsala pina ya “[[:en:Chanel_(Tyla_song)|Chanel]]”, e e neng ya tsena mo dipineng tse di masome a mabedi tse di kwa godimo tsa [[:en:Billboard_Global_200|''Billboard'' Global 200]].
Tyla ke moopedi yo mmotlana wa kwa Aforika yo mo ditsog a kileng a fenya sekgele sa [[:en:Grammy_Award|Grammy Award]], ka dikgele tse pedi. Dikgele tse dingwe tse a di boneng di akaretsa dikgele tse pedi tsa Mmino wa ditshwantso tse di tshikinyegang tsa MTV, Dikgele tse pedi tsa BET, [[:en:MTV_Europe_Music_Awards|Dikgele tsa Mmino wa MTV Europe]] tse tharo, gareng ga ditlhopho tsa [[:en:Brit_Awards|sekgele sa BRIT]], [[:en:Ivor_Novello_Awards|sekgele sa Ivor Novello]], [[:en:Soul_Train_Music_Awards|sekgele sa Mmino wa Soul Train]] le [[:en:South_African_Music_Awards|dikgele tsa Mmino wa Aforika Borwa]] di le borobabongwe.
== Botshelo jwa gagwe jwa pele le thuto ==
Tyla Laura Seethal<ref>Birjalal, Alyssia (11 June 2024). [https://www.iol.co.za/sunday-tribune/entertainment/from-music-to-fashion-tyla-is-making-major-moves-as-she-builds-her-brand-250825fd-26c0-4284-9a3c-34e414fd3ecf "From music to fashion, Tyla is making major moves as she builds her brand".] [[:en:Independent_Online|''Independent Online''.]] Retrieved 10 August 2024. <q>The 22-year-old</q></ref> o tshotswe ka kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le masome a mararo ka ngwagawa 2002<ref>Atkinson, Katie (31 January 2026). [https://www.billboard.com/music/awards/tyla-birthday-epic-records-hennessy-grammy-party-video-1236168774/ "Watch Tyla Get Serenaded by Epic Records Grammy Party for Her 24th Birthday: 'Make a Wish, T!'"]. ''Billboard''. Retrieved 6 February 2026.</ref> kwa [[:en:Edenvale,_South_Africa|Edenvale]], kwa [[:en:East_Rand|East Rand]] ya [[:en:Gauteng|Gauteng]],<ref>Zwane-Ejike, Nokuthula (12 January 2024). [https://www.news24.com/you/celebs/local/a-grammy-nod-big-collaborations-and-a-new-album-on-the-way-singer-tyla-is-unstoppable-20240112 "A Grammy nod, big collaborations and a new album on the way – singer Tyla is unstoppable!".] ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [[:en:You_(South_African_magazine)|You]]. [https://web.archive.org/web/20240328135441/https://www.news24.com/you/celebs/local/a-grammy-nod-big-collaborations-and-a-new-album-on-the-way-singer-tyla-is-unstoppable-20240112 Archived] from the original on 28 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref><ref>Tjiya, Emmanuel (9 June 2023). "[https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/fashion-beauty/2023-06-09-tyla-the-girl-next-door/ Tyla: The girl next door"]. ''[[:en:The_Sowetan|The Sowetan]]''. [[:en:OCLC_(identifier)|OCLC]] [https://search.worldcat.org/oclc/28688177 28688177]. [https://web.archive.org/web/20240328135442/https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/fashion-beauty/2023-06-09-tyla-the-girl-next-door/ Archived] from the original on 28 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref> ke batsadi ba gagwe Sharleen le Sherwin Seethal.<ref>Caruso, Skyler. [https://people.com/all-about-tyla-parents-sharleen-and-sherwin-seethal-8644674 "All About Tyla's Parents, Sharleen and Sherwin Seethal"]. ''People.com''. People Magazine. Retrieved 13 January 2026.</ref> Ke motho wa setso sa [[:en:Coloureds|bokutwane]], mme o na le losika lwa [[:en:Zulu_people|BaZulu]], [[:en:Indian_people|Makula]] kgotsa [[:en:Indo-Mauritian|makula a lefatshe la Mauritius]], le [[:en:Irish_people|Ba lefatshe la Ireland]].<ref name=":1">Kelly, Jade (1 March 2021). [https://web.archive.org/web/20220414021258/https://www.breakroomafrica.com/music/2021/3/1/the-year-of-tyla "The Year of Tyla"]. ''Breakroom Africa''. Archived from [https://www.breakroomafrica.com/music/2021/3/1/the-year-of-tyla the original] on 14 April 2022. Retrieved 7 September 2023.</ref><ref name=":2">Kawalik, Tracy (20 September 2023). [https://www.rollingstone.co.uk/music/tyla-singer-south-african-amapiano-32847/ "Tyla: 'I'm a rock-star Barbie doll'"]. ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]] (UK)''. [https://web.archive.org/web/20231004191433/https://www.rollingstone.co.uk/music/tyla-singer-south-african-amapiano-32847/ Archived] from the original on 4 October 2023. Retrieved 25 September 2023.</ref><ref>References:
Ho Hip, Chanté (21 November 2023). [https://web.archive.org/web/20231124124508/https://947.co.za/articles/2023/11/21/why-tyla-s-global-success-means-south-africa-has-to-explain-being-coloured-again "Why Tyla's global success means South Africa has to explain being coloured again"]. [[:en:947_(radio_station)|''947'']]. Archived from [https://947.co.za/articles/2023/11/21/why-tyla-s-global-success-means-south-africa-has-to-explain-being-coloured-again the original] on 24 November 2023. Retrieved 24 November 2023.
"[https://web.archive.org/web/20231024142555/https://www.fax.nyc/tylabio Biography: TYLA]". FAX Records ([[:en:Epic_Records|''Epic'']]). United States: [[:en:Sony_Music_Entertainment|Sony Music Entertainment.]] Archived from [https://www.fax.nyc/tylabio the original] on 24 October 2023. Retrieved 24 October 2023.
Murray, Robin (7 November 2022). [https://www.clashmusic.com/track-of-the-day/track-of-the-day-7-11-tyla/ "Track Of The Day 7/11 – Tyla"]. [[:en:Clash_(magazine)|Clash]]. [https://web.archive.org/web/20231027095316/https://www.clashmusic.com/track-of-the-day/track-of-the-day-7-11-tyla/ Archived] from the original on 27 October 2023. Retrieved 24 October 2023.</ref> O goletse kwa [[:en:Johannesburg|Johannesburg]], mme o ne a aloga kwa sekolong se segolwane sa Edenglen ka ngwaga wa 2019, kwa a neng a direla jaaka Moeteledipele wa Setso.<ref>Frans, Karien (3 March 2021). [https://www.awsumnews.co.za/regions/gauteng-johannesburg/jhb-east/former-edenglen-high-learners-releases-music-video/ "Former Edenglen High learners releases music video"]. ''AWSUM School News''. [https://web.archive.org/web/20210303131120/https://www.awsumnews.co.za/regions/gauteng-johannesburg/jhb-east/former-edenglen-high-learners-releases-music-video/ Archived] from the original on 3 March 2021. Retrieved 21 September 2023</ref> Tyla ke wa boraro mo baneng ba le batlhano. Motsalwaleene yo mmotlana wa mosetsana, Sydney Seethal, ke mmotshwantshi wa diaparo le modiri wa diteng tsa maranyane,<ref>Tjiya, Emmanuel (29 September 2025)[https://www.sowetan.co.za//s-mag/fashion-beauty/2025-09-29-sister-act-getting-to-know-sydney-seethal/ . "Sister act! Getting to know Sydney Seethal".] ''[[:en:The_Sowetan|Sowetan]]''. Retrieved 7 May 2026.</ref> mme o kile a tlhagelela le Tyla mo letsholong la diaparo tsa paka ya dikgakologo tsa ngwaga wa 2025 la [[:en:H&M|H&M,]] e leng kgwebo ya diaparo ya kwa Sweden.<ref>Tarafa, Laura (20 March 2025). [https://www.elle.com/fashion/shopping/a64206633/tyla-hm-spring-2025-campaign-interview/ "Tyla Channels '70s Rock in H&M's Spring Campaign"]. ''[[:en:Elle_(magazine)|Elle]]''. Retrieved 7 May 2026.</ref>
Mo ngwageng wa gagwe wa bofelo kwa sekolong se segolo, Tyla o ne a simolola go latelela tiro ya mmino, a abelana dipina tse a neng a di itlhametse le [[:en:Cover_version|dipina tsa ba bangwe tse a neng a di opela ka tsela ya gagwe]] mo [[:en:Instagram|Instagram]], fa ka nako e e tshwanang a batla ditshono mo madirelong a mmino. O ne a lemogiwa ke motsamaisi wa gagwe wa ntlha, Garth von Glehn, yo o neng a rulaganya gore a simolole go gatisa dipina mo lefelong le go dirwang kgotsa go gatisiwang mmino mo go lone.. Mo ngwageng wa gagwe wa bofelo kwa sekolong se segolo, o ne a dirisa mafelo a beke otlhe mo lefelong le go dirwang kgotsa go gatisiwang mmino mo go lone.
== Tiro ==
=== Ngwaga wa 2019 go fitlha 2022: Tshimologo ya tiro ya mmino ===
Kwa bokhutlong jwa ngwaga wa 2019,<ref name=":1" /> morago ga go wetsa sekolo se segolo, Tyla o ne a golola pina ya gagwe ya ntlha e e bidiwang "[[:en:Getting_Late_(Tyla_song)|Getting Late]]", e e neng e dirilwe mmino ke Kooldrink e e neng ya atlega mo lefatsheng.<ref name=":2" /> Setshwantso sa motshikiyego sa pina e e ne ya gatisiwa ke motsamaisi wa gagwe ka dinako tse di farologaneng fa go ne go [[:en:COVID-19_lockdowns|tswaletswe batho kwa magaeng ka ntlha ya COVID 19.]]<ref>Mamo, Heran (31 October 2023). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-water-rb-hip-hop-rookie-of-the-month-october-1235449715/ "From a 'Normal Girl in South Africa' to a Rising 'Popiano' Star, Tyla is Making Major Waves with 'Water'".] ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20231101100036/https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-water-rb-hip-hop-rookie-of-the-month-october-1235449715/ Archived] from the original on 1 November 2023. Retrieved 1 November 2023.</ref> Setshwantso se sa motshikiyego se ne sa gololwa ka kgwedi ya Ferikgong ka ngwaga wa 2021.<ref>Alston, Trey (28 January 2021). [https://www.papermag.com/tyla-kooldrink-getting-late "Tyla and Kooldrink Live Out a Fairy Tale in 'Getting Late'"]. ''[[:en:Paper_(magazine)|Paper]]''. [https://web.archive.org/web/20231101100036/https://www.papermag.com/tyla-kooldrink-getting-late Archived] from the original on 1 November 2023. Retrieved 1 November 2023.</ref> E ne ya bonwa makgetlo a le didikadike di le mmalwa mo YouTube,<ref>Lane, Barnaby (27 October 2023). [https://www.insider.com/tyla-singer-water-age-what-to-know "11 things to know about Tyla, the South African singer whose song 'Water' is climbing the Billboard charts"]. ''Insider''. [https://web.archive.org/web/20240127214634/https://www.businessinsider.com/tyla-singer-water-age-what-to-know Archived] from the original on 27 January 2024. Retrieved 1 November 2023.</ref> mme ka ngwaga wa 2022 ya tlhophiwa mo setshupeng sa dikgaisano sa Sekgele sa Mmino wa Aforika Borwa sa Setshwantso sa motshikiyego sa Mmino se se Gaisang sa Ngwaga.<ref>Shumba, Ano (7 June 2022). [https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees "South African Music Awards 2022: All the nominees"]. ''Music Africa''. [https://web.archive.org/web/20230424070930/https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees Archived] from the original on 24 April 2023. Retrieved 24 April 2023.</ref>
Ka ngwaga wa 2021, o ne a simolola go ithutela lokwalo la [[:en:Mining_engineering|thuto lwa kakgolo lwa boenjenere]] jwa meepo mme morago ga gore a ba kope thata, le go lela thata, batsadi ba gagwe ba ne ba dumela gore Tyla a emise mmadikolo sebaka sa ngwaga, gore a leke go tsweledisa tiro ya gagwe ya mmino. Ka kgwedi ya Motsheganong ka ngwaga wa 2021, o ne a ikanisa tumalano ya go gatisa mmino le [[:en:Epic_Records|Epic Records]] kwa United States, ka tumalano e e kopanetsweng le Fax Records.<ref>Canham, Tamlyn (26 May 2021). [https://www.ecr.co.za/news/entertainment/getting-late-singer-tyla-bags-global-record-deal/ "'Getting Late' singer Tyla bags global record deal"]. ''[[:en:East_Coast_Radio_(South_Africa)|East Coast Radio]]''. Archived from the original on 27 September 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref><ref>Coetzee, Nikita (26 May 2021). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/sa-star-tyla-signs-international-deal-20210526 "SA star Tyla signs international deal".] ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [https://web.archive.org/web/20230213175536/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/sa-star-tyla-signs-international-deal-20210526 Archived] from the original on 13 February 2023. Retrieved 12 September 2021.</ref> Morago ga pina ya gagwe ya ntlha, o ne a golola dipina "Overdue" ka kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa 2021 le "To Last" ka kgwedi ya Ngwanatsele ka ngwaga wa 2022.
=== 2023–2024: Go itsege mo lefatsheng ka "Water" le Tyla ===
Bona gape: [[:en:Tyla_(album)|''Tyla (kgobokanyo ya dipina)'']] le [[:en:Water_(Tyla_song)|''Water (pina ya Tyla)'']]
Tyla o ne a tshameka lekgetlo la gagwe la ntlha phatlalatsa ka ngwaga wa 2023 kwa moketeng wa morago ga tiragalo wa [[:en:Dolce_&_Gabbana|Dolce & Gabbana]] kwa [[:en:Milan_Fashion_Week|bekeng ya moaparo ya Milan]], <ref>[https://www.glamour.co.za/celebrity-news/who-is-tyla-the-south-african-beauty-has-a-bright-future-ahead-942cee85-d785-4f9d-8d1b-17566a6fd9b3 "Who is Tyla? The South African beauty has a bright future ahead".] ''[[:en:Glamour_(magazine)|Glamour]] (SA)''. 1 March 2023. [https://web.archive.org/web/20230805134433/https://www.glamour.co.za/celebrity-news/who-is-tyla-the-south-african-beauty-has-a-bright-future-ahead-942cee85-d785-4f9d-8d1b-17566a6fd9b3 Archived] from the original on 5 August 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref><ref name=":2" /> morago ga go gololwa ga pina ya gagwe "[[:en:Been_Thinking|Been Thinking]]".<ref>Victoria, Kenyatta (3 March 2023). [https://girlsunited.essence.com/article/tyla-shares-the-story-behind-her-viral-hit-been-thinking/ "Tyla Shares The Story Behind Her Viral Hit "Been Thinking""]. ''Essence''. [https://web.archive.org/web/20230424070919/https://girlsunited.essence.com/article/tyla-shares-the-story-behind-her-viral-hit-been-thinking/ Archived] from the original on 24 April 2023. Retrieved 24 April 2023.</ref><ref>[https://www.rollingstone.com/music/music-features/lil-yachty-rae-sremmurd-songs-you-need-to-know-1234669646/ "Lil Yachty, Rae Sremmurd and All the Songs You Need to Know".] ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. 27 January 2023. [https://web.archive.org/web/20230424070919/https://www.rollingstone.com/music/music-features/lil-yachty-rae-sremmurd-songs-you-need-to-know-1234669646/ Archived] from the original on 24 April 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref> Pina e e ne ya dira gore Tyla a tsene mo mananeong a mmino lekgetlo la ntlha mo tirong ya gagwe, mo mananeong a [[:en:R&B/Hip-Hop_Airplay|Billboard Mainstream R&B/Hip Hop Airplay]] le [[:en:Rhythmic_(chart)|Rhythmic Airplay]]. Heven Haile wa [[:en:Pitchfork_(website)|''Pitchfork'']] o ne a tlhalosa pina e e le pina ya boitlosobodutu ya kwa mafelong a go bina, e e nang le mokgwa wa dipina tsa pop le R&B tse di neng di tumile mo dingwageng tsa bogare tsa bo 2000 tsa bo [[:en:Ciara|Ciara]] le [[:en:Rihanna|Rihanna]].<ref>Haile, Heven (9 February 2023). [https://pitchfork.com/reviews/tracks/tyla-been-thinking/ "Track Review: Tyla – "Been Thinking""]. ''[[:en:Pitchfork_(website)|Pitchfork]]''. [https://web.archive.org/web/20230914224330/https://pitchfork.com/reviews/tracks/tyla-been-thinking/ Archived] from the original on 14 September 2023. Retrieved 12 September 2023.</ref> Morago ga moo, Tyla o ne a tsamaya le [[:en:Chris_Brown|Chris Brown]] e le moopedi yo o simololang dipontsho tsa gagwe mo [[:en:Under_the_Influence_Tour|loetog lwa gagwe lwa Under the Influence]].<ref>[https://hypemagazine.co.za/2023/02/14/tyla-to-support-chris-brown-on-massive-uk-europe-tour/ "Tyla to support Chris Brown on massive UK & Europe tour"]. ''Hype Magazine''. 14 February 2023. [https://web.archive.org/web/20231027193832/https://hypemagazine.co.za/2023/02/14/tyla-to-support-chris-brown-on-massive-uk-europe-tour/ Archived] from the original on 27 October 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref> Ka kgwedi ya Motsheganong ka ngwaga wa 2023, o ne a golola pina "[[:en:Girl_Next_Door_(Tyla_song)|Girl Next Door]]", e a neng a e opela le moopedi wa kwa Nigeria [[:en:Ayra_Starr|Ayra Starr]].<ref>Pierre, Alphonse (11 May 2023). [https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ "Listen to Tyla and Ayra Starr's New Song "Girl Next Door""]. ''[[:en:Pitchfork_(website)|Pitchfork]]''. [https://web.archive.org/web/20230907160420/https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ Archived] from the original on 7 September 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref>
Tyla o ne a golola pina "[[:en:Water_(Tyla_song)|Water]]" ka kgwedi ya Phukwi ka ngwaga wa 2023 e le pina ya ntlha ya kgobokanyo ya gagwe ya dipina ya lefelo le go gatisiwang mmino mo go lone la e a ipitsang ka lone.<ref>Gibson, Donte (1 August 2023). [https://soulbounce.com/2023/07/tyla-water/ "Tyla Aims To Quench Our Thirst With 'Water'"]. ''Soul Bounce''. [https://web.archive.org/web/20230907161923/https://soulbounce.com/2023/07/tyla-water/ Archived] from the original on 7 September 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref> <ref name=":2" />Morago ga gore pina e e tsale kgaisano ya go bina e e neng ya anama thata mo lefelong la marayane la puisano la [[:en:TikTok|TikTok]],<ref>Iahn, Buddy (11 September 2023). [https://themusicuniverse.com/tyla-solidifies-rising-star-status-with-viral-hit-water/ "Tyla solidifies rising star status with viral hit 'Water'".] ''The Music Universe''. [https://web.archive.org/web/20231004185941/https://themusicuniverse.com/tyla-solidifies-rising-star-status-with-viral-hit-water/ Archived] from the original on 4 October 2023. Retrieved 15 September 2023.</ref><ref>Mendez II, Moises (6 October 2023). [https://time.com/6321439/tylas-water-dance-challenge-tiktok/ "Tyla's "Water" is Making Waves on TikTok"]. ''[[:en:Time_(magazine)|TIME]]''. [https://web.archive.org/web/20231009030536/https://time.com/6321439/tylas-water-dance-challenge-tiktok/ Archived] from the original on 9 October 2023. Retrieved 7 August 2024.</ref> "Water" e ne ya tsena mo dipineng tse di lesome tse di kwa godimo mo mafatsheng a le mmalwa, go akaretsa Aforika Borwa,<ref>Peak chart positions in South Africa:
All except where noted: [https://theofficialsacharts.co.za/tylas-debut-soars-and-future-and-metro-boomin-reunite-ed-129/ "Tyla's debut soars and Future and Metro Boomin reunite (Ed 129)"]. [[:en:The_Official_South_African_Charts|The Official South African Charts]]. 4 April 2024. [https://web.archive.org/web/20240524200512/https://theofficialsacharts.co.za/tylas-debut-soars-and-future-and-metro-boomin-reunite-ed-129/ Archived] from the original on 24 May 2024. Retrieved 24 May 2024.
"Water": [https://theofficialsacharts.co.za/charts/local-international-streaming-chart-top-10-week-47-2023/ "Local & International Streaming Chart Top 10 Week 47-2023".] The Official South African Charts. [https://web.archive.org/web/20231208024251/https://theofficialsacharts.co.za/charts/local-international-streaming-chart-top-10-week-47-2023/ Archived] from the original on 8 December 2023. Retrieved 24 May 2024.</ref> United States<ref>[https://www.billboard.com/artist/Tyla/chart-history/HSI "Tyla Chart History (Hot 100)"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20240410023830/https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ Archived] from the original on 10 April 2024. Retrieved 10 April 2024.</ref> le United Kingdom.<ref>[https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ "Tyla | Official Charts"]. [[:en:Official_Charts_Company|Official Charts Company]]. [https://web.archive.org/web/20231020172327/https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ Archived] from the original on 20 October 2023. Retrieved 13 April 2024.</ref> Tyla o ne a nna moopedi wa ntlha wa kwa Aforika Borwa mo dingwageng di le masome a matlhano le botlhano, le yo mmotlana go gaisa botlhe, go tsena mo lenaneong la [[:en:Billboard_Hot_100|''Billboard'' Hot 100]] la kwa United States ka "Water", morago ga pina ya [[:en:Hugh_Masekela|Hugh Masekela]] "[[:en:Grazing_in_the_Grass|Grazing in the Grass]]" ka ngwaga wa 1968. O ne a opela "Water" ka tlhamalalo mo [[:en:Bianca_Ingrosso|''The Bianca Show'']] kwa Sweden le mo [[:en:The_Tonight_Show_Starring_Jimmy_Fallon|''The Tonight Show Starring Jimmy Fallon'']] kwa United States.<ref>Ontong, Joel (9 October 2023). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/tyla-has-her-first-tv-interview-in-sweden-and-talks-about-her-song-of-the-summer-20231009 "Tyla has her first TV interview in Sweden and talks about her 'song of the summer'"]. ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [https://web.archive.org/web/20231025100727/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/tyla-has-her-first-tv-interview-in-sweden-and-talks-about-her-song-of-the-summer-20231009 Archived] from the original on 25 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref><ref>Ontong, Joel (25 October 2023). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/watch-tyla-makes-us-tv-debut-on-the-tonight-show-starring-jimmy-fallon-20231025 "Tyla makes US TV debut on The Tonight Show Starring Jimmy Fallon"]. ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [https://web.archive.org/web/20231025093153/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/watch-tyla-makes-us-tv-debut-on-the-tonight-show-starring-jimmy-fallon-20231025 Archived] from the original on 25 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref> Setshwantso sa motshikinyego sa mmino wa "Water" se ne sa gololwa ka di kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le marataro ka ngwaga wa 2023, mme mo malatsing a le mararo ya nna le batho ba le didikadike di le tharo ba ba neng ba e lebeletse mo YouTube.<ref>Darangwa, Shingai (9 October 2023). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-clocks-3-million-views-in-3-days-breaks-all-time-spotify-listeners-record-de02e0a5-7f6f-43ac-9c85-dd8b135b5c3d "Tyla clocks 3 million views in 3 days, breaks all-time Spotify listeners record"]. [[:en:Independent_Online|iOL]]. [https://web.archive.org/web/20231009142121/https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-clocks-3-million-views-in-3-days-breaks-all-time-spotify-listeners-record-de02e0a5-7f6f-43ac-9c85-dd8b135b5c3d Archived] from the original on 9 October 2023. Retrieved 9 October 2023.</ref> Morago ga moo, Tyla o ne a nna karolo ya mofuta o o ntšhwafaditsweng wa pina "[[:en:Girls_Need_Love|Girls Need Love]]" ya ga [[:en:Summer_Walker|Summer Walker]], e e neng ya gololwa e le karolo ya [[:en:Extended_play|kgobokanyo e khutshwane]] ya dipina Girls Mix ka kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa 2023.<ref>Bowenbank, Starr (16 October 2023). [https://www.billboard.com/music/music-news/summer-walker-girls-need-love-girls-mix-ep-victoria-monet-tyla-tink-1235443645/ "Summer Walker Enlists Victoria Monet, Tyla & Tink for 'Girls Need Love (Girls Mix)' EP"]. Billboard. [https://web.archive.org/web/20231027095305/https://www.billboard.com/music/music-news/summer-walker-girls-need-love-girls-mix-ep-victoria-monet-tyla-tink-1235443645/ Archived] from the original on 27 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref>
Mo malatsing a bofelo a kgwedi ya Sedimonthole ka ngwaga wa 2023, o ne a itsise gore o tla golola kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina ya lefelo la kgatiso ya mmino e e bitswang [[:en:Tyla_(album)|Tyla]] (ngwaga wa 2024), mme ka nako e le nngwe a golola dipina di le tharo, "[[:en:Truth_or_Dare_(Tyla_song)|Truth or Dare]]", "On and On" le "Butterflies", e le dipina tsa papatso tsa kgobokanyo e mo kgobokanyong e khutshwane ya dipina e e nang le leina le le tshwanang.<ref>Williams, Aaron (30 November 2023). [https://uproxx.com/music/tyla-debut-album-announce/ "Tyla Announced Her Self-Titled Debut Album By Revealing Three New Songs From Its Tracklist".] ''[[:en:Uproxx|Uproxx]]''. [https://web.archive.org/web/20231202063620/https://uproxx.com/music/tyla-debut-album-announce/ Archived] from the original on 2 December 2023. Retrieved 2 December 2023.</ref> Tyla o ne a opela motswako wa dipina "Water" le "Truth or Dare" kwa [[:en:The_Voice_(American_season_24)|bokhutlong jwa setlha sa]] [[:en:The_Voice_(American_season_24)|masome a mabedi le bone]] sa [[:en:The_Voice_(American_season_24)|The Voice]] ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 2023.<ref>Weiss, Josh (18 December 2023). [https://www.nbc.com/nbc-insider/the-voice-season-24-finale-tyla-explained "Who Is Tyla? What to Know About the Singer Performing on The Voice Season 24 Finale".] ''[[:en:NBC|NBC]]''. [https://web.archive.org/web/20231220032604/https://www.nbc.com/nbc-insider/the-voice-season-24-finale-tyla-explained Archived] from the original on 20 December 2023. Retrieved 20 December 2023.</ref> Kwa [[:en:66th_Annual_Grammy_Awards|dikgele tsa masome a marataro le borataro tsa Grammy tsa ngwaga le ngwaga]] ka kgwedi ya Tlhakole ka ngwaga wa 2024, Tyla o ne a fenya sekgele sa [[:en:Grammy_Award_for_Best_African_Music_Performance|Grammy sa ntlha sa Tiragatso e e Gaisang ya Mmino wa Aforika]] ka pina "Water", mme gape a nna modiragatsi wa mmino wa Moaforika yo mmotlana go gaisa botlhe go fenya sekgele sa Grammy.<ref>Retief, Chanel (5 February 2024). [https://www.forbesafrica.com/entertainment/2024/02/05/south-african-singer-tyla-wins-her-first-grammy-making-her-the-youngest-from-africa-to-hold-the-gong/ "South African Singer Tyla Wins Her First Grammy, Making Her The Youngest From Africa To Hold The Gong".] ''[[:en:Forbes_Africa|Forbes Africa]]''. [https://web.archive.org/web/20240205124955/https://www.forbesafrica.com/entertainment/2024/02/05/south-african-singer-tyla-wins-her-first-grammy-making-her-the-youngest-from-africa-to-hold-the-gong/ Archived] from the original on 5 February 2024. Retrieved 10 November 2023.</ref> Kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina e ne ya gololwa semmuso ke Fax le Epic Records ka kgwedi ya Mopitlo e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bobedi ka ngwaga wa 2024.<ref>Mamo, Heran (22 March 2024). [https://www.billboard.com/music/pop/tyla-debut-album-stream-it-now-1235638294/ "Tyla Drops Self-Titled Debut Album: Stream It Now"]. Billboard. [https://web.archive.org/web/20240322073350/https://www.billboard.com/music/pop/tyla-debut-album-stream-it-now-1235638294/ Archived] from the original on 22 March 2024. Retrieved 31 March 2024.</ref> Setshwantso se se tshikinyegang sa mmino se se tsamaisanang le pina ya "[[:en:Art_(song)|Art]]" le sone se ne sa gololwa ka nako e le nngwe le kgobokanyo e.<ref>Moloi, Atlehang (22 March 2024). [https://slikouronlife.co.za/blog/26470/tyla-drops-highly-anticipated-debut-album-tyla/ "Tyla Drops Highly Anticipated Debut Album, 'TYLA'".] ''Silk on Our Life''. [https://web.archive.org/web/20240322125318/https://slikouronlife.co.za/blog/26470/tyla-drops-highly-anticipated-debut-album-tyla/ Archived] from the original on 22 March 2024. Retrieved 22 March 2024.</ref> ''Tyla'' e ne ya amogelwa sentle thata ke batshwayadikgang ba mmino,<ref>[https://www.metacritic.com/music/tyla/tyla "Tyla by Tyla Reviews and Tracks"]. ''[[:en:Metacritic|Metacritic]]''. [https://web.archive.org/web/20240323042021/https://www.metacritic.com/music/tyla/tyla Archived] from the original on 23 March 2024. Retrieved 27 March 2024.</ref> mme ya fitlha mo maemong a ntlha a le masome a mabedi le botlhano mo mananeong a dikgobokanyo tsa dipina kwa United States,<ref>[https://www.billboard.com/artist/Tyla/chart-history/TLP "Tyla Chart History (Billboard 200)"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20240410021531/https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/tlp/ Archived] from the original on 10 April 2024. Retrieved 10 April 2024.</ref> United Kingdom,<ref>[https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ "Tyla | Official Charts"]. [[:en:Official_Charts_Company|Official Charts Company]]. [https://web.archive.org/web/20231020172327/https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ Archived] from the original on 20 October 2023. Retrieved 13 April 2024.</ref> Netherlands,<ref>"[https://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Tyla Discography Tyla]". dutchcharts.nl (in Dutch). Hung Medien. [https://web.archive.org/web/20240331145243/https://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Tyla Archived] from the original on 31 March 2024. Retrieved 13 April 2024.</ref> Norway,<ref>[https://topplista.no/charts/albums/2024-w13/ "Album 2024 uke 13".] [[:en:VG-lista|VG-lista]]. [https://web.archive.org/web/20240330060900/https://topplista.no/charts/albums/2024-w13/ Archived] from the original on 30 March 2024. Retrieved 30 March 2024.</ref> New Zealand<ref>[https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2024-03-29 "NZ Top 40 Albums Chart"]. [[:en:Recorded_Music_NZ|Recorded Music NZ.]] 1 April 2024. [https://web.archive.org/web/20240329031438/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=5784 Archived] from the original on 29 March 2024. Retrieved 29 March 2024.</ref> le Switzerland.<ref>[https://hitparade.ch/album/Tyla/Tyla-532455 "Swisscharts.com – Tyla – Tyla"]. Hung Medien. [https://web.archive.org/web/20240331145242/https://hitparade.ch/album/Tyla/Tyla-532455 Archived] from the original on 31 March 2024. Retrieved 31 March 2024.</ref> Tyla o ne a nna le palo e kgolo ya ditlhopho kwa [[:en:18th_Metro_FM_Music_Awards|Dikgeleng tsa Mmino tsa Metro FM tsa bo]] [[:en:18th_Metro_FM_Music_Awards|lesome le borobabobedi]] kwa Aforika Borwa, a tlhophiwa ga rataro.<ref>Keteyi, Oluthando (28 March 2024). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-leads-metro-fm-awards-nominations-followed-by-kabza-de-small-and-tyler-icu-70a62ce5-fd27-435a-b960-5b3ad62e7851 "Tyla leads Metro FM Awards nominations followed by Kabza De Small and Tyler ICU".] ''iOL''. [https://web.archive.org/web/20240328083711/https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-leads-metro-fm-awards-nominations-followed-by-kabza-de-small-and-tyler-icu-70a62ce5-fd27-435a-b960-5b3ad62e7851 Archived] from the original on 28 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref><ref>Maako, Compiled by Keitumetse. [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/from-grammy-winning-tyla-to-record-setting-duo-titom-yuppe-metro-fm-music-awards-nominees-2024-20240328 "From Grammy-winning Tyla to record-setting duo TitoM & Yuppe: Metro FM Music Awards nominees 2024"]. ''Life''. [https://web.archive.org/web/20240518140118/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/from-grammy-winning-tyla-to-record-setting-duo-titom-yuppe-metro-fm-music-awards-nominees-2024-20240328 Archived] from the original on 18 May 2024. Retrieved 29 March 2024.</ref> Morago ga moo, o ne a fenya dikgele di le dintsi go gaisa botlhe kwa [[:en:BET_Awards_2024|BET Awards tsa]] [[:en:BET_Awards_2024|ngwaga wa 2024 ,]] a lekana le [[:en:Usher_(musician)|Usher]] le [[:en:Victoria_Monét|Victoria Monét]] kwa [[:en:Peacock_Theater|lefelong la metshameko la Peacock]] kwa Los Angeles, California.<ref>Grein, Paul (1 July 2024). [https://www.billboard.com/music/awards/usher-tyla-2024-bet-awards-winners-1235721412/ "Usher, Tyla & More Record Setters at 2024 BET Awards"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20240723160241/https://www.billboard.com/music/awards/usher-tyla-2024-bet-awards-winners-1235721412/amp/ Archived] from the original on 23 July 2024. Retrieved 23 July 2024.</ref> kwa a neng a diragatsa pina "[[:en:Jump_(Tyla,_Gunna,_and_Skillibeng_song)|Jump]]" ka tlhamalalo lekgetlo la ntlha a na le [[:en:Gunna_(rapper)|Gunna]] le [[:en:Skillibeng|Skillibeng]].<ref>Kupemba, Danai Nesta (1 July 2024)[https://www.bbc.com/news/articles/c87rl4x58d1o . "Tyla wins big as South African artists triumph at BET Awards"]. ''[[:en:BBC|BBC]]''. [https://web.archive.org/web/20240723160241/https://www.bbc.com/news/articles/c87rl4x58d1o Archived] from the original on 23 July 2024. Retrieved 23 July 2024.</ref>
Ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le lesome le bongwe ka ngwaga wa 2024, Tyla o ne a golola mofuta o o okeditsweng wa kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina ya lefelo la kgatiso ya dipina e a e ibiditseg ka ene , e e neng e na le dipina tse dingwe di le tharo, go akaretsa "[[:en:Push_2_Start|Push 2 Start]]". Ka mmino, "Push 2 Start" ke pina ya [[:en:Pop_music|pop]] le [[:en:Contemporary_R&B|R&B]] e e kopantsweng le merumo ya [[:en:Reggae|reggae]] le [[:en:Amapiano|amapiano]]. Pina e e ne ya amogelwa sentle, mme setshwantso se se tshikinyegang sa yone sa mmino se ne sa bontshiwa lekgetlo la ntlha mo YouTube ka di kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a robangbobedi ka ngwaga wa 2024.<ref>[https://www.yahoo.com/entertainment/tyla-keeps-her-momentum-going-152602312.html "Tyla Keeps Her Momentum Going With Deluxe Edition of Self-Titled Debut Album"]. ''Yahoo Entertainment''. 11 October 2024. Retrieved 8 November 2024.</ref><ref>Richardson, Kalia (11 October 2024). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/tyla-deluxe-edition-self-titled-debut-album-1235132334/ "Tyla Keeps Her Momentum Going With Deluxe Edition of Self-Titled Debut Album"]. ''Rolling Stone''. Retrieved 8 November 2024.</ref><ref>Andriyashchuk, Yuriy (8 November 2024). [https://hip-hopvibe.com/video/tyla-push-2-start-video/ "Tyla releases visuals for "Push 2 Start""]. ''Hip Hop Vibe''. Retrieved 8 November 2024.</ref><ref>[https://neonmusic.co.uk/tylas-push-2-start-a-high-octane-ride-through-lyrics-sound-and-visuals "Tyla's "Push 2 Start": A High-Octane Ride Through Lyrics, Sound, and Visuals".] ''Neon Music''. 18 November 2024. Retrieved 9 December 2024.</ref> Tyla o ne a opela kwa [[:en:Victoria's_Secret_Fashion_Show_2024|Pontshong ya diaparo ya ga Victoria ya sephiri ya ngwaga wa 2024]].<ref>Teti, Julia (30 October 2024). [https://wwd.com/pop-culture/celebrity-news/tyla-media-impact-value-2024-victorias-secret-fashion-show-1236706079/ "Tyla's Appearance at the 2024 Victoria's Secret Fashion Show Generates $2 Million in Media Exposure".] ''[[:en:Women's_Wear_Daily|Women's Wear Daily]]''. [https://web.archive.org/web/20250109225302/https://wwd.com/pop-culture/celebrity-news/tyla-media-impact-value-2024-victorias-secret-fashion-show-1236706079/ Archived] from the original on 9 January 2025. Retrieved 16 December 2024.</ref><ref>Betancourt, Bianca (16 October 2024). [https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62609248/tyla-victoria-secret-fashion-show-interview-2024/ "Tyla Was More Than Ready for Her Victoria's Secret Fashion Show Debut"]. [[:en:Harper's_Bazaar|''Harper's Bazaar''.]] [https://web.archive.org/web/20241225083951/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62609248/tyla-victoria-secret-fashion-show-interview-2024/ Archived] from the original on 25 December 2024. Retrieved 16 December 2024.</ref> Ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le lesome le bongwe ka ngwaga wa 2024, o ne a tlhagelela lekgetlo la ntlha kwa [[:en:MTV_Europe_Music_Awards|MTV Europe Music Awards]] (EMAs), kwa a neng a opela dipina tsa gagwe "Push 2 Start" le "Water". Mo bosigong joo, o ne a fenya dikgele di le tharo tsa [[:en:MTV_Europe_Music_Awards|EMAs]] tsa "Best African Act", "Best Afrobeats Artist" le "Best R&B Artist".<ref>Anonuevo, Kristine (12 November 2024). [https://vergemagazine.co.uk/award-winning-global-superstar-tyla-stuns-with-her-debut-mtv-emas-performance/ "Award-Winning Global Superstar, Tyla Stuns With Her Debut MTV EMA's Performance!"]. ''Verge Magazine''. Retrieved 10 February 2025.</ref> Ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a matlhano le malatsi a supa ka ngwaga wa 2024, Tyla o ne a tshwara dipontsho tsa mmino di le pedi mo lefatsheng la gaabo ya Aforika Borwa, kwa Cape Town le Pretoria ka tatelano. Letsatsi le lengwe la pontsho kwa Pretoria le ne la okediwa la ba la beelwa kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le lesome le botlhano ka ngwaga wa 2025.<ref>[https://www.musicinafrica.net/magazine/tyla-unveils-extra-date-sa-tour "Tyla unveils extra date SA tour"]. Music In Africa. 9 December 2024. Retrieved 22 August 2025.</ref> Dipontsho tse di ne tsa etelela pele tshimologo ya loeto lwa gagwe lwa Tyla ka ngwaga wa 2025, e e neng e akaretsa thata go tlhagelela ga gagwe kwa [[:en:Music_festival|meketeng]] ya mmino mo dikgakololong le selemo sa ngwaga wa 2025, mme ga okediwa dipontsho kwa Yuropa tse di neng tsa tshwanelwa ke go beelwa matlha a mangwe morago ga gore Tyla a gobale.<ref>Keteyi, Oluthando (8 March 2024). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/international/tyla-left-heartbroken-as-injury-forces-her-to-cancel-us-tour-and-coachella-gig-72829270-9da9-4440-9e6d-0304e93feff9 "Tyla left heartbroken as injury forces her to cancel US tour and Coachella gig"]. [[:en:Independent_Online|''Independent Online''.]] Retrieved 22 August 2025.</ref>
=== 2025 go fitlha jaanong: WWP le A*POP ===
[[Setshwantsho:Tyla at KCAs 2025 02.png|left|thumb|Tyla kwa [[:en:2025_Kids'_Choice_Awards|Dikgeleg tsa Tlhopho ya Bana tsa ngwaga wa 2025]]]]
Tyla o ne a opela mo pineng "[[:en:When_I'm_with_You_(Lisa_song)|When I'm with You]]" ya moopedi wa mmino wa go bua ka morethetho wa kwa Thailand [[:en:Lisa_(rapper)|Lisa]], e e neng e le karolo ya kgobokanyo ya gagwe ya dipina [[:en:Alter_Ego_(Lisa_album)|''Alter Ego'']], e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Tlhakole e tlhola malatsi a le masome mabedi le borobabobedi ka ngwaga wa 2025.<ref>Blistein, Jon (16 May 2025). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/lisa-tyla-when-im-with-you-music-video-1235341059/ "Lisa and Tyla Beat the Heat in New 'When I'm With You' Video".] ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. [https://web.archive.org/web/20250516153259/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lisa-tyla-when-im-with-you-music-video-1235341059/ Archived] from the original on 16 May 2025. Retrieved 16 May 2025.</ref> Ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le lesome le borobabobedi ka ngwaga wa 2025, go ne ga gololwa mofuta o mosha yo tswakantsweng wa pina "[[:en:Show_Me_Love_(WizTheMc_and_Bees_&_Honey_song)#Tyla_remix|Show Me Love]]" ya [[:en:WizTheMc|WizTheMc]] le Bees & Honey, o Tyla a opelang mo go one.<ref>[https://web.archive.org/web/20251105155708/https://music.apple.com/gb/song/show-me-love-tylas-version/1808438195 "Show Me Love (Tyla's Version)".] Apple Music. 18 April 2025. Retrieved 22 July 2025.</ref> Mofuta o o mosha wa pina o ne wa opelwa lekgetlo la ntlha ka tlhamalalo kwa [[:en:Coachella_2025#Outdoor_Theatre|Coachella 2025]], kwa Tyla a neng a opela gape pina ya gagwe e e neng e sa ntse e tla gololwa e e bidiwang "[[:en:Bliss_(Tyla_song)|Bliss]]" lekgetlo la ntlha.<ref>Legaspi, Althea (19 April 2025). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/tyla-new-song-coachella-2025-1235321440/ "Tyla brings the "Bliss" with a new song tease at Coachella".] ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. Retrieved 22 July 2025.</ref> Ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi a le borobabongwe ka ngwaga wa 2025, Tyla o ne a golola pina "Bliss",<ref>Hussain, Shahzaib (9 May 2025). [https://www.clashmusic.com/news/tyla-shares-new-single-bliss/ "Tyla Shares New Single 'Bliss'"]. ''[[:en:Clash_(magazine)|Clash]]''. Retrieved 22 July 2025.</ref> mme kgwedi e e latelang a tshwara tiragalo ya [[:en:2025_Kids'_Choice_Awards|Dikgele tsa Tlhopho tsa Nickelodeon kids]] . Pina ya bobedi e e bidiwang "[[:en:Is_It_(Tyla_song)|Is It"]] e ne ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le lesome le bongwe.<ref>Malone Méndez, Chris (11 July 2025). [https://www.forbes.com/sites/cmalone/2025/07/11/tyla-releases-new-single-is-it/ "Tyla Releases New Single 'Is It'"]. ''[[:en:Forbes|Forbes]]''. Retrieved 22 July 2025.</ref> O ne a kwala a bo a opela pina "Everything Goes with Blue" e e neng e dirisitswe mo mminong wa motshameko wa ditshwantso wa Smurfs, e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le lesome le borobabobedi ka ngwaga wa 2025.
"Bliss" le "Is It" di ne tsa tsenngwa mo kgobokanyong ya gagwe ya bobedi e khutshwane ya dipina [[:en:WWP_(EP)|''WWP'']], e leng khutshwafatso ya ''We Wanna Party'', e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le botlhanoka ngwaga wa 2025.<ref>Mamo, Heran (25 July 2025). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-we-wanna-party-mixtape-listen-1236029496/ "Tyla Gets the Party Started With 'WWP' Mixtape: Stream It Now"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. Retrieved 25 July 2025.</ref> Tyla o ne a tlhalosa kgobokanyo eo e khutshwane ya dipina e le "borogo jo bo isang kwa kgobokanyong ya bobedi ya dipina", e e neng e tshwanetse go gololwa moragonyana mo go one ngwaga. O ne a tlhalosa gape gore e ne "e tla nna le mokgwa o o farologaneng thata le se batho ba se solofetseng".<ref>Garcia, Thania (6 August 2025). [https://variety.com/2025/music/features/tyla-new-album-rejecting-pop-music-1236478590/ "Tyla Takes Charge: Music's Global Star on Rejecting the Pop Machine and Why Her Second Album Is a 'Totally Different Vibe'".] ''Variety''. Retrieved 22 August 2025.</ref> Ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a supa ka ngwaga wa 2025, Tyla o ne a nna teng kwa [[:en:2025_MTV_Video_Music_Awards|Dikgele tsa ditshwantso tse di tshikinyegang tsa Mmino tsa MTV tsa ngwaga wa 2025]], kwa a neng a fenya sekgele sa [[:en:MTV_Video_Music_Award_for_Best_Afrobeats_Video|Best Afrobeats]] ka pina "[[:en:Push_2_Start|Push 2 Start]]" ya ngwaga wa 2024 se e le phenyo ya gagwe ya bobedi mo setlhopheng seo, morago ga gore a fenye sekgele seo ka pina ya "Water" kwa [[:en:2024_MTV_Video_Music_Awards|moletlong wa ngwaga o o fetileng.]]<ref>Kwazi, Thami (8 September 2025). [https://www.citizen.co.za/lifestyle/tyla-dazzles-in-couture-on-the-red-carpet-as-she-wins-mtv-vma-best-afrobeats-award-pics/ "Tyla dazzles in couture on the red carpet as she wins MTV VMA Best Afrobeats Award"]. ''The Citizen''. Retrieved 8 September 2025.</ref> Fa a ne a le kwa moletlong o, Tyla o ne a apere diaparo tsa kgobokanyo ya [[:en:Chanel|Chanel]] Spring/Summer '93 mo lefelong la bafotoki moragonyana o ne a tsenya setshwantsho mo Instagram a kwadile mafoko a a reng "PUT ME IN CHANELLLLL",<ref>Criales-Unzueta, José (24 October 2025). [https://www.vogue.com/article/put-her-in-chanel-how-tylas-stylist-found-the-iconic-archival-chanel-pieces-in-her-new-music-video "Put Her in Chanel! How Tyla's Stylist Found the Iconic Archival Chanel Pieces in Her New Music Video"]. ''Vogue''. Retrieved 24 October 2025.</ref> se se neng se lebega se supa gore go ka nna ga gololwa pina e a neng a kile a bua ka yone ka kgwedi ya Phukwi wa one ngwaga, e e bidiwang "Chanel".<ref>Sithathu, Nomathamsanqa (15 July 2025). [https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2025-07-15-tyla-makes-waves-in-berlin-unveils-two-new-tracks-from-we-wanna-party-mixtape/ "Tyla Makes Waves in Berlin: Unveils Two New Tracks From ''We Wanna Party'' Mixtape"]. ''[[:en:Independent_Online|Independent Online]]''. [https://web.archive.org/web/20250716165942/https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2025-07-15-tyla-makes-waves-in-berlin-unveils-two-new-tracks-from-we-wanna-party-mixtape/ Archived] from the original on 16 July 2025. Retrieved 26 November 2025.</ref> Tyla o ne a opela mo pineng "[[:en:Talk_to_Me_(Damiano_David,_Tyla_and_Nile_Rodgers_song)|Talk To Me]]", mmogo le [[:en:Damiano_David|Damiano David]] le [[:en:Nile_Rodgers|Nile Rodgers]], e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le lesome le bongwe 2025.<ref>Simpasa, Precious (14 September 2025). [https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/celeb-news/international-celebs/tyla-joins-damiano-david-for-international-release-talk-to-me/ "Tyla joins Damiano David for international release 'Talk to Me'"]. ''The South African''. Retrieved 11 December 2025.</ref> Tyla o ne a opela gape mo pineng "Nice Guy" e e neng e le mo kgobokanyong ya dipina [[:en:Am_I_the_Drama?|''Am I the Drama?'']] ya ga Cardi B ya ngwaga wa 2025, e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsia le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 2025.<ref>[https://www.geo.tv/latest/651607-cardi-b-thanks-kehlani-and-tyla-for-surprise-little-miss-drama-appearances "Cardi B Thanks Kehlani and Tyla For Surprise 'Little Miss Drama' Appearances"]. ''[[:en:Geo_News|Geo News]]''. 18 February 2026. Retrieved 4 May 2026.</ref>
[[Setshwantsho:Tyla performing at the WNBA All-Star Game.png|thumb|Tyla o diragatsa kwa pontshong ya ikhutso ya Motshameko wa Dinaledi Tsotlhe wa WNBA ka kgwedi ya Phukwi ka ngwaga wa 2026]]
.Ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bone, Tyla o ne a golola pina e e bidiwang "[[:en:Chanel_(Tyla_song)|Chanel]]".<ref>Mamo, Heran (24 October 2025). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-chanel-single-brunch-recap-1236096191/ "Tyla Says She's 'Here to Spoil the Girls' During L.A. Brunch Celebrating 'Chanel' Single: Stream It Now".] ''Billboard''. Retrieved 24 October 2025.</ref> Pina eo e ne ya nna pina ya gagwe e e fitlhileng mo maemong a a kwa godimo go gaisa dipina tsotlhe tsa gagwe mo lenaneong la [[:en:Billboard_Global_200|Billboard Global 200]] fa e sale "Water" ka ngwaga wa 2023, mme ya fitlha mo maemong a lesome le bongwe<ref>[https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/glo/ "Tyla Chart History (Global 200)".] ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. Retrieved 3 May 2026.</ref> gape e ne ya fitlha mo maemong a masome a mane le boraro mo lenaneong la ''Billboard'' Hot 100 kwa United States.<ref>"[https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ Tyla Chart History (Hot 100)]". ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [[Archived]] from the original on 29 April 2026. Retrieved 23 April 2026.</ref> Ke yone e e eteletseng pele kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina ya studio, [[:en:A*Pop|''A*Pop'']], e e neng ya gololwa ka ngwaga wa 2026. Ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le lesome le bongwe, ngwaga wa 2025, Tyla o ne a simolola loeto lwa gagwe lwa bobedi lwa dipontsho tsa mmino, lo lo bidiwang [[:en:We_Wanna_Party_Tour|We Wanna Party Tour]], (ngwaga wa 2025) ka pontsho e e neng ya tlala batho kwa [[:en:Ariake_Arena|Ariake Arena]] kwa [[:en:Tokyo|Tokyo]].<ref>[https://www.pollstar.com/artists/tyla-79831 "Tyla – Tour History".] ''[[:en:Pollstar|Pollstar]]''. [https://megalodon.jp/2026-0731-0406-32/https://www.pollstar.com:443/artists/tyla-79831 Archived] from the original on 30 July 2026. Retrieved 30 July 2026.</ref>Ka kgwedi ya Sedimonthole ka ngwaga wa 2025, kompone ya boitlosobodutu ya kwa [[:en:South_Korea|Korea Borwa]], [[:en:Hybe|HYBE]], e ne ya itsise ka tirisano mmogo e ntšha le kompone e e laolang tiro ya Tyla, Africa Creative Agency (ACA).<ref>Clarke, Tenille (20 February 2024). [https://www.forbes.com/sites/tenilleclarke/2024/02/20/africa-creative-agency-is-ushering-in-a-global-rebirth-of-talent-management/ "Africa Creative Agency Is Ushering In A Global Rebirth Of Talent Management"]. ''Forbes''. Retrieved 20 December 2025.</ref><ref>[https://africacreativeagency.com/talent/music-brand-management/tyla/ "Tyla — Musician".] ''Africa Creative Agency''. Retrieved 20 December 2025.</ref> Ka NFO LLC e ntšhwa e e tlhomilweng, HYBE mmogo le Brandon Hixon le Colin Gayle ba ACA ba ne ba tla laola tiro ya Tyla e le karolo ya leano le legolwane la go atolosa tiro, le le neng le ikaeletse go tshegetsa le go godisa batshamekisi ba mmino ba Aforika ka kitso ya boitlhamedi ya Hixon le Gayle, mmogo le bokgoni le ditsompelo tsa HYBE.<ref>Kim, Min-Young (16 December 2025). [https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-12-16/world/world/HYBE-announces-establishment-of-NFO-LLC-for-Tylas-global-management/2478770 "HYBE establishes NFO LLC, plans to take over Tyla's global management"]. ''Korea JoongAng Daily''. Retrieved 20 December 2025.</ref><ref>Benjamin, Jeff (15 December 2025). [https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/15/k-pop-giant-hybe-announces-tyla-management-partnership-platform-for-african-music/ "K-Pop Giant HYBE Announces Tyla Management Partnership, Platform For African Music]". ''[[:en:Forbes|Forbes]]''. Retrieved 20 December 2025.</ref><ref>Schneider, Marc (15 December 2025). [https://www.billboard.com/pro/hybe-africa-expansion-tyla-global-music-strategy/ "HYBE's African Music Push Begins With Tyla as First Artist Supported: 'Unlimited Potential'".] ''Billboard PRO — Business News''. Retrieved 20 December 2025.</ref>
Kwa Dikgeleng tsa Mmino tsa Grammy tsa bo masome a marataro le borobedi, Tyla o ne a fenya sekgele sa Best African Music Performance ka pina ya gagwe "Push 2 Start".<ref>Su, Jen (2 February 2026). "[https://www.timeslive.co.za/lifestyle/2026-02-02-tyla-wins-her-second-grammy-award/ Tyla wins her second Grammy award"]. ''TimesLIVE''. Retrieved 3 February 2026.</ref> O ne a nna modiragatsi wa ntlha go fenya setlhopha seo gabedi, morago ga gore a fenye ka "Water" ka ngwaga wa 2024.<ref>Ontong, Joel (2 February 2026). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/tylas-push-2-start-wins-grammy-for-best-african-music-performance-20260202-0274 "Tyla's Push 2 Start wins Grammy for Best African Music Performance"]. ''News24''. Retrieved 3 February 2026.</ref> O ne a fenya a gaisana le batlhophiwa ba bangwe ba ba neng ba akaretsa [[:en:Ayra_Starr|Ayra Starr]], [[:en:Burna_Boy|Burna Boy]], [[:en:Davido|Davido]] le [[:en:Eddy_Kenzo|Eddy Kenzo]].<ref>Ngcobo, Khanyisile (2 February 2026). [https://www.bbc.com/news/articles/c5y27872qz0o "Tyla beats Burna Boya and Davido to African Grammy"]. ''BBC''. Retrieved 3 February 2026.</ref> Kwa moletlong oo, Tyla o ne a itsise ka kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina ya studio e e tlang, ''A*Pop''.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c5y27872qz0o "Tyla beats Burna Boya and Davido to African Grammy".] ''www.bbc.com''. 2 February 2026. Retrieved 2 February 2026.</ref> Ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le lesome le bosupa, ka ngwaga wa 2026, pina ya bobedi ya ''A*Pop'' e e bidiwang "[[:en:She_Did_It_Again|She Did It Again]]", e Tyla a neng a e opela mmogo le moopedi le mokwadi wa dipina wa kwa Sweden [[:en:Zara_Larsson|Zara Larsson]], e ne ya gololwa.<ref>Madarang, Charisma (17 April 2026). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/tyla-zara-larsson-britney-she-did-it-again-song-video-1235548735/ "Tyla and Zara Larsson Channel Britney Spears in New Song 'She Did It Again'"]. ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. Retrieved 29 April 2026.</ref> Pina e e ne ya goroga mo maemong a bo masome a matlhano le borobongwe mo lenaneong la ''Billboard'' Hot 100 kwa United States,<ref>[https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ "Tyla Chart History (Hot 100)"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20260429160801/https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ Archived] from the original on 29 April 2026. Retrieved 23 April 2026.</ref> le mo maemong a bobedi kwa Sweden.<ref>[https://sverigetopplistan.se/chart/41/?dspy=2026&dspp=17 "Veckolista Singlar, vecka 17, 2026"] (in Swedish). [[:en:Sverigetopplistan|Sverigetopplistan]]. Retrieved 24 April 2026.</ref> Moragonyana, Tyla o ne a dira mmogo le Larsson mo mofuteng o mosha wa pina "Hot & Sexy", e e neng e le mo kgobokanyong ya dipina tse di fetotsweng ya Larsson e e bidiwang [[:en:Midnight_Sun:_Girls_Trip|''Midnight Sun: Girls Trip'']], e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola letsatsi la ntlha, ka ngwaga wa 2026.<ref>[https://www.sonymusic.ca/press_release/zara-larsson-releases-midnight-sun-girls-trip-remix-album "Zara Larsson Releases Midnight Sun: Girls Trip Remix Album – Sony Music Canada".] ''[[:en:Sony_Music_Canada|Sony Music Canada]]''. 1 May 2026. Retrieved 3 May 2026.</ref> Ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le lesome le bobedi, ka ngwaga wa 2026, Tyla o ne a opela "[[:en:Game_Time_(Future_and_Tyla_song)|Game Time]]" mmogo le [[:en:Future_(rapper)|Future]] kwa [[:en:2026_FIFA_World_Cup_opening_ceremonies|moletlong wa go simolola]] [[:en:2026_FIFA_World_Cup|Kgaisano ya Lefatshe ya FIFA ya 2026]] kwa United States.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c4g9g9xy9y7o "World Cup kicks off in the US with performances from Katy Perry, Future and Tyla"]. ''www.bbc.com''. 13 June 2026. Retrieved 13 June 2026.</ref> Gape o ne a opela [[:en:National_anthem_of_South_Africahttps://en.wikipedia.org/wiki/National_anthem_of_South_Africa|pina ya setšhaba ya Aforika Borwa]] pele ga [[:en:2026_FIFA_World_Cup_Group_A#Mexico_vs_South_Africa|motshameko wa ntlha magareng ga Aforika Borwa le Mexico]].<ref>Ramalepe, Phumi (12 June 2026). [https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/so-blessed-tyla-lights-up-fifa-world-cup-with-anthem-and-vuvuzela-inspired-sa-flag-dress-20260612-0647 "'So blessed': Tyla lights up FIFA World Cup with anthem and vuvuzela-inspired SA flag dress"]. ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. Retrieved 17 June 2026.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le robedi, ka ngwaga wa 2026, Tyla o ne a opela kwa [[:en:Montreux_Jazz_Festival|Montreux Jazz Festival.]]<ref>[https://srpske.rs/en/news/estrada/2026/07/24/tyla-releases-a-pop-album-pop-meets-amapiano "Tyla Drops 'A*POP': Pop Meets Amapiano on 14 Tracks"]. ''Srpske Novine''. 24 July 2026. Retrieved 25 July 2026.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bone, ka ngwaga wa 2026, kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina ya studio, A*Pop, e ne ya gololwa. E ne e na le dipina tse a neng a di opela mmogo le [[:en:Babalwa_M|Babalwa M,]] [[:en:MaWhoo|MaWhoo]], [[:en:Liquideep|Liquideep]] le Zara Larsson, mme ya amogelwa sentle ke [[:en:Music_journalism|batshwayadikgang ba moopelo]] .<ref>Tyla (24 July 2026). "[https://tidal.com/album/544869137/credits ''A*Pop'' / Credits"]. FAX Records, under exclusive license to [[:en:Epic_Records|Epic Records]], a division of [[:en:Sony_Music_Entertainment|Sony Music Entertainment.]] Retrieved 24 July 2026 – via [[:en:Tidal_(service)|Tidal]].</ref><ref>[https://www.metacritic.com/music/apop/tyla "''A*POP'' by Tyla Reviews and Tracks"]. ''[[:en:Metacritic|Metacritic]]''. [https://web.archive.org/web/20260725232605/https://www.metacritic.com/music/apop/tyla Archived] from the original on 25 July 2026. Retrieved 25 July 2026.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le botlhano, ka ngwaga wa 2026, Tyla o ne a opela dipina tse di neng di akaretsa "Chanel" mo pontshong ya fa gare ga dipapadi ya [[:en:WNBA_All-Star_Game|WNBA All Star Game]].<ref>Henderson, Sydney; Hall, Meghan L.; Fin, Callie; Northam, Mitchell (25 July 2026). [https://eu.usatoday.com/story/sports/wnba/2026/07/25/wnba-all-star-game-live-team-coop-vs-team-spoon-rosters-channel/91050447007/ "Team Spoon wins WNBA All-Star Game behind MVP Jonquel Jones, Caitlin Clark".] ''[[:en:USA_Today|USA Today]]''. [https://ghostarchive.org/archive/20260726230713/https://www.usatoday.com/story/sports/wnba/2026/07/25/wnba-all-star-game-live-team-coop-vs-team-spoon-rosters-channel/91050447007/ Archived] from the original on 26 July 2026. Retrieved 26 July 2026.</ref>
== Botaki ==
<gallery mode="packed">
Setshwantsho:Michael Jackson with Grammy Awards in 1984.jpg
Setshwantsho:Rihanna - Concert for Valor in Washington, D.C. Nov. 11, 2014 (face cropped).jpg
Setshwantsho:BritneyPOM19.jpg
</gallery>
=== Ditlhotlheletso ===
Ditlhotlheletsi tse ditona tsa moopelo tsa ga Tyla ke [[:en:Michael_Jackson|Michael Jackson]],<ref>Itodo, Sunny Green (28 November 2023). [https://dailypost.ng/2023/11/28/wizkid-on-the-same-level-as-michael-jackson-drake-rihanna-tyla/ "'Wizkid on the same level as Michael Jackson, Drake, Rihanna' - Tyla]". ''Daily Post Nigeria''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Rihanna|Rihanna]] <ref>Khulu, Ntombi (17 March 2023). [https://www.news24.com/truelove/exclusive/rising-star-tyla-on-being-inspired-by-brenda-fassie-rihanna-and-more-the-music-is-very-spiritual-20230317 "Rising Star | Water singer Tyla on her career - 'The music is very spiritual'"]. ''News24''. Retrieved 4 July 2026.</ref>le [[:en:Britney_Spears|Britney Spears]].<ref>Mamo, Heran (20 March 2025). [https://www.billboard.com/music/awards/tyla-women-in-music-2025-impact-honoree-1235925892/ "Tyla on Her 'Different' New Music and How Whitney and Britney Inspire Her]". ''Billboard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> Rihanna segolobogolo e nnile sekao sa Tyla, mo modumong wa mmino wa gagwe le mo goemeleng lefatshe la gaabo mo seraleng sa lefatshe lotlhe.<ref>Dailey, Hannah (30 April 2024). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-reacts-rihanna-comparisons-im-my-own-artist-1235670308/ "Tyla Reacts to Rihanna Comparisons: 'I'm My Own Artist'"]. ''Billboard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> Baopedi ba bangwe ba ba mo tlhotlheleditseng ba akaretsa [[:en:Beyoncé|Beyoncé]], [[:en:Whitney_Houston|Whitney Houston]],<ref>Mamo, Heran (20 March 2025)[https://www.billboard.com/music/awards/tyla-women-in-music-2025-impact-honoree-1235925892/ . "Tyla on Her 'Different' New Music and How Whitney and Britney Inspire Her"]. ''Billboard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Aaliyah|Aaliyah]],<ref>Su, Jen (12 November 2024). [https://www.sowetan.co.za//entertainment/2024-11-12-tyla-pays-homage-to-aaliyah-after-emas-honours/ "Tyla pays homage to Aaliyah after EMAs honours"]. ''Sowetan''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Janet_Jackson|Janet Jackson]],<ref>Glamour (22 October 2025). ''[https://www.youtube.com/watch?v=q7bOpPWPeKk Tyla Reveals What's On Her Phone | Glamour]''. Retrieved 22 August 2026 – via YouTube.</ref>[[:en:Shakira|Shakira]],<ref>[https://m.jacarandafm.com/news/entertainment/tyla-shines-alongside-shakira/ "WATCH: Tyla joins Shakira on stage during US tour stop in Brooklyn"]. ''Jacaranda FM''. Retrieved 17 August 2026.</ref>[[:en:Cassie_Ventura|Cassie]],<ref>Vikilahle, Luthando (23 September 1981). [https://gq.co.za/culture/entertainment/2023-07-26-tyla-opens-up-about-her-dm-to-drake-on-spotifys-mic-check/ "Tyla opens up about her DM to Drake on Spotify's Mic Check"]. ''GQ''. Retrieved 4 July 2026.</ref>[[:en:Drake_(musician)|Drake]],<ref>Paul, Larisha (14 March 2024). [https://www.rollingstone.com/music/music-features/tyla-new-album-interview-drake-justin-bieber-1234962965/ "Tyla Wants To Show America How To Really Party"]. ''Rolling Stone''. Retrieved 4 July 2026.</ref> le baopedi ba bangwe ba Aforika ba ba jaaka [[:en:Wizkid|Wizkid]],<ref>Itodo, Sunny Green (28 November 2023). [https://dailypost.ng/2023/11/28/wizkid-on-the-same-level-as-michael-jackson-drake-rihanna-tyla/ "'Wizkid on the same level as Michael Jackson, Drake, Rihanna' - Tyla".] ''Daily Post Nigeria''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Tems|Tems]] <ref>Babalola, Seyi (21 March 2025). [https://thesun.ng/how-tems-britney-spears-whitney-houston-inspire-me-tyla/ "How Tems, Britney Spears, Whitney Houston inspire me – Tyla"]. ''The Sun Nigeria''. Retrieved 4 July 2026.</ref>le [[:en:Freshlyground|Freshlyground]].<ref>Khulu, Ntombi. [https://www.news24.com/truelove/exclusive/rising-star-tyla-on-being-inspired-by-brenda-fassie-rihanna-and-more-the-music-is-very-spiritual-20230317 "Rising Star | Water singer Tyla on her career - 'The music is very spiritual'"]. ''News24''. Retrieved 4 July 2026.</ref> O godile a reetsa moopelo wa ga Aaliyah.<ref>Rhode, Jade (3 June 2026). [https://www.bona.co.za/entertainment/tyla-covers-iconic-aaliyah-song-in-free-concert/ "Tyla covers iconic Aaliyah song in 'free concert'"]. ''Bona Magazine''. Retrieved 4 July 2026.</ref> O buile gore toro ya gagwe ke go nna moopedi wa ntlha wa pop wa Aforika yo o itsegeng mo lefatsheng lotlhe le go dira gore mmino wa Aforika Borwa o fiwe tlhokomelo e ntsi.<ref>Maako, Keitumetse (2 December 2023)[https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/staying-true-to-her-roots-and-giving-the-world-a-south-african-popstar-tylas-dream-comes-true-20231201 . "Staying true to her roots and giving the world a South African popstar: Tyla's dream comes true | News24".] ''News24''. Retrieved 4 July 2026.</ref> Gape o boletse gore o simolotse ka go tsenya diphetolelo tsa dipina tsa [[:en:Justin_Bieber|Justin Bieber]] mo maranyaneng,<ref>Paul, Larisha (14 March 2024). [https://www.rollingstone.com/music/music-features/tyla-new-album-interview-drake-justin-bieber-1234962965/ "Tyla Wants To Show America How To Really Party".] ''Rolling Stone''. Retrieved 4 July 2026.</ref> mme modumo wa gagwe o na le ditshupo tsa mokgwa wa [[:en:Ariana_Grande|Ariana Grande]] wa go itshupa ka botsalano le kgogedi ya moopedi yo mosha.<ref>[https://i-d.co/article/tyla-interview-south-africa-popstar/ "Tyla is bringing amapiano muisc to the global pop scene"]. Retrieved 4 July 2026.</ref>
=== Mokgwa wa gagwe wa mmino ===
Mmino wa Tyla o ikaegile thata ka "popiano",<ref>Franx, Jamila (11 June 2026). [https://medium.com/@dtwilliams93/i-dont-see-the-hype-around-tyla-a42560e8f3e0 "I Don't See The Hype Around Tyla]". ''Medium''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>Saleh, Raïs (3 December 2025). [https://mena.rollingstone.com/music/music-features/popiano-tyla/ "Is Popiano the Next African Wave?] Ask Tyla". ''Rolling Stone MENA''. Retrieved 4 July 2026.</ref> e leng leina le le dirisiwang go tlhalosa motswako wa mefuta ya mmino wa [[:en:Pop_music|pop]] le [[:en:Amapiano|amapiano]], mmogo le dikarolo tsa [[:en:Rhythm_and_blues|R&B]] le [[:en:Afrobeats|Afrobeats]].<ref>Demarco, Catalaya. [https://thedrumbeat.com/2870329/arts-entertainment/tyla-pioneers-new-genre-popiano-on-american-airwaves/ "Tyla pioneers new genre, Popiano, on American airwaves".] ''The DrumBeat''. Retrieved 4 July 2026.</ref> O fetolela meropa ya log le meretheto e e tlhaolegileng ya amapiano go nna dipina tse dikhutshwane tsa pop le R&B tsa metsotso e le meraro, a dira modumo o o kopanyang go lolamisiwa ga mmino wa pop wa Bophirima le ngwao ya mmino ya Aforika.<ref>Velasquez, Angelina. [https://www.revolt.tv/article/tyla-controls-her-narrative-in-music-and-race-debates "Tyla takes control of her narrative, from defining her music to her South African identity"]. ''REVOLT''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>January, Amaarah (14 June 2024). [https://tfgmedia.co.za/life-style/personalities/tyla-is-taking-over-the-music-world/ "Tyla is taking over the music world".] ''TFG Media''. Retrieved 4 July 2026.</ref>Mafoko a dipina tsa gagwe gantsi a sekaseka lorato, boitshupo le go itshepa. O itsege e le "[[:en:Honorific_nicknames_in_popular_music|Kgosigadi ya Popiano]]",<ref>Gyre, S’bo (11 February 2024). [https://www.dailymaverick.co.za/article/2024-02-11-tyla-the-ascent-of-the-queen-of-popiano/ "The magic behind the meteoric rise of Tyla, Grammy award winner and Queen of Popiano".] ''Daily Maverick''. Retrieved 4 July 2026.</ref> mme o itlhagisa e le moopedi yo mogolo wa amapiano mo lefatsheng lotlhe,<ref>Allaire, Christian (13 April 2025). [https://www.vogue.com/article/tyla-coachella-debut-dolce-and-gabbana "Tyla Marked Her First Coachella Performance With Vintage Y2K Style"]. ''Vogue''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>Pometsey, Olive (21 August 2025)[https://www.standard.co.uk/culture/music/tyla-singer-brings-popiano-london-all-points-east-b1243917.html . "Tyla has conquered the world — now South Africa's popiano queen takes London".] ''The Standard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> fa ka nako e le nngwe a dira gore go bonale sentle gore o emela ngwao ya Aforika Borwa ka tlhamalalo, e seng "Afrobeats" fela.<ref>Adhis, Paula (29 October 2024). [https://www.okayafrica.com/opinion-can-tyla-balance-amapiano-authenticity-with-global-pop-dreams/195022 "Opinion: Can Tyla Balance Amapiano Authenticity with Global Pop Dreams?".] ''okayafrica''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>Peter, Dennis Ade (15 October 2024). [https://www.okayafrica.com/opinion-afrobeats-or-amapiano-whats-the-best-description-for-tylas-music/195862 "Opinion: Afrobeats or Amapiano - What's the Best Description for Tyla's Music?"]. ''okayafrica''. Retrieved 4 July 2026.</ref>
{| class="wikitable"
|+
|"Fa ke sa ntse ke le ngwana, ke ne ke nna ke solofetse gore naledi ya pop e e tshwanang le Rihanna, Britney Spears kgotsa Michael Jackson e tla tswa mo Aforika Borwa. Ke ne ke batla gore naledi e tswe kwa toropong ya gaetsho. Jaanong, mo bathong ba toropo ya gaetsho, ke batla go nna naledi ya pop e e emelang Aforika Borwa".
— Tyla o bua le [[:en:Rolling_Stone|''Rolling Stone'']] ka kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 2024.<ref>Mier, Tomas; Woldenberg, Ilana (19 January 2024)[https://rollingstonejapan.com/articles/detail/40351/1/1/1 . "Amapiano's rising star, Tyla, talks about the behind-the-scenes story of the creation of one of the biggest hits of 2023, "Water""]. ''[[:en:Rolling_Stone#International_editions|Rolling Stone Japan]]''. Retrieved 2 September 2024.</ref>
|}
== Dikgobokanyo tsa dipina ==
''Setlhogo se segolo: [[:en:Tyla_discography|Dikgobokanyo tsa dipina tsa Tyla]]''
• [[:en:Tyla_(album)|''Tyla'']] (2024)
• ''[[:en:A*Pop|A*Pop]]'' (2026)
== Ditiro tsa gagwe mo ditshwantshong tse di tsamayang ==
{| class="wikitable"
|+
!Ngwaga
!Setlhogo
!Seabe
!Motswedi
|-
|2024
|[[:en:A_Nonsense_Christmas_with_Sabrina_Carpenter|A Nonsense Christmas with Sabrina Carpenter]] ([[:en:Netflix|Netflix]])
[[:en:Victoria's_Secret_Fashion_Show_2024|2024 Victoria's Secret Fashion Show]] ([[:en:Amazon_Prime_Video|Amazon Prime]])
|Ene
|<ref>Phillips, Zoe G. (19 November 2024). [https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/sabrina-carpenter-a-nonsense-christmas-special-netflix-1236065591/ "Sabrina Carpenter Reveals 'A Nonsense Christmas' Trailer During Final Los Angeles Concert".] ''[[:en:The_Hollywood_Reporter|The Hollywood Reporter]]''. [https://web.archive.org/web/20241125020556/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/sabrina-carpenter-a-nonsense-christmas-special-netflix-1236065591/ Archived] from the original on 25 November 2024. Retrieved 23 November 2024.</ref>
<ref>[https://people.com/tyra-banks-gigi-hadid-announce-2024-victorias-secret-fashion-show-details-8702976 "The Victoria's Secret Fashion Show Is Returning to NYC - and Bringing Icon Tyra Banks Back Too".] ''People.com''. Retrieved 11 November 2025.</ref>
|-
|2025
| [[:en:2025_Kids'_Choice_Awards|2025 Kids' Choice Awards]] (Paramount & [[:en:Nickelodeon|Nickelodeon]]
|Ene
|<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news/2025/05/15/grammy-award-winning-multiplatinum-global-superstar-tyla-to-host-nickelodeon-kids-choice-awards-202 "Breaking News | TheFutonCritic.com - The Web's Best Television Resource"]. ''www.thefutoncritic.com''. Retrieved 11 November 2025.</ref>
|-
|2026
|[[:en:Toy_Story_5|''Toy Story 5'']]
|Mogolori yo o bodulosiwang (lentswe)
|<ref>Kaufman, Gil (10 June 2026). [https://www.billboard.com/culture/tv-film/tyla-voice-cast-sub-saharan-toy-story-5-flamingo-1236269514/ "Tyla Joins Voice Cast of Sub-Saharan Version of 'Toy Story 5' as Inflatable Flamingo: 'The Story Is So Fire!'".] ''Billboard''. Retrieved 11 June 2026.</ref>
|}
== Maeto ==
==== Setlhogo ====
* [[:en:We_Wanna_Party_Tour|Re Batla Leeto la Moletlo]] (2025)
* [[:en:The_A*Pop_World_Tour|Leeto la Lefatshe Lotlhe la A*Pop]] (2026–2027)
==== Papatso ====
* [[:en:Tyla_Tour|Leeto la Tyla]] (2024-2025)
==== Thotloetso ====
* [[:en:Under_the_Influence_Tour|Leeto la Tlhotlheletso]] (la ga [[:en:Under_the_Influence_Tour|Chris Brown]]) (2023)
== Dikgele le ditlhopho ==
===== ''Setlhogo se segolo: [[:en:List_of_awards_and_nominations_received_by_Tyla|Lenaane la dikgele le ditlhopho tse di amogetsweng ke Tyla]]'' =====
== Bona ga gape ==
* [[:en:List_of_South_African_Grammy_Award_winners_and_nominees|Lenaane la befenyi dikgele ya Grammy ya Aforika Borwa le ba ba tlhophilweng]]
* [[:en:Ariana_Grande|Lenaane la bafenyi le batlhophiwa ba dikgele ya Ivor Novello (2010–2020)]]
== Metswedi ==
* https://www.sonymusic.co.uk/artist/tyla
[[Karolo:Aforika Borwa]]
[[Category:MTV African Music Award]]
[[Category:South African Award]]
[[Category:Tyla Neemah Anolds]]
[[Category:Water]]
== Career ==
=== 2019–2022: Go simolola tiro ===
Mo bokhutlong jwa 2019 morago ga go fetsa sekolo se segolo,[1] Tyla o ne a golola pina ya gagwe ya ntlha, "Getting Late" e e neng e na le tlhagiso go tswa kwa Kooldrink, e e neng ya fitlhelela katlego ya bosetšhaba.[2] E filimilwe ke mookamedi wa gagwe ka dinako tse di rileng mo nakong yotlhe ya go tswalelwa mo matlong a rona ka ntlha ya leroborobo la COVID-19,[3] bidio ya mmino e e tsamayang le yone e ne ya gololwa ka Ferikgong 2021.[4] E kgobokantse dipono di le dimilione di le mmalwa mo YouTube,[5] mme e ne ya tlhophiwa go bona Awate ya Mmino ya Aforikaborwa ya Vidio e e Gaisang ya Mmino ya Ngwaga ka 2022.<ref name="samas22">{{Cite web |last=Shumba |first=Ano |date=7 June 2022 |title=South African Music Awards 2022: All the nominees |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424070930/https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees |archive-date=24 April 2023 |access-date=24 April 2023 |website=Music Africa}}</ref>
Go tloga ka 2021, o ne a simolola go ithutela dikirii ya boenjenere jwa meepo,[1] mme morago ga go tlhotlhelediwa thata le "go lela thata", batsadi ba gagwe ba ne ba dumela go letlelela Tyla go tsaya ngwaga a sa tsene yunibesithi go leka go tsholetsa tiro ya gagwe ya mmino mo mmung.[2] Morago ga moo o ne a saena konteraka ya go rekota le Epic Records ka go dirisana mmogo le Fax Records kwa United States ka Motsheganong 2021.[3][4] O ne a latela pina ya gagwe ya ntlha ka dipina tsa "Overdue" ka Diphalane 2021, le "To Last" ka Ngwanaitseele 2022.<ref name="Overdue">{{Cite web |last=Rashed |first=Ayana |date=7 October 2021 |title=Tyla Releases New Visual For "Overdue" Featuring DJ Lag & Kooldrink Out Now |url=https://respect-mag.com/2021/10/tyla-releases-new-visual-for-overdue-featuring-dj-lag-kooldrink-out-now/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429005113/https://respect-mag.com/2021/10/tyla-releases-new-visual-for-overdue-featuring-dj-lag-kooldrink-out-now/ |archive-date=29 April 2023 |access-date=16 September 2023 |website=[[Respect (magazine)|Respect]]}}</ref> <ref name="To Last">{{Cite web |last=Keila |date=6 November 2022 |title=Tyla Kicks Off With a Impressive New Single "To Last" |url=https://outnowmagazine.com/tyla-to-last/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424072423/https://outnowmagazine.com/tyla-to-last/ |archive-date=24 April 2023 |access-date=24 April 2023 |website=Out Now}}</ref>
=== 2023–2024: Phitlhelelo ya boditšhabatšhaba ka "Metsi" le ''Tyla'' ===
Tiragatso ya ntlha ya ga Tyla phatlalatsa e diragetse ka 2023 ka nako ya moletlo wa morago ga moletlo wa Dolce & Gabbana kwa Bekeng ya Feshene ya Milan, [1] [2] morago ga go gololwa ga pina ya gagwe e le nngwe ya "Been Thinking", ditšhate.[5][6] Heven Haile wa Pitchfork o ne a e tlhalosa e le "pina e e borethe ya tlelapo e e fetisang dipina tse di gogelang tsa pop-R&B tsa bogare jwa dingwaga tsa bo 2000 tsa ga Ciara le Rihanna".[7] Tyla o ne a kopanela le Chris Brown jaaka modiragatsi wa go simolola Leeto la gagwe la Ka fa Tlase ga Tlhotlheletso.[8] Ka Motsheganong 2023, o ne a golola pina e le nngwe ya "Girl Next Door", e e neng e na le seopedi sa kwa Nigeria e bong Ayra Starr.<ref name="Pierre">{{Cite web |last=Pierre |first=Alphonse |date=11 May 2023 |title=Listen to Tyla and Ayra Starr's New Song "Girl Next Door" |url=https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907160420/https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ |archive-date=7 September 2023 |access-date=7 September 2023 |website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]}}</ref>
Tyla o ne a golola pina ya "Water" ka Phukwi 2023 e le pina e e eteletseng pele mo alebamong ya gagwe ya ntlha ya studio e e bidiwang ka leina la gagwe.[1][2] Morago ga go tlhola kgwetlho ya go bina e e neng ya anama mo sethaleng sa media wa botsalano sa TikTok,[3][4] "Metsi" a ne a fitlha kwa setlhoeng mo gare ga maemo a a kwa godimo a le 10 mo dinageng tse dintsi go akaretsa Aforika Borwa,[5] United States,[6] le United Kingdom.[7] Tyla e nnile seopedi sa ntlha sa Aforika Borwa se se opelang a le esi mo dingwageng di le 55 mme e le yo mmotlana go gaisa botlhe go tsena mo lenaaneng la US Billboard Hot 100 ka "Metsi", morago ga "Go Fula mo Bojannyeng" ga ga Hugh Masekela ka 1968.[8] O ne a diragatsa "Water" ka tlhamalalo mo Pontshong ya Bianca kwa Sweden le mo Pontshong ya Bosigo jono e e neng e na le Jimmy Fallon kwa United States.[9][10] Vidio ya mmino wa "Water" e ne ya gololwa ka la bo 6 Diphalane 2023, e ne ya bonwa ke batho ba le dimilione di le 3 mo YouTube mo malatsing a le mararo.[11] Tyla o ne a tlhagisiwa mo mofuteng o o kopantsweng wa "Girls Need Love" ka Summer Walker, o o neng wa gololwa jaaka karolo ya motshameko o o atolositsweng wa Girls Mix ka Diphalane 2023.
Pele ga Sedimonthole 2023, o ne a itsise go gololwa ga alebamo ya gagwe ya ntlha ya setudio, Tyla (2024), mme ka nako e le nngwe a golola dipina di le tharo: "Truth or Dare", "On and On", le "Butterflies", jaaka dipina tsa papatso go tswa mo porojekeng mo motshamekong o o atolositsweng wa leina le le tshwanang.[1] Tyla o ne a diragatsa medley ya "Metsi" le "Boammaaruri kgotsa Bopelokgale" mo makgaolakgannyeng a paka ya bo 24 ya The Voice ka Sedimonthole 19 2023.[2] Kwa Dikabong tsa Grammy tsa Ngwaga le Ngwaga tsa bo 66 ka Tlhakole 2024, Tyla o ne a gapa Kabo ya ntlha ya Grammy ya Tiragatso e e Gaisang ya Mmino wa Aforika ka "Water", gape a nna motaki yo mmotlana go gaisa botlhe wa Aforika go gapa Kabo ya Grammy.[3] Alebamo ya gagwe ya ntlha e ne ya gololwa semmuso ka Fax le Epic Records ka 22 Mopitlwe 2024.[4] Bidio ya mmino e e neng e tsamaya le "Art" e ne ya gololwa mmogo le alebamo.[1] Tyla o ne a akgolwa thata ke batshwayadiphoso,[2] mme a fitlha kwa maemong a a kwa godimo a le masome a mabedi le botlhano mo ditšhateng tsa dialebamo kwa United States,[3] United Kingdom,[4] Netherlands,[5] Norway,[6] New Zealand,[7] le Switzerland.[8] Tyla o amogetse ditlhopho tse dintsi kwa Dikabong tsa Mmino tsa Metro FM tsa bo 18 mo Aforika Borwa, ka ditlhopho di le thataro.[9][10] O ne a tswelela go fenya dikabelo tse dintsi kwa Dikabong tsa BET tsa 2024, a bofa le Usher le Victoria Monét kwa Bobogelong jwa Peacock kwa Los Angeles, California, kwa a neng a dira tiragatso e e tshelang ya "Jump" lekgetlo la ntlha mmogo le Gunna le Skillibeng.
Ka di 11 Diphalane 2024, Tyla o ne a golola kgatiso ya maemo a a kwa godimo ya alebamo ya gagwe ya ntlha ya setudio e e nang le dipina tse dingwe tse tharo tse di akaretsang "Push 2 Start". Ka mmino, "Push 2 Start" ke pina ya pop-R&B ya amapiano e e tsentsweng reggae, e e neng ya amogelwa sentle mme bidio ya yone ya mmino e ne ya bontshiwa la ntlha mo YouTube ka 8 Ngwanaitseele 2024.[1][2][3][4] Tyla o ne a diragatsa kwa Pontshong ya Feshene ya Sephiri sa Victoria ya 2024.[5][6] Ka la 11 Ngwanatsele 2024, o ne a tlhagelela lekgetlo la ntlha kwa Dikabong tsa Mmino tsa MTV Yuropa (EMAs), a diragatsa dipina tsa gagwe tsa "Push 2 Start" le "Water".[7] Bosigo joo, o ne a gapa di-EMA di le tharo tsa 'Molao o o Gaisang wa Aforika', 'Motaki yo o Gaisang wa Afrobeats' le 'Motaki yo o Gaisang wa R&B'.[7] Ka la bo 5 le la bo 7 Sedimonthole 2024, Tyla o ne a tshwara dikhonsarata tse pedi kwa Aforika Borwa kwa a tsholetsweng teng, kwa Motsekapa le kwa Pretoria, ka go latelana, mme go ne ga okediwa ka letlha le lengwe kwa Pretoria la Ferikgong 18 2025.[8] Dipontsho tseno di ne tsa tla pele ga tshimologo ya Leeto la gagwe la Tyla ka 2025, le le neng le na le go tlhagelela mo meletlong go ralala dikgakologo le selemo sa 2025, mme dipontsho tse dingwe kwa Yuropa di ne di tla rulaganngwa sešwa morago ga gore Tyla a gobale.<ref>{{Cite web |last=Keteyi |first=Oluthando |date=8 March 2024 |title=Tyla left heartbroken as injury forces her to cancel US tour and Coachella gig |url=https://www.iol.co.za/entertainment/music/international/tyla-left-heartbroken-as-injury-forces-her-to-cancel-us-tour-and-coachella-gig-72829270-9da9-4440-9e6d-0304e93feff9 |access-date=22 August 2025 |website=[[Independent Online]]}}</ref>
=== 2025–gompieno: ''WWP'' le ''A*POP'' ===
[[File:Tyla_at_KCAs_2025_02.png|alt=Tyla, wearing a black T-shirt with "We Wanna Party" displayed across the front of it in gold letters, holding a microphone up to her mouth.|left|thumb| Tyla kwa Diawateng tsa Tlhopho ya Bana tsa 2025]]
Tyla o ne a tlhagelela mo pineng ya "When ke na le wena" ke moopedi wa repe wa Thailand Lisa go tswa mo alebamong ya gagwe ya Alter Ego, e e neng ya gololwa ka la bo 28 Tlhakole 2025.[1] Ka di 18 Moranang 2025, go ne ga gololwa pina ya WizTheMc le Bees & Honey ya "Show Me Love" e e nang le Tyla.[2] Remix e ne ya tlhagisiwa la ntlha ka tlhamalalo kwa seteng ya gagwe ya Coachella 2025, kwa a neng a diragatsa gape pina ya gagwe e e tlang ya "Bliss" lekgetlo la ntlha.[3] Ka la 9 Motsheganong 2025, Tyla o ne a golola pina e le nngwe ya "Bliss",[4] mme a nna moamogedi wa Diawate tsa Tlhopho ya Bana tsa Nickelodeon kgwedi e e latelang.[5] Single ya bobedi, "Is It", e ne ya gololwa ka la bo 11 Phukwi.[6] O kwadile le go diragatsa pina ya "Sengwe le sengwe se tsamaya le Botala jwa loapi" ya pina ya modumo ya Smurfs, e e neng ya gololwa ka la bo 18 Phukwi 2019.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Aaron |date=13 June 2025 |title=Tyla Shares 'Everything Goes with Blue' for the 'Smurfs' Soundtrack |url=https://uproxx.com/music/tyla-everything-goes-with-blue-smurfs |access-date=11 July 2025 |website=uproxx}}</ref>
"Bliss" le "Is It" di ne tsa akarediwa mo motshamekong wa gagwe wa bobedi o o atolositsweng wa WWP, e leng khutshwafatso ya We Wanna Party, e e neng ya gololwa ka la bo 25 Phukwi 2025.[1] Tyla o tlhalositse EP jaaka "borogo jwa alebamo ya bobedi", e e neng e rulaganyeditswe go gololwa moragonyana mo ngwageng oo, mme a tlhalosa gore "e tlile go nna le maikutlo a a farologaneng gotlhelele le a batho ba a solofetseng".[2] Ka la bo 7 Lwetse 2025, Tyla o ne a tsenela Dikabelo tsa Mmino wa Dibidio tsa MTV tsa 2025, kwa a neng a gapa sekgele sa Best Afrobeats sa "Push 2 Start" (2024), e leng phenyo ya gagwe ya bobedi mo setlhopheng seno morago ga gore a fenye sekgele sa "Metsi" kwa moletlong wa ngwaga o o fetileng[3]. Fa a ne a le kwa dikabong, Tyla o ne a apere seaparo mo khapeteng e khibidu go tswa mo kokoanyong ya Chanel ya Dikgakologo/Selemo sa '93, mme moragonyana a abelana ka poso ya Instagram e e nang le setlhogo se se reng "NTSENYE MO CHANELLLLL",[4] e e neng e lebega e supa go gololwa ga pina e a neng a e sotla mo nakong e e fetileng ka Phukwi wa ngwaga oo. Tyla o ne a tlhagelela mo "Bua le Nna", le Damiano David le Nile Rodgers, e e neng ya gololwa ka Lwetse a le 11 2025.[6] Tyla o ne a tlhagelela mo pineng ya "Nice Guy" go tswa mo alebamong ya ga Cardi B ya A Ke Terama? (2025), e e neng ya gololwa ka di 19 Lwetse 2025. <ref>{{Cite web |date=18 February 2026 |title=Cardi B Thanks Kehlani and Tyla For Surprise 'Little Miss Drama' Appearances |url=https://www.geo.tv/latest/651607-cardi-b-thanks-kehlani-and-tyla-for-surprise-little-miss-drama-appearances |access-date=4 May 2026 |website=[[Geo News]] |language=en}}</ref>
[[File:Tyla_performing_at_the_WNBA_All-Star_Game.png|alt=Tyla wearing a black and white striped outfit performing alongside three dancers who are knelt on the stage surrounding her.|thumb| Tyla o diragatsa kwa pontshong ya halofo ya Motshameko wa Dinaledi Tsotlhe wa WNBA ka Phukwi 2026]]
Ka di 24 Diphalane, Tyla o ne a golola pina e le nngwe ya "Chanel",[1] e e neng ya nna pina ya gagwe e e kwa godimo mo ditšhateng tsa Billboard Global 200 fa e sale ka "Water" (2023), mme ya fitlha kwa maemong a bo 11,[2] fa e ne e fitlha kwa maemong a bo 43 mo Billboard Hot 100 ya Amerika.[3] E dira jaaka pina e e eteletseng pele ya alebamo ya gagwe ya bobedi ya studio, A * Pop (2026). Ka di 11 Ngwanatsele 2025, Tyla o ne a simolola leeto la gagwe la bobedi la dikhonsarata, Leeto la We Wanna Party (2025), ka pontsho e e neng e rekisitswe kwa Ariake Arena kwa Tokyo.[4] Ka Sedimonthole 2025, khamphani ya boitlosobodutu ya Korea Borwa ya HYBE e ne ya itsise tirisanommogo e ntšha le khamphani ya botsamaisi ya ga Tyla, e leng Setheo sa Boitlhamedi sa Aforika (ACA).[5][6] Ka fa tlase ga NFO LLC e e sa tswang go tlhamiwa, HYBE le Brandon Hixon le Colin Gayle ba ACA ba tla laola Tyla jaaka karolo ya "leano la katoloso" le legolo go "godisa" bataki ba kontinente ya Aforika ba dirisa boitseanape jwa boitlhamedi jwa ga Hixon le Gales le "tekanyo le didirisiwa" tsa HYBE.<ref>{{Cite web |last=Kim |first=Min-Young |date=16 December 2025 |title=HYBE establishes NFO LLC, plans to take over Tyla's global management |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-12-16/world/world/HYBE-announces-establishment-of-NFO-LLC-for-Tylas-global-management/2478770 |access-date=20 December 2025 |website=Korea JoongAng Daily}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Benjamin |first=Jeff |date=15 December 2025 |title=K-Pop Giant HYBE Announces Tyla Management Partnership, Platform For African Music |url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/15/k-pop-giant-hybe-announces-tyla-management-partnership-platform-for-african-music/ |access-date=20 December 2025 |website=[[Forbes]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Schneider |first=Marc |date=15 December 2025 |title=HYBE's African Music Push Begins With Tyla as First Artist Supported: 'Unlimited Potential' |url=https://www.billboard.com/pro/hybe-africa-expansion-tyla-global-music-strategy/ |access-date=20 December 2025 |website=Billboard PRO — Business News}}</ref>
Kwa Dikabong tsa Ngwaga le Ngwaga tsa Grammy tsa bo 68, Tyla o ne a gapa kabelo ya Tiragatso e e Gaisang ya Mmino wa Aforika ka pina ya gagwe ya "Push 2 Start".[1] O nnile motaki wa ntlha go fenya setlhopha seno gabedi, a kile a fenya ka 2024 mo "Water".[2] O fentse pele ga batlhophiwa ba ba akaretsang Ayra Starr, Burna Boy, Davido, le Eddy Kenzo.[3] Kwa moletlong, Tyla o ne a itsise ka alebamo ya gagwe ya bobedi e e tlang ya studio, A*Pop.[4] Ka di 17 Moranang 2026, pina ya bobedi go tswa mo A * Pop e e bidiwang "O E Diretse Gape", e e nang le seopedi-mokwadi wa dipina wa Sweden Zara Larsson, e ne ya gololwa.[5] E ne ya fitlha kwa maemong a bo 59 mo lenaaneng la dipina la US,[6] le kwa maemong a bobedi kwa Sweden.[7] Tyla moragonyana o ne a dirisana le Larsson mo go kopanyeng pina ya "Hot & Sexy" go tswa mo alebamong ya go kopanya ya motaki wa bofelo, Letsatsi la Bosigogare: Leeto la Basetsana (2026), e e neng ya gololwa ka la bo 1 Motsheganong.[8] Ka la 12 Seetebosigo, Tyla o ne a diragatsa "Game Time" mmogo le Future kwa moletlong wa pulo ya Sejana sa Lefatshe sa FIFA sa 2026 kwa United States,[9] le pina ya bosetšhaba ya Aforika Borwa pele ga motshameko wa pulo magareng ga Aforika Borwa le Mexico.[10] Ka di 8 tsa Phukwi, o ne a diragatsa kwa Moletlong wa Jazz wa Montreux.[11] Go gololwa ga A*Pop go ne ga latela ka la bo 24 Phukwi, go ne go na le tirisanommogo go tswa go Babalwa M, MaWhoo, Liquideep, le Larsson, mme go ne ga amogelwa ka kamogelo e e siameng ke batshwayadiphoso ba mmino.[12][13] Ka 25 Phukwi, Tyla o ne a diragatsa lenaane la dipina tse di akaretsang "Chanel" kwa pontshong ya nako ya go ikhutsa ya Motshameko wa WNBA All-Star.
3dc248ni49bwowxcvecxbk7n8jj92kt
55950
55949
2026-09-29T17:26:36Z
Scooby Boo
12483
Created by translating the section "Career" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1377433546|Tyla]]"
55950
wikitext
text/x-wiki
'''Tyla Laura Seethal''' (yo o bidiwang Tyla; o tshotswe ka kgwedi ya Firikgong e tlhola malatsi a le masome a mararo ka ngwaga wa 2002) ke moopedi le mokwadi wa dipina wa kwa Aforika Borwa. O itsege e le “[[:en:Honorific_nicknames_in_popular_music|Queen of Popiano]]" (Kgosigadi ya Popiano), mme mokgwa wa gagwe wa mmino o kopanya mefuta ya mmino ya [[:en:Pop_music|pop]] le [[:en:Amapiano|amapiano]].
O tsholetswe a bo a godisetswa kwa [[:en:Johannesburg|Johannesburg]]. Tyla o ne a ikanisa konteraka le [[:en:Epic_Records|Epic Records]] ka ngwaga wa 2021 morago ga katlego ya pina ya gagwe ya ntlha, “[[:en:Getting_Late_(Tyla_song)|Getting Late]]”, e e golotsweng ka ngwaga wa 2019. Pina ya gagwe ya ngwaga wa 2023, “[[:en:Water_(Tyla_song)|Water]]”, e ne ya dira jaaka kgatelopele ya gagwe ya boditšhabatšhaba. E ne e le pina ya ntlha ya moopedi a le nosi wa kwa Aforika Borwa go tsena mo US Billboard Hot 100 morago ga dingwaga di le masome a matlhano le botlhano, mme a amogela sekgele sa ntlha sa [[:en:Grammy_Awards|Grammy Award]] sa tiragatso e e gaisang ya mmino wa Aforika "[[:en:Grammy_Award_for_Best_African_Music_Performance|Best African Music Performance]]." Pina e e ne ya tla pele ga [[:en:Tyla_(album)|kgobokanyo ya dipina tse di gololwang mmogo ya gagwe ya ntlha]] e e neng a e ipitsang (ngwaga wa 2024), e e neng ya gololwa go akgolwa ke batshwayadiphoso le katlego e e magareng ya kgwebo. Ka ngwaga wa 2025, o ne a golola [[:en:Extended_play|kgobokanyo e khutshwane ya dipina]] (EP),e e bidiwang [[:en:WWP_(EP)|WWP]] mme a simolola loeto lo lo tsamayang le yone go e rotloetsa. Se se ne sa latelwa ke kgobokanyo ya dipina tse di gololwang mmogo ya gagwe ya bobedi ya mmino, [[:en:A*Pop|A*Pop]], ka ngwaga wa 2026. Kgobokanyo ya dipina tse di gololwang mmogo e e ne ya akgolwa ke batshwayadiphoso mme ya tsala pina ya “[[:en:Chanel_(Tyla_song)|Chanel]]”, e e neng ya tsena mo dipineng tse di masome a mabedi tse di kwa godimo tsa [[:en:Billboard_Global_200|''Billboard'' Global 200]].
Tyla ke moopedi yo mmotlana wa kwa Aforika yo mo ditsog a kileng a fenya sekgele sa [[:en:Grammy_Award|Grammy Award]], ka dikgele tse pedi. Dikgele tse dingwe tse a di boneng di akaretsa dikgele tse pedi tsa Mmino wa ditshwantso tse di tshikinyegang tsa MTV, Dikgele tse pedi tsa BET, [[:en:MTV_Europe_Music_Awards|Dikgele tsa Mmino wa MTV Europe]] tse tharo, gareng ga ditlhopho tsa [[:en:Brit_Awards|sekgele sa BRIT]], [[:en:Ivor_Novello_Awards|sekgele sa Ivor Novello]], [[:en:Soul_Train_Music_Awards|sekgele sa Mmino wa Soul Train]] le [[:en:South_African_Music_Awards|dikgele tsa Mmino wa Aforika Borwa]] di le borobabongwe.
== Botshelo jwa gagwe jwa pele le thuto ==
Tyla Laura Seethal<ref>Birjalal, Alyssia (11 June 2024). [https://www.iol.co.za/sunday-tribune/entertainment/from-music-to-fashion-tyla-is-making-major-moves-as-she-builds-her-brand-250825fd-26c0-4284-9a3c-34e414fd3ecf "From music to fashion, Tyla is making major moves as she builds her brand".] [[:en:Independent_Online|''Independent Online''.]] Retrieved 10 August 2024. <q>The 22-year-old</q></ref> o tshotswe ka kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le masome a mararo ka ngwagawa 2002<ref>Atkinson, Katie (31 January 2026). [https://www.billboard.com/music/awards/tyla-birthday-epic-records-hennessy-grammy-party-video-1236168774/ "Watch Tyla Get Serenaded by Epic Records Grammy Party for Her 24th Birthday: 'Make a Wish, T!'"]. ''Billboard''. Retrieved 6 February 2026.</ref> kwa [[:en:Edenvale,_South_Africa|Edenvale]], kwa [[:en:East_Rand|East Rand]] ya [[:en:Gauteng|Gauteng]],<ref>Zwane-Ejike, Nokuthula (12 January 2024). [https://www.news24.com/you/celebs/local/a-grammy-nod-big-collaborations-and-a-new-album-on-the-way-singer-tyla-is-unstoppable-20240112 "A Grammy nod, big collaborations and a new album on the way – singer Tyla is unstoppable!".] ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [[:en:You_(South_African_magazine)|You]]. [https://web.archive.org/web/20240328135441/https://www.news24.com/you/celebs/local/a-grammy-nod-big-collaborations-and-a-new-album-on-the-way-singer-tyla-is-unstoppable-20240112 Archived] from the original on 28 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref><ref>Tjiya, Emmanuel (9 June 2023). "[https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/fashion-beauty/2023-06-09-tyla-the-girl-next-door/ Tyla: The girl next door"]. ''[[:en:The_Sowetan|The Sowetan]]''. [[:en:OCLC_(identifier)|OCLC]] [https://search.worldcat.org/oclc/28688177 28688177]. [https://web.archive.org/web/20240328135442/https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/fashion-beauty/2023-06-09-tyla-the-girl-next-door/ Archived] from the original on 28 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref> ke batsadi ba gagwe Sharleen le Sherwin Seethal.<ref>Caruso, Skyler. [https://people.com/all-about-tyla-parents-sharleen-and-sherwin-seethal-8644674 "All About Tyla's Parents, Sharleen and Sherwin Seethal"]. ''People.com''. People Magazine. Retrieved 13 January 2026.</ref> Ke motho wa setso sa [[:en:Coloureds|bokutwane]], mme o na le losika lwa [[:en:Zulu_people|BaZulu]], [[:en:Indian_people|Makula]] kgotsa [[:en:Indo-Mauritian|makula a lefatshe la Mauritius]], le [[:en:Irish_people|Ba lefatshe la Ireland]].<ref name=":1">Kelly, Jade (1 March 2021). [https://web.archive.org/web/20220414021258/https://www.breakroomafrica.com/music/2021/3/1/the-year-of-tyla "The Year of Tyla"]. ''Breakroom Africa''. Archived from [https://www.breakroomafrica.com/music/2021/3/1/the-year-of-tyla the original] on 14 April 2022. Retrieved 7 September 2023.</ref><ref name=":2">Kawalik, Tracy (20 September 2023). [https://www.rollingstone.co.uk/music/tyla-singer-south-african-amapiano-32847/ "Tyla: 'I'm a rock-star Barbie doll'"]. ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]] (UK)''. [https://web.archive.org/web/20231004191433/https://www.rollingstone.co.uk/music/tyla-singer-south-african-amapiano-32847/ Archived] from the original on 4 October 2023. Retrieved 25 September 2023.</ref><ref>References:
Ho Hip, Chanté (21 November 2023). [https://web.archive.org/web/20231124124508/https://947.co.za/articles/2023/11/21/why-tyla-s-global-success-means-south-africa-has-to-explain-being-coloured-again "Why Tyla's global success means South Africa has to explain being coloured again"]. [[:en:947_(radio_station)|''947'']]. Archived from [https://947.co.za/articles/2023/11/21/why-tyla-s-global-success-means-south-africa-has-to-explain-being-coloured-again the original] on 24 November 2023. Retrieved 24 November 2023.
"[https://web.archive.org/web/20231024142555/https://www.fax.nyc/tylabio Biography: TYLA]". FAX Records ([[:en:Epic_Records|''Epic'']]). United States: [[:en:Sony_Music_Entertainment|Sony Music Entertainment.]] Archived from [https://www.fax.nyc/tylabio the original] on 24 October 2023. Retrieved 24 October 2023.
Murray, Robin (7 November 2022). [https://www.clashmusic.com/track-of-the-day/track-of-the-day-7-11-tyla/ "Track Of The Day 7/11 – Tyla"]. [[:en:Clash_(magazine)|Clash]]. [https://web.archive.org/web/20231027095316/https://www.clashmusic.com/track-of-the-day/track-of-the-day-7-11-tyla/ Archived] from the original on 27 October 2023. Retrieved 24 October 2023.</ref> O goletse kwa [[:en:Johannesburg|Johannesburg]], mme o ne a aloga kwa sekolong se segolwane sa Edenglen ka ngwaga wa 2019, kwa a neng a direla jaaka Moeteledipele wa Setso.<ref>Frans, Karien (3 March 2021). [https://www.awsumnews.co.za/regions/gauteng-johannesburg/jhb-east/former-edenglen-high-learners-releases-music-video/ "Former Edenglen High learners releases music video"]. ''AWSUM School News''. [https://web.archive.org/web/20210303131120/https://www.awsumnews.co.za/regions/gauteng-johannesburg/jhb-east/former-edenglen-high-learners-releases-music-video/ Archived] from the original on 3 March 2021. Retrieved 21 September 2023</ref> Tyla ke wa boraro mo baneng ba le batlhano. Motsalwaleene yo mmotlana wa mosetsana, Sydney Seethal, ke mmotshwantshi wa diaparo le modiri wa diteng tsa maranyane,<ref>Tjiya, Emmanuel (29 September 2025)[https://www.sowetan.co.za//s-mag/fashion-beauty/2025-09-29-sister-act-getting-to-know-sydney-seethal/ . "Sister act! Getting to know Sydney Seethal".] ''[[:en:The_Sowetan|Sowetan]]''. Retrieved 7 May 2026.</ref> mme o kile a tlhagelela le Tyla mo letsholong la diaparo tsa paka ya dikgakologo tsa ngwaga wa 2025 la [[:en:H&M|H&M,]] e leng kgwebo ya diaparo ya kwa Sweden.<ref>Tarafa, Laura (20 March 2025). [https://www.elle.com/fashion/shopping/a64206633/tyla-hm-spring-2025-campaign-interview/ "Tyla Channels '70s Rock in H&M's Spring Campaign"]. ''[[:en:Elle_(magazine)|Elle]]''. Retrieved 7 May 2026.</ref>
Mo ngwageng wa gagwe wa bofelo kwa sekolong se segolo, Tyla o ne a simolola go latelela tiro ya mmino, a abelana dipina tse a neng a di itlhametse le [[:en:Cover_version|dipina tsa ba bangwe tse a neng a di opela ka tsela ya gagwe]] mo [[:en:Instagram|Instagram]], fa ka nako e e tshwanang a batla ditshono mo madirelong a mmino. O ne a lemogiwa ke motsamaisi wa gagwe wa ntlha, Garth von Glehn, yo o neng a rulaganya gore a simolole go gatisa dipina mo lefelong le go dirwang kgotsa go gatisiwang mmino mo go lone.. Mo ngwageng wa gagwe wa bofelo kwa sekolong se segolo, o ne a dirisa mafelo a beke otlhe mo lefelong le go dirwang kgotsa go gatisiwang mmino mo go lone.
== Tiro ==
=== Ngwaga wa 2019 go fitlha 2022: Tshimologo ya tiro ya mmino ===
Kwa bokhutlong jwa ngwaga wa 2019,<ref name=":1" /> morago ga go wetsa sekolo se segolo, Tyla o ne a golola pina ya gagwe ya ntlha e e bidiwang "[[:en:Getting_Late_(Tyla_song)|Getting Late]]", e e neng e dirilwe mmino ke Kooldrink e e neng ya atlega mo lefatsheng.<ref name=":2" /> Setshwantso sa motshikiyego sa pina e e ne ya gatisiwa ke motsamaisi wa gagwe ka dinako tse di farologaneng fa go ne go [[:en:COVID-19_lockdowns|tswaletswe batho kwa magaeng ka ntlha ya COVID 19.]]<ref>Mamo, Heran (31 October 2023). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-water-rb-hip-hop-rookie-of-the-month-october-1235449715/ "From a 'Normal Girl in South Africa' to a Rising 'Popiano' Star, Tyla is Making Major Waves with 'Water'".] ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20231101100036/https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-water-rb-hip-hop-rookie-of-the-month-october-1235449715/ Archived] from the original on 1 November 2023. Retrieved 1 November 2023.</ref> Setshwantso se sa motshikiyego se ne sa gololwa ka kgwedi ya Ferikgong ka ngwaga wa 2021.<ref>Alston, Trey (28 January 2021). [https://www.papermag.com/tyla-kooldrink-getting-late "Tyla and Kooldrink Live Out a Fairy Tale in 'Getting Late'"]. ''[[:en:Paper_(magazine)|Paper]]''. [https://web.archive.org/web/20231101100036/https://www.papermag.com/tyla-kooldrink-getting-late Archived] from the original on 1 November 2023. Retrieved 1 November 2023.</ref> E ne ya bonwa makgetlo a le didikadike di le mmalwa mo YouTube,<ref>Lane, Barnaby (27 October 2023). [https://www.insider.com/tyla-singer-water-age-what-to-know "11 things to know about Tyla, the South African singer whose song 'Water' is climbing the Billboard charts"]. ''Insider''. [https://web.archive.org/web/20240127214634/https://www.businessinsider.com/tyla-singer-water-age-what-to-know Archived] from the original on 27 January 2024. Retrieved 1 November 2023.</ref> mme ka ngwaga wa 2022 ya tlhophiwa mo setshupeng sa dikgaisano sa Sekgele sa Mmino wa Aforika Borwa sa Setshwantso sa motshikiyego sa Mmino se se Gaisang sa Ngwaga.<ref>Shumba, Ano (7 June 2022). [https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees "South African Music Awards 2022: All the nominees"]. ''Music Africa''. [https://web.archive.org/web/20230424070930/https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees Archived] from the original on 24 April 2023. Retrieved 24 April 2023.</ref>
Ka ngwaga wa 2021, o ne a simolola go ithutela lokwalo la [[:en:Mining_engineering|thuto lwa kakgolo lwa boenjenere]] jwa meepo mme morago ga gore a ba kope thata, le go lela thata, batsadi ba gagwe ba ne ba dumela gore Tyla a emise mmadikolo sebaka sa ngwaga, gore a leke go tsweledisa tiro ya gagwe ya mmino. Ka kgwedi ya Motsheganong ka ngwaga wa 2021, o ne a ikanisa tumalano ya go gatisa mmino le [[:en:Epic_Records|Epic Records]] kwa United States, ka tumalano e e kopanetsweng le Fax Records.<ref>Canham, Tamlyn (26 May 2021). [https://www.ecr.co.za/news/entertainment/getting-late-singer-tyla-bags-global-record-deal/ "'Getting Late' singer Tyla bags global record deal"]. ''[[:en:East_Coast_Radio_(South_Africa)|East Coast Radio]]''. Archived from the original on 27 September 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref><ref>Coetzee, Nikita (26 May 2021). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/sa-star-tyla-signs-international-deal-20210526 "SA star Tyla signs international deal".] ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [https://web.archive.org/web/20230213175536/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/sa-star-tyla-signs-international-deal-20210526 Archived] from the original on 13 February 2023. Retrieved 12 September 2021.</ref> Morago ga pina ya gagwe ya ntlha, o ne a golola dipina "Overdue" ka kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa 2021 le "To Last" ka kgwedi ya Ngwanatsele ka ngwaga wa 2022.
=== 2023–2024: Go itsege mo lefatsheng ka "Water" le Tyla ===
Bona gape: [[:en:Tyla_(album)|''Tyla (kgobokanyo ya dipina)'']] le [[:en:Water_(Tyla_song)|''Water (pina ya Tyla)'']]
Tyla o ne a tshameka lekgetlo la gagwe la ntlha phatlalatsa ka ngwaga wa 2023 kwa moketeng wa morago ga tiragalo wa [[:en:Dolce_&_Gabbana|Dolce & Gabbana]] kwa [[:en:Milan_Fashion_Week|bekeng ya moaparo ya Milan]], <ref>[https://www.glamour.co.za/celebrity-news/who-is-tyla-the-south-african-beauty-has-a-bright-future-ahead-942cee85-d785-4f9d-8d1b-17566a6fd9b3 "Who is Tyla? The South African beauty has a bright future ahead".] ''[[:en:Glamour_(magazine)|Glamour]] (SA)''. 1 March 2023. [https://web.archive.org/web/20230805134433/https://www.glamour.co.za/celebrity-news/who-is-tyla-the-south-african-beauty-has-a-bright-future-ahead-942cee85-d785-4f9d-8d1b-17566a6fd9b3 Archived] from the original on 5 August 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref><ref name=":2" /> morago ga go gololwa ga pina ya gagwe "[[:en:Been_Thinking|Been Thinking]]".<ref>Victoria, Kenyatta (3 March 2023). [https://girlsunited.essence.com/article/tyla-shares-the-story-behind-her-viral-hit-been-thinking/ "Tyla Shares The Story Behind Her Viral Hit "Been Thinking""]. ''Essence''. [https://web.archive.org/web/20230424070919/https://girlsunited.essence.com/article/tyla-shares-the-story-behind-her-viral-hit-been-thinking/ Archived] from the original on 24 April 2023. Retrieved 24 April 2023.</ref><ref>[https://www.rollingstone.com/music/music-features/lil-yachty-rae-sremmurd-songs-you-need-to-know-1234669646/ "Lil Yachty, Rae Sremmurd and All the Songs You Need to Know".] ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. 27 January 2023. [https://web.archive.org/web/20230424070919/https://www.rollingstone.com/music/music-features/lil-yachty-rae-sremmurd-songs-you-need-to-know-1234669646/ Archived] from the original on 24 April 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref> Pina e e ne ya dira gore Tyla a tsene mo mananeong a mmino lekgetlo la ntlha mo tirong ya gagwe, mo mananeong a [[:en:R&B/Hip-Hop_Airplay|Billboard Mainstream R&B/Hip Hop Airplay]] le [[:en:Rhythmic_(chart)|Rhythmic Airplay]]. Heven Haile wa [[:en:Pitchfork_(website)|''Pitchfork'']] o ne a tlhalosa pina e e le pina ya boitlosobodutu ya kwa mafelong a go bina, e e nang le mokgwa wa dipina tsa pop le R&B tse di neng di tumile mo dingwageng tsa bogare tsa bo 2000 tsa bo [[:en:Ciara|Ciara]] le [[:en:Rihanna|Rihanna]].<ref>Haile, Heven (9 February 2023). [https://pitchfork.com/reviews/tracks/tyla-been-thinking/ "Track Review: Tyla – "Been Thinking""]. ''[[:en:Pitchfork_(website)|Pitchfork]]''. [https://web.archive.org/web/20230914224330/https://pitchfork.com/reviews/tracks/tyla-been-thinking/ Archived] from the original on 14 September 2023. Retrieved 12 September 2023.</ref> Morago ga moo, Tyla o ne a tsamaya le [[:en:Chris_Brown|Chris Brown]] e le moopedi yo o simololang dipontsho tsa gagwe mo [[:en:Under_the_Influence_Tour|loetog lwa gagwe lwa Under the Influence]].<ref>[https://hypemagazine.co.za/2023/02/14/tyla-to-support-chris-brown-on-massive-uk-europe-tour/ "Tyla to support Chris Brown on massive UK & Europe tour"]. ''Hype Magazine''. 14 February 2023. [https://web.archive.org/web/20231027193832/https://hypemagazine.co.za/2023/02/14/tyla-to-support-chris-brown-on-massive-uk-europe-tour/ Archived] from the original on 27 October 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref> Ka kgwedi ya Motsheganong ka ngwaga wa 2023, o ne a golola pina "[[:en:Girl_Next_Door_(Tyla_song)|Girl Next Door]]", e a neng a e opela le moopedi wa kwa Nigeria [[:en:Ayra_Starr|Ayra Starr]].<ref>Pierre, Alphonse (11 May 2023). [https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ "Listen to Tyla and Ayra Starr's New Song "Girl Next Door""]. ''[[:en:Pitchfork_(website)|Pitchfork]]''. [https://web.archive.org/web/20230907160420/https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ Archived] from the original on 7 September 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref>
Tyla o ne a golola pina "[[:en:Water_(Tyla_song)|Water]]" ka kgwedi ya Phukwi ka ngwaga wa 2023 e le pina ya ntlha ya kgobokanyo ya gagwe ya dipina ya lefelo le go gatisiwang mmino mo go lone la e a ipitsang ka lone.<ref>Gibson, Donte (1 August 2023). [https://soulbounce.com/2023/07/tyla-water/ "Tyla Aims To Quench Our Thirst With 'Water'"]. ''Soul Bounce''. [https://web.archive.org/web/20230907161923/https://soulbounce.com/2023/07/tyla-water/ Archived] from the original on 7 September 2023. Retrieved 7 September 2023.</ref> <ref name=":2" />Morago ga gore pina e e tsale kgaisano ya go bina e e neng ya anama thata mo lefelong la marayane la puisano la [[:en:TikTok|TikTok]],<ref>Iahn, Buddy (11 September 2023). [https://themusicuniverse.com/tyla-solidifies-rising-star-status-with-viral-hit-water/ "Tyla solidifies rising star status with viral hit 'Water'".] ''The Music Universe''. [https://web.archive.org/web/20231004185941/https://themusicuniverse.com/tyla-solidifies-rising-star-status-with-viral-hit-water/ Archived] from the original on 4 October 2023. Retrieved 15 September 2023.</ref><ref>Mendez II, Moises (6 October 2023). [https://time.com/6321439/tylas-water-dance-challenge-tiktok/ "Tyla's "Water" is Making Waves on TikTok"]. ''[[:en:Time_(magazine)|TIME]]''. [https://web.archive.org/web/20231009030536/https://time.com/6321439/tylas-water-dance-challenge-tiktok/ Archived] from the original on 9 October 2023. Retrieved 7 August 2024.</ref> "Water" e ne ya tsena mo dipineng tse di lesome tse di kwa godimo mo mafatsheng a le mmalwa, go akaretsa Aforika Borwa,<ref>Peak chart positions in South Africa:
All except where noted: [https://theofficialsacharts.co.za/tylas-debut-soars-and-future-and-metro-boomin-reunite-ed-129/ "Tyla's debut soars and Future and Metro Boomin reunite (Ed 129)"]. [[:en:The_Official_South_African_Charts|The Official South African Charts]]. 4 April 2024. [https://web.archive.org/web/20240524200512/https://theofficialsacharts.co.za/tylas-debut-soars-and-future-and-metro-boomin-reunite-ed-129/ Archived] from the original on 24 May 2024. Retrieved 24 May 2024.
"Water": [https://theofficialsacharts.co.za/charts/local-international-streaming-chart-top-10-week-47-2023/ "Local & International Streaming Chart Top 10 Week 47-2023".] The Official South African Charts. [https://web.archive.org/web/20231208024251/https://theofficialsacharts.co.za/charts/local-international-streaming-chart-top-10-week-47-2023/ Archived] from the original on 8 December 2023. Retrieved 24 May 2024.</ref> United States<ref>[https://www.billboard.com/artist/Tyla/chart-history/HSI "Tyla Chart History (Hot 100)"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20240410023830/https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ Archived] from the original on 10 April 2024. Retrieved 10 April 2024.</ref> le United Kingdom.<ref>[https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ "Tyla | Official Charts"]. [[:en:Official_Charts_Company|Official Charts Company]]. [https://web.archive.org/web/20231020172327/https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ Archived] from the original on 20 October 2023. Retrieved 13 April 2024.</ref> Tyla o ne a nna moopedi wa ntlha wa kwa Aforika Borwa mo dingwageng di le masome a matlhano le botlhano, le yo mmotlana go gaisa botlhe, go tsena mo lenaneong la [[:en:Billboard_Hot_100|''Billboard'' Hot 100]] la kwa United States ka "Water", morago ga pina ya [[:en:Hugh_Masekela|Hugh Masekela]] "[[:en:Grazing_in_the_Grass|Grazing in the Grass]]" ka ngwaga wa 1968. O ne a opela "Water" ka tlhamalalo mo [[:en:Bianca_Ingrosso|''The Bianca Show'']] kwa Sweden le mo [[:en:The_Tonight_Show_Starring_Jimmy_Fallon|''The Tonight Show Starring Jimmy Fallon'']] kwa United States.<ref>Ontong, Joel (9 October 2023). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/tyla-has-her-first-tv-interview-in-sweden-and-talks-about-her-song-of-the-summer-20231009 "Tyla has her first TV interview in Sweden and talks about her 'song of the summer'"]. ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [https://web.archive.org/web/20231025100727/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/tyla-has-her-first-tv-interview-in-sweden-and-talks-about-her-song-of-the-summer-20231009 Archived] from the original on 25 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref><ref>Ontong, Joel (25 October 2023). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/watch-tyla-makes-us-tv-debut-on-the-tonight-show-starring-jimmy-fallon-20231025 "Tyla makes US TV debut on The Tonight Show Starring Jimmy Fallon"]. ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. [https://web.archive.org/web/20231025093153/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/watch-tyla-makes-us-tv-debut-on-the-tonight-show-starring-jimmy-fallon-20231025 Archived] from the original on 25 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref> Setshwantso sa motshikinyego sa mmino wa "Water" se ne sa gololwa ka di kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le marataro ka ngwaga wa 2023, mme mo malatsing a le mararo ya nna le batho ba le didikadike di le tharo ba ba neng ba e lebeletse mo YouTube.<ref>Darangwa, Shingai (9 October 2023). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-clocks-3-million-views-in-3-days-breaks-all-time-spotify-listeners-record-de02e0a5-7f6f-43ac-9c85-dd8b135b5c3d "Tyla clocks 3 million views in 3 days, breaks all-time Spotify listeners record"]. [[:en:Independent_Online|iOL]]. [https://web.archive.org/web/20231009142121/https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-clocks-3-million-views-in-3-days-breaks-all-time-spotify-listeners-record-de02e0a5-7f6f-43ac-9c85-dd8b135b5c3d Archived] from the original on 9 October 2023. Retrieved 9 October 2023.</ref> Morago ga moo, Tyla o ne a nna karolo ya mofuta o o ntšhwafaditsweng wa pina "[[:en:Girls_Need_Love|Girls Need Love]]" ya ga [[:en:Summer_Walker|Summer Walker]], e e neng ya gololwa e le karolo ya [[:en:Extended_play|kgobokanyo e khutshwane]] ya dipina Girls Mix ka kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa 2023.<ref>Bowenbank, Starr (16 October 2023). [https://www.billboard.com/music/music-news/summer-walker-girls-need-love-girls-mix-ep-victoria-monet-tyla-tink-1235443645/ "Summer Walker Enlists Victoria Monet, Tyla & Tink for 'Girls Need Love (Girls Mix)' EP"]. Billboard. [https://web.archive.org/web/20231027095305/https://www.billboard.com/music/music-news/summer-walker-girls-need-love-girls-mix-ep-victoria-monet-tyla-tink-1235443645/ Archived] from the original on 27 October 2023. Retrieved 25 October 2023.</ref>
Mo malatsing a bofelo a kgwedi ya Sedimonthole ka ngwaga wa 2023, o ne a itsise gore o tla golola kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina ya lefelo la kgatiso ya mmino e e bitswang [[:en:Tyla_(album)|Tyla]] (ngwaga wa 2024), mme ka nako e le nngwe a golola dipina di le tharo, "[[:en:Truth_or_Dare_(Tyla_song)|Truth or Dare]]", "On and On" le "Butterflies", e le dipina tsa papatso tsa kgobokanyo e mo kgobokanyong e khutshwane ya dipina e e nang le leina le le tshwanang.<ref>Williams, Aaron (30 November 2023). [https://uproxx.com/music/tyla-debut-album-announce/ "Tyla Announced Her Self-Titled Debut Album By Revealing Three New Songs From Its Tracklist".] ''[[:en:Uproxx|Uproxx]]''. [https://web.archive.org/web/20231202063620/https://uproxx.com/music/tyla-debut-album-announce/ Archived] from the original on 2 December 2023. Retrieved 2 December 2023.</ref> Tyla o ne a opela motswako wa dipina "Water" le "Truth or Dare" kwa [[:en:The_Voice_(American_season_24)|bokhutlong jwa setlha sa]] [[:en:The_Voice_(American_season_24)|masome a mabedi le bone]] sa [[:en:The_Voice_(American_season_24)|The Voice]] ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 2023.<ref>Weiss, Josh (18 December 2023). [https://www.nbc.com/nbc-insider/the-voice-season-24-finale-tyla-explained "Who Is Tyla? What to Know About the Singer Performing on The Voice Season 24 Finale".] ''[[:en:NBC|NBC]]''. [https://web.archive.org/web/20231220032604/https://www.nbc.com/nbc-insider/the-voice-season-24-finale-tyla-explained Archived] from the original on 20 December 2023. Retrieved 20 December 2023.</ref> Kwa [[:en:66th_Annual_Grammy_Awards|dikgele tsa masome a marataro le borataro tsa Grammy tsa ngwaga le ngwaga]] ka kgwedi ya Tlhakole ka ngwaga wa 2024, Tyla o ne a fenya sekgele sa [[:en:Grammy_Award_for_Best_African_Music_Performance|Grammy sa ntlha sa Tiragatso e e Gaisang ya Mmino wa Aforika]] ka pina "Water", mme gape a nna modiragatsi wa mmino wa Moaforika yo mmotlana go gaisa botlhe go fenya sekgele sa Grammy.<ref>Retief, Chanel (5 February 2024). [https://www.forbesafrica.com/entertainment/2024/02/05/south-african-singer-tyla-wins-her-first-grammy-making-her-the-youngest-from-africa-to-hold-the-gong/ "South African Singer Tyla Wins Her First Grammy, Making Her The Youngest From Africa To Hold The Gong".] ''[[:en:Forbes_Africa|Forbes Africa]]''. [https://web.archive.org/web/20240205124955/https://www.forbesafrica.com/entertainment/2024/02/05/south-african-singer-tyla-wins-her-first-grammy-making-her-the-youngest-from-africa-to-hold-the-gong/ Archived] from the original on 5 February 2024. Retrieved 10 November 2023.</ref> Kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina e ne ya gololwa semmuso ke Fax le Epic Records ka kgwedi ya Mopitlo e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bobedi ka ngwaga wa 2024.<ref>Mamo, Heran (22 March 2024). [https://www.billboard.com/music/pop/tyla-debut-album-stream-it-now-1235638294/ "Tyla Drops Self-Titled Debut Album: Stream It Now"]. Billboard. [https://web.archive.org/web/20240322073350/https://www.billboard.com/music/pop/tyla-debut-album-stream-it-now-1235638294/ Archived] from the original on 22 March 2024. Retrieved 31 March 2024.</ref> Setshwantso se se tshikinyegang sa mmino se se tsamaisanang le pina ya "[[:en:Art_(song)|Art]]" le sone se ne sa gololwa ka nako e le nngwe le kgobokanyo e.<ref>Moloi, Atlehang (22 March 2024). [https://slikouronlife.co.za/blog/26470/tyla-drops-highly-anticipated-debut-album-tyla/ "Tyla Drops Highly Anticipated Debut Album, 'TYLA'".] ''Silk on Our Life''. [https://web.archive.org/web/20240322125318/https://slikouronlife.co.za/blog/26470/tyla-drops-highly-anticipated-debut-album-tyla/ Archived] from the original on 22 March 2024. Retrieved 22 March 2024.</ref> ''Tyla'' e ne ya amogelwa sentle thata ke batshwayadikgang ba mmino,<ref>[https://www.metacritic.com/music/tyla/tyla "Tyla by Tyla Reviews and Tracks"]. ''[[:en:Metacritic|Metacritic]]''. [https://web.archive.org/web/20240323042021/https://www.metacritic.com/music/tyla/tyla Archived] from the original on 23 March 2024. Retrieved 27 March 2024.</ref> mme ya fitlha mo maemong a ntlha a le masome a mabedi le botlhano mo mananeong a dikgobokanyo tsa dipina kwa United States,<ref>[https://www.billboard.com/artist/Tyla/chart-history/TLP "Tyla Chart History (Billboard 200)"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20240410021531/https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/tlp/ Archived] from the original on 10 April 2024. Retrieved 10 April 2024.</ref> United Kingdom,<ref>[https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ "Tyla | Official Charts"]. [[:en:Official_Charts_Company|Official Charts Company]]. [https://web.archive.org/web/20231020172327/https://www.officialcharts.com/artist/tyla/ Archived] from the original on 20 October 2023. Retrieved 13 April 2024.</ref> Netherlands,<ref>"[https://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Tyla Discography Tyla]". dutchcharts.nl (in Dutch). Hung Medien. [https://web.archive.org/web/20240331145243/https://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Tyla Archived] from the original on 31 March 2024. Retrieved 13 April 2024.</ref> Norway,<ref>[https://topplista.no/charts/albums/2024-w13/ "Album 2024 uke 13".] [[:en:VG-lista|VG-lista]]. [https://web.archive.org/web/20240330060900/https://topplista.no/charts/albums/2024-w13/ Archived] from the original on 30 March 2024. Retrieved 30 March 2024.</ref> New Zealand<ref>[https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2024-03-29 "NZ Top 40 Albums Chart"]. [[:en:Recorded_Music_NZ|Recorded Music NZ.]] 1 April 2024. [https://web.archive.org/web/20240329031438/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=5784 Archived] from the original on 29 March 2024. Retrieved 29 March 2024.</ref> le Switzerland.<ref>[https://hitparade.ch/album/Tyla/Tyla-532455 "Swisscharts.com – Tyla – Tyla"]. Hung Medien. [https://web.archive.org/web/20240331145242/https://hitparade.ch/album/Tyla/Tyla-532455 Archived] from the original on 31 March 2024. Retrieved 31 March 2024.</ref> Tyla o ne a nna le palo e kgolo ya ditlhopho kwa [[:en:18th_Metro_FM_Music_Awards|Dikgeleng tsa Mmino tsa Metro FM tsa bo]] [[:en:18th_Metro_FM_Music_Awards|lesome le borobabobedi]] kwa Aforika Borwa, a tlhophiwa ga rataro.<ref>Keteyi, Oluthando (28 March 2024). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-leads-metro-fm-awards-nominations-followed-by-kabza-de-small-and-tyler-icu-70a62ce5-fd27-435a-b960-5b3ad62e7851 "Tyla leads Metro FM Awards nominations followed by Kabza De Small and Tyler ICU".] ''iOL''. [https://web.archive.org/web/20240328083711/https://www.iol.co.za/entertainment/music/local/tyla-leads-metro-fm-awards-nominations-followed-by-kabza-de-small-and-tyler-icu-70a62ce5-fd27-435a-b960-5b3ad62e7851 Archived] from the original on 28 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref><ref>Maako, Compiled by Keitumetse. [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/from-grammy-winning-tyla-to-record-setting-duo-titom-yuppe-metro-fm-music-awards-nominees-2024-20240328 "From Grammy-winning Tyla to record-setting duo TitoM & Yuppe: Metro FM Music Awards nominees 2024"]. ''Life''. [https://web.archive.org/web/20240518140118/https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/from-grammy-winning-tyla-to-record-setting-duo-titom-yuppe-metro-fm-music-awards-nominees-2024-20240328 Archived] from the original on 18 May 2024. Retrieved 29 March 2024.</ref> Morago ga moo, o ne a fenya dikgele di le dintsi go gaisa botlhe kwa [[:en:BET_Awards_2024|BET Awards tsa]] [[:en:BET_Awards_2024|ngwaga wa 2024 ,]] a lekana le [[:en:Usher_(musician)|Usher]] le [[:en:Victoria_Monét|Victoria Monét]] kwa [[:en:Peacock_Theater|lefelong la metshameko la Peacock]] kwa Los Angeles, California.<ref>Grein, Paul (1 July 2024). [https://www.billboard.com/music/awards/usher-tyla-2024-bet-awards-winners-1235721412/ "Usher, Tyla & More Record Setters at 2024 BET Awards"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20240723160241/https://www.billboard.com/music/awards/usher-tyla-2024-bet-awards-winners-1235721412/amp/ Archived] from the original on 23 July 2024. Retrieved 23 July 2024.</ref> kwa a neng a diragatsa pina "[[:en:Jump_(Tyla,_Gunna,_and_Skillibeng_song)|Jump]]" ka tlhamalalo lekgetlo la ntlha a na le [[:en:Gunna_(rapper)|Gunna]] le [[:en:Skillibeng|Skillibeng]].<ref>Kupemba, Danai Nesta (1 July 2024)[https://www.bbc.com/news/articles/c87rl4x58d1o . "Tyla wins big as South African artists triumph at BET Awards"]. ''[[:en:BBC|BBC]]''. [https://web.archive.org/web/20240723160241/https://www.bbc.com/news/articles/c87rl4x58d1o Archived] from the original on 23 July 2024. Retrieved 23 July 2024.</ref>
Ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le lesome le bongwe ka ngwaga wa 2024, Tyla o ne a golola mofuta o o okeditsweng wa kgobokanyo ya gagwe ya ntlha ya dipina ya lefelo la kgatiso ya dipina e a e ibiditseg ka ene , e e neng e na le dipina tse dingwe di le tharo, go akaretsa "[[:en:Push_2_Start|Push 2 Start]]". Ka mmino, "Push 2 Start" ke pina ya [[:en:Pop_music|pop]] le [[:en:Contemporary_R&B|R&B]] e e kopantsweng le merumo ya [[:en:Reggae|reggae]] le [[:en:Amapiano|amapiano]]. Pina e e ne ya amogelwa sentle, mme setshwantso se se tshikinyegang sa yone sa mmino se ne sa bontshiwa lekgetlo la ntlha mo YouTube ka di kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a robangbobedi ka ngwaga wa 2024.<ref>[https://www.yahoo.com/entertainment/tyla-keeps-her-momentum-going-152602312.html "Tyla Keeps Her Momentum Going With Deluxe Edition of Self-Titled Debut Album"]. ''Yahoo Entertainment''. 11 October 2024. Retrieved 8 November 2024.</ref><ref>Richardson, Kalia (11 October 2024). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/tyla-deluxe-edition-self-titled-debut-album-1235132334/ "Tyla Keeps Her Momentum Going With Deluxe Edition of Self-Titled Debut Album"]. ''Rolling Stone''. Retrieved 8 November 2024.</ref><ref>Andriyashchuk, Yuriy (8 November 2024). [https://hip-hopvibe.com/video/tyla-push-2-start-video/ "Tyla releases visuals for "Push 2 Start""]. ''Hip Hop Vibe''. Retrieved 8 November 2024.</ref><ref>[https://neonmusic.co.uk/tylas-push-2-start-a-high-octane-ride-through-lyrics-sound-and-visuals "Tyla's "Push 2 Start": A High-Octane Ride Through Lyrics, Sound, and Visuals".] ''Neon Music''. 18 November 2024. Retrieved 9 December 2024.</ref> Tyla o ne a opela kwa [[:en:Victoria's_Secret_Fashion_Show_2024|Pontshong ya diaparo ya ga Victoria ya sephiri ya ngwaga wa 2024]].<ref>Teti, Julia (30 October 2024). [https://wwd.com/pop-culture/celebrity-news/tyla-media-impact-value-2024-victorias-secret-fashion-show-1236706079/ "Tyla's Appearance at the 2024 Victoria's Secret Fashion Show Generates $2 Million in Media Exposure".] ''[[:en:Women's_Wear_Daily|Women's Wear Daily]]''. [https://web.archive.org/web/20250109225302/https://wwd.com/pop-culture/celebrity-news/tyla-media-impact-value-2024-victorias-secret-fashion-show-1236706079/ Archived] from the original on 9 January 2025. Retrieved 16 December 2024.</ref><ref>Betancourt, Bianca (16 October 2024). [https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62609248/tyla-victoria-secret-fashion-show-interview-2024/ "Tyla Was More Than Ready for Her Victoria's Secret Fashion Show Debut"]. [[:en:Harper's_Bazaar|''Harper's Bazaar''.]] [https://web.archive.org/web/20241225083951/https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62609248/tyla-victoria-secret-fashion-show-interview-2024/ Archived] from the original on 25 December 2024. Retrieved 16 December 2024.</ref> Ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le lesome le bongwe ka ngwaga wa 2024, o ne a tlhagelela lekgetlo la ntlha kwa [[:en:MTV_Europe_Music_Awards|MTV Europe Music Awards]] (EMAs), kwa a neng a opela dipina tsa gagwe "Push 2 Start" le "Water". Mo bosigong joo, o ne a fenya dikgele di le tharo tsa [[:en:MTV_Europe_Music_Awards|EMAs]] tsa "Best African Act", "Best Afrobeats Artist" le "Best R&B Artist".<ref>Anonuevo, Kristine (12 November 2024). [https://vergemagazine.co.uk/award-winning-global-superstar-tyla-stuns-with-her-debut-mtv-emas-performance/ "Award-Winning Global Superstar, Tyla Stuns With Her Debut MTV EMA's Performance!"]. ''Verge Magazine''. Retrieved 10 February 2025.</ref> Ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a matlhano le malatsi a supa ka ngwaga wa 2024, Tyla o ne a tshwara dipontsho tsa mmino di le pedi mo lefatsheng la gaabo ya Aforika Borwa, kwa Cape Town le Pretoria ka tatelano. Letsatsi le lengwe la pontsho kwa Pretoria le ne la okediwa la ba la beelwa kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le lesome le botlhano ka ngwaga wa 2025.<ref>[https://www.musicinafrica.net/magazine/tyla-unveils-extra-date-sa-tour "Tyla unveils extra date SA tour"]. Music In Africa. 9 December 2024. Retrieved 22 August 2025.</ref> Dipontsho tse di ne tsa etelela pele tshimologo ya loeto lwa gagwe lwa Tyla ka ngwaga wa 2025, e e neng e akaretsa thata go tlhagelela ga gagwe kwa [[:en:Music_festival|meketeng]] ya mmino mo dikgakololong le selemo sa ngwaga wa 2025, mme ga okediwa dipontsho kwa Yuropa tse di neng tsa tshwanelwa ke go beelwa matlha a mangwe morago ga gore Tyla a gobale.<ref>Keteyi, Oluthando (8 March 2024). [https://www.iol.co.za/entertainment/music/international/tyla-left-heartbroken-as-injury-forces-her-to-cancel-us-tour-and-coachella-gig-72829270-9da9-4440-9e6d-0304e93feff9 "Tyla left heartbroken as injury forces her to cancel US tour and Coachella gig"]. [[:en:Independent_Online|''Independent Online''.]] Retrieved 22 August 2025.</ref>
=== 2025 go fitlha jaanong: WWP le A*POP ===
[[Setshwantsho:Tyla at KCAs 2025 02.png|left|thumb|Tyla kwa [[:en:2025_Kids'_Choice_Awards|Dikgeleg tsa Tlhopho ya Bana tsa ngwaga wa 2025]]]]
Tyla o ne a opela mo pineng "[[:en:When_I'm_with_You_(Lisa_song)|When I'm with You]]" ya moopedi wa mmino wa go bua ka morethetho wa kwa Thailand [[:en:Lisa_(rapper)|Lisa]], e e neng e le karolo ya kgobokanyo ya gagwe ya dipina [[:en:Alter_Ego_(Lisa_album)|''Alter Ego'']], e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Tlhakole e tlhola malatsi a le masome mabedi le borobabobedi ka ngwaga wa 2025.<ref>Blistein, Jon (16 May 2025). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/lisa-tyla-when-im-with-you-music-video-1235341059/ "Lisa and Tyla Beat the Heat in New 'When I'm With You' Video".] ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. [https://web.archive.org/web/20250516153259/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lisa-tyla-when-im-with-you-music-video-1235341059/ Archived] from the original on 16 May 2025. Retrieved 16 May 2025.</ref> Ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le lesome le borobabobedi ka ngwaga wa 2025, go ne ga gololwa mofuta o mosha yo tswakantsweng wa pina "[[:en:Show_Me_Love_(WizTheMc_and_Bees_&_Honey_song)#Tyla_remix|Show Me Love]]" ya [[:en:WizTheMc|WizTheMc]] le Bees & Honey, o Tyla a opelang mo go one.<ref>[https://web.archive.org/web/20251105155708/https://music.apple.com/gb/song/show-me-love-tylas-version/1808438195 "Show Me Love (Tyla's Version)".] Apple Music. 18 April 2025. Retrieved 22 July 2025.</ref> Mofuta o o mosha wa pina o ne wa opelwa lekgetlo la ntlha ka tlhamalalo kwa [[:en:Coachella_2025#Outdoor_Theatre|Coachella 2025]], kwa Tyla a neng a opela gape pina ya gagwe e e neng e sa ntse e tla gololwa e e bidiwang "[[:en:Bliss_(Tyla_song)|Bliss]]" lekgetlo la ntlha.<ref>Legaspi, Althea (19 April 2025). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/tyla-new-song-coachella-2025-1235321440/ "Tyla brings the "Bliss" with a new song tease at Coachella".] ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. Retrieved 22 July 2025.</ref> Ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi a le borobabongwe ka ngwaga wa 2025, Tyla o ne a golola pina "Bliss",<ref>Hussain, Shahzaib (9 May 2025). [https://www.clashmusic.com/news/tyla-shares-new-single-bliss/ "Tyla Shares New Single 'Bliss'"]. ''[[:en:Clash_(magazine)|Clash]]''. Retrieved 22 July 2025.</ref> mme kgwedi e e latelang a tshwara tiragalo ya [[:en:2025_Kids'_Choice_Awards|Dikgele tsa Tlhopho tsa Nickelodeon kids]] . Pina ya bobedi e e bidiwang "[[:en:Is_It_(Tyla_song)|Is It"]] e ne ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le lesome le bongwe.<ref>Malone Méndez, Chris (11 July 2025). [https://www.forbes.com/sites/cmalone/2025/07/11/tyla-releases-new-single-is-it/ "Tyla Releases New Single 'Is It'"]. ''[[:en:Forbes|Forbes]]''. Retrieved 22 July 2025.</ref> O ne a kwala a bo a opela pina "Everything Goes with Blue" e e neng e dirisitswe mo mminong wa motshameko wa ditshwantso wa Smurfs, e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le lesome le borobabobedi ka ngwaga wa 2025.
"Bliss" le "Is It" di ne tsa tsenngwa mo kgobokanyong ya gagwe ya bobedi e khutshwane ya dipina [[:en:WWP_(EP)|''WWP'']], e leng khutshwafatso ya ''We Wanna Party'', e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le botlhanoka ngwaga wa 2025.<ref>Mamo, Heran (25 July 2025). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-we-wanna-party-mixtape-listen-1236029496/ "Tyla Gets the Party Started With 'WWP' Mixtape: Stream It Now"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. Retrieved 25 July 2025.</ref> Tyla o ne a tlhalosa kgobokanyo eo e khutshwane ya dipina e le "borogo jo bo isang kwa kgobokanyong ya bobedi ya dipina", e e neng e tshwanetse go gololwa moragonyana mo go one ngwaga. O ne a tlhalosa gape gore e ne "e tla nna le mokgwa o o farologaneng thata le se batho ba se solofetseng".<ref>Garcia, Thania (6 August 2025). [https://variety.com/2025/music/features/tyla-new-album-rejecting-pop-music-1236478590/ "Tyla Takes Charge: Music's Global Star on Rejecting the Pop Machine and Why Her Second Album Is a 'Totally Different Vibe'".] ''Variety''. Retrieved 22 August 2025.</ref> Ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a supa ka ngwaga wa 2025, Tyla o ne a nna teng kwa [[:en:2025_MTV_Video_Music_Awards|Dikgele tsa ditshwantso tse di tshikinyegang tsa Mmino tsa MTV tsa ngwaga wa 2025]], kwa a neng a fenya sekgele sa [[:en:MTV_Video_Music_Award_for_Best_Afrobeats_Video|Best Afrobeats]] ka pina "[[:en:Push_2_Start|Push 2 Start]]" ya ngwaga wa 2024 se e le phenyo ya gagwe ya bobedi mo setlhopheng seo, morago ga gore a fenye sekgele seo ka pina ya "Water" kwa [[:en:2024_MTV_Video_Music_Awards|moletlong wa ngwaga o o fetileng.]]<ref>Kwazi, Thami (8 September 2025). [https://www.citizen.co.za/lifestyle/tyla-dazzles-in-couture-on-the-red-carpet-as-she-wins-mtv-vma-best-afrobeats-award-pics/ "Tyla dazzles in couture on the red carpet as she wins MTV VMA Best Afrobeats Award"]. ''The Citizen''. Retrieved 8 September 2025.</ref> Fa a ne a le kwa moletlong o, Tyla o ne a apere diaparo tsa kgobokanyo ya [[:en:Chanel|Chanel]] Spring/Summer '93 mo lefelong la bafotoki moragonyana o ne a tsenya setshwantsho mo Instagram a kwadile mafoko a a reng "PUT ME IN CHANELLLLL",<ref>Criales-Unzueta, José (24 October 2025). [https://www.vogue.com/article/put-her-in-chanel-how-tylas-stylist-found-the-iconic-archival-chanel-pieces-in-her-new-music-video "Put Her in Chanel! How Tyla's Stylist Found the Iconic Archival Chanel Pieces in Her New Music Video"]. ''Vogue''. Retrieved 24 October 2025.</ref> se se neng se lebega se supa gore go ka nna ga gololwa pina e a neng a kile a bua ka yone ka kgwedi ya Phukwi wa one ngwaga, e e bidiwang "Chanel".<ref>Sithathu, Nomathamsanqa (15 July 2025). [https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2025-07-15-tyla-makes-waves-in-berlin-unveils-two-new-tracks-from-we-wanna-party-mixtape/ "Tyla Makes Waves in Berlin: Unveils Two New Tracks From ''We Wanna Party'' Mixtape"]. ''[[:en:Independent_Online|Independent Online]]''. [https://web.archive.org/web/20250716165942/https://iol.co.za/entertainment/celebrity-news/2025-07-15-tyla-makes-waves-in-berlin-unveils-two-new-tracks-from-we-wanna-party-mixtape/ Archived] from the original on 16 July 2025. Retrieved 26 November 2025.</ref> Tyla o ne a opela mo pineng "[[:en:Talk_to_Me_(Damiano_David,_Tyla_and_Nile_Rodgers_song)|Talk To Me]]", mmogo le [[:en:Damiano_David|Damiano David]] le [[:en:Nile_Rodgers|Nile Rodgers]], e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le lesome le bongwe 2025.<ref>Simpasa, Precious (14 September 2025). [https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/celeb-news/international-celebs/tyla-joins-damiano-david-for-international-release-talk-to-me/ "Tyla joins Damiano David for international release 'Talk to Me'"]. ''The South African''. Retrieved 11 December 2025.</ref> Tyla o ne a opela gape mo pineng "Nice Guy" e e neng e le mo kgobokanyong ya dipina [[:en:Am_I_the_Drama?|''Am I the Drama?'']] ya ga Cardi B ya ngwaga wa 2025, e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsia le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 2025.<ref>[https://www.geo.tv/latest/651607-cardi-b-thanks-kehlani-and-tyla-for-surprise-little-miss-drama-appearances "Cardi B Thanks Kehlani and Tyla For Surprise 'Little Miss Drama' Appearances"]. ''[[:en:Geo_News|Geo News]]''. 18 February 2026. Retrieved 4 May 2026.</ref>
[[Setshwantsho:Tyla performing at the WNBA All-Star Game.png|thumb|Tyla o diragatsa kwa pontshong ya ikhutso ya Motshameko wa Dinaledi Tsotlhe wa WNBA ka kgwedi ya Phukwi ka ngwaga wa 2026]]
.Ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bone, Tyla o ne a golola pina e e bidiwang "[[:en:Chanel_(Tyla_song)|Chanel]]".<ref>Mamo, Heran (24 October 2025). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-chanel-single-brunch-recap-1236096191/ "Tyla Says She's 'Here to Spoil the Girls' During L.A. Brunch Celebrating 'Chanel' Single: Stream It Now".] ''Billboard''. Retrieved 24 October 2025.</ref> Pina eo e ne ya nna pina ya gagwe e e fitlhileng mo maemong a a kwa godimo go gaisa dipina tsotlhe tsa gagwe mo lenaneong la [[:en:Billboard_Global_200|Billboard Global 200]] fa e sale "Water" ka ngwaga wa 2023, mme ya fitlha mo maemong a lesome le bongwe<ref>[https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/glo/ "Tyla Chart History (Global 200)".] ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. Retrieved 3 May 2026.</ref> gape e ne ya fitlha mo maemong a masome a mane le boraro mo lenaneong la ''Billboard'' Hot 100 kwa United States.<ref>"[https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ Tyla Chart History (Hot 100)]". ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [[Archived]] from the original on 29 April 2026. Retrieved 23 April 2026.</ref> Ke yone e e eteletseng pele kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina ya studio, [[:en:A*Pop|''A*Pop'']], e e neng ya gololwa ka ngwaga wa 2026. Ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le lesome le bongwe, ngwaga wa 2025, Tyla o ne a simolola loeto lwa gagwe lwa bobedi lwa dipontsho tsa mmino, lo lo bidiwang [[:en:We_Wanna_Party_Tour|We Wanna Party Tour]], (ngwaga wa 2025) ka pontsho e e neng ya tlala batho kwa [[:en:Ariake_Arena|Ariake Arena]] kwa [[:en:Tokyo|Tokyo]].<ref>[https://www.pollstar.com/artists/tyla-79831 "Tyla – Tour History".] ''[[:en:Pollstar|Pollstar]]''. [https://megalodon.jp/2026-0731-0406-32/https://www.pollstar.com:443/artists/tyla-79831 Archived] from the original on 30 July 2026. Retrieved 30 July 2026.</ref>Ka kgwedi ya Sedimonthole ka ngwaga wa 2025, kompone ya boitlosobodutu ya kwa [[:en:South_Korea|Korea Borwa]], [[:en:Hybe|HYBE]], e ne ya itsise ka tirisano mmogo e ntšha le kompone e e laolang tiro ya Tyla, Africa Creative Agency (ACA).<ref>Clarke, Tenille (20 February 2024). [https://www.forbes.com/sites/tenilleclarke/2024/02/20/africa-creative-agency-is-ushering-in-a-global-rebirth-of-talent-management/ "Africa Creative Agency Is Ushering In A Global Rebirth Of Talent Management"]. ''Forbes''. Retrieved 20 December 2025.</ref><ref>[https://africacreativeagency.com/talent/music-brand-management/tyla/ "Tyla — Musician".] ''Africa Creative Agency''. Retrieved 20 December 2025.</ref> Ka NFO LLC e ntšhwa e e tlhomilweng, HYBE mmogo le Brandon Hixon le Colin Gayle ba ACA ba ne ba tla laola tiro ya Tyla e le karolo ya leano le legolwane la go atolosa tiro, le le neng le ikaeletse go tshegetsa le go godisa batshamekisi ba mmino ba Aforika ka kitso ya boitlhamedi ya Hixon le Gayle, mmogo le bokgoni le ditsompelo tsa HYBE.<ref>Kim, Min-Young (16 December 2025). [https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-12-16/world/world/HYBE-announces-establishment-of-NFO-LLC-for-Tylas-global-management/2478770 "HYBE establishes NFO LLC, plans to take over Tyla's global management"]. ''Korea JoongAng Daily''. Retrieved 20 December 2025.</ref><ref>Benjamin, Jeff (15 December 2025). [https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/15/k-pop-giant-hybe-announces-tyla-management-partnership-platform-for-african-music/ "K-Pop Giant HYBE Announces Tyla Management Partnership, Platform For African Music]". ''[[:en:Forbes|Forbes]]''. Retrieved 20 December 2025.</ref><ref>Schneider, Marc (15 December 2025). [https://www.billboard.com/pro/hybe-africa-expansion-tyla-global-music-strategy/ "HYBE's African Music Push Begins With Tyla as First Artist Supported: 'Unlimited Potential'".] ''Billboard PRO — Business News''. Retrieved 20 December 2025.</ref>
Kwa Dikgeleng tsa Mmino tsa Grammy tsa bo masome a marataro le borobedi, Tyla o ne a fenya sekgele sa Best African Music Performance ka pina ya gagwe "Push 2 Start".<ref>Su, Jen (2 February 2026). "[https://www.timeslive.co.za/lifestyle/2026-02-02-tyla-wins-her-second-grammy-award/ Tyla wins her second Grammy award"]. ''TimesLIVE''. Retrieved 3 February 2026.</ref> O ne a nna modiragatsi wa ntlha go fenya setlhopha seo gabedi, morago ga gore a fenye ka "Water" ka ngwaga wa 2024.<ref>Ontong, Joel (2 February 2026). [https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/tylas-push-2-start-wins-grammy-for-best-african-music-performance-20260202-0274 "Tyla's Push 2 Start wins Grammy for Best African Music Performance"]. ''News24''. Retrieved 3 February 2026.</ref> O ne a fenya a gaisana le batlhophiwa ba bangwe ba ba neng ba akaretsa [[:en:Ayra_Starr|Ayra Starr]], [[:en:Burna_Boy|Burna Boy]], [[:en:Davido|Davido]] le [[:en:Eddy_Kenzo|Eddy Kenzo]].<ref>Ngcobo, Khanyisile (2 February 2026). [https://www.bbc.com/news/articles/c5y27872qz0o "Tyla beats Burna Boya and Davido to African Grammy"]. ''BBC''. Retrieved 3 February 2026.</ref> Kwa moletlong oo, Tyla o ne a itsise ka kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina ya studio e e tlang, ''A*Pop''.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c5y27872qz0o "Tyla beats Burna Boya and Davido to African Grammy".] ''www.bbc.com''. 2 February 2026. Retrieved 2 February 2026.</ref> Ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le lesome le bosupa, ka ngwaga wa 2026, pina ya bobedi ya ''A*Pop'' e e bidiwang "[[:en:She_Did_It_Again|She Did It Again]]", e Tyla a neng a e opela mmogo le moopedi le mokwadi wa dipina wa kwa Sweden [[:en:Zara_Larsson|Zara Larsson]], e ne ya gololwa.<ref>Madarang, Charisma (17 April 2026). [https://www.rollingstone.com/music/music-news/tyla-zara-larsson-britney-she-did-it-again-song-video-1235548735/ "Tyla and Zara Larsson Channel Britney Spears in New Song 'She Did It Again'"]. ''[[:en:Rolling_Stone|Rolling Stone]]''. Retrieved 29 April 2026.</ref> Pina e e ne ya goroga mo maemong a bo masome a matlhano le borobongwe mo lenaneong la ''Billboard'' Hot 100 kwa United States,<ref>[https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ "Tyla Chart History (Hot 100)"]. ''[[:en:Billboard_(magazine)|Billboard]]''. [https://web.archive.org/web/20260429160801/https://www.billboard.com/artist/tyla/chart-history/hsi/ Archived] from the original on 29 April 2026. Retrieved 23 April 2026.</ref> le mo maemong a bobedi kwa Sweden.<ref>[https://sverigetopplistan.se/chart/41/?dspy=2026&dspp=17 "Veckolista Singlar, vecka 17, 2026"] (in Swedish). [[:en:Sverigetopplistan|Sverigetopplistan]]. Retrieved 24 April 2026.</ref> Moragonyana, Tyla o ne a dira mmogo le Larsson mo mofuteng o mosha wa pina "Hot & Sexy", e e neng e le mo kgobokanyong ya dipina tse di fetotsweng ya Larsson e e bidiwang [[:en:Midnight_Sun:_Girls_Trip|''Midnight Sun: Girls Trip'']], e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola letsatsi la ntlha, ka ngwaga wa 2026.<ref>[https://www.sonymusic.ca/press_release/zara-larsson-releases-midnight-sun-girls-trip-remix-album "Zara Larsson Releases Midnight Sun: Girls Trip Remix Album – Sony Music Canada".] ''[[:en:Sony_Music_Canada|Sony Music Canada]]''. 1 May 2026. Retrieved 3 May 2026.</ref> Ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le lesome le bobedi, ka ngwaga wa 2026, Tyla o ne a opela "[[:en:Game_Time_(Future_and_Tyla_song)|Game Time]]" mmogo le [[:en:Future_(rapper)|Future]] kwa [[:en:2026_FIFA_World_Cup_opening_ceremonies|moletlong wa go simolola]] [[:en:2026_FIFA_World_Cup|Kgaisano ya Lefatshe ya FIFA ya 2026]] kwa United States.<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c4g9g9xy9y7o "World Cup kicks off in the US with performances from Katy Perry, Future and Tyla"]. ''www.bbc.com''. 13 June 2026. Retrieved 13 June 2026.</ref> Gape o ne a opela [[:en:National_anthem_of_South_Africahttps://en.wikipedia.org/wiki/National_anthem_of_South_Africa|pina ya setšhaba ya Aforika Borwa]] pele ga [[:en:2026_FIFA_World_Cup_Group_A#Mexico_vs_South_Africa|motshameko wa ntlha magareng ga Aforika Borwa le Mexico]].<ref>Ramalepe, Phumi (12 June 2026). [https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/so-blessed-tyla-lights-up-fifa-world-cup-with-anthem-and-vuvuzela-inspired-sa-flag-dress-20260612-0647 "'So blessed': Tyla lights up FIFA World Cup with anthem and vuvuzela-inspired SA flag dress"]. ''[[:en:News24_(website)|News24]]''. Retrieved 17 June 2026.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le robedi, ka ngwaga wa 2026, Tyla o ne a opela kwa [[:en:Montreux_Jazz_Festival|Montreux Jazz Festival.]]<ref>[https://srpske.rs/en/news/estrada/2026/07/24/tyla-releases-a-pop-album-pop-meets-amapiano "Tyla Drops 'A*POP': Pop Meets Amapiano on 14 Tracks"]. ''Srpske Novine''. 24 July 2026. Retrieved 25 July 2026.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bone, ka ngwaga wa 2026, kgobokanyo ya gagwe ya bobedi ya dipina ya studio, A*Pop, e ne ya gololwa. E ne e na le dipina tse a neng a di opela mmogo le [[:en:Babalwa_M|Babalwa M,]] [[:en:MaWhoo|MaWhoo]], [[:en:Liquideep|Liquideep]] le Zara Larsson, mme ya amogelwa sentle ke [[:en:Music_journalism|batshwayadikgang ba moopelo]] .<ref>Tyla (24 July 2026). "[https://tidal.com/album/544869137/credits ''A*Pop'' / Credits"]. FAX Records, under exclusive license to [[:en:Epic_Records|Epic Records]], a division of [[:en:Sony_Music_Entertainment|Sony Music Entertainment.]] Retrieved 24 July 2026 – via [[:en:Tidal_(service)|Tidal]].</ref><ref>[https://www.metacritic.com/music/apop/tyla "''A*POP'' by Tyla Reviews and Tracks"]. ''[[:en:Metacritic|Metacritic]]''. [https://web.archive.org/web/20260725232605/https://www.metacritic.com/music/apop/tyla Archived] from the original on 25 July 2026. Retrieved 25 July 2026.</ref>
Ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le botlhano, ka ngwaga wa 2026, Tyla o ne a opela dipina tse di neng di akaretsa "Chanel" mo pontshong ya fa gare ga dipapadi ya [[:en:WNBA_All-Star_Game|WNBA All Star Game]].<ref>Henderson, Sydney; Hall, Meghan L.; Fin, Callie; Northam, Mitchell (25 July 2026). [https://eu.usatoday.com/story/sports/wnba/2026/07/25/wnba-all-star-game-live-team-coop-vs-team-spoon-rosters-channel/91050447007/ "Team Spoon wins WNBA All-Star Game behind MVP Jonquel Jones, Caitlin Clark".] ''[[:en:USA_Today|USA Today]]''. [https://ghostarchive.org/archive/20260726230713/https://www.usatoday.com/story/sports/wnba/2026/07/25/wnba-all-star-game-live-team-coop-vs-team-spoon-rosters-channel/91050447007/ Archived] from the original on 26 July 2026. Retrieved 26 July 2026.</ref>
== Botaki ==
<gallery mode="packed">
Setshwantsho:Michael Jackson with Grammy Awards in 1984.jpg
Setshwantsho:Rihanna - Concert for Valor in Washington, D.C. Nov. 11, 2014 (face cropped).jpg
Setshwantsho:BritneyPOM19.jpg
</gallery>
=== Ditlhotlheletso ===
Ditlhotlheletsi tse ditona tsa moopelo tsa ga Tyla ke [[:en:Michael_Jackson|Michael Jackson]],<ref>Itodo, Sunny Green (28 November 2023). [https://dailypost.ng/2023/11/28/wizkid-on-the-same-level-as-michael-jackson-drake-rihanna-tyla/ "'Wizkid on the same level as Michael Jackson, Drake, Rihanna' - Tyla]". ''Daily Post Nigeria''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Rihanna|Rihanna]] <ref>Khulu, Ntombi (17 March 2023). [https://www.news24.com/truelove/exclusive/rising-star-tyla-on-being-inspired-by-brenda-fassie-rihanna-and-more-the-music-is-very-spiritual-20230317 "Rising Star | Water singer Tyla on her career - 'The music is very spiritual'"]. ''News24''. Retrieved 4 July 2026.</ref>le [[:en:Britney_Spears|Britney Spears]].<ref>Mamo, Heran (20 March 2025). [https://www.billboard.com/music/awards/tyla-women-in-music-2025-impact-honoree-1235925892/ "Tyla on Her 'Different' New Music and How Whitney and Britney Inspire Her]". ''Billboard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> Rihanna segolobogolo e nnile sekao sa Tyla, mo modumong wa mmino wa gagwe le mo goemeleng lefatshe la gaabo mo seraleng sa lefatshe lotlhe.<ref>Dailey, Hannah (30 April 2024). [https://www.billboard.com/music/music-news/tyla-reacts-rihanna-comparisons-im-my-own-artist-1235670308/ "Tyla Reacts to Rihanna Comparisons: 'I'm My Own Artist'"]. ''Billboard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> Baopedi ba bangwe ba ba mo tlhotlheleditseng ba akaretsa [[:en:Beyoncé|Beyoncé]], [[:en:Whitney_Houston|Whitney Houston]],<ref>Mamo, Heran (20 March 2025)[https://www.billboard.com/music/awards/tyla-women-in-music-2025-impact-honoree-1235925892/ . "Tyla on Her 'Different' New Music and How Whitney and Britney Inspire Her"]. ''Billboard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Aaliyah|Aaliyah]],<ref>Su, Jen (12 November 2024). [https://www.sowetan.co.za//entertainment/2024-11-12-tyla-pays-homage-to-aaliyah-after-emas-honours/ "Tyla pays homage to Aaliyah after EMAs honours"]. ''Sowetan''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Janet_Jackson|Janet Jackson]],<ref>Glamour (22 October 2025). ''[https://www.youtube.com/watch?v=q7bOpPWPeKk Tyla Reveals What's On Her Phone | Glamour]''. Retrieved 22 August 2026 – via YouTube.</ref>[[:en:Shakira|Shakira]],<ref>[https://m.jacarandafm.com/news/entertainment/tyla-shines-alongside-shakira/ "WATCH: Tyla joins Shakira on stage during US tour stop in Brooklyn"]. ''Jacaranda FM''. Retrieved 17 August 2026.</ref>[[:en:Cassie_Ventura|Cassie]],<ref>Vikilahle, Luthando (23 September 1981). [https://gq.co.za/culture/entertainment/2023-07-26-tyla-opens-up-about-her-dm-to-drake-on-spotifys-mic-check/ "Tyla opens up about her DM to Drake on Spotify's Mic Check"]. ''GQ''. Retrieved 4 July 2026.</ref>[[:en:Drake_(musician)|Drake]],<ref>Paul, Larisha (14 March 2024). [https://www.rollingstone.com/music/music-features/tyla-new-album-interview-drake-justin-bieber-1234962965/ "Tyla Wants To Show America How To Really Party"]. ''Rolling Stone''. Retrieved 4 July 2026.</ref> le baopedi ba bangwe ba Aforika ba ba jaaka [[:en:Wizkid|Wizkid]],<ref>Itodo, Sunny Green (28 November 2023). [https://dailypost.ng/2023/11/28/wizkid-on-the-same-level-as-michael-jackson-drake-rihanna-tyla/ "'Wizkid on the same level as Michael Jackson, Drake, Rihanna' - Tyla".] ''Daily Post Nigeria''. Retrieved 4 July 2026.</ref> [[:en:Tems|Tems]] <ref>Babalola, Seyi (21 March 2025). [https://thesun.ng/how-tems-britney-spears-whitney-houston-inspire-me-tyla/ "How Tems, Britney Spears, Whitney Houston inspire me – Tyla"]. ''The Sun Nigeria''. Retrieved 4 July 2026.</ref>le [[:en:Freshlyground|Freshlyground]].<ref>Khulu, Ntombi. [https://www.news24.com/truelove/exclusive/rising-star-tyla-on-being-inspired-by-brenda-fassie-rihanna-and-more-the-music-is-very-spiritual-20230317 "Rising Star | Water singer Tyla on her career - 'The music is very spiritual'"]. ''News24''. Retrieved 4 July 2026.</ref> O godile a reetsa moopelo wa ga Aaliyah.<ref>Rhode, Jade (3 June 2026). [https://www.bona.co.za/entertainment/tyla-covers-iconic-aaliyah-song-in-free-concert/ "Tyla covers iconic Aaliyah song in 'free concert'"]. ''Bona Magazine''. Retrieved 4 July 2026.</ref> O buile gore toro ya gagwe ke go nna moopedi wa ntlha wa pop wa Aforika yo o itsegeng mo lefatsheng lotlhe le go dira gore mmino wa Aforika Borwa o fiwe tlhokomelo e ntsi.<ref>Maako, Keitumetse (2 December 2023)[https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/music/staying-true-to-her-roots-and-giving-the-world-a-south-african-popstar-tylas-dream-comes-true-20231201 . "Staying true to her roots and giving the world a South African popstar: Tyla's dream comes true | News24".] ''News24''. Retrieved 4 July 2026.</ref> Gape o boletse gore o simolotse ka go tsenya diphetolelo tsa dipina tsa [[:en:Justin_Bieber|Justin Bieber]] mo maranyaneng,<ref>Paul, Larisha (14 March 2024). [https://www.rollingstone.com/music/music-features/tyla-new-album-interview-drake-justin-bieber-1234962965/ "Tyla Wants To Show America How To Really Party".] ''Rolling Stone''. Retrieved 4 July 2026.</ref> mme modumo wa gagwe o na le ditshupo tsa mokgwa wa [[:en:Ariana_Grande|Ariana Grande]] wa go itshupa ka botsalano le kgogedi ya moopedi yo mosha.<ref>[https://i-d.co/article/tyla-interview-south-africa-popstar/ "Tyla is bringing amapiano muisc to the global pop scene"]. Retrieved 4 July 2026.</ref>
=== Mokgwa wa gagwe wa mmino ===
Mmino wa Tyla o ikaegile thata ka "popiano",<ref>Franx, Jamila (11 June 2026). [https://medium.com/@dtwilliams93/i-dont-see-the-hype-around-tyla-a42560e8f3e0 "I Don't See The Hype Around Tyla]". ''Medium''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>Saleh, Raïs (3 December 2025). [https://mena.rollingstone.com/music/music-features/popiano-tyla/ "Is Popiano the Next African Wave?] Ask Tyla". ''Rolling Stone MENA''. Retrieved 4 July 2026.</ref> e leng leina le le dirisiwang go tlhalosa motswako wa mefuta ya mmino wa [[:en:Pop_music|pop]] le [[:en:Amapiano|amapiano]], mmogo le dikarolo tsa [[:en:Rhythm_and_blues|R&B]] le [[:en:Afrobeats|Afrobeats]].<ref>Demarco, Catalaya. [https://thedrumbeat.com/2870329/arts-entertainment/tyla-pioneers-new-genre-popiano-on-american-airwaves/ "Tyla pioneers new genre, Popiano, on American airwaves".] ''The DrumBeat''. Retrieved 4 July 2026.</ref> O fetolela meropa ya log le meretheto e e tlhaolegileng ya amapiano go nna dipina tse dikhutshwane tsa pop le R&B tsa metsotso e le meraro, a dira modumo o o kopanyang go lolamisiwa ga mmino wa pop wa Bophirima le ngwao ya mmino ya Aforika.<ref>Velasquez, Angelina. [https://www.revolt.tv/article/tyla-controls-her-narrative-in-music-and-race-debates "Tyla takes control of her narrative, from defining her music to her South African identity"]. ''REVOLT''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>January, Amaarah (14 June 2024). [https://tfgmedia.co.za/life-style/personalities/tyla-is-taking-over-the-music-world/ "Tyla is taking over the music world".] ''TFG Media''. Retrieved 4 July 2026.</ref>Mafoko a dipina tsa gagwe gantsi a sekaseka lorato, boitshupo le go itshepa. O itsege e le "[[:en:Honorific_nicknames_in_popular_music|Kgosigadi ya Popiano]]",<ref>Gyre, S’bo (11 February 2024). [https://www.dailymaverick.co.za/article/2024-02-11-tyla-the-ascent-of-the-queen-of-popiano/ "The magic behind the meteoric rise of Tyla, Grammy award winner and Queen of Popiano".] ''Daily Maverick''. Retrieved 4 July 2026.</ref> mme o itlhagisa e le moopedi yo mogolo wa amapiano mo lefatsheng lotlhe,<ref>Allaire, Christian (13 April 2025). [https://www.vogue.com/article/tyla-coachella-debut-dolce-and-gabbana "Tyla Marked Her First Coachella Performance With Vintage Y2K Style"]. ''Vogue''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>Pometsey, Olive (21 August 2025)[https://www.standard.co.uk/culture/music/tyla-singer-brings-popiano-london-all-points-east-b1243917.html . "Tyla has conquered the world — now South Africa's popiano queen takes London".] ''The Standard''. Retrieved 4 July 2026.</ref> fa ka nako e le nngwe a dira gore go bonale sentle gore o emela ngwao ya Aforika Borwa ka tlhamalalo, e seng "Afrobeats" fela.<ref>Adhis, Paula (29 October 2024). [https://www.okayafrica.com/opinion-can-tyla-balance-amapiano-authenticity-with-global-pop-dreams/195022 "Opinion: Can Tyla Balance Amapiano Authenticity with Global Pop Dreams?".] ''okayafrica''. Retrieved 4 July 2026.</ref><ref>Peter, Dennis Ade (15 October 2024). [https://www.okayafrica.com/opinion-afrobeats-or-amapiano-whats-the-best-description-for-tylas-music/195862 "Opinion: Afrobeats or Amapiano - What's the Best Description for Tyla's Music?"]. ''okayafrica''. Retrieved 4 July 2026.</ref>
{| class="wikitable"
|+
|"Fa ke sa ntse ke le ngwana, ke ne ke nna ke solofetse gore naledi ya pop e e tshwanang le Rihanna, Britney Spears kgotsa Michael Jackson e tla tswa mo Aforika Borwa. Ke ne ke batla gore naledi e tswe kwa toropong ya gaetsho. Jaanong, mo bathong ba toropo ya gaetsho, ke batla go nna naledi ya pop e e emelang Aforika Borwa".
— Tyla o bua le [[:en:Rolling_Stone|''Rolling Stone'']] ka kgwedi ya Ferikgong e tlhola malatsi a le lesome le borobabongwe ka ngwaga wa 2024.<ref>Mier, Tomas; Woldenberg, Ilana (19 January 2024)[https://rollingstonejapan.com/articles/detail/40351/1/1/1 . "Amapiano's rising star, Tyla, talks about the behind-the-scenes story of the creation of one of the biggest hits of 2023, "Water""]. ''[[:en:Rolling_Stone#International_editions|Rolling Stone Japan]]''. Retrieved 2 September 2024.</ref>
|}
== Dikgobokanyo tsa dipina ==
''Setlhogo se segolo: [[:en:Tyla_discography|Dikgobokanyo tsa dipina tsa Tyla]]''
• [[:en:Tyla_(album)|''Tyla'']] (2024)
• ''[[:en:A*Pop|A*Pop]]'' (2026)
== Ditiro tsa gagwe mo ditshwantshong tse di tsamayang ==
{| class="wikitable"
|+
!Ngwaga
!Setlhogo
!Seabe
!Motswedi
|-
|2024
|[[:en:A_Nonsense_Christmas_with_Sabrina_Carpenter|A Nonsense Christmas with Sabrina Carpenter]] ([[:en:Netflix|Netflix]])
[[:en:Victoria's_Secret_Fashion_Show_2024|2024 Victoria's Secret Fashion Show]] ([[:en:Amazon_Prime_Video|Amazon Prime]])
|Ene
|<ref>Phillips, Zoe G. (19 November 2024). [https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/sabrina-carpenter-a-nonsense-christmas-special-netflix-1236065591/ "Sabrina Carpenter Reveals 'A Nonsense Christmas' Trailer During Final Los Angeles Concert".] ''[[:en:The_Hollywood_Reporter|The Hollywood Reporter]]''. [https://web.archive.org/web/20241125020556/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/sabrina-carpenter-a-nonsense-christmas-special-netflix-1236065591/ Archived] from the original on 25 November 2024. Retrieved 23 November 2024.</ref>
<ref>[https://people.com/tyra-banks-gigi-hadid-announce-2024-victorias-secret-fashion-show-details-8702976 "The Victoria's Secret Fashion Show Is Returning to NYC - and Bringing Icon Tyra Banks Back Too".] ''People.com''. Retrieved 11 November 2025.</ref>
|-
|2025
| [[:en:2025_Kids'_Choice_Awards|2025 Kids' Choice Awards]] (Paramount & [[:en:Nickelodeon|Nickelodeon]]
|Ene
|<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news/2025/05/15/grammy-award-winning-multiplatinum-global-superstar-tyla-to-host-nickelodeon-kids-choice-awards-202 "Breaking News | TheFutonCritic.com - The Web's Best Television Resource"]. ''www.thefutoncritic.com''. Retrieved 11 November 2025.</ref>
|-
|2026
|[[:en:Toy_Story_5|''Toy Story 5'']]
|Mogolori yo o bodulosiwang (lentswe)
|<ref>Kaufman, Gil (10 June 2026). [https://www.billboard.com/culture/tv-film/tyla-voice-cast-sub-saharan-toy-story-5-flamingo-1236269514/ "Tyla Joins Voice Cast of Sub-Saharan Version of 'Toy Story 5' as Inflatable Flamingo: 'The Story Is So Fire!'".] ''Billboard''. Retrieved 11 June 2026.</ref>
|}
== Maeto ==
==== Setlhogo ====
* [[:en:We_Wanna_Party_Tour|Re Batla Leeto la Moletlo]] (2025)
* [[:en:The_A*Pop_World_Tour|Leeto la Lefatshe Lotlhe la A*Pop]] (2026–2027)
==== Papatso ====
* [[:en:Tyla_Tour|Leeto la Tyla]] (2024-2025)
==== Thotloetso ====
* [[:en:Under_the_Influence_Tour|Leeto la Tlhotlheletso]] (la ga [[:en:Under_the_Influence_Tour|Chris Brown]]) (2023)
== Dikgele le ditlhopho ==
===== ''Setlhogo se segolo: [[:en:List_of_awards_and_nominations_received_by_Tyla|Lenaane la dikgele le ditlhopho tse di amogetsweng ke Tyla]]'' =====
== Bona ga gape ==
* [[:en:List_of_South_African_Grammy_Award_winners_and_nominees|Lenaane la befenyi dikgele ya Grammy ya Aforika Borwa le ba ba tlhophilweng]]
* [[:en:Ariana_Grande|Lenaane la bafenyi le batlhophiwa ba dikgele ya Ivor Novello (2010–2020)]]
== Metswedi ==
* https://www.sonymusic.co.uk/artist/tyla
[[Karolo:Aforika Borwa]]
[[Category:MTV African Music Award]]
[[Category:South African Award]]
[[Category:Tyla Neemah Anolds]]
[[Category:Water]]
== Career ==
=== 2019–2022: Go simolola tiro ===
Mo bokhutlong jwa 2019 morago ga go fetsa sekolo se segolo,[1] Tyla o ne a golola pina ya gagwe ya ntlha, "Getting Late" e e neng e na le tlhagiso go tswa kwa Kooldrink, e e neng ya fitlhelela katlego ya bosetšhaba.[2] E filimilwe ke mookamedi wa gagwe ka dinako tse di rileng mo nakong yotlhe ya go tswalelwa mo matlong a rona ka ntlha ya leroborobo la COVID-19,[3] bidio ya mmino e e tsamayang le yone e ne ya gololwa ka Ferikgong 2021.[4] E kgobokantse dipono di le dimilione di le mmalwa mo YouTube,[5] mme e ne ya tlhophiwa go bona Awate ya Mmino ya Aforikaborwa ya Vidio e e Gaisang ya Mmino ya Ngwaga ka 2022.<ref name="samas22">{{Cite web |last=Shumba |first=Ano |date=7 June 2022 |title=South African Music Awards 2022: All the nominees |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424070930/https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees |archive-date=24 April 2023 |access-date=24 April 2023 |website=Music Africa}}</ref>
Go tloga ka 2021, o ne a simolola go ithutela dikirii ya boenjenere jwa meepo,[1] mme morago ga go tlhotlhelediwa thata le "go lela thata", batsadi ba gagwe ba ne ba dumela go letlelela Tyla go tsaya ngwaga a sa tsene yunibesithi go leka go tsholetsa tiro ya gagwe ya mmino mo mmung.[2] Morago ga moo o ne a saena konteraka ya go rekota le Epic Records ka go dirisana mmogo le Fax Records kwa United States ka Motsheganong 2021.[3][4] O ne a latela pina ya gagwe ya ntlha ka dipina tsa "Overdue" ka Diphalane 2021, le "To Last" ka Ngwanaitseele 2022.<ref name="Overdue">{{Cite web |last=Rashed |first=Ayana |date=7 October 2021 |title=Tyla Releases New Visual For "Overdue" Featuring DJ Lag & Kooldrink Out Now |url=https://respect-mag.com/2021/10/tyla-releases-new-visual-for-overdue-featuring-dj-lag-kooldrink-out-now/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429005113/https://respect-mag.com/2021/10/tyla-releases-new-visual-for-overdue-featuring-dj-lag-kooldrink-out-now/ |archive-date=29 April 2023 |access-date=16 September 2023 |website=[[Respect (magazine)|Respect]]}}</ref> <ref name="To Last">{{Cite web |last=Keila |date=6 November 2022 |title=Tyla Kicks Off With a Impressive New Single "To Last" |url=https://outnowmagazine.com/tyla-to-last/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424072423/https://outnowmagazine.com/tyla-to-last/ |archive-date=24 April 2023 |access-date=24 April 2023 |website=Out Now}}</ref>
=== 2023–2024: Phitlhelelo ya boditšhabatšhaba ka "Metsi" le ''Tyla'' ===
Tiragatso ya ntlha ya ga Tyla phatlalatsa e diragetse ka 2023 ka nako ya moletlo wa morago ga moletlo wa Dolce & Gabbana kwa Bekeng ya Feshene ya Milan, [1] [2] morago ga go gololwa ga pina ya gagwe e le nngwe ya "Been Thinking", ditšhate.[5][6] Heven Haile wa Pitchfork o ne a e tlhalosa e le "pina e e borethe ya tlelapo e e fetisang dipina tse di gogelang tsa pop-R&B tsa bogare jwa dingwaga tsa bo 2000 tsa ga Ciara le Rihanna".[7] Tyla o ne a kopanela le Chris Brown jaaka modiragatsi wa go simolola Leeto la gagwe la Ka fa Tlase ga Tlhotlheletso.[8] Ka Motsheganong 2023, o ne a golola pina e le nngwe ya "Girl Next Door", e e neng e na le seopedi sa kwa Nigeria e bong Ayra Starr.<ref name="Pierre">{{Cite web |last=Pierre |first=Alphonse |date=11 May 2023 |title=Listen to Tyla and Ayra Starr's New Song "Girl Next Door" |url=https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907160420/https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ |archive-date=7 September 2023 |access-date=7 September 2023 |website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]}}</ref>
Tyla o ne a golola pina ya "Water" ka Phukwi 2023 e le pina e e eteletseng pele mo alebamong ya gagwe ya ntlha ya studio e e bidiwang ka leina la gagwe.[1][2] Morago ga go tlhola kgwetlho ya go bina e e neng ya anama mo sethaleng sa media wa botsalano sa TikTok,[3][4] "Metsi" a ne a fitlha kwa setlhoeng mo gare ga maemo a a kwa godimo a le 10 mo dinageng tse dintsi go akaretsa Aforika Borwa,[5] United States,[6] le United Kingdom.[7] Tyla e nnile seopedi sa ntlha sa Aforika Borwa se se opelang a le esi mo dingwageng di le 55 mme e le yo mmotlana go gaisa botlhe go tsena mo lenaaneng la US Billboard Hot 100 ka "Metsi", morago ga "Go Fula mo Bojannyeng" ga ga Hugh Masekela ka 1968.[8] O ne a diragatsa "Water" ka tlhamalalo mo Pontshong ya Bianca kwa Sweden le mo Pontshong ya Bosigo jono e e neng e na le Jimmy Fallon kwa United States.[9][10] Vidio ya mmino wa "Water" e ne ya gololwa ka la bo 6 Diphalane 2023, e ne ya bonwa ke batho ba le dimilione di le 3 mo YouTube mo malatsing a le mararo.[11] Tyla o ne a tlhagisiwa mo mofuteng o o kopantsweng wa "Girls Need Love" ka Summer Walker, o o neng wa gololwa jaaka karolo ya motshameko o o atolositsweng wa Girls Mix ka Diphalane 2023.
Pele ga Sedimonthole 2023, o ne a itsise go gololwa ga alebamo ya gagwe ya ntlha ya setudio, Tyla (2024), mme ka nako e le nngwe a golola dipina di le tharo: "Truth or Dare", "On and On", le "Butterflies", jaaka dipina tsa papatso go tswa mo porojekeng mo motshamekong o o atolositsweng wa leina le le tshwanang.[1] Tyla o ne a diragatsa medley ya "Metsi" le "Boammaaruri kgotsa Bopelokgale" mo makgaolakgannyeng a paka ya bo 24 ya The Voice ka Sedimonthole 19 2023.[2] Kwa Dikabong tsa Grammy tsa Ngwaga le Ngwaga tsa bo 66 ka Tlhakole 2024, Tyla o ne a gapa Kabo ya ntlha ya Grammy ya Tiragatso e e Gaisang ya Mmino wa Aforika ka "Water", gape a nna motaki yo mmotlana go gaisa botlhe wa Aforika go gapa Kabo ya Grammy.[3] Alebamo ya gagwe ya ntlha e ne ya gololwa semmuso ka Fax le Epic Records ka 22 Mopitlwe 2024.[4] Bidio ya mmino e e neng e tsamaya le "Art" e ne ya gololwa mmogo le alebamo.[1] Tyla o ne a akgolwa thata ke batshwayadiphoso,[2] mme a fitlha kwa maemong a a kwa godimo a le masome a mabedi le botlhano mo ditšhateng tsa dialebamo kwa United States,[3] United Kingdom,[4] Netherlands,[5] Norway,[6] New Zealand,[7] le Switzerland.[8] Tyla o amogetse ditlhopho tse dintsi kwa Dikabong tsa Mmino tsa Metro FM tsa bo 18 mo Aforika Borwa, ka ditlhopho di le thataro.[9][10] O ne a tswelela go fenya dikabelo tse dintsi kwa Dikabong tsa BET tsa 2024, a bofa le Usher le Victoria Monét kwa Bobogelong jwa Peacock kwa Los Angeles, California, kwa a neng a dira tiragatso e e tshelang ya "Jump" lekgetlo la ntlha mmogo le Gunna le Skillibeng.
Ka di 11 Diphalane 2024, Tyla o ne a golola kgatiso ya maemo a a kwa godimo ya alebamo ya gagwe ya ntlha ya setudio e e nang le dipina tse dingwe tse tharo tse di akaretsang "Push 2 Start". Ka mmino, "Push 2 Start" ke pina ya pop-R&B ya amapiano e e tsentsweng reggae, e e neng ya amogelwa sentle mme bidio ya yone ya mmino e ne ya bontshiwa la ntlha mo YouTube ka 8 Ngwanaitseele 2024.[1][2][3][4] Tyla o ne a diragatsa kwa Pontshong ya Feshene ya Sephiri sa Victoria ya 2024.[5][6] Ka la 11 Ngwanatsele 2024, o ne a tlhagelela lekgetlo la ntlha kwa Dikabong tsa Mmino tsa MTV Yuropa (EMAs), a diragatsa dipina tsa gagwe tsa "Push 2 Start" le "Water".[7] Bosigo joo, o ne a gapa di-EMA di le tharo tsa 'Molao o o Gaisang wa Aforika', 'Motaki yo o Gaisang wa Afrobeats' le 'Motaki yo o Gaisang wa R&B'.[7] Ka la bo 5 le la bo 7 Sedimonthole 2024, Tyla o ne a tshwara dikhonsarata tse pedi kwa Aforika Borwa kwa a tsholetsweng teng, kwa Motsekapa le kwa Pretoria, ka go latelana, mme go ne ga okediwa ka letlha le lengwe kwa Pretoria la Ferikgong 18 2025.[8] Dipontsho tseno di ne tsa tla pele ga tshimologo ya Leeto la gagwe la Tyla ka 2025, le le neng le na le go tlhagelela mo meletlong go ralala dikgakologo le selemo sa 2025, mme dipontsho tse dingwe kwa Yuropa di ne di tla rulaganngwa sešwa morago ga gore Tyla a gobale.<ref>{{Cite web |last=Keteyi |first=Oluthando |date=8 March 2024 |title=Tyla left heartbroken as injury forces her to cancel US tour and Coachella gig |url=https://www.iol.co.za/entertainment/music/international/tyla-left-heartbroken-as-injury-forces-her-to-cancel-us-tour-and-coachella-gig-72829270-9da9-4440-9e6d-0304e93feff9 |access-date=22 August 2025 |website=[[Independent Online]]}}</ref>
=== 2025–gompieno: ''WWP'' le ''A*POP'' ===
[[File:Tyla_at_KCAs_2025_02.png|alt=Tyla, wearing a black T-shirt with "We Wanna Party" displayed across the front of it in gold letters, holding a microphone up to her mouth.|left|thumb| Tyla kwa Diawateng tsa Tlhopho ya Bana tsa 2025]]
Tyla o ne a tlhagelela mo pineng ya "When ke na le wena" ke moopedi wa repe wa Thailand Lisa go tswa mo alebamong ya gagwe ya Alter Ego, e e neng ya gololwa ka la bo 28 Tlhakole 2025.[1] Ka di 18 Moranang 2025, go ne ga gololwa pina ya WizTheMc le Bees & Honey ya "Show Me Love" e e nang le Tyla.[2] Remix e ne ya tlhagisiwa la ntlha ka tlhamalalo kwa seteng ya gagwe ya Coachella 2025, kwa a neng a diragatsa gape pina ya gagwe e e tlang ya "Bliss" lekgetlo la ntlha.[3] Ka la 9 Motsheganong 2025, Tyla o ne a golola pina e le nngwe ya "Bliss",[4] mme a nna moamogedi wa Diawate tsa Tlhopho ya Bana tsa Nickelodeon kgwedi e e latelang.[5] Single ya bobedi, "Is It", e ne ya gololwa ka la bo 11 Phukwi.[6] O kwadile le go diragatsa pina ya "Sengwe le sengwe se tsamaya le Botala jwa loapi" ya pina ya modumo ya Smurfs, e e neng ya gololwa ka la bo 18 Phukwi 2019.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Aaron |date=13 June 2025 |title=Tyla Shares 'Everything Goes with Blue' for the 'Smurfs' Soundtrack |url=https://uproxx.com/music/tyla-everything-goes-with-blue-smurfs |access-date=11 July 2025 |website=uproxx}}</ref>
"Bliss" le "Is It" di ne tsa akarediwa mo motshamekong wa gagwe wa bobedi o o atolositsweng wa WWP, e leng khutshwafatso ya We Wanna Party, e e neng ya gololwa ka la bo 25 Phukwi 2025.[1] Tyla o tlhalositse EP jaaka "borogo jwa alebamo ya bobedi", e e neng e rulaganyeditswe go gololwa moragonyana mo ngwageng oo, mme a tlhalosa gore "e tlile go nna le maikutlo a a farologaneng gotlhelele le a batho ba a solofetseng".[2] Ka la bo 7 Lwetse 2025, Tyla o ne a tsenela Dikabelo tsa Mmino wa Dibidio tsa MTV tsa 2025, kwa a neng a gapa sekgele sa Best Afrobeats sa "Push 2 Start" (2024), e leng phenyo ya gagwe ya bobedi mo setlhopheng seno morago ga gore a fenye sekgele sa "Metsi" kwa moletlong wa ngwaga o o fetileng[3]. Fa a ne a le kwa dikabong, Tyla o ne a apere seaparo mo khapeteng e khibidu go tswa mo kokoanyong ya Chanel ya Dikgakologo/Selemo sa '93, mme moragonyana a abelana ka poso ya Instagram e e nang le setlhogo se se reng "NTSENYE MO CHANELLLLL",[4] e e neng e lebega e supa go gololwa ga pina e a neng a e sotla mo nakong e e fetileng ka Phukwi wa ngwaga oo. Tyla o ne a tlhagelela mo "Bua le Nna", le Damiano David le Nile Rodgers, e e neng ya gololwa ka Lwetse a le 11 2025.[6] Tyla o ne a tlhagelela mo pineng ya "Nice Guy" go tswa mo alebamong ya ga Cardi B ya A Ke Terama? (2025), e e neng ya gololwa ka di 19 Lwetse 2025. <ref>{{Cite web |date=18 February 2026 |title=Cardi B Thanks Kehlani and Tyla For Surprise 'Little Miss Drama' Appearances |url=https://www.geo.tv/latest/651607-cardi-b-thanks-kehlani-and-tyla-for-surprise-little-miss-drama-appearances |access-date=4 May 2026 |website=[[Geo News]] |language=en}}</ref>
[[File:Tyla_performing_at_the_WNBA_All-Star_Game.png|alt=Tyla wearing a black and white striped outfit performing alongside three dancers who are knelt on the stage surrounding her.|thumb| Tyla o diragatsa kwa pontshong ya halofo ya Motshameko wa Dinaledi Tsotlhe wa WNBA ka Phukwi 2026]]
Ka di 24 Diphalane, Tyla o ne a golola pina e le nngwe ya "Chanel",[1] e e neng ya nna pina ya gagwe e e kwa godimo mo ditšhateng tsa Billboard Global 200 fa e sale ka "Water" (2023), mme ya fitlha kwa maemong a bo 11,[2] fa e ne e fitlha kwa maemong a bo 43 mo Billboard Hot 100 ya Amerika.[3] E dira jaaka pina e e eteletseng pele ya alebamo ya gagwe ya bobedi ya studio, A * Pop (2026). Ka di 11 Ngwanatsele 2025, Tyla o ne a simolola leeto la gagwe la bobedi la dikhonsarata, Leeto la We Wanna Party (2025), ka pontsho e e neng e rekisitswe kwa Ariake Arena kwa Tokyo.[4] Ka Sedimonthole 2025, khamphani ya boitlosobodutu ya Korea Borwa ya HYBE e ne ya itsise tirisanommogo e ntšha le khamphani ya botsamaisi ya ga Tyla, e leng Setheo sa Boitlhamedi sa Aforika (ACA).[5][6] Ka fa tlase ga NFO LLC e e sa tswang go tlhamiwa, HYBE le Brandon Hixon le Colin Gayle ba ACA ba tla laola Tyla jaaka karolo ya "leano la katoloso" le legolo go "godisa" bataki ba kontinente ya Aforika ba dirisa boitseanape jwa boitlhamedi jwa ga Hixon le Gales le "tekanyo le didirisiwa" tsa HYBE.<ref>{{Cite web |last=Kim |first=Min-Young |date=16 December 2025 |title=HYBE establishes NFO LLC, plans to take over Tyla's global management |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2025-12-16/world/world/HYBE-announces-establishment-of-NFO-LLC-for-Tylas-global-management/2478770 |access-date=20 December 2025 |website=Korea JoongAng Daily}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Benjamin |first=Jeff |date=15 December 2025 |title=K-Pop Giant HYBE Announces Tyla Management Partnership, Platform For African Music |url=https://www.forbes.com/sites/jeffbenjamin/2025/12/15/k-pop-giant-hybe-announces-tyla-management-partnership-platform-for-african-music/ |access-date=20 December 2025 |website=[[Forbes]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Schneider |first=Marc |date=15 December 2025 |title=HYBE's African Music Push Begins With Tyla as First Artist Supported: 'Unlimited Potential' |url=https://www.billboard.com/pro/hybe-africa-expansion-tyla-global-music-strategy/ |access-date=20 December 2025 |website=Billboard PRO — Business News}}</ref>
Kwa Dikabong tsa Ngwaga le Ngwaga tsa Grammy tsa bo 68, Tyla o ne a gapa kabelo ya Tiragatso e e Gaisang ya Mmino wa Aforika ka pina ya gagwe ya "Push 2 Start".[1] O nnile motaki wa ntlha go fenya setlhopha seno gabedi, a kile a fenya ka 2024 mo "Water".[2] O fentse pele ga batlhophiwa ba ba akaretsang Ayra Starr, Burna Boy, Davido, le Eddy Kenzo.[3] Kwa moletlong, Tyla o ne a itsise ka alebamo ya gagwe ya bobedi e e tlang ya studio, A*Pop.[4] Ka di 17 Moranang 2026, pina ya bobedi go tswa mo A * Pop e e bidiwang "O E Diretse Gape", e e nang le seopedi-mokwadi wa dipina wa Sweden Zara Larsson, e ne ya gololwa.[5] E ne ya fitlha kwa maemong a bo 59 mo lenaaneng la dipina la US,[6] le kwa maemong a bobedi kwa Sweden.[7] Tyla moragonyana o ne a dirisana le Larsson mo go kopanyeng pina ya "Hot & Sexy" go tswa mo alebamong ya go kopanya ya motaki wa bofelo, Letsatsi la Bosigogare: Leeto la Basetsana (2026), e e neng ya gololwa ka la bo 1 Motsheganong.[8] Ka la 12 Seetebosigo, Tyla o ne a diragatsa "Game Time" mmogo le Future kwa moletlong wa pulo ya Sejana sa Lefatshe sa FIFA sa 2026 kwa United States,[9] le pina ya bosetšhaba ya Aforika Borwa pele ga motshameko wa pulo magareng ga Aforika Borwa le Mexico.[10] Ka di 8 tsa Phukwi, o ne a diragatsa kwa Moletlong wa Jazz wa Montreux.[11] Go gololwa ga A*Pop go ne ga latela ka la bo 24 Phukwi, go ne go na le tirisanommogo go tswa go Babalwa M, MaWhoo, Liquideep, le Larsson, mme go ne ga amogelwa ka kamogelo e e siameng ke batshwayadiphoso ba mmino.[12][13] Ka 25 Phukwi, Tyla o ne a diragatsa lenaane la dipina tse di akaretsang "Chanel" kwa pontshong ya nako ya go ikhutsa ya Motshameko wa WNBA All-Star.
== Career ==
=== 2019–2022: Go simolola tiro ===
Mo bokhutlong jwa 2019 morago ga go fetsa sekolo se segolo,[1] Tyla o ne a golola pina ya gagwe ya ntlha, "Getting Late" e e neng e na le tlhagiso go tswa kwa Kooldrink, e e neng ya fitlhelela katlego ya bosetšhaba.[2] E filimilwe ke mookamedi wa gagwe ka dinako tse di rileng mo nakong yotlhe ya go tswalelwa mo matlong a rona ka ntlha ya leroborobo la COVID-19,[3] bidio ya mmino e e tsamayang le yone e ne ya gololwa ka Ferikgong 2021.[4] E kgobokantse dipono di le dimilione di le mmalwa mo YouTube,[5] mme e ne ya tlhophiwa go bona Awate ya Mmino ya Aforikaborwa ya Vidio e e Gaisang ya Mmino ya Ngwaga ka 2022.<ref name="samas22">{{Cite web |last=Shumba |first=Ano |date=7 June 2022 |title=South African Music Awards 2022: All the nominees |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424070930/https://www.musicinafrica.net/magazine/south-african-music-awards-2022-all-nominees |archive-date=24 April 2023 |access-date=24 April 2023 |website=Music Africa}}</ref>
Go tloga ka 2021, o ne a simolola go ithutela dikirii ya boenjenere jwa meepo,[1] mme morago ga go tlhotlhelediwa thata le "go lela thata", batsadi ba gagwe ba ne ba dumela go letlelela Tyla go tsaya ngwaga a sa tsene yunibesithi go leka go tsholetsa tiro ya gagwe ya mmino mo mmung.[2] Morago ga moo o ne a saena konteraka ya go rekota le Epic Records ka go dirisana mmogo le Fax Records kwa United States ka Motsheganong 2021.[3][4] O ne a latela pina ya gagwe ya ntlha ka dipina tsa "Overdue" ka Diphalane 2021, le "To Last" ka Ngwanaitseele 2022.<ref name="Overdue">{{Cite web |last=Rashed |first=Ayana |date=7 October 2021 |title=Tyla Releases New Visual For "Overdue" Featuring DJ Lag & Kooldrink Out Now |url=https://respect-mag.com/2021/10/tyla-releases-new-visual-for-overdue-featuring-dj-lag-kooldrink-out-now/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429005113/https://respect-mag.com/2021/10/tyla-releases-new-visual-for-overdue-featuring-dj-lag-kooldrink-out-now/ |archive-date=29 April 2023 |access-date=16 September 2023 |website=[[Respect (magazine)|Respect]]}}</ref> <ref name="To Last">{{Cite web |last=Keila |date=6 November 2022 |title=Tyla Kicks Off With a Impressive New Single "To Last" |url=https://outnowmagazine.com/tyla-to-last/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424072423/https://outnowmagazine.com/tyla-to-last/ |archive-date=24 April 2023 |access-date=24 April 2023 |website=Out Now}}</ref>
=== 2023–2024: Phitlhelelo ya boditšhabatšhaba ka "Metsi" le ''Tyla'' ===
Tiragatso ya ntlha ya ga Tyla phatlalatsa e diragetse ka 2023 ka nako ya moletlo wa morago ga moletlo wa Dolce & Gabbana kwa Bekeng ya Feshene ya Milan, [1] [2] morago ga go gololwa ga pina ya gagwe e le nngwe ya "Been Thinking", ditšhate.[5][6] Heven Haile wa Pitchfork o ne a e tlhalosa e le "pina e e borethe ya tlelapo e e fetisang dipina tse di gogelang tsa pop-R&B tsa bogare jwa dingwaga tsa bo 2000 tsa ga Ciara le Rihanna".[7] Tyla o ne a kopanela le Chris Brown jaaka modiragatsi wa go simolola Leeto la gagwe la Ka fa Tlase ga Tlhotlheletso.[8] Ka Motsheganong 2023, o ne a golola pina e le nngwe ya "Girl Next Door", e e neng e na le seopedi sa kwa Nigeria e bong Ayra Starr.<ref name="Pierre">{{Cite web |last=Pierre |first=Alphonse |date=11 May 2023 |title=Listen to Tyla and Ayra Starr's New Song "Girl Next Door" |url=https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907160420/https://pitchfork.com/news/listen-to-tyla-and-ayra-starr-new-song-girl-next-door/ |archive-date=7 September 2023 |access-date=7 September 2023 |website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]}}</ref>
Tyla o ne a golola pina ya "Water" ka Phukwi 2023 e le pina e e eteletseng pele mo alebamong ya gagwe ya ntlha ya studio e e bidiwang ka leina la gagwe.[1][2] Morago ga go tlhola kgwetlho ya go bina e e neng ya anama mo sethaleng sa media wa botsalano sa TikTok,[3][4] "Metsi" a ne a fitlha kwa setlhoeng mo gare ga maemo a a kwa godimo a le 10 mo dinageng tse dintsi go akaretsa Aforika Borwa,[5] United States,[6] le United Kingdom.[7] Tyla e nnile seopedi sa ntlha sa Aforika Borwa se se opelang a le esi mo dingwageng di le 55 mme e le yo mmotlana go gaisa botlhe go tsena mo lenaaneng la US Billboard Hot 100 ka "Metsi", morago ga "Go Fula mo Bojannyeng" ga ga Hugh Masekela ka 1968.[8] O ne a diragatsa "Water" ka tlhamalalo mo Pontshong ya Bianca kwa Sweden le mo Pontshong ya Bosigo jono e e neng e na le Jimmy Fallon kwa United States.[9][10] Vidio ya mmino wa "Water" e ne ya gololwa ka la bo 6 Diphalane 2023, e ne ya bonwa ke batho ba le dimilione di le 3 mo YouTube mo malatsing a le mararo.[11] Tyla o ne a tlhagisiwa mo mofuteng o o kopantsweng wa "Girls Need Love" ka Summer Walker, o o neng wa gololwa jaaka karolo ya motshameko o o atolositsweng wa Girls Mix ka Diphalane 2023.
Pele ga Sedimonthole 2023, o ne a itsise go gololwa ga alebamo ya gagwe ya ntlha ya setudio, Tyla (2024), mme ka nako e le nngwe a golola dipina di le tharo: "Truth or Dare", "On and On", le "Butterflies", jaaka dipina tsa papatso go tswa mo porojekeng mo motshamekong o o atolositsweng wa leina le le tshwanang.[1] Tyla o ne a diragatsa medley ya "Metsi" le "Boammaaruri kgotsa Bopelokgale" mo makgaolakgannyeng a paka ya bo 24 ya The Voice ka Sedimonthole 19 2023.[2] Kwa Dikabong tsa Grammy tsa Ngwaga le Ngwaga tsa bo 66 ka Tlhakole 2024, Tyla o ne a gapa Kabo ya ntlha ya Grammy ya Tiragatso e e Gaisang ya Mmino wa Aforika ka "Water", gape a nna motaki yo mmotlana go gaisa botlhe wa Aforika go gapa Kabo ya Grammy.[3] Alebamo ya gagwe ya ntlha e ne ya gololwa semmuso ka Fax le Epic Records ka 22 Mopitlwe 2024.[4] Bidio ya mmino e e neng e tsamaya le "Art" e ne ya gololwa mmogo le alebamo.[1] Tyla o ne a akgolwa thata ke batshwayadiphoso,[2] mme a fitlha kwa maemong a a kwa godimo a le masome a mabedi le botlhano mo ditšhateng tsa dialebamo kwa United States,[3] United Kingdom,[4] Netherlands,[5] Norway,[6] New Zealand,[7] le Switzerland.[8] Tyla o amogetse ditlhopho tse dintsi kwa Dikabong tsa Mmino tsa Metro FM tsa bo 18 mo Aforika Borwa, ka ditlhopho di le thataro.[9][10] O ne a tswelela go fenya dikabelo tse dintsi kwa Dikabong tsa BET tsa 2024, a bofa le Usher le Victoria Monét kwa Bobogelong jwa Peacock kwa Los Angeles, California, kwa a neng a dira tiragatso e e tshelang ya "Jump" lekgetlo la ntlha mmogo le Gunna le Skillibeng.
Ka di 11 Diphalane 2024, Tyla o ne a golola kgatiso ya maemo a a kwa godimo ya alebamo ya gagwe ya ntlha ya setudio e e nang le dipina tse dingwe tse tharo tse di akaretsang "Push 2 Start". Ka mmino, "Push 2 Start" ke pina ya pop-R&B ya amapiano e e tsentsweng reggae, e e neng ya amogelwa sentle mme bidio ya yone ya mmino e ne ya bontshiwa la ntlha mo YouTube ka 8 Ngwanaitseele 2024.[1][2][3][4] Tyla o ne a diragatsa kwa Pontshong ya Feshene ya Sephiri sa Victoria ya 2024.[5][6] Ka la 11 Ngwanatsele 2024, o ne a tlhagelela lekgetlo la ntlha kwa Dikabong tsa Mmino tsa MTV Yuropa (EMAs), a diragatsa dipina tsa gagwe tsa "Push 2 Start" le "Water".[7] Bosigo joo, o ne a gapa di-EMA di le tharo tsa 'Molao o o Gaisang wa Aforika', 'Motaki yo o Gaisang wa Afrobeats' le 'Motaki yo o Gaisang wa R&B'.[7] Ka la bo 5 le la bo 7 Sedimonthole 2024, Tyla o ne a tshwara dikhonsarata tse pedi kwa Aforika Borwa kwa a tsholetsweng teng, kwa Motsekapa le kwa Pretoria, ka go latelana, mme go ne ga okediwa ka letlha le lengwe kwa Pretoria la Ferikgong 18 2025.[8] Dipontsho tseno di ne tsa tla pele ga tshimologo ya Leeto la gagwe la Tyla ka 2025, le le neng le na le go tlhagelela mo meletlong go ralala dikgakologo le selemo sa 2025, mme dipontsho tse dingwe kwa Yuropa di ne di tla rulaganngwa sešwa morago ga gore Tyla a gobale.<ref>{{Cite web |last=Keteyi |first=Oluthando |date=8 March 2024 |title=Tyla left heartbroken as injury forces her to cancel US tour and Coachella gig |url=https://www.iol.co.za/entertainment/music/international/tyla-left-heartbroken-as-injury-forces-her-to-cancel-us-tour-and-coachella-gig-72829270-9da9-4440-9e6d-0304e93feff9 |access-date=22 August 2025 |website=[[Independent Online]]}}</ref>
=== 2025–gompieno: ''WWP'' le ''A*POP'' ===
[[File:Tyla_at_KCAs_2025_02.png|alt=Tyla, wearing a black T-shirt with "We Wanna Party" displayed across the front of it in gold letters, holding a microphone up to her mouth.|left|thumb| Tyla kwa Diawateng tsa Tlhopho ya Bana tsa 2025]]
Tyla o ne a tlhagelela mo pineng ya "When ke na le wena" ke moopedi wa repe wa Thailand Lisa go tswa mo alebamong ya gagwe ya Alter Ego, e e neng ya gololwa ka la bo 28 Tlhakole 2025.[1] Ka di 18 Moranang 2025, go ne ga gololwa pina ya WizTheMc le Bees & Honey ya "Show Me Love" e e nang le Tyla.[2] Remix e ne ya tlhagisiwa la ntlha ka tlhamalalo kwa seteng ya gagwe ya Coachella 2025, kwa a neng a diragatsa gape pina ya gagwe e e tlang ya "Bliss" lekgetlo la ntlha.[3] Ka la 9 Motsheganong 2025, Tyla o ne a golola pina e le nngwe ya "Bliss",[4] mme a nna moamogedi wa Diawate tsa Tlhopho ya Bana tsa Nickelodeon kgwedi e e latelang.[5] Single ya bobedi, "Is It", e ne ya gololwa ka la bo 11 Phukwi.[6] O kwadile le go diragatsa pina ya "Sengwe le sengwe se tsamaya le Botala jwa loapi" ya pina ya modumo ya Smurfs, e e neng ya gololwa ka la bo 18 Phukwi 2019.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Aaron |date=13 June 2025 |title=Tyla Shares 'Everything Goes with Blue' for the 'Smurfs' Soundtrack |url=https://uproxx.com/music/tyla-everything-goes-with-blue-smurfs |access-date=11 July 2025 |website=uproxx}}</ref>
. <ref>{{Cite web |date=18 February 2026 |title=Cardi B Thanks Kehlani and Tyla For Surprise 'Little Miss Drama' Appearances |url=https://www.geo.tv/latest/651607-cardi-b-thanks-kehlani-and-tyla-for-surprise-little-miss-drama-appearances |access-date=4 May 2026 |website=[[Geo News]] |language=en}}</ref>
[[File:Tyla_performing_at_the_WNBA_All-Star_Game.png|alt=Tyla wearing a black and white striped outfit performing alongside three dancers who are knelt on the stage surrounding her.|thumb| Tyla o diragatsa kwa pontshong ya halofo ya Motshameko wa Dinaledi Tsotlhe wa WNBA ka Phukwi 2026]]
Kwa Dikabong tsa Ngwaga le Ngwaga tsa Grammy tsa bo 68, Tyla o ne a gapa kabelo ya Tiragatso e e Gaisang ya Mmino wa Aforika ka pina ya gagwe ya "Push 2 Start".[1] O nnile motaki wa ntlha go fenya setlhopha seno gabedi, a kile a fenya ka 2024 mo "Water".[2] O fentse pele ga batlhophiwa ba ba akaretsang Ayra Starr, Burna Boy, Davido, le Eddy Kenzo.[3] Kwa moletlong, Tyla o ne a itsise ka alebamo ya gagwe ya bobedi e e tlang ya studio, A*Pop.[4] Ka di 17 Moranang 2026, pina ya bobedi go tswa mo A * Pop e e bidiwang "O E Diretse Gape", e e nang le seopedi-mokwadi wa dipina wa Sweden Zara Larsson, e ne ya gololwa.[5] E ne ya fitlha kwa maemong a bo 59 mo lenaaneng la dipina la US,[6] le kwa maemong a bobedi kwa Sweden.[7] Tyla moragonyana o ne a dirisana le Larsson mo go kopanyeng pina ya "Hot & Sexy" go tswa mo alebamong ya go kopanya ya motaki wa bofelo, Letsatsi la Bosigogare: Leeto la Basetsana (2026), e e neng ya gololwa ka la bo 1 Motsheganong.[8] Ka la 12 Seetebosigo, Tyla o ne a diragatsa "Game Time" mmogo le Future kwa moletlong wa pulo ya Sejana sa Lefatshe sa FIFA sa 2026 kwa United States,[9] le pina ya bosetšhaba ya Aforika Borwa pele ga motshameko wa pulo magareng ga Aforika Borwa le Mexico.[10] Ka di 8 tsa Phukwi, o ne a diragatsa kwa Moletlong wa Jazz wa Montreux.[11] Go gololwa ga A*Pop go ne ga latela ka la bo 24 Phukwi, go ne go na le tirisanommogo go tswa go Babalwa M, MaWhoo, Liquideep, le Larsson, mme go ne ga amogelwa ka kamogelo e e siameng ke batshwayadiphoso ba mmino.[12][13] Ka 25 Phukwi, Tyla o ne a diragatsa lenaane la dipina tse di akaretsang "Chanel" kwa pontshong ya nako ya go ikhutsa ya Motshameko wa WNBA All-Star.
q0tm1id5pe42cgvs5o5s5acn1695npo
Sindi Dlathu
0
10022
55941
41984
2026-09-29T16:00:51Z
Scooby Boo
12483
Created by translating the section "Career" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1372893547|Sindi Dlathu]]"
55941
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|South African actress, television personality and model}}
{{Infobox person
| name = Sindiswa 'Sindi' Dlathu
| image =
| image_size =
| alt = Sindiswa 'Sindi' Dlathu
| caption =
| birth_name = Sindiswa 'Sindi' Dlathu
| birth_date = {{birth date and age|df=yes|1974|02|04}}
| birth_place = South Africa
| nationality = [[South Africa]]n
| other_names =
| occupation = {{hlist| [[Television presenter]] | [[media personality]] | |[[actress]]
}}
| years_active = 1996–present
| television = The River | Queendom
| spouse = {{marriage| Okielant Nkosi|2010|2024|married}}
| children = 1
}}'''Sindiswa 'Sindi' Dlathu''' o tshotswe ka 4 Ferikgong 1974, ke motshameki go thelebishene wa mo Afroika Borwa le seopedi. O itsege thata ka go tshameka karolo ya Thandaza Mokoena mo go Muvhango, e leng karolo e a e tshamekileng go tloga ka 1997 go fitlha a tlogela ka 2017. Dlathu o ne a tlogela Muvhango go tshameka karolo e kgolo mo telenoveleng ya The River, koo a tshamekang karolo ya ga Lindiwe Dlamini-Dikana, mosadi yo o bogale yo o neng a ka dira sengwe le sengwe go sireletsa khumo ya gagwe le go boloka botshelo jwa gagwe jwa manobonobo.<ref>Fans bid farewell to ‘Muvhango’ after 25 seasons (msn.com)</ref>
== '''Tsa Botshelo ka kakaretso''' ==
Dlathu o ne a tlhophiwa go nna motshameki wa maemo a a kwa godimo mo kgatisong ya serafina!. O ne a dira mmogo le Whoopi Goldberg mme o ne a laelwa go nna mothusi wa motlhami wa mmino wa Michael Peters. Ka 1988, le setlhopha sa bobedi se se neng se eteletswe pele ke Seipati Sothoane yo Sindi a neng a ithuta le ene. Fa motshameko o ne o ya go dira loeto, o ne a sala mme a dira Township fever ka 1989 ⁇ 1990 a etela kwa US ka motshameko oo ngwaga otlhe. Dlathu o ne a boela kwa sekolong morago ga dingwaga di le nne a ntse le bataki ba ba ineetseng ba ga Mbongeni Ngema. O ne a fetsa dithuto tsa gagwe tsa matric ka 1996, mme morago a boela gape kwa go tshamekeng, metshameko ya thelebišene ka 1997 o ne a le mo FNB Vita Award-winning Game, koo a neng a tshameka le Mary Twala, Abigail Kubeka, le moswi Nomhle Nkonyeni.<ref>Sindi Dlathu starts shooting 'Isiphetho' after 'Queendom' controversy (msn.com)</ref>
== Ka Tiro ==
O ne a abelwa ka mpho ya tlotlo ka ntlha ya go nna motshameki yo o rategang mo DStv Mzansi Viewers' Choice Awards ya 2020. Dlathu, jaaka Lindiwe Dlamini-Dikana go tswa The River, o tlhageletse mo kgaisanong ya The Queen jaaka tsala ya motshameki yo mogolo wa mosadi, Harriet Khoza Sebata. Ka 2021, o ne a gapa sekgele sa SAFTA mo setlhopheng sa Best Actress ka ntlha ya seabe sa gagwe sa Lindiwe mo The River. O ne ka 2024 a tlhagelela go Queendom lenaneo le mmamoratwa.<ref>BET's 'Queendom' Cast and Crew Strike Over Unpaid Salaries: The Drama Behind the Scenes - OkMzansi</ref>
[[Category: Sindi Dlathu]]
== Career ==
Dlathu o ne a tlhophiwa go nna moithuti yo o kwa tlase wa karolo e e eteletseng pele mo mofuteng wa serala wa Sarafina!. Mo mofuteng wa sekerini, o ne a dira mmogo le Whoopi Goldberg mme o ne a newa tiro ya go nna mothusa motlhami wa dikhoere wa ga Michael Peters. Ka 1988, ka setlhopha sa bobedi se se neng se eteletswe pele ke Seipati Sothoane yo Sindi a neng a sa mo ithute sentle. Fa terama eno e ne e ya kwa loetong, o ne a sala kwa morago mme a dira letshoroma la Township ka 1989–1990 a etela US ka terama eno ngwaga otlhe.<ref>{{Cite web |last=Theater |first=Lincoln Center |title=Township Fever {{!}} Lincoln Center Theater |url=https://www.lct.org/shows/township-fever/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210133757/https://www.lct.org/shows/township-fever/ |archive-date=2024-12-10 |access-date=2025-04-09 |website=Lincoln Center Theater |language=en}}</ref>
Go tswa foo Dlathu o ne a boela sekolong morago ga dingwaga di le nne a na le badiragatsi ba ba ineetseng ba ga Mbongeni Ngema. O feditse marematlou wa gagwe ka 1996,[1] mme morago a boela kwa botsweretshing jwa tiragatso le diterama tsa serala ka 1997. O ne a le mo Motshamekong o o fentseng Sekgele sa FNB Vita, kwa a neng a diragatsa le Mary Twala, Abigail Kubeka, le moswi Nomhle Nkonyeni.
O fentse sekgele sa modiragatsi yo o ratiwang thata kwa Dikabong tsa Tlhopho ya Babogedi tsa DStv Mzansi tsa 2020.
Dlathu, jaaka Lindiwe Dlamini-Dikana go tswa mo The River, o ne a tlhagelela mo tiragalong ya kgabaganyo ya Kgosigadi jaaka tsala ya moanelwamogolo wa mosadi, Harriet Khoza - Sebata.<ref>{{Cite news|url=https://www.dstv.com/mzansimagic/en-za/show/the-queen/news/connie-on-mzansi-magic-s-first-crossover-the-queen/news|title=Mzansi Magic's first crossover – The Queen {{!}} Mzansi Magic|access-date=2022-02-09|language=en}}</ref>
Ka 2021, o ne a gapa awate ya SAFTA mo setlhopheng sa Modiragatsi yo o Gaisang ka ntlha ya seabe sa gagwe sa go nna Lindiwe mo filiming ya The River.<ref>{{Cite web |last=Keshia Africa |date=22 May 2021 |title=All the 2021 Safta winners |url=https://www.iol.co.za/weekend-argus/news/all-the-2021-safta-winners-d4f97d09-bd9a-457d-a476-891c6199db0f |website=Independent Online}}</ref>
cji8g9wwu1163xotganbzfgrww1xzgb
Thuto
0
10553
56011
40225
2026-09-30T09:03:58Z
Stumatha
12502
Ke tsentse tlhaka "n" mo go "education" yo o mo diboraketeng ka gonne ba ne na o tlogetse. Ke phimotse "s" mo "setshaba" ka gonne e tshwanetse e nne "Setšhaba" mo temaneng ya ntlha. Mo temaneng ya bofelo ke kgaogantse "bo15, bo18, bo19" ya nna " bo 15, bo 18 le bo 19"
56011
wikitext
text/x-wiki
{{Stub}}
[[Setshwantsho:1887 Bettannier Der Schwarze Fleck anagoria.jpg|thumb|Setshwantsho se se bontshang thuto nngwe kwa sekolong. Sekai Ya Thuto]]
'''Thuto''' ([[Segerikeng]]: ''παιδεία'', [[Selatineng]]: ''education'') ke thulaganyo ya go fetisa [[kitso]] le [[bokgoni]], gammogo le go tlhabolola [[Kgopolo e e malebana le mekgwa|mekgwa]] [[Kgopolo e e malebana le mekgwa|ya botho]]. Thuto ya semmuso e diragala mo thulaganyong e e rulagantsweng ya thulaganyo, jaaka dikolo tsa setšhaba, tse di obamelang kharikhulamo. Thuto e e seng ya semmuso le yone e na le mokgwa o o rulagantsweng mme e diragala kwa ntle ga [[sekolo]] se se tlwaelegileng, fa thuto e e seng ya semmuso e akaretsa go ithuta go sa rulaganngwa go tswa mo maitemogelong a letsatsi le letsatsi. Thuto ya semmuso le e e seng ya semmuso e kgaogantswe ka magato a a jaaka thuto ya bana ba bannye, thuto ya poraemari, sekontari le thuto e e kwa godimo. Ditlhopha tse dingwe di sekaseka mekgwa ya go ruta, go akaretsa mekgwa e e ikaegileng ka morutabana le e e ikaegileng ka baithuti, gammogo le dithuto tse di jaaka thuto ya saense, thuto ya puo le thuto ya mmele. Mo godimo ga moo, lefoko 'thuto' le ka kaya maemo a tlhaloganyo le dinonofo tsa batho ba ba ithutileng, gammogo le thuto ya akatemi ya ditiragalo tsa thuto.
Tlhaloso e e tlhomameng ya thuto e a ganetsanwa, mme go na le go sa dumalane ka maikaelelo a thuto le gore thuto e farologana go le kana kang le go ruta ka go rotloetsa go akanya ka tsela e e masisi. Go sa dumalane gono go ama tsela e go lemogiwang, go lekanngwang le go tokafadiwa ga mefuta e e farologaneng ya thuto ka yone. Totatota, thuto e dira gore bana ba nne le seabe mo setšhabeng ka go ba ruta mekgwa le ditekanyetso tsa setso, e ba naya bokgoni jo bo tlhokegang gore ba nne maloko a a nang le mosola mo setšhabeng. Ka go dira jalo, e rotloetsa kgolo ya ikonomi le go dira gore batho ba itse ka mathata a mo lefelong la bone le a lefatshe lotlhe. Ditheo tse di rulagantsweng di na le seabe se segolo mo thutong. Ka sekai, dipuso di tlhoma melao ya thuto go tlhomamisa dinako tsa go tsena sekolo, thulaganyo ya go ithuta le dilo tse di tlhokegang gore bana ba tsene sekolo. Mekgatlho ya boditšhabatšhaba, e e jaaka [[UNESCO]], e ile ya nna le seabe se segolo mo go rotloetseng gore bana botlhe ba nne le thuto ya poraemari.
Go na le dilo di le dintsi tse di amang katlego ya thuto. Dintlha tsa tlhaloganyo di akaretsa go tlhotlhelediwa ke sengwe, botlhale le botho. Dilo tse di amanang le loago, tse di jaaka maemo a loago le ikonomi, lotso le bong, gantsi di amanngwa le go tlhaolwa. Dintlha tse dingwe di akaretsa go nna le thekenoloji ya thuto, boleng jwa barutabana le go nna le seabe ga batsadi.
Lekala la thuto la motheo le le sekasekang thuto le bidiwa thuto ya thuto. E sekaseka ka botlalo mofuta wa thuto, maikaelelo a yone, diphelelo tsa yone le mekgwa ya go e tokafatsa. Dithuto tsa thuto di akaretsa dikarolo tse di farologaneng, go akaretsa filosofi, thutotlhaloganyo, thutoloago le ikonomi ya thuto. Mo godimo ga moo, e sekaseka ditlhogo tse di jaaka thuto e e bapisiwang, thuto ya go ruta le hisitori ya thuto.
Mo motlheng wa pele ga hisitori, thuto e ne e dirwa ka tsela e e sa rulaganngwang ka go buisana le go e dira. Fa ditšhaba tsa bogologolo di ne di simolola go tlhabologa, go tlhamiwa ga mokwalo go ne ga dira gore kitso e oketsege, mme seno sa dira gore go nne le phetogo go tswa mo thutong e e sa rulaganngwang go ya go e e rulagantsweng. Kwa tshimologong, batho ba maemo a a kwa godimo le ditlhopha tsa bodumedi ke bone fela ba neng ba kgona go bona thuto e e tlwaelegileng. Go tlhamiwa ga motšhini wa go gatisa mo lekgolong la bo 15 la dingwaga go ne ga dira gore batho ba le bantsi ba kgone go bala le go kwala, mme seo sa dira gore batho ba le bantsi ba itse go bala le go kwala. Mo lekgolong la bo 18 le la bo 19 la dingwaga, thuto ya setšhaba e ne ya nna botlhokwa thata, e leng se se neng sa dira gore go nne le mokgatlho wa lefatshe lotlhe o o neng o batla gore batho botlhe ba nne le thuto ya poraemari, e e sa duelelweng e bile e patelesega go fitlha ba nna le dingwaga tse di rileng. Gone jaanong, mo e ka nnang diperesente di le 90 tsa bana ba dingwaga tsa go tsena sekolo sa poraemari mo lefatsheng lotlhe ba tsena sekolo sa poraemari.
[[Karolo:Thuto]]
[[Karolo:Ditlhogo tsa ditlhogo tse dikgolo]]
85foa0o92skcdgtm42lgupn6o8tbfxz
Sekaka sa Kalahari
0
11003
55931
53765
2026-09-29T14:19:34Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55931
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Kalahari.png|thumb|Setshwantsho sa sathalaete sa Kalahari se se dirilweng ke [[:en:NASA_WorldWind|NASA WorldWind]]]]
'''Sekaka sa Kalahari''' ke [[:en:Semiarid_climate|sekgwa se se katologanyeng]] se segolo sa motlhaba se se omileng go sekae kwa [[:en:Southern_Africa|Borwa jwa Aforika]] se se ka nnang 900,000 km2 (350,000 sq mi) se se akaretsang bontsi jwa [[Botswana]] mmogo le dikarolo tsa [[Namibia]] le [[Aforika Borwa]].
== Tlhamo ya lefoko ==
''Kalahari'' o tswa mo lefokong la [[Setswana]] la ''Kgala'', le le kayang "lenyora le legolo", kgotsa ''Kgalagadi'', le le kayang "lefelo le le senang metsi";<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20150725154710/http://www.southerncape.co.za/geography/regions/kalahari.php "The Kalahari-Basin"]. 15 July 2010. Archived from [http://www.southerncape.co.za/geography/regions/kalahari.php the original] on 25 July 2015.</ref> Kalahari e na le mafelo a a atologileng a a khurumeditsweng ke motlhaba o mohibidu o o senang metsi ape a a nnelang ruri fa godimo ga mmu.
== Ditso ==
Sekaka sa Kalahari e ne e se tikologo e e omileng ka metlha. Bosupi jwa thutafatshe le jwa maemo a bosa a bogologolo di supa gore ka nako dikarolo tsa Pleistocene ya bofelo, kgaolo e ne ya itemogela maemo a a metsi thata le a a tsidifetseng. Dimela le diphologolo tsa masaledi go tswa kwa Logageng lwa Gcwihaba kwa bokonebophirima jwa Botswana di supa gore lefelo le le ne le tshegetsa dimela tse dintsi le metswedi ya metsi ya bo nnela ruri magareng ga bokana ka dikete tse lesome le boraro le dikete tse lesome le bongwe Pele ga gompieno (BP), ka paka e e bongola thata e e neng ya diragala morago ga dikete tse lesome le bosupa le makgolo a matlhano (BP).<ref>{{in lang|fr}} ''Les milieux désertiques'', Jean Demangeot, Edmond Bernus, 2001. Editor: Armand Colin. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]], page 20 in particular</ref> Dikarolo tsa seretse sa kwa tlase, dikwalo tsa peo ya dimela, le masalela a diphologolo a a bolokilweng mo majeng go tswa kwa dikarolong tse dingwe tsa Kalahari, go akaretsa letsha la Makgadikgadi le Bokana jwa Okavango , di tlhomamisa diphitlhelelo tse, di bontsha bosupi jwa makadiba a magolo a bogologolo le dithulaganyo tsa dinoka tse di kileng tsa khurumetsa bontsi jwa se jaanong e leng sekaka.<ref>Franchi, Fulvio; Cavalazzi, Barbara; Evans, Mary; Filippidou, Sevasti; Mackay, Ruaraidh; Malaspina, Paolo; Mosekiemang, Goitse; Price, Alex; Rossi, Veronica (13 April 2022). [[doi:10.3389/fevo.2022.818417|"Late Pleistocene–Holocene Palaeoenvironmental Evolution of the Makgadikgadi Basin, Central Kalahari, Botswana: New Evidence From Shallow Sediments and Ostracod Fauna"]]. ''Frontiers in Ecology and Evolution''. '''10''' 818417. [[:en:Bibcode_(identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2022FrEEv..1018417F 2022FrEEv..1018417F.] [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.3389/fevo.2022.818417|10.3389/fevo.2022.818417]]. [[:en:Hdl_(identifier)|hdl]]:[[hdl:11585/882327|11585/882327]]. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/2296-701X 2296-701X.]</ref>
Mo dikgatong tse tse di metsi, go ka direga gore Kalahari e ne e tshegetsa dipalopalo tsa diamusi tse dikgolo tse di jaaka dikwalata, ditlou, le eleng dikubu, mmogo le mefuta e e farologaneng ya dimela e e tlwaelesegileng mo tikologong ya tlholego ya savanna le ya dikgwa. Fa seemo sa bosa sa lefatshe se ne se sutela go ya kwa Holocene ka dikete tse lesome le bongwe BP, pula e ne ya fokotsega mme seelo sa go fetoga ga metsi a mouwane sa tlhatloga, mme seno sa dira gore kgaolo e ome ka iketlo le go tlhongwa ga thulaganyo ya tikologo e e omeletseng e e tlwaelesegileng mo Sekakang sa segompieno sa Kalahari.<ref>Nash, David J.; Thomas, David S.G.; Shaw, Paul A. (1 January 1994). [https://www.scopus.com/pages/publications/0028164382 "Siliceous duricrusts as palaeoclimatic indicators: evidence from the Kalahari desert of Botswana"]. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology''. '''112''' (3–4): 279–295. [[:en:Bibcode_(identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1994PPP...112..279N 1994PPP...112..279N]. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/0031-0182(94)90077-9|10.1016/0031-0182(94)90077-9]]. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0031-0182 0031-0182].</ref>
== Thuto ya Lefatshe ==
[[Setshwantsho:Kalahari E02 00.jpg|thumb|Kalahari kwa Namibia]]
[[Setshwantsho:KalahariBirdView.jpg|thumb|Pono ya leitlho la nonyane ya Kalahari kwa Namibia: marontho a mantsho ke mitlwa ya kamela]]
Go ntsha metsi mo sekakeng ke ka mekgatšha e mentsho e e omileng, mapatlelo a a tlalang ka metsi ka dipaka, le [[:en:Salt_pan_(geology)|matsha a magolo a letswai]] tsa [[:en:Makgadikgadi_Pan|letsha la Makgadikgadi]] kwa Botswana le [[:en:Etosha_Pan|letsha la Etosha]] kwa Namibia. Noka e le nosi fela e e nnelang ruri, e leng [[:en:Okavango_River|Okavango]], e elela mo [[:en:River_delta|kgogometso ya noka]] le le kwa bokonebophirima, mme e bopa makgobokgobo a a nang le diphologolo tse dintsi tsa naga. Dinoka tsa bogologolo tse di omileng—tse di bidiwang [[:en:Omuramba|Ouramba]]—di kgabaganya dikarolo tse di kwa bogareng jwa bokone jwa Kalahari mme di dira gore go nne le matangwana a metsi a a emeng ka paka ya dipula.
[[Setshwantsho:Kalahari Lehmpfanne.jpg|thumb|Letsopa la Kalahari gaufi le Onderombapa]]
Sekaka se sa omellang thata, se se nang le mafelo a magolo thata a phulo morago ga dipula tse di siameng, Kalahari e tshegetsa diphologolo le dimela tse dintsi go feta sekaka sa nnete, jaaka [[:en:Namib_Desert|Sekaka sa Namib]] kwa bophirima. Pula ga e ne thata, mme mogote wa selemo o kwa godimo thata. Mafelo a a omileng thata gantsi a amogela pula ya di milimithara tse makgolo a lesome le masome a lesome le bobedi go ya kwa makgolong a mabedi (selekanyo sa boleele jwa nne le ntlha boraro go fitlhela supa le ntlha borobabongwe) ka ngwaga,<ref name=":0" /> mme e e metsi thata e feta fela makgolo a matlhano (boleele jwa masome a mabedi) go se kae. [[:en:Kalahari_Basin|Kgaolo ya Kalahari]] e e dikologileng e akaretsa go feta dikilometara tse di kutlonne dile didikadike di le pedi le dikete tse tlhano ( khutlonne ya mmaele wa dikete tse borobabongwe le masome a supa) e atologelang kgakala go tsena mo Botswana, Namibia le Aforika Borwa, e tsenelela mo dikarolong tsa [[:en:Angola|Angola]], [[:en:Zambia|Zambia]] le [[:en:Zimbabwe|Zimbabwe]].
== Seemo sa bosa ==
Seemo sa bosa se bongola jo bo kwa tlase go na le go nna e e omeletseng go sekae kwa bokone le kwa botlhaba, kwa go nang le dikgwa tse di omileng, tikologo ya mafulo e e naleng ditlhare tse di phatlaletseng le makadiba a letswai. Borwa le bophirima, moo dimela di leng boholo ba tikologo ya mafulo [[:en:Deserts_and_xeric_shrublands|e e omeletseng]] e e naleng ditlhare tse di phatlaletseng kgotsa le sekaka se se omellang thata , seemo sa bosa [[:en:Semi-arid|se se senang pula e ntsi]] sa "Kalaharian" . Seemo sa bosa sa Kalaharian ke sa mogote o fa gare fa o montsi le yo seng montsi thata: palogare ya mogote ya ngwaga le ngwaga e e fetang kgotsa e lekana le didigirii dile lesome le borobabobedi( masome a marataro le bone a di Farenheit), kwa setlhoeng se se fotlhang didigirii dile masome a mane (lekgolo le bone jwa di Frenheit) le kwa godimo, ka mogote o o magareng ga kgwedi le kgwedi ya kgwedi e e tsididi thata e e kwa tlase thata ga didigirii ile lesome le borobabobedi ( masome a marataro le bone a di Farenheit), mme e sekaka se se sa omellang thata go tloga ka Lwetse go ya go Moranang, dikgwedi tse di serame thata mo ngwageng.
Bogodimo bo ile jwa supiwa jaaka tlhaloso ya gore ke ka ntlha yang fa seemo sa loapi sa Kalahari se se sa boboatsatsi; bogodimo jwa yone bo farologana go tswa go dimetara di le makgolo a marataro go ya go di le sekete le makgolo a marataro(mme ka kakaretso go tswa go dimetara di le makgolo a robabobedi go ya go di le seketele makgolo a mabedi ), mme seno se felela ka tlelaemete e e tsididi go feta ya Sahel kgotsa Sahara. Sekao, serame sa mariga se tlwaelegile go tloga ka kgwedi ya Seetebosigo go ya Phatwe, se se bonwang sewelo kwa dikgaolong tse di bothitho tsa Sahelian. <ref>{{in lang|fr}} ''Les milieux désertiques'', Jean Demangeot, Edmond Bernus, 2001. Editor: Armand Colin. ISBN, page 20 in particular.</ref>Ka lebaka le le tshwanang, dithemperetšha tsa selemo di ka nna mogote thata, fela e seng fa go bapisiwa le dikgaolo tsa bogodimo jo bo kwa tlase kwa Sahel kgotsa Sahara, kwa diteišene dingwe di kwalang dithemperetšha tsa magareng tsa kgwedi e e bothitho go dikologa 38 °C (100 °F), fa palogare ya dithemperetšha tsa kgwedi e e bothitho mo kgaolong nngwe le nngwe kwa Kalahari e sa fete 29 °C (84 °F), le fa dithemperetšha tsa letsatsi le letsatsi ka dinako dingwe di fitlha go 45 °C (113 °F) (44.8 °C (112.6 °F) kwa Twee Rivieren Rest Camp ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi.<ref>[http://www.mherrera.org/records.htm World Record Temperatures -Highest Lowest Hottest Coldest] temperatures-". ''www.mherrera.org''.</ref>
[[Setshwantsho:Gewitter in der Kalahari.jpg|thumb|Diphefo tse di mashetla le maru gaufi le Stampriet]]
Paka ya komelelo e tsaya dikgwedi di le robedi kgotsa go feta, mme paka ya pula gantsi e tsaya nako e e kwa tlase ga kgwedi go ya go dikgwedi di le nnè, go ikaegile ka lefelo. Kgaolo e e kwa borwabophirima jwa Kalahari ke yone e e omeletseng go gaisa, segolobogolo kgaolo e nnye e e leng kwa bophirima-botlhaba jwa Tsaraxaibis (Kwa Borwabotlhaba jwa Namibia). Palogare ya pula e e nang ngwaga le ngwaga e farologana go tswa go 110 mm (e e gaufi le boswakgapetla) go ya go go feta 500 mm kwa mafelong mangwe a bokone le botlhaba. Ka paka ya selemo mo dikgaolong tsotlhe, dipula di ka na di na le ditsuatsue tse di maatla. Kwa dikarolong tse di omileng thata le tse di nang le letsatsi thata tsa Kalahari, go na le palogare ya diura tse di fetang 4.000 tsa letsatsi tse di dirwang ngwaga le ngwaga.
Kwa Kalahari, go na le mekgwa e meraro e megolo ya go dikologa ga atemosefere, e e laolwang ke anticyclone ya Kalahari High ka mariga,<ref>{{in lang|fr}} Tropicalité Jean Demangeot Géographie physique intertropicale, pages 44–45, Figure 19, source: Leroux 1989.</ref> le Kalahari Heat Low ka selemo:<ref name=":1">P. D. Tyson FRSSAf & S. J. Crimp (1998) THE CLIMATE OF THE KALAHARI TRANSECT, Transactions of the Royal Society of South Africa, 53:2, 93–112, DOI: 10.1080/00359199809520380</ref>
* Bokone le Bokonebophirima jwa Kalahari bo laolwa ke "Intertropical Convergence Zone (ITCZ) /"Continental Trade winds". ITCZ ke lefelo le diphefo tsa kwa bokone di kopanang le tsa kwa borwa mo go lone, e leng se baitse ba tsa bosa ba se bitsang "Meteorological equator" mme batsamaisi ba dikepe bone ba se bitsa "Doldrum" kgotsa "Pot-au-noir": ITCZ ke yone e dirang gore go ne pula ka paka ya dipula, fa diphefo tsa kwa bokone tsone di baka paka ya komelelo;
* Karolo e e setseng ya Kalahari e laolwa ke diphefo tsa lewatle tse di fokang fa godimo ga lewatle tse di fokang fa godimo ga Great Escarpment e e kwa borwa jwa Afrika pele di fitlha kwa Kalahari.
* Mo selemong sa hemisefere ya borwa (go tloga ka kgwedi ya Sedimonthole go ya go Tlhakole), go nna le kgatelelo e e kwa tlase ya moya mo godimo ga Kalahari, e e tlhotlhelediwang ke go gotela thata ga metsi (go go itsegeng e le Thermal Low). Thulaganyo ya kgatelelo e e kwa tlase e thusa go laola phefo ya botlhaba e e tsayang bongola e e tswang kwa Lewatleng la India,<ref name=":1" />ka jalo e tlhotlheletsa pula go ralala borwa jwa Aforika.<ref>Reason, C.J.C. (2017). "Climate of Southern Africa". [https://oxfordre.com/climatescience/display/10.1093/acrefore/9780190228620.001.0001/acrefore-9780190228620-e-513 ''Oxford Research Encyclopedia of Climate Science''.] [[doi:10.1093/acrefore/9780190228620.013.513|doi:10.1093/acrefore/9780190228620.013.513.]] [[:en:Special:BookSources/978-0-19-022862-0|ISBN <bdi>978-0-19-022862-0</bdi>.]]</ref>
Go na le dipolokelo tse dikgolo tsa metsi a a ka fa tlase ga lefatshe ka fa tlase ga dikarolo tsa Kalahari; Logaga lwa Dragon’s Breath, ka sekai, ke letsha le legolo go gaisa otlhe le le kwadilweng le le kafa tlase ga lefatshe le le seng la subglacial. Dipolokelo tse di ntseng jalo di ka tswa e le masalela a makadiba a bogologolo; Sekaka sa Kalahari e kile ya bo e le lefelo le le metsi thata. Letsha la bogologolo la Makgadikgadi le ne le laola lefelo leno, le apesitse Pan ya Makgadikgadi le mafelo a a mabapi, mme le ne la tshologa metsi kgotsa la kgala dingwaga di ka nna 10 000 tse di fetileng. E ka tswa e kile ya bo e akaretsa disekwerekilometara di le 120 000 (46 000 sq mi).<ref>Goudie, Andrew (2002). ''Great Warm Deserts of the World: Landscapes and Evolution''. Oxford University Press. p. 204.</ref>Mo metlheng ya bogologolo, go ne go na le bongola jo bo lekaneng go ka lema, ka dikepe le matamo a a neng a phutha metsi. Jaanong tseno di tletse ka matlakala, di thubegile, kgotsa ga di tlhole di dirisiwa, le fa gone di ka bonwa bonolo ka Google Earth.
Kalahari e nnile le hisitori e e raraaneng ya tlelaemete mo dingwageng di le milione tse di fetileng kgotsa go feta, go tsamaisana le diphetogo tse dikgolo tsa lefatshe. Diphetogo mo dingwageng tse di fetileng di le 250 000 di agilwe sešwa go tswa mo metsweding e e farologaneng ya tshedimosetso, go neelana ka bosupi jwa makadiba a pele a a atologileng le dipaka tse di omileng. Ka nako ya bofelo, kgaolo ya Kalahari e atologile go akaretsa dikarolo tsa bophirima jwa [[Zimbabwe]], [[Zambia|Zambia,]] le [[Angola]].<ref>Thomas, D.S.G. and Shaw, P.A. 1991 'The Kalahari Environment'. Cambridge University Press, Cambridge</ref>
== Dimela le dijalo ==
[[Setshwantsho:Devil's thorn flower (Tribulus zeyheri), Kalahari.jpg|thumb|'''Sethunya sa Devil's thorn (Tribulus zeyheri) se se golang kwa Sekakeng sa Kalahari''']]
Ka ntlha ya komelelo ya yone e e kwa tlase, Kalahari e na le dimela tse di farologaneng. Dimela tsa teng di akaretsa ditlhare tsa acacia le merogo e mengwe e mentsi le ditlhatshana. Leungo la [[kiwano]], le le itsegeng gape jaaka melon e e dinaka, melano, African horned cucumber, jelly melon, kgotsa hedged gourd, le fitlhelwa kwa kgaolong ya Sekaka sa Kalahari .<ref>[[wikihow:Eat-a-Kiwano-(Horned-Melon)|"How to Eat a Kiwano (Horned Melon)".]] ''wikiHow''.</ref>
[[Setshwantsho:Sand dune in the Kalahari Desert (Namibia).jpg|thumb|Mebitlwa ya kamela e e gasagasameng mo dithoteng tsa motlhaba tsa Sekaka sa Kalahari]]
Le ko lefelo la Kalahari le omileng ka mo go lekaneng gore e ka tsewa e le sekaka ka kgopolo ya gore e na le pula e nnye, tota ga se sekaka ka gonne e na le mmu o o kitlaneng thata. Kgaolo e kgolo e e se nang lefatshe e kwa borwabophirima jwa Kalahari (botlhaba borwa jwa Namibia, bokone bophirima jwa Afrika Borwa le borwabophirima jwa Botswana) kwa borwa jwa Kgalagadi Transfrontier Park. Sekao, kwa [[ZF Mgcawu District Municipality]] ya [[Aforika Borwa]], palogotlhe ya dimela e ka nna kwa tlase ga 30.72% mo masimong a a sa sireletsegeng (go tswa mo phuleng ya dikgomo) kwa borwa jwa Twee Rivieren Rest Camp le 37.74% mo letlhakoreng le le sireleditsweng (go tswa mo phuleng ya dikgomo) la Aforika Borwa la Kgalagadi Transfrontier Park: <ref>Wasiolka, Bernd; Blaum, Niels (2011). "Comparing biodiversity between protected savanna and adjacent non-protected farmland in the southern Kalahari". ''J[[:en:Journal_of_Arid_Environments|ournal of Arid Environments]]''[[:en:Journal_of_Arid_Environments|.]] '''75''' (9): 836–841 [Table 2 on p. 838]. [https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011JArEn..75..836W Bibcode:2011JArEn..75..836W.] [[doi:10.1016/j.jaridenv.2011.04.011|doi:10.1016/j.jaridenv.2011.04.011.]]</ref>mafelo a a kwa borwa a Kalahari xeric savanna tota ke mafelo a sekaka. Le fa go ntse jalo, mo mafelong otlhe a a setseng a Kalahari, ntle le mo mafelong a a nang le letswai ka paka ya komelelo, dimela di kgona go nna thata, mo e ka nnang 100%, mo mafelong mangwe a a lekanyeditsweng.
Mo lefelong le le ka nnang 600 000 km2 kwa borwa le kwa bophirima jwa Kalahari, dimela tsa teng ke tsa savanna ya xeric. Lefelo leno ke lefelo la tikologo le le lemogilweng ke World Wide Fund for Nature jaaka Kalahari xeric savanna AT1309. Mefero e e tlwaelegileng ya savanna e akaretsa Schmidtia, Stipagrostis, Aristida, le Eragrostis; tseno di tswakanngwa le ditlhare tse di jaaka Camelthorn (Vachellia erioloba), Grey Camelthorn (Vachellia haematoxylon), setlhare sa modisa (Boscia albitrunca), Blackthorn (Senegalia mellifera), le Silver Cluster-Leaf (Terminalia sericea).
Mo mafelong mangwe a a nang le tlelaemete e e omeletseng, e nna lefelo la mmatota la sekaka le le nang le mmu o o sa khurumediwang gotlhelele ke dimela: dimela tse di "bulegileng" go na le tse di "tswetsweng". Dikai di akaretsa bokone jwa Masepala wa Kgaolo ya ZF Mgcawu, ka boona bo le kwa bokone jwa Aforika Borwa, le Keetmanshoop Rural kwa borwabotlhaba jwa Namibia. Kwa bokone le kwa botlhaba, dikgwa tse di omileng di akaretsa lefelo la dikilometara tse di fetang 300 000 tseo mo go tsone setlhare sa teak sa Rhodesia le mefuta e le mmalwa ya ditlhare tsa acacia di tlhomologileng. Mafelo ano a bidiwa Kalahari Acacia-Baikiaea woodlands AT0709.<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20180315012232/https://www.worldwildlife.org/biomes/deserts-and-xeric-shrublands Deserts and xeric shrublands - Biomes - WWF".] ''World Wildlife Fund''. Archived from t[http://worldwildlife.org/biomes/deserts-and-xeric-shrublands he original] on 15 March 2018. Retrieved 25 April 2013.</ref>
Kwa ntle ga "sekaka" sa Kalahari, mme mo lekekemeng la Kalahari, dimela tsa halophytic go ya kwa bokone di tlwaetse dipan, matsha a a omileng gotlhelele ka paka ya komelelo, mme gongwe ka dingwaga tse dintsi ka nako ya komelelo, jaaka kwa Etosha (Etosha Pan halophytics AT0902) le Makgadikgadi (Zambezian halophytics AT0908).<ref name=":2" />
Dimela tse di farologaneng di tlwaetse metsi a a phepa a a sa feleng a [[Letsha la Okavango]] , e leng ecoregion e e bidiwang Zambezian flooded grasslands AT0907.<ref name=":2" />
== Diphologolo ==
[[Setshwantsho:Suricata.jpg|thumb|Thwane ya kwa Kalahari]]
Kalahari ke legae la tau (Panthera leo), cheetah (Acinonyx jubatus), nkwe ya Afrika (Panthera pardus), phokojwe e e nang le marontho (Crocuta crocuta), phokojwe e e borokwa (Parahyaena brunnea), le ntša ya naga ya Afrika (Lycaon pictus pictus). Dinonyane tse di jang nama di akaretsa nonyane ya mokwaledi (Sagittarius serpentarius), ntsu ya ntwa (Polemaetus bellicosus) le dintsu tse dingwe, ntsu e kgolo ya ntsu (Bubo lacteus) le dintsu tse dingwe, diphokojwe, di-goshawks, di-kestrels, le di-kite. Diphologolo tse dingwe di akaretsa di-gnu, di-springbok, di-gemsbok le di-antelope tse dingwe, di-Cape porcupine (Hystrix africaeaustralis), le di-struch (Struthio camelus).<ref>[http://worldwildlife.org/ecoregions/at1309 "Kalahari xeric savanna - Ecoregions - WWF".] ''World Wildlife Fund''.</ref>
Dingwe tsa mafelo a a mo Kalahari ke mafelo a a nang le metsi ka dinako tsa ngwaga, jaaka Makgadikgadi Pans ya kwa Botswana. Ka sekai, lefelo leno le na le mefuta e mentsi ya ditshedi tse di ratang go nna mo metsing, mme ka paka ya dipula, di-flamingo di le diketekete di etela mafelo ano.<ref>Hogan, C. Michael (2008). [https://web.archive.org/web/20231030065111/https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0 ''Makgadikgadi'', Megalithic Portal, ed. A. Burnham.]</ref>
== Mafelo a a Sireleditsweng ==
Go ne ga tlhomiwa mafelo a a sireleditsweng a a latelang kwa Kalahari:
* Central Kalahari Game Reserve
* Kgalagadi Transfrontier Park
* Khutse Game Reserve
* Tswalu Kalahari
== Palo ya Batho ==
[[Setshwantsho:San-Mann beim Sammeln der Teufelskralle (Namibia).jpg|thumb|Monna wa San o kokoanya sengaparile (2017)]]
[[Batho ba San]] ba ntse ba nna kwa Kalahari ka dingwaga di le dikete tse masome a mabedi jaaka batsomi le babapadi.<ref>Marshall, L. (2003)[https://web.archive.org/web/20051024221016/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/04/0416_030416_san2_2.html . "Bushmen driven from ancestral lands in Botswana"]. ''National Geographic News''. Johannesburg. Archived from the original on 24 October 2005. Retrieved 22 April 2009.</ref> Di tsoma diphologolo tsa naga ka bora le metswi e e nang le botlhole mme di kgobokanya dimela tse di jewang, tse di jaaka meretlwa, dimelone le matonkomane, mmogo le ditshenekegi. Ba-San ba bona bontsi jwa metsi a ba a tlhokang mo meding ya dimela le mo dimeleng tsa sekaka tse di fitlhelwang mo mmung wa sekaka kgotsa kafa tlase ga one. Gantsi di boloka metsi mo teng ga dikgapetla tse di phunyegileng tsa mae a nonyane eno. Ba-San ba nna mo matlwaneng a a agilweng ka dilo tsa mo lefelong leo - a a agilweng ka dikala mme marulelo a one a ruletswe ka bojang jo boleele. Bontsi jwa mekgwa ya bone ya go tsoma le go phutha e tshwana le ya ditso tsa pele ga hisitori. Batswana ba ba buang Se-Bantu, Ba-Kgalagadi, Ba-Herero le palo e nnye ya baagi ba Yuropa le bone ba nna mo sekakeng sa Kalahari. Toropo ya Windhoek e mo molapong wa Kalahari.
== Kalahari, San le ditaemane ==
Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le borataro (1996), [[De Beers]] e ne ya sekaseka bokgoni jwa go epa diteemane kwa Gope. Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le bosupa (1997), go kobiwa ga merafe ya San le Bakgalagadi kwa Central Kalahari Game Reserve go tswa mo lefatsheng la bone go simolotse.<ref>Workman, James (2009). ''Heart of Dryness''. Walker Publishing. p. 323.</ref> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le borataro (2006,) Kgotlatshekelo ya Makgaolakgang ya Botswana e ne ya atlhola ka fa letlhakoreng la merafe ya San le [[Bakgalagadi]] mo lefelong le le sireleditsweng, e bona go kobiwa ga bone go se ka fa molaong. [[Puso ya Botswana|Puso yaBotswana]] o neetse [[De Beers']] Gem Diamonds/Gope Exploration Company (Pty) Ltd. tumelelo ya go dira ditiro tsa moepo mo lefelong la polokelo. <ref>[http://www.survivalinternational.org/news/5600 UN report condemns Botswana's treatment of Bushmen"]. Survival for Tribal Peoples. 3 March 2010. Retrieved 31 March 2013.</ref>
== Mafelo a a mo Kalahari ==
=== Botswana ===
* [[Gaborone]]
* [[Ghanzi]]
* [[Orapa]]
* [[Tsabong|Tshabong]]
* [[Tshane]]
=== Namibia ===
* [[Gobabis]]
* [[Mariental]]
=== Aforika Borwa ===
* [[Upington]]
* [[Noenieput]]
* [[Rietfontein]]
== Metswedi ==
cmznth58gqyqaavpfv7a1u57zb7dpjq
Dithaba tsa Tswapong
0
11413
56026
43621
2026-09-30T11:25:59Z
Legodzomela
12497
editied spelling errors
56026
wikitext
text/x-wiki
'''Dithaba tsa Tswapong''' ke motseletsele wa dithaba mo [[Kgaolo ya Legare (Botswana)|kgaolong ya Legare]], [[Botswana]]. Di tlhatlogela kwa bogodimong jwa 300 go ya go 400 m kwa godimo ga [[hardveld]] ya thaba e e dikologileng e e bogodimo jo bo ka nnang 900 m. Ka thutafatshe, dithota tse di nang le ditlhoa tse di sephaphathi di tshwana le [[Waterberg Massif]], e e leng dikilometara di ka nna 100 kwa borwa.
Mokgatšha wa Tswapong o amogela bongola jo bontsi go feta lebala la motlhaba le le di dikologileng la sekgwa sa [[Maphane]]. Mafika a matlapa a dirilwe ka matlapa a a nang le maroba a a monyang metsi a pula, a morago a elela go tswa a bopa diphororo tsa leruri le matangwana, jaaka [[Phothophotho Gorge]].
[[Noka ya Lotsane]] e elela kwa dinaong tsa Dithaba tsa Tswapong ka fa letlhakoreng la tsone la bokone.<ref>[http://www.botswanatourism.co.bw/destination/tswapong-hills Tswapong Hills]</ref> Nngwe ya dilo tse di kgatlhang thata tsa dithota tseno ke [[Moremi Gorge]].<ref>[http://www.travelground.com/attractions/moremi-gorge Moremi Gorge in Tswapong Hills]</ref>
== Mafelo a a nang le banni ==
[[Setshwantsho:ISS006-E-7917tswapong-lotsane.jpg|left|thumb|235x235px|Setshwantsho sa [[NASA]] sa dithota tsa Tswapong ka [[noka ya Lotsane]] e elela go bapa le molelwane wa bokone]]
Motsemogolo wa pele wa [[Bangwato|Bogosi jwa ga Ngwato]] o ne o le kwa [[Palapye wa bogologolo|Phalatswe]], e gape e bidiwang [[Palapye wa bogologolo]], kwa ntlheng ya bophirima jwa Mokgatšha wa Tswapong.<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5560/ Tswapong Hills Cultural Landscape]</ref>
[[Moeng]] ke motse o o mo gare ga motseletsele o o mo bogodimong jwa 945 m. Motse wa [[Lecheng]] o kwa ntlheng ya bophirima jwa dithota, fa [[Matlhakola]] le [[Maunatlala]] tsone di le kwa ntlheng ya bokone. Kwa tlase ga letlhakore la borwa go na le metsana e mennye ya [[Tau]], [[Goo-Tau|Gootau]], [[Ratholo]] le [[Majwaneng]]. [[Lerala]] o kwa ntlheng ya borwabotlhaba jwa motseletsele.
== Lefelo ==
Mokgatšha wa Tswapong ga se [[lefelo le le sireleditsweng]]. Dithota, le fa go ntse jalo, di tlamela ka lengwe la mafelo a mabedi a go tsalela mo Botswana a ntsu ya [[cape vulture]], e leng [[mofuta o o mo kotsing]]. Dinonyane tse dingwe tse di fitlhelwang mo lefelong le ke [[black-collared barbet]], [[mocking chat]] le [[red-winged starling]].
Mothalo o gape ke mongwe wa mafelo a le mmalwa a [[Jameson's red rock hare]] o ka fitlhelwang mo go one. Gareng ga diphologolo tse dingwe tsa naga tse di fitlhelwang mo Tswapong Range, [[lengau]], [[phiri e thokwa]], [[tholo]], [[rock hyrax]], [[tshwene]] le [[crested porcupine]] di tshwanelwa ke go umakiwa.<ref>[http://www.botswanawildlife.com/tswapong.html Tswapong Hills - Wildlife]</ref> Gape go na le mefuta e mebedi ya dirurubele e e fitlhelwang mo dithabeng tsa Tswapong.
== Ditshedimosetso tse dingwe ==
* [[Puo ya setswapong]]
* [[Tuli Block]]
== Metswedi ==
<references />
== Tsa kwa ntle ==
* [http://www.birdlife.org/datazone/userfiles/file/IBAs/AfricaCntryPDFs/Botswana.pdf Birdlife - Botswana]
* [https://www.jstor.org/discover/10.2307/486180?uid=3739136&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=55993543223 The Politics of Space and Place in the Tswapong Region, Central Botswana]
* [http://www.climbing.co.za/wiki/index.php?title=Tswapong_Hills Climbing in the Tswapong Hills]
[[Karolo:Kgaolo ya legare ya Botswana]]
1azr49wffz8yprujvmko8wzyf3fpz4t
Segwete
0
12894
55930
55014
2026-09-29T14:19:32Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55930
wikitext
text/x-wiki
== '''Segwete''' ==
Serolwana (Daucus carota subsp. sativus) ke morogo o o nang le modi mo lelapeng la Apiaceae. Gantsi dijalo tsa dikolobe di mmala wa namune ka ntlha ya dikotla tse di mo go tsone tsa beta-carotene, e leng se se dirang gore di nne le vitamin A e ntsi. Mefuta e e farologaneng ya boswa jwa lelapa e ka nna bosweu, serolwana, bohibidu, bopherese kgotsa bontsho. Ke dimela tsa ngwaga le ngwaga.<ref name=":1">https://www.fruitnet.com/eurofruit/analysis-banana-prices-drop-as-south-african-pears-and-australian-carrots-surge/272720.article</ref>
Semela seno ke mofuta wa segwete sa naga se se ruilweng, se se tlholegang kwa Yuropa le kwa Borwabophirima jwa Asia. Go ka direga gore semela seno se se ruilweng se simologile kwa Iran kwa se neng se jalwa gone gore go bonwe matlhare le dipeo tsa sone. Ka 2022, ntshokuno ya lefatshe ya dikherotse (e kopantswe le turnips) e ne ya feta ditone di le dimilione di le 42, mme China e ne ya ntsha 44% ya palogotlhe.
Ka nako ya Ntwa ya Lefatshe II, tlhamane ya gore digwete di thusa batho go bona mo lefifing e ne ya anamisiwa e le tshedimosetso ya maaka go tlhalosa gore ke ka ntlha yang fa bakgweetsi ba difofane ba kwa Boritane ba kgona go lwa mo lefifing; lebaka la mmatota e ne e le go tlhamiwa ga radara.<ref>https://east-fruit.com/en/trending/carrot-prices-in-ukraine-have-been-declining-for-six-consecutive-weeks/</ref>
== Tlhamane ==
Lefoko le le kwadisitswe la ntlha ka Seesimane ka 1530 mme le ne la adimiwa go tswa mo lefokong la Sefora sa Bogare la carotte, le le tswang mo lefokong la Selatine la carōta, le le tswang mo lefokong la Segerika sa bogologolo la (karōtón), le le tswang mo moding wa Proto-Indo-European wa ker- ('phaka'), ka ntlha ya popego ya lone e e tshwanang le phaka. Mo Seesemaneng sa bogologolo, digwete (gantsi di ne di le ditshweu ka nako eo) di ne di sa farologanngwa sentle le parsnips. Lefoko le le dirisitswe jaaka leina la mmala mo Seesemaneng e kwadilwe la ntlha mo e ka nnang ka 1670, kwa tshimologong le ne le kaya moriri o mohibidu o o serolwana.<ref>https://www.firstpost.com/lifestyle/raw-or-cooked-carrots-what-offers-more-vitamin-a-14046556.html</ref>
== Tlhaloso ==
Daucus carota ke semela sa ngwaga le ngwaga. Mo ngwageng wa ntlha, maatla a bolokiwa mo modung wa taproot go kgontsha semela go thunya mo ngwageng wa bobedi.<ref name=":2">https://pestakeholder.org/news/new-report-sheds-light-on-labor-issues-at-private-equity-owned-carrot-giant/</ref>
Ka bonako fela fa di sena go tlhoga, dipeo tsa dikherotse di bontsha pharologano e e bonalang sentle fa gare ga medi ya tsone le kutu ya tsone: kutu ya tsone e bokima thata mme ga e na medi e e tsamayang go tswa kafa letlhakoreng go ya kafa letlhakoreng. Mo ntlheng e e kwa godimo ya kutu go na le letlhare la peo. Matlhare a ntlha a tlhaga mo e ka nnang malatsi a le 10 go ya go a le 15 morago ga go tlhoga. Matlhare a a latelang a a farologana (a na le letlhare le le lengwe le le golagantsweng le nodule), a rulagantswe ka tsela e e dikologang, mme a na le dipinate, mme matlhare a dikologa kutu. Fa semela se ntse se gola, matlhare a a fa tlase ga peo, gaufi le modi wa sone, a a katologana. Thito ya sone e e fa godimo ga mmu, e gateletswe mme dikutu tsa teng ga di bonale sentle. Fa thito ya peo e lelefala gore e thunye, ntlha ya kutu e nna tshesane mme e nne borethe, mme kutu e ya kwa godimo go nna sethunya se se nang le dikala tse di kwa godimo go fitlha go 60-200 cm (20-80 in) ka boleele.<ref>https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/zrhdvj6</ref>
Karolo e kgolo ya taproot e na le karolo e e kwa ntle e e bidiwang phloem le karolo e e kwa teng e e bidiwang xylem. Digwete tsa boleng jo bo kwa godimo di na le karolo e kgolo ya cortex fa e bapisiwa le core. Le fa gone go ka se kgonege gore go nne le morogo o o se nang xylem gotlhelele, mefuta mengwe ya morogo e na le dikutu tse dinnye tse di nang le mmala o o tseneletseng; kutu e ka nna ya lebega e se na dikutu fa mmala wa lekgapetla le dikutu tsa one o tshwana. Ditaproot gantsi di ditelele e bile di na le sebopego sa khoune, le fa go na le mefuta ya disilindara le e e batlang e le kgolokwe. Tharabololo ya modi e ka nna ya nna 1 cm (3⁄8 in) go ya go 10 cm (4 in) mo karolong e e sephara. Boleele jwa medi bo simolola ka 5 go ya go 50 cm, le fa bontsi bo le magareng ga 10 le 25 cm.<ref name=":3">https://www.allrecipes.com/best-carrot-cake-box-mix-taste-test-12023239</ref>
Kgolo ya dithunya e simolola fa meristem e e sephaphathi e fetoga go tswa mo go ntsheng matlhare go nna meristem e e tsholeditsweng, ya khutlonne e e kgonang go ntsha go lelefala ga kutu le setlhopha sa dithunya. Setlhopha seno ke sa diumbel tse di kopaneng, mme umbel nngwe le nngwe e na le diumbel di le mmalwa tse dinnye (diumbellet). Thito ya ntlha (ya ntlha) e tlhagelela kwa bofelong jwa kutu e kgolo ya sethunya; dithito tse dinnye tsa bobedi di gola go tswa mo lekaleng la konokono, mme tseno di tswelela go nna dithito tsa boraro, tsa bone, le tse di thunyang moragonyana.<ref>https://www.eatingwell.com/the-best-way-to-eat-carrots-for-vitamin-a-absorption-12113057</ref>
Setlhare se segolo se se nang le dithunya se ka nna le dithunya di le 50, tse nngwe le nngwe ya tsone e ka nnang le dithunya di le 50; mme tse di latelang tsone di na le dithunya di le mmalwa. Dithunya tsa sone di dinnye e bile di tshweu, ka dinako tse dingwe di na le mmala o motala kgotsa o o serolwana. Di na le matlhare a le matlhano, dikutu di le tlhano le kgapetla e e feletseng. Gantsi distamens di a phatloga di bo di wa pele ga stigma e simolola go amogela mmudula. Matlhare a dithunya tsa tsone tse di borokwa, tsa ditona tse di sa ungweng a a senyega le go omelela pele ga sethunya se ka bulega gotlhelele. Mo thunyeng e nngwe e e se nang dithunya, e e tonanyana, go nna le dikgolokwe tse di emisetsang dikgolokwe tse dingwe, mme dikgolokwe tseno ga di we. Disiki e e nang le tswina e teng mo godimo ga dicarpel.<ref>https://www.farmersweekly.co.za/agri-news/africa/ongoing-investment-turned-lucerne-fields-into-botswanas-top-carrot-producer/</ref>
Dithunya di fetola bong jwa tsone fa di ntse di gola, ka jalo distamen di ntsha mmudula wa tsone pele ga fa distigma tsa tsone di ka o amogela. Go rulaganngwa ga tsone go ya ka tsela ya go leba bogare, mo go rayang gore dithunya tse di godileng thata di gaufi le ntlheng mme tse di sa ntseng di le dinnye di fa gare. Dithunya gantsi di bulega kwa ntlheng e e kwa ntle ya mokwatla wa ntlha, di latelwa ke mo e ka nnang beke moragonyana mo mekwatleng ya bobedi, mme morago mo dibekeng tse di latelang mo mekwatleng ya maemo a a kwa godimo.<ref>https://www.everydayhealth.com/diet-nutrition/health-benefits-of-carrots/</ref>
Nako e e tlwaelegileng ya go thunya ga di-umbel e tsaya malatsi a le 7 go ya go a le 10, ka jalo semela se ka thunya malatsi a le 30 go ya go 50. Dithunya tsa teng tse di tlhomologileng le tse di nang le dithunya tse dintsi di ngoka ditshenekegi tse di tsentseng mmudula. Morago ga go nontshiwa le fa dipeo di ntse di gola, di-umbellets tsa kwa ntle tsa umbel di obegela kwa teng go dira gore sebopego sa umbel se fetoge go tswa go se se kgolokwe kgotsa se se sephaphathi go ya go se se kgolokwe, mme fa se kopantswe se tshwana le sentlhaga sa nonyane.<ref>https://www.eurekalert.org/news-releases/1002649</ref>
Leungo le le tlhogang ke schizocarp e e nang le mericarp tse pedi; mericarp nngwe le nngwe ke peo ya mmatota. Mericarps e e kopantsweng e kgaoganngwa motlhofo fa e setse e omeletse. Ga go a siama go kgaoganya peo pele ga nako ya thobo ka gonne seno se ka dira gore peo e latlhege. Peo e e buduleng e tshasitswe mo letlhakoreng le le fa pele ga kgeleswa ya mae. Letlhakore la yone le le sephara le na le makgwafo a le matlhano. Moriri o o borethe o o tswang mo dikgopong dingwe gantsi o a tlosiwa ka go o gagola fa o ntse o silwa le go phepafadiwa. Gape dipeo di na le ditselana tsa oli. Dipeo di farologana go ya ka bogolo, go tloga ka tse di kwa tlase ga 500 go ya go tse di fetang 1000 ka gram.<ref name=":2" />
Mmidi wa carrot ke mofuta wa diploid, mme o na le dichromosome di le robongwe tse di khutshwane, tsa boleele jo bo tshwanang (2n=18). Bogolo jwa genome bo lekanyetswa go nna 473 mega base pairs, e e leng kgolo go feta Arabidopsis thaliana ka makgetlo a le mane, nngwe-ntlhano ya bogolo jwa genome ya mmidi, le bogolo jo bo tshwanang le jwa genome ya reise.<ref name=":3" /><gallery class="center" mode="nolines" widths="180" heights="150">
File:Carrots_are_up_(2634523693).jpg|Seedlings shortly after germination
File:Daucus_carota_flowers,_peen_'Napoli'_(1).jpg|The flowers have five petals, five stamens, and an entire calyx.
File:Daucus_carota_May_2008-1_edit.jpg|Umbel (inflorescence). Individual flowers are borne on undivided pedicels from a common node.
File:DaucusCarota.jpg|Top view of inflorescence, showing umbellets; the central flower is dark red.
File:Carrots_at_Ljubljana_Central_Market.JPG|Roots at market
</gallery>
=== Khemiseteri ===
Polyacetylenes e ka fitlhelwa mo merogong ya Apiaceae jaaka dikherotse koo di bontshang ditiro tsa cytotoxic. 1][2] Falcarinol le falcarindiol (cis-heptadeca-1,9-diene-4,6-diyne-3,8-diol) [3] ke metswako e e ntseng jalo. Setlhopha se sa bofelo se bontsha tiro ya go thibela malwetsi a fungus kgatlhanong le Mycocentrospora acerina le Cladosporium cladosporioides. Falcarindiol ke motswako o mogolo o o dirang gore dijalo tsa dikherotse di nne le bogalaka.<ref name=":4">https://www.food-safety.com/articles/11250-fda-releases-report-summarizing-foodborne-illness-outbreak-investigations-in-2024</ref>
Dikhompoune tse dingwe di akaretsa pyrrolidine e e leng teng mo matlhareng le 6-hydroxymellein.
== Go lema ==
=== Hisetori ya thuno ya diphologolo ===
Hisitori e e kwadilweng le dipatlisiso tsa dijini tsa dimolekhule di bontsha gore dikherotse tsa mo gae di tswa kwa Asia Bogare. Borraagwemogolo ba yone ba e sa tswang go nna ba naga ba ka tswa ba tswa kwa Persia e Kgolo, e e santseng e le lefelo la go nna le mefutafuta ya dikherotse tsa naga. Carl Linnaeus o ne a tlhalosa mofuta wa naga jaaka Daucus carota ka 1753 mo bukeng ya gagwe ya Species Plantarum.[ Go akanngwa gore dikherotse tsa naga di ile tsa jalwa ka tsela e e tlhophilweng mo kgaolong e di tswang kwa go yone go ralala makgolokgolo a dingwaga go fokotsa bogalaka, go oketsa botshe le go fokotsa bokafateng jwa tsone. Thulaganyo eno e ne ya dira gore go nne le merogo e e tlwaelegileng ya mo tshingwaneng.<ref name=":5">https://www.seedworld.com/europe/2025/11/04/rooted-in-progress-reinventing-the-carrot-for-a-changing-world/</ref>
Mmidi wa selegae o tlhalosiwa jaaka mofuta wa one wa D. carota subsp. sativus, leina le le amogetsweng le le gatisitsweng ke Gustav Schübler le Georg Matthias von Martens mo Flora Würtemberg, 1834. E na le mareo a le mararo a a tshwanang, Carota sativa (Franz Josef Ruprecht in Flora Ingrica, 1860); Daucus carota var sativus (Georg Franz Hoffmann in Deutsche Flora, Botanisches Taschenbuch, 1791); le Daucus sativus (e e tshitshintsweng ke Johann Christoph Röhling, e e gatisitsweng ke Giovanni Passerini mo Flora Parma, 1852).<ref name=":6">https://producebusiness.com/carrots-taught-me-the-power-of-building-a-brand/</ref>
=== Hisetori ===
[[File:Carrot,_Juliana_Anicia_Codex.jpg|thumb|A "garden" carrot from the Juliana Anicia Codex, a 6th-century AD copy of Dioscorides' 1st-century pharmacopoeia. The facing page states that "the root can be cooked and eaten."]]
Fa di ne di simololwa go lengwa, di ne di lemiwa ka ntlha ya matlhare a tsone a a nkgang monate le dipeo tsa tsone go na le go lema medi ya tsone. Dipeo tsa dikhabetšhe di fitlhetswe kwa Switzerland le kwa Borwa jwa Jeremane go tloga ka 2000-3000 BC. Ditsala dingwe tse di atamalaneng thata tsa dikherotse di sa ntse di jalwa ka ntlha ya matlhare le dipeo tsa tsone, tse di jaaka parsley, coriander (cilantro), fennel, anise, dill le cumin. Go buiwa la ntlha ka modi mo metsweding ya bogologolo go tswa mo ngwagakgolong wa ntlha AD; Baroma ba ne ba ja motswedi wa merogo e e bidiwang pastinaca, e e ka tswang e ne e le mmidi kgotsa parsnip e e amanang thata le yone.<ref name=":7">https://www.telegraph.co.uk/health-fitness/diet/nutrition/health-benefits-carrots/</ref>
Semela seno se tshwantshitswe le go tlhalosiwa mo Eastern Roman Juliana Anicia Codex, e leng khopi ya lekgolo la bo6 la dingwaga ya kwa Constantinople ya buka ya ngaka ya Mogerika e bong Dioscorides ya lekgolo la bo1 la dingwaga e e buang ka melemo ya kalafi ya ditlhatshana le melemo, e e bidiwang De Materia Medica. Temana eno e bolela gore "modi ono o ka apewa le go jewa". Khopi e nngwe ya tiro eno, ya Codex Neapolitanus ya kwa bofelong jwa lekgolo la bo6 kgotsa la bo7 la dingwaga, e na le ditshwantsho tse di tshwanang mme e na le metswedi e e mmala o o phepole.
Semela seno se ne sa tsenngwa mo Spain ke Ba-Moor mo lekgolong la bo 8 la dingwaga. Ka ngwagakgolo wa bo10, medi go tswa kwa Bophirima jwa Asia, India le Yuropa e ne e le mmala o o phepole.[ Mmidi wa segompieno o simologile kwa Afghanistan ka nako eno. Moithuti wa Mojuta wa lekgolo la bo 11 la dingwaga e bong Simeon Seth o tlhalosa digwete tse di khibidu le tse di serolwana, fela jaaka moitseanape wa temothuo wa Moarabia wa Andalusia wa lekgolo la bo 12 la dingwaga, Ibn al-'Awwam. Dikherotse tse di lemilweng di ne tsa tlhagelela kwa China ka lekgolo la bo 12 la dingwaga, le kwa Japane ka lekgolo la bo 16 kgotsa la bo 17 la dingwaga.<ref name=":8">https://www.prevention.com/food-nutrition/healthy-eating/a70814988/what-happened-when-i-ate-carrots-every-day/</ref>
Ditlhare tsa dinamune di tlhamilwe ke balemi ba Ba-Dutch. Go na le bosupi jwa ditshwantsho jwa gore moretlwa wa namune o ne o le teng ka 512 AD, fela go ka direga gore e ne e se mofuta o o tlhomameng go fitlhela Ma-Dutch a tsadisa mofuta o o bidiwang "Long Orange" kwa tshimologong ya ngwagakgolo wa bo18. Bangwe ba re Ma-Dutch a tlhodile dikherotse tsa mmala wa namune go tlotla folaga ya Ma-Dutch ka nako eo le William wa Orange, mme balaodi ba bangwe ba re ditatofatso tseno ga di na bosupi jo bo tlhatswang pelo mme go ka direga gore dikherotse tsa mmala wa namune di ne di ratiwa ke Ba-Yuropa ka gonne ga di dire sopo e e borokwa le di-stew jaaka dikherotse tsa mmala wa namune di dira mme ka jalo, di ne di le dintle go le gontsi.<ref name=":9">https://www.marthastewart.com/how-to-grow-carrots-11932358</ref>
Mo e ka nnang ka yone nako eno, mokwadi wa bogologolo wa Moesemane e bong John Aubrey (1626-1697) o ne a tlhalosa dijalo tsa segompieno tsa dikherotse jaana: "Dijalo tsa dikherotse di ne tsa jalwa la ntlha kwa Beckington kwa Somersetshire. Monna mongwe yo o godileng thata koo [ka 1668] o ne a gakologelwa fa ba ne ba tlisiwa fano la ntlha". Baagi ba Yuropa ba ne ba tlisa mmidi mo Amerika ya bokoloniale mo lekgolong la bo 17 la dingwaga.
=== Go ntsifala ===
[[File:Harvesting_carrots.jpg|thumb|Badiri ba roba digwete ka diatla, kwa Imperial Valley, California, 1948]]
Dikherotse di jalwa go tswa mo dipeong mme di ka tsaya dikgwedi di le nne (malatsi a le 120) go butswa, fela mefuta e mentsi e butswa mo malatsing a le 70 go ya go 80 ka fa tlase ga maemo a a siameng. Di gola sentle mo letsatsing mme di kgona go itshokela moriti. Themperetšha e e siameng ke 16 go ya 21 °C (61 go ya 70 °F).[ Mmu o o siameng ke o o boteng, o o gololosegileng le o o nang le metsi a mantsi, o o motlhaba kgotsa o o seretse, o o nang le pH ya 6.3 go ya go 6.8.<ref name=":10">https://www.farminglife.com/country-and-farming/lets-celebrate-the-arrival-of-sweet-tasty-and-crunchy-new-season-carrots-8955923</ref>
Menontsha e tshwanetse go dirisiwa go ya ka mofuta wa mmu ka gonne sejalo se tlhoka selekanyo se se kwa tlase sa naeterojene, phosphate e e lekaneng le potash e ntsi. Mebu e e nonneng kgotsa e e nang le matlapa e tshwanetse go tilwa, ka gonne e tla dira gore medi e nne le boboa le/kgotsa e nne le popego e e sa siamang. Go nosetsa go dirwa fa go tlhokega gore mmu o nne o le bongola. Morago ga go tlhoga, dijalo di a fokotswa go nna le sekgala sa 8 go ya go 10 cm (3 go ya go 4 in) mme di a kumolwa go thibela kgaisano ka fa tlase ga mmu.
=== Ditshenekegi le malwetse ===
[[File:Chamaepsila_rosae,_wortelvlieg_(2).jpg|thumb|The carrot fly is a pest of carrot crops.]]
Dingwe tsa ditshenekegi tse di senyang dijalo tsa dikherotse ke tshenekegi ya dikherotse (Chamaepsila rosae), e leng tshenekegi ya dipteran e e mo lelapeng la Psilidae. Dibokwana tsa yone di ja karolo e e kwa ntle ya modi, di senya dijalo.<ref name=":4" />
Go na le malwetse a le mmalwa a a ka fokotsang thobo le tlhwatlhwa ya dijalo tsa digwete. Bolwetse jo bo bolayang thata jwa dikherotse ke Alternaria leaf blight, jo go itsegeng gore bo bolaya dijalo tsotlhe. Bolwetse jwa go bola ga matlhare jo bo bakwang ke Xanthomonas campestris le jone bo ka nna kotsi mo mafelong a a bothitho le a a bongola. <ref>https://www.farmersweekly.co.za/farming-tips/how-to-crop/carrot-pests-and-diseases/</ref>Root knot nematodes (Meloidogyne species) e ka dira gore medi e nne e khutshwane kgotsa e nne e kgaogane, kgotsa e nne le galls. Lefelo le le phatlogileng, le le bakiwang ke oomycetes Pythium violae le Pythium sulcatum, le felela ka go nna le dibata tse di bopegileng ka tsela e e sa tlwaelegang, tse di gateletsweng mo meding ya ditlhare.<ref name=":5" />
Go senyega ga mmu le gone go ka fokotsa boleng jwa dijalo tsa digwete. Mefuta e mebedi e megolo ya go senyega ke go phatloga, mo go nnang le phatlha e e tsamayang ka boleele jwa disentimetara di le mmalwa go ralala boleele jotlhe jwa modi, le go robega, mo go diragalang morago ga thobo. Malwetse ano a ka ama dijalo tse di rekisiwang tse di fetang 30%. Dintlha tse di amanang le go arogana go go kwa godimo di akaretsa go kgaoganya dimela ka bophara, go jala go sa le gale, go gola ka lobaka lo loleele, le genotype.<ref>https://www.health.com/nutrition/health-benefits-of-carrots</ref>
Dikherotse di ka nna ditsala tse di siameng tsa dimela tse dingwe; fa di tlogetswe go thunya, dikherotse, jaaka semela sengwe le sengwe se se tshelang ka mpa, di ngoka diboko tse di bolayang disenyi tse dintsi tsa tshingwana.
=== Dijalo tse di jalwang ===
[[File:Carrot_seeds.jpg|thumb|Carrot seeds]]
Mefuta ya dikherotse e ka aroganngwa ka ditlhopha tse pedi: dikherotse tsa "Eastern" le dikherotse tsa "Western". Mefuta e le mmalwa e e sa tlwaelegang e ile ya jalwa gore e nne le dinonofo tse di rileng.<ref>https://www.fruitnet.com/fresh-produce-journal/new-contest-aims-to-get-kids-curious-about-carrots/270917.article</ref>
Dikherotse tsa "Botlhaba" (tse di buang ka kontinente ya Yuropa le Amerika) di ne tsa jalwa kwa Peresia (gongwe kwa dinageng tsa segompieno tsa Iran le Afghanistan tse di kwa Bophirima jwa Asia) mo lekgolong la bo10 la dingwaga, kgotsa gongwe le pele ga moo. Mefuta ya dikherotse tsa kwa Botlhaba e e sa ntseng e le teng gompieno gantsi e na le mmala o o bobududu kgotsa o o serolwana, mme gantsi e na le medi e e nang le dikala. Mmala o o pinki o o tlwaelegileng mo dikerotong tseno o tswa mo diteng tsa anthocyanin.<ref name=":9" />
[[File:Kintoki_ninjin_by_titanium22_in_Nishiki_Ichiba,_Kyoto.jpg|thumb|Kintoki carrots, a Japanese cultivar from Kyoto Prefecture]]
Mmidi wa "Western" o ne wa tlhagelela kwa Netherlands ka lekgolo la bo 16 kgotsa la bo 17 la dingwaga. Go na le polelo e e tumileng ya gore mmala wa yone wa namune o dirile gore e itsege thata kwa dinageng tseo jaaka letshwao la Ntlo ya Orange le go lwela boipuso jwa Dutch, le fa go na le bosupi bo bonnye fela jwa seno kwa ntle ga ngwao ya molomo le nako.<ref>{{Cite web |url=https://www.eatingwell.com/best-carrot-side-recipes-11937527 |title=Archive copy |access-date=2026-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260331001147/https://www.eatingwell.com/best-carrot-side-recipes-11937527 |archive-date=2026-03-31 |url-status=dead}}</ref>
Mefuta e e farologaneng ya dikherotse tsa kwa Bophirima gantsi e kgaoganngwa ka tsela e medi ya tsone e bopegileng ka yone. Mefuta e mene e megolo ke eno:<ref>{{Cite web |url=https://www.realsimple.com/herbs-and-vegetables-to-grow-from-seeds-11933996 |title=Archive copy |access-date=2026-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329191943/https://www.realsimple.com/herbs-and-vegetables-to-grow-from-seeds-11933996 |archive-date=2026-03-29 |url-status=dead}}</ref>
-Chantenay. Le fa gone medi ya one e le khutshwane go feta mefuta e mengwe ya ditlhare, a na le matlhare a a nonofileng le a a bophara jo bo fetang jwa ditlhare tse dingwe, a le sephara mo magetleng e bile a ngotlega go ya kwa ntlheng e e kgolokwe. Di bolokwa sentle, di na le thoto e e phatsimang, mme gantsi di dirisetswa go di dira.
-Danvers. Di na le matlhare a a nonofileng, mme medi ya tsone e telele go feta ya mefuta ya Chantenay, e bile di na le popego ya khunou e e nang le mokwatla o o bonalang sentle, o o sekametseng kwa ntlheng. Di khutshwane go feta mefuta ya Imperator, fela di kgona go itshokela maemo a mmu a a bokete. Mefuta ya Danvers e boloka dijo sentle mme e dirisiwa e le foreshe le go di tsadisa. Di ne tsa tlhamiwa ka 1871 kwa Danvers, Massachusetts.
-Kgosi. Mofuta ono o na le matlhare a a nonofileng, o na le sukiri e ntsi e bile o na le medi e meleele e bile e le tshesane, e e nnang e le khutshwane go fitlha e nna e e motsu. Mefuta ya Imperator ke e e jalwang thata ke bantshakuno ba kgwebo.<ref name=":6" />
-Nantes. Tsone di na le matlhare a mannye, di na le sebopego sa silindara, di dikhutshwane ka ntlha e e sa tlhamalalang go na le mefuta ya Imperator, mme di ntsha thobo e e kwa godimo mo maemong a a farologaneng. Letlalo la yone le senyega motlhofo mme le na le mmala o o tseneletseng. Di a robega, di na le sukiri e ntsi, mme ga di boloke sentle go na le mefuta e mengwe.
Mananeo a tswadiso a dirile mefuta e mešwa go nna le dikotla tsa dikhemikale tse di tlhomameng tsa acylated pigment, jaaka anthocyanins, tse di ka ntshang mebala e e farologaneng. 1][2] Mofuta mongwe o o rileng ga o na mmala o o tlwaelegileng wa namune ka ntlha ya carotene, ka ntlha ya mmala wa yone o mosweu ka ntlha ya gene e e sa direng sentle ya tocopherol (vitamin E), fela mofuta ono le digwete tsa naga ga di neye dikotla tse di botlhokwa tsa vitamin E.<ref>{{Cite web |url=https://www.eatingwell.com/highly-rated-carrot-recipes-11900127 |title=Archive copy |access-date=2026-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207010242/https://www.eatingwell.com/highly-rated-carrot-recipes-11900127 |archive-date=2026-02-07 |url-status=dead}}</ref>
{| class="wikitable floatright" style="width:12em; text-align:center;"
|+Carrot production<br /><br />2024, millions of tonnes<br /><br />
| China
|19.0
|-
| Uzbekistan
|3.6
|-
| Russia
|1.4
|-
| United States
|1.1
|-
| United Kingdom
|0.9
|-
| Turkey
|0.9
|-
| Germany
|0.9
|-
|'''World'''
|'''45.1'''
|-
| colspan="2" style="text-align: center;" |Source: FAOSTAT of the United Nations<ref name="faostat">{{Cite web |date=2026 |title=Carrot production (*combined with turnips) in 2024, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists) |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |access-date=3 January 2026 |publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)}}</ref>
|}
=== Poloko ===
Digwete di ka bolokiwa dikgwedi di le mmalwa mo setsidifatsing kgotsa ka mariga mo lefelong le le tsididi le le omileng. Gore di bolokiwe nako e telele, dijalo tse di sa tlhatswiwang di ka bewa mo kgamelong e e nang le motlhaba o o omileng, motswako wa motlhaba le ditlhatshana tsa logong kgotsa mo mmung. Mofuta wa themperetšha ya 0 goya go 4 °C (32 goya go 40 °F) le 90-95% ya bongola ke tse di siameng. Ka nako ya poloko, digwete di ka nna tsa nna le boswakgapetla, go nna mmala o mosweu, le go nna borokwa, mme seo se ka baka tatlhegelo ya digwete. Go nna bogale go ka thibelwa ka go bolokwa mo diphaposing tse di nang le moya o o lekaneng le tse di nang le ethylene e nnye (sekai, go se na maungo le merogo e e ntshang ethylene). Go nna mmala o mosweu le go nna borokwa go ka thibelwa ka go dirisa difilimi tse di jewang, go di alafa ka mogote, go dirisa hydrogen sulfide, le marang a ultraviolet.<ref name=":7" />
Ka 2024, ntshokuno ya lefatshe ya dikherotse (e kopantswe le turnips) e ne e le ditone di le dimilione di le 45, e eteletswe pele ke China ka 42% ya palogotlhe. Uzbekistan, Russia le United States e ne e le tsone fela dinaga tse dingwe tse di neng di ntsha ditone tse di fetang milione ka ngwaga (tafole).<ref>https://www.countryliving.com/uk/homes-interiors/gardens/a70833400/how-to-sow-carrots-varieties-try/</ref>
== Ditiriso ==
=== Dikotla ===
Karote e e sa butswang e na le 88% ya metsi, 10% ya dikhabohaetereite, 1% ya poroteine, mme e na le mafura a mannye (tafole). Ka selekanyo sa 100 g (3.5 oz), dikherotse tse di sa butswang di na le dikilojoule di le 41 e bile di na le vitamin A e ntsi (20% kgotsa go feta ya Daily Value, DV) (93% DV) le vitamin K e nnye (10-19% DV) (11% DV) le potasiamo (11% DV), mme ka fa letlhakoreng le lengwe di na le dikotla tse dinnye (tafole).<ref name=":1" />
Jaaka motswedi o o tlwaelegileng wa beta-carotene mo dijong, digwete ke motswedi wa provitamin A; enzyme e fetola beta-carotene go nna vitamin A mo maleng a mannye.<ref>https://www.countryliving.com/uk/homes-interiors/gardens/a70833400/how-to-sow-carrots-varieties-try/</ref>
=== Food ===
[[File:Carrots_of_many_colors.jpg|thumb|Digwete tsa mebala e e farologaneng]]
Digwete di ka jewa ka ditsela tse di farologaneng. Ke fela 3% ya β-carotene e e mo dikerotong tse di sa butswang e e gololwang ka nako ya go sila: se se ka tokafadiwa go nna 39% ka go di thuga, go di apaya le go tsenya oli ya go apaya. [1] Ka tsela e nngwe di ka nna tsa segwa le go bedisiwa, tsa gadikwa kgotsa tsa apewa ka mouwane, le go apewa mo disupong le mo dijong tse di gadikilweng, mmogo le dijo tsa masea[4] le tsa diruiwa.[ Sejo se se itsegeng thata ke dikherotsi tsa julienne. ] Mmogo le onion le celery, dikherotse ke nngwe ya merogo ya motheo e e dirisiwang mo mirepoix go dira moro.<ref>https://www.simplyrecipes.com/best-way-to-shred-carrots-pastry-chefs-11893650</ref>
Merogo e jewa jaaka merogo e e nang le matlhare, fela ga se gantsi e jewang ke batho; metswedi mengwe e akantsha gore merogo e na le di-alkaloid tse di botlhole.[ Fa di dirisiwa mo ntlheng e, di kotulwa di le dinnye mo dimeleng tse di nang le bontsi jo bo kwa godimo, pele ga fa medi ya tsone e gola, mme gantsi di dirisiwa di gadikilwe, kgotsa mo disalateng.] Batho bangwe ba na le bothata jwa go se kgone go ja digwete. Mo patlisisong ya 2010 e e neng e le mabapi le go ata ga allergy ya dijo kwa Yuropa, 3.6 lekgolong ya bagolo ba baša ba ne ba supa selekanyo se se rileng sa go nna le allergy ya dikherotse. 6] Ka ntlha ya gore carrot allergen e kgolo, protein Dauc c 1.0104, e na le cross-reactive le homologues mo birch pollen (Bet v 1) le mugwort pollen (Art v 1), bontsi jwa batho ba ba nang le allergy ya carrot le bone ba na le allergy mo pollen go tswa mo dimeleng tseno.<ref>https://www.eurekalert.org/news-releases/1119510</ref>
Kwa India, digwete di dirisiwa ka ditsela tse di farologaneng, jaaka disalate kgotsa jaaka merogo e e tsenngwang mo raeseng e e babang kgotsa mo dijong tsa dal. Mofuta o mongwe o o ratwang thata kwa bokone jwa India ke gajar ka halwa carrot dessert, e e nang le digwete tse di gadikilweng le go apewa mo mashing go fitlha motswako otlhe o nonofile, morago ga moo go tsenngwa matonkomane le botoro. Salate ya dikarote gantsi e dirwa ka dikarote tse di gadikilweng di na le ditswaiso tsa dipeo tsa mosetara le dipeo tse ditala tse di tsentsweng oli e e bolelo. Dikherotse di ka segwa ka dikarolwana tse di tshesane mme tsa tsenngwa mo raese, di ka nna karolo ya sejo sa merogo e e gadikilweng e e tlhakantsweng, kgotsa di ka tswakanngwa le tamarind go dira chutney. Go tloga kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo1980, dikherotse tsa masea kgotsa dikherotse tse di potlana (dikherotse tse di neng di kgaotswe le go segwa go nna disilindara tse di tshwanang) e ntse e le dijo tse di tlwaelegileng tse di siametseng go jewa tse di fitlhelwang mo disupamaketeng di le dintsi.[ Jusi ya dikherotse e rekisiwa thata, segolo thata jaaka seno sa boitekanelo, e le nosi kgotsa e tswakilwe le matute a maungo le merogo e mengwe.<ref>https://www.foodandwine.com/carrot-recipes-11963214</ref>
E re ka digwete di le monate, di ka dirisiwa go dira dijo tse di tshwanang le maungo. Di dirisiwa di gadikilwe mo dikhekeng tsa dikherotse, mmogo le mo dipuding tsa dikherotse, sejo sa Seesemane se go akanngwang gore se simolotse mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bo19.[ Dikherotse di ka dirisiwa di le nosi kgotsa di tswakanngwa le maungo go dira dijimi le dijo tse di bolokilweng sentle. Kwa European Union, go na le molao o o tlhalosang gore maungo fela a ka dirisediwa go dira jeme; go boloka jeme ya dikherotse e e monate ya Sepotokisi (kgotsa Doce de Cenoura ka Sepotokisi), Lekgotla la European Union le ne la amogela molawana o o tlhalosang gore, go laola jeme ya maungo le jeme, digwete di tsewa jaaka maungo.<ref name=":8" />
Go ja dikherotse tse dintsi thata ka lobaka lo loleele go ka baka carotenemia, e leng go fetoga mmala ga letlalo go go seng kotsi go go nnang teng ka ntlha ya go kgobokana ga carotenoids.<ref>https://www.simplyrecipes.com/melting-carrots-recipe-11889004</ref>
== Ka setso ==
Le fa go na le ditatofatso tse di tlwaelegileng, provitamin A beta-carotene e e tswang mo dikereng tota ga e thuse batho go bona mo lefifing ntle le fa ba na le tlhaelo ya vitamin A. Go ne ga anama magatwe ka nako ya Ntwa ya Bobedi ya Lefatshe a a neng a tlhalosa gore bakgweetsi ba difofane ba kwa Boritane ba ne ba tokafaditse pono ya bone ya bosigo ka go ja digwete tse di neng tsa ba thusa go atlega ka nako ya dintwa tsa bosigo tsa difofane; mme tota, e ne e le ka ntlha ya thekenoloji ya radar e e neng e sa tswa go amogelwa.<ref name=":10" />
Ka nako eo go ne go buelelwa gore go jewe dikherotse kwa Boritane e le karolo ya letsholo la Dig for Victory. Lenaneo la radio le le neng le bidiwa The Kitchen Front le ne le rotloetsa batho go jala, go boloka le go dirisa dikherotse ka ditsela tse di farologaneng, go akaretsa go dira jeme ya dikherotse le pie ya Woolton, e e neng e reeletswe ka Lord Woolton, Tona ya Dijo. Ba Brithane ka nako ya Ntwa ya Bobedi ya Lefatshe ka kakaretso ba ne ba akanya gore go ja dikherotse go tla ba thusa go bona botoka bosigo mme ka 1942 go ne go na le ditone tse di fetang 100 000 tsa dikherotse go tswa mo tlhagisong e e okeditsweng.<ref>https://www.seriouseats.com/roasted-carrots-shriveled-fix-11950247</ref>
== Bona gape ==
* Carrot and stick – Metaphor for the use of punishment and reward
* Carrot harvester – Harvesting machine
* Carrot seed oil – Essential oil extract of carrot seed
* Turnip – Type of root vegetable
== Metswedi ==
== Metswedi ==
== Metswedi ya kwa ntle ==
[[Karolo:Segwete]]
6jh8vyhjc2ubafsi5zxwjfs28bi174p
Draft 3
0
12914
56015
48381
2026-09-30T10:40:53Z
Legodzomela
12497
I changed incorrect spelling and grammar.
56015
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Apis mellifera flying.jpg|thumb|Se ke se tshwantsho sa notshe]]
'''Dinotshi''' ke ditsenyi tse dinnye tse di fofang tse di leng mo setlhopheng sa ditshedi tse di bidiwang dikokonyana. Borrasaense ba dumela gore dinotshi di simologile dimilione tsotlhe tsa dingwaga tse di fetileng, di tswa mo ditsheding tse di tshwanang le dinotshi tsa motlhware(wasp). Gompieno dinotshi di bonwa mo lefatsheng lotlhe ntle le mo mafelong a a tsididi thata jaaka [[Antarctica]].<ref>{{Cite web |last=Puttergill |first=Eve |date=2019-01-14 |title=A honey bees history and origins |url=https://bee-effect.co.za/a-honey-bees-history-and-origins/ |access-date=2026-03-08 |website=The Bee Effect |language=en-US}}</ref> Gantsi di nna mmogo mo setlhopheng se se bidiwang kolone mo ditshitshing, mo ditlhareng kgotsa mo mesimeng ya mo lefatsheng.
Dinotshi di dira tswina ka go kokoanya lero la dithunya(nectar).<ref>{{Cite web |date=2023-09-11 |title=How Do Bees Make Honey {{!}} Browning's Honey |url=https://browningshoney.com/how-do-bees-make-honey/ |access-date=2026-03-08 |website=browningshoney.com |language=en-US}}</ref> Dinotshi tsa badiri di dirisa leleme la tsone le le leele go monya lero mo dithunyeng mme di le boloka mo mpeng e e kgethegileng e e bidiwang "mpa ya tswina". Fa di boela mo metshitshing di fetisetsa lero leo mo dinotshing tse dingwetse di le tlhafunyang mme di kopanye le diensaeme. Morago ga moo ditsenya lero leo mo diseleng tsa khekhe ya tswina([[honeycomb]]) mme di le fefofa ka diphuka go fokotsa metsi go fitlha e nna tswina.
Dinotshi di rata mafelo a a nang le dithunya tse dintsi ka gonne dithunya di di naya dijo tsa tsone tse dikgolo e leng matute le mmudula. Di gogwa ke mebala e e phatsimang jaaka serolwane, botala jwa loapi le pherese. Dinotshi di rata gape maemo a a mogote le a letsatsi le mafelo a a sireletsegileng go aga metshitshing ya yone.<ref>{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Best Flower Colors to Attract Bees |url=https://naturehills.com/blogs/garden-blog/what-color-flowers-do-bees-like |access-date=2026-03-08 |website=Nature Hills Nursery |language=en}}</ref>Fa di etela dithunya go kokoanya matute di thusa dimela go gola ka go fetisa mmudula go tswa mo dithunyeng tse dingwe go ya go tse dingwe.<ref>{{Cite web |title=Honey Bee Facts & Information {{!}} Orkin |url=https://www.orkin.com/pests/stinging-pests/bees/honey-bees |access-date=2026-03-08 |website=www.orkin.com |language=en}}</ref>
== Tshupetso ==
<references />
[[Karolo:Ditshenekegi]]
8gvciuu76x576slsqldfieg557f7s9f
Matshwane
0
14663
56006
53240
2026-09-29T23:46:15Z
P'kaytee
12489
Created by translating the section "Description" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376221657|Honey badger]]"
56006
wikitext
text/x-wiki
Matshwane ( '''''Mellivora capensis''''' ) o gape a bidiwang '''ratel''' ( {{IPAc-en|ˈ|r|ɑː|t|əl}} kgotsa {{IPAc-en|ˈ|r|eɪ|t|əl}} ), ke phologolo e e amusang e e anameng go ralala [[Aferika|Aforika]], Borwabophirima jwa Asia, le kontinentepotlana ya India . Ke yone fela moemedi yo o tshelang wa Mellivorinae lesika potlana la Mustelidae .
O na le mmele o moleele o o lekaneng, o o nang le mokwatla o o mokima gape o le bophara le letlalo le le lepeletseng ka, mo go letlang matshwane go retologa le go ithapolola ka kgololesego, Ke Mustelid yo o motona go gaisa tsotlhe mo Afrika, matshwane o botona jwa disenthimithara di le masome a matlhano ke botlhano go ya go di le masome a masupa le bosupa ({{cvt|55|to|77|cm}}) ka boleele le bokete jwa go fitlha kwa dikhilokremong di le lesome ke borataro ({{cvt|16|kg}}) . dipopego go ya ka bong di itemogetswe mo mofuteng o, tse ditonanyana di ditona gape di bokete go feta tse di namagadi. E na le dipara di le pedi tsa mammae, le kgetsana ya marago e e kgonang go fetoga.
Matshwane ke phologolo e e nnang e le nosi e e nnang matlhagatlhaga ka nako nngwe le nngwe ya letsatsi, go tswa gore o nna mo lefelo lefe. Ke mofuta wa phologolo o o jang nama thata mme o na le dibatana tse di jang ditshedi tse dingwe tse di ka o tlhasela di le mmalwa ka ntlha ya letlalo la yone le lekima, maatla le bokgoni jwa go nna bogale go itshireletsa. Tse di godileng di tlhokomela mefuta e metona ya magae ya tsone, mme di na le mokgwa wa go tshwaya monko . Phologolo e ga e na paka e e tlhomameng ya go bekara/bekarwa. Morago ga boimana jwa malatsi a le malatsi a le masome a matlhano go ya go a le masome a masupa, namagadi e tsala palogare ya ngwana a le mongwe go ya go ba le babedi ba ba tla nnang ka fa tlase ga tlhokomelo ya gagwe sebaka sa ngwaga go ya kwa ngwageng le sephatlo. Ka ntlha ya go anama ga yone le go nna teng mo mafelong a a farologaneng, e kwadilwe jaaka e e sa tshwenyegeng thata mo lenaneong la IUCN . Mo metsweding ya dikgang e e tlwaelesegileng thata, matshwane o itsege thata e le phologolo e e bogale, e le botlhale , e e sa boifeng gape e le thata ka tlholego ya yone.
== Description ==
Honey badger e na le mmele o moleele, mme e bonala e le sephara e bile e nonne thata mo mokwatleng. Letlalo la yone le boleta e bile le legarile, mme seno se dira gore phologolo eno e kgone go retologa le go sokologa ka kgololesego mo teng ga letlalo la yone. Letlalo le le dikologileng molala le bokima jwa 6 mm, mme seno ke nngwe ya ditsela tse mmele wa yone o ikamahantseng ka tsone go itshireletsa fa e lwa le tse dingwe tsa mofuta wa yone.
Tlhogo ya yone e nnye e bile e bataletse, mme molomo wa yone o mokhutshwane. Matlho a yone a mannye, mme ditsebe tsa yone di tshwana fela le mela e mennye mo letlalong. Seno le sone e ka nna tsela ya mmele wa yone ya go tila go gobala fa e lwa. Honey badger e na le maoto a makhutshwane le a a nonofileng, mme leoto lengwe le lengwe le na le menwana e le metlhano. Maoto a yone a na le dinala tse di nonofileng thata. Dinala tsa maoto a kwa morago di dikhutshwane, fa tsa maoto a kwa pele di le ditelele thata. E tsamaya ka karolo ya tlase ya maoto a yone, mme dintlha tsa maoto a yone di na le marapo a a nonofileng e bile ga di a khurumediwa ke boya go fitlha kwa matsogong. Mogatlana wa yone o mokhutshwane mme o khurumeditswe ke boya jo boleele, ntle le kwa tlase ga fa mogatla o simologang teng.
Honey badger ke mustelid e kgolo go gaisa tsotlhe tse di nnang mo lefatsheng mo Aforika. Bagolo ba lekanya 23 to 28 cm (9.1 go ya go 11.0 mo) ka bogodimo jwa magetla le 55–77 disentimetara (22-30 in) ka boleele jwa mmele, ka mogatla o oketsa ka tse dingwe 12–30 disentimetara (4,7–11,8 mo) . Tse tshehadi di nyane ho feta tse tona. Mo Afrika, tse ditonanyana di bokete 9 to 16 kg (20 go ya go 35 lb) fa tse di namagadi di le bokete 5 to 10 kg (11 go ya go 22 lb) ka palogare. Bokete jo bo magareng jwa ditshenekegi tse di godileng tsa tswina ya dinotshe go tswa kwa mafelong a a farologaneng bo begilwe gongwe le gongwe magareng ga 6.4 to 12 kg (14 go ya go 26 lb), ka bogareng jwa mo e ka nnang 9 dikilogerama (20 lb), ka dithuto tse di farologaneng. Se se e baya jaaka tshephe ya boraro e kgolo go gaisa tsotlhe e e itsiweng, morago ga tshephe ya Yuropa le tshephe ya kolobe, le ya bone e kgolo go gaisa tsotlhe tse di tshelang mo lefatsheng morago ga tshephe ya wolverine . <ref name="Vanderhaar">{{Cite journal |last=Vanderhaar |first=J. M. |last2=Yeen |first2=Ten Hwang |name-list-style=amp |date=2003 |title=''Mellivora capensis'' |url=https://academic.oup.com/mspecies/article-pdf/doi/10.1644/0.721.1/8071650/721-1.pdf |journal=Mammalian Species |issue=721 |pages=1–8 |doi=10.1644/0.721.1 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Lenain |first=D. |last2=Ostrowski |first2=S. |name-list-style=amp |year=1998 |title=Opportunistic predation of trapped mammals by the ratel, ''Mellivora capensis wilsoni'' |journal=Zoology in the Middle East |volume=16 |issue=1 |pages=13–18 |doi=10.1080/09397140.1998.10637750}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Wroe |first=S. |last2=Milne |first2=N. |name-list-style=amp |year=2007 |title=Convergence and remarkably consistent constraint in the evolution of carnivore skull shape |journal=Evolution |volume=61 |issue=5 |pages=1251–1260 |bibcode=2007Evolu..61.1251W |doi=10.1111/j.1558-5646.2007.00101.x |pmid=17492976 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Sheppey |first=K. |last2=Bernard |first2=R. T. F. |name-list-style=amp |year=1984 |title=Relative brain size in the mammalian carnivores of the Cape Province of South Africa |url=https://www.ajol.info/index.php/az/article/viewFile/152830/142422 |journal=African Zoology |volume=19 |issue=4 |pages=305–308 |doi=10.1080/02541858.1984.11447899 |access-date=20 October 2020}}</ref> Le fa go ntse jalo, palogare ya bokete jwa ditshegadi tse tharo tsa naga tse di tswang kwa Iraq e ne ya begwa e le {{Convert|18|kg|lb}}, e e ka nnang bokete jo bo tlwaelegileng jwa di-wolverine tse ditonanyana kgotsa di-European badger tse ditonanyana kwa bokhutlong jwa letlhafula, se se supang gore di ka fitlhelela bogolo jo bogolo thata go feta jo bo tlwaelegileng mo maemong a a siameng. <ref>{{Cite journal |last=Mohammed |first=A. H. S. |last2=Haider |first2=S. K. |last3=Salman |first3=R.A. |name-list-style=amp |year=2014 |title=Morphological study of the lingual papillae in ''Mellivora capensis'' tongue |url=https://www.davidpublisher.com/Public/uploads/Contribute/5509477e6bc2e.pdf |journal=Journal of US-China Medical Science |volume=11 |issue=1 |pages=42–46}}</ref> Le fa go ntse jalo, namagadi e e godileng le banna ba babedi kwa India ba ne ba le bannye thata ba le bokete jwa 6.4 dikilogerama (14 lb) le bogareng jwa 8.4 dikilogerama (19 lb) . <ref name="Vanderhaar" /> Boleele jwa legata ke 13.9–14.5 cm (5,5-5,7 mo) mo banneng le 13 disentimetara (5.1 mo) ya tse di namagadi.
[[File:Ratelteeth.jpg|thumb| Meno a tswina]]
qcyt2bzocod4j08d3f3dxqas2h2h6x7
Puisano ya modirisi:Tayo ricci
3
14921
56027
54309
2026-09-30T11:30:07Z
NguoiDungKhongDinhDanh
8566
/* Drafts */ new section
56027
wikitext
text/x-wiki
Leina la me ke Tayo ricci
[[Draft 1]] [[Draft 2]]
== Drafts ==
Hi. Please put your drafts within your [[:en:WP:USERSPACE|userspace]]. That is, their names must start with <code>Modirisi:Tayo ricci/</code>. For example, I have [[:en:WP:MOVE|moved]] [[Draft 1]] to [[Modirisi:Tayo ricci/Draft 3]] and [[Draft 2]] to [[Modirisi:Tayo ricci/Draft 4]]. Thank you for contributing for Wikimedia. [[Modirisi:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Puisano ya modirisi:NguoiDungKhongDinhDanh|talk]]) 13:30, 30 Lwetse 2026 (CAT)
3hubhptn8qjxsyky72w54f1rx0zjn6w
Modirisi:Tayo ricci/Draft 3
2
14922
56014
55380
2026-09-30T10:32:41Z
Ngwanana
12523
ugjghj
56014
wikitext
text/x-wiki
'''Bogagaru'''
[[Setshwantsho:Greed (1924) - 1.jpg|thumb|bogagaru]]
'''Bogagaru''' ke maikutlo a go ithatela dilo dintle o le mongwe. Fa mongwe a nale bogagaru go le gontsi ga go fele monete.
Batho ba ba megagaru ba feletsa ba sa batlwe ke ope mo matshelong a bona. Ga go ope yo a ka itumelelang motho yo o jalo.Ga go ope yo a ka phedisanang le motho go o ntse jalo.motho yo o megagaru o tshana le motho yo o pelo e maswe. Mongwe yo o megagaru o lwela go nna le dilo tse bangwe ba naleng tsone, ga a kgotsofalela sa gagwe. Sekai: fa tsala yame e nale mogala wa letheka yo o tlhwatlhwa e be le nna ke rela batsadi ba me ba nthekele o ne gore tsala ya me e sekaya ngaisa. Se ke tshupo ya gore nna ke nale pelo e megagaru .<ref>https://www.merriam-webster.com/dictionary/greedy</ref>
Fa o le motho o tshwanetse ke go itshireletsa gore o seka wa feleletsa o ipona o nale pelo e jalo. Pelo e megagaru e go sireletsa gore o palelwe ke go itumelela le bangwe ba bangwe fa dilo tse dintle di ba diragalela. Di go bontsha dilo tse sele le tsele e e seng lokelang lefatshe kgotsa botshelo ba mongwe.<ref>https://www.dictionary</ref>
Fa o le motho o ka se kgone go tshela setle le batho ba bangwe fa o sena pelo e e phuthulugileng kgotsa e pelonolo. Mo botshelong jo re bo tshelang gompieno jaaka o tshwanetse go kgona go tshela le batho sentse ka pelo e bonolo. Setswana se re motho ga itsewe e se naga
== reference ==
# https://www.merriam-webster.com/dictionary/greedy
# [https://www.dictionary.com/browse/greedy https://www.dictionary]
[[Karolo:Bogagaru]]
[[Karolo:Bongame]]
lqvg3ku0o5u3unk9hglfvcx7id49uk0
56024
56014
2026-09-30T11:25:14Z
NguoiDungKhongDinhDanh
8566
NguoiDungKhongDinhDanh moved page [[Draft 1]] to [[Modirisi:Tayo ricci/Draft 3]] without leaving a redirect: Move draft to userspace
56014
wikitext
text/x-wiki
'''Bogagaru'''
[[Setshwantsho:Greed (1924) - 1.jpg|thumb|bogagaru]]
'''Bogagaru''' ke maikutlo a go ithatela dilo dintle o le mongwe. Fa mongwe a nale bogagaru go le gontsi ga go fele monete.
Batho ba ba megagaru ba feletsa ba sa batlwe ke ope mo matshelong a bona. Ga go ope yo a ka itumelelang motho yo o jalo.Ga go ope yo a ka phedisanang le motho go o ntse jalo.motho yo o megagaru o tshana le motho yo o pelo e maswe. Mongwe yo o megagaru o lwela go nna le dilo tse bangwe ba naleng tsone, ga a kgotsofalela sa gagwe. Sekai: fa tsala yame e nale mogala wa letheka yo o tlhwatlhwa e be le nna ke rela batsadi ba me ba nthekele o ne gore tsala ya me e sekaya ngaisa. Se ke tshupo ya gore nna ke nale pelo e megagaru .<ref>https://www.merriam-webster.com/dictionary/greedy</ref>
Fa o le motho o tshwanetse ke go itshireletsa gore o seka wa feleletsa o ipona o nale pelo e jalo. Pelo e megagaru e go sireletsa gore o palelwe ke go itumelela le bangwe ba bangwe fa dilo tse dintle di ba diragalela. Di go bontsha dilo tse sele le tsele e e seng lokelang lefatshe kgotsa botshelo ba mongwe.<ref>https://www.dictionary</ref>
Fa o le motho o ka se kgone go tshela setle le batho ba bangwe fa o sena pelo e e phuthulugileng kgotsa e pelonolo. Mo botshelong jo re bo tshelang gompieno jaaka o tshwanetse go kgona go tshela le batho sentse ka pelo e bonolo. Setswana se re motho ga itsewe e se naga
== reference ==
# https://www.merriam-webster.com/dictionary/greedy
# [https://www.dictionary.com/browse/greedy https://www.dictionary]
[[Karolo:Bogagaru]]
[[Karolo:Bongame]]
lqvg3ku0o5u3unk9hglfvcx7id49uk0
Modirisi:Tayo ricci/Draft 4
2
14926
56016
54341
2026-09-30T10:54:13Z
Ngwanana
12523
sxwh
56016
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Depression-loss of loved one.jpg|thumb|postpotum depression]]
'''Go tshwenyega thata mo maikutlong.'''
'''Go tshwenyega thata mo maikutlong''' ke fa modisa a fetso go belega ngwana wa lesea. Go tsela nakwana gore bo fele.Ga go bonolo le seng go nna motsetsi. go le gontsi batho ba tsela gore botsetsi ga se sepe.Fa o ise o nne le ngwana o ka kaya gore bomme ba ba leng mo botsetsing ka itira kgotsa ba rata go fetisa dilo go feta selekano.<ref>https://womenshealth.gov/mental-health/mental-health-conditions/postpartum-depression</ref>
Botsetsi bo tsisa bolwetse ba kgatello ya monagano. Kgatello e ya monagano ga e tshwane le e meng ka gonne e e tsamaisana le go tlhokomela ngwana letsatsi lotlhe.Go nna motsetsi go botlhoko thata ka gonne ga gona kalafo e bonolo mo go yone entle le go letlelela nako e go thuse gore o fole.<ref>https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/postpartum-depression/symptoms-causes/syc-20376617</ref>
Go tlhola o gateletswe ke mogopolo ga mmogo le go godisa ngwana a se papadi. Mosadi mongwe le mongwe yo o fitileng mo maemong ao a ka go botsa ka botlhoko bo a bo tsamaetseng ka ntlha ya motsetsi. Le fa o ka nna ke thego e jwang ba le bantsi basadi ba ikutlwa ba le esi nako tsotlhe.Batsetsi ba le bantsi ba ikutwla e kete ke bone ba le nosi ba tshwaranang le mathata a tlang le botsetsi.<ref>https://womenshealth.gov/mental-health/mental-health-conditions/postpartum-depression</ref>
== Reference ==
# https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9312-postpartum-depression
# https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/postpartum-depression/symptoms-causes/syc-20376617
# https://womenshealth.gov/mental-health/mental-health-conditions/postpartum-depression
[[Karolo:Stress]]
[[Karolo:Anxiety]]
stnd4caa2j426m1oabynfktr21icxsb
56025
56016
2026-09-30T11:25:46Z
NguoiDungKhongDinhDanh
8566
NguoiDungKhongDinhDanh moved page [[Draft 2]] to [[Modirisi:Tayo ricci/Draft 4]] without leaving a redirect: Move draft to userspace
56016
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Depression-loss of loved one.jpg|thumb|postpotum depression]]
'''Go tshwenyega thata mo maikutlong.'''
'''Go tshwenyega thata mo maikutlong''' ke fa modisa a fetso go belega ngwana wa lesea. Go tsela nakwana gore bo fele.Ga go bonolo le seng go nna motsetsi. go le gontsi batho ba tsela gore botsetsi ga se sepe.Fa o ise o nne le ngwana o ka kaya gore bomme ba ba leng mo botsetsing ka itira kgotsa ba rata go fetisa dilo go feta selekano.<ref>https://womenshealth.gov/mental-health/mental-health-conditions/postpartum-depression</ref>
Botsetsi bo tsisa bolwetse ba kgatello ya monagano. Kgatello e ya monagano ga e tshwane le e meng ka gonne e e tsamaisana le go tlhokomela ngwana letsatsi lotlhe.Go nna motsetsi go botlhoko thata ka gonne ga gona kalafo e bonolo mo go yone entle le go letlelela nako e go thuse gore o fole.<ref>https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/postpartum-depression/symptoms-causes/syc-20376617</ref>
Go tlhola o gateletswe ke mogopolo ga mmogo le go godisa ngwana a se papadi. Mosadi mongwe le mongwe yo o fitileng mo maemong ao a ka go botsa ka botlhoko bo a bo tsamaetseng ka ntlha ya motsetsi. Le fa o ka nna ke thego e jwang ba le bantsi basadi ba ikutlwa ba le esi nako tsotlhe.Batsetsi ba le bantsi ba ikutwla e kete ke bone ba le nosi ba tshwaranang le mathata a tlang le botsetsi.<ref>https://womenshealth.gov/mental-health/mental-health-conditions/postpartum-depression</ref>
== Reference ==
# https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9312-postpartum-depression
# https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/postpartum-depression/symptoms-causes/syc-20376617
# https://womenshealth.gov/mental-health/mental-health-conditions/postpartum-depression
[[Karolo:Stress]]
[[Karolo:Anxiety]]
stnd4caa2j426m1oabynfktr21icxsb
Letlhaba phefo
0
15078
56010
54995
2026-09-30T08:48:49Z
Stumatha
12502
Ke fetotse "dintlong tsa rona" go "matlong a bone". Gape ke fetotse "m' wa matlo mo polelong ya boraro go tlhakakgolo "M" ka gonne e simolola polelo.
56010
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:A window at the White House in Washington, D.C.jpg|thumb|letlhaba-phefo]]
Letlhaba phefo ke selo sa botlhokwa mo botshelong jwa batho le mo matlong a bone. Le dirisediwa go tsenya lesedi le phefo mo teng ga ntlo. Matlo a le mantsi a na le matlhaba-phefo mo diphaposing tse di farologaneng gore batho ba kgone go bona lesedi le tlhago le go hema mowa o o phepa.<ref>https://theccd.org/article/the-role-of-windows-in-health-and-wellbeing/</ref>
Matlhaba-phefo a tla ka mefuta e e farologaneng. A mangwe a dirilwe ka galase, fa a mangwe a nale diforeimi<ref>https://www.ecotechwindows.ca/2025/01/13/what-are-the-different-types-of-windows-for-your-home/</ref> tsa tshipi kgotsa polasitiki. Go botlhokwa gore matlhaba-phefo a nne phepa gore lesedi le kgone go tsena sentle mo ntlong.
Gape letlhaba-phefo le dira gore ntlo e nne ntle. Le fa go ntse jalo, le tshwanetse go tlhokomelwa sentle ka gonne galase e ka thubega kgotsa letlhaba-phefo le ka senyega. Fa re le phepafatsa le go le baakanya ka nako, le ka re direla sebaka se seleele.<ref>https://www.ecotechwindows.ca/2025/06/18/diy-window-maintenance-tips-to-extend-lifespan/</ref>
Ka jalo, letlhaba-phefo le botlhokwa thata mo di ntlong tsa rona. Lere naya lesedi, phefo le bontle, mme re tshwanetse go le tlhokomela ka metlha.<ref>[https://thesyntaxofthings.org/the-function-and-importance-of-windows-in-buildings/ The Function And Importance Of Windows In Buildings – Online Library]</ref>
== Metswedi ==
3l1cmmkayci58bedk1ihb9ejw6heydz
Phatwe Wilson
0
15158
55910
55900
2026-09-29T12:38:21Z
Atsile Edith
11759
55910
wikitext
text/x-wiki
'''August Wilson''' (ka '''Frederick August Kittel Jr.''' ;kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bosupa, ka ngwaga wa 1945 – kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le mabedi , ka ngwaga wa 2005) e ne e le mokwadi wa motshameko wa tiragatso ya ditiragalo wa Moamerika. O bidiwa "mmoki wa bobogelo wa Amerika e Ntsho". <ref name=":1">{{Cite news|last=Isherwood|first=Charles|date=October 3, 2005|title=August Wilson, Theater's Poet of Black America, Is Dead at 60 (Published 2005)|language=en-US|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2005/10/03/theater/newsandfeatures/august-wilson-theaters-poet-of-black-america-is-dead-at-60.html|access-date=October 12, 2020|issn=0362-4331}}</ref> O itsege thata ka motseletsele wa motshameko wa tiragatso ya ditiragalo di le lesome , tse di bidiwang mmogo [[:en:August_Wilson#The_Pittsburgh_Cycle|The Pittsburgh Cycle]] (kgotsa ''The Century Cycle'' ) '','' tse di kwalang ka maitemogelo le boswa jwa setšhaba sa Maaforika-Amerika mo lekgolong la masome a mabedi la dingwaga. Metshameko wa tiragatso ya ditiragalo mo motseletseleng o di akaretsa ''[[:en:Fences_(play)|Fences (Diterata)]]'' (ka ngwaga wa1987) le ''[[:en:The_Piano_Lesson|Thuto ya Piano]]'' (ka ngwaga wa 1990), tse nngwe le nngwe ya tsone e neng ya gapa Wilson [[:en:Pulitzer_Prize_for_Drama|Mokgele wa Pulitzer wa Terama]], mmogo le ''[[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|Black Bottom ya ga Ma Rainey]]'' ( ka ngwaga wa1984) le ''[[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|ya ga Joe Turner ya Tla le go Tsamaya]]'' (1988). Ka ngwaga wa 2006, Wilson o ne a tsenngwa mo lefelong la Botumo jwa Bobogelo jwa Amerika .
Ditlhogo tse dingwe di simolola ka tirisobotlhaswa ya thulaganyo le ya ditso ya Maaforika a Amerika, [[:en:Race_relations|dikamano tsa merafe]], boitshupo, go fuduga, le go tlhaolwa ka lotso. [[:en:Viola_Davis|Viola Davis]] o rile mokwalo wa ga Wilson "o tshwara metlae ya rona, makoa a rona, masetlapelo a rona, kgobalo ya rona. Mme o re dira batho. Mme o re letla go bua." <ref>{{Cite web |date=December 11, 2020 |title=Denzel Washington on bringing August Wilson's "Ma Rainey's Black Bottom" to the screen |url=https://www.cbsnews.com/news/denzel-washington-on-bringing-august-wilsons-ma-raineys-black-bottom-to-the-screen/ |access-date=December 24, 2020 |website=CBS News}}</ref> Fa e sa le Wilson a tlhokafala, metshameko ya go diragatsa ditiragalo ya gagwe e le tharo e ile ya fetolwa kgotsa a fetolwa gape go nna ditshwantso tse di tshikinyegang: ''[[:en:Fences_(film)|Diterata]]'' (ka ngwaga wa 2016), ''[[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom_(film)|Bontsho jo bo kotlase jwa ga Ma Rainey]]'' (ka ngwaga wa 2020) le ''[[:en:The_Piano_Lesson_(2024_film)|Thuto ya Piano]]'' (ka ngwaga wa 2024). [[:en:Denzel_Washington|Denzel Washington]] o disitse ditshwantso tse di tshikinyegang mme o ikanne go tsweletsa boswa jwa ga Wilson ka go fetola metshameko e e supang ditiragalo tse dingwe tsotlhe tsa gagwe go nna ditshwantso tse di tshikinyegang tsa bareetsi ba bantsi. <ref>{{Cite news|last=Gratzinger|first=Ollie|date=August 14, 2022|title=Denzel Washington Honors August Wilson's Legacy at House Opening|language=en-US|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/08/14/theater/august-wilson-house-denzel-washington.html|access-date=August 15, 2022|issn=0362-4331}}</ref> Washington o rile, "karolo e kgolo ya se se setseng sa tiro ya me ke go netefatsa gore Phatwe o a tlhokomelwa". <ref>{{Cite web |last=Sullivan |first=Lindsey |date=October 2, 2020 |title=Denzel Washington Wants Samuel L. Jackson to Star in Film of August Wilson's The Piano Lesson |url=https://www.broadway.com/buzz/199971/denzel-washington-wants-samuel-l-jackson-to-star-in-film-of-august-wilsons-the-piano-lesson/ |access-date=December 24, 2020 |website=Playbill}}</ref>
== Botshelo jwa kwa tshimologong ==
Wilson o ne a tsholwa a bidiwa Frederick August Kittel Jr. kwa [[:en:Hill_District|Hill District]] kwa [[:en:Pittsburgh|Pittsburgh]], Pennsylvania. E ne e le ngwana wa bone mo baneng ba le barataro. Rraagwe, Frederick August Kittel Sr., e ne e le mojaki wa kwa [[:en:Sudeten_Germans|Sudeten Germany]] yo o neng a dira tiro ya go apaya borotho le dikuku.
Mmaagwe, Daisy Wilson, e ne e le mosadi wa Moamerika le Moafrika yo o neng a tswa kwa North Carolina mme a dira tiro ya go phepafatsa matlo gore a bone madi a go itshedisa.<ref name=":2">Isherwood, Charles (October 3, 2005). [https://www.nytimes.com/2005/10/03/theater/newsandfeatures/august-wilson-theaters-poet-of-black-america-is-dead-at-60.html "August Wilson, Theater's Poet of Black America, Is Dead at 60".] ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved April 21, 2026.</ref> Go ya ka ditiragalo tse di neng di anelwa mo lelapeng, nkokoagwe Wilson ka fa mmaagweng o ne a tsamaya ka dinao go tswa kwa North Carolina go ya kwa Pennsylvania a batla botshelo jo bo botoka.
Mmaagwe Wilson o ne a godisa bana a le nosi go fitlha Wilson a nna le dingwaga di le tlhano mo ntlung ya matlhatlhagane e e nang le dikamore di le pedi kwa morago ga lebentlele la dijo kwa tseleng ya 1727 Bedford . Rraagwe o ne a sa bonale thata mo botshelong jwa gagwe jwa bongwana. Moragonyana, Wilson o ne a simolola go dirisa sefane sa ga mmaagwe mo dikwalong tsa gagwe.
Baagisanyi ba ba neng e humanegile mo itsholelong kwa a neng a godisetswa teng e ne e na le batswakwa ba batho ba bantsho ba Amerika ba le bantsi, ba Bajuta le Ba-Italiana. Botshelo bo ne bo le bokete mo baneng ba ga Kittel ka gonne ba ne ba na le batsadi ba ditso tse di farologaneng. August o ne a thatafalelwa ke go itse gore o amana le setso sefe, mme ka lobaka lo loleele o ne a sa ikutlwe a amogelesegile ka botlalo mo setsong sa batho ba bantsho ba Amerika kgotsa mo setsong sa batho ba basweu go fitlhela nako ntse e tsamaa.
Mmaagwe Wilson o ne a tlhalana le rraagwe mme a nyalwa ke David Bedford mo dingwageng tsa bo1950. Lelapa le ne la fuduga go tswa kwa Hill District go ya kwa [[:en:Hazelwood_(Pittsburgh)|Hazelwood]], e ka nako eo e neng e tletse batho ba basweu ba badiri. Kwa legaeng la bone le lesha, ba ne ba kopana le kgethololo ya semorafe. Batho ba ne ba latlhela maje a ditena mo fensetereng ya ntlo ya bone. Moragonyana ba ne ba patelediwa go tswa mo ntlong eo mme ba fudugela kwa legaeng le lengwe.<ref name=":3">Little, Johnathan (2000). [[iarchive:twentiethcentury228whea_0|''Twentieth-Century American Dramatists: Second Series''.]] [[:en:Detroit|Detroit, Michigan]]: Gale. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7876-3137-6|978-0-7876-3137-6]]</bdi>.</ref>
Hill District moragonyana e ne ya nna lefelo le ditiragalo tsa bontsi jwa metshameko ya ''Pittsburgh Cycle'' di neng tsa diragalela kwa go lone. Maitemogelo a Wilson a go gola koo, mmogo le seabe se segolo sa mmaagwe mo lelapeng, di ne tsa ama tsela e a neng a kwala metshameko ya gagwe ka yone.<ref>Shannon, Sandra G. (1991). [https://www.jstor.org/stable/44485235 "The Fences They Build: August Wilson's Depiction of African-American Women".] ''Obsidian II''. '''6''' (2): 1–17. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0888-4412 0888-4412]. [[:en:JSTOR_(identifier)|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/44485235 44485235].</ref>
[[Setshwantsho:Carnegie Library of Pittsburgh - IMG 0789.jpg|thumb|letshwao la ditshwantso tsa motshikinyego la [https://web.archive.org/web/20150221232338/http://video.pbs.org/video/2365429059/ Beng ba Amerika, August Wilson: Lefatshe le ke emeng mo go lone, PBS], 1:24:39 <ref>[https://web.archive.org/web/20150221232338/http://video.pbs.org/video/2365429059/ "American Masters, August Wilson: The Ground on Which I Stand"]. [[:en:PBS|PBS]]. February 20, 2012. Archived from [https://web.archive.org/web/20150529220857/http://video.pbs.org/video/2365429059/ the original] on February 21, 2015. Retrieved May 29, 2015.</ref>]]
A godiseditswe mo tumelong ya Kereke ya Katoliki, ka ngwaga wa 1959, Wilson e ne e le mongwe wa baithuti ba le lesome le bonè ba Maaforika a Amerika kwa [[:en:Central_Catholic_High_School_(Pittsburgh,_Pennsylvania)|sekolong se segolwane sa Central Catholic]] ,mme o ne a tlogela sekolo morago ga ngwaga o le mongwe.<ref name=":2" /><ref>Hartigan, Patti (August 3, 2023). [https://www.nytimes.com/2023/08/03/theater/august-wilson-biography-patti-hartigan.html "The Playwright Who Changed the Face of American Theater"]. ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved April 21, 2026.</ref> Morago ga moo, o ne a tsena kwa sekolong se segolwane sa Connelley Vocational , mme a fitlhela gore dithuto tsa teng di ne di se boima mo go ene. Ka ngwaga wa 1960, fa a ne a le mo mophatong wa bolesome, o ne a tlogela sekolo se segolwane sa Gladstone morago ga gore morutabana wa gagwe a mo latofatse ka gore o ne a [[:en:Plagiarism|dirisitse tiro ya motho yo mongwe jaaka ya gagwe]] e e neng e le pampiri ya ditsebe di le masome a mabedi e a neng a e kwadile ka [[:en:Napoleon_I_of_France|Napoleon wa Ntlha wa France]]. Wilson o ne a fitlha tshwetso ya gagwe mo go mmaagwe ka gonne o ne a sa batle go mo swabisa. Fa a ne a le dingwaga di le lesome le borataro, o ne a simolola go dira ditiro tse di sa tlhokeng bokgoni jo bo kgethegileng kwa a ne a kopana le batho ba le bantsi ba ba farologaneng, mme bangwe ba bone ba ne ba nna sekao sa baanelwa bangwe ba a neng a ba tlhama moragonyana, jaaka Sam mo go ''The Janitor'' ka ngwaga wa 1985.<ref name=":3" />
Wilson o ne a dirisa [[:en:Carnegie_Library_of_Pittsburgh|lefelo la dibuka le go bala la Carnegie la Pittsburgh]] thata, mme moragonyana lefelo leo a dibuka ya mo fa setlankana sa tlotlo sa go aloga kwa sekolong se segolwane. Wilson, yo o neng a re o ithutile go bala fa a ne a le dingwaga di le nne, o ne a simolola go bala dibuka tsa bakwadi ba Maaforika a Amerika kwa lefelong la dibuka fa a ne a le dingwaga di le lesome le bobedi a bo a fetsa dingwaga tsotlhe tse di neng tsa latela tsa bolesome a itshedisa ka kitso ka go bala dibuka tsa bakwadi ba ba jaaka [[:en:Ralph_Ellison|Ralph Ellison]], [[:en:Richard_Wright_(author)|Richard Wright]], [[:en:Langston_Hughes|Langston Hughes]], [[:en:Arna_Bontemps|Arna Bontemps]] le ba bangwe.<ref name=":3" />
== Tiro ==
=== Dingwaga tsa bo1960 ===
Wilson o ne a itse gore o batla go nna mokwadi, mme se se ne sa baka go sa utlwane magareng ga gagwe le mmaagwe, yo o neng a batla gore e nne mmueledi. Mmaagwe o ne a mo pateletsa go tswa mo ntlong ya lelapa, mme ka ngwaga wa 1962 o ne a tsenela Sesole sa United States dingwaga di le tharo mme o ne a ntshiwa mo sesoleng morago ga ngwaga o le mongwe,<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/american-literature-biographies/august-wilson "August Wilson | Encyclopedia.com".] ''www.encyclopedia.com''. Retrieved January 9, 2024.</ref> mme a boela go dira ditiro tse di farologaneng tse di sa tlhokeng bokgoni jo bo kgethegileng, jaaka go rwala merwalo, go apaya dijo tse di apewang ka bonako, go dira mo tshingwaneng le go tlhatswa dijana.
Frederick August Kittel Jr. o ne a fetola leina la gagwe a nna August Wilson go tlotla mmaagwe morago ga loso lwa ga rraagwe ka ngwaga wa 1965. Mo ngwageng oo, o ne a lemoga pina a blues e e neng e opelwa ke [[:en:Bessie_Smith|Bessie Smith]], mme a reka motšhene wa go kwala ditlhaka o o utswilweng ka didolara di le lesome o gantsi a ne a o isa kwa bathong ba ba adimang madi ka dilo tse di tlhwatlhwa fa a tlhoka madi.<ref name=":4">Lyons, Bonnie; George Plimpton (Winter 1999). [http://www.theparisreview.org/interviews/839/the-art-of-theater-no-14-august-wilson "August Wilson, The Art of Theater No. 14".] ''The Paris Review''. Winter 1999 (153).</ref> Fa a ne a le dingwaga di le masome a mabedi, o ne a tsaya tshwetso ya gore o batla go nna mmoki mme a romela mekwalo ya gagwe kwa dimakasineng tse di jaaka ''[[:en:Harper's_Magazine|Harper's]].'' O ne a simolola go kwala mo mabakeng, kwa lebentleleng la disikara la mo lefelong la gae le kwa mafelong a go nwang kofi. O ne a kwala ka seatla mo disalafaneng tsa mo tafoleng le mo dibukeng tse dinnye tsa pampiri e serolwana, a reetsa ka kelotlhoko tsela e batho ba ba mo dikologileng ba neng ba bua ka yone le go ithuta ka baanelwa ba bone. O ne a rata go kwala mo disalafaneng tsa mafelo a go nwang kofi ka gonne, jaaka a ne a tlhalosa, go ne go mo golola mme go mo thusa gore a se ka a ikgathatsa thata ka gore o kwala jang. Morago ga moo, o ne a phutha dintlha tse a neng a di kwadile mme a di kwala kwa gae.<ref name=":2" /> Wilson o ne a na le bokgoni jo bogolo jwa go lemoga le go tshwara dipuo tse di farologaneng le mekgwa e batho ba buang ka yone. O ne a na le kgopolo e e gakgamatsang, mme a e dirisa thata mo tirong ya gagwe. Fa nako e ntse e tsamaya, o ne a ithuta go se tlhakanye puo e a neng a e utlwa ka go e fetola kgotsa go e phimola fa a e tsenya mo mekwalong ya gagwe.<ref name=":4" />
[[Setshwantsho:PittsburghPaAWH2.jpg|thumb|[[:en:August_Wilson_House|Legae la ga Wilson la bongwana]] kwa Mmileng wa Bedford kwa Pittsburgh]]
Lentswe la ga [[:en:Malcolm_X|Malcolm X]] le ne la nna le seabe se segolo mo botshelong le mo tirong ya Wilson, jaaka mo go The ''Ground on Which I Stand'' ya ngwaga wa 1996. [[:en:Nation_of_Islam|Setshaba sa Islam]], e khutshwafaditswe go nna NOI, le mokgatlho wa [[:en:Black_Power|Black Power]], tsotlhe di ne di bua le ene ka dilo tse di neng di le botlhokwa, jaaka go kgona go itshetsa, go itshireletsa le go [[:en:Self-determination|ikemisetsa]]. Gape o ne a rata dipolelo tsa kwa tshimologong ya batho le ditso tse [[:en:Elijah_Muhammad|Elijah Muhammad]] a neng a di ema nokeng. Ka ngwaga wa 1969, Wilson o ne a nyala Brenda Burton, yo e neng e le motho wa tumelo ya bo Muslim, mme a simolola go itsalanya le Setshaba sa Islam, le fa go begwa gore ga a ka a fetogela mo tumelong ya yone.<ref name=":5">[https://nycreligion.info/allah-broadway-august-wilsons-roots-nation-islam/ "From Allah to Broadway. August Wilson's roots in the Nation of Islam".] ''A Journey through NYC religions''. December 30, 2020. Retrieved October 3, 2022.</ref> Ene Wilson le Brenda ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, Sakina Ansari Wilson. Ba ne ba tlhalana ka ngwaga wa 1972.<ref name=":3" />
Ka ngwaga wa 1968, Wilson o ne a tlhoma [[:en:Black_Horizon_Theater|Bobogelo jwa Black Horizon]] mmogo le tsala ya gagwe [[:en:Rob_Penny|Rob Penny]], kwa [[:en:Hill_District_(Pittsburgh)|Kgaolo ya Dithaba ya Pittsburgh]].<ref name=":2" /> Tshameko ya ntlha ya Wilson, ''Recycling'' ''(Tiriso gape)'', e ne ya tshamekiwa fa pele ga batho kwa mafelong a mannye a ditshameko, dikolong le kwa mafelong a baagi ba nnang mo matlong a puso, mme motho o ne a duela disente di le masome a matlhano go tsena. Nngwe ya ditiro tsa gagwe tsa ntlha e ne e bidiwa [[:en:Jitney_(play)|''Jitney'']], e a neng a e baakanya gape morago ga dingwaga di feta masome a mabedi, e le karolo ya tatelano ya ditshameko e le lesome e e buang ka Pittsburgh mo lekgolong la bo20 la dingwaga.<ref name=":3" />
O ne a se na maitemogelo a go tsamaisa tshameko.<ref name=":2" /> O ne a gakologelwa a re: “Mongwe o ne a leba kwa le kwa mme a botsa a re, ‘Ke mang yo o tla tsamaisang tshameko?’ Ka fa are, ‘Ke tla o tsamaisa.’ Ke ne ka rialo ka gonne ke ne ke itse go dirisa lefelo la dibuka. Ka jalo, ke ne ka ya go batla buka e e buang ka tsela ya go tsamaisa tshameko. Ke ne ka bona nngwe e e neng e bidiwa ''The Fundamentals of Play Directing'' ''(Dilo tsa Motheo tsa go Kaela Motshameko)''<ref>Dean, Alexander; Carra, Lawrence (2009). ''[https://books.google.com/books?id=4X4UAAAAQBAJ Fundamentals of Play Directing]'' (5th ed.). Long Grove, IL: Waveland Press. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1-57766-648-6|<bdi>978-1-57766-648-6</bdi>.]]</ref> mme ka e adima.”<ref name=":4" />
=== Dingwaga tsa bo1970 ===
Ka ngwaga wa 1976, Vernell Lillie, yo o neng a tlhomile [[:en:Kuntu_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Kuntu]] kwa [[:en:University_of_Pittsburgh|Mmadikolo wa Pittsburgh]] dingwaga di le pedi pele ga moo, o ne a tsamaisa tshameko ya Wilson e e bidiwang ''The Homecoming'' ''(Go Boela Gae)''. Mo ngwageng oo gape, Wilson o ne a bona tshameko ya [[:en:Athol_Fugard|Athol Fugard]] e e bidiwang [[:en:Sizwe_Banzi_is_Dead|Sizwe Banzi is Dead]], e e neng e tshamekiwa kwa [[:en:Pittsburgh_Public_Theater|Bobogelo jwa Setšhaba jwa Pittsburgh]]. E ne e le lekgetlo la ntlha Wilson a tsena mo tshamekong e e neng e dirilwe ke batshameki ba ba tlhalihileng. Morago ga moo, Wilson, Penny le mmoki Maisha Baton ba ne ba tlhoma Kokoano ya go tlhabana botlhale ya Bakwadi ba Se-Kuntu, e e neng e kopanya bakwadi ba Maaforika a Amerika le go ba thusa gore mekwalo ya bone e gatisiwe le gore ditiro tsa bone di tlhagisiwe. Mekgatlho ka bobedi e sa ntse e dira le gompieno.
Ka ngwaga wa 1978, Wilson o ne a fudugela kwa [[:en:Saint_Paul,_Minnesota|Saint Paul, Minnesota]], ka kgakololo ya tsala ya gagwe, Claude Purdy, yo e neng e le motsamaisi wa ditshameko yo ne a mo thusa go bona tiro ya go kwala mekwalo ya dithuto kwa [[:en:Science_Museum_of_Minnesota|lefelong la polokelo ya tsa maranyane a science wa Minnesota]].<ref name=":2" /> Ka ngwaga wa 1980, Wilson o ne a fiwa thuso ya madi ya go tsweletsa tiro ya gagwe kwa [[:en:The_Playwrights'_Center|Lefelong la Bakwadi ba Ditshameko]] kwa Minneapolis. O ne a tlogela tiro ya kwa lefelong la polokelo ka ngwaga wa 1981, mme a tswelela go kwala ditshameko. Mo dingwageng di le tharo, o ne a dira ka nakwana e le moapei kwa [[:en:Little_Brothers_of_the_Poor|Little Brothers of the Poor]]. Wilson o ne a nna le botsalano jo boleele le [[:en:Penumbra_Theatre_Company|Kompone ya bodiragatsi ya Penumbra]] kwa St. Paul, se kwa tshimologong se neng se tshegediwa ka [[:en:CETA_Employment_of_Artists_(1974-1981)|madi a thuso a puso go tswa mo lenaneong la puso la go tlhama ditiro le go thapisa batho]] [[:en:CETA_Employment_of_Artists_(1974-1981)|(Comprehensive Employment and Training Act (CETA) grant]]) se se ne sa tlhagisa dingwe tsa ditshameko tsa gagwe la ntlha. O ne a kwala ''Fullerton Street'', e e iseng e tshamekiwe kgotsa e gatisiwe ka ngwaga wa 1980. Tshameko e ne e bua ka ntwa ya mabole magareng ga [[:en:Joe_Louis_vs._Billy_Conn|Joe Louis le Billy Conn]] ka ngwaga wa 1941, mmogo le go latlhegelwa ke mekgwa le ditekanyetso tse di neng di le teng mo bathong morago ga [[:en:Great_Migration_(African_American)|Motsamao o Mogolo]] wa Maaforika a Amerika go tswa kwa borwa go ya kwa ditoropong tsa bokone jwa United States.<ref name=":3" />
=== Dingwaga tsa bo1980 ===
Mo dingwageng tsotlhe tsa bo1980, Wilson o ne a kwala bontsi jwa ditiro tsa gagwe, go akaretsa [[:en:Jitney_(play)|''Jitney'']] ka ngwaga wa 1982, [[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|''Ma Rainey's Black Bottom'']] ka ngwaga wa 1984, [[:en:Fences_(play)|''Fences'']] ka ngwaga wa 1985, [[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|''Joe Turner's Come and Gone'']] ka ngwaga wa 1986, le [[:en:The_Piano_Lesson|''The Piano Lesson'']] ka ngwaga wa 1987.
Ka ngwaga wa 1987, ramotse wa St. Paul, [[:en:George_Latimer_(Minnesota_politician)|George Latimer,]] o ne a bitsa letsatsi la masome a mabedi le bosupa la Motsheganong “Letsatsi la August Wilson”. O ne a tlotliwa ka gonne e ne e le ene fela motho yo o tswang kwa Minnesota yo o kileng a fenya [[:en:Pulitzer_Prize_for_Drama|Sekgele sa Pulitzer sa Ditshameko]].<ref name=":3" />
=== Dingwaga tsa bo1990 ===
Ka ngwaga wa 1990, Wilson o ne a tlogela St. Paul morago ga go tlhalana mme a fudugela kwa [[:en:Seattle|Seattle]]. O ne a nna le botsalano le [[:en:Seattle_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Bodiragatsi tsa Seattle]], se se neng sa tlhagisa tikologo yotlhe ya gagwe ya ditshameko di le lesome, mmogo le tshameko ya gagwe ya motho a le mongwe e e bidiwang ''How I Learned What I Learned''.<ref name=":3" />
Le fa Wilson e ne e le mokwadi yo o neng a ineetse mo go kwaleleng ditshameko tsa serala, kompone ya Hollywood e ne ya akantsha go dira setshwantsho se se tsamayang sa tshameko ya gagwe ''Fences''. O ne a gatelela gore motsamaisi wa Moafrika wa Amerika a thapiwe go tsamaisa setshwantsho seo, a re: “Ke ne ka gana motsamaisi yo o mosweu, e seng ka ntlha ya lotso, mme ka ntlha ya ngwao. Batsamaisi ba basweu ga ba na kitso e e tlhokegang go dira tiro e. Tiro e tlhoka motho yo o itseng ngwao ya Maaforika a Amerika ka botlalo.” Setshwantsho se se tsamayang se ne sa se ka sa dirwa go fitlha ka ngwaga wa 2016, fa [[:en:Denzel_Washington|Denzel Washington]] a ne tsamaisa sa [[:en:Fences_(film)|''Fences'']], e e tshamekiwang ke Washington le [[:en:Viola_Davis|Viola Davis]]. E ne ya dira gore Wilson a tlhophiwe go bona Oscar morago ga loso lwa gagwe.<ref>Viagas, Robert (April 22, 2016). [http://www.playbill.com/article/denzel-washington-39-s-fences-film-begins-shooting-today-com-382902 "Denzel Washington's Fences Film Begins Shooting Today"]. ''Playbill''. Retrieved April 25, 2016.</ref>
Wilson o ne a fiwa dikwalo di le dintsi tsa tlotlo tsa go aloga, go akaretsa lokwalo la tlotlo la bongaka mo dithutong tsa botho le a neng a le fiwa ke Mmadikolo kwa Pittsburgh. O ne a le leloko la boto ya batsamaisi ya mmadikolo eo go tloga ka ngwaga wa 1992 go fitlha ka ngwaga wa 1995.<ref>Steele, Bruce (October 10, 2005). [https://web.archive.org/web/20060902071459/http://www.umc.pitt.edu/media/pcc051010/august_wilson_2005OCT10.html "Remembering August Wilson 1945–2005"]. ''The Pitt Chronicle''. The University of Pittsburgh. Archived from [http://www.umc.pitt.edu/media/pcc051010/august_wilson_2005OCT10.html the original] on September 2, 2006. Retrieved October 1, 2008.</ref>
Wilson o ne a nna le lentswe le le nonofileng mo kgatelopeleng le mo tsweletsong ya ditshameko tsa Maaforika a Amerika tsa nako eo go sena pelaelo gore o ne a tlhotlhelediwa ke dilo tse a neng a di bona fa a sa ntse a gola, go akaretsa tse di neng tsa bontshiwa mo [[:en:Black_Arts_Movement|Mokgatlhong wa]] [[:en:Black_Arts_Movement|Botsweretshi jwa Bantsho]]. Sekai se sengwe se se botlhokwa sa megopolo le ditshwayotshwayo tsa Wilson ka seemo sa ditshameko tsa Maaforika a Amerika mo dingwageng tsa bo1990 e ne e le puisano e e neng e bidiwa “On Cultural Power: The August Wilson/Robert Brustein Discussion”. mo Wilson o ne a ganetsa gore go nne le lefelo la ditshameko tsa Maaforika a Amerika le le dirwang ka botlalo ke batho ba bantsho, mme maemo otlhe mo ditshamekong tseo a tserwe ke bone. Gape o ne a re batshameki ba batho bantsho ga ba a tshwanela go tshameka baanelwa ba ba sa kwalelwang batho ba bantsho, jaaka Hamlet. Robert Brustein ene o ne a ganetsa pono ya Wilson ka thata.
=== Dingwaga tsa bo2000 ===
Ka ngwaga wa 2005, karolo ya bofelo ya ga Wilson mo motseletseleng wa gagwe wa dikarolo di le lesome ya ''The Century Cycle'', e e bidiwang ''Radio Golf'', e ne ya bulwa. E ne ya diragadiwa la ntlha ka ngwaga 2005 ke [[:en:Yale_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Yale]] kwa [[:en:New_Haven,_Connecticut|New Haven, kwa Connecticut]] mme e ne ya bontshiwa lekgetlo la ntlha kwa [[:en:Broadway_theatre|Broadway]] ka ngwaga wa 2007 kwa [[:en:James_Earl_Jones_Theatre|Bobogelong jwa Cort]]. E ne e tla itsege jaaka tiro ya bofelo ya ga Wilson.<ref>Brantley, Ben (May 9, 2007). [https://www.nytimes.com/2007/05/09/theater/reviews/09radio.html "In the Rush to Progress, the Past Is Never Too Far Behind".] ''The New York Times''. Retrieved March 15, 2017.</ref>
== Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Morago ga Bantsho ==
Le fa tiro ya ga Wilson e sa amogelwe semmuso mo teng ga lenaane la dikwalo tsa [[:en:Black_Arts_Movement|Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Bantsho,]] ruri e ne e le setlhagiswa sa thomo ya one, a simolola mmogo le Bobogelo jwa Black Horizon kwa toropong ya gaabo ya Pittsburgh ka ngwaga 1968. E le mo Sedikeng sa Hill sa Pittsburgh, e leng lefelo le le nang le ditso e bile le le nang le Bantsho thata, Bobogelo jwa Black Horizon e ne ya nna lefelo la setso la boitlhamedi jwa Bantsho le go aga setšhaba.<ref>Greenwood, Jill King (March 16, 2015). [https://web.archive.org/web/20150330065955/https://www.chronicle.pitt.edu/story/august-wilson-and-black-horizon-theatre "August Wilson and Black Horizon Theatre"]. ''Pitt Chronicle''. University of Pittsburgh. Archived from [https://www.chronicle.pitt.edu/story/august-wilson-and-black-horizon-theatre the original] on March 30, 2015. Retrieved February 27, 2026.</ref> Jaaka mokwadi wa metshameko wa se se tsewang jaaka Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Morago ga Bantsho, Wilson o ne a amoga mowa wa BAM, a tlhagisa metshameko e e neng di keteka ditso le maikutlo a poko a batho ba Bantsho. Modikologo wa gagwe wa Lekgolo la Dingwaga o o tumileng o ne wa latedisa le go kopanya ka katlego maitemogelo a Bantsho ba Amerika mo lekgolong la bo20 la dingwaga, a dirisa ngwagasome mongwe le mongwe wa ditso, go tloga ka ngwaga wa 1904 go ya ko ngwageng wa 1997, go kwala maiteko a mmele, maikutlo, tlhaloganyo, le a sepolotiki a botshelo jwa Bantsho morago ga kgololesego.<ref>[https://web.archive.org/web/20190330061115/http://www.august-wilson-theatre.com/plays.php "August Wilson, Pulitzer winning playwright: Plays"]. ''www.august-wilson-theatre.com''. Retrieved March 23, 2019.</ref>
Metshameko e itsegeng thata tsa ga Wilson ke [[:en:Fences_(play)|''Fences'']] (ka ngwaga wa 1985) (e e neng ya gapa [[:en:Pulitzer_Prize|Kabelo ya Pulitzer]] le [[:en:Tony_Award|Sekgele sa Tony]]), [[:en:The_Piano_Lesson|(''The Piano Lesson) Thuto ya Piano'']] ( ka ngwaga wa 1990) (Mokgele wa Pulitzer le Sekgele sa Sediko sa Batshwayadiphoso ba Terama ya New York), [[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|(''Ma Rainey's Black Bottom)''Black Bottom ya ga Ma Rainey,]] le ([[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|''Joe Turner's Come and Gone)'' Tla le Tsamaya ya ga Joe Turner]].
Wilson o boletse gore o ne a tlhotlhelediwa thata ke "di-B tse nne": mmino wa blues, mokwadi le [[:en:Argentine|Argentina]] le mmoki wa [[:en:Jorge_Luis_Borges|Jorge Luis Borges]], mokwadi wa metshameko [[:en:Amiri_Baraka|Amiri Baraka]] le motaki [[:en:Romare_Bearden|Romare Bearden]].<ref name=":2" /> O ne a tswelela ka go oketsa bakwadi [[:en:Ed_Bullins|Ed Bullins]] le [[:en:James_Baldwin|James Baldwin]] mo lenaneong leo. O ne a lemotsha jaana:
Go tswa go Borges, dikgang tseo tse di gakgamatsang tsa gaucho tse ke ithutileng mo go tsone gore o ka tlhamalatsa nako le lefelo le setso mme o sa ntse o na le tiro e e utlwalang le ditlhogo tsa lobopo lotlhe tsa lorato, tlotlo, tiro, go oka, jj. Go tswa go Amiri Baraka, ke ithutile gore botaki jotlhe ke jwa sepolotiki, le fa ke sa kwale metshameko ya sepolotiki. Go tswa go Romare Bearden ke ne ka ithuta gore botlalo le khumo ya botshelo jwa letsatsi le letsatsi bo ka ranolwa kwantle ga go ineela kgotsa go nna le maikutlo.<ref name=":2" />
O ne a tsaya Bullins le Baldwin ba le botlhokwa ka ntlha ya dipontsho tsa bone tse di ikanyegang tsa botshelo jwa letsatsi le letsatsi.<ref name=":4" />
Fela jaaka Bearden, Wilson o ne a dira ka mekgwa ya go kwala: "Ke leka go dira gore metshameko yame e lekane le dikanvas tsa gagwe. Fa ke tlhama metshameko gantsi ke dirisa setshwantsho sa pitsa ya go apaya e mo go yone ke latlhelang dilo tse di farologaneng tse ke tlileng go di dirisa—katse e ntsho, tshingwana, sethunya sa baesekele, monna yo o nang le lebadi mo sefatlhegong sa gagwe se se nang le ,." Moanelwamogolo wa monna mo ''Kgamelong ya Dijo tsa Motshegare'' ya ga Bearden’s Mill Hand o ne a tlhotlheletsa moanelwa wa ga Herald Loomis mo go Come and Gone ya ga Joe Turner.<ref>Phillips, Maya (July 24, 2026). [https://www.nytimes.com/2026/07/24/theater/romare-bearden-august-wilson-joe-turners-come-gone.html "The Piece of Art That Inspired One of Theater's Greatest Works".] ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved August 4, 2026.</ref> Mo bokaong jwa tiro ya gagwe, Wilson o ne a bolela jaana:
Ke kile ka kwala kgangkhutshwe e e bidiwang "Seopedi se se Gaisang sa Blues mo Lefatsheng", mme e ne ya tsamaya jaana—"Mebila e Balboa a neng a tsamaya mo go yone e ne e le lewatle la gagwe la sephiri, mme Balboa o ne a nwela." Bokhutlo jwa kgang. Seo se bua tsotlhe. Ga gona sepe se sengwe se nka se buang. Ke ntse ke kwala kgang eo gape gangwe le gape. Metshameko yotlhe yame e kwala gape yone kgang eo.<ref name=":4" />
=== ''Modikologo wa Pittsburgh'' ===
''Setlhogo se segolo: [[:en:The_Pittsburgh_Cycle|Modikologo wa Pittsburgh]]''
Modikologo wa Pittsburgh wa ga Wilson,<ref>[https://www.biography.com/news/august-wilson-pittsburgh-cycle-century-cycle-plays-summary "August Wilson's 'Pittsburgh Cycle' Plays".] June 3, 2020.</ref> o gantsi o bidiwang Modikologo wa gagwe wa ''Lekgolo la Dingwaga,''<ref>[http://www.marintheatre.org/productions/fences/fences-august-wilsons-century-cycle "10 Plays, 100 Years – Playwright August Wilson Reveals the History of a Community (From the Playbill)"]</ref> o na le metshameko e le lesome, tse borobabongwe tsa tsone di beilweng kwa Kgaolong ya Dithaba ya Pittsburgh (e nngwe e beilwe kwa Chicago), e leng [[:en:African-American_neighborhood|lefelo la Maaforika-Amerika]] le le tsayang bokao jwa dikwalo jwa mainane jaaka jwa ga jaaka [[:en:Thomas_Hardy's_Wessex|Wessex ya ga Thomas Hardy]], [[:en:Yoknapatawpha_County|Kgaolo ya Yoknapatawpha]] ya ga [[:en:William_Faulkner|William Faulkner]] kgotsa [[:en:Ballybeg_(fictional_town)|Ballybeg]] ya ga mokwadi wa diterama wa Mo-Ireland e bong [[:en:Brian_Friel|Brian Friel]]. Metshameko e e beilwe mo dingwageng di le lesome tse di farologaneng mme di ikaelela go thala maitemogelo a Bantsho mo ngwagakgolong wa bo 20 le go "tsosa tlhaloganyo ka bobogelo" le go boeletsa "poko ka puo ya letsatsi le letsatsi ya Bantsho ba Amerika".<ref name=":4" /> Mokwalo wa gagwe wa maitemogelo a Bantsho ka metlha o ne o bontsha baanelwa ba ba nonofileng ba basadi mme ka dinako tse dingwe o ne o akaretsa dintlha tsa dilo tse di fetang tsa tlholego. Mo bukeng ya gagwe, o ne a kwala jaana "Mmè ke mosadi yo o nonofileng thata, yo o nang le melaometheo. Baanelwa ba me ba basadi . . . ba tswa mo go mmè ka bontsi."<ref>Wilson, August (2001). ''The Ground on which I Stand''. Theatre Communications Group. p. 151. [[:en:Special:BookSources/978-1559361873|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1559361873|978-1559361873]]</bdi>.</ref>
Fa e le ka ntlha tsa dilo tse di fetang tsa tlholego, Wilson gantsi o ne a bontsha mofuta mongwe wa tumelobotlhodi kgotsa ngwao ya bogologolo mo metshamekong e e neng e tswa kwa medirong e e fetang ya tlholego.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/august-wilson-the-ground-on-which-i-stand-august-wilsonbiography-and-career-timeline/3683/ "August Wilson: The Ground on Which I Stand | Biography and Timeline | American Masters". ''American Masters''.] January 28, 2015. Retrieved April 8, 2020.</ref> Nngwe ya metshameko ya gagwe ye e itsegeng thata ka go tlhagisa se ke ''The Piano Lesson''. Mo motshamekong, go dirisiwa piano mme e golola meya ya bagologolwane. Wilson o ne a batla go tlhama tiragalo e e ntseng jalo mo terameng mo e leng gore bareetsi ba ne ba tlogelwa fela go swetsa gore ke eng se e leng sa mmatota kgotsa nnyaa. O ne a kgatlhilwe ke maatla a bobogelo jaaka sediriswa se mo go sone setšhaba ka kakaretso se neng se ka kopana mmogo go neela bosupi jwa ditiragalo le makhubu a a diragalang.<ref name=":4" />
Wilson o ne a bolelela [[:en:The_Paris_Review|''Tlhatlhobo ya Paris jaana'']]:
Ke akanya gore metshameko yame e fa (Maamerika a Basweu) tsela e e farologaneng ya go leba Maamerika a Bantsho. Sekao, mo go ''Fences'' ba bona motlhokomedi wa matlakala, motho yo tota ba sa mo lebeng, le fa ba bona motlhokomedi wa matlakala letsatsi le letsatsi. Ka go leba botshelo jwa ga Troy, Basweu ba fitlhela gore diteng tsa botshelo jwa monna yo wa matlakala yo wa Montsho di amiwa ke dilo tse di tshwanang – lorato, tlotlo, bontle, go oka, tiro. Go lemoga gore dilo tse ke karolo ya botshelo jwa gagwe fela jaaka jwa bona go ka ama ka fao ba akanyang ka teng le go dirisana le Bantsho mo matshelong a bona.<ref name=":2" />
Le fa metshameko ya modikologo di sa golaganngwa thata le selekanyo sa kgang ya tatelano, baanelwa bangwe ba tlhagelela (mo dingwageng tse di farologaneng) mo metshamekong e e fetang bongwe tsa modikologo. Bana ba baanelwa ba metshameko ya pele ba ka nna ba tlhagelela mo metshamekong ya morago. Moanelwa yo o umakiwang thata mo modikologong ono ke Rakgadi Ester, "motlhatswi wa mewa". Go begwa fa a na le dingwaga di le makgolo a mabedi le masome a borobabobedi le botlhano mo motshamekong wa [[:en:Gem_of_the_Ocean|''Gem of the Ocean'']], e e diragalang kwa legaeng la gagwe kwa mmileng wa 1839 Wylie , le makgolo a le mararo le masome a le mane le borobabongwe mo [[:en:Two_Trains_Running|''Ditereneng tse Pedi tse di Tsamayang'']]. O tlhokafala ka ngwaga 1985, ka nako ya ditiragalo tsa ga [[:en:King_Hedley_II|''Kgosi Hedley II.'']] Bontsi jwa tiro ya [[:en:Radio_Golf|''Radio Golf'']] e dikologa leano la go thuba le go tlhabolola ntlo eo sešwa, dingwaga di le mmalwa morago ga loso lwa gagwe. Rakgadi Ester ke motho wa tshwantshetso le yo o ipoeletsang yo o emelang kgaratlho ya Maaforika le Maamerika. "Ga se makgolo a mararo a dingwaga mme ke tatelano ya baperesiti ba basadi ba setso... o akaretsa ditso tse di bokete tsa masetlapelo le phenyo".<ref>Rawson, Christopher (November 9, 2009). [https://www.post-gazette.com/ae/theater-dance/2009/11/09/August-Wilson-s-mythic-character-Aunt-Ester-explored-in-theater-festival/stories/200911090252 "August Wilson's mythic character Aunt Ester explored in theater festival"]. ''Pittsburgh Post-Gazette''. Retrieved April 8, 2020.</ref> Gantsi metshameko e e akaretsa moanelwa yo go lebegang a sa itekanela sentle mo tlhaloganyong (yo o farologaneng mo metshamekong mengwe le mengwe)—ka sekai, Hedley Sr. mo go [[:en:Seven_Guitars|''Seven Guitars'']], Gabriel mo go [[:en:Fences_(play)|''Fences'']], Stool Pigeon mo go Kgosi Hedley wa bobedi, kgotsa Hambone mo go ''Two Trains Running''.
Lefelo la metshameko la Goodman la Chicago e ne e le bobogelo jwa ntlha mo lefatsheng go tlhagisa modikologo otlhe wa metshameko e le lesome, mo ditlhagisong tse di neng tsa simolola ka ngwaga wa 1986 go fitlha ka ngwaga wa 2007. Ditlhagiso tse pedi tsa ga Goodman—''Seven Guitars'' ''(Dikatara tse supa)'' le ''Gem of the Ocean'' ''(Lejwe la lewatle)''—e ne e le dipontsho tsa ntlha tsa lefatshe.<ref>Houlihan, Mary (January 8, 2014). [https://web.archive.org/web/20141006081959/http://www.suntimes.com/entertainment/stage/24839663-421/story.html "Court Theatre stages August Wilson's 'Seven Guitars'"]. [[:en:Chicago_Sun-Times|''Chicago Sun-Times''.]]</ref> [[:en:Israel_Hicks|Israel Hicks]] o ne a tlhagisa modikologo otlhe wa metshameko e le lesome go tloga ka ngwaga wa1990 go ya ko ngwageng wa 2009 mo [[:en:Denver_Center_for_the_Performing_Arts#Entities_of_the_DCPA|komponeng ya Bobogelo ya Denver Center]].<ref>Weber, Bruce (July 7, 2010). [https://www.nytimes.com/2010/07/08/theater/08hicks.html "Israel Hicks, Director of August Wilson's Cycle, Dies at 66".] ''The New York Times''. Retrieved July 8, 2010.</ref>[[:en:Geva_Theatre_Center|Lefelo la Bobogelo la Geva]] le ne la tlhagisa metshameko yotlhe e le lesome ka tatelano ya dingwaga di le lesome go tloga ka ngwaga wa 2007 go ya ko ngwageng wa 2011 e le Lekgolo la Dingwaga la Amerika la ga August Wilson. [[:en:Huntington_Theatre_Company|Kompone ya Bobogelo ya Huntington]] ya [[:en:Boston|Boston]] e tlhagisitse metshameko yotlhe e le lesome, mme ya fetsa ka ngwaga wa 2012. Mo botshelong jwa ga Wilson o ne a dirisana mmogo le The Huntington go tlhagisa metshameko ya moragonyana. [[:en:Pittsburgh_Public_Theater|Bobogelo jwa Setšhaba jwa Pittsburgh]] e ne e le kompone ya ntlha ya bobogelo kwa Pittsburgh go tlhagisa Modikologo otlhe wa Lekgolo la Dingwaga, go akaretsa le pontsho ya ntlha ya lefatshe ya ga [[:en:King_Hedley_II|''Kgosi Hedley'']] [[:en:King_Hedley_II|''wa bobedi'']] go bula [[:en:O'Reilly_Theater|Bobogelo jwa O'Reilly]] kwa [[:en:Downtown_Pittsburgh|Toropong ya Pittsburgh]].<ref>Isenberg, Robert (October 2, 2008). [http://www.pghcitypaper.com/pittsburgh/the-final-installment-of-august-wilsons-epic-pittsburgh-cycle-premieres-at-the-public/Content?oid=1340845 "The final installment of August Wilson's epic Pittsburgh Cycle premieres at the Public"]. ''Pittsburgh City Paper''.</ref>
TAG – Setlhopha sa Badiragatsi, kwa Honolulu, Hawaii, se ne sa tlhagisa metshameko yotlhe e le lesome mo modikologong ono go simolola ka 2004 ka ''T(wo Trains Running'' )''Diterena tse Pedi tse di Tsamayang'' mme tsa felela ka ngwaga wa 2015 ka ''Ma Rainey's Black Bottom'' ''(Black Bottom ya ga Ma Rainey)''. Dipontsho tsotlhe e ne e le dipontsho tsa ntlha tsa kwa Hawaii, tsotlhe di ne tsa atlega thata mo lebokosong mme tsa bona dikabelo tse dintsi tsa bobogelo jwa lefelo leo tsa badiragatsi le mokgatlho. Moemedi wa Bantsho kwa St. Louis le Bobogelo jwa Baagi jwa Anthony Bean kwa New Orleans le tsone di tlhagisitse modikologo o o feletseng.
Mo dingwageng tse di neng tsa latela loso lwa Wilson, letoto la metshameko e le lesome le ne la simolola go bidiwa ''Modikologo wa Ngwagakgolo wa ga August Wilson'',<ref>Wilson, August (2007). ''August Wilson Century Cycle''. Theatre Communications Group. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1559363075|978-1559363075]]</bdi>.</ref> gape la bidiwa ''American Century Cycle'', e leng letoto la ditshameko tse di buang ka lekgolo la dingwaga la Amerika.<ref>[http://www.openculture.com/2015/05/listen-to-playwright-august-wilsons-american-century-cycle-in-its-entirety-10-free-plays.html "Listen to Playwright August Wilson's American Century Cycle in Its Entirety: 10 Free Plays"]. ''Open Culture''.</ref>
Dingwaga di le pedi pele ga loso lwa gagwe ka ngwaga wa 2005, Wilson o ne a kwala le go tshameka tshameko e e iseng e gatisiwe ya motho a le mongwe e e bidiwang ''How I Learned What I Learned'' e e neng e bua ka maatla a bonono le maatla a ditshono tse di ka nnang teng. E ne ya tlhagisiwa kwa lefelong la metshameko le le bidiwang Signature kwa New York mme ya tsamaisiwa ke Todd Kreidler, yo e neng e le tsala ya Wilson le motho yo a neng a mo ruta le go mo kaela mo tirong ya gagwe. ''How I Learned'' e ne e bua ka malatsi a Wilson a a neng a a tshela e le mokwadi yo mosha yo o neng a sokola kwa Hill District kwa Pittsburgh, le kafa lefelo leo le batho ba lone ba neng ba mo tlhotlheletsa ka teng go kwala tikologo ya ditshameko tsa gagwe tse di buang ka maitemogelo a Maaforika a Amerika.<ref>[https://publictheater.culturaldistrict.org/production/40795/how-i-learned-what-i-learned "How I Learned What I Learned"]. ''publictheater.culturaldistrict.org''. Retrieved September 24, 2015.</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Wilson o nyetse gararo. Lenyalo la gagwe la ntlha e ne e le le Brenda Burton, go tloga ka ngwaga wa 1969 go fitlha ka ngwaga wa 1972. Ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, Sakina Ansari, yo o tshotsweng ka ngwaga wa 1970. Ka ngwaga wa 1981, o ne a nyala Judy Oliver, yo e neng e le modiredi wa loago, e leng motho yo o thusang batho le malapa a a nang le mathata a botshelo. Ba ne ba tlhalana ka ngwaga wa 1990. O ne a nyala gape ka ngwaga wa 1994 mme o ne a tlogelwa ke mosadi wa gagwe wa boraro, [https://publictheater.culturaldistrict.org/production/40795/how-i-learned-what-i-learned Constanza Romero], yo e neng e le motlhami wa diaparo tsa batshameki, e leng motho yo o rulaganyang le go tlhama diaparo tse di dirisiwang mo ditshamekong yo ba kopaneng mo tiragalong e neng go dirwa motshameko wa ''[[:en:The_Piano_Lesson|The Piano Lesson]]''. Ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, ebong Azula Carmen Wilson.<ref name=":2" /> Wilson gape o ne a tlogelwa ke bomonnawe le bomorwarraagwe, e leng Freda Ellis, Barbara Jean Wilson, Linda Jean Kittel, Richard Kittel, Donna Conley le Edwin Kittel.<ref name=":1" />
== Loso ==
Wilson o ne a bolela gore o ne a lemogilwe a na le [[:en:Hepatocellular_carcinoma|kankere ya sebete]] ka kgwedi ya Seetebosigo ka ngwaga wa 2005, mme a bolelelwa gore o ne a ka tshela dikgwedi di le tharo go ya go di le tlhano. O ne a tlhokafala a na le dingwaga di le masome a marataro ka letsatsi la bobedi la Phalane ka ngwaga wa 2005, kwa [[:en:Swedish_Medical_Center|Lefelo la Kalafi la Sweden]] kwa Seattle a bo a fitlhelwa kwa [[:en:Greenwood_Cemetery,_Pittsburgh|mabitleng a Greenwood kwa Pittsburgh]] ka letsatsi la borobabobedi la Phalane.<ref>Wilson, Scott; Mank, Gregory W. (forward) (2016). "Wilson, August #13712". ''Resting Places: The Burial Sites of More Than 14,000 Famous Persons'' (3rd ed.). McFarland & Company, Inc. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0786479924|978-0786479924]]</bdi>. [[:en:OCLC_(identifier)|OCLC]] [https://search.worldcat.org/oclc/948561021 948561021].</ref>
Go begilwe gore o ne a kopile gore go tshwarwe phitlho ya batho ba Maaforika a Amerika kwa [[:en:Saint_Paul_Cathedral_(Pittsburgh,_Pennsylvania)|Kerekeng ya Saint Paul]]. Le fa go ntse jalo, puso ya kereke ya lefelo leo e ne ya se ka ya fa tetla ya gore go tshwarwe phitlho ya motho yo e seng wa tumelo ya Katoliki. Ka jalo, go ne ga tshwarwa tirelo ya segopotso kwa [[:en:University_of_Pittsburgh|mmadikolong wa Pittsburgh]].<ref name=":5" />
== Boswa le ditlotlo ==
Ntlo e Wilson a goletseng mo go yone mmogo le bomonnawe le bomorwarraagwe ba le barataro, e e neng e le kwa Mmilaeng wa Bedford wa 1727 kwa Pittsburgh, e ne ya itsisiwe semmuso e le lefelo la botlhokwa la ditso ke Puso ya Pennsylvania ka letsatsi la masome a mararo la Motsheganong ka ngwaga wa 2007.<ref>Associated Press (May 31, 2007). [https://web.archive.org/web/20071114160729/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/breaking/s_510207.html "State Memorializes August Wilson's Childhood Home"]. ''Pittsburgh Tribune-Review''. Archived from [http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/breaking/s_510207.html the original] on November 14, 2007. Retrieved October 3, 2008.</ref> Ka letsatsi la masome a mabedi le borataro la Tlhakole ka ngwaga wa 2008, [[:en:Pittsburgh_City_Council|Lekgotla la Motse wa Pittsburgh]] le ne la tsenya ntlo e mo [[:en:List_of_City_of_Pittsburgh_historic_designations|lenaaneng la mafelo a]] [[:en:List_of_City_of_Pittsburgh_historic_designations|ditso a a sireleditsweng]] ke motse wa Pittsburgh. Ka letsatsi la masome a mararo la Moranang ka ngwaga wa 2013, [[:en:August_Wilson_House|Ntlo ya August Wilson]] e ne ya tsenngwa mo [[:en:National_Register_of_Historic_Places|Lenaaneng la Bosetšhaba la Mafelo a]] [[:en:National_Register_of_Historic_Places|Ditso]].
Kwa Pittsburgh go na le [[:en:August_Wilson_Center_for_African_American_Culture|Lefelo la August Wilson la Setso sa Maaforika a Amerika.]] Lefelo le le na le pontsho e e nnetseng ruri e e buang ka botshelo jwa Wilson kwa Hill District kwa Pittsburgh, e e bidiwang “August Wilson: A Writer's Landscape”, e leng pontsho e e bontshang botshelo le tiro ya gagwe jaaka mokwadi.<ref>[https://awaacc.org/explore-and-visit/ "Explore and Visit \ The August Wilson African American Cultural Center"]. ''The August Wilson African American Cultural Center''. Retrieved December 4, 2023.</ref>
Ka letsatsi la lesome le borataro la Phalane ka ngwaga wa 2005, malatsi a le lesome le bonè morago ga loso lwa Wilson, Lefelo la Bobogelo la Virginia kwa Kgaolong ya Bobogelo le Broadway kwa Toropong ya New York bo ne jwa bidiwa Bobogelo jwa August Wilson. E ne e le lefelo la ntlha la ditshameko la Broadway le le neng la tewa leina la motho wa Moafrika wa Amerika.<ref>Jesse McKinley (September 2, 2005). [https://www.nytimes.com/2005/09/02/nyregion/02theater.html "Theater Is to Be Renamed for a Dying Playwright".] ''The New York Times''. Retrieved December 21, 2008.</ref> Lefelo leo la ditshameko le ne la tshameka ditshameko di le dintsi, go akaretsa ''Jersey Boys, Groundhog Day'' le ''Mean Girls''.<ref>[http://www.playbill.com/venue/august-wilson-theatre-vault-0000000162 "August Wilson Theatre".] ''Playbill''. Retrieved April 8, 2020.</ref>
Ka ngwaga wa 2007, [[:en:Kenny_Leon'|Kenny Leon]], yo e neng e le motsamaisi wa bonono wa True Colors yo o neng a setse a tlogetse maemo ao, le Todd Kreidler, yo ka nako eo e neng e le mothusi wa motsamaisi wa bonono, ba ne ba tlhoma Kgaisano ya Bosetšhaba ya Dipuo tsa Ditshameko tsa August Wilson go tlotla boswa jwa bonono jwa Wilson le go rotloetsa kokomana e ntšha ya batho ba ba nang le bokgoni jwa go tlhama. Baithuti ba dikolo tse dikgolo, ba ba neng ba thusiwa ke batshameki ba ba nang le maitemogelo, bagakolodi, barutabana ba ditshameko ba mo mafelong a bone le batho ba bangwe, ba ne ba ithuta puo e e buiwang ke moanelwa mongwe mo tshamekong ya Wilson mme ba e tshameka fa pele ga baatlhodi ba ba nang le maitemogelo. Tlotlo e e neng e fiwa Wilson ka ntlha ya tiro ya gagwe e ne ya nna kgaisano e e semmuso mo ditoropong di le dintsi tsa Amerika go fitlha ka ngwaga wa 2021, fa e ne e tshwarwa ka inthanete ka ntlha ya Covid. Ditoropo tseo di ne di akaretsa Atlanta, Boston, Buffalo, Chicago, Dallas, East Lansing, Greensboro, Hampton Roads, Los Angeles, Maryland, Milwaukee, New Haven, New York, Pittsburgh, Portland, San Diego, Seattle le Urbana-Champaign. Bafenyi ba kgaisano ya bosetšhaba ba ne ba fiwa madi a go ba thusa mo dithutong le tshono ya go tshameka kwa Broadway.
Lenaneo le ne la tlhagisiwa mo ditshwantshong tse pedi tse di tsamayang tsa mofuta wa metshameko e tshikinyegang tse di buang ka kgang ya mmantota. Sa ntlha e ne e le ''The Start of Dreams'' ka ngwaga wa 2010, se se neng sa tsamaisiwa ke The Horne Brothers. Sa bobedi e ne e le [[:en:Giving_Voice|Giving Voice]] ka ngwaga wa 2018, se se neng sa tsamaisiwa ke James D. Stern le Fernando Villena.<ref>[https://www.pcs.org/events/august-wilson-monologue-competition "August Wilson Monologue Competition"]. ''Portland Center Stage at the Armory''. 2020. Retrieved June 11, 2023.</ref><ref>[https://truecolorstheatre.org/august-wilson-monologue-competition/ "National August Wilson Monologue Competition"]. ''True Colors Theatre Company''. 2021. Retrieved July 2, 2025.</ref>
Kwa Seattle, Washington, mo letlhakoreng le le kwa borwa la Setlhopha sa Ditshameko sa Seattle, tsela ya Republican Street e e neng e sa tlhole e dirisiwa, magareng ga Warren Avenue N. le 2nd Avenue N. mo lefelong la [[:en:Seattle_Center|Seattle Center]], e ne ya reelelwa leina la August Wilson Way.<ref>Kathy Mulady (June 12, 2007). [http://www.seattlepi.com/local/319432_center12.html "Visions For a New Seattle Center Being Made Public".] ''The Seattle Post-Intelligencer''. Retrieved October 5, 2008.</ref>
[[Karolo:Articles with hCards]]
j1wrbcb6abngps6nwheuuwkpkkf9tyu
55915
55910
2026-09-29T13:11:41Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55915
wikitext
text/x-wiki
'''August Wilson''' (ka '''Frederick August Kittel Jr.''' ;kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bosupa, ka ngwaga wa 1945 – kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le mabedi , ka ngwaga wa 2005) e ne e le mokwadi wa motshameko wa tiragatso ya ditiragalo wa Moamerika. O bidiwa "mmoki wa bobogelo wa Amerika e Ntsho". <ref name=":1">{{Cite news|last=Isherwood|first=Charles|date=October 3, 2005|title=August Wilson, Theater's Poet of Black America, Is Dead at 60 (Published 2005)|language=en-US|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2005/10/03/theater/newsandfeatures/august-wilson-theaters-poet-of-black-america-is-dead-at-60.html|access-date=October 12, 2020|issn=0362-4331}}</ref> O itsege thata ka motseletsele wa motshameko wa tiragatso ya ditiragalo di le lesome , tse di bidiwang mmogo [[:en:August_Wilson#The_Pittsburgh_Cycle|The Pittsburgh Cycle]] (kgotsa ''The Century Cycle'' ) '','' tse di kwalang ka maitemogelo le boswa jwa setšhaba sa Maaforika-Amerika mo lekgolong la masome a mabedi la dingwaga. Metshameko wa tiragatso ya ditiragalo mo motseletseleng o di akaretsa ''[[:en:Fences_(play)|Fences (Diterata)]]'' (ka ngwaga wa1987) le ''[[:en:The_Piano_Lesson|Thuto ya Piano]]'' (ka ngwaga wa 1990), tse nngwe le nngwe ya tsone e neng ya gapa Wilson [[:en:Pulitzer_Prize_for_Drama|Mokgele wa Pulitzer wa Terama]], mmogo le ''[[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|Black Bottom ya ga Ma Rainey]]'' ( ka ngwaga wa1984) le ''[[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|ya ga Joe Turner ya Tla le go Tsamaya]]'' (1988). Ka ngwaga wa 2006, Wilson o ne a tsenngwa mo lefelong la Botumo jwa Bobogelo jwa Amerika .
Ditlhogo tse dingwe di simolola ka tirisobotlhaswa ya thulaganyo le ya ditso ya Maaforika a Amerika, [[:en:Race_relations|dikamano tsa merafe]], boitshupo, go fuduga, le go tlhaolwa ka lotso. [[:en:Viola_Davis|Viola Davis]] o rile mokwalo wa ga Wilson "o tshwara metlae ya rona, makoa a rona, masetlapelo a rona, kgobalo ya rona. Mme o re dira batho. Mme o re letla go bua." <ref>{{Cite web |date=December 11, 2020 |title=Denzel Washington on bringing August Wilson's "Ma Rainey's Black Bottom" to the screen |url=https://www.cbsnews.com/news/denzel-washington-on-bringing-august-wilsons-ma-raineys-black-bottom-to-the-screen/ |access-date=December 24, 2020 |website=CBS News}}</ref> Fa e sa le Wilson a tlhokafala, metshameko ya go diragatsa ditiragalo ya gagwe e le tharo e ile ya fetolwa kgotsa a fetolwa gape go nna ditshwantso tse di tshikinyegang: ''[[:en:Fences_(film)|Diterata]]'' (ka ngwaga wa 2016), ''[[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom_(film)|Bontsho jo bo kotlase jwa ga Ma Rainey]]'' (ka ngwaga wa 2020) le ''[[:en:The_Piano_Lesson_(2024_film)|Thuto ya Piano]]'' (ka ngwaga wa 2024). [[:en:Denzel_Washington|Denzel Washington]] o disitse ditshwantso tse di tshikinyegang mme o ikanne go tsweletsa boswa jwa ga Wilson ka go fetola metshameko e e supang ditiragalo tse dingwe tsotlhe tsa gagwe go nna ditshwantso tse di tshikinyegang tsa bareetsi ba bantsi. <ref>{{Cite news|last=Gratzinger|first=Ollie|date=August 14, 2022|title=Denzel Washington Honors August Wilson's Legacy at House Opening|language=en-US|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/08/14/theater/august-wilson-house-denzel-washington.html|access-date=August 15, 2022|issn=0362-4331}}</ref> Washington o rile, "karolo e kgolo ya se se setseng sa tiro ya me ke go netefatsa gore Phatwe o a tlhokomelwa". <ref>{{Cite web |last=Sullivan |first=Lindsey |date=October 2, 2020 |title=Denzel Washington Wants Samuel L. Jackson to Star in Film of August Wilson's The Piano Lesson |url=https://www.broadway.com/buzz/199971/denzel-washington-wants-samuel-l-jackson-to-star-in-film-of-august-wilsons-the-piano-lesson/ |access-date=December 24, 2020 |website=Playbill}}</ref>
== Botshelo jwa kwa tshimologong ==
Wilson o ne a tsholwa a bidiwa Frederick August Kittel Jr. kwa [[:en:Hill_District|Hill District]] kwa [[:en:Pittsburgh|Pittsburgh]], Pennsylvania. E ne e le ngwana wa bone mo baneng ba le barataro. Rraagwe, Frederick August Kittel Sr., e ne e le mojaki wa kwa [[:en:Sudeten_Germans|Sudeten Germany]] yo o neng a dira tiro ya go apaya borotho le dikuku.
Mmaagwe, Daisy Wilson, e ne e le mosadi wa Moamerika le Moafrika yo o neng a tswa kwa North Carolina mme a dira tiro ya go phepafatsa matlo gore a bone madi a go itshedisa.<ref name=":2">Isherwood, Charles (October 3, 2005). [https://www.nytimes.com/2005/10/03/theater/newsandfeatures/august-wilson-theaters-poet-of-black-america-is-dead-at-60.html "August Wilson, Theater's Poet of Black America, Is Dead at 60".] ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved April 21, 2026.</ref> Go ya ka ditiragalo tse di neng di anelwa mo lelapeng, nkokoagwe Wilson ka fa mmaagweng o ne a tsamaya ka dinao go tswa kwa North Carolina go ya kwa Pennsylvania a batla botshelo jo bo botoka.
Mmaagwe Wilson o ne a godisa bana a le nosi go fitlha Wilson a nna le dingwaga di le tlhano mo ntlung ya matlhatlhagane e e nang le dikamore di le pedi kwa morago ga lebentlele la dijo kwa tseleng ya 1727 Bedford . Rraagwe o ne a sa bonale thata mo botshelong jwa gagwe jwa bongwana. Moragonyana, Wilson o ne a simolola go dirisa sefane sa ga mmaagwe mo dikwalong tsa gagwe.
Baagisanyi ba ba neng e humanegile mo itsholelong kwa a neng a godisetswa teng e ne e na le batswakwa ba batho ba bantsho ba Amerika ba le bantsi, ba Bajuta le Ba-Italiana. Botshelo bo ne bo le bokete mo baneng ba ga Kittel ka gonne ba ne ba na le batsadi ba ditso tse di farologaneng. August o ne a thatafalelwa ke go itse gore o amana le setso sefe, mme ka lobaka lo loleele o ne a sa ikutlwe a amogelesegile ka botlalo mo setsong sa batho ba bantsho ba Amerika kgotsa mo setsong sa batho ba basweu go fitlhela nako ntse e tsamaa.
Mmaagwe Wilson o ne a tlhalana le rraagwe mme a nyalwa ke David Bedford mo dingwageng tsa bo1950. Lelapa le ne la fuduga go tswa kwa Hill District go ya kwa [[:en:Hazelwood_(Pittsburgh)|Hazelwood]], e ka nako eo e neng e tletse batho ba basweu ba badiri. Kwa legaeng la bone le lesha, ba ne ba kopana le kgethololo ya semorafe. Batho ba ne ba latlhela maje a ditena mo fensetereng ya ntlo ya bone. Moragonyana ba ne ba patelediwa go tswa mo ntlong eo mme ba fudugela kwa legaeng le lengwe.<ref name=":3">Little, Johnathan (2000). [[iarchive:twentiethcentury228whea_0|''Twentieth-Century American Dramatists: Second Series''.]] [[:en:Detroit|Detroit, Michigan]]: Gale. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7876-3137-6|978-0-7876-3137-6]]</bdi>.</ref>
Hill District moragonyana e ne ya nna lefelo le ditiragalo tsa bontsi jwa metshameko ya ''Pittsburgh Cycle'' di neng tsa diragalela kwa go lone. Maitemogelo a Wilson a go gola koo, mmogo le seabe se segolo sa mmaagwe mo lelapeng, di ne tsa ama tsela e a neng a kwala metshameko ya gagwe ka yone.<ref>Shannon, Sandra G. (1991). [https://www.jstor.org/stable/44485235 "The Fences They Build: August Wilson's Depiction of African-American Women".] ''Obsidian II''. '''6''' (2): 1–17. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0888-4412 0888-4412]. [[:en:JSTOR_(identifier)|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/44485235 44485235].</ref>
[[Setshwantsho:Carnegie Library of Pittsburgh - IMG 0789.jpg|thumb|letshwao la ditshwantso tsa motshikinyego la [https://web.archive.org/web/20150221232338/http://video.pbs.org/video/2365429059/ Beng ba Amerika, August Wilson: Lefatshe le ke emeng mo go lone, PBS], 1:24:39 <ref>[https://web.archive.org/web/20150221232338/http://video.pbs.org/video/2365429059/ "American Masters, August Wilson: The Ground on Which I Stand"]. [[:en:PBS|PBS]]. February 20, 2012. Archived from [https://web.archive.org/web/20150529220857/http://video.pbs.org/video/2365429059/ the original] on February 21, 2015. Retrieved May 29, 2015.</ref>]]
A godiseditswe mo tumelong ya Kereke ya Katoliki, ka ngwaga wa 1959, Wilson e ne e le mongwe wa baithuti ba le lesome le bonè ba Maaforika a Amerika kwa [[:en:Central_Catholic_High_School_(Pittsburgh,_Pennsylvania)|sekolong se segolwane sa Central Catholic]] ,mme o ne a tlogela sekolo morago ga ngwaga o le mongwe.<ref name=":2" /><ref>Hartigan, Patti (August 3, 2023). [https://www.nytimes.com/2023/08/03/theater/august-wilson-biography-patti-hartigan.html "The Playwright Who Changed the Face of American Theater"]. ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved April 21, 2026.</ref> Morago ga moo, o ne a tsena kwa sekolong se segolwane sa Connelley Vocational , mme a fitlhela gore dithuto tsa teng di ne di se boima mo go ene. Ka ngwaga wa 1960, fa a ne a le mo mophatong wa bolesome, o ne a tlogela sekolo se segolwane sa Gladstone morago ga gore morutabana wa gagwe a mo latofatse ka gore o ne a [[:en:Plagiarism|dirisitse tiro ya motho yo mongwe jaaka ya gagwe]] e e neng e le pampiri ya ditsebe di le masome a mabedi e a neng a e kwadile ka [[:en:Napoleon_I_of_France|Napoleon wa Ntlha wa France]]. Wilson o ne a fitlha tshwetso ya gagwe mo go mmaagwe ka gonne o ne a sa batle go mo swabisa. Fa a ne a le dingwaga di le lesome le borataro, o ne a simolola go dira ditiro tse di sa tlhokeng bokgoni jo bo kgethegileng kwa a ne a kopana le batho ba le bantsi ba ba farologaneng, mme bangwe ba bone ba ne ba nna sekao sa baanelwa bangwe ba a neng a ba tlhama moragonyana, jaaka Sam mo go ''The Janitor'' ka ngwaga wa 1985.<ref name=":3" />
Wilson o ne a dirisa [[:en:Carnegie_Library_of_Pittsburgh|lefelo la dibuka le go bala la Carnegie la Pittsburgh]] thata, mme moragonyana lefelo leo a dibuka ya mo fa setlankana sa tlotlo sa go aloga kwa sekolong se segolwane. Wilson, yo o neng a re o ithutile go bala fa a ne a le dingwaga di le nne, o ne a simolola go bala dibuka tsa bakwadi ba Maaforika a Amerika kwa lefelong la dibuka fa a ne a le dingwaga di le lesome le bobedi a bo a fetsa dingwaga tsotlhe tse di neng tsa latela tsa bolesome a itshedisa ka kitso ka go bala dibuka tsa bakwadi ba ba jaaka [[:en:Ralph_Ellison|Ralph Ellison]], [[:en:Richard_Wright_(author)|Richard Wright]], [[:en:Langston_Hughes|Langston Hughes]], [[:en:Arna_Bontemps|Arna Bontemps]] le ba bangwe.<ref name=":3" />
== Tiro ==
=== Dingwaga tsa bo1960 ===
Wilson o ne a itse gore o batla go nna mokwadi, mme se se ne sa baka go sa utlwane magareng ga gagwe le mmaagwe, yo o neng a batla gore e nne mmueledi. Mmaagwe o ne a mo pateletsa go tswa mo ntlong ya lelapa, mme ka ngwaga wa 1962 o ne a tsenela Sesole sa United States dingwaga di le tharo mme o ne a ntshiwa mo sesoleng morago ga ngwaga o le mongwe,<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/american-literature-biographies/august-wilson "August Wilson | Encyclopedia.com".] ''www.encyclopedia.com''. Retrieved January 9, 2024.</ref> mme a boela go dira ditiro tse di farologaneng tse di sa tlhokeng bokgoni jo bo kgethegileng, jaaka go rwala merwalo, go apaya dijo tse di apewang ka bonako, go dira mo tshingwaneng le go tlhatswa dijana.
Frederick August Kittel Jr. o ne a fetola leina la gagwe a nna August Wilson go tlotla mmaagwe morago ga loso lwa ga rraagwe ka ngwaga wa 1965. Mo ngwageng oo, o ne a lemoga pina a blues e e neng e opelwa ke [[:en:Bessie_Smith|Bessie Smith]], mme a reka motšhene wa go kwala ditlhaka o o utswilweng ka didolara di le lesome o gantsi a ne a o isa kwa bathong ba ba adimang madi ka dilo tse di tlhwatlhwa fa a tlhoka madi.<ref name=":4">Lyons, Bonnie; George Plimpton (Winter 1999). [http://www.theparisreview.org/interviews/839/the-art-of-theater-no-14-august-wilson "August Wilson, The Art of Theater No. 14".] ''The Paris Review''. Winter 1999 (153).</ref> Fa a ne a le dingwaga di le masome a mabedi, o ne a tsaya tshwetso ya gore o batla go nna mmoki mme a romela mekwalo ya gagwe kwa dimakasineng tse di jaaka ''[[:en:Harper's_Magazine|Harper's]].'' O ne a simolola go kwala mo mabakeng, kwa lebentleleng la disikara la mo lefelong la gae le kwa mafelong a go nwang kofi. O ne a kwala ka seatla mo disalafaneng tsa mo tafoleng le mo dibukeng tse dinnye tsa pampiri e serolwana, a reetsa ka kelotlhoko tsela e batho ba ba mo dikologileng ba neng ba bua ka yone le go ithuta ka baanelwa ba bone. O ne a rata go kwala mo disalafaneng tsa mafelo a go nwang kofi ka gonne, jaaka a ne a tlhalosa, go ne go mo golola mme go mo thusa gore a se ka a ikgathatsa thata ka gore o kwala jang. Morago ga moo, o ne a phutha dintlha tse a neng a di kwadile mme a di kwala kwa gae.<ref name=":2" /> Wilson o ne a na le bokgoni jo bogolo jwa go lemoga le go tshwara dipuo tse di farologaneng le mekgwa e batho ba buang ka yone. O ne a na le kgopolo e e gakgamatsang, mme a e dirisa thata mo tirong ya gagwe. Fa nako e ntse e tsamaya, o ne a ithuta go se tlhakanye puo e a neng a e utlwa ka go e fetola kgotsa go e phimola fa a e tsenya mo mekwalong ya gagwe.<ref name=":4" />
[[Setshwantsho:PittsburghPaAWH2.jpg|thumb|[[:en:August_Wilson_House|Legae la ga Wilson la bongwana]] kwa Mmileng wa Bedford kwa Pittsburgh]]
Lentswe la ga [[:en:Malcolm_X|Malcolm X]] le ne la nna le seabe se segolo mo botshelong le mo tirong ya Wilson, jaaka mo go The ''Ground on Which I Stand'' ya ngwaga wa 1996. [[:en:Nation_of_Islam|Setshaba sa Islam]], e khutshwafaditswe go nna NOI, le mokgatlho wa [[:en:Black_Power|Black Power]], tsotlhe di ne di bua le ene ka dilo tse di neng di le botlhokwa, jaaka go kgona go itshetsa, go itshireletsa le go [[:en:Self-determination|ikemisetsa]]. Gape o ne a rata dipolelo tsa kwa tshimologong ya batho le ditso tse [[:en:Elijah_Muhammad|Elijah Muhammad]] a neng a di ema nokeng. Ka ngwaga wa 1969, Wilson o ne a nyala Brenda Burton, yo e neng e le motho wa tumelo ya bo Muslim, mme a simolola go itsalanya le Setshaba sa Islam, le fa go begwa gore ga a ka a fetogela mo tumelong ya yone.<ref name=":5">[https://nycreligion.info/allah-broadway-august-wilsons-roots-nation-islam/ "From Allah to Broadway. August Wilson's roots in the Nation of Islam".] ''A Journey through NYC religions''. December 30, 2020. Retrieved October 3, 2022.</ref> Ene Wilson le Brenda ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, Sakina Ansari Wilson. Ba ne ba tlhalana ka ngwaga wa 1972.<ref name=":3" />
Ka ngwaga wa 1968, Wilson o ne a tlhoma [[:en:Black_Horizon_Theater|Bobogelo jwa Black Horizon]] mmogo le tsala ya gagwe [[:en:Rob_Penny|Rob Penny]], kwa [[:en:Hill_District_(Pittsburgh)|Kgaolo ya Dithaba ya Pittsburgh]].<ref name=":2" /> Tshameko ya ntlha ya Wilson, ''Recycling'' ''(Tiriso gape)'', e ne ya tshamekiwa fa pele ga batho kwa mafelong a mannye a ditshameko, dikolong le kwa mafelong a baagi ba nnang mo matlong a puso, mme motho o ne a duela disente di le masome a matlhano go tsena. Nngwe ya ditiro tsa gagwe tsa ntlha e ne e bidiwa [[:en:Jitney_(play)|''Jitney'']], e a neng a e baakanya gape morago ga dingwaga di feta masome a mabedi, e le karolo ya tatelano ya ditshameko e le lesome e e buang ka Pittsburgh mo lekgolong la bo20 la dingwaga.<ref name=":3" />
O ne a se na maitemogelo a go tsamaisa tshameko.<ref name=":2" /> O ne a gakologelwa a re: “Mongwe o ne a leba kwa le kwa mme a botsa a re, ‘Ke mang yo o tla tsamaisang tshameko?’ Ka fa are, ‘Ke tla o tsamaisa.’ Ke ne ka rialo ka gonne ke ne ke itse go dirisa lefelo la dibuka. Ka jalo, ke ne ka ya go batla buka e e buang ka tsela ya go tsamaisa tshameko. Ke ne ka bona nngwe e e neng e bidiwa ''The Fundamentals of Play Directing'' ''(Dilo tsa Motheo tsa go Kaela Motshameko)''<ref>Dean, Alexander; Carra, Lawrence (2009). ''[https://books.google.com/books?id=4X4UAAAAQBAJ Fundamentals of Play Directing]'' (5th ed.). Long Grove, IL: Waveland Press. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1-57766-648-6|<bdi>978-1-57766-648-6</bdi>.]]</ref> mme ka e adima.”<ref name=":4" />
=== Dingwaga tsa bo1970 ===
Ka ngwaga wa 1976, Vernell Lillie, yo o neng a tlhomile [[:en:Kuntu_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Kuntu]] kwa [[:en:University_of_Pittsburgh|Mmadikolo wa Pittsburgh]] dingwaga di le pedi pele ga moo, o ne a tsamaisa tshameko ya Wilson e e bidiwang ''The Homecoming'' ''(Go Boela Gae)''. Mo ngwageng oo gape, Wilson o ne a bona tshameko ya [[:en:Athol_Fugard|Athol Fugard]] e e bidiwang [[:en:Sizwe_Banzi_is_Dead|Sizwe Banzi is Dead]], e e neng e tshamekiwa kwa [[:en:Pittsburgh_Public_Theater|Bobogelo jwa Setšhaba jwa Pittsburgh]]. E ne e le lekgetlo la ntlha Wilson a tsena mo tshamekong e e neng e dirilwe ke batshameki ba ba tlhalihileng. Morago ga moo, Wilson, Penny le mmoki Maisha Baton ba ne ba tlhoma Kokoano ya go tlhabana botlhale ya Bakwadi ba Se-Kuntu, e e neng e kopanya bakwadi ba Maaforika a Amerika le go ba thusa gore mekwalo ya bone e gatisiwe le gore ditiro tsa bone di tlhagisiwe. Mekgatlho ka bobedi e sa ntse e dira le gompieno.
Ka ngwaga wa 1978, Wilson o ne a fudugela kwa [[:en:Saint_Paul,_Minnesota|Saint Paul, Minnesota]], ka kgakololo ya tsala ya gagwe, Claude Purdy, yo e neng e le motsamaisi wa ditshameko yo ne a mo thusa go bona tiro ya go kwala mekwalo ya dithuto kwa [[:en:Science_Museum_of_Minnesota|lefelong la polokelo ya tsa maranyane a science wa Minnesota]].<ref name=":2" /> Ka ngwaga wa 1980, Wilson o ne a fiwa thuso ya madi ya go tsweletsa tiro ya gagwe kwa [[:en:The_Playwrights'_Center|Lefelong la Bakwadi ba Ditshameko]] kwa Minneapolis. O ne a tlogela tiro ya kwa lefelong la polokelo ka ngwaga wa 1981, mme a tswelela go kwala ditshameko. Mo dingwageng di le tharo, o ne a dira ka nakwana e le moapei kwa [[:en:Little_Brothers_of_the_Poor|Little Brothers of the Poor]]. Wilson o ne a nna le botsalano jo boleele le [[:en:Penumbra_Theatre_Company|Kompone ya bodiragatsi ya Penumbra]] kwa St. Paul, se kwa tshimologong se neng se tshegediwa ka [[:en:CETA_Employment_of_Artists_(1974-1981)|madi a thuso a puso go tswa mo lenaneong la puso la go tlhama ditiro le go thapisa batho]] [[:en:CETA_Employment_of_Artists_(1974-1981)|(Comprehensive Employment and Training Act (CETA) grant]]) se se ne sa tlhagisa dingwe tsa ditshameko tsa gagwe la ntlha. O ne a kwala ''Fullerton Street'', e e iseng e tshamekiwe kgotsa e gatisiwe ka ngwaga wa 1980. Tshameko e ne e bua ka ntwa ya mabole magareng ga [[:en:Joe_Louis_vs._Billy_Conn|Joe Louis le Billy Conn]] ka ngwaga wa 1941, mmogo le go latlhegelwa ke mekgwa le ditekanyetso tse di neng di le teng mo bathong morago ga [[:en:Great_Migration_(African_American)|Motsamao o Mogolo]] wa Maaforika a Amerika go tswa kwa borwa go ya kwa ditoropong tsa bokone jwa United States.<ref name=":3" />
=== Dingwaga tsa bo1980 ===
Mo dingwageng tsotlhe tsa bo1980, Wilson o ne a kwala bontsi jwa ditiro tsa gagwe, go akaretsa [[:en:Jitney_(play)|''Jitney'']] ka ngwaga wa 1982, [[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|''Ma Rainey's Black Bottom'']] ka ngwaga wa 1984, [[:en:Fences_(play)|''Fences'']] ka ngwaga wa 1985, [[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|''Joe Turner's Come and Gone'']] ka ngwaga wa 1986, le [[:en:The_Piano_Lesson|''The Piano Lesson'']] ka ngwaga wa 1987.
Ka ngwaga wa 1987, ramotse wa St. Paul, [[:en:George_Latimer_(Minnesota_politician)|George Latimer,]] o ne a bitsa letsatsi la masome a mabedi le bosupa la Motsheganong “Letsatsi la August Wilson”. O ne a tlotliwa ka gonne e ne e le ene fela motho yo o tswang kwa Minnesota yo o kileng a fenya [[:en:Pulitzer_Prize_for_Drama|Sekgele sa Pulitzer sa Ditshameko]].<ref name=":3" />
=== Dingwaga tsa bo1990 ===
Ka ngwaga wa 1990, Wilson o ne a tlogela St. Paul morago ga go tlhalana mme a fudugela kwa [[:en:Seattle|Seattle]]. O ne a nna le botsalano le [[:en:Seattle_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Bodiragatsi tsa Seattle]], se se neng sa tlhagisa tikologo yotlhe ya gagwe ya ditshameko di le lesome, mmogo le tshameko ya gagwe ya motho a le mongwe e e bidiwang ''How I Learned What I Learned''.<ref name=":3" />
Le fa Wilson e ne e le mokwadi yo o neng a ineetse mo go kwaleleng ditshameko tsa serala, kompone ya Hollywood e ne ya akantsha go dira setshwantsho se se tsamayang sa tshameko ya gagwe ''Fences''. O ne a gatelela gore motsamaisi wa Moafrika wa Amerika a thapiwe go tsamaisa setshwantsho seo, a re: “Ke ne ka gana motsamaisi yo o mosweu, e seng ka ntlha ya lotso, mme ka ntlha ya ngwao. Batsamaisi ba basweu ga ba na kitso e e tlhokegang go dira tiro e. Tiro e tlhoka motho yo o itseng ngwao ya Maaforika a Amerika ka botlalo.” Setshwantsho se se tsamayang se ne sa se ka sa dirwa go fitlha ka ngwaga wa 2016, fa [[:en:Denzel_Washington|Denzel Washington]] a ne tsamaisa sa [[:en:Fences_(film)|''Fences'']], e e tshamekiwang ke Washington le [[:en:Viola_Davis|Viola Davis]]. E ne ya dira gore Wilson a tlhophiwe go bona Oscar morago ga loso lwa gagwe.<ref>Viagas, Robert (April 22, 2016). [http://www.playbill.com/article/denzel-washington-39-s-fences-film-begins-shooting-today-com-382902 "Denzel Washington's Fences Film Begins Shooting Today"]. ''Playbill''. Retrieved April 25, 2016.</ref>
Wilson o ne a fiwa dikwalo di le dintsi tsa tlotlo tsa go aloga, go akaretsa lokwalo la tlotlo la bongaka mo dithutong tsa botho le a neng a le fiwa ke Mmadikolo kwa Pittsburgh. O ne a le leloko la boto ya batsamaisi ya mmadikolo eo go tloga ka ngwaga wa 1992 go fitlha ka ngwaga wa 1995.<ref>Steele, Bruce (October 10, 2005). [https://web.archive.org/web/20060902071459/http://www.umc.pitt.edu/media/pcc051010/august_wilson_2005OCT10.html "Remembering August Wilson 1945–2005"]. ''The Pitt Chronicle''. The University of Pittsburgh. Archived from [http://www.umc.pitt.edu/media/pcc051010/august_wilson_2005OCT10.html the original] on September 2, 2006. Retrieved October 1, 2008.</ref>
Wilson o ne a nna le lentswe le le nonofileng mo kgatelopeleng le mo tsweletsong ya ditshameko tsa Maaforika a Amerika tsa nako eo go sena pelaelo gore o ne a tlhotlhelediwa ke dilo tse a neng a di bona fa a sa ntse a gola, go akaretsa tse di neng tsa bontshiwa mo [[:en:Black_Arts_Movement|Mokgatlhong wa]] [[:en:Black_Arts_Movement|Botsweretshi jwa Bantsho]]. Sekai se sengwe se se botlhokwa sa megopolo le ditshwayotshwayo tsa Wilson ka seemo sa ditshameko tsa Maaforika a Amerika mo dingwageng tsa bo1990 e ne e le puisano e e neng e bidiwa “On Cultural Power: The August Wilson/Robert Brustein Discussion”. mo Wilson o ne a ganetsa gore go nne le lefelo la ditshameko tsa Maaforika a Amerika le le dirwang ka botlalo ke batho ba bantsho, mme maemo otlhe mo ditshamekong tseo a tserwe ke bone. Gape o ne a re batshameki ba batho bantsho ga ba a tshwanela go tshameka baanelwa ba ba sa kwalelwang batho ba bantsho, jaaka Hamlet. Robert Brustein ene o ne a ganetsa pono ya Wilson ka thata.
=== Dingwaga tsa bo2000 ===
Ka ngwaga wa 2005, karolo ya bofelo ya ga Wilson mo motseletseleng wa gagwe wa dikarolo di le lesome ya ''The Century Cycle'', e e bidiwang ''Radio Golf'', e ne ya bulwa. E ne ya diragadiwa la ntlha ka ngwaga 2005 ke [[:en:Yale_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Yale]] kwa [[:en:New_Haven,_Connecticut|New Haven, kwa Connecticut]] mme e ne ya bontshiwa lekgetlo la ntlha kwa [[:en:Broadway_theatre|Broadway]] ka ngwaga wa 2007 kwa [[:en:James_Earl_Jones_Theatre|Bobogelong jwa Cort]]. E ne e tla itsege jaaka tiro ya bofelo ya ga Wilson.<ref>Brantley, Ben (May 9, 2007). [https://www.nytimes.com/2007/05/09/theater/reviews/09radio.html "In the Rush to Progress, the Past Is Never Too Far Behind".] ''The New York Times''. Retrieved March 15, 2017.</ref>
== Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Morago ga Bantsho ==
Le fa tiro ya ga Wilson e sa amogelwe semmuso mo teng ga lenaane la dikwalo tsa [[:en:Black_Arts_Movement|Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Bantsho,]] ruri e ne e le setlhagiswa sa thomo ya one, a simolola mmogo le Bobogelo jwa Black Horizon kwa toropong ya gaabo ya Pittsburgh ka ngwaga 1968. E le mo Sedikeng sa Hill sa Pittsburgh, e leng lefelo le le nang le ditso e bile le le nang le Bantsho thata, Bobogelo jwa Black Horizon e ne ya nna lefelo la setso la boitlhamedi jwa Bantsho le go aga setšhaba.<ref>Greenwood, Jill King (March 16, 2015). [https://web.archive.org/web/20150330065955/https://www.chronicle.pitt.edu/story/august-wilson-and-black-horizon-theatre "August Wilson and Black Horizon Theatre"]. ''Pitt Chronicle''. University of Pittsburgh. Archived from [https://www.chronicle.pitt.edu/story/august-wilson-and-black-horizon-theatre the original] on March 30, 2015. Retrieved February 27, 2026.</ref> Jaaka mokwadi wa metshameko wa se se tsewang jaaka Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Morago ga Bantsho, Wilson o ne a amoga mowa wa BAM, a tlhagisa metshameko e e neng di keteka ditso le maikutlo a poko a batho ba Bantsho. Modikologo wa gagwe wa Lekgolo la Dingwaga o o tumileng o ne wa latedisa le go kopanya ka katlego maitemogelo a Bantsho ba Amerika mo lekgolong la bo20 la dingwaga, a dirisa ngwagasome mongwe le mongwe wa ditso, go tloga ka ngwaga wa 1904 go ya ko ngwageng wa 1997, go kwala maiteko a mmele, maikutlo, tlhaloganyo, le a sepolotiki a botshelo jwa Bantsho morago ga kgololesego.<ref>[https://web.archive.org/web/20190330061115/http://www.august-wilson-theatre.com/plays.php "August Wilson, Pulitzer winning playwright: Plays"]. ''www.august-wilson-theatre.com''. Retrieved March 23, 2019.</ref>
Metshameko e itsegeng thata tsa ga Wilson ke [[:en:Fences_(play)|''Fences'']] (ka ngwaga wa 1985) (e e neng ya gapa [[:en:Pulitzer_Prize|Kabelo ya Pulitzer]] le [[:en:Tony_Award|Sekgele sa Tony]]), [[:en:The_Piano_Lesson|(''The Piano Lesson) Thuto ya Piano'']] ( ka ngwaga wa 1990) (Mokgele wa Pulitzer le Sekgele sa Sediko sa Batshwayadiphoso ba Terama ya New York), [[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|(''Ma Rainey's Black Bottom)''Black Bottom ya ga Ma Rainey,]] le ([[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|''Joe Turner's Come and Gone)'' Tla le Tsamaya ya ga Joe Turner]].
Wilson o boletse gore o ne a tlhotlhelediwa thata ke "di-B tse nne": mmino wa blues, mokwadi le [[:en:Argentine|Argentina]] le mmoki wa [[:en:Jorge_Luis_Borges|Jorge Luis Borges]], mokwadi wa metshameko [[:en:Amiri_Baraka|Amiri Baraka]] le motaki [[:en:Romare_Bearden|Romare Bearden]].<ref name=":2" /> O ne a tswelela ka go oketsa bakwadi [[:en:Ed_Bullins|Ed Bullins]] le [[:en:James_Baldwin|James Baldwin]] mo lenaneong leo. O ne a lemotsha jaana:
Go tswa go Borges, dikgang tseo tse di gakgamatsang tsa gaucho tse ke ithutileng mo go tsone gore o ka tlhamalatsa nako le lefelo le setso mme o sa ntse o na le tiro e e utlwalang le ditlhogo tsa lobopo lotlhe tsa lorato, tlotlo, tiro, go oka, jj. Go tswa go Amiri Baraka, ke ithutile gore botaki jotlhe ke jwa sepolotiki, le fa ke sa kwale metshameko ya sepolotiki. Go tswa go Romare Bearden ke ne ka ithuta gore botlalo le khumo ya botshelo jwa letsatsi le letsatsi bo ka ranolwa kwantle ga go ineela kgotsa go nna le maikutlo.<ref name=":2" />
O ne a tsaya Bullins le Baldwin ba le botlhokwa ka ntlha ya dipontsho tsa bone tse di ikanyegang tsa botshelo jwa letsatsi le letsatsi.<ref name=":4" />
Fela jaaka Bearden, Wilson o ne a dira ka mekgwa ya go kwala: "Ke leka go dira gore metshameko yame e lekane le dikanvas tsa gagwe. Fa ke tlhama metshameko gantsi ke dirisa setshwantsho sa pitsa ya go apaya e mo go yone ke latlhelang dilo tse di farologaneng tse ke tlileng go di dirisa—katse e ntsho, tshingwana, sethunya sa baesekele, monna yo o nang le lebadi mo sefatlhegong sa gagwe se se nang le ,." Moanelwamogolo wa monna mo ''Kgamelong ya Dijo tsa Motshegare'' ya ga Bearden’s Mill Hand o ne a tlhotlheletsa moanelwa wa ga Herald Loomis mo go Come and Gone ya ga Joe Turner.<ref>Phillips, Maya (July 24, 2026). [https://www.nytimes.com/2026/07/24/theater/romare-bearden-august-wilson-joe-turners-come-gone.html "The Piece of Art That Inspired One of Theater's Greatest Works".] ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved August 4, 2026.</ref> Mo bokaong jwa tiro ya gagwe, Wilson o ne a bolela jaana:
Ke kile ka kwala kgangkhutshwe e e bidiwang "Seopedi se se Gaisang sa Blues mo Lefatsheng", mme e ne ya tsamaya jaana—"Mebila e Balboa a neng a tsamaya mo go yone e ne e le lewatle la gagwe la sephiri, mme Balboa o ne a nwela." Bokhutlo jwa kgang. Seo se bua tsotlhe. Ga gona sepe se sengwe se nka se buang. Ke ntse ke kwala kgang eo gape gangwe le gape. Metshameko yotlhe yame e kwala gape yone kgang eo.<ref name=":4" />
=== ''Modikologo wa Pittsburgh'' ===
''Setlhogo se segolo: [[:en:The_Pittsburgh_Cycle|Modikologo wa Pittsburgh]]''
Modikologo wa Pittsburgh wa ga Wilson,<ref>[https://www.biography.com/news/august-wilson-pittsburgh-cycle-century-cycle-plays-summary "August Wilson's 'Pittsburgh Cycle' Plays".] June 3, 2020.</ref> o gantsi o bidiwang Modikologo wa gagwe wa ''Lekgolo la Dingwaga,''<ref>[http://www.marintheatre.org/productions/fences/fences-august-wilsons-century-cycle "10 Plays, 100 Years – Playwright August Wilson Reveals the History of a Community (From the Playbill)"]</ref> o na le metshameko e le lesome, tse borobabongwe tsa tsone di beilweng kwa Kgaolong ya Dithaba ya Pittsburgh (e nngwe e beilwe kwa Chicago), e leng [[:en:African-American_neighborhood|lefelo la Maaforika-Amerika]] le le tsayang bokao jwa dikwalo jwa mainane jaaka jwa ga jaaka [[:en:Thomas_Hardy's_Wessex|Wessex ya ga Thomas Hardy]], [[:en:Yoknapatawpha_County|Kgaolo ya Yoknapatawpha]] ya ga [[:en:William_Faulkner|William Faulkner]] kgotsa [[:en:Ballybeg_(fictional_town)|Ballybeg]] ya ga mokwadi wa diterama wa Mo-Ireland e bong [[:en:Brian_Friel|Brian Friel]]. Metshameko e e beilwe mo dingwageng di le lesome tse di farologaneng mme di ikaelela go thala maitemogelo a Bantsho mo ngwagakgolong wa bo 20 le go "tsosa tlhaloganyo ka bobogelo" le go boeletsa "poko ka puo ya letsatsi le letsatsi ya Bantsho ba Amerika".<ref name=":4" /> Mokwalo wa gagwe wa maitemogelo a Bantsho ka metlha o ne o bontsha baanelwa ba ba nonofileng ba basadi mme ka dinako tse dingwe o ne o akaretsa dintlha tsa dilo tse di fetang tsa tlholego. Mo bukeng ya gagwe, o ne a kwala jaana "Mmè ke mosadi yo o nonofileng thata, yo o nang le melaometheo. Baanelwa ba me ba basadi . . . ba tswa mo go mmè ka bontsi."<ref>Wilson, August (2001). ''The Ground on which I Stand''. Theatre Communications Group. p. 151. [[:en:Special:BookSources/978-1559361873|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1559361873|978-1559361873]]</bdi>.</ref>
Fa e le ka ntlha tsa dilo tse di fetang tsa tlholego, Wilson gantsi o ne a bontsha mofuta mongwe wa tumelobotlhodi kgotsa ngwao ya bogologolo mo metshamekong e e neng e tswa kwa medirong e e fetang ya tlholego.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/august-wilson-the-ground-on-which-i-stand-august-wilsonbiography-and-career-timeline/3683/ "August Wilson: The Ground on Which I Stand | Biography and Timeline | American Masters". ''American Masters''.] January 28, 2015. Retrieved April 8, 2020.</ref> Nngwe ya metshameko ya gagwe ye e itsegeng thata ka go tlhagisa se ke ''The Piano Lesson''. Mo motshamekong, go dirisiwa piano mme e golola meya ya bagologolwane. Wilson o ne a batla go tlhama tiragalo e e ntseng jalo mo terameng mo e leng gore bareetsi ba ne ba tlogelwa fela go swetsa gore ke eng se e leng sa mmatota kgotsa nnyaa. O ne a kgatlhilwe ke maatla a bobogelo jaaka sediriswa se mo go sone setšhaba ka kakaretso se neng se ka kopana mmogo go neela bosupi jwa ditiragalo le makhubu a a diragalang.<ref name=":4" />
Wilson o ne a bolelela [[:en:The_Paris_Review|''Tlhatlhobo ya Paris jaana'']]:
Ke akanya gore metshameko yame e fa (Maamerika a Basweu) tsela e e farologaneng ya go leba Maamerika a Bantsho. Sekao, mo go ''Fences'' ba bona motlhokomedi wa matlakala, motho yo tota ba sa mo lebeng, le fa ba bona motlhokomedi wa matlakala letsatsi le letsatsi. Ka go leba botshelo jwa ga Troy, Basweu ba fitlhela gore diteng tsa botshelo jwa monna yo wa matlakala yo wa Montsho di amiwa ke dilo tse di tshwanang – lorato, tlotlo, bontle, go oka, tiro. Go lemoga gore dilo tse ke karolo ya botshelo jwa gagwe fela jaaka jwa bona go ka ama ka fao ba akanyang ka teng le go dirisana le Bantsho mo matshelong a bona.<ref name=":2" />
Le fa metshameko ya modikologo di sa golaganngwa thata le selekanyo sa kgang ya tatelano, baanelwa bangwe ba tlhagelela (mo dingwageng tse di farologaneng) mo metshamekong e e fetang bongwe tsa modikologo. Bana ba baanelwa ba metshameko ya pele ba ka nna ba tlhagelela mo metshamekong ya morago. Moanelwa yo o umakiwang thata mo modikologong ono ke Rakgadi Ester, "motlhatswi wa mewa". Go begwa fa a na le dingwaga di le makgolo a mabedi le masome a borobabobedi le botlhano mo motshamekong wa [[:en:Gem_of_the_Ocean|''Gem of the Ocean'']], e e diragalang kwa legaeng la gagwe kwa mmileng wa 1839 Wylie , le makgolo a le mararo le masome a le mane le borobabongwe mo [[:en:Two_Trains_Running|''Ditereneng tse Pedi tse di Tsamayang'']]. O tlhokafala ka ngwaga 1985, ka nako ya ditiragalo tsa ga [[:en:King_Hedley_II|''Kgosi Hedley II.'']] Bontsi jwa tiro ya [[:en:Radio_Golf|''Radio Golf'']] e dikologa leano la go thuba le go tlhabolola ntlo eo sešwa, dingwaga di le mmalwa morago ga loso lwa gagwe. Rakgadi Ester ke motho wa tshwantshetso le yo o ipoeletsang yo o emelang kgaratlho ya Maaforika le Maamerika. "Ga se makgolo a mararo a dingwaga mme ke tatelano ya baperesiti ba basadi ba setso... o akaretsa ditso tse di bokete tsa masetlapelo le phenyo".<ref>Rawson, Christopher (November 9, 2009). [https://www.post-gazette.com/ae/theater-dance/2009/11/09/August-Wilson-s-mythic-character-Aunt-Ester-explored-in-theater-festival/stories/200911090252 "August Wilson's mythic character Aunt Ester explored in theater festival"]. ''Pittsburgh Post-Gazette''. Retrieved April 8, 2020.</ref> Gantsi metshameko e e akaretsa moanelwa yo go lebegang a sa itekanela sentle mo tlhaloganyong (yo o farologaneng mo metshamekong mengwe le mengwe)—ka sekai, Hedley Sr. mo go [[:en:Seven_Guitars|''Seven Guitars'']], Gabriel mo go [[:en:Fences_(play)|''Fences'']], Stool Pigeon mo go Kgosi Hedley wa bobedi, kgotsa Hambone mo go ''Two Trains Running''.
Lefelo la metshameko la Goodman la Chicago e ne e le bobogelo jwa ntlha mo lefatsheng go tlhagisa modikologo otlhe wa metshameko e le lesome, mo ditlhagisong tse di neng tsa simolola ka ngwaga wa 1986 go fitlha ka ngwaga wa 2007. Ditlhagiso tse pedi tsa ga Goodman—''Seven Guitars'' ''(Dikatara tse supa)'' le ''Gem of the Ocean'' ''(Lejwe la lewatle)''—e ne e le dipontsho tsa ntlha tsa lefatshe.<ref>Houlihan, Mary (January 8, 2014). [https://web.archive.org/web/20141006081959/http://www.suntimes.com/entertainment/stage/24839663-421/story.html "Court Theatre stages August Wilson's 'Seven Guitars'"]. [[:en:Chicago_Sun-Times|''Chicago Sun-Times''.]]</ref> [[:en:Israel_Hicks|Israel Hicks]] o ne a tlhagisa modikologo otlhe wa metshameko e le lesome go tloga ka ngwaga wa1990 go ya ko ngwageng wa 2009 mo [[:en:Denver_Center_for_the_Performing_Arts#Entities_of_the_DCPA|komponeng ya Bobogelo ya Denver Center]].<ref>Weber, Bruce (July 7, 2010). [https://www.nytimes.com/2010/07/08/theater/08hicks.html "Israel Hicks, Director of August Wilson's Cycle, Dies at 66".] ''The New York Times''. Retrieved July 8, 2010.</ref>[[:en:Geva_Theatre_Center|Lefelo la Bobogelo la Geva]] le ne la tlhagisa metshameko yotlhe e le lesome ka tatelano ya dingwaga di le lesome go tloga ka ngwaga wa 2007 go ya ko ngwageng wa 2011 e le Lekgolo la Dingwaga la Amerika la ga August Wilson. [[:en:Huntington_Theatre_Company|Kompone ya Bobogelo ya Huntington]] ya [[:en:Boston|Boston]] e tlhagisitse metshameko yotlhe e le lesome, mme ya fetsa ka ngwaga wa 2012. Mo botshelong jwa ga Wilson o ne a dirisana mmogo le The Huntington go tlhagisa metshameko ya moragonyana. [[:en:Pittsburgh_Public_Theater|Bobogelo jwa Setšhaba jwa Pittsburgh]] e ne e le kompone ya ntlha ya bobogelo kwa Pittsburgh go tlhagisa Modikologo otlhe wa Lekgolo la Dingwaga, go akaretsa le pontsho ya ntlha ya lefatshe ya ga [[:en:King_Hedley_II|''Kgosi Hedley'']] [[:en:King_Hedley_II|''wa bobedi'']] go bula [[:en:O'Reilly_Theater|Bobogelo jwa O'Reilly]] kwa [[:en:Downtown_Pittsburgh|Toropong ya Pittsburgh]].<ref>Isenberg, Robert (October 2, 2008). [http://www.pghcitypaper.com/pittsburgh/the-final-installment-of-august-wilsons-epic-pittsburgh-cycle-premieres-at-the-public/Content?oid=1340845 "The final installment of August Wilson's epic Pittsburgh Cycle premieres at the Public"]. ''Pittsburgh City Paper''.</ref>
TAG – Setlhopha sa Badiragatsi, kwa Honolulu, Hawaii, se ne sa tlhagisa metshameko yotlhe e le lesome mo modikologong ono go simolola ka 2004 ka ''T(wo Trains Running'' )''Diterena tse Pedi tse di Tsamayang'' mme tsa felela ka ngwaga wa 2015 ka ''Ma Rainey's Black Bottom'' ''(Black Bottom ya ga Ma Rainey)''. Dipontsho tsotlhe e ne e le dipontsho tsa ntlha tsa kwa Hawaii, tsotlhe di ne tsa atlega thata mo lebokosong mme tsa bona dikabelo tse dintsi tsa bobogelo jwa lefelo leo tsa badiragatsi le mokgatlho. Moemedi wa Bantsho kwa St. Louis le Bobogelo jwa Baagi jwa Anthony Bean kwa New Orleans le tsone di tlhagisitse modikologo o o feletseng.
Mo dingwageng tse di neng tsa latela loso lwa Wilson, letoto la metshameko e le lesome le ne la simolola go bidiwa ''Modikologo wa Ngwagakgolo wa ga August Wilson'',<ref>Wilson, August (2007). ''August Wilson Century Cycle''. Theatre Communications Group. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1559363075|978-1559363075]]</bdi>.</ref> gape la bidiwa ''American Century Cycle'', e leng letoto la ditshameko tse di buang ka lekgolo la dingwaga la Amerika.<ref>[https://web.archive.org/web/20200130080853/http://www.openculture.com/2015/05/listen-to-playwright-august-wilsons-american-century-cycle-in-its-entirety-10-free-plays.html "Listen to Playwright August Wilson's American Century Cycle in Its Entirety: 10 Free Plays"]. ''Open Culture''.</ref>
Dingwaga di le pedi pele ga loso lwa gagwe ka ngwaga wa 2005, Wilson o ne a kwala le go tshameka tshameko e e iseng e gatisiwe ya motho a le mongwe e e bidiwang ''How I Learned What I Learned'' e e neng e bua ka maatla a bonono le maatla a ditshono tse di ka nnang teng. E ne ya tlhagisiwa kwa lefelong la metshameko le le bidiwang Signature kwa New York mme ya tsamaisiwa ke Todd Kreidler, yo e neng e le tsala ya Wilson le motho yo a neng a mo ruta le go mo kaela mo tirong ya gagwe. ''How I Learned'' e ne e bua ka malatsi a Wilson a a neng a a tshela e le mokwadi yo mosha yo o neng a sokola kwa Hill District kwa Pittsburgh, le kafa lefelo leo le batho ba lone ba neng ba mo tlhotlheletsa ka teng go kwala tikologo ya ditshameko tsa gagwe tse di buang ka maitemogelo a Maaforika a Amerika.<ref>[https://publictheater.culturaldistrict.org/production/40795/how-i-learned-what-i-learned "How I Learned What I Learned"]. ''publictheater.culturaldistrict.org''. Retrieved September 24, 2015.</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Wilson o nyetse gararo. Lenyalo la gagwe la ntlha e ne e le le Brenda Burton, go tloga ka ngwaga wa 1969 go fitlha ka ngwaga wa 1972. Ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, Sakina Ansari, yo o tshotsweng ka ngwaga wa 1970. Ka ngwaga wa 1981, o ne a nyala Judy Oliver, yo e neng e le modiredi wa loago, e leng motho yo o thusang batho le malapa a a nang le mathata a botshelo. Ba ne ba tlhalana ka ngwaga wa 1990. O ne a nyala gape ka ngwaga wa 1994 mme o ne a tlogelwa ke mosadi wa gagwe wa boraro, [https://publictheater.culturaldistrict.org/production/40795/how-i-learned-what-i-learned Constanza Romero], yo e neng e le motlhami wa diaparo tsa batshameki, e leng motho yo o rulaganyang le go tlhama diaparo tse di dirisiwang mo ditshamekong yo ba kopaneng mo tiragalong e neng go dirwa motshameko wa ''[[:en:The_Piano_Lesson|The Piano Lesson]]''. Ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, ebong Azula Carmen Wilson.<ref name=":2" /> Wilson gape o ne a tlogelwa ke bomonnawe le bomorwarraagwe, e leng Freda Ellis, Barbara Jean Wilson, Linda Jean Kittel, Richard Kittel, Donna Conley le Edwin Kittel.<ref name=":1" />
== Loso ==
Wilson o ne a bolela gore o ne a lemogilwe a na le [[:en:Hepatocellular_carcinoma|kankere ya sebete]] ka kgwedi ya Seetebosigo ka ngwaga wa 2005, mme a bolelelwa gore o ne a ka tshela dikgwedi di le tharo go ya go di le tlhano. O ne a tlhokafala a na le dingwaga di le masome a marataro ka letsatsi la bobedi la Phalane ka ngwaga wa 2005, kwa [[:en:Swedish_Medical_Center|Lefelo la Kalafi la Sweden]] kwa Seattle a bo a fitlhelwa kwa [[:en:Greenwood_Cemetery,_Pittsburgh|mabitleng a Greenwood kwa Pittsburgh]] ka letsatsi la borobabobedi la Phalane.<ref>Wilson, Scott; Mank, Gregory W. (forward) (2016). "Wilson, August #13712". ''Resting Places: The Burial Sites of More Than 14,000 Famous Persons'' (3rd ed.). McFarland & Company, Inc. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0786479924|978-0786479924]]</bdi>. [[:en:OCLC_(identifier)|OCLC]] [https://search.worldcat.org/oclc/948561021 948561021].</ref>
Go begilwe gore o ne a kopile gore go tshwarwe phitlho ya batho ba Maaforika a Amerika kwa [[:en:Saint_Paul_Cathedral_(Pittsburgh,_Pennsylvania)|Kerekeng ya Saint Paul]]. Le fa go ntse jalo, puso ya kereke ya lefelo leo e ne ya se ka ya fa tetla ya gore go tshwarwe phitlho ya motho yo e seng wa tumelo ya Katoliki. Ka jalo, go ne ga tshwarwa tirelo ya segopotso kwa [[:en:University_of_Pittsburgh|mmadikolong wa Pittsburgh]].<ref name=":5" />
== Boswa le ditlotlo ==
Ntlo e Wilson a goletseng mo go yone mmogo le bomonnawe le bomorwarraagwe ba le barataro, e e neng e le kwa Mmilaeng wa Bedford wa 1727 kwa Pittsburgh, e ne ya itsisiwe semmuso e le lefelo la botlhokwa la ditso ke Puso ya Pennsylvania ka letsatsi la masome a mararo la Motsheganong ka ngwaga wa 2007.<ref>Associated Press (May 31, 2007). [https://web.archive.org/web/20071114160729/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/breaking/s_510207.html "State Memorializes August Wilson's Childhood Home"]. ''Pittsburgh Tribune-Review''. Archived from [http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/breaking/s_510207.html the original] on November 14, 2007. Retrieved October 3, 2008.</ref> Ka letsatsi la masome a mabedi le borataro la Tlhakole ka ngwaga wa 2008, [[:en:Pittsburgh_City_Council|Lekgotla la Motse wa Pittsburgh]] le ne la tsenya ntlo e mo [[:en:List_of_City_of_Pittsburgh_historic_designations|lenaaneng la mafelo a]] [[:en:List_of_City_of_Pittsburgh_historic_designations|ditso a a sireleditsweng]] ke motse wa Pittsburgh. Ka letsatsi la masome a mararo la Moranang ka ngwaga wa 2013, [[:en:August_Wilson_House|Ntlo ya August Wilson]] e ne ya tsenngwa mo [[:en:National_Register_of_Historic_Places|Lenaaneng la Bosetšhaba la Mafelo a]] [[:en:National_Register_of_Historic_Places|Ditso]].
Kwa Pittsburgh go na le [[:en:August_Wilson_Center_for_African_American_Culture|Lefelo la August Wilson la Setso sa Maaforika a Amerika.]] Lefelo le le na le pontsho e e nnetseng ruri e e buang ka botshelo jwa Wilson kwa Hill District kwa Pittsburgh, e e bidiwang “August Wilson: A Writer's Landscape”, e leng pontsho e e bontshang botshelo le tiro ya gagwe jaaka mokwadi.<ref>[https://awaacc.org/explore-and-visit/ "Explore and Visit \ The August Wilson African American Cultural Center"]. ''The August Wilson African American Cultural Center''. Retrieved December 4, 2023.</ref>
Ka letsatsi la lesome le borataro la Phalane ka ngwaga wa 2005, malatsi a le lesome le bonè morago ga loso lwa Wilson, Lefelo la Bobogelo la Virginia kwa Kgaolong ya Bobogelo le Broadway kwa Toropong ya New York bo ne jwa bidiwa Bobogelo jwa August Wilson. E ne e le lefelo la ntlha la ditshameko la Broadway le le neng la tewa leina la motho wa Moafrika wa Amerika.<ref>Jesse McKinley (September 2, 2005). [https://www.nytimes.com/2005/09/02/nyregion/02theater.html "Theater Is to Be Renamed for a Dying Playwright".] ''The New York Times''. Retrieved December 21, 2008.</ref> Lefelo leo la ditshameko le ne la tshameka ditshameko di le dintsi, go akaretsa ''Jersey Boys, Groundhog Day'' le ''Mean Girls''.<ref>[http://www.playbill.com/venue/august-wilson-theatre-vault-0000000162 "August Wilson Theatre".] ''Playbill''. Retrieved April 8, 2020.</ref>
Ka ngwaga wa 2007, [[:en:Kenny_Leon'|Kenny Leon]], yo e neng e le motsamaisi wa bonono wa True Colors yo o neng a setse a tlogetse maemo ao, le Todd Kreidler, yo ka nako eo e neng e le mothusi wa motsamaisi wa bonono, ba ne ba tlhoma Kgaisano ya Bosetšhaba ya Dipuo tsa Ditshameko tsa August Wilson go tlotla boswa jwa bonono jwa Wilson le go rotloetsa kokomana e ntšha ya batho ba ba nang le bokgoni jwa go tlhama. Baithuti ba dikolo tse dikgolo, ba ba neng ba thusiwa ke batshameki ba ba nang le maitemogelo, bagakolodi, barutabana ba ditshameko ba mo mafelong a bone le batho ba bangwe, ba ne ba ithuta puo e e buiwang ke moanelwa mongwe mo tshamekong ya Wilson mme ba e tshameka fa pele ga baatlhodi ba ba nang le maitemogelo. Tlotlo e e neng e fiwa Wilson ka ntlha ya tiro ya gagwe e ne ya nna kgaisano e e semmuso mo ditoropong di le dintsi tsa Amerika go fitlha ka ngwaga wa 2021, fa e ne e tshwarwa ka inthanete ka ntlha ya Covid. Ditoropo tseo di ne di akaretsa Atlanta, Boston, Buffalo, Chicago, Dallas, East Lansing, Greensboro, Hampton Roads, Los Angeles, Maryland, Milwaukee, New Haven, New York, Pittsburgh, Portland, San Diego, Seattle le Urbana-Champaign. Bafenyi ba kgaisano ya bosetšhaba ba ne ba fiwa madi a go ba thusa mo dithutong le tshono ya go tshameka kwa Broadway.
Lenaneo le ne la tlhagisiwa mo ditshwantshong tse pedi tse di tsamayang tsa mofuta wa metshameko e tshikinyegang tse di buang ka kgang ya mmantota. Sa ntlha e ne e le ''The Start of Dreams'' ka ngwaga wa 2010, se se neng sa tsamaisiwa ke The Horne Brothers. Sa bobedi e ne e le [[:en:Giving_Voice|Giving Voice]] ka ngwaga wa 2018, se se neng sa tsamaisiwa ke James D. Stern le Fernando Villena.<ref>[https://www.pcs.org/events/august-wilson-monologue-competition "August Wilson Monologue Competition"]. ''Portland Center Stage at the Armory''. 2020. Retrieved June 11, 2023.</ref><ref>[https://truecolorstheatre.org/august-wilson-monologue-competition/ "National August Wilson Monologue Competition"]. ''True Colors Theatre Company''. 2021. Retrieved July 2, 2025.</ref>
Kwa Seattle, Washington, mo letlhakoreng le le kwa borwa la Setlhopha sa Ditshameko sa Seattle, tsela ya Republican Street e e neng e sa tlhole e dirisiwa, magareng ga Warren Avenue N. le 2nd Avenue N. mo lefelong la [[:en:Seattle_Center|Seattle Center]], e ne ya reelelwa leina la August Wilson Way.<ref>Kathy Mulady (June 12, 2007). [http://www.seattlepi.com/local/319432_center12.html "Visions For a New Seattle Center Being Made Public".] ''The Seattle Post-Intelligencer''. Retrieved October 5, 2008.</ref>
[[Karolo:Articles with hCards]]
6b8wbr3rmjvvd6ifibc62nb417z2hxj
55957
55915
2026-09-29T17:50:22Z
Atsile Edith
11759
55957
wikitext
text/x-wiki
'''August Wilson''' (ka '''Frederick August Kittel Jr.''' ;kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bosupa, ka ngwaga wa 1945 – kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le mabedi , ka ngwaga wa 2005) e ne e le mokwadi wa motshameko wa tiragatso ya ditiragalo wa Moamerika. O bidiwa "mmoki wa bobogelo wa Amerika e Ntsho". <ref name=":1">{{Cite news|last=Isherwood|first=Charles|date=October 3, 2005|title=August Wilson, Theater's Poet of Black America, Is Dead at 60 (Published 2005)|language=en-US|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2005/10/03/theater/newsandfeatures/august-wilson-theaters-poet-of-black-america-is-dead-at-60.html|access-date=October 12, 2020|issn=0362-4331}}</ref> O itsege thata ka motseletsele wa motshameko wa tiragatso ya ditiragalo di le lesome , tse di bidiwang mmogo [[:en:August_Wilson#The_Pittsburgh_Cycle|The Pittsburgh Cycle]] (kgotsa ''The Century Cycle'' ) '','' tse di kwalang ka maitemogelo le boswa jwa setšhaba sa Maaforika-Amerika mo lekgolong la masome a mabedi la dingwaga. Metshameko wa tiragatso ya ditiragalo mo motseletseleng o di akaretsa ''[[:en:Fences_(play)|Fences (Diterata)]]'' (ka ngwaga wa1987) le ''[[:en:The_Piano_Lesson|Thuto ya Piano]]'' (ka ngwaga wa 1990), tse nngwe le nngwe ya tsone e neng ya gapa Wilson [[:en:Pulitzer_Prize_for_Drama|Mokgele wa Pulitzer wa Terama]], mmogo le ''[[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|Black Bottom ya ga Ma Rainey]]'' ( ka ngwaga wa1984) le ''[[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|ya ga Joe Turner ya Tla le go Tsamaya]]'' (1988). Ka ngwaga wa 2006, Wilson o ne a tsenngwa mo lefelong la Botumo jwa Bobogelo jwa Amerika .
Ditlhogo tse dingwe di simolola ka tirisobotlhaswa ya thulaganyo le ya ditso ya Maaforika a Amerika, [[:en:Race_relations|dikamano tsa merafe]], boitshupo, go fuduga, le go tlhaolwa ka lotso. [[:en:Viola_Davis|Viola Davis]] o rile mokwalo wa ga Wilson "o tshwara metlae ya rona, makoa a rona, masetlapelo a rona, kgobalo ya rona. Mme o re dira batho. Mme o re letla go bua." <ref>{{Cite web |date=December 11, 2020 |title=Denzel Washington on bringing August Wilson's "Ma Rainey's Black Bottom" to the screen |url=https://www.cbsnews.com/news/denzel-washington-on-bringing-august-wilsons-ma-raineys-black-bottom-to-the-screen/ |access-date=December 24, 2020 |website=CBS News}}</ref> Fa e sa le Wilson a tlhokafala, metshameko ya go diragatsa ditiragalo ya gagwe e le tharo e ile ya fetolwa kgotsa a fetolwa gape go nna ditshwantso tse di tshikinyegang: ''[[:en:Fences_(film)|Diterata]]'' (ka ngwaga wa 2016), ''[[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom_(film)|Bontsho jo bo kotlase jwa ga Ma Rainey]]'' (ka ngwaga wa 2020) le ''[[:en:The_Piano_Lesson_(2024_film)|Thuto ya Piano]]'' (ka ngwaga wa 2024). [[:en:Denzel_Washington|Denzel Washington]] o disitse ditshwantso tse di tshikinyegang mme o ikanne go tsweletsa boswa jwa ga Wilson ka go fetola metshameko e e supang ditiragalo tse dingwe tsotlhe tsa gagwe go nna ditshwantso tse di tshikinyegang tsa bareetsi ba bantsi. <ref>{{Cite news|last=Gratzinger|first=Ollie|date=August 14, 2022|title=Denzel Washington Honors August Wilson's Legacy at House Opening|language=en-US|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/08/14/theater/august-wilson-house-denzel-washington.html|access-date=August 15, 2022|issn=0362-4331}}</ref> Washington o rile, "karolo e kgolo ya se se setseng sa tiro ya me ke go netefatsa gore Phatwe o a tlhokomelwa". <ref>{{Cite web |last=Sullivan |first=Lindsey |date=October 2, 2020 |title=Denzel Washington Wants Samuel L. Jackson to Star in Film of August Wilson's The Piano Lesson |url=https://www.broadway.com/buzz/199971/denzel-washington-wants-samuel-l-jackson-to-star-in-film-of-august-wilsons-the-piano-lesson/ |access-date=December 24, 2020 |website=Playbill}}</ref>
== Botshelo jwa kwa tshimologong ==
Wilson o ne a tsholwa a bidiwa Frederick August Kittel Jr. kwa [[:en:Hill_District|Hill District]] kwa [[:en:Pittsburgh|Pittsburgh]], Pennsylvania. E ne e le ngwana wa bone mo baneng ba le barataro. Rraagwe, Frederick August Kittel Sr., e ne e le mojaki wa kwa [[:en:Sudeten_Germans|Sudeten Germany]] yo o neng a dira tiro ya go apaya borotho le dikuku.
Mmaagwe, Daisy Wilson, e ne e le mosadi wa Moamerika le Moafrika yo o neng a tswa kwa North Carolina mme a dira tiro ya go phepafatsa matlo gore a bone madi a go itshedisa.<ref name=":2">Isherwood, Charles (October 3, 2005). [https://www.nytimes.com/2005/10/03/theater/newsandfeatures/august-wilson-theaters-poet-of-black-america-is-dead-at-60.html "August Wilson, Theater's Poet of Black America, Is Dead at 60".] ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved April 21, 2026.</ref> Go ya ka ditiragalo tse di neng di anelwa mo lelapeng, nkokoagwe Wilson ka fa mmaagweng o ne a tsamaya ka dinao go tswa kwa North Carolina go ya kwa Pennsylvania a batla botshelo jo bo botoka.
Mmaagwe Wilson o ne a godisa bana a le nosi go fitlha Wilson a nna le dingwaga di le tlhano mo ntlung ya matlhatlhagane e e nang le dikamore di le pedi kwa morago ga lebentlele la dijo kwa tseleng ya 1727 Bedford . Rraagwe o ne a sa bonale thata mo botshelong jwa gagwe jwa bongwana. Moragonyana, Wilson o ne a simolola go dirisa sefane sa ga mmaagwe mo dikwalong tsa gagwe.
Baagisanyi ba ba neng e humanegile mo itsholelong kwa a neng a godisetswa teng e ne e na le batswakwa ba batho ba bantsho ba Amerika ba le bantsi, ba Bajuta le Ba-Italiana. Botshelo bo ne bo le bokete mo baneng ba ga Kittel ka gonne ba ne ba na le batsadi ba ditso tse di farologaneng. August o ne a thatafalelwa ke go itse gore o amana le setso sefe, mme ka lobaka lo loleele o ne a sa ikutlwe a amogelesegile ka botlalo mo setsong sa batho ba bantsho ba Amerika kgotsa mo setsong sa batho ba basweu go fitlhela nako ntse e tsamaa.
Mmaagwe Wilson o ne a tlhalana le rraagwe mme a nyalwa ke David Bedford mo dingwageng tsa bo1950. Lelapa le ne la fuduga go tswa kwa Hill District go ya kwa [[:en:Hazelwood_(Pittsburgh)|Hazelwood]], e ka nako eo e neng e tletse batho ba basweu ba badiri. Kwa legaeng la bone le lesha, ba ne ba kopana le kgethololo ya semorafe. Batho ba ne ba latlhela maje a ditena mo fensetereng ya ntlo ya bone. Moragonyana ba ne ba patelediwa go tswa mo ntlong eo mme ba fudugela kwa legaeng le lengwe.<ref name=":3">Little, Johnathan (2000). [[iarchive:twentiethcentury228whea_0|''Twentieth-Century American Dramatists: Second Series''.]] [[:en:Detroit|Detroit, Michigan]]: Gale. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7876-3137-6|978-0-7876-3137-6]]</bdi>.</ref>
Hill District moragonyana e ne ya nna lefelo le ditiragalo tsa bontsi jwa metshameko ya ''Pittsburgh Cycle'' di neng tsa diragalela kwa go lone. Maitemogelo a Wilson a go gola koo, mmogo le seabe se segolo sa mmaagwe mo lelapeng, di ne tsa ama tsela e a neng a kwala metshameko ya gagwe ka yone.<ref>Shannon, Sandra G. (1991). [https://www.jstor.org/stable/44485235 "The Fences They Build: August Wilson's Depiction of African-American Women".] ''Obsidian II''. '''6''' (2): 1–17. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0888-4412 0888-4412]. [[:en:JSTOR_(identifier)|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/44485235 44485235].</ref>
[[Setshwantsho:Carnegie Library of Pittsburgh - IMG 0789.jpg|thumb|letshwao la ditshwantso tsa motshikinyego la [https://web.archive.org/web/20150221232338/http://video.pbs.org/video/2365429059/ Beng ba Amerika, August Wilson: Lefatshe le ke emeng mo go lone, PBS], 1:24:39 <ref>[https://web.archive.org/web/20150221232338/http://video.pbs.org/video/2365429059/ "American Masters, August Wilson: The Ground on Which I Stand"]. [[:en:PBS|PBS]]. February 20, 2012. Archived from [https://web.archive.org/web/20150529220857/http://video.pbs.org/video/2365429059/ the original] on February 21, 2015. Retrieved May 29, 2015.</ref>]]
A godiseditswe mo tumelong ya Kereke ya Katoliki, ka ngwaga wa 1959, Wilson e ne e le mongwe wa baithuti ba le lesome le bonè ba Maaforika a Amerika kwa [[:en:Central_Catholic_High_School_(Pittsburgh,_Pennsylvania)|sekolong se segolwane sa Central Catholic]] ,mme o ne a tlogela sekolo morago ga ngwaga o le mongwe.<ref name=":2" /><ref>Hartigan, Patti (August 3, 2023). [https://www.nytimes.com/2023/08/03/theater/august-wilson-biography-patti-hartigan.html "The Playwright Who Changed the Face of American Theater"]. ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved April 21, 2026.</ref> Morago ga moo, o ne a tsena kwa sekolong se segolwane sa Connelley Vocational , mme a fitlhela gore dithuto tsa teng di ne di se boima mo go ene. Ka ngwaga wa 1960, fa a ne a le mo mophatong wa bolesome, o ne a tlogela sekolo se segolwane sa Gladstone morago ga gore morutabana wa gagwe a mo latofatse ka gore o ne a [[:en:Plagiarism|dirisitse tiro ya motho yo mongwe jaaka ya gagwe]] e e neng e le pampiri ya ditsebe di le masome a mabedi e a neng a e kwadile ka [[:en:Napoleon_I_of_France|Napoleon wa Ntlha wa France]]. Wilson o ne a fitlha tshwetso ya gagwe mo go mmaagwe ka gonne o ne a sa batle go mo swabisa. Fa a ne a le dingwaga di le lesome le borataro, o ne a simolola go dira ditiro tse di sa tlhokeng bokgoni jo bo kgethegileng kwa a ne a kopana le batho ba le bantsi ba ba farologaneng, mme bangwe ba bone ba ne ba nna sekao sa baanelwa bangwe ba a neng a ba tlhama moragonyana, jaaka Sam mo go ''The Janitor'' ka ngwaga wa 1985.<ref name=":3" />
Wilson o ne a dirisa [[:en:Carnegie_Library_of_Pittsburgh|lefelo la dibuka le go bala la Carnegie la Pittsburgh]] thata, mme moragonyana lefelo leo a dibuka ya mo fa setlankana sa tlotlo sa go aloga kwa sekolong se segolwane. Wilson, yo o neng a re o ithutile go bala fa a ne a le dingwaga di le nne, o ne a simolola go bala dibuka tsa bakwadi ba Maaforika a Amerika kwa lefelong la dibuka fa a ne a le dingwaga di le lesome le bobedi a bo a fetsa dingwaga tsotlhe tse di neng tsa latela tsa bolesome a itshedisa ka kitso ka go bala dibuka tsa bakwadi ba ba jaaka [[:en:Ralph_Ellison|Ralph Ellison]], [[:en:Richard_Wright_(author)|Richard Wright]], [[:en:Langston_Hughes|Langston Hughes]], [[:en:Arna_Bontemps|Arna Bontemps]] le ba bangwe.<ref name=":3" />
== Tiro ==
=== Dingwaga tsa bo1960 ===
Wilson o ne a itse gore o batla go nna mokwadi, mme se se ne sa baka go sa utlwane magareng ga gagwe le mmaagwe, yo o neng a batla gore e nne mmueledi. Mmaagwe o ne a mo pateletsa go tswa mo ntlong ya lelapa, mme ka ngwaga wa 1962 o ne a tsenela Sesole sa United States dingwaga di le tharo mme o ne a ntshiwa mo sesoleng morago ga ngwaga o le mongwe,<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/american-literature-biographies/august-wilson "August Wilson | Encyclopedia.com".] ''www.encyclopedia.com''. Retrieved January 9, 2024.</ref> mme a boela go dira ditiro tse di farologaneng tse di sa tlhokeng bokgoni jo bo kgethegileng, jaaka go rwala merwalo, go apaya dijo tse di apewang ka bonako, go dira mo tshingwaneng le go tlhatswa dijana.
Frederick August Kittel Jr. o ne a fetola leina la gagwe a nna August Wilson go tlotla mmaagwe morago ga loso lwa ga rraagwe ka ngwaga wa 1965. Mo ngwageng oo, o ne a lemoga pina a blues e e neng e opelwa ke [[:en:Bessie_Smith|Bessie Smith]], mme a reka motšhene wa go kwala ditlhaka o o utswilweng ka didolara di le lesome o gantsi a ne a o isa kwa bathong ba ba adimang madi ka dilo tse di tlhwatlhwa fa a tlhoka madi.<ref name=":4">Lyons, Bonnie; George Plimpton (Winter 1999). [http://www.theparisreview.org/interviews/839/the-art-of-theater-no-14-august-wilson "August Wilson, The Art of Theater No. 14".] ''The Paris Review''. Winter 1999 (153).</ref> Fa a ne a le dingwaga di le masome a mabedi, o ne a tsaya tshwetso ya gore o batla go nna mmoki mme a romela mekwalo ya gagwe kwa dimakasineng tse di jaaka ''[[:en:Harper's_Magazine|Harper's]].'' O ne a simolola go kwala mo mabakeng, kwa lebentleleng la disikara la mo lefelong la gae le kwa mafelong a go nwang kofi. O ne a kwala ka seatla mo disalafaneng tsa mo tafoleng le mo dibukeng tse dinnye tsa pampiri e serolwana, a reetsa ka kelotlhoko tsela e batho ba ba mo dikologileng ba neng ba bua ka yone le go ithuta ka baanelwa ba bone. O ne a rata go kwala mo disalafaneng tsa mafelo a go nwang kofi ka gonne, jaaka a ne a tlhalosa, go ne go mo golola mme go mo thusa gore a se ka a ikgathatsa thata ka gore o kwala jang. Morago ga moo, o ne a phutha dintlha tse a neng a di kwadile mme a di kwala kwa gae.<ref name=":2" /> Wilson o ne a na le bokgoni jo bogolo jwa go lemoga le go tshwara dipuo tse di farologaneng le mekgwa e batho ba buang ka yone. O ne a na le kgopolo e e gakgamatsang, mme a e dirisa thata mo tirong ya gagwe. Fa nako e ntse e tsamaya, o ne a ithuta go se tlhakanye puo e a neng a e utlwa ka go e fetola kgotsa go e phimola fa a e tsenya mo mekwalong ya gagwe.<ref name=":4" />
[[Setshwantsho:PittsburghPaAWH2.jpg|thumb|[[:en:August_Wilson_House|Legae la ga Wilson la bongwana]] kwa Mmileng wa Bedford kwa Pittsburgh]]
Lentswe la ga [[:en:Malcolm_X|Malcolm X]] le ne la nna le seabe se segolo mo botshelong le mo tirong ya Wilson, jaaka mo go The ''Ground on Which I Stand'' ya ngwaga wa 1996. [[:en:Nation_of_Islam|Setshaba sa Islam]], e khutshwafaditswe go nna NOI, le mokgatlho wa [[:en:Black_Power|Black Power]], tsotlhe di ne di bua le ene ka dilo tse di neng di le botlhokwa, jaaka go kgona go itshetsa, go itshireletsa le go [[:en:Self-determination|ikemisetsa]]. Gape o ne a rata dipolelo tsa kwa tshimologong ya batho le ditso tse [[:en:Elijah_Muhammad|Elijah Muhammad]] a neng a di ema nokeng. Ka ngwaga wa 1969, Wilson o ne a nyala Brenda Burton, yo e neng e le motho wa tumelo ya bo Muslim, mme a simolola go itsalanya le Setshaba sa Islam, le fa go begwa gore ga a ka a fetogela mo tumelong ya yone.<ref name=":5">[https://nycreligion.info/allah-broadway-august-wilsons-roots-nation-islam/ "From Allah to Broadway. August Wilson's roots in the Nation of Islam".] ''A Journey through NYC religions''. December 30, 2020. Retrieved October 3, 2022.</ref> Ene Wilson le Brenda ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, Sakina Ansari Wilson. Ba ne ba tlhalana ka ngwaga wa 1972.<ref name=":3" />
Ka ngwaga wa 1968, Wilson o ne a tlhoma [[:en:Black_Horizon_Theater|Bobogelo jwa Black Horizon]] mmogo le tsala ya gagwe [[:en:Rob_Penny|Rob Penny]], kwa [[:en:Hill_District_(Pittsburgh)|Kgaolo ya Dithaba ya Pittsburgh]].<ref name=":2" /> Tshameko ya ntlha ya Wilson, ''Recycling'' ''(Tiriso gape)'', e ne ya tshamekiwa fa pele ga batho kwa mafelong a mannye a ditshameko, dikolong le kwa mafelong a baagi ba nnang mo matlong a puso, mme motho o ne a duela disente di le masome a matlhano go tsena. Nngwe ya ditiro tsa gagwe tsa ntlha e ne e bidiwa [[:en:Jitney_(play)|''Jitney'']], e a neng a e baakanya gape morago ga dingwaga di feta masome a mabedi, e le karolo ya tatelano ya ditshameko e le lesome e e buang ka Pittsburgh mo lekgolong la bo20 la dingwaga.<ref name=":3" />
O ne a se na maitemogelo a go tsamaisa tshameko.<ref name=":2" /> O ne a gakologelwa a re: “Mongwe o ne a leba kwa le kwa mme a botsa a re, ‘Ke mang yo o tla tsamaisang tshameko?’ Ka fa are, ‘Ke tla o tsamaisa.’ Ke ne ka rialo ka gonne ke ne ke itse go dirisa lefelo la dibuka. Ka jalo, ke ne ka ya go batla buka e e buang ka tsela ya go tsamaisa tshameko. Ke ne ka bona nngwe e e neng e bidiwa ''The Fundamentals of Play Directing'' ''(Dilo tsa Motheo tsa go Kaela Motshameko)''<ref>Dean, Alexander; Carra, Lawrence (2009). ''[https://books.google.com/books?id=4X4UAAAAQBAJ Fundamentals of Play Directing]'' (5th ed.). Long Grove, IL: Waveland Press. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1-57766-648-6|<bdi>978-1-57766-648-6</bdi>.]]</ref> mme ka e adima.”<ref name=":4" />
=== Dingwaga tsa bo1970 ===
Ka ngwaga wa 1976, Vernell Lillie, yo o neng a tlhomile [[:en:Kuntu_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Kuntu]] kwa [[:en:University_of_Pittsburgh|Mmadikolo wa Pittsburgh]] dingwaga di le pedi pele ga moo, o ne a tsamaisa tshameko ya Wilson e e bidiwang ''The Homecoming'' ''(Go Boela Gae)''. Mo ngwageng oo gape, Wilson o ne a bona tshameko ya [[:en:Athol_Fugard|Athol Fugard]] e e bidiwang [[:en:Sizwe_Banzi_is_Dead|Sizwe Banzi is Dead]], e e neng e tshamekiwa kwa [[:en:Pittsburgh_Public_Theater|Bobogelo jwa Setšhaba jwa Pittsburgh]]. E ne e le lekgetlo la ntlha Wilson a tsena mo tshamekong e e neng e dirilwe ke batshameki ba ba tlhalihileng. Morago ga moo, Wilson, Penny le mmoki Maisha Baton ba ne ba tlhoma Kokoano ya go tlhabana botlhale ya Bakwadi ba Se-Kuntu, e e neng e kopanya bakwadi ba Maaforika a Amerika le go ba thusa gore mekwalo ya bone e gatisiwe le gore ditiro tsa bone di tlhagisiwe. Mekgatlho ka bobedi e sa ntse e dira le gompieno.
Ka ngwaga wa 1978, Wilson o ne a fudugela kwa [[:en:Saint_Paul,_Minnesota|Saint Paul, Minnesota]], ka kgakololo ya tsala ya gagwe, Claude Purdy, yo e neng e le motsamaisi wa ditshameko yo ne a mo thusa go bona tiro ya go kwala mekwalo ya dithuto kwa [[:en:Science_Museum_of_Minnesota|lefelong la polokelo ya tsa maranyane a science wa Minnesota]].<ref name=":2" /> Ka ngwaga wa 1980, Wilson o ne a fiwa thuso ya madi ya go tsweletsa tiro ya gagwe kwa [[:en:The_Playwrights'_Center|Lefelong la Bakwadi ba Ditshameko]] kwa Minneapolis. O ne a tlogela tiro ya kwa lefelong la polokelo ka ngwaga wa 1981, mme a tswelela go kwala ditshameko. Mo dingwageng di le tharo, o ne a dira ka nakwana e le moapei kwa [[:en:Little_Brothers_of_the_Poor|Little Brothers of the Poor]]. Wilson o ne a nna le botsalano jo boleele le [[:en:Penumbra_Theatre_Company|Kompone ya bodiragatsi ya Penumbra]] kwa St. Paul, se kwa tshimologong se neng se tshegediwa ka [[:en:CETA_Employment_of_Artists_(1974-1981)|madi a thuso a puso go tswa mo lenaneong la puso la go tlhama ditiro le go thapisa batho]] [[:en:CETA_Employment_of_Artists_(1974-1981)|(Comprehensive Employment and Training Act (CETA) grant]]) se se ne sa tlhagisa dingwe tsa ditshameko tsa gagwe la ntlha. O ne a kwala ''Fullerton Street'', e e iseng e tshamekiwe kgotsa e gatisiwe ka ngwaga wa 1980. Tshameko e ne e bua ka ntwa ya mabole magareng ga [[:en:Joe_Louis_vs._Billy_Conn|Joe Louis le Billy Conn]] ka ngwaga wa 1941, mmogo le go latlhegelwa ke mekgwa le ditekanyetso tse di neng di le teng mo bathong morago ga [[:en:Great_Migration_(African_American)|Motsamao o Mogolo]] wa Maaforika a Amerika go tswa kwa borwa go ya kwa ditoropong tsa bokone jwa United States.<ref name=":3" />
=== Dingwaga tsa bo1980 ===
Mo dingwageng tsotlhe tsa bo1980, Wilson o ne a kwala bontsi jwa ditiro tsa gagwe, go akaretsa [[:en:Jitney_(play)|''Jitney'']] ka ngwaga wa 1982, [[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|''Ma Rainey's Black Bottom'']] ka ngwaga wa 1984, [[:en:Fences_(play)|''Fences'']] ka ngwaga wa 1985, [[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|''Joe Turner's Come and Gone'']] ka ngwaga wa 1986, le [[:en:The_Piano_Lesson|''The Piano Lesson'']] ka ngwaga wa 1987.
Ka ngwaga wa 1987, ramotse wa St. Paul, [[:en:George_Latimer_(Minnesota_politician)|George Latimer,]] o ne a bitsa letsatsi la masome a mabedi le bosupa la Motsheganong “Letsatsi la August Wilson”. O ne a tlotliwa ka gonne e ne e le ene fela motho yo o tswang kwa Minnesota yo o kileng a fenya [[:en:Pulitzer_Prize_for_Drama|Sekgele sa Pulitzer sa Ditshameko]].<ref name=":3" />
=== Dingwaga tsa bo1990 ===
Ka ngwaga wa 1990, Wilson o ne a tlogela St. Paul morago ga go tlhalana mme a fudugela kwa [[:en:Seattle|Seattle]]. O ne a nna le botsalano le [[:en:Seattle_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Bodiragatsi tsa Seattle]], se se neng sa tlhagisa tikologo yotlhe ya gagwe ya ditshameko di le lesome, mmogo le tshameko ya gagwe ya motho a le mongwe e e bidiwang ''How I Learned What I Learned''.<ref name=":3" />
Le fa Wilson e ne e le mokwadi yo o neng a ineetse mo go kwaleleng ditshameko tsa serala, kompone ya Hollywood e ne ya akantsha go dira setshwantsho se se tsamayang sa tshameko ya gagwe ''Fences''. O ne a gatelela gore motsamaisi wa Moafrika wa Amerika a thapiwe go tsamaisa setshwantsho seo, a re: “Ke ne ka gana motsamaisi yo o mosweu, e seng ka ntlha ya lotso, mme ka ntlha ya ngwao. Batsamaisi ba basweu ga ba na kitso e e tlhokegang go dira tiro e. Tiro e tlhoka motho yo o itseng ngwao ya Maaforika a Amerika ka botlalo.” Setshwantsho se se tsamayang se ne sa se ka sa dirwa go fitlha ka ngwaga wa 2016, fa [[:en:Denzel_Washington|Denzel Washington]] a ne tsamaisa sa [[:en:Fences_(film)|''Fences'']], e e tshamekiwang ke Washington le [[:en:Viola_Davis|Viola Davis]]. E ne ya dira gore Wilson a tlhophiwe go bona Oscar morago ga loso lwa gagwe.<ref>Viagas, Robert (April 22, 2016). [http://www.playbill.com/article/denzel-washington-39-s-fences-film-begins-shooting-today-com-382902 "Denzel Washington's Fences Film Begins Shooting Today"]. ''Playbill''. Retrieved April 25, 2016.</ref>
Wilson o ne a fiwa dikwalo di le dintsi tsa tlotlo tsa go aloga, go akaretsa lokwalo la tlotlo la bongaka mo dithutong tsa botho le a neng a le fiwa ke Mmadikolo kwa Pittsburgh. O ne a le leloko la boto ya batsamaisi ya mmadikolo eo go tloga ka ngwaga wa 1992 go fitlha ka ngwaga wa 1995.<ref>Steele, Bruce (October 10, 2005). [https://web.archive.org/web/20060902071459/http://www.umc.pitt.edu/media/pcc051010/august_wilson_2005OCT10.html "Remembering August Wilson 1945–2005"]. ''The Pitt Chronicle''. The University of Pittsburgh. Archived from [http://www.umc.pitt.edu/media/pcc051010/august_wilson_2005OCT10.html the original] on September 2, 2006. Retrieved October 1, 2008.</ref>
Wilson o ne a nna le lentswe le le nonofileng mo kgatelopeleng le mo tsweletsong ya ditshameko tsa Maaforika a Amerika tsa nako eo go sena pelaelo gore o ne a tlhotlhelediwa ke dilo tse a neng a di bona fa a sa ntse a gola, go akaretsa tse di neng tsa bontshiwa mo [[:en:Black_Arts_Movement|Mokgatlhong wa]] [[:en:Black_Arts_Movement|Botsweretshi jwa Bantsho]]. Sekai se sengwe se se botlhokwa sa megopolo le ditshwayotshwayo tsa Wilson ka seemo sa ditshameko tsa Maaforika a Amerika mo dingwageng tsa bo1990 e ne e le puisano e e neng e bidiwa “On Cultural Power: The August Wilson/Robert Brustein Discussion”. mo Wilson o ne a ganetsa gore go nne le lefelo la ditshameko tsa Maaforika a Amerika le le dirwang ka botlalo ke batho ba bantsho, mme maemo otlhe mo ditshamekong tseo a tserwe ke bone. Gape o ne a re batshameki ba batho bantsho ga ba a tshwanela go tshameka baanelwa ba ba sa kwalelwang batho ba bantsho, jaaka Hamlet. Robert Brustein ene o ne a ganetsa pono ya Wilson ka thata.
=== Dingwaga tsa bo2000 ===
Ka ngwaga wa 2005, karolo ya bofelo ya ga Wilson mo motseletseleng wa gagwe wa dikarolo di le lesome ya ''The Century Cycle'', e e bidiwang ''Radio Golf'', e ne ya bulwa. E ne ya diragadiwa la ntlha ka ngwaga 2005 ke [[:en:Yale_Repertory_Theatre|Bobogelo jwa Yale]] kwa [[:en:New_Haven,_Connecticut|New Haven, kwa Connecticut]] mme e ne ya bontshiwa lekgetlo la ntlha kwa [[:en:Broadway_theatre|Broadway]] ka ngwaga wa 2007 kwa [[:en:James_Earl_Jones_Theatre|Bobogelong jwa Cort]]. E ne e tla itsege jaaka tiro ya bofelo ya ga Wilson.<ref>Brantley, Ben (May 9, 2007). [https://www.nytimes.com/2007/05/09/theater/reviews/09radio.html "In the Rush to Progress, the Past Is Never Too Far Behind".] ''The New York Times''. Retrieved March 15, 2017.</ref>
== Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Morago ga Bantsho ==
Le fa tiro ya ga Wilson e sa amogelwe semmuso mo teng ga lenaane la dikwalo tsa [[:en:Black_Arts_Movement|Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Bantsho,]] ruri e ne e le setlhagiswa sa thomo ya one, a simolola mmogo le Bobogelo jwa Black Horizon kwa toropong ya gaabo ya Pittsburgh ka ngwaga 1968. E le mo Sedikeng sa Hill sa Pittsburgh, e leng lefelo le le nang le ditso e bile le le nang le Bantsho thata, Bobogelo jwa Black Horizon e ne ya nna lefelo la setso la boitlhamedi jwa Bantsho le go aga setšhaba.<ref>Greenwood, Jill King (March 16, 2015). [https://web.archive.org/web/20150330065955/https://www.chronicle.pitt.edu/story/august-wilson-and-black-horizon-theatre "August Wilson and Black Horizon Theatre"]. ''Pitt Chronicle''. University of Pittsburgh. Archived from [https://www.chronicle.pitt.edu/story/august-wilson-and-black-horizon-theatre the original] on March 30, 2015. Retrieved February 27, 2026.</ref> Jaaka mokwadi wa metshameko wa se se tsewang jaaka Mokgatlho wa Botsweretshi jwa Morago ga Bantsho, Wilson o ne a amoga mowa wa BAM, a tlhagisa metshameko e e neng di keteka ditso le maikutlo a poko a batho ba Bantsho. Modikologo wa gagwe wa Lekgolo la Dingwaga o o tumileng o ne wa latedisa le go kopanya ka katlego maitemogelo a Bantsho ba Amerika mo lekgolong la bo20 la dingwaga, a dirisa ngwagasome mongwe le mongwe wa ditso, go tloga ka ngwaga wa 1904 go ya ko ngwageng wa 1997, go kwala maiteko a mmele, maikutlo, tlhaloganyo, le a sepolotiki a botshelo jwa Bantsho morago ga kgololesego.<ref>[https://web.archive.org/web/20190330061115/http://www.august-wilson-theatre.com/plays.php "August Wilson, Pulitzer winning playwright: Plays"]. ''www.august-wilson-theatre.com''. Retrieved March 23, 2019.</ref>
Metshameko e itsegeng thata tsa ga Wilson ke [[:en:Fences_(play)|''Fences'']] (ka ngwaga wa 1985) (e e neng ya gapa [[:en:Pulitzer_Prize|Kabelo ya Pulitzer]] le [[:en:Tony_Award|Sekgele sa Tony]]), [[:en:The_Piano_Lesson|(''The Piano Lesson) Thuto ya Piano'']] ( ka ngwaga wa 1990) (Mokgele wa Pulitzer le Sekgele sa Sediko sa Batshwayadiphoso ba Terama ya New York), [[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|(''Ma Rainey's Black Bottom)''Black Bottom ya ga Ma Rainey,]] le ([[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|''Joe Turner's Come and Gone)'' Tla le Tsamaya ya ga Joe Turner]].
Wilson o boletse gore o ne a tlhotlhelediwa thata ke "di-B tse nne": mmino wa blues, mokwadi le [[:en:Argentine|Argentina]] le mmoki wa [[:en:Jorge_Luis_Borges|Jorge Luis Borges]], mokwadi wa metshameko [[:en:Amiri_Baraka|Amiri Baraka]] le motaki [[:en:Romare_Bearden|Romare Bearden]].<ref name=":2" /> O ne a tswelela ka go oketsa bakwadi [[:en:Ed_Bullins|Ed Bullins]] le [[:en:James_Baldwin|James Baldwin]] mo lenaneong leo. O ne a lemotsha jaana:
Go tswa go Borges, dikgang tseo tse di gakgamatsang tsa gaucho tse ke ithutileng mo go tsone gore o ka tlhamalatsa nako le lefelo le setso mme o sa ntse o na le tiro e e utlwalang le ditlhogo tsa lobopo lotlhe tsa lorato, tlotlo, tiro, go oka, jj. Go tswa go Amiri Baraka, ke ithutile gore botaki jotlhe ke jwa sepolotiki, le fa ke sa kwale metshameko ya sepolotiki. Go tswa go Romare Bearden ke ne ka ithuta gore botlalo le khumo ya botshelo jwa letsatsi le letsatsi bo ka ranolwa kwantle ga go ineela kgotsa go nna le maikutlo.<ref name=":2" />
O ne a tsaya Bullins le Baldwin ba le botlhokwa ka ntlha ya dipontsho tsa bone tse di ikanyegang tsa botshelo jwa letsatsi le letsatsi.<ref name=":4" />
Fela jaaka Bearden, Wilson o ne a dira ka mekgwa ya go kwala: "Ke leka go dira gore metshameko yame e lekane le dikanvas tsa gagwe. Fa ke tlhama metshameko gantsi ke dirisa setshwantsho sa pitsa ya go apaya e mo go yone ke latlhelang dilo tse di farologaneng tse ke tlileng go di dirisa—katse e ntsho, tshingwana, sethunya sa baesekele, monna yo o nang le lebadi mo sefatlhegong sa gagwe se se nang le ,." Moanelwamogolo wa monna mo ''Kgamelong ya Dijo tsa Motshegare'' ya ga Bearden’s Mill Hand o ne a tlhotlheletsa moanelwa wa ga Herald Loomis mo go Come and Gone ya ga Joe Turner.<ref>Phillips, Maya (July 24, 2026). [https://www.nytimes.com/2026/07/24/theater/romare-bearden-august-wilson-joe-turners-come-gone.html "The Piece of Art That Inspired One of Theater's Greatest Works".] ''The New York Times''. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]. Retrieved August 4, 2026.</ref> Mo bokaong jwa tiro ya gagwe, Wilson o ne a bolela jaana:
Ke kile ka kwala kgangkhutshwe e e bidiwang "Seopedi se se Gaisang sa Blues mo Lefatsheng", mme e ne ya tsamaya jaana—"Mebila e Balboa a neng a tsamaya mo go yone e ne e le lewatle la gagwe la sephiri, mme Balboa o ne a nwela." Bokhutlo jwa kgang. Seo se bua tsotlhe. Ga gona sepe se sengwe se nka se buang. Ke ntse ke kwala kgang eo gape gangwe le gape. Metshameko yotlhe yame e kwala gape yone kgang eo.<ref name=":4" />
=== ''Modikologo wa Pittsburgh'' ===
''Setlhogo se segolo: [[:en:The_Pittsburgh_Cycle|Modikologo wa Pittsburgh]]''
Modikologo wa Pittsburgh wa ga Wilson,<ref>[https://www.biography.com/news/august-wilson-pittsburgh-cycle-century-cycle-plays-summary "August Wilson's 'Pittsburgh Cycle' Plays".] June 3, 2020.</ref> o gantsi o bidiwang Modikologo wa gagwe wa ''Lekgolo la Dingwaga,''<ref>[http://www.marintheatre.org/productions/fences/fences-august-wilsons-century-cycle "10 Plays, 100 Years – Playwright August Wilson Reveals the History of a Community (From the Playbill)"]</ref> o na le metshameko e le lesome, tse borobabongwe tsa tsone di beilweng kwa Kgaolong ya Dithaba ya Pittsburgh (e nngwe e beilwe kwa Chicago), e leng [[:en:African-American_neighborhood|lefelo la Maaforika-Amerika]] le le tsayang bokao jwa dikwalo jwa mainane jaaka jwa ga jaaka [[:en:Thomas_Hardy's_Wessex|Wessex ya ga Thomas Hardy]], [[:en:Yoknapatawpha_County|Kgaolo ya Yoknapatawpha]] ya ga [[:en:William_Faulkner|William Faulkner]] kgotsa [[:en:Ballybeg_(fictional_town)|Ballybeg]] ya ga mokwadi wa diterama wa Mo-Ireland e bong [[:en:Brian_Friel|Brian Friel]]. Metshameko e e beilwe mo dingwageng di le lesome tse di farologaneng mme di ikaelela go thala maitemogelo a Bantsho mo ngwagakgolong wa bo 20 le go "tsosa tlhaloganyo ka bobogelo" le go boeletsa "poko ka puo ya letsatsi le letsatsi ya Bantsho ba Amerika".<ref name=":4" /> Mokwalo wa gagwe wa maitemogelo a Bantsho ka metlha o ne o bontsha baanelwa ba ba nonofileng ba basadi mme ka dinako tse dingwe o ne o akaretsa dintlha tsa dilo tse di fetang tsa tlholego. Mo bukeng ya gagwe, o ne a kwala jaana "Mmè ke mosadi yo o nonofileng thata, yo o nang le melaometheo. Baanelwa ba me ba basadi . . . ba tswa mo go mmè ka bontsi."<ref>Wilson, August (2001). ''The Ground on which I Stand''. Theatre Communications Group. p. 151. [[:en:Special:BookSources/978-1559361873|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1559361873|978-1559361873]]</bdi>.</ref>
Fa e le ka ntlha tsa dilo tse di fetang tsa tlholego, Wilson gantsi o ne a bontsha mofuta mongwe wa tumelobotlhodi kgotsa ngwao ya bogologolo mo metshamekong e e neng e tswa kwa medirong e e fetang ya tlholego.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/august-wilson-the-ground-on-which-i-stand-august-wilsonbiography-and-career-timeline/3683/ "August Wilson: The Ground on Which I Stand | Biography and Timeline | American Masters". ''American Masters''.] January 28, 2015. Retrieved April 8, 2020.</ref> Nngwe ya metshameko ya gagwe ye e itsegeng thata ka go tlhagisa se ke ''The Piano Lesson''. Mo motshamekong, go dirisiwa piano mme e golola meya ya bagologolwane. Wilson o ne a batla go tlhama tiragalo e e ntseng jalo mo terameng mo e leng gore bareetsi ba ne ba tlogelwa fela go swetsa gore ke eng se e leng sa mmatota kgotsa nnyaa. O ne a kgatlhilwe ke maatla a bobogelo jaaka sediriswa se mo go sone setšhaba ka kakaretso se neng se ka kopana mmogo go neela bosupi jwa ditiragalo le makhubu a a diragalang.<ref name=":4" />
Wilson o ne a bolelela [[:en:The_Paris_Review|''Tlhatlhobo ya Paris jaana'']]:
Ke akanya gore metshameko yame e fa (Maamerika a Basweu) tsela e e farologaneng ya go leba Maamerika a Bantsho. Sekao, mo go ''Fences'' ba bona motlhokomedi wa matlakala, motho yo tota ba sa mo lebeng, le fa ba bona motlhokomedi wa matlakala letsatsi le letsatsi. Ka go leba botshelo jwa ga Troy, Basweu ba fitlhela gore diteng tsa botshelo jwa monna yo wa matlakala yo wa Montsho di amiwa ke dilo tse di tshwanang – lorato, tlotlo, bontle, go oka, tiro. Go lemoga gore dilo tse ke karolo ya botshelo jwa gagwe fela jaaka jwa bona go ka ama ka fao ba akanyang ka teng le go dirisana le Bantsho mo matshelong a bona.<ref name=":2" />
Le fa metshameko ya modikologo di sa golaganngwa thata le selekanyo sa kgang ya tatelano, baanelwa bangwe ba tlhagelela (mo dingwageng tse di farologaneng) mo metshamekong e e fetang bongwe tsa modikologo. Bana ba baanelwa ba metshameko ya pele ba ka nna ba tlhagelela mo metshamekong ya morago. Moanelwa yo o umakiwang thata mo modikologong ono ke Rakgadi Ester, "motlhatswi wa mewa". Go begwa fa a na le dingwaga di le makgolo a mabedi le masome a borobabobedi le botlhano mo motshamekong wa [[:en:Gem_of_the_Ocean|''Gem of the Ocean'']], e e diragalang kwa legaeng la gagwe kwa mmileng wa 1839 Wylie , le makgolo a le mararo le masome a le mane le borobabongwe mo [[:en:Two_Trains_Running|''Ditereneng tse Pedi tse di Tsamayang'']]. O tlhokafala ka ngwaga 1985, ka nako ya ditiragalo tsa ga [[:en:King_Hedley_II|''Kgosi Hedley II.'']] Bontsi jwa tiro ya [[:en:Radio_Golf|''Radio Golf'']] e dikologa leano la go thuba le go tlhabolola ntlo eo sešwa, dingwaga di le mmalwa morago ga loso lwa gagwe. Rakgadi Ester ke motho wa tshwantshetso le yo o ipoeletsang yo o emelang kgaratlho ya Maaforika le Maamerika. "Ga se makgolo a mararo a dingwaga mme ke tatelano ya baperesiti ba basadi ba setso... o akaretsa ditso tse di bokete tsa masetlapelo le phenyo".<ref>Rawson, Christopher (November 9, 2009). [https://www.post-gazette.com/ae/theater-dance/2009/11/09/August-Wilson-s-mythic-character-Aunt-Ester-explored-in-theater-festival/stories/200911090252 "August Wilson's mythic character Aunt Ester explored in theater festival"]. ''Pittsburgh Post-Gazette''. Retrieved April 8, 2020.</ref> Gantsi metshameko e e akaretsa moanelwa yo go lebegang a sa itekanela sentle mo tlhaloganyong (yo o farologaneng mo metshamekong mengwe le mengwe)—ka sekai, Hedley Sr. mo go [[:en:Seven_Guitars|''Seven Guitars'']], Gabriel mo go [[:en:Fences_(play)|''Fences'']], Stool Pigeon mo go Kgosi Hedley wa bobedi, kgotsa Hambone mo go ''Two Trains Running''.
Lefelo la metshameko la Goodman la Chicago e ne e le bobogelo jwa ntlha mo lefatsheng go tlhagisa modikologo otlhe wa metshameko e le lesome, mo ditlhagisong tse di neng tsa simolola ka ngwaga wa 1986 go fitlha ka ngwaga wa 2007. Ditlhagiso tse pedi tsa ga Goodman—''Seven Guitars'' ''(Dikatara tse supa)'' le ''Gem of the Ocean'' ''(Lejwe la lewatle)''—e ne e le dipontsho tsa ntlha tsa lefatshe.<ref>Houlihan, Mary (January 8, 2014). [https://web.archive.org/web/20141006081959/http://www.suntimes.com/entertainment/stage/24839663-421/story.html "Court Theatre stages August Wilson's 'Seven Guitars'"]. [[:en:Chicago_Sun-Times|''Chicago Sun-Times''.]]</ref> [[:en:Israel_Hicks|Israel Hicks]] o ne a tlhagisa modikologo otlhe wa metshameko e le lesome go tloga ka ngwaga wa1990 go ya ko ngwageng wa 2009 mo [[:en:Denver_Center_for_the_Performing_Arts#Entities_of_the_DCPA|komponeng ya Bobogelo ya Denver Center]].<ref>Weber, Bruce (July 7, 2010). [https://www.nytimes.com/2010/07/08/theater/08hicks.html "Israel Hicks, Director of August Wilson's Cycle, Dies at 66".] ''The New York Times''. Retrieved July 8, 2010.</ref>[[:en:Geva_Theatre_Center|Lefelo la Bobogelo la Geva]] le ne la tlhagisa metshameko yotlhe e le lesome ka tatelano ya dingwaga di le lesome go tloga ka ngwaga wa 2007 go ya ko ngwageng wa 2011 e le Lekgolo la Dingwaga la Amerika la ga August Wilson. [[:en:Huntington_Theatre_Company|Kompone ya Bobogelo ya Huntington]] ya [[:en:Boston|Boston]] e tlhagisitse metshameko yotlhe e le lesome, mme ya fetsa ka ngwaga wa 2012. Mo botshelong jwa ga Wilson o ne a dirisana mmogo le The Huntington go tlhagisa metshameko ya moragonyana. [[:en:Pittsburgh_Public_Theater|Bobogelo jwa Setšhaba jwa Pittsburgh]] e ne e le kompone ya ntlha ya bobogelo kwa Pittsburgh go tlhagisa Modikologo otlhe wa Lekgolo la Dingwaga, go akaretsa le pontsho ya ntlha ya lefatshe ya ga [[:en:King_Hedley_II|''Kgosi Hedley'']] [[:en:King_Hedley_II|''wa bobedi'']] go bula [[:en:O'Reilly_Theater|Bobogelo jwa O'Reilly]] kwa [[:en:Downtown_Pittsburgh|Toropong ya Pittsburgh]].<ref>Isenberg, Robert (October 2, 2008). [http://www.pghcitypaper.com/pittsburgh/the-final-installment-of-august-wilsons-epic-pittsburgh-cycle-premieres-at-the-public/Content?oid=1340845 "The final installment of August Wilson's epic Pittsburgh Cycle premieres at the Public"]. ''Pittsburgh City Paper''.</ref>
TAG – Setlhopha sa Badiragatsi, kwa Honolulu, Hawaii, se ne sa tlhagisa metshameko yotlhe e le lesome mo modikologong ono go simolola ka 2004 ka ''T(wo Trains Running'' )''Diterena tse Pedi tse di Tsamayang'' mme tsa felela ka ngwaga wa 2015 ka ''Ma Rainey's Black Bottom'' ''(Black Bottom ya ga Ma Rainey)''. Dipontsho tsotlhe e ne e le dipontsho tsa ntlha tsa kwa Hawaii, tsotlhe di ne tsa atlega thata mo lebokosong mme tsa bona dikabelo tse dintsi tsa bobogelo jwa lefelo leo tsa badiragatsi le mokgatlho. Moemedi wa Bantsho kwa St. Louis le Bobogelo jwa Baagi jwa Anthony Bean kwa New Orleans le tsone di tlhagisitse modikologo o o feletseng.
Mo dingwageng tse di neng tsa latela loso lwa Wilson, letoto la metshameko e le lesome le ne la simolola go bidiwa ''Modikologo wa Ngwagakgolo wa ga August Wilson'',<ref>Wilson, August (2007). ''August Wilson Century Cycle''. Theatre Communications Group. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1559363075|978-1559363075]]</bdi>.</ref> gape la bidiwa ''American Century Cycle'', e leng letoto la ditshameko tse di buang ka lekgolo la dingwaga la Amerika.<ref>[https://web.archive.org/web/20200130080853/http://www.openculture.com/2015/05/listen-to-playwright-august-wilsons-american-century-cycle-in-its-entirety-10-free-plays.html "Listen to Playwright August Wilson's American Century Cycle in Its Entirety: 10 Free Plays"]. ''Open Culture''.</ref>
Dingwaga di le pedi pele ga loso lwa gagwe ka ngwaga wa 2005, Wilson o ne a kwala le go tshameka tshameko e e iseng e gatisiwe ya motho a le mongwe e e bidiwang ''How I Learned What I Learned'' e e neng e bua ka maatla a bonono le maatla a ditshono tse di ka nnang teng. E ne ya tlhagisiwa kwa lefelong la metshameko le le bidiwang Signature kwa New York mme ya tsamaisiwa ke Todd Kreidler, yo e neng e le tsala ya Wilson le motho yo a neng a mo ruta le go mo kaela mo tirong ya gagwe. ''How I Learned'' e ne e bua ka malatsi a Wilson a a neng a a tshela e le mokwadi yo mosha yo o neng a sokola kwa Hill District kwa Pittsburgh, le kafa lefelo leo le batho ba lone ba neng ba mo tlhotlheletsa ka teng go kwala tikologo ya ditshameko tsa gagwe tse di buang ka maitemogelo a Maaforika a Amerika.<ref>[https://publictheater.culturaldistrict.org/production/40795/how-i-learned-what-i-learned "How I Learned What I Learned"]. ''publictheater.culturaldistrict.org''. Retrieved September 24, 2015.</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Wilson o nyetse gararo. Lenyalo la gagwe la ntlha e ne e le le Brenda Burton, go tloga ka ngwaga wa 1969 go fitlha ka ngwaga wa 1972. Ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, Sakina Ansari, yo o tshotsweng ka ngwaga wa 1970. Ka ngwaga wa 1981, o ne a nyala Judy Oliver, yo e neng e le modiredi wa loago, e leng motho yo o thusang batho le malapa a a nang le mathata a botshelo. Ba ne ba tlhalana ka ngwaga wa 1990. O ne a nyala gape ka ngwaga wa 1994 mme o ne a tlogelwa ke mosadi wa gagwe wa boraro, [https://publictheater.culturaldistrict.org/production/40795/how-i-learned-what-i-learned Constanza Romero], yo e neng e le motlhami wa diaparo tsa batshameki, e leng motho yo o rulaganyang le go tlhama diaparo tse di dirisiwang mo ditshamekong yo ba kopaneng mo tiragalong e neng go dirwa motshameko wa ''[[:en:The_Piano_Lesson|The Piano Lesson]]''. Ba ne ba nna le morwadi a le mongwe, ebong Azula Carmen Wilson.<ref name=":2" /> Wilson gape o ne a tlogelwa ke bomonnawe le bomorwarraagwe, e leng Freda Ellis, Barbara Jean Wilson, Linda Jean Kittel, Richard Kittel, Donna Conley le Edwin Kittel.<ref name=":1" />
== Loso ==
Wilson o ne a bolela gore o ne a lemogilwe a na le [[:en:Hepatocellular_carcinoma|kankere ya sebete]] ka kgwedi ya Seetebosigo ka ngwaga wa 2005, mme a bolelelwa gore o ne a ka tshela dikgwedi di le tharo go ya go di le tlhano. O ne a tlhokafala a na le dingwaga di le masome a marataro ka letsatsi la bobedi la Phalane ka ngwaga wa 2005, kwa [[:en:Swedish_Medical_Center|Lefelo la Kalafi la Sweden]] kwa Seattle a bo a fitlhelwa kwa [[:en:Greenwood_Cemetery,_Pittsburgh|mabitleng a Greenwood kwa Pittsburgh]] ka letsatsi la borobabobedi la Phalane.<ref>Wilson, Scott; Mank, Gregory W. (forward) (2016). "Wilson, August #13712". ''Resting Places: The Burial Sites of More Than 14,000 Famous Persons'' (3rd ed.). McFarland & Company, Inc. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0786479924|978-0786479924]]</bdi>. [[:en:OCLC_(identifier)|OCLC]] [https://search.worldcat.org/oclc/948561021 948561021].</ref>
Go begilwe gore o ne a kopile gore go tshwarwe phitlho ya batho ba Maaforika a Amerika kwa [[:en:Saint_Paul_Cathedral_(Pittsburgh,_Pennsylvania)|Kerekeng ya Saint Paul]]. Le fa go ntse jalo, puso ya kereke ya lefelo leo e ne ya se ka ya fa tetla ya gore go tshwarwe phitlho ya motho yo e seng wa tumelo ya Katoliki. Ka jalo, go ne ga tshwarwa tirelo ya segopotso kwa [[:en:University_of_Pittsburgh|mmadikolong wa Pittsburgh]].<ref name=":5" />
== Boswa le ditlotlo ==
Ntlo e Wilson a goletseng mo go yone mmogo le bomonnawe le bomorwarraagwe ba le barataro, e e neng e le kwa Mmilaeng wa Bedford wa 1727 kwa Pittsburgh, e ne ya itsisiwe semmuso e le lefelo la botlhokwa la ditso ke Puso ya Pennsylvania ka letsatsi la masome a mararo la Motsheganong ka ngwaga wa 2007.<ref>Associated Press (May 31, 2007). [https://web.archive.org/web/20071114160729/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/breaking/s_510207.html "State Memorializes August Wilson's Childhood Home"]. ''Pittsburgh Tribune-Review''. Archived from [http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/breaking/s_510207.html the original] on November 14, 2007. Retrieved October 3, 2008.</ref> Ka letsatsi la masome a mabedi le borataro la Tlhakole ka ngwaga wa 2008, [[:en:Pittsburgh_City_Council|Lekgotla la Motse wa Pittsburgh]] le ne la tsenya ntlo e mo [[:en:List_of_City_of_Pittsburgh_historic_designations|lenaaneng la mafelo a]] [[:en:List_of_City_of_Pittsburgh_historic_designations|ditso a a sireleditsweng]] ke motse wa Pittsburgh. Ka letsatsi la masome a mararo la Moranang ka ngwaga wa 2013, [[:en:August_Wilson_House|Ntlo ya August Wilson]] e ne ya tsenngwa mo [[:en:National_Register_of_Historic_Places|Lenaaneng la Bosetšhaba la Mafelo a]] [[:en:National_Register_of_Historic_Places|Ditso]].
Kwa Pittsburgh go na le [[:en:August_Wilson_Center_for_African_American_Culture|Lefelo la August Wilson la Setso sa Maaforika a Amerika.]] Lefelo le le na le pontsho e e nnetseng ruri e e buang ka botshelo jwa Wilson kwa Hill District kwa Pittsburgh, e e bidiwang “August Wilson: A Writer's Landscape”, e leng pontsho e e bontshang botshelo le tiro ya gagwe jaaka mokwadi.<ref>[https://awaacc.org/explore-and-visit/ "Explore and Visit \ The August Wilson African American Cultural Center"]. ''The August Wilson African American Cultural Center''. Retrieved December 4, 2023.</ref>
Ka letsatsi la lesome le borataro la Phalane ka ngwaga wa 2005, malatsi a le lesome le bonè morago ga loso lwa Wilson, Lefelo la Bobogelo la Virginia kwa Kgaolong ya Bobogelo le Broadway kwa Toropong ya New York bo ne jwa bidiwa Bobogelo jwa August Wilson. E ne e le lefelo la ntlha la ditshameko la Broadway le le neng la tewa leina la motho wa Moafrika wa Amerika.<ref>Jesse McKinley (September 2, 2005). [https://www.nytimes.com/2005/09/02/nyregion/02theater.html "Theater Is to Be Renamed for a Dying Playwright".] ''The New York Times''. Retrieved December 21, 2008.</ref> Lefelo leo la ditshameko le ne la tshameka ditshameko di le dintsi, go akaretsa ''Jersey Boys, Groundhog Day'' le ''Mean Girls''.<ref>[http://www.playbill.com/venue/august-wilson-theatre-vault-0000000162 "August Wilson Theatre".] ''Playbill''. Retrieved April 8, 2020.</ref>
Ka ngwaga wa 2007, [[:en:Kenny_Leon'|Kenny Leon]], yo e neng e le motsamaisi wa bonono wa True Colors yo o neng a setse a tlogetse maemo ao, le Todd Kreidler, yo ka nako eo e neng e le mothusi wa motsamaisi wa bonono, ba ne ba tlhoma Kgaisano ya Bosetšhaba ya Dipuo tsa Ditshameko tsa August Wilson go tlotla boswa jwa bonono jwa Wilson le go rotloetsa kokomana e ntšha ya batho ba ba nang le bokgoni jwa go tlhama. Baithuti ba dikolo tse dikgolo, ba ba neng ba thusiwa ke batshameki ba ba nang le maitemogelo, bagakolodi, barutabana ba ditshameko ba mo mafelong a bone le batho ba bangwe, ba ne ba ithuta puo e e buiwang ke moanelwa mongwe mo tshamekong ya Wilson mme ba e tshameka fa pele ga baatlhodi ba ba nang le maitemogelo. Tlotlo e e neng e fiwa Wilson ka ntlha ya tiro ya gagwe e ne ya nna kgaisano e e semmuso mo ditoropong di le dintsi tsa Amerika go fitlha ka ngwaga wa 2021, fa e ne e tshwarwa ka inthanete ka ntlha ya Covid. Ditoropo tseo di ne di akaretsa Atlanta, Boston, Buffalo, Chicago, Dallas, East Lansing, Greensboro, Hampton Roads, Los Angeles, Maryland, Milwaukee, New Haven, New York, Pittsburgh, Portland, San Diego, Seattle le Urbana-Champaign. Bafenyi ba kgaisano ya bosetšhaba ba ne ba fiwa madi a go ba thusa mo dithutong le tshono ya go tshameka kwa Broadway.
Lenaneo le ne la tlhagisiwa mo ditshwantshong tse pedi tse di tsamayang tsa mofuta wa metshameko e tshikinyegang tse di buang ka kgang ya mmantota. Sa ntlha e ne e le ''The Start of Dreams'' ka ngwaga wa 2010, se se neng sa tsamaisiwa ke The Horne Brothers. Sa bobedi e ne e le [[:en:Giving_Voice|Giving Voice]] ka ngwaga wa 2018, se se neng sa tsamaisiwa ke James D. Stern le Fernando Villena.<ref>[https://www.pcs.org/events/august-wilson-monologue-competition "August Wilson Monologue Competition"]. ''Portland Center Stage at the Armory''. 2020. Retrieved June 11, 2023.</ref><ref>[https://truecolorstheatre.org/august-wilson-monologue-competition/ "National August Wilson Monologue Competition"]. ''True Colors Theatre Company''. 2021. Retrieved July 2, 2025.</ref>
Kwa Seattle, Washington, mo letlhakoreng le le kwa borwa la Setlhopha sa Ditshameko sa Seattle, tsela ya Republican Street e e neng e sa tlhole e dirisiwa, magareng ga Warren Avenue N. le 2nd Avenue N. mo lefelong la [[:en:Seattle_Center|Seattle Center]], e ne ya reelelwa leina la August Wilson Way.<ref>Kathy Mulady (June 12, 2007). [http://www.seattlepi.com/local/319432_center12.html "Visions For a New Seattle Center Being Made Public".] ''The Seattle Post-Intelligencer''. Retrieved October 5, 2008.</ref>
Ka ngwaga wa 2015, Denzel Washington o ne a itsise gore o dirile tumalano le ba lelapa la Wilson gore ba dire ditshwantsho tse di tshikinyegang tse di theilweng mo metshamekong yotlhe e le lesome ya Motseletsele wa Lekgolo la Dingwaga. Kwa tshimologong, ba ne ba rulaganya go dira setshwantsho se le sengwe ngwaga mongwe le mongwe, mmogo le Todd Black, yo e neng e le molekane wa gagwe wa nako e telele mo go direng ditshwantsho tse di tshikinyegang. Ka ngwaga wa 2016, Washington o ne a tsamaisa le go dira setshwantsho se se tshikinyegang sa ''Fences'', moo a neng a tshameka Troy Maxon fa Viola Davis ene a tshameka Rose Maxon. Ka ngwaga wa 2020, go ne ga gololwa ''Ma Rainey's Black Bottom'', se se neng sa tsamaisiwa ke George C. Wolfe, mme Viola Davis a tshameka karolo e kgolo fa Chadwick Boseman ene a tshameka Levee. Ka ngwaga wa 2024, Washington le Black ba ne ba dira mmogo ''The Piano Lesson'', se se neng sa tsamaisiwa ke morwa wa Washington, Malcom Washington o o neng a kwala mokwalo wa setshwantsho le Virgil Williams, ya ''Mudbound'', ba ne ba kwala mmogo mokwalo wa setshwantsho seo. Setshwantsho seno se ne se na le Samuel L. Jackson a tshameka Doaker, John David a tshameka Boy Willie, le Danielle Deadwyler a tshameka Berniece. Washington le Black jaanong ba dira mo setshwantshong se se tshikinyegang se se latelang, ''Joe Turner's Come and Gone''.<ref>Davis, Clayton (September 10, 2024). [https://variety.com/2024/film/awards/denzel-washington-gladiator-2-malcolm-piano-lesson-1236139671/ "Denzel Washington on Watching Son Malcolm Direct 'The Piano Lesson'".] ''Variety''. Retrieved July 2, 2025.</ref>
Ka kgwedi ya Lwetse mo ngwageng wa 2016, phaka ya setšhaba e e neng e le gaufi le legae la Wilson la fa a ne a sa ntse a le ngwana e ne ya baakanngwa mme ya tewa leina la Lefelo la itloso bodutu la August Wilson.<ref>Arbogast, Sarah (August 8, 2016). [http://pittsburgh.cbslocal.com/2016/08/08/newly-renovated-august-wilson-park-unveiled-in-hill-district/ "Newly-Renovated August Wilson Park Unveiled In Hill District"]. CBS Pittsburgh.</ref>
Ka ngwaga wa 2020, [[:en:Hillman_Library|tsamaiso ya Lefelo la Dibuka la Mmadikolo]] kwa [[:en:University_of_Pittsburgh|Mmadikolong wa Pittsburgh]] e ne ya amogela dikwalo tsa Wilson le didirisiwa tse di amanang le tiro ya gagwe gore go tlhomiwe Bobolokelo jwa August Wilson, e leng lefelo le go bolokiwang mo go lone dikwalo le dilo tsa botlhokwa tsa tiro ya gagwe.<ref>[https://augustwilson.library.pitt.edu/ "August Wilson Archive | University of Pittsburgh Library"]. ''augustwilson.library.pitt.edu''. Retrieved December 4, 2023.</ref><ref>[https://www.pittwire.pitt.edu/news/university-pittsburgh-library-system-acquires-archive-renowned-playwright-august-wilson "University of Pittsburgh Library System Acquires Archive of Renowned Playwright August Wilson]" (Press release). University of Pittsburgh. October 29, 2020. Retrieved October 29, 2020.</ref><ref>Pitz, Marylynne (October 29, 2020). [https://www.post-gazette.com/ae/theater-dance/2020/10/29/August-Wilson-University-of-Pittsburgh-buys-literary-archive-Pittsburgh-Cycle-Pulitzer/stories/202010280135 "August Wilson's literary archive is coming home".] ''Pittsburgh Post-Gazette''. Retrieved October 29, 2020.</ref>
Ka ngwaga wa 2021, [[:en:United_States_Postal_Service|Tirelo ya Poso ya United States]] e ne ya tlotla Wilson ka [[:en:Non-denominated_postage#Forever_stamps|setempe sa Forever]] se se neng se bontsha sefatlhego sa gagwe, mme sa nna karolo ya motseletsele wa ditempe tsa Boswa jwa Batho ba Bantsho. Setempe seo se ne se tlhamiwa ke Ethel Kessler, mme setshwantsho sa sone sa dirwa ke Tim O'Brien.<ref>[https://store.usps.com/store/product/buy-stamps/august-wilson-S_480004#moreinfofooter "August Wilson Stamp | USPS.com"]. ''store.usps.com''. Retrieved January 6, 2021.</ref>
Ka letsatsi la bosupa la kgwedi ya Ferikgong mo ngwageng wa 2025, Wilson o ne a fiwa naledi mo [[:en:Hollywood_Walk_of_Fame|motsamaong wa Tumo wa Hollywood]],.<ref>Cox, Gordon (January 6, 2025). [https://variety.com/2025/film/focus/august-wilson-walk-of-fame-1236262539/ "Playwright August Wilson's Broadway Legacy Topped With a Posthumous Star on the Hollywood Walk of Fame"]. ''[[:en:Variety_(magazine)|Variety]]''. [https://web.archive.org/web/20250107113411/https://variety.com/2025/film/focus/august-wilson-walk-of-fame-1236262539/ Archived] from the original on January 7, 2025. Retrieved January 7, 2025.</ref>
[[:en:Harold_Bloom|Harold Bloom]] o ne a tsenya metshameko e mebedi ya Wilson e e itsegeng thata,e bong [[:en:Fences_(play)|''Fences'']] le [[:en:Joe_Turner's_Come_and_Gone|''Joe Turner's Come and Gone'']], mo lenaaneng la gagwe la Dikwalo tsa Botlhokwa tsa Bophirima, e leng lenane la dikwalo tse di tsewang di le botlhokwa mo ngwaong ya [[:en:The_Western_Canon|dikwalo tsa Bophirima]]. Mokwadi wa metshameko [[:en:A._k._payne|a. k. payne]] o ne a umaka Wilson e le mongwe wa batho ba ba neng ba mo rotloetsa mo tirong ya gagwe.<ref>[https://variety.com/lists/10-storytellers-to-watch-2025/ "Variety's 10 Storytellers to Watch for 2025"]. ''Variety''. August 13, 2025. Retrieved April 7, 2026.</ref>
Dikgele le ditlotlo tse dingwe go ya ka dingwaga
* Ka ngwaga wa 1985, o ne a amogela Sekgele sa New York Drama Critics' Circle sa Motshameko o o Gaisang wa Amerika ka [[:en:Ma_Rainey's_Black_Bottom|''Ma Rainey's Black Bottom'']].
* Ka ngwaga wa 1986, o ne a amogela [[:en:Whiting_Awards|''Sekgele sa Whiting'']] sa go Kwala Metshameko.
* Ka ngwaga wa 1986, o ne a amogela thuso ya madi ya Guggenheim ya go tsweletsa tiro ya metshameko le botaki jwa tiragatso.<ref>[https://www.britannica.com/biography/August-Wilson "August Wilson"]. ''Britannica''. July 26, 2024. Retrieved August 28, 2024.</ref>
* Ka ngwaga wa 1987, [[:en:Chicago_Tribune|Chicago Tribune]] e ne ya mo tlhopha go nna Motaki wa Ngwaga.
* Ka ngwaga wa 1988, o ne a amogela Sekgele sa Tau ya Dikwalo go tswa kwa Lefelong la Dibuka la Setšhaba la New York.
* Ka ngwaga wa 1988, o ne a amogela Sekgele sa Golden Plate go tswa kwa [[:en:Academy_of_Achievement|American Academy of Achievement.]]<ref>[https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ "Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement".] ''www.achievement.org''. [[:en:American_Academy_of_Achievement|American Academy of Achievement.]]</ref>
* Ka ngwaga wa 1990, o ne a amogela Dikgele tsa Mmusi wa Naga tsa Bokgoni jo bo Gaisang mo Botaking le Bataki ba kwa Pennsylvania ba ba Itsegeng ka Bokgoni jwa Bone.
* Ka ngwaga wa 1990, o ne a amogela Sekgele sa New York Drama Critics Circle sa Motshameko o o Gaisang ka *The Piano Lesson*.
* Ka ngwaga wa 1991, o ne a amogela sekgele sa Black Filmmakers Hall of Fame, e leng lefelo la tlotlo la batho ba ba dirang ditshwantsho tse di tshikinyegang ba ba itsegeng ka tiro ya bone.
* Ka ngwaga wa 1991, o ne a amogela Sekgele sa Dikwalo sa St. Louis go tswa kwa bathusing ba Lefelo la Dibuka la Saint Louis University.
Ka ngwaga wa 1992, o ne a amogela Sekgele sa American Theatre Critics' Association ka Two Trains Running.
Ka dingwaga tsa 1992 le 2007, o ne a amogela setifikeiti sa tlotlo sa New York Drama Critics Circle sa Motshameko o o Gaisang wa Amerika ka *Two Trains Running*.
Ka ngwaga wa 1992, o ne a amogela Sekgele sa Clarence Muse.
Ka ngwaga wa 1996, o ne a amogela Sekgele sa New York Drama Critics Circle sa Motshameko o o Gaisang ka *Seven Guitars*.
Ka ngwaga wa 1999, o ne a amogela Sekgele sa Bosetšhaba sa Botho.
Ka ngwaga wa 2000, o ne a amogela Sekgele sa New York Drama Critics Circle sa Motshameko o o Gaisang ka *Jitney*.
Ka ngwaga wa 2001, o ne a amogela Sekgele sa Outer Critics Circle sa go kwala metshameko sa John Gassner ka *Fences*.
Ka ngwaga wa 2002, o ne a amogela Sekgele sa Olivier sa Motshameko o Mosha o o Gaisang ka *Jitney*.
Ka ngwaga wa 2004, o ne a amogela Sekgele sa bo lesome sa ngwaga sa Heinz mo go tsa Botaki le Dithuto tsa Botho.
Ka ngwaga wa 2004, o ne a amogela Sekgele sa U.S. Comedy Arts Festival sa Kgololosego ya Puo.
Ka ngwaga wa 2005, o ne a amogela Sekgele sa Make Shift kwa U.S. Confederation of Play Writers.
Ka ngwaga wa 2006, o ne a tsenngwa mo American Theater Hall of Fame, e leng lefelo la tlotlo la batho ba ba itsegeng ka tiro ya bone mo metshamekong.
Ka ngwaga wa 2013, o ne a amogela Sekgele sa Lucille Lortel sa Tsosoloso e e Gaisang ka *The Piano Lesson*.
[[Karolo:Articles with hCards]]
qvdoe9jfz94w6qy9uqr2abru4a504gl
Tritobia Hayes Benjamin
0
15203
55939
55418
2026-09-29T15:48:01Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55939
wikitext
text/x-wiki
'''Tritobia Hayes Benjamin''' (O tshotswe ka kgwedi ya Phalane e le masome a mabedi le bobedi go fitlha kgwedi ya Seetebosigo e le masome a mabedi le bongwe, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014) e ne e le raditiragalo wa botaki wa Amerika ebile e le morutabana. O simolotse go ruta ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa (1970) e le maitsaanape wa ditso tsa Botaki kwa Sekolong se setona sa Howard, sekolo ya Botak, a dira tiro e e kgethegileng ya ditso tsa botaki jwa Maaforika-Amerika le botaki jwa Amerika. Benjamin o ne nna mothusa Mogolwane wa Lephata la Bodiragatsi mo Sekolong sa Botaki le Maranyane kwa Sekolong se setona sa Howard, mme o ne a kile a nna Mokaedi wa Gallery. <ref name="AfroNews">{{Cite web |date=9 July 2014 |title=Howard U Remembers Professor Tritobia Hayes Benjamin |url=https://afro.com/howard-u-remembers-professor-tritobia-hayes-benjamin/ |access-date=28 July 2020 |publisher=Afro News}}</ref> <ref name="CAA">{{Cite web |date=5 October 2009 |title=Women's Caucus for Art Announces 2010 Lifetime Achievement Awards |url=http://www.collegeart.org/news/2009/10/05/women’s-caucus-for-art-announces-2010-lifetime-achievement-awards/ |access-date=28 July 2020 |publisher=College Art Association}}</ref>
{{Infobox person|name=Tritobia Hayes Benjamin|image=Tritobia_Hayes_Benjamin.jpg|birth_date=Phalane 22, 1944|birth_place=Brinkley, Arkansas, US|death_date=Seetebosigo 21, 2014|death_place=[[Arlington, Virginia]], US|education=[[Howard University]] ([[Bachelor of Arts|BA]], [[Master of Arts|MA]])<br />[[University of Maryland, College Park]] ([[PhD]])|known for=African American art, art history and artistry, American Art History|spouse(s)=Donald S. Benjamin|awards=[[Women's Caucus for Art Lifetime Achievement Award]]}}
== Botshelo jwa pele ==
O tshotswe ka kgwedi ya Phalane ele masome a mabedi le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mane le bone (1944), kwa [[Brinkley, Arkansas]], ke mmè Addie (yo o tsholetsweng Murph) le rre Wesley E. Hayes, yo Motona. O ne a tsena Sekolo se setona sa Howard, kwa a neng a kopana le monna wa gagwe, Donald S. Benjamin, motaki wa ditshwantsho le molweladitshwanelo tsa banni. <ref>{{Cite news|title=Tritobia H. Benjamin (obituary)|url=http://www.legacy.com/obituaries/washingtonpost/obituary.aspx?pid=171788445|accessdate=January 19, 2017|newspaper=The Washington Post|date=July 20, 2014}}</ref>
== Dikgatiso ==
Benjamin o kwadile buka ''ya The Life and Art of Lois Mailou Jones,'', e e gatisitsweng ke Pomegranate Artbooks, <ref>{{Cite book |date=1994 |title=The Life and Art of Lois Mailou Jones |url=https://archive.org/details/lifeartoflosmail0000benj |publisher=Pomegranate Artbooks |isbn=9780876541043 |url-access=registration}}</ref> mme o ne a gatisitse ditlhogo di feta masome a mabedi le ditlhamo tsa lenaane la dipontsho tse di akaretsang ''Profiles of Eleven African-American Artists'' and ''The Image of Women in the Work of Charles White'', ''Three Generations of African American Women Sculptors: A Study in Parado'', pontsho e le ene a neng a e tlhokomela. <ref name="CAA" />
== Dietsele le ditlotla ==
Benjamin o ne a amogela ditlotla le dikabelo tsa dithuso ka ntlha ya thuso ya gagwe ya madi a go ithuta go akaretsa le Seetsele [[:en:Women's_Caucus_for_Art_Lifetime_Achievement_Award|Women's Caucus for Art Lifetime Achievement Award]] ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010); <ref name="CAA" /> National Endowment for the Humanities Fellowship-in-Residence; go tswa kwa Letloleng la Bosetšhaba la Dithuto tsa setho, e leng thuso ya madi a Legoro la [[Dikolo le dikolo tse di golwane tsa batho bantsho mo hisitoring|Dikolo tsa ditso tsa Bantsho]] . <ref>{{Cite web |title=Remembering Tritobia Hayes-Benjamin |url=http://www.art.howard.edu/remembering-tritobia-hayes-benjamin/ |access-date=January 19, 2017 |publisher=Howard University}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Lifetime Achievement in the Visual Arts 2010 Honor Awards |url=https://www.nationalwca.org/LTA/LTA2010.pdf |access-date=January 19, 2017 |publisher=National Women's Caucus for Art |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326003236/http://nationalwca.org/LTA/LTA2010.pdf |archive-date=March 26, 2016 |url-status=dead}}</ref>
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
f8cewcb933s9xfvp8tk3koluwyqu0j9
Riele Downs
0
15230
55923
55518
2026-09-29T13:47:53Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55923
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Henry Danger - Charlotte Page.png|thumb]]
'''Riele Downs''' (o tshotswe ka Phukwi 8, 2001 <ref name="18yo">{{Cite web |last=Riele Downs |title=rie :) on Instagram: "18 ! 🎊🕺🏽😋💃🏾💙" |url=https://www.instagram.com/p/BzrH5CHgwLK/ |url-access=registration |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003121536/https://www.instagram.com/p/BzrH5CHgwLK/ |archive-date=2023-10-03 |access-date=July 9, 2019 |via=Instagram |url-status=bot: unknown}}</ref> ) ke modiragatsi wa Canada le wa Amerika. O simolotse tiro ya gagwe e le modiragatsi yo o mmotlana , a tshameka karolo ya Faith mo filiming ya 2013 ya ''[[The Best Man Holiday]]'' . O ne a tswelela go tshameka e le Charlotte mo motseletseleng wa [[Nickelodeon]] wa ''[[Henry Danger]]'' go simolola ka 2014 go ya go 2020.
== Botshelo jwa pele le tiro ya gagwe ==
Downs o belegwe ka kgwedi ya Phukwi 8, 2001.<ref name="18yo" /> O supplements gore o na le boitsaanape le go bina.<ref name="HD-Seventeen">{{Cite web |last=Stacey Grant |date=June 11, 2019 |title=Ella Anderson & Riele Downs Reveal Secrets About the Henry Danger Musical |url=https://www.seventeen.com/celebrity/movies-tv/a27914989/ella-anderson-riele-downs-henry-danger/ |access-date=July 9, 2019 |website=[[Seventeen (American magazine)|Seventeen]]}}</ref>
Downs o simolotse go diragatsa a le dingwaga di le tharo mme a nna le seabe sa ntlha mo filiming ya 2005 ya [[Four Brothers,|''Four Brothers'',]] a tshameka karolo ya ga Amelia Mercer. O ne a tlhagelela mo filiming ya A Russell Peters Christmas Special ka 2013. Ka one ngwaga oo, Downs o ne a tshameka karolo ya ga Faith Sullivan mo filiming ya [[The Best Man Holiday]] ya 2013. <ref>{{Cite web |last=Maria Juhl |title=Riele West Downs |url=https://www.wattpad.com/189632105-impossible-love-completed-riele-west-downs |access-date=March 25, 2018 |website=[[Wattpad]]}}</ref> Ka 2022, o ne a tlhagelela mo difiliming ya ''Fir Crazy'' le The Gabby Douglas Story .
Ka 2014, Downs o ne a fiwa karolong ya gagwe ya ntlha ya go tshameka mo motseletseleng wa [[Nickelodeon]] ''Henry Danger'', a tshameka e le Charlotte, tsala e kgolo ya moanelwa ya moanelwa mogolo. <ref name="HD-Seventeen" /> <ref>{{Cite web |year=2016 |title=Day 27: Interview with Riele Downs |url=http://www.nick.co.uk/shows/kids-choice-awards-2016/blog/road-to-the-kcas-interview-riele/1mc5n0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501073949/http://www.nick.co.uk/shows/kids-choice-awards-2016/blog/road-to-the-kcas-interview-riele/1mc5n0 |archive-date=May 1, 2021 |access-date=March 26, 2018 |website=[[Nick.co.uk]]}}</ref> Ka 2017, o ne a tshameka mmogo mo filiming ya basha ya ''Darby and the Dead'' . <ref name="D&tD1">{{Cite news|title='Darby And The Dead' Premiere Date: Riele Downs & Auli'i Cravalho Lead Supernatural Teen Comedy From 20th Century Studios|url=https://deadline.com/2022/11/aulii-cravalho-comedy-darby-and-the-dead-gets-hulu-premiere-date-1235162618/|access-date=November 3, 2022}}</ref> <ref name="D&tD2">{{Cite web |last=Natalia Winkelman |date=December 1, 2022 |title='Darby and the Dead' Review: Sixteen With a Sixth Sense |url=https://www.nytimes.com/2022/12/01/movies/darby-and-the-dead-review.html |access-date=December 2, 2022 |website=[[The New York Times]]}}</ref>
Ka 2024, Downs o ne a fiwa karolo e le Carlesha Gaither mo filiming ya motseletsele wa [[lifetime]] ''ya: Abducted Off the Streets: The Carlesha Gaither Story'', e e neng e lebisitswe botshelo jwa ga aCarlesha Gaither. <ref>{{Cite web |last=Price |first=Frances |date=December 7, 2023 |title=Riele Downs and Kenya Moore to Headline Lifetime's 'The Carlesha Gaither Story' |url=https://urbanhollywood411.com/riele-downs-kenya-moore-headline-the-carlesha-gaither-story/ |access-date=January 28, 2024 |website=Urban Hollywood 411}}</ref>
== Metswedi ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Batho ba ba tshelang]]
84vabj4afpq2uyrf7ltxj0mzsvo6ilo
Yvonne Nelson
0
15270
55907
55634
2026-09-29T12:19:03Z
VNGao
10152
55907
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Yvonne-Nelson.jpg|thumb|Yvonne Nelson]]
'''[[:en:Yvonne_Nelson|Yvonne Nelson]]''' (o tshotswe kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ke modiragatsi,mmabontle, motlelara,modiri wa dibaesekopo, mokwadi, mmakgwebo le [[:en:Miss_Ghana|Mmabontle wa pele wa lefatshe la Ghana.]] O tlhageletse mo dibaesekopong di le mokawana go akaretsa [[:en:House_of_Gold_(film)|''House of Gold'']] (ketepedi le lesome le boraro), Any Other Monday, In April, and Swings, Princess Tyra, le Playboy.
== Botshelo Pele ==
Nelson o tsholetswe kwa toropong ya Accra kwa Ghana, mme modi wa tshika kana lesika la gagwe o kwa Cape Coast. Ke wa letso la morafe wa Fante.[citation needed] Ke ene o monnye mo baneng bale bararo. Mmaagwe otswa kwa Cape Coast mo kgaolong ya legare fa rraagwe ene atswa toropo kgolo ya Ghana being Accra. Rraagwe oile aba tlogela fa ane a sale mmotlana thata. Jaanong mosetsana yo Nelson o godiseditswe ke motsadi ale nosi ebong mmaagwe.
O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa St. Martin De Porres gone mo Accra, mme a tloga aya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolwane sa Aggrey Memorial Senior High. O tsene dithuto tsa ithutelo tiro kwa Zenith University College le Central University, koo a dirileng digerata mo dithotong tsa phiro( degree course in human resource management.) Oile a aloga gotswa mo Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA) ka di masetase mo thutong ya international Relations and Diplomacy ka ngwaga wa ketepedi le masome a mabedi.
== Tiro ==
Nelson, yo eleng wa ba bangwe ba makgarejwana aa neng a eme go iteke lesego go rwala koroni ya bommabontle wa Ghana, o iphitlhetse a wela ke lesego la tiro fa ane a ile go jesa matlho monate a lebelela tlhopho ya setlhopha seo se tshwanetseng go diragatsa kwa lefelong Leo ale ratang.
mio4dczd3oa00it80m1ewz1melqoiwi
55908
55907
2026-09-29T12:29:19Z
VNGao
10152
/* Tiro */
55908
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Yvonne-Nelson.jpg|thumb|Yvonne Nelson]]
'''[[:en:Yvonne_Nelson|Yvonne Nelson]]''' (o tshotswe kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ke modiragatsi,mmabontle, motlelara,modiri wa dibaesekopo, mokwadi, mmakgwebo le [[:en:Miss_Ghana|Mmabontle wa pele wa lefatshe la Ghana.]] O tlhageletse mo dibaesekopong di le mokawana go akaretsa [[:en:House_of_Gold_(film)|''House of Gold'']] (ketepedi le lesome le boraro), Any Other Monday, In April, and Swings, Princess Tyra, le Playboy.
== Botshelo Pele ==
Nelson o tsholetswe kwa toropong ya Accra kwa Ghana, mme modi wa tshika kana lesika la gagwe o kwa Cape Coast. Ke wa letso la morafe wa Fante.[citation needed] Ke ene o monnye mo baneng bale bararo. Mmaagwe otswa kwa Cape Coast mo kgaolong ya legare fa rraagwe ene atswa toropo kgolo ya Ghana being Accra. Rraagwe oile aba tlogela fa ane a sale mmotlana thata. Jaanong mosetsana yo Nelson o godiseditswe ke motsadi ale nosi ebong mmaagwe.
O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa St. Martin De Porres gone mo Accra, mme a tloga aya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolwane sa Aggrey Memorial Senior High. O tsene dithuto tsa ithutelo tiro kwa Zenith University College le Central University, koo a dirileng digerata mo dithotong tsa phiro( degree course in human resource management.) Oile a aloga gotswa mo Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA) ka di masetase mo thutong ya international Relations and Diplomacy ka ngwaga wa ketepedi le masome a mabedi.
== Tiro ==
Nelson, yo eleng wa ba bangwe ba makgarejwana aa neng a eme go iteka lesego go rwala koroni ya bommabontle wa Ghana, o iphitlhetse a welwa ke lesego la tiro fa ane a ile go jesa matlho monate go lebelela ditlhopho tsa go senka setlhopha sa batho seo se tshwanetseng go diragatsa mo baesekopong kwa lefelong leo ale ratang. Gone koo moapei wa dibaesekopo kana motshameko yo o one a mmotsa gore ao ka kgona go diragatsa. Morago one a kopa noromorw ya gagwe ya mogala wa letheka, morago ga go gana tshono kana monyetla oo. O tlhageletse ele lantlha mo baesekopong e gasiwa mo thelebishining mo setshwantshong kana baesekopong ee bidiwang Princess Tyra ka ngwaga wa ketepedi le bosupa le Playboy ka ngwaga wa ketepedi le borobabobedi.
idveyw0ppktc7bl9j0p799edrzec4m8
55912
55908
2026-09-29T12:47:53Z
VNGao
10152
/* Tiro */
55912
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Yvonne-Nelson.jpg|thumb|Yvonne Nelson]]
'''[[:en:Yvonne_Nelson|Yvonne Nelson]]''' (o tshotswe kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ke modiragatsi,mmabontle, motlelara,modiri wa dibaesekopo, mokwadi, mmakgwebo le [[:en:Miss_Ghana|Mmabontle wa pele wa lefatshe la Ghana.]] O tlhageletse mo dibaesekopong di le mokawana go akaretsa [[:en:House_of_Gold_(film)|''House of Gold'']] (ketepedi le lesome le boraro), Any Other Monday, In April, and Swings, Princess Tyra, le Playboy.
== Botshelo Pele ==
Nelson o tsholetswe kwa toropong ya Accra kwa Ghana, mme modi wa tshika kana lesika la gagwe o kwa Cape Coast. Ke wa letso la morafe wa Fante.[citation needed] Ke ene o monnye mo baneng bale bararo. Mmaagwe otswa kwa Cape Coast mo kgaolong ya legare fa rraagwe ene atswa toropo kgolo ya Ghana being Accra. Rraagwe oile aba tlogela fa ane a sale mmotlana thata. Jaanong mosetsana yo Nelson o godiseditswe ke motsadi ale nosi ebong mmaagwe.
O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa St. Martin De Porres gone mo Accra, mme a tloga aya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolwane sa Aggrey Memorial Senior High. O tsene dithuto tsa ithutelo tiro kwa Zenith University College le Central University, koo a dirileng digerata mo dithotong tsa phiro( degree course in human resource management.) Oile a aloga gotswa mo Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA) ka di masetase mo thutong ya international Relations and Diplomacy ka ngwaga wa ketepedi le masome a mabedi.
== Tiro ==
Nelson, yo eleng wa ba bangwe ba makgarejwana aa neng a eme go iteka lesego go rwala koroni ya bommabontle wa Ghana, o iphitlhetse a welwa ke lesego la tiro fa ane a ile go jesa matlho monate go lebelela ditlhopho tsa go senka setlhopha sa batho seo se tshwanetseng go diragatsa mo baesekopong kwa lefelong leo ale ratang. Gone koo moapei wa dibaesekopo kana motshameko yo o one a mmotsa gore ao ka kgona go diragatsa. Morago one a kopa noromorw ya gagwe ya mogala wa letheka, morago ga go gana tshono kana monyetla oo. O tlhageletse ele lantlha mo baesekopong e gasiwa mo thelebishining mo setshwantshong kana baesekopong ee bidiwang Princess Tyra ka ngwaga wa ketepedi le bosupa le Playboy ka ngwaga wa ketepedi le borobabobedi.
O tseletse mo go direng kana go apaya dibaesekopo ka ngwaga wa ketepedi lesome le motso. Kapei kana tlhamo ya gagwe ya ntlha ene ele baesekopo ee bidiwang,The Price, eo eneng e golotswe ngwaga one oo. One gape a tlhama Single and Married ka ngwaga wa ketepedi lesome le bobedi le House of Gold ka ngwaga wa ketepedi lesome le boraro. House of Gold ene ya gapa seetsele sa baesekopo ee supang ditshwantsho tse di tlhatswegileng kwanGhana Movie Awards and Best Ghanaian Movie kwa dietseleng tsa ngwaga wa ketepedi lesome le boraro tsa City People Entertainment Awards.
One a simolola Heels and Sneakers, eo eleng tlhuto mo thelebishiing eo e itebagantseng le batsadi ba bomme le rre ba ba kwa tlase ba ba batlang boitumelo le mathata ao ba lebaganeng le one mo go tsweletsweng dithuto tsa bone, mmereko kana tiro le tsa lenyalo. Dithuto tse di simolotse ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabobedi mme ene ena le dikarolo kana matlha ale mabedi fela.
Ka ngwaga wa ketepedi,masome a mabedi le bone, kgwedi ya Phukwi e le masome a mararo le motso, one a ribolola kana a simolodisa sekolo sa dichabachaba sa Yvonne Nelson International School.
ogv5pl725wmov4au2dzfn35fso6xour
55917
55912
2026-09-29T13:22:23Z
VNGao
10152
55917
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Yvonne-Nelson.jpg|thumb|Yvonne Nelson]]
'''[[:en:Yvonne_Nelson|Yvonne Nelson]]''' (o tshotswe kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano) ke modiragatsi,mmabontle, motlelara,modiri wa dibaesekopo, mokwadi, mmakgwebo le [[:en:Miss_Ghana|Mmabontle wa pele wa lefatshe la Ghana.]] O tlhageletse mo dibaesekopong di le mokawana go akaretsa [[:en:House_of_Gold_(film)|''House of Gold'']] (ketepedi le lesome le boraro), Any Other Monday, In April, and Swings, Princess Tyra, le Playboy.
== Botshelo Pele ==
Nelson o tsholetswe kwa toropong ya Accra kwa Ghana, mme modi wa tshika kana lesika la gagwe o kwa Cape Coast. Ke wa letso la morafe wa Fante.[citation needed] Ke ene o monnye mo baneng bale bararo. Mmaagwe otswa kwa Cape Coast mo kgaolong ya legare fa rraagwe ene atswa toropo kgolo ya Ghana being Accra. Rraagwe oile aba tlogela fa ane a sale mmotlana thata. Jaanong mosetsana yo Nelson o godiseditswe ke motsadi ale nosi ebong mmaagwe.
O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa St. Martin De Porres gone mo Accra, mme a tloga aya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolwane sa Aggrey Memorial Senior High. O tsene dithuto tsa ithutelo tiro kwa Zenith University College le Central University, koo a dirileng digerata mo dithotong tsa phiro( degree course in human resource management.) Oile a aloga gotswa mo Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA) ka di masetase mo thutong ya international Relations and Diplomacy ka ngwaga wa ketepedi le masome a mabedi.
== Tiro ==
Nelson, yo eleng wa ba bangwe ba makgarejwana aa neng a eme go iteka lesego go rwala koroni ya bommabontle wa Ghana, o iphitlhetse a welwa ke lesego la tiro fa ane a ile go jesa matlho monate go lebelela ditlhopho tsa go senka setlhopha sa batho seo se tshwanetseng go diragatsa mo baesekopong kwa lefelong leo ale ratang. Gone koo moapei wa dibaesekopo kana motshameko yo o one a mmotsa gore ao ka kgona go diragatsa. Morago one a kopa noromorw ya gagwe ya mogala wa letheka, morago ga go gana tshono kana monyetla oo. O tlhageletse ele lantlha mo baesekopong e gasiwa mo thelebishining mo setshwantshong kana baesekopong ee bidiwang Princess Tyra ka ngwaga wa ketepedi le bosupa le Playboy ka ngwaga wa ketepedi le borobabobedi.
O tseletse mo go direng kana go apaya dibaesekopo ka ngwaga wa ketepedi lesome le motso. Kapei kana tlhamo ya gagwe ya ntlha ene ele baesekopo ee bidiwang,The Price, eo eneng e golotswe ngwaga one oo. One gape a tlhama Single and Married ka ngwaga wa ketepedi lesome le bobedi le House of Gold ka ngwaga wa ketepedi lesome le boraro. House of Gold ene ya gapa seetsele sa baesekopo ee supang ditshwantsho tse di tlhatswegileng kwanGhana Movie Awards and Best Ghanaian Movie kwa dietseleng tsa ngwaga wa ketepedi lesome le boraro tsa City People Entertainment Awards.
One a simolola Heels and Sneakers, eo eleng tlhuto mo thelebishiing eo e itebagantseng le batsadi ba bomme le rre ba ba kwa tlase ba ba batlang boitumelo le mathata ao ba lebaganeng le one mo go tsweletsweng dithuto tsa bone, mmereko kana tiro le tsa lenyalo. Dithuto tse di simolotse ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabobedi mme ene ena le dikarolo kana matlha ale mabedi fela.
Ka ngwaga wa ketepedi,masome a mabedi le bone, kgwedi ya Phukwi e le masome a mararo le motso, one a ribolola kana a simolodisa sekolo sa dichabachaba sa Yvonne Nelson International School.
== Dkwalo kana Dibuka ==
Ka kgwedi ya Seetebosigo ele lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi masome a mabedi le boraro, Nelson one a ribolola lekwalo leo le tlhalosang tsotlhe ka ene ebong ''I Am Not Yvonne Nelson''. Lekwalo le lene la ribololwa kwa Peduase Valley Resort, koo leng la ngoka thotloetso go tswa mo go ditlamo tse di farologaneng, ditsala ga mmogo le bo bega dikgang jo bo neng bo neng bo tseneletse bokopano jo.
Morago fela ga diora dile masome a mabedi le bone,morago ga go ribololwa ga yone, lekwalo le lene la tlhagelela jaaka lengwe la a a rekisang thata mo Amazon, le le mo maemong a tse di itlhomileng kwa pele tse di masome mabedi mo bakwading bao ba badirgatsi le tsa botaki.
Bukana e ya ga Nelson ene e remeletse mo go ribololeng kana go baa mo pontsheng nnete ka rraagwe wa tsalo kana tlhago, botsalano jwa gagwe le mmaagwe le maitemogelo a gagwe mo go tsa bodiragatsi, tsa mararo le tsele le tsele kana botshelo ka kakaretso.
Nelson o amogetse dikgele tse di mokawana tsa go mo galaletsa bopelo kgale jwa go bua ka botshelo jwa gagwe le maitemogelo , fa batho bangwe ba supile go sa itumeleleng ditlhwatlhwa tsa lekwalo le tse di kwa godimo faka ranolela madi a yone kwa di euros le ponto ya Amerika ba supa fa se se fokotsa theko ya yone bogolo Jang mo bathong ba Ghana.
Lekwalo le le supa botsalano jwa gagwe jwa sephiri le modiragatsi wa mmino wa rapo ebong Sarkodie, go akaretsa tlhakanno dikobo, boimana jo bo sa ipaakanyediwang le go bo tlosa kana senya. One gape a supa mo lekwalong le gore modiragatsi wa letso la Nigeria one a mo ka tsietsa ka mmabontle ,Tonto Dikeh.
74j12el79sniz229vk09ywy8271f67k
55920
55917
2026-09-29T13:45:24Z
VNGao
10152
/* Dkwalo kana Dibuka */
55920
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Yvonne-Nelson.jpg|thumb|Yvonne Nelson]]
'''[[:en:Yvonne_Nelson|Yvonne Nelson]]''' (o tshotswe kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano)<ref> Gracia, Zindzy (21 August 2018). "[https://yen.com.gh/tags/yvonne-nelson/ Profile: Yvonne Nelson husband, pregnancy and career"]. Yen.com.gh. Retrieved 29 September 2026.</ref> <ref>Stets, Regina (13 November 2020). "[https://www.legit.ng/1201569-yvonne-nelsons-biography-interesting-facts-know.html Interesting facts from Yvonne Nelson's biography every fan should know]". Legit.ng. Retrieved 29 September 2026</ref>ke modiragatsi,mmabontle, motlelara,modiri wa dibaesekopo, mokwadi, mmakgwebo le [[:en:Miss_Ghana|Mmabontle wa pele wa lefatshe la Ghana.]]<ref>[https://buzzghana.com/yvonne-nelson-profile-biography-facts/ Yvonne Nelson facts, BuzzGhana], Retrieved 29 September 2026</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/person/Yvonne-Nelson-3193]</ref> O tlhageletse mo dibaesekopong di le mokawana go akaretsa [[:en:House_of_Gold_(film)|''House of Gold'']] (ketepedi le lesome le boraro), Any Other Monday, In April, and Swings, Princess Tyra, le Playboy.<ref>Maclean, George Awiadem (25 June 2022). "[https://www.biegyanation.com/celebrities/yvonne-nelson/ Yvonne Nelson Biography: Age, Husband, Daughter, Parents, School]". Biegya Nation. Retrieved 29 September 2026</ref><ref>David Mawuli (26 January 2016). "[https://web.archive.org/web/20160127104103/http://pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html Watch Yvonne Nelson, Kafui Danku, Jose Tolbert in new movie trailer]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html the original] on 27 January 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/What-Yvonne-Nelson-wore-to-In-April-movie-premiere-got-everyone-talking-467357 What Yvonne Nelson wore to 'In April' movie premiere got everyone talking]". GhanaWeb. 4 September 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>David Mawuli (22 November 2017). "[https://web.archive.org/web/20181217202230/http://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln Movie starring Yvonne Nelson, Chris Attoh, Henry Adofo premieres November 25]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln the original] on 17 December 2018. Retrieved 17 September 2026</ref>
== Botshelo Pele ==
Nelson o tsholetswe kwa toropong ya Accra kwa Ghana, mme modi wa tshika kana lesika la gagwe o kwa Cape Coast. Ke wa letso la morafe wa Fante.[citation needed] Ke ene o monnye mo baneng bale bararo. Mmaagwe otswa kwa Cape Coast mo kgaolong ya legare fa rraagwe ene atswa toropo kgolo ya Ghana being Accra. Rraagwe oile aba tlogela fa ane a sale mmotlana thata. Jaanong mosetsana yo Nelson o godiseditswe ke motsadi ale nosi ebong mmaagwe.
O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa St. Martin De Porres gone mo Accra, mme a tloga aya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolwane sa Aggrey Memorial Senior High. O tsene dithuto tsa ithutelo tiro kwa Zenith University College le Central University, koo a dirileng digerata mo dithotong tsa phiro( degree course in human resource management.) Oile a aloga gotswa mo Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA) ka di masetase mo thutong ya international Relations and Diplomacy ka ngwaga wa ketepedi le masome a mabedi.
== Tiro ==
Nelson, yo eleng wa ba bangwe ba makgarejwana aa neng a eme go iteka lesego go rwala koroni ya bommabontle wa Ghana, o iphitlhetse a welwa ke lesego la tiro fa ane a ile go jesa matlho monate go lebelela ditlhopho tsa go senka setlhopha sa batho seo se tshwanetseng go diragatsa mo baesekopong kwa lefelong leo ale ratang. Gone koo moapei wa dibaesekopo kana motshameko yo o one a mmotsa gore ao ka kgona go diragatsa. Morago one a kopa noromorw ya gagwe ya mogala wa letheka, morago ga go gana tshono kana monyetla oo. O tlhageletse ele lantlha mo baesekopong e gasiwa mo thelebishining mo setshwantshong kana baesekopong ee bidiwang Princess Tyra ka ngwaga wa ketepedi le bosupa le Playboy ka ngwaga wa ketepedi le borobabobedi.
O tseletse mo go direng kana go apaya dibaesekopo ka ngwaga wa ketepedi lesome le motso. Kapei kana tlhamo ya gagwe ya ntlha ene ele baesekopo ee bidiwang,The Price, eo eneng e golotswe ngwaga one oo. One gape a tlhama Single and Married ka ngwaga wa ketepedi lesome le bobedi le House of Gold ka ngwaga wa ketepedi lesome le boraro. House of Gold ene ya gapa seetsele sa baesekopo ee supang ditshwantsho tse di tlhatswegileng kwanGhana Movie Awards and Best Ghanaian Movie kwa dietseleng tsa ngwaga wa ketepedi lesome le boraro tsa City People Entertainment Awards.
One a simolola Heels and Sneakers, eo eleng tlhuto mo thelebishiing eo e itebagantseng le batsadi ba bomme le rre ba ba kwa tlase ba ba batlang boitumelo le mathata ao ba lebaganeng le one mo go tsweletsweng dithuto tsa bone, mmereko kana tiro le tsa lenyalo. Dithuto tse di simolotse ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabobedi mme ene ena le dikarolo kana matlha ale mabedi fela.
Ka ngwaga wa ketepedi,masome a mabedi le bone, kgwedi ya Phukwi e le masome a mararo le motso, one a ribolola kana a simolodisa sekolo sa dichabachaba sa Yvonne Nelson International School.
== Dkwalo kana Dibuka ==
Ka kgwedi ya Seetebosigo ele lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi masome a mabedi le boraro, Nelson one a ribolola lekwalo leo le tlhalosang tsotlhe ka ene ebong ''I Am Not Yvonne Nelson''. Lekwalo le lene la ribololwa kwa Peduase Valley Resort, koo leng la ngoka thotloetso go tswa mo go ditlamo tse di farologaneng, ditsala ga mmogo le bo bega dikgang jo bo neng bo neng bo tseneletse bokopano jo.
Morago fela ga diora dile masome a mabedi le bone,morago ga go ribololwa ga yone, lekwalo le lene la tlhagelela jaaka lengwe la a a rekisang thata mo Amazon, le le mo maemong a tse di itlhomileng kwa pele tse di masome mabedi mo bakwading bao ba badirgatsi le tsa botaki.
Bukana e ya ga Nelson ene e remeletse mo go ribololeng kana go baa mo pontsheng nnete ka rraagwe wa tsalo kana tlhago, botsalano jwa gagwe le mmaagwe le maitemogelo a gagwe mo go tsa bodiragatsi, tsa mararo le tsele le tsele kana botshelo ka kakaretso.
Nelson o amogetse dikgele tse di mokawana tsa go mo galaletsa bopelo kgale jwa go bua ka botshelo jwa gagwe le maitemogelo , fa batho bangwe ba supile go sa itumeleleng ditlhwatlhwa tsa lekwalo le tse di kwa godimo faka ranolela madi a yone kwa di euros le ponto ya Amerika ba supa fa se se fokotsa theko ya yone bogolo Jang mo bathong ba Ghana.
Lekwalo le le supa botsalano jwa gagwe jwa sephiri le modiragatsi wa mmino wa rapo ebong Sarkodie, go akaretsa tlhakanno dikobo, boimana jo bo sa ipaakanyediwang le go bo tlosa kana senya. One gape a supa mo lekwalong le gore modiragatsi wa letso la Nigeria one a mo ka tsietsa ka mmabontle ,Tonto Dikeh.
== Botshelo jwa Gagwe ==
== Metswedi ==
mlp6vx7bbmyeovr34nke90z34gmtxgy
55926
55920
2026-09-29T14:01:14Z
VNGao
10152
/* Tiro */
55926
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Yvonne-Nelson.jpg|thumb|Yvonne Nelson]]
'''[[:en:Yvonne_Nelson|Yvonne Nelson]]''' (o tshotswe kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano)<ref> Gracia, Zindzy (21 August 2018). "[https://yen.com.gh/tags/yvonne-nelson/ Profile: Yvonne Nelson husband, pregnancy and career"]. Yen.com.gh. Retrieved 29 September 2026.</ref> <ref>Stets, Regina (13 November 2020). "[https://www.legit.ng/1201569-yvonne-nelsons-biography-interesting-facts-know.html Interesting facts from Yvonne Nelson's biography every fan should know]". Legit.ng. Retrieved 29 September 2026</ref>ke modiragatsi,mmabontle, motlelara,modiri wa dibaesekopo, mokwadi, mmakgwebo le [[:en:Miss_Ghana|Mmabontle wa pele wa lefatshe la Ghana.]]<ref>[https://buzzghana.com/yvonne-nelson-profile-biography-facts/ Yvonne Nelson facts, BuzzGhana], Retrieved 29 September 2026</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/person/Yvonne-Nelson-3193]</ref> O tlhageletse mo dibaesekopong di le mokawana go akaretsa [[:en:House_of_Gold_(film)|''House of Gold'']] (ketepedi le lesome le boraro), Any Other Monday, In April, and Swings, Princess Tyra, le Playboy.<ref>Maclean, George Awiadem (25 June 2022). "[https://www.biegyanation.com/celebrities/yvonne-nelson/ Yvonne Nelson Biography: Age, Husband, Daughter, Parents, School]". Biegya Nation. Retrieved 29 September 2026</ref><ref>David Mawuli (26 January 2016). "[https://web.archive.org/web/20160127104103/http://pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html Watch Yvonne Nelson, Kafui Danku, Jose Tolbert in new movie trailer]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html the original] on 27 January 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/What-Yvonne-Nelson-wore-to-In-April-movie-premiere-got-everyone-talking-467357 What Yvonne Nelson wore to 'In April' movie premiere got everyone talking]". GhanaWeb. 4 September 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>David Mawuli (22 November 2017). "[https://web.archive.org/web/20181217202230/http://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln Movie starring Yvonne Nelson, Chris Attoh, Henry Adofo premieres November 25]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln the original] on 17 December 2018. Retrieved 17 September 2026</ref>
== Botshelo Pele ==
Nelson o tsholetswe kwa toropong ya Accra kwa Ghana, mme modi wa tshika kana lesika la gagwe o kwa Cape Coast. Ke wa letso la morafe wa Fante.[citation needed] Ke ene o monnye mo baneng bale bararo. Mmaagwe otswa kwa Cape Coast mo kgaolong ya legare fa rraagwe ene atswa toropo kgolo ya Ghana being Accra. Rraagwe oile aba tlogela fa ane a sale mmotlana thata. Jaanong mosetsana yo Nelson o godiseditswe ke motsadi ale nosi ebong mmaagwe.
O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa St. Martin De Porres gone mo Accra, mme a tloga aya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolwane sa Aggrey Memorial Senior High. O tsene dithuto tsa ithutelo tiro kwa Zenith University College le Central University, koo a dirileng digerata mo dithotong tsa phiro( degree course in human resource management.) Oile a aloga gotswa mo Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA) ka di masetase mo thutong ya international Relations and Diplomacy ka ngwaga wa ketepedi le masome a mabedi.
== Tiro ==
Nelson, yo eleng wa ba bangwe ba makgarejwana aa neng a eme go iteka lesego go rwala koroni ya [[:en:Miss_Ghana|bommabontle wa Ghana]], o iphitlhetse a welwa ke lesego la tiro fa ane a ile go jesa matlho monate go lebelela ditlhopho tsa go senka setlhopha sa batho seo se tshwanetseng go diragatsa mo baesekopong kwa lefelong leo ale ratang. Gone koo moapei wa dibaesekopo kana motshameko yo o one a mmotsa gore ao ka kgona go diragatsa. Morago one a kopa noromorw ya gagwe ya mogala wa letheka, morago ga go gana tshono kana monyetla oo. O tlhageletse ele lantlha mo baesekopong e gasiwa mo thelebishining mo setshwantshong kana baesekopong ee bidiwang Princess Tyra ka ngwaga wa ketepedi le bosupa le Playboy ka ngwaga wa ketepedi le borobabobedi.
O tseletse mo go direng kana go apaya dibaesekopo ka ngwaga wa ketepedi lesome le motso. Kapei kana tlhamo ya gagwe ya ntlha ene ele baesekopo ee bidiwang,The Price, eo eneng e golotswe ngwaga one oo. One gape a tlhama Single and Married ka ngwaga wa ketepedi lesome le bobedi le House of Gold ka ngwaga wa ketepedi lesome le boraro. House of Gold ene ya gapa seetsele sa baesekopo ee supang ditshwantsho tse di tlhatswegileng kwa [[:en:Ghana_Movie_Awards|Ghana Movie Awards]] le Best Ghanaian Movie kwa dietseleng tsa ngwaga wa ketepedi lesome le boraro tsa [[:en:City_People_Entertainment_Awards|City People Entertainment Awards]].
One a simolola Heels and Sneakers, eo eleng tlhuto mo thelebishiing eo e itebagantseng le batsadi ba bomme le rre ba ba kwa tlase ba ba batlang boitumelo le mathata ao ba lebaganeng le one mo go tsweletsweng dithuto tsa bone, mmereko kana tiro le tsa lenyalo. Dithuto tse di simolotse ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabobedi mme ene ena le dikarolo kana matlha ale mabedi fela.
Ka ngwaga wa ketepedi,masome a mabedi le bone, kgwedi ya Phukwi e le masome a mararo le motso, one a ribolola kana a simolodisa sekolo sa dichabachaba sa Yvonne Nelson International School.
== Dkwalo kana Dibuka ==
Ka kgwedi ya Seetebosigo ele lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi masome a mabedi le boraro, Nelson one a ribolola lekwalo leo le tlhalosang tsotlhe ka ene ebong ''I Am Not Yvonne Nelson''. Lekwalo le lene la ribololwa kwa Peduase Valley Resort, koo leng la ngoka thotloetso go tswa mo go ditlamo tse di farologaneng, ditsala ga mmogo le bo bega dikgang jo bo neng bo neng bo tseneletse bokopano jo.
Morago fela ga diora dile masome a mabedi le bone,morago ga go ribololwa ga yone, lekwalo le lene la tlhagelela jaaka lengwe la a a rekisang thata mo [[:en:Amazon_(company)|Amazon]], le le mo maemong a tse di itlhomileng kwa pele tse di masome mabedi mo bakwading bao ba badirgatsi le tsa botaki.
Bukana e ya ga Nelson ene e remeletse mo go ribololeng kana go baa mo pontsheng nnete ka [[:en:Father|rraagwe wa tsalo kana tlhago]], botsalano jwa gagwe le mmaagwe le maitemogelo a gagwe mo go tsa bodiragatsi, tsa mararo le tsele le tsele kana botshelo ka kakaretso.
Nelson o amogetse dikgele tse di mokawana tsa go mo galaletsa bopelo kgale jwa go bua ka botshelo jwa gagwe le maitemogelo , fa batho bangwe ba supile go sa itumeleleng ditlhwatlhwa tsa lekwalo le tse di kwa godimo faka ranolela madi a yone kwa di euros le ponto ya Amerika ba supa fa se se fokotsa theko ya yone bogolo Jang mo bathong ba Ghana.
Lekwalo le le supa botsalano jwa gagwe jwa sephiri le modiragatsi wa mmino wa rapo ebong [[:en:Sarkodie_(rapper)|Sarkodie]], go akaretsa tlhakanno dikobo, boimana jo bo sa ipaakanyediwang le go bo tlosa kana senya. One gape a supa mo lekwalong le gore modiragatsi wa letso la Nigeria [[:en:Iyanya|Iyanya]] one a mo ka tsietsa ka mmabontle ,[[:en:Tonto_Dikeh|Tonto Dikeh]].
== Botshelo jwa Gagwe ==
Ka ngwaga wa ketepedi lesome le bosupa, kgwedi ya Diphalane ele masome a mabedi le borobabongwe, Nelson one a tshola ngwana wa mosetsana, Ryn Roberts, le mokapelo wa gagwe wa peleJamie Roberts, mokapa ditshwantsho wa pele wa letso la Borithane. Nelson one a seka a ntsha mosi ka sekhurumelo mabapi le boimana jwa gagwe go fitlhela a bua ka tshola ya ngwana wa gagwe mo WOW magazine.
== Metswedi ==
8ol2reweimu5l7rboopbt2w943w6iww
55928
55926
2026-09-29T14:11:32Z
VNGao
10152
/* Botshelo Pele */
55928
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Yvonne-Nelson.jpg|thumb|Yvonne Nelson]]
'''[[:en:Yvonne_Nelson|Yvonne Nelson]]''' (o tshotswe kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano)<ref> Gracia, Zindzy (21 August 2018). "[https://yen.com.gh/tags/yvonne-nelson/ Profile: Yvonne Nelson husband, pregnancy and career"]. Yen.com.gh. Retrieved 29 September 2026.</ref> <ref>Stets, Regina (13 November 2020). "[https://www.legit.ng/1201569-yvonne-nelsons-biography-interesting-facts-know.html Interesting facts from Yvonne Nelson's biography every fan should know]". Legit.ng. Retrieved 29 September 2026</ref>ke modiragatsi,mmabontle, motlelara,modiri wa dibaesekopo, mokwadi, mmakgwebo le [[:en:Miss_Ghana|Mmabontle wa pele wa lefatshe la Ghana.]]<ref>[https://buzzghana.com/yvonne-nelson-profile-biography-facts/ Yvonne Nelson facts, BuzzGhana], Retrieved 29 September 2026</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/person/Yvonne-Nelson-3193]</ref> O tlhageletse mo dibaesekopong di le mokawana go akaretsa [[:en:House_of_Gold_(film)|''House of Gold'']] (ketepedi le lesome le boraro), Any Other Monday, In April, and Swings, Princess Tyra, le Playboy.<ref>Maclean, George Awiadem (25 June 2022). "[https://www.biegyanation.com/celebrities/yvonne-nelson/ Yvonne Nelson Biography: Age, Husband, Daughter, Parents, School]". Biegya Nation. Retrieved 29 September 2026</ref><ref>David Mawuli (26 January 2016). "[https://web.archive.org/web/20160127104103/http://pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html Watch Yvonne Nelson, Kafui Danku, Jose Tolbert in new movie trailer]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html the original] on 27 January 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/What-Yvonne-Nelson-wore-to-In-April-movie-premiere-got-everyone-talking-467357 What Yvonne Nelson wore to 'In April' movie premiere got everyone talking]". GhanaWeb. 4 September 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>David Mawuli (22 November 2017). "[https://web.archive.org/web/20181217202230/http://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln Movie starring Yvonne Nelson, Chris Attoh, Henry Adofo premieres November 25]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln the original] on 17 December 2018. Retrieved 17 September 2026</ref>
== Botshelo Pele ==
Nelson o tsholetswe kwa toropong ya Accra kwa Ghana, mme modi wa tshika kana lesika la gagwe o kwa Cape Coast. Ke wa letso la [[:en:Fante_people|morafe wa Fante]].[citation needed] Ke ene o monnye mo baneng bale bararo. Mmaagwe otswa kwa [[:en:Cape_Coast|Cape Coast]] mo [[:en:Central_Region_(Ghana)|kgaolong ya legare]] fa rraagwe ene atswa [[:en:Greater_Accra_Region|toropo kgolo ya Ghana being Accra]]. Rraagwe oile aba tlogela fa ane a sale mmotlana thata. Jaanong mosetsana yo Nelson o godiseditswe ke motsadi ale nosi ebong mmaagwe.
O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa [[:en:St._Martin_De_Porres|St. Martin De Porres]] gone mo Accra, mme a tloga aya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolwane sa [[:en:Aggrey_Memorial_A.M.E._Zion_Senior_High_School|Aggrey Memorial Senior High.]] O tsene dithuto tsa ithutelo tiro kwa [[:en:Zenith_University_College|Zenith University College]] le [[:en:Central_University_(Ghana)|Central University]], koo a dirileng digerata mo dithotong tsa phiro( degree course in [[:en:Human_resource_management|human resource management.)]] Oile a aloga gotswa mo [[:en:Ghana_Institute_of_Management_and_Public_Administration|Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA]]) ka di masetase mo thutong ya international Relations and Diplomacy ka ngwaga wa ketepedi le masome a mabedi.
== Tiro ==
Nelson, yo eleng wa ba bangwe ba makgarejwana aa neng a eme go iteka lesego go rwala koroni ya [[:en:Miss_Ghana|bommabontle wa Ghana]], o iphitlhetse a welwa ke lesego la tiro fa ane a ile go jesa matlho monate go lebelela ditlhopho tsa go senka setlhopha sa batho seo se tshwanetseng go diragatsa mo baesekopong kwa lefelong leo ale ratang. Gone koo moapei wa dibaesekopo kana motshameko yo o one a mmotsa gore ao ka kgona go diragatsa. Morago one a kopa noromorw ya gagwe ya mogala wa letheka, morago ga go gana tshono kana monyetla oo. O tlhageletse ele lantlha mo baesekopong e gasiwa mo thelebishining mo setshwantshong kana baesekopong ee bidiwang Princess Tyra ka ngwaga wa ketepedi le bosupa le Playboy ka ngwaga wa ketepedi le borobabobedi.
O tseletse mo go direng kana go apaya dibaesekopo ka ngwaga wa ketepedi lesome le motso. Kapei kana tlhamo ya gagwe ya ntlha ene ele baesekopo ee bidiwang,The Price, eo eneng e golotswe ngwaga one oo. One gape a tlhama Single and Married ka ngwaga wa ketepedi lesome le bobedi le House of Gold ka ngwaga wa ketepedi lesome le boraro. House of Gold ene ya gapa seetsele sa baesekopo ee supang ditshwantsho tse di tlhatswegileng kwa [[:en:Ghana_Movie_Awards|Ghana Movie Awards]] le Best Ghanaian Movie kwa dietseleng tsa ngwaga wa ketepedi lesome le boraro tsa [[:en:City_People_Entertainment_Awards|City People Entertainment Awards]].
One a simolola Heels and Sneakers, eo eleng tlhuto mo thelebishiing eo e itebagantseng le batsadi ba bomme le rre ba ba kwa tlase ba ba batlang boitumelo le mathata ao ba lebaganeng le one mo go tsweletsweng dithuto tsa bone, mmereko kana tiro le tsa lenyalo. Dithuto tse di simolotse ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabobedi mme ene ena le dikarolo kana matlha ale mabedi fela.
Ka ngwaga wa ketepedi,masome a mabedi le bone, kgwedi ya Phukwi e le masome a mararo le motso, one a ribolola kana a simolodisa sekolo sa dichabachaba sa Yvonne Nelson International School.
== Dkwalo kana Dibuka ==
Ka kgwedi ya Seetebosigo ele lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi masome a mabedi le boraro, Nelson one a ribolola lekwalo leo le tlhalosang tsotlhe ka ene ebong ''I Am Not Yvonne Nelson''. Lekwalo le lene la ribololwa kwa Peduase Valley Resort, koo leng la ngoka thotloetso go tswa mo go ditlamo tse di farologaneng, ditsala ga mmogo le bo bega dikgang jo bo neng bo neng bo tseneletse bokopano jo.
Morago fela ga diora dile masome a mabedi le bone,morago ga go ribololwa ga yone, lekwalo le lene la tlhagelela jaaka lengwe la a a rekisang thata mo [[:en:Amazon_(company)|Amazon]], le le mo maemong a tse di itlhomileng kwa pele tse di masome mabedi mo bakwading bao ba badirgatsi le tsa botaki.
Bukana e ya ga Nelson ene e remeletse mo go ribololeng kana go baa mo pontsheng nnete ka [[:en:Father|rraagwe wa tsalo kana tlhago]], botsalano jwa gagwe le mmaagwe le maitemogelo a gagwe mo go tsa bodiragatsi, tsa mararo le tsele le tsele kana botshelo ka kakaretso.
Nelson o amogetse dikgele tse di mokawana tsa go mo galaletsa bopelo kgale jwa go bua ka botshelo jwa gagwe le maitemogelo , fa batho bangwe ba supile go sa itumeleleng ditlhwatlhwa tsa lekwalo le tse di kwa godimo faka ranolela madi a yone kwa di euros le ponto ya Amerika ba supa fa se se fokotsa theko ya yone bogolo Jang mo bathong ba Ghana.
Lekwalo le le supa botsalano jwa gagwe jwa sephiri le modiragatsi wa mmino wa rapo ebong [[:en:Sarkodie_(rapper)|Sarkodie]], go akaretsa tlhakanno dikobo, boimana jo bo sa ipaakanyediwang le go bo tlosa kana senya. One gape a supa mo lekwalong le gore modiragatsi wa letso la Nigeria [[:en:Iyanya|Iyanya]] one a mo ka tsietsa ka mmabontle ,[[:en:Tonto_Dikeh|Tonto Dikeh]].
== Botshelo jwa Gagwe ==
Ka ngwaga wa ketepedi lesome le bosupa, kgwedi ya Diphalane ele masome a mabedi le borobabongwe, Nelson one a tshola ngwana wa mosetsana, Ryn Roberts, le mokapelo wa gagwe wa peleJamie Roberts, mokapa ditshwantsho wa pele wa letso la Borithane. Nelson one a seka a ntsha mosi ka sekhurumelo mabapi le boimana jwa gagwe go fitlhela a bua ka tshola ya ngwana wa gagwe mo WOW magazine.
== Metswedi ==
2e4rk12z6spdkcgq7pxbghbk45q5852
55946
55928
2026-09-29T16:28:13Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55946
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Yvonne-Nelson.jpg|thumb|Yvonne Nelson]]
'''[[:en:Yvonne_Nelson|Yvonne Nelson]]''' (o tshotswe kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano)<ref> Gracia, Zindzy (21 August 2018). "[https://yen.com.gh/tags/yvonne-nelson/ Profile: Yvonne Nelson husband, pregnancy and career"]. Yen.com.gh. Retrieved 29 September 2026.</ref> <ref>Stets, Regina (13 November 2020). "[https://www.legit.ng/1201569-yvonne-nelsons-biography-interesting-facts-know.html Interesting facts from Yvonne Nelson's biography every fan should know]". Legit.ng. Retrieved 29 September 2026</ref>ke modiragatsi,mmabontle, motlelara,modiri wa dibaesekopo, mokwadi, mmakgwebo le [[:en:Miss_Ghana|Mmabontle wa pele wa lefatshe la Ghana.]]<ref>[https://buzzghana.com/yvonne-nelson-profile-biography-facts/ Yvonne Nelson facts, BuzzGhana], Retrieved 29 September 2026</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/person/Yvonne-Nelson-3193]</ref> O tlhageletse mo dibaesekopong di le mokawana go akaretsa [[:en:House_of_Gold_(film)|''House of Gold'']] (ketepedi le lesome le boraro), Any Other Monday, In April, and Swings, Princess Tyra, le Playboy.<ref>Maclean, George Awiadem (25 June 2022). "[https://web.archive.org/web/20230830094637/https://www.biegyanation.com/celebrities/yvonne-nelson/ Yvonne Nelson Biography: Age, Husband, Daughter, Parents, School]". Biegya Nation. Retrieved 29 September 2026</ref><ref>David Mawuli (26 January 2016). "[https://web.archive.org/web/20160127104103/http://pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html Watch Yvonne Nelson, Kafui Danku, Jose Tolbert in new movie trailer]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html the original] on 27 January 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/What-Yvonne-Nelson-wore-to-In-April-movie-premiere-got-everyone-talking-467357 What Yvonne Nelson wore to 'In April' movie premiere got everyone talking]". GhanaWeb. 4 September 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>David Mawuli (22 November 2017). "[https://web.archive.org/web/20181217202230/http://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln Movie starring Yvonne Nelson, Chris Attoh, Henry Adofo premieres November 25]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln the original] on 17 December 2018. Retrieved 17 September 2026</ref>
== Botshelo Pele ==
Nelson o tsholetswe kwa toropong ya Accra kwa Ghana, mme modi wa tshika kana lesika la gagwe o kwa Cape Coast. Ke wa letso la [[:en:Fante_people|morafe wa Fante]].[citation needed] Ke ene o monnye mo baneng bale bararo. Mmaagwe otswa kwa [[:en:Cape_Coast|Cape Coast]] mo [[:en:Central_Region_(Ghana)|kgaolong ya legare]] fa rraagwe ene atswa [[:en:Greater_Accra_Region|toropo kgolo ya Ghana being Accra]]. Rraagwe oile aba tlogela fa ane a sale mmotlana thata. Jaanong mosetsana yo Nelson o godiseditswe ke motsadi ale nosi ebong mmaagwe.
O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa [[:en:St._Martin_De_Porres|St. Martin De Porres]] gone mo Accra, mme a tloga aya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolwane sa [[:en:Aggrey_Memorial_A.M.E._Zion_Senior_High_School|Aggrey Memorial Senior High.]] O tsene dithuto tsa ithutelo tiro kwa [[:en:Zenith_University_College|Zenith University College]] le [[:en:Central_University_(Ghana)|Central University]], koo a dirileng digerata mo dithotong tsa phiro( degree course in [[:en:Human_resource_management|human resource management.)]] Oile a aloga gotswa mo [[:en:Ghana_Institute_of_Management_and_Public_Administration|Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA]]) ka di masetase mo thutong ya international Relations and Diplomacy ka ngwaga wa ketepedi le masome a mabedi.
== Tiro ==
Nelson, yo eleng wa ba bangwe ba makgarejwana aa neng a eme go iteka lesego go rwala koroni ya [[:en:Miss_Ghana|bommabontle wa Ghana]], o iphitlhetse a welwa ke lesego la tiro fa ane a ile go jesa matlho monate go lebelela ditlhopho tsa go senka setlhopha sa batho seo se tshwanetseng go diragatsa mo baesekopong kwa lefelong leo ale ratang. Gone koo moapei wa dibaesekopo kana motshameko yo o one a mmotsa gore ao ka kgona go diragatsa. Morago one a kopa noromorw ya gagwe ya mogala wa letheka, morago ga go gana tshono kana monyetla oo. O tlhageletse ele lantlha mo baesekopong e gasiwa mo thelebishining mo setshwantshong kana baesekopong ee bidiwang Princess Tyra ka ngwaga wa ketepedi le bosupa le Playboy ka ngwaga wa ketepedi le borobabobedi.
O tseletse mo go direng kana go apaya dibaesekopo ka ngwaga wa ketepedi lesome le motso. Kapei kana tlhamo ya gagwe ya ntlha ene ele baesekopo ee bidiwang,The Price, eo eneng e golotswe ngwaga one oo. One gape a tlhama Single and Married ka ngwaga wa ketepedi lesome le bobedi le House of Gold ka ngwaga wa ketepedi lesome le boraro. House of Gold ene ya gapa seetsele sa baesekopo ee supang ditshwantsho tse di tlhatswegileng kwa [[:en:Ghana_Movie_Awards|Ghana Movie Awards]] le Best Ghanaian Movie kwa dietseleng tsa ngwaga wa ketepedi lesome le boraro tsa [[:en:City_People_Entertainment_Awards|City People Entertainment Awards]].
One a simolola Heels and Sneakers, eo eleng tlhuto mo thelebishiing eo e itebagantseng le batsadi ba bomme le rre ba ba kwa tlase ba ba batlang boitumelo le mathata ao ba lebaganeng le one mo go tsweletsweng dithuto tsa bone, mmereko kana tiro le tsa lenyalo. Dithuto tse di simolotse ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabobedi mme ene ena le dikarolo kana matlha ale mabedi fela.
Ka ngwaga wa ketepedi,masome a mabedi le bone, kgwedi ya Phukwi e le masome a mararo le motso, one a ribolola kana a simolodisa sekolo sa dichabachaba sa Yvonne Nelson International School.
== Dkwalo kana Dibuka ==
Ka kgwedi ya Seetebosigo ele lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi masome a mabedi le boraro, Nelson one a ribolola lekwalo leo le tlhalosang tsotlhe ka ene ebong ''I Am Not Yvonne Nelson''. Lekwalo le lene la ribololwa kwa Peduase Valley Resort, koo leng la ngoka thotloetso go tswa mo go ditlamo tse di farologaneng, ditsala ga mmogo le bo bega dikgang jo bo neng bo neng bo tseneletse bokopano jo.
Morago fela ga diora dile masome a mabedi le bone,morago ga go ribololwa ga yone, lekwalo le lene la tlhagelela jaaka lengwe la a a rekisang thata mo [[:en:Amazon_(company)|Amazon]], le le mo maemong a tse di itlhomileng kwa pele tse di masome mabedi mo bakwading bao ba badirgatsi le tsa botaki.
Bukana e ya ga Nelson ene e remeletse mo go ribololeng kana go baa mo pontsheng nnete ka [[:en:Father|rraagwe wa tsalo kana tlhago]], botsalano jwa gagwe le mmaagwe le maitemogelo a gagwe mo go tsa bodiragatsi, tsa mararo le tsele le tsele kana botshelo ka kakaretso.
Nelson o amogetse dikgele tse di mokawana tsa go mo galaletsa bopelo kgale jwa go bua ka botshelo jwa gagwe le maitemogelo , fa batho bangwe ba supile go sa itumeleleng ditlhwatlhwa tsa lekwalo le tse di kwa godimo faka ranolela madi a yone kwa di euros le ponto ya Amerika ba supa fa se se fokotsa theko ya yone bogolo Jang mo bathong ba Ghana.
Lekwalo le le supa botsalano jwa gagwe jwa sephiri le modiragatsi wa mmino wa rapo ebong [[:en:Sarkodie_(rapper)|Sarkodie]], go akaretsa tlhakanno dikobo, boimana jo bo sa ipaakanyediwang le go bo tlosa kana senya. One gape a supa mo lekwalong le gore modiragatsi wa letso la Nigeria [[:en:Iyanya|Iyanya]] one a mo ka tsietsa ka mmabontle ,[[:en:Tonto_Dikeh|Tonto Dikeh]].
== Botshelo jwa Gagwe ==
Ka ngwaga wa ketepedi lesome le bosupa, kgwedi ya Diphalane ele masome a mabedi le borobabongwe, Nelson one a tshola ngwana wa mosetsana, Ryn Roberts, le mokapelo wa gagwe wa peleJamie Roberts, mokapa ditshwantsho wa pele wa letso la Borithane. Nelson one a seka a ntsha mosi ka sekhurumelo mabapi le boimana jwa gagwe go fitlhela a bua ka tshola ya ngwana wa gagwe mo WOW magazine.
== Metswedi ==
nfntbb04d8pllvrgmhj4xrpfsbl7gr0
55968
55946
2026-09-29T18:22:47Z
VNGao
10152
/* Dkwalo kana Dibuka */
55968
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Yvonne-Nelson.jpg|thumb|Yvonne Nelson]]
'''[[:en:Yvonne_Nelson|Yvonne Nelson]]''' (o tshotswe kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le botlhano)<ref> Gracia, Zindzy (21 August 2018). "[https://yen.com.gh/tags/yvonne-nelson/ Profile: Yvonne Nelson husband, pregnancy and career"]. Yen.com.gh. Retrieved 29 September 2026.</ref> <ref>Stets, Regina (13 November 2020). "[https://www.legit.ng/1201569-yvonne-nelsons-biography-interesting-facts-know.html Interesting facts from Yvonne Nelson's biography every fan should know]". Legit.ng. Retrieved 29 September 2026</ref>ke modiragatsi,mmabontle, motlelara,modiri wa dibaesekopo, mokwadi, mmakgwebo le [[:en:Miss_Ghana|Mmabontle wa pele wa lefatshe la Ghana.]]<ref>[https://buzzghana.com/yvonne-nelson-profile-biography-facts/ Yvonne Nelson facts, BuzzGhana], Retrieved 29 September 2026</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/person/Yvonne-Nelson-3193]</ref> O tlhageletse mo dibaesekopong di le mokawana go akaretsa [[:en:House_of_Gold_(film)|''House of Gold'']] (ketepedi le lesome le boraro), Any Other Monday, In April, and Swings, Princess Tyra, le Playboy.<ref>Maclean, George Awiadem (25 June 2022). "[https://web.archive.org/web/20230830094637/https://www.biegyanation.com/celebrities/yvonne-nelson/ Yvonne Nelson Biography: Age, Husband, Daughter, Parents, School]". Biegya Nation. Retrieved 29 September 2026</ref><ref>David Mawuli (26 January 2016). "[https://web.archive.org/web/20160127104103/http://pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html Watch Yvonne Nelson, Kafui Danku, Jose Tolbert in new movie trailer]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/movies/any-other-monday-watch-yvonne-nelson-kafui-danku-jose-tolbert-in-new-movie-trailer-id4610204.html the original] on 27 January 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>[https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/What-Yvonne-Nelson-wore-to-In-April-movie-premiere-got-everyone-talking-467357 What Yvonne Nelson wore to 'In April' movie premiere got everyone talking]". GhanaWeb. 4 September 2016. Retrieved 29 September 2026.</ref><ref>David Mawuli (22 November 2017). "[https://web.archive.org/web/20181217202230/http://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln Movie starring Yvonne Nelson, Chris Attoh, Henry Adofo premieres November 25]". Pulse. Archived from [https://www.pulse.com.gh/swings-movie-starring-yvonne-nelson-chris-attoh-henry-adofo-premieres-november-25/kd7hxln the original] on 17 December 2018. Retrieved 17 September 2026</ref>
== Botshelo Pele ==
Nelson o tsholetswe kwa toropong ya Accra kwa Ghana, mme modi wa tshika kana lesika la gagwe o kwa Cape Coast. Ke wa letso la [[:en:Fante_people|morafe wa Fante]].[citation needed] Ke ene o monnye mo baneng bale bararo. Mmaagwe otswa kwa [[:en:Cape_Coast|Cape Coast]] mo [[:en:Central_Region_(Ghana)|kgaolong ya legare]] fa rraagwe ene atswa [[:en:Greater_Accra_Region|toropo kgolo ya Ghana being Accra]]. Rraagwe oile aba tlogela fa ane a sale mmotlana thata. Jaanong mosetsana yo Nelson o godiseditswe ke motsadi ale nosi ebong mmaagwe.
O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa [[:en:St._Martin_De_Porres|St. Martin De Porres]] gone mo Accra, mme a tloga aya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolwane sa [[:en:Aggrey_Memorial_A.M.E._Zion_Senior_High_School|Aggrey Memorial Senior High.]] O tsene dithuto tsa ithutelo tiro kwa [[:en:Zenith_University_College|Zenith University College]] le [[:en:Central_University_(Ghana)|Central University]], koo a dirileng digerata mo dithotong tsa phiro( degree course in [[:en:Human_resource_management|human resource management.)]] Oile a aloga gotswa mo [[:en:Ghana_Institute_of_Management_and_Public_Administration|Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA]]) ka di masetase mo thutong ya international Relations and Diplomacy ka ngwaga wa ketepedi le masome a mabedi.
== Tiro ==
Nelson, yo eleng wa ba bangwe ba makgarejwana aa neng a eme go iteka lesego go rwala koroni ya [[:en:Miss_Ghana|bommabontle wa Ghana]], o iphitlhetse a welwa ke lesego la tiro fa ane a ile go jesa matlho monate go lebelela ditlhopho tsa go senka setlhopha sa batho seo se tshwanetseng go diragatsa mo baesekopong kwa lefelong leo ale ratang. Gone koo moapei wa dibaesekopo kana motshameko yo o one a mmotsa gore ao ka kgona go diragatsa. Morago one a kopa noromorw ya gagwe ya mogala wa letheka, morago ga go gana tshono kana monyetla oo. O tlhageletse ele lantlha mo baesekopong e gasiwa mo thelebishining mo setshwantshong kana baesekopong ee bidiwang Princess Tyra ka ngwaga wa ketepedi le bosupa le Playboy ka ngwaga wa ketepedi le borobabobedi.
O tseletse mo go direng kana go apaya dibaesekopo ka ngwaga wa ketepedi lesome le motso. Kapei kana tlhamo ya gagwe ya ntlha ene ele baesekopo ee bidiwang,The Price, eo eneng e golotswe ngwaga one oo. One gape a tlhama Single and Married ka ngwaga wa ketepedi lesome le bobedi le House of Gold ka ngwaga wa ketepedi lesome le boraro. House of Gold ene ya gapa seetsele sa baesekopo ee supang ditshwantsho tse di tlhatswegileng kwa [[:en:Ghana_Movie_Awards|Ghana Movie Awards]] le Best Ghanaian Movie kwa dietseleng tsa ngwaga wa ketepedi lesome le boraro tsa [[:en:City_People_Entertainment_Awards|City People Entertainment Awards]].
One a simolola Heels and Sneakers, eo eleng tlhuto mo thelebishiing eo e itebagantseng le batsadi ba bomme le rre ba ba kwa tlase ba ba batlang boitumelo le mathata ao ba lebaganeng le one mo go tsweletsweng dithuto tsa bone, mmereko kana tiro le tsa lenyalo. Dithuto tse di simolotse ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabobedi mme ene ena le dikarolo kana matlha ale mabedi fela.
Ka ngwaga wa ketepedi,masome a mabedi le bone, kgwedi ya Phukwi e le masome a mararo le motso, one a ribolola kana a simolodisa sekolo sa dichabachaba sa Yvonne Nelson International School.
== Dikwalo kana Dibuka ==
Ka kgwedi ya Seetebosigo ele lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi masome a mabedi le boraro, Nelson one a ribolola lekwalo leo le tlhalosang tsotlhe ka ene ebong ''I Am Not Yvonne Nelson''. Lekwalo le lene la ribololwa kwa Peduase Valley Resort, koo leng la ngoka thotloetso go tswa mo go ditlamo tse di farologaneng, ditsala ga mmogo le bo bega dikgang jo bo neng bo neng bo tseneletse bokopano jo.
Morago fela ga diora dile masome a mabedi le bone,morago ga go ribololwa ga yone, lekwalo le lene la tlhagelela jaaka lengwe la a a rekisang thata mo [[:en:Amazon_(company)|Amazon]], le le mo maemong a tse di itlhomileng kwa pele tse di masome mabedi mo bakwading bao ba badirgatsi le tsa botaki.
Bukana e ya ga Nelson ene e remeletse mo go ribololeng kana go baa mo pontsheng nnete ka [[:en:Father|rraagwe wa tsalo kana tlhago]], botsalano jwa gagwe le mmaagwe le maitemogelo a gagwe mo go tsa bodiragatsi, tsa mararo le tsele le tsele kana botshelo ka kakaretso.
Nelson o amogetse dikgele tse di mokawana tsa go mo galaletsa bopelo kgale jwa go bua ka botshelo jwa gagwe le maitemogelo , fa batho bangwe ba supile go sa itumeleleng ditlhwatlhwa tsa lekwalo le tse di kwa godimo faka ranolela madi a yone kwa di euros le ponto ya Amerika ba supa fa se se fokotsa theko ya yone bogolo Jang mo bathong ba Ghana.
Lekwalo le le supa botsalano jwa gagwe jwa sephiri le modiragatsi wa mmino wa rapo ebong [[:en:Sarkodie_(rapper)|Sarkodie]], go akaretsa tlhakanno dikobo, boimana jo bo sa ipaakanyediwang le go bo tlosa kana senya. One gape a supa mo lekwalong le gore modiragatsi wa letso la Nigeria [[:en:Iyanya|Iyanya]] one a mo ka tsietsa ka mmabontle ,[[:en:Tonto_Dikeh|Tonto Dikeh]].
== Botshelo jwa Gagwe ==
Ka ngwaga wa ketepedi lesome le bosupa, kgwedi ya Diphalane ele masome a mabedi le borobabongwe, Nelson one a tshola ngwana wa mosetsana, Ryn Roberts, le mokapelo wa gagwe wa peleJamie Roberts, mokapa ditshwantsho wa pele wa letso la Borithane. Nelson one a seka a ntsha mosi ka sekhurumelo mabapi le boimana jwa gagwe go fitlhela a bua ka tshola ya ngwana wa gagwe mo WOW magazine.
== Metswedi ==
dnuuqsxu7h4bmqrnt4a4wx8zk1rrlwo
Peter Mensah
0
15282
55913
55698
2026-09-29T13:04:28Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55913
wikitext
text/x-wiki
'''Peter Mensah''' ( yo o tshotsweng ka kgwedi ya Phatwe masome a mabedi le bosupa, ngwaga wa 1959 ) ke modiragatsi wa Mo-Ghana le Moborithane, yo o nnang kwa Canada . <ref>{{Cite web |title=PETER MENSAH | Jack & Jill |url=https://jackjilltalentagency.com/?model=peter-mensah |access-date=2026-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406143255/https://jackjilltalentagency.com/?model=peter-mensah |archive-date=2025-04-06 |url-status=dead}}</ref> O itsege thata ka seabe sa gagwe jaaka [[:en:Oenomaus_(rebel_slave)|Oenomaus]] mo motseletseleng wa Setshwantsho sa motshikinyego [[:en:Starz_(TV_channel)|wa Starz]] ''[[:en:Spartacus_(TV_series)|wa Spartacus]]'' (2010–2013). Gape o tlhageletse mo motshamekong e le mentsi e tshwana le wa ''[[:en:Tears_of_the_Sun|Tears of the Sun]], [[:en:Hidalgo_(film)|Hidalgo]], [[:en:The_Incredible_Hulk_(film)|The Incredible Hulk]], [[:en:300_(film)|300]], [[:en:Avatar_(2009_film)|Avatar]] le [[:en:Gladiator_II|Gladiator II]] .''
{{Infobox person|name=Peter Mensah|image=Peter Mensah Comic-Con 2009.jpg|caption=ComicCon Spartacus Press Release 2009|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1959|08|27}}|birth_place=[[Chiraa]], [[Bono Region]], [[Ghana]]|citizenship={{hlist|Ghana|United Kingdom}}|occupation=Modiragatsi|years active=1995–present}}
== Botshelo jwa pele ==
Mensah o tsholetswe kwa Chiraa, kwa Ghana, mme o tswa mo lelwapeng la barutegi. O tshotswe ke batsadi ba ba tswang kwa Kgaolong ya Brong Ahafo, <ref>{{Cite web |title=Starz - Spartacus: Blood and Sand - Peter Mensah |url=http://www.starz.com/originals/spartacus/cast/Doctore/PeterMensah/Pages/PeterMensah.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315135525/http://www.starz.com/originals/spartacus/cast/Doctore/PeterMensah/Pages/PeterMensah.aspx |archive-date=15 March 2012 |access-date=2012-03-15}}</ref> mme a fudugela kwa Hertfordshire, kwa Engelane, le rraagwe, Peter Osei Mensah, <ref>{{Cite web |last=Donkoh |first=Ebenezer |date=9 November 2017 |title=Hollywood Star Peter Mensah's Father Passes Away in Kumasi - NYDJ Live |url=https://www.nydjlive.com/hollywood-star-peter-mensahs-father-passes-away-kumasi/ |access-date=2017-11-09 |website=nydjlive.com |language=en-GB}}</ref> moenjenere wa mealo ya matlo, mmaagwe, mokwadi, le bokgaitsadie ba babedi ba babotlana fa a sa ntse a le monnye. Mensah o ne a simolola go ikatisetsa motshameko wa ntwa a le dingwaga di le thataro. <ref>{{Cite web |date=2008-06-12 |title=Slice of SciFi Interview With "The Hulk's" Peter Mensah {{!}} Slice of SciFi |url=http://www.sliceofscifi.com/2008/06/12/slice-of-scifi-interview-with-the-hulks-peter-mensah/ |access-date=2017-06-21}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2018-11-13 |title=Ghanaian-British actor Peter Mensah in Ghana |url=https://www.myjoyonline.com/entertainment/ghanaian-british-actor-peter-mensah-in-ghana/ |access-date=2020-06-04 |website=MyJoyOnline.com |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Peter Mensah: Movies, TV, and Bio {{!}} Prime Video |url=https://www.amazon.co.uk/prime-video/actor/Peter-Mensah/nm0579795/ref=atv_pp_carouselIndex_cardIndex |access-date=2020-06-04 |website=amazon.co.uk}}</ref>
[[:en:Avatar_(2009_film)|Le]] fa a ne a dira metshameko kwa sekolong, Mensah o ne a ithuta boenjenere kwa tshimologong, mme a goroga kwa Canada e le moenjenere wa [[:en:British_Gas|British Gas]], a tlhabolola masimo a gase kwa [[:en:Morecambe_Bay|Morecambe Bay .]]
== Tiro ==
Difilimi tsa ga Mensah di akaretsa ''[[:en:Avatar_(2009_film)|Avatar]]'', ''[[:en:300_(film)|300]]'', [[:en:Hidalgo_(film)|''Hidalgo'']], ''[[:en:Tears_of_the_Sun|Tears of the Sun]]'', ''[[:en:Jason_X|Jason X]]'', [[:en:Harvard_Man|''Harvard Man'',]] [[:en:Bless_the_Child|Bless the Child]] le [[:en:The_Incredible_Hulk_(film)|''The Incredible Hulk'']] . Gape o tshameka mo motshamekong e khutshwane ''[[:en:The_Seed_(2006_film)|ya The Seed]]'', e e tlhagisitsweng le go kaelwa ke DJ wa [[:en:Linkin_Park|Linkin Park]] e bong Joe Hahn . O tlhageletse mo Setshwantshong sa motshikinyego mo motshamekong wa ''[[:en:Star_Trek:_Enterprise|Star Trek: Enterprise]]'', ''[[:en:Tracker_(Canadian_TV_series)|Tracker]]'', ''[[:en:Witchblade|Witchblade]]'', ''[[:en:Blue_Murder_(Canadian_TV_series)|Blue Murder]]'', ''[[:en:Relic_Hunter|Relic Hunter]]'', ''[[:en:Earth:_Final_Conflict|Earth:Final Conflict]]'', [[:en:Highlander:_The_Raven|Highlander; The Raven]] , le ''[[:en:La_Femme_Nikita_(TV_series)|La Femme Nikita]]'' . E ne e le leloko la batshameki ba motseletsele wa difilimi tsa [[:en:A&E_Network|A&E Network]] tsa [[:en:A_Nero_Wolfe_Mystery|''A Nero Wolfe Mystery'']] le [[:en:Terminator:_The_Sarah_Connor_Chronicles|''Terminator: The Sarah Connor Chronicles.'']]
O ne a ntsha lentswe le go tlamela ka tshwano ya gagwe mo go Sgt. Zach Hammond mo motshamekong wa bidio wa EA's [[:en:Dead_Space_(video_game)|Dead Space]]
Mensah o ne a tshameka karolo ya moanelwa [[:en:Oenomaus_(rebel_slave)|Oenomaus]] mo go ''Spartacus'' mme o ne a le mo Phaneleng ya [[:en:Spartacus_(TV_series)|Spartacus]] kwa Kopanong ya Metlae ya ngwaga 2009 le wa 2011 . O ne a nna le seabe se se ipoeletsang mo setlheng sa botlhano sa [[:en:True_Blood|''True Blood'']] .
Ke lentswe la ga Predaking, moeteledipele yo o tshwanang le kgogela wa [[:en:List_of_The_Transformers_(TV_series)_characters#Predacons|Di-Predacon]] mo ''[[:en:Transformers:_Prime|Transformers Prime]]'' .
== Ditshwantsho ==
=== Filimi ===
{| class="wikitable unsortable"
!Year
!Title
!Role
!Notes
!Ref.
|-
|1999
|''Striking Poses''
|Hunky Receptionist
|
|
|-
| rowspan="3" |2000
|''Bruiser''
|Skinhead
|
|
|-
|''Bless the Child''
|Good Samaritan Janitor
|
|
|-
|''The Perfect Son''
|Tall Gay Basher
|
|
|-
| rowspan="2" |2001
|''Harvard Man''
|Cyrill The Butler
|
|
|-
|''Jason X''
|Sgt. Brodski
|
|
|-
| rowspan="2" |2002
|''Triggerman''
|Boxer
|
|
|-
|''Cypher''
|Vault Security Guard
|
|
|-
|2003
|''Tears of the Sun''
|Commander Samuel Terwase
|
|
|-
|2004
|''Hidalgo''
|Jaffa
|
|
|-
| rowspan="2" |2006
|''The Seed''
|
|Short film
|
|-
|''300''
|Persian Messenger
|
|
|-
|2008
|''The Incredible Hulk''
|General Joe Greller
|
|
|-
|2009
|''Avatar''
|Horse clan leader Akwey
|Cameo
|
|-
|2014
|''300: Rise of an Empire''
|Persian Messenger
|
|
|-
| rowspan="2" |2016
|''The Second Sound Barrier''
|Thelonious Courage as The Powerhouse
|Short film
|
|-
|''Kevin Hart: What Now?''
|African Dictator
|
|
|-
|2018
|''The Scorpion King: Book of Souls''
|Nebserek
|Direct-to-video
|
|-
|2019
|''Rise''
|Governor Gaddo
|
|
|-
|2021
|''Snake Eyes''
|Blind Master
|
|
|-
|2022
|''The Devil Conspiracy''
|Archangel Michael
|
|
|-
|2024
|''Gladiator II''
|Jubartha
|
|
|-
|2025
|''Trust''
|Kroft
|
|<ref>{{Cite web |last=Galuppo |first=Mia |date=2024-02-14 |title=Sophie Turner to Star in Thriller 'Trust' for Republic Pictures (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/sophie-turner-to-star-in-thriller-1235824572/ |access-date=2024-05-09 |website=The Hollywood Reporter}}</ref>
|}
{| class="wikitable sortable"
!Year
!Title
!Role
! class="unsortable" |Notes
!Ref.
|-
|1999
|''The Golden Spiders: A Nero Wolfe Mystery''
|Mort Erwin
|TV movie, pilot for the series ''Nero Wolfe''
|
|-
| rowspan="3" |2000
|''Enslavement: The True Story of Fanny Kemble''
|Quaka
|TV movie
|
|-
|''Relic Hunter''
|Witch Doctor
|Episode: "Cross OF Voodoo"
|
|-
|''Deep in The City''
|Lang
|Episode: "Gorky Parkette"
|
|-
| rowspan="2" |2001
|''Blue Murder''
|Marlon Anderson
|2 episodes
|
|-
|''A Nero Wolfe Mystery''
|Receptionist, Arthur
|Episodes: "The Doorbell Rang", "Over My Dead Body" Pt.1/Pt.2
|
|-
|2001–02
|''Witchblade''
|Hecter "Moby" Mobius
|3 episodes
|
|-
| rowspan="2" |2002
|''Tracker''
|Marak
|Episode: "Native Son"
|
|-
|''Conviction''
|T-Bone
|TV movie
|
|-
|2005
|''Star Trek: Enterprise''
|Daniel Greaves
|2 episodes
|
|-
|2008
|''Terminator: The Sarah Connor Chronicles''
|General Perry
|2 episodes
|
|-
|2010
|''Spartacus: Blood and Sand''
| rowspan="3" |Oenomaus / Doctore
| rowspan="3" |Main cast
|
|-
|2011
|''Spartacus: Gods of the Arena''
|
|-
| rowspan="2" |2012
|''Spartacus: Vengeance''
|
|-
|''True Blood''
|Kibwe
|
|
|-
| rowspan="3" |2013
|''Transformers: Prime''
| rowspan="2" |Predaking (voice)
|Recurring role (season 3)
|
|-
|''Transformers Prime Beast Hunters: Predacons Rising''
|TV movie
|
|-
|''Burn Notice''
|Marco Cabral
|Episode: "Nature of the Beast"
|
|-
|2015–16
|''Sleepy Hollow''
|Hidden One
|
|
|-
|2017–18
|''Midnight, Texas''
|Lemuel Bridger
|Main role
|
|-
|2018
|''Agents of S.H.I.E.L.D.''
|Qovas
|Recurring role (season 5); 6 episodes
|
|-
|2019
|''Departure''
|Levi Hall
|Main cast (season 1)
|
|}
=== Metshameko ya bidio ===
{| class="wikitable unsortable"
!Ngwaga
! Leina
! Seabo
! Tshupiso
|-
| 2008
| ''Dead Space''
| Zach Hammond
|
|}
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
kt70h2kfysh5lg7r9ad12pk7yx2gcft
Reggie Rockstone
0
15290
55921
55715
2026-09-29T13:45:47Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55921
wikitext
text/x-wiki
'''Reggie Rockstone''' ( '''Reginald Yaw Asante Ossei''', Modimo wa Hiplife ") ke moopedi wa mmino wa repe wa kwa Ghana. O tsholetswe kwa [[United Kingdom]] mme dingwaga tsa gagwe tsa ntlha o ne a tshela kwa Kumasi le kwa Accra . O ntse a nna kwa Ghana fa e sa le a simolola mokgatlho wa Hip-Life ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le bone (1994). <ref>{{Cite web |title=Reggie Rockstone - New Songs, Playlists & Latest News - BBC Music |url=https://www.bbc.co.uk/music/artists/1b54f3c7-ed24-4fd0-be86-bd2a669850a3 |access-date=2020-05-26 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite news|title=My father funded hiplife - Reggie Rockstone|url=https://www.graphic.com.gh/entertainment/music/my-father-funded-hiplife-reggie-rockstone.html|access-date=2022-04-30|language=en-gb}}</ref> O nyetse Dr. Zilla Limann, Morwadia Hilla Limann, e leng ene fela Tautona wa Repaboliki ya boraro ya Ghana. Ba na le bana ba le bararo mmogo mme ba ntse ba nyalane fa e sa le ka ngwaga wa dikete tse pedi le bongwe (2001) . <ref>{{Cite web |title=Zilla Limann, Biography |url=https://mobile.ghanaweb.com/person/Zilla-Limann-3812 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230102155545/https://mobile.ghanaweb.com/person/Zilla-Limann-3812 |archive-date=2023-01-02 |access-date=2023-01-02 |website=mobile.ghanaweb.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2022-08-24 |title=Reggie Rockstone's wife and daughter involved in an accident - MyJoyOnline.com |url=https://www.myjoyonline.com/reggie-rockstones-wife-and-daughter-involved-in-an-accident/ |access-date=2023-01-02 |website=www.myjoyonline.com |language=en-US}}</ref>
{{Infobox musical artist|Background=solo_singer|Name=Reggie Rockstone|Birth_name=Reginald Yaw Asante Osei|birth_date={{birth date and age|1964|4|11|df=yes}}<ref name="auto"/>|Alias=Hip life Grand papa|Genre=[[Hip hop music|Hip hop]], [[Hiplife]]|Occupation=[[Rapping|Rapper]], [[entrepreneur]], [[Record producer|producer]]|Years_active=(1990–present)}}
O ne a simolola botaki jwa Hiplife mme o nnile le seabe se se botlhokwa mo go tlhabololeng mofuta oo o o kgethegileng wa Aforika kwa Ghana. O repa ka Se-Akan totatota Se-Asante Twi le [[Sekgowa|Seesemane]] . <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3241007.stm "Accra reclaims hip-hop",] BBC News, 4 November 2003.</ref> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004), Rockstone o ne a gapa Seetsele sa Kora sa motshameko o o gaisang tsotlhe ya Aforika mme o ne a diragatsa fa pele ga boidiidi jwa batho ba le dikete di le masome a matlhano kwa Ghana, mmogo le Shaggy .<ref>[https://www.bbc.co.uk/radio1/onemusic/ras/ghana_profiles.shtml#reggie "Ghanaian artists you'll be hearing across Ras' shows"], BBC Radio 1.</ref> Ka ngwaga wa dikete te pedi le borataro (2006), o ne a gatisa pina le seopedi sa Dancehall sa Jamaica Beenie Man se se bidiwang "Chukku Chakka" (a bua ka pina e e tumileng ya Rockstone ya ngwaga wa 1999 ya "Eye Mo De Anaa", e e neng e le sekai sa Fela Kuti ). Rockstone e tlhagisiwa mo filiming ya ngwaga wa dikete tse pedi le bosupa (2007) ya "Living the Hiplife" (mokaedi Jesse Weaver Shipley).
Reggie Rockstone o rulaganyeditswe go tlhagelela jaaka moeng mo lebaleng mo ntweng kgatlhanong le William Adom, kwa lebaleng la Mabole la Bukom ka letsatsi la bobedi kgwedi ya Moranang, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le botlhano (2025)
Reggie Rockstone ke morwa wa motlhami wa diaparo Ricky "Ricci" Ossei (Moitshepi Ossei). Reggie Rockstone o tsene Sekolo sa Achimota . Rockstone o ne a nna leloko la setlhopha sa mmino wa hip hop sa Ghana [[:en:VVIP_(hip_hop_group)|sa VVIP]] morago ga gore Promzy e tswe ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014). <ref>{{Cite web |title=Reggie Rockstone now a member of VIP - Reggie, VIP manager confirm - MyJoyOnline.com |url=http://www.myjoyonline.com/entertainment/2013/November-20th/reggie-rockstone-now-a-member-of-vip-reggie-vip-manager-confirm.php |access-date=2018-04-23 |website=www.myjoyonline.com}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.ghanacelebrities.com/2013/11/20/reggie-rockstone-joins-vip-confirmed-read-joined-group/|title=Reggie Rockstone JOINS VIP-CONFIRMED|date=2013-11-20|work=Ghanacelebrities.com|access-date=2018-04-23|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403064354/http://www.ghanacelebrities.com/2013/11/20/reggie-rockstone-joins-vip-confirmed-read-joined-group/|archivedate=2018-04-03}}</ref>
== Botshelo jwa gagwe jwa pele le tiro ya gagwe ya mmino ==
O tsholetswe kwa [[United Kingdom|UK]] . ka kgwedi ya Moranang e le lesome le bongwe, ngwaga wa 1964, Reginald Osei yo o bidiwang Reggie Rockstone o ne a golagana le mokgatlho wa Hip Hop mo tshimologong ya ngwaga tsa bo 1980 e le sebini. Ka go tsamaya mo dikontinenteng tse tharo (ke gore Accra, New York, Lontone ), o ne a atolosa tiro ya gagwe ya Hip Hop. <ref>{{Cite web |last=Rodgers |first=Ferdie |date=2020-11-11 |title=Reggie Rockstone biography: wife, parents, hometown, education, songs |url=https://yen.com.gh/175269-reggie-rockstone-biography-wife-parents-hometown-education-songs.html |access-date=2022-04-30 |website=Yen.com.gh - Ghana news. |language=en}}</ref> Jaaka modiragatsi le modiragatsi yo o katisitsweng, o ne a simolola go repa ka ngwaga wa 1991.
'Metsotso ya gagwe ya ntlha e le lesome le botlhano ya go tuma' e ne ya nna jaaka motantshi kwa Accra mo tshimologong ya dingwaga tsa bo 80s. Tshono ya gagwe ya bobedi ya go tuma e ne ya tla ka ngwaga wa 1992 - 93 jaaka leloko la nngwe ya ditlhopha tse ditona tsa mmino wa repe go tswa kwa Lontone, Engelane. E ne e le leloko la PLZ (Parables, Linguistics and Zlang) le Fredi Funkstone, Jay (ka bobedi ba tswa West Africa) & DJ Pogo wa U.K. Palo ya ntlha e ne e le "If it Aint PLZ" le EP e e neng e bidiwa "Build a Wall Around Your Dreams" e e neng ya gololwa ke letshwao le le ikemetseng le le neng le bidiwa "Go For the Juggler". ka ngwaga wa 1994 e ne ya nna nako e e botlhokwa mo tirong ya gagwe ya itlosobodutu. Go tshameka mmino wa repe kwa Lontone go ne go sa kgotsofatse ka mo go lekaneng. O ne a boela kwa Accra go ya go kopana le kokomana yotlhe ya batho ba ba neng ba opela ka morethetho wa Ba-Afrika le Baamerika, botlhe ba tlhotlhelediwa thata ke dikarolo tse di tshwanang tsa Hip Hop tse a neng a di itse.<ref>{{Cite web |date=2007-05-23 |title=Reggie Rockstone represents Ghana at the Idols W/A finals |url=https://www.myjoyonline.com/entertainment/reggie-rockstone-represents-ghana-at-the-idols-wa-finals/ |access-date=2020-05-26 |website=MyJoyOnline.com |language=en-US}}</ref>
== Tlotla le mofuta wa mmino ==
O ne a dirisa medumo ya hip hop ka tlhagiso ya nnete ya phat mme a e bofa ka puo ya nnete ya Aforika; Puo ya Se-Akan ya Se-Twi. E ne ya nna sedirisiwa sa go dira dipina tsa bogologolo tsa botoro di tshwana le bo "Sweetie.Sweetie,", "Tsoo Boi", "Nightlife in Accra" le "Agoo" go tswa mo alebamong ya gagwe ya ntlha ka ngwaga wa 1997 e e bidiwang "Makaa! Maka!". <ref>{{Cite web |date=31 October 2012 |title=Hiplife 3:16, The gospel according to Reggie Rockstone |url=https://www.theafricandream.net/hiplife-316-gospel-according-to-reggie-2/ |access-date=4 December 2019 |publisher=TheAfricanDream.net}}</ref> E simolotswe mo letshwaong le le ikemetseng le le bidiwang KASSA RECORDS e bontlhanngwe jwa yone e leng ya gagwe, Rockstone e fitlheletse batho ba Ghana le ba e seng Ba-Ghana go ralala dikontinente di le nne Reggie Rockstone o tlotliwa jaaka mmulatsela wa botshelo jwa hiplife kgotsa "mmino wa Kasahare" kwa Ghana mme fela jaaka ditshwerere tse dingwe tsa bodiragatsi jwa gagwe jwa hip hop, makgetlo a le mmalwa. Maitsaanape wa gagwe ke Asante Twi . O tumile mo mafatsheng a mantsi, ka go dira maetiso a le mmalwa mo bophirima jwa Aforika , kwa UK, [[Fora|kwa Fora]], [[USA|kwa USA]] le [[Switzerland|kwa Switzerland]] . DJ Ashmen fa a keteka Reggie Rockstone o ne a neela motswako wa "The GODfather" go seabe sa gagwe mo Hiplife. <ref>{{Cite web |title=DJ Ashmen celebrates the legendary Reggie Rockstone with The GODfather Mixtape – Guinness Ghana DJ Awards |url=https://ghanadjawards.org/dj-ashmen-celebrates-the-legendary-reggie-rockstone-with-the-godfather-mixtape/ |access-date=2026-07-27 |language=en-US}}</ref>
== Go thapiwa go nna mo khuduthamageng ya baatlhodi ==
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013) o ne a tlhophiwa go nna moatlhodi wa kgatiso ya ntlha ya [[:en:X_Factor|Glo X Factor]] Africa ga mmogo le Onyeka Onwenu le MI . <ref>{{Cite web |title=Confirmed: Reggie Rockstone is Glo X Factor judge! | Loud Sound Ghana |url=http://www.loudsoundgh.com/2013/04/confirmed-reggie-rockstone-is-glo-x-factor-judge/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629053940/http://www.loudsoundgh.com/2013/04/confirmed-reggie-rockstone-is-glo-x-factor-judge/ |archive-date=29 June 2014 |access-date=13 January 2022 |website=www.loudsoundgh.com}}</ref> Gape e ne e le moatlhodi wa kgaisano ya botlhano ya go bina mo mebileng ya Malta Guinness ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi (2012) . <ref>{{Cite web |title=Heroes win Malta Guinness Street Dance Season 5 |url=https://www.newsghana.com.gh/heroes-win-malta-guinness-street-dance-season-5/}}</ref>
== Moemedi wa letshwao la kgwebo la Globacom ==
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabongwe (2009), Rockstone e ne e le mongwe wa batho ba le lesome le bosupa 17 ba ba tumileng mo setšhabeng, ba ba neng ba kopiwa ke Globacom go tshegetsa letshwao la kgwebo la bone, e leng karolo ya dipaakanyo tsa bone tsa go le simolola kwa Ghana . Go ne go na le magatwe a gore o ne a tlosiwa mo tirong ya boemedi mme a ganetsa dipego tseo. <ref>{{Cite web |date=2015-07-20 |title=Reggie Rockstone denies reports he was dropped as Glo Ambassador - MyJoyOnline.com |url=https://www.myjoyonline.com/reggie-rockstone-denies-reports-he-was-dropped-as-glo-ambassador/ |access-date=2022-04-30 |website=www.myjoyonline.com |language=en-US}}</ref>
== Dikausu tsa Rockstone ==
O ne a tlhagisa [[Sekausu|Dikhondomo]] tsa Rockstone, e leng letshwao la kgwebo la gagwe la dithibelapelegi mo mmarakeng wa Ghana ka kgwedi ya Phatwe, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013) . Ka kgato e, o ne a tsenelela mo letsholong la go tlhoka tshwaetsego kgotsa go anama ga bolwetse kgatlhanong le maikaelelo a [[HIV/AIDS]] . <ref>{{Cite web |date=August 25, 2013 |title=Reggie Rockstone Launches Rockstone Condoms |url=https://www.ghanacelebrities.com/2013/08/25/reggie-rockstone-launches-rockstone-condoms/ |website=www.ghanacelebrities.com |access-date=September 26, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125012037/https://www.ghanacelebrities.com/2013/08/25/reggie-rockstone-launches-rockstone-condoms/ |archive-date=January 25, 2025 |url-status=dead}}</ref>
== Dialebamo ==
Rockstone o ne a gatisa dialebamo di le nne tsa letshwao la [[Kassa Records|Direkoto tsa Kassa]] le e le nngwe ya MixerPot:
** ''<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Makaa_Maka" rel="mw:ExtLink" title="Makaa Maka" class="cx-link" data-linkid="138">Makaa Maka</a> (I Said It Because I Said It), 1997''
** ''Me Na Me Kae (I Was The One Who Said It), 1999''
** ''Me Ka (I Will Say), 2000''
** ''Last show, 2004''
** ''Reggiestration, 2010''
== Lefika ==
O na le kgwebo ya go aba dijo e e phuthelang dijo tsa Ghana [[:en:Waakye|tsa waakye]] gore di isiwe kwa dihoteleng. Dijo di phuthetswe mo dinkgwaneng tsa galase. <ref>{{Cite news|title=Jar-Waakye: Why Rockstone packaged popular dish in glass jars (AUDIO)|url=https://www.graphic.com.gh/lifestyle/life/jar-waakye-why-reggie-rockstone-packaged-popular-dish-in-glass-jars-audio.html|location=Accra, Ghana|access-date=2020-09-30|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
fk67py4d205iuhxfm2nd93gvh3yjjom
Rocky Dawuni
0
15292
55924
55720
2026-09-29T13:50:43Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55924
wikitext
text/x-wiki
'''Rocky Dawuni''' <ref>{{Cite web |date=May 9, 2023 |title=Rocky Dawuni music, videos, stats, and photos |url=https://www.last.fm/music/Rocky+Dawuni |access-date=November 7, 2023 |website=Last.fm |language=en}}</ref> ke seopedi sa Ghana, motlhophiwa wa Grammy makgetlo a le manè, <ref>{{Cite web |date=January 23, 2023 |title=as of 2023 Rocky became a three-time Grammy Nominee |url=https://www.theafricandream.net/africans-in-grammy-2023-nominations/ |access-date=March 11, 2023 |publisher=theafricandream.net}}</ref> <ref>{{Cite web |last=COOMSON |first=NANA KWESI |date=November 11, 2024 |title=Rocky Dawuni earns 4th Grammy nomination in 67th edition |url=https://thechronicle.com.gh/rocky-dawuni-earns-4th-grammy-nomination-in-67th-edition/ |access-date=November 11, 2024 |website=The Ghanaian Chronicle |language=en-GB}}</ref> mokwadi wa dipina le motlhagisi wa direkoto yo o dirang modumo wa gagwe o o kgethegileng wa 'Afro Roots' o e leng motswako wa mmino wa Reggae, Afrobeats, Highlife le Soul . Gompieno o nna fa gare ga Ghana le Amerika. <ref name="cnn">{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/SHOWBIZ/Music/08/23/rocky.dawuni.ghana.reggae/|title='Ghana's Bob Marley' spreads message of brotherhood|date=August 23, 2011|access-date=March 9, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220515191023/http://edition.cnn.com/2011/SHOWBIZ/Music/08/23/rocky.dawuni.ghana.reggae/|archivedate=May 15, 2022}}</ref> Rocky ke seopedi ebile le molweladitshwanelo.
{{Infobox person|name=Rocky Dawuni|image=Rocky Damuni (Cropped). jpg|caption=Rocky Dawuni ka 2025|occupation=Seopedi, Molweladitshwanelo}}
== Tiro ya mmino ==
Dawuni o ne a utlwa mmino wa Reggae la ntlha kwa Ghana fa setlhopha sa mmino wa sesole se ne se diragatsa nngwe ya dipina tsa ga Bob Marley kwa Michel Camp; <ref>{{Cite web |title=Rocky grew up in Michel Camp, Ghana |url=http://www.katc.com/clip/12388196/festival-international-friday-at-1000 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220085044/http://www.katc.com/clip/12388196/festival-international-friday-at-1000 |archive-date=December 20, 2016 |access-date=April 26, 2016 |publisher=katc.com}}</ref> ntlo ya sesole gaufi le Accra, motsemogolo wa Ghana. <ref name="cnn" />
Dawuni o simolotse moletlo wa ngwaga le ngwaga wa " Boipuso ", o o tshwarelwang kwa Ghana ka Letsatsi la Boipuso la Ghana, ka kgwedi ya Mopitlwe e tlhola borataro . <ref name="cnn" />
Dawuni o gatisitse dialebamo di le robedi tse di tletseng. Alebamo ya gagwe ya borataro ya setudio e e bidiwang ''Branches of The Same Tree'' e ne ya tlhophiwa go bona Seetsele sa Grammy sa Alebamo e e Gaisang ya Reggae ka kgwedi ya Sedimonthole, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano (2015) mo Kabodietseleng ya Grammy ya Ngwaga le Ngwaga ya bo masome a matlhano le borobabobedi, <ref>{{Cite web |title=Branches of the Same Tree album |url=https://music.apple.com/us/album/branches-of-the-same-tree/963525098 |access-date=December 10, 2015 |publisher=iTunes}}</ref> e e golotsweng ka kgwedi ya Mopitlwe e le masome a mararo le bongwe, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano (2015) mme seno sa dira gore e nne motlhophiwa wa ntlha go tswa kwa lefatsheng ya gaabo la Ghana. Koranta ya Songlines e ne ya bitsa alebamo ya ''Branches of Same Tree'' mo dialebamong di le lesome tse di botlhokwa thata tsa mmino wa reggae tsa nako tsotlhe. <ref>{{Cite web |title=Roots Reggae Albums {{!}} The Essential 10 |url=https://www.songlines.co.uk/features/essential-10/roots-reggae-albums-the-essential-10 |access-date=June 27, 2022 |website=Songlines |language=en}}</ref>
E tlhotlheleditswe ke dipina tse di nang le mowa tsa ga Fela Kuti le Bob Marley, alebamo eno e ne ya supa bokgoni jwa ga Dawuni jwa go fetisetsa melaetsa e e tsosolosang mo ditsebeng tsa didikadike tsa batho. <ref>{{Cite web |title=Rocky Dawuni |url=https://www.cumbancha.com/rockydawuni |access-date=June 27, 2022 |website=Cumbancha |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703031557/https://www.cumbancha.com/rockydawuni |archive-date=July 3, 2022 |url-status=dead}}</ref>
''Beats of Zion'', e leng alebamo ya ngwag wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019) ya ga Rocky, e e neng ya gololwa ka kgwedi ya Hirikgong e le masome a mabedi le botlhano <ref>{{Cite web |date=January 22, 2019 |title=2019 single release |url=https://www.theafricandream.net/rocky-dawuni-2019-single-beats-of-zion/ |access-date=January 26, 2019 |publisher=TheAfricanDream.net}}</ref> ke alebamo ya gagwe ya bo supa ya setudio e e nang le setlhogo se se tshwanang, mme e na le naledi ya Ghana e e bidiwang [[:en:Stonebwoy|Stonebwoy]] . <ref>{{Cite web |date=March 2, 2019 |title=2019 album |url=https://www.theafricandream.net/rocky-dawuni-beats-of-zion-album-ft-stonebwoy-sarkodie-alika-wiyaala/ |access-date=March 3, 2019 |publisher=TheAfricanDream.net}}</ref> <ref>{{Cite web |date=January 22, 2019 |title=Beats of Zion |url=https://www.popmatters.com/rocky-dawuni-beats-of-zion-2626635597.html |access-date=January 26, 2019 |publisher=PopMatters}}</ref> <ref>{{Cite web |date=March 6, 2019 |title=Beats of Zion album |url=https://medium.com/@doctorradic/premiere-rocky-dawuni-unveils-wickedest-sound-ft-stonebwoy-d4595c1af29e |access-date=June 22, 2019 |publisher=PopMatters}}</ref> <ref>{{Cite web |date=January 22, 2019 |title=Rocky Dawuni Aims to Re-energize the Forces of Love and Hope on "Beats of Zion" (premiere), PopMatters |url=https://www.popmatters.com/rocky-dawuni-beats-of-zion-2626635597.html |access-date=June 28, 2022 |website=PopMatters |language=en-US}}</ref> Bidio ya bofelo ya dialebamo ke "Champion Arise", e e neng ya bidiwa "Top Tune of the Day" mo letshwaong la Radio ya Sechaba la Bosetšhaba la KCRW. <ref>{{Cite web |date=June 30, 2020 |title=Rocky Dawuni: "Champion Arise" {{!}} Today's Top Tune |url=https://www.kcrw.com/music/shows/todays-top-tune/rocky-dawuni-champion-arise |access-date=March 14, 2026 |website=KCRW |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Rocky Dawuni 'Champion Arise' video premiere |url=https://www.music-news.com/news/UK/131690/Read |access-date=June 28, 2022 |website=Music-News.com |language=en-US}}</ref>
Ka kgwedi ya Seetebosigo, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019) Rocky o ne a golola pina e ntšha ya "Modern Man", e e neng ya tlhakanngwa/ tlhabololwa ke Gaudi . Kgololo ya gagwe ya bo robabobedi ya setudio, ''Voice of Bunbon, vol.'' ''1'' e ne ya tlhophiwa ka nako ya Dietsele tsa Grammy tsa Alebamo e e Gaisang Tsotlhe ya Mmino mo Lefatsheng Lotlhe mo Dietseleng tsa Ngwaga le Ngwaga tsa bo masome a marataro le bone tsa Grammy, mme seno sa dira gore Rocky e nne motlhophiwa wa di-Grammy tse dintsi ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022). Go ne ga gololwa dibidio di le tharo tsa mmino tsa EP go akaretsa le "Ghost Town", <ref>{{Citation|title=Rocky Dawuni "Ghost Town"|date=November 19, 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=WIGe4-YjWWQ|language=en|access-date=June 28, 2022}}</ref> e e neng ya kapiwa ke mokapaditshwantsho Casey Bridges (morwa wa modiragatsi Beau Bridges ). Video ya mmino ya "Beautiful People" go tswa mo alebamong e ne ya kapiwa kwa motseng wa gaabo Rocky wa Bunbon ke morulaganyi/ mokwadi wa difilimi wa Ghana, Slingshot.
Rocky o ne a golola bidio ya mmino wa "Woara" (e e ranotsweng e le "wena kgotsa ke wena" ka Se-Twi ) ka kgwedi ya Lwetse, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bongwe (2021). E ne e opelwa ka puo ya lefelo leo ya Se-Akan, e leng Se-Twi. ''Woara'' ke pina ya lerato e e nang le mofuta wa go bitsa le go araba go supa bontle le phenyo ya go nna mo leratong. <ref>{{Citation|title=Rocky Dawuni "Woara"|date=September 16, 2021|url=https://www.youtube.com/watch?v=NQbuYWSXzsU|accessdate=June 28, 2022}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022), Dawuni o ne a bona tlhopho ya gagwe ya boraro ya Grammy, ka jalo ya nna Modiragatsi wa mmino o o Lefatshe Lotlhe ka tiro ya gagwe ya “Neva Bow Down” e e nang le Blvk H3ro. O kile a tlhophiwa gabedi ka ngwaga wa 2015 le wa 2021 . <ref>{{Cite news|date=January 22, 2023|title=Sheila O fetes Grammy nominees, Tobe Nwigwe, Rocky Dawuni|url=https://www.vanguardngr.com/2023/01/sheila-o-fetes-grammy-nominees-tobe-nwigwe-rocky-dawuni/|accessdate=January 31, 2023}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Francis-Pitt |first=K'Shema |date=January 30, 2023 |title=Who will win the Grammy for Best Reggae Album? |url=https://www.iriefm.net/who-will-win-the-grammy-for-best-reggae-album/ |access-date=January 31, 2023 |website=IrieFm |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131073718/https://www.iriefm.net/who-will-win-the-grammy-for-best-reggae-album/ |archive-date=January 31, 2023 |url-status=dead}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone (2024), o ne a golola pina e ntšha e e bidiwang 'Rise' <ref>{{Cite web |last=Debrah |first=Ameyaw |date=August 30, 2024 |title=ROCKY DAWUNI UNVEILS BRAND NEW SINGLE 'RISE' - AmeyawDebrah.com |url=https://ameyawdebrah.com/rocky-dawuni-unveils-brand-new-single-rise/#google_vignette |access-date=September 1, 2024 |language=en-US}}</ref>
== Ditemogo ==
Ka kgwedi ya Lwetse e le lesome le bosupa, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le botlhano (2025), Rocky Dawuni le batho ba bangwe ba le bane ba Ghana ba ne ba neelwa diphasa tsa lefatshe ke Tona ya Merero ya mafatshe a Sele ya Ghana, Samuel Okudzeto Ablakwa, go tlotla maiteko a bone a go rotloetsa Ghana le Aforika lefatshe ka bophara. <ref>{{Cite web |last=Effah |first=Evans |date=September 17, 2025 |title=Wode Maya, Anita Erskine among five Ghanaians to receive diplomatic passports for African Unity |url=https://3news.com/news/wode-maya-anita-erskine-among-five-ghanaians-to-receive-diplomatic-passports-for-african-unity |access-date=September 18, 2025 |website=3News |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=September 17, 2025 |title=Wode Maya, Rocky Dawumi, Dentaa, two others granted diplomatic passports |url=https://citinewsroom.com/2025/09/wodemaya-rocky-dawumi-dentaa-two-others-granted-diplomatic-passports/ |access-date=September 18, 2025 |language=en-US}}</ref>
== Bolweladitshwanelo le bopelonomi ==
Seopedi le molweladitshwanelo yo o itsegeng ka go kgabaganya melelwane magareng ga Aforika, Caribbean le US go tlhama medumo e e kopanyang dikokomana le ditso o dira go rotloetsa kagiso ya lefatshe ka bophara. Dawuni o kopanetse serala le Stevie Wonder, Peter Gabriel, Bono, Jason Mraz, Janelle Monáe le John Legend, gareng ga ba bangwe ba le bantsi . E biditswe nngwe ya dinaledi tse di kwa godimo tsa lefatshe tsa Aforika ke [[:en:CNN|CNN]] . <ref>{{Cite news|title=Rocky featured on CNN|url=https://www.cnn.com/2011/SHOWBIZ/Music/08/23/rocky.dawuni.ghana.reggae/index.html|access-date=January 26, 2019}}</ref>
Sehikantswe sa ga Dawuni jaaka moemedi wa setso le go kopanya ka katlego mmino le bolweladitshwanelo di dirile gore e nne mmueledi wa ditiro tse di farologaneng tsa lefatshe ka bophara. Ke Moemedi wa United Nations Goodwill <ref>{{Cite web |date=November 5, 2018 |title=UN Goodwill Ambassador |url=https://www.unenvironment.org/people/rocky-dawuni |access-date=January 26, 2019 |publisher=unenvironment.org}}</ref> e bile ke Moemedi wa Lefatshe Lotlhe wa Mokgatlho wa UN Foundation's Clean Cooking Alliance ga mmogo le modiragatsi Julia Roberts le Moapei José Andrés . <ref>{{Cite web |title=Rocky works with Clean Cook Alliance |url=https://cleancookingalliance.org/about/champions/62.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113154307/https://www.cleancookingalliance.org/about/champions/62.html |archive-date=November 13, 2019 |access-date=January 26, 2019 |publisher=cleancookingalliance.org}}</ref> <ref>{{Cite web |date=October 4, 2013 |title=Rocky Clean Cook Alliance |url=https://www.theafricandream.net/rocky-dawuni-joins-hillary-clinton-and/?preview=true |access-date=January 26, 2019 |publisher=theafricandream.net}}</ref>
Rocky o ne a bidiwa Moemedi wa Lefatshe Lotlhe wa Letsatsi la Lefatshe Lotlhe la Ngwao ya Aforika le ya Aforika le le amogelwang ke [[UNESCO]], le ka lone a dirisang mmino wa gagwe go phatsimisa lesedi mo dikgannyeng tse di botlhokwa tse di lebaneng le batho mo lefatsheng lotlhe .
{| class="wikitable"
!Leina la tiragalo
! Seabe
! Ngwaga
|-
| Moletlo wa Boditšhabatšhaba wa Botsweretshi le Tiro ya Diatla wa Adinkra (GEPA) 2024
| Moemedi wa Letshwaokgwebo, Sebui le Modiragatsi
| 2024
|-
| Khonferense ya Bašwa ba Aforika, Accra, Ghana
| Sebui
| 2024
|-
| Kokoano ya Tikologo ya Ditšhabakopano (UNEA), Nairobi, Kenya
| Sebui/Modiragatsi
| 2024
|-
| COP28 Dubai, UAE
| Sebui & Modiragatsi
| 2023
|-
| Khonferense ya Dipusetso tsa Accra ya 2023
| Modiragatsi
| 2023
|-
| Tiragalo ya go Dirisa Didirisiwa Gape le go Dirisa Didirisiwa Gape tsa Embasi ya Switzerland, Accra, Ghana 2023
| Sebui
| 2023
|-
| Tiragalo ya Tlelaemete ya Embasi ya Italy ya IRENA, Accra, Ghana 2023
| Sebui
| 2023
|-
| Khonferense ya AMCEN, Addis Ababa, Ethiopia 2023
| Sebui
| 2023
|-
| Letsatsi la Lefatshe Lotlhe la Tikologo, Abidjan, Cote'Ivoire 2023
| Modiragatsi / Mophanele
| 2023
|-
| Konsarata ya Boditšhabatšhaba e e Kgatlhanong le Bosemorafe, kwa Salvador Bahia, kwa Brazil 2023
| Modiragatsi / Sebui
| 2023
|-
| Phepafatso ya Lebopo la Letsatsi la Lefatshe, Ghana 2023
| Sebui
| 2023
|-
| Konsarata ya Boditšhabatšhaba e e Kgatlhanong le Bosemorafe, kwa Costa Rica 2023
| Sebui / Modiragatsi
| 2023
|-
| Moletlo wa UNEP wa Letsatsi la Lefatshe Lotlhe la Lewatle, Seetebosigo 2022 (ka thekenoloji)
| Sebui
| 2022
|-
| Kokoano ya Tikologo ya Ditšhabakopano, Nairobi, Kenya Mopitlwe 2022
| Sebui / Modiragatsi
| 2022
|-
| Go thankgololwa ga Folaga ya Batswakwa ya Kgaolo ya Borataro ya Aforika, Accra, Ghana Tlhakole 2022
| Sebui
| 2022
|-
| Letsatsi la Lefatshe Lotlhe la Setso sa Aforika le sa Baaforika, Accra, Ghana Ferikgong 2022
| Sebui
| 2022
|-
| COP26, Scotland, UK Diphalane 2021
| Moemedi
| 2021
|}
== Dipina ==
{| class="wikitable"
!Alebamo
! Ngwaga
|-
|The Movement
| 1996
|-
|Crusade
| 1998
|-
|Awakening
| 2001
|-
|Book of Changes
| 2005 <ref>{{Cite web |title=Book of Changes |url=https://music.apple.com/us/album/book-of-changes/110745860 |access-date=April 26, 2016 |publisher=iTunes}}</ref>
|-
|Hymns for the Rebel Soul
| 2010
|-
|Branches of the Same Tree
| 2015 <ref>{{Cite web |title=Branches of The Same Tree at 58th Grammys |url=http://www.grammy.com/nominees?genre=29 |access-date=April 26, 2016 |publisher=Grammy}}</ref>
|-
|Beats of Zion
| 2019 <ref>{{Cite web |date=March 2, 2019 |title=7th album |url=https://www.theafricandream.net/rocky-dawuni-beats-of-zion-album-ft-stonebwoy-sarkodie-alika-wiyaala/ |access-date=March 3, 2019 |publisher=TheAfricanDream.net}}</ref>
|-
|Voice of Bunbon Vol.1
| 2020
|}
== ditshwantsho tsa metshameko ==
{| class="wikitable"
!Year
!Title
!Director
!Ref
|-
|2010
|''Walk The Talk''
|{{N/A}}
|<ref>{{Cite web |title=Walk The Talk video |url=https://sonichits.com/video/Rocky_Dawuni/Walk_The_Talk |access-date=February 6, 2019 |website=sonichits.com}}</ref>
|-
|2010
|''African Reggae Fever''
|{{N/A}}
|<ref>{{Cite web |title=African Reggae Fever video |url=https://rastafari.tv/video/rocky-dawuni-african-reggae-fever/ |access-date=February 6, 2019 |website=rastafari.tv}}</ref>
|-
|2010
|''Download The Revolution''
|{{N/A}}
|<ref>{{Cite web |title=Download The Revolution video |url=https://biafranunity.tv/music/download-the-revolution/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124137/https://biafranunity.tv/music/download-the-revolution/ |archive-date=February 9, 2019 |access-date=February 6, 2019 |website=biafranunity.tv}}</ref>
|-
|2015
|''Nairobi''
|{{N/A}}
|<ref>{{Cite news|title=Music Video Rocky Dawuni - Nairobi|url=http://pulse.com.gh/music-videos/music-video-rocky-dawuni-nairobi-id4095411.html|accessdate=February 16, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150828055810/http://pulse.com.gh/music-videos/music-video-rocky-dawuni-nairobi-id4095411.html|archivedate=August 28, 2015}}</ref>
|-
|2015
|''African Thriller''
|{{N/A}}
|<ref>{{Cite web |date=March 31, 2015 |title=African Thriller video |url=https://www.theafricandream.net/new-rocky-dawuni-album-out-march-31-2015/ |access-date=January 26, 2019 |website=TheAfricanDream.net}}</ref>
|-
|2017
|''Shine a Light''
|{{N/A}}
|<ref>{{Cite web |title=Shine a Light video |url=https://www.axs.com/rocky-dawuni-premieres-joyful-video-for-shine-a-light-113520 |access-date=February 6, 2019 |website=www.axs.com}}</ref>
|-
|2019
|''Beats of Zion''
|{{N/A}}
|<ref>{{Cite web |date=January 22, 2019 |title=Beats of Zion video |url=https://www.theafricandream.net/rocky-dawuni-2019-single-beats-of-zion/ |access-date=January 26, 2019 |website=TheAfricanDream.net}}</ref>
|-
|2019
|''Elevation''
|{{N/A}}
|<ref>{{Cite web |title=Elevation video |url=https://rockydawuni.com/rocky-dawuni-elevation-video-premiere/ |access-date=May 14, 2020 |website=RockyDawuni.com}}</ref>
|-
|2019
|''Champion Arise''
|{{N/A}}
|<ref>{{Cite web |date=May 14, 2020 |title=Champion Arise video |url=https://www.theafricandream.net/heroes-of-covid-19-new-rocky-dawuni-champion-arise-video-is-positivity/ |access-date=May 14, 2020 |website=TheAfricanDream.net}}</ref>
|-
|2022
|Neva Bow Down
|Slingshot
|<ref>{{Cite web |date=October 8, 2022 |title=Rocky Dawuni releases 'Neva Bow Down' video ft Blvk H3ro |url=https://ghanaweekend.com/2022/10/08/rocky-dawuni-releases-neva-bow-down-video-ft-blvk-h3ro/ |access-date=October 11, 2022 |website=Ghana Weekend |language=en-US}}</ref>
|-
|2023
|''Shade Tree''
|[[Ema Ribeiro]]
|<ref>{{Cite web |date=September 30, 2023 |title=Shade Tree video |url=https://www.youtube.com/watch?v=eXiZXFNT6QM |access-date=September 26, 2024 |website=youtube.com}}</ref>
|}
== Mmino o o bontshiwang mo dibaesekopong ==
{| class="wikitable"
!Pina
! Setlhogo sa baesekopo
! Mofuta wa Baesekopo
|-
| Shine a Light <ref>{{Cite web |date=February 15, 2017 |title=Fist Fight soundtrack |url=https://www.soundtrackmania.net/fist-fight-soundtrack.html/ |access-date=February 6, 2019 |website=soundtrackmania.net}}</ref>
|Fist Fight
| Metlae
|}
== Mmino o o bontshiwang mo setshwantshong sa motshikinyego ==
{| class="wikitable"
!Motlhala
! Lenaneo la TV
! Seteišene sa TV
|-
|Wake the Town
| ER
| NBC
|-
|Jammin Nation
| Weeds
|Showtime
|-
|Jah Be For Us
| Weeds (motseletsele wa thelebishene)
|Showtime
|-
| Shashemane
| ER
| NBC
|-
|Jah Be For Us
| Dexter (motseletsele wa thelebishene)
|Showtime
|-
|Knocking on Heaven's Door
| ER
| NBC
|-
|Turn it up
|Animal Kingdom
| TNT (neteweke ya thelebishene ya Amerika)
|-
|Burn one
|Animal Kingdom
| TNT (neteweke ya thelebishene ya Amerika)
|}
== Mmino o o bontshiwang mo metshamekong ya bidio ==
{| class="wikitable"
!Motlhala
! Metshameko ya EA
! Ngwaga
|-
|African Thriller
|2014 FIFA World Cup Brazil
| 2014
|-
|Reggae Carnival Style
|The Sims 3:Island Paradise
| 2013
|-
|African Soccer Fever
|2010 FIFA World Cup South Africa
| 2010
|-
|Download the Revolution
| ''FIFA 10''
| 2009
|-
|The One
|The Sims 2: Castaway
| 2008
|-
|Wake up the Town ft.Shee
| ''FIFA 08''
| 2007
|}
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
asvppkkkz4elko9ukebfmr5r8xdao02
Richtersveld
0
15295
55922
55727
2026-09-29T13:47:48Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55922
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Richtersveld World Heritage Site, Matjieshuts at Glybank near Kuboes.JPG|thumb|Matlo a lotlhaka kwa Glybank go bapa le [[Kuboes]]]]
[[Setshwantsho:Map Richtersveld World Heritage Site.jpg|thumb|Mmepe o o bontshang lefelo le bogolo jwa Lefelo la Ngwaoboswa ya Lefatshe la Richtersveld le [[ǀAi-ǀAis/Richtersveld Transfrontier Park|Richtersveld National Park]].]]
'''Richtersveld''' ke naga ya [[sekaka]] e e tlhaolwang ke [[mekgatsha]] e e makgwakgwa le dithaba tse di kwa godimo, tse di mo sekhutlong sa bokone-bophirima jwa kgaolo ya [[Kapa Bokone]] ya [[Aforika Borwa]]. E tletse ka dipono tse di fetogang go tswa mo dipoaleng tse di sephaphathi, tse di motlhaba, tse di fa lotshitshing lwa lewatle, go ya kwa dithabeng tse di bogale tse di nang le matlapa a lekgwamolelo le botala jwa [[Noka ya Orange]], e e bopang molelwane le [[Namibia]] e e mabapi. Lefelo leno le simolola ka bogodimo go tswa kwa bogodimong jwa lewatle, go ya go dimetara di le sekete, makgolo a mararo, masome a supa le bosupa kwa Cornellberg. E fitlhelwa mo letlhakoreng la bokone-bophirima jwa kgaolo ya [[Kapa Bokone]] kwa Aforika Borwa, Richtersveld e tsewa jaaka lefelo le le nosi le le omeletseng la mefutafuta ya ditshedi mo lefatsheng mme bontsi jwa kgaolo e kwadilwe mo Lenaaneng la Ngwaoboswa ya Lefatshe la UNESCO ka ntlha ya boleng jwa yone jwa setso.
[[Batho ba Nama]] ba Richtersveld ba ne ba ipolela gore ke beng ba lefatshe la bone la setso mme ba beela kwa thoko tshomarelo eno go dira dipatlisiso tsa isago le bojanala. Karolo e e kwa bokone ya kgaolo e ne ya goelediwa ka 1991 morago ga dingwaga di le lesome le boferabobedi tsa dipuisano magareng ga Boto ya Diphaka tsa Bosetšhaba le batho ba selegae ba [[Batho ba Nama|Nama]] ba ba tswelelang go nna le go fudisa leruo la bone mo kgaolong. E na le bogolo jwa square kilometres di le 1 624,45 (627,20 sq mi). Se ke sebata sa batho ba Nama ba ba tshelang se se itsegeng jaaka [[mokgwa wa botshelo wa transhumant]] – kwa ba fudugang ka dipaka le leruo la bone mme ba dirisa thulaganyo ya tikologo e e bokoa e e matute.<ref>[https://www.richtersveld-conservacy.org/ "Richterseld World Heritage Site"]. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le bosupa, 2026.</ref> Tshomarelo ya baagi e bapilwe kwa bokone ke [[ǀAi-ǀAis/Richtersveld Transfrontier Park|Richtersveld]] [[ǀAi-ǀAis/Richtersveld Transfrontier Park|National Park]] (e e laolwang ke baagi ba Richtersveld le South African National Parks) Nababiep Provincial Nature Reserve le mafelo a a tlhomilweng a go fudisa a baagi a a letlang batho ba Nama go tswelela ka mokgwa wa bone wa botshelo.
== Richtersveld National Park ==
[[Setshwantsho:Tylecodon paniculatus.jpg|thumb|Richtersveld National Park]]
[[ǀAi-ǀAis/Richtersveld Transfrontier Park|Richtersveld National Park]] ke karolo ya Aforika Borwa ya [[ǀAi-ǀAis/Richtersveld Transfrontier Park]].
== Lefelo la Boswa jwa Lefatshe ==
Ka Seetebosigo 2007, "Lefelo la Setso le Dimela la Richtersveld", fela kwa borwa jwa National Park le lefelo la bogolo le bontle jo bo lekanang, le ne la bidiwa [[Lefelo la Boswa jwa Lefatshe]] la [[UNESCO]].<ref>[https://web.archive.org/web/20170915131353/http://richtersveld-conservancy.org/ "The Richtersveld World Heritage Site"]. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le bosupa, 2026.</ref> Go farologana le National Park, Richtersveld Community Conservancy, e e bopang kgaolo ya konokono ya Lefelo la Ngwaoboswa ya Lefatshe, ga e ka fa tlase ga meepo ya teemane mme ka ntlha ya seo ke yone e e sa senngwang go feta mo mafelong a mabedi.
== Seemo sa loapi ==
Richtersveld e tlhaolwa ke mogote o o bogale wa selemo o o kwadilweng go fitlhelela bokana ka 53 °C (127 °F) mo bogareng jwa selemo. Masigo a tsidifetse mme a tla le monyo o o bokete. Ka metsi a tlhaela, botshelo kwa Richtersveld bo ikaegile ka bongola go tswa mo mouwaneng wa phakela. Batho ba selegae ba e bitsa 'Ihuries' kgotsa 'Malmokkies' mme e dira gore go kgonege go tshela mo mefuteng e e farologaneng ya digagabi tse dinnye, dinonyane le diamusi.<ref>[http://www.sa-venues.com/game-reserves/nc_richtersveld.html "Richtersveld"]. SA Venues. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le bosupa, 2026.[dead link]</ref> Mogote o wela tlase magareng ga Moranang le Motsheganong go ya kwa maemong a a bothitho thata, le fa go ntse jalo, go fitlha ka Seetebosigo - Phatwe masigo a nna tsididi thata. Diphefo tse di maatla tsa gale-force gantsi di tlhatloga ka mariga mme tseno di baka ditsuatsue tsa motlhaba. Phefo gantsi e tsididi ka ntlha ya tlhotlheletso e e tswang kwa Lewatleng la Atlantic kwa bophirima.
Richtersfeld ke kgaolo ya phetogo magareng ga kgaolo ya tikologo ya [[Succulent Karoo]] e e mo lebopong kwa bophirima, le [[Nama Karoo]] e e omileng kwa botlhaba. Pula kwa Richtersveld e farologana go tswa go 5 mm ka ngwaga kwa botlhaba go ya go 200 mm ka ngwaga kwa bophirima. Kgaolo e e dithaba e e kwa bophirima e amogela thata pula ya mariga mmogo le mouwane o o nayang botshelo go tswa kwa lewatleng. Kgaolo ya botlhaba go bapa le Noka ya Orange e omile mme pula gantsi e goroga ka selemo, gantsi jaaka ditsuatsue tse dikgolo tsa maru. Kwa bokhutlong jwa Phatwe go fitlha kwa tshimologong ya Phalane dikgakologo di goroga ka go thunya mo gogolo ga malomo a mefuta ya daisy (''[[Osteospermum]]'') le "vygies" (''[[Lampranthus]]''), e leng kwa [[Namaqualand]].
== Diphologolo tsa naga ==
Richtersveld e neelana ka bonno jwa mefuta e e farologaneng ya [[diamusi]], [[digagabi]], le mefuta ya [[dinonyane]]. Tseno di akaretsa [[Rhebok e e Grey|rhebok]] [[Rhebok e e Grey|e e Grey]], [[Phuti]], [[Steenbok]], [[Klipspringer]], [[pitse ya naga ya thaba ya Hartmann]], [[tshwene ya Chacma]], [[tshwene ya Vervet]], [[Caracal]] le [[Lengau|lengau la Aforika]]. Digagabi di akaretsa dinoga jaaka [[Lebolobolo]], [[Kake|Black Spitting Cobra]], le [[Noga ya Nkwe ya Nama]], le [[Ntseane|bontseane]] jo bontsi jwa bone ba akaretsang mefuta ya [[Agama]]. Mefuta ya dinonyane tsa [[thaga]], [[maeba]] le [[Kgaka]] gantsi di fitlhelwa kwa teng ga naga, le fa mefuta ya dinonyane e nna e e farologaneng thata ka paka ya mariga e e nang le dipula. [[Katydid ya Richtersveld]] e e mo kotsing (''Africariola longicauda'') e fitlhelwa mo lefelong leno.<ref>[http://www.sa-venues.com/game-reserves/nc_richtersveld.html "Richtersveld"]. ''SA Venues''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le bosupa, 2026.</ref> Mo godimo ga moo go na le mefuta e le mmalwa ya [[digokgo]] le [[mashokgwa]].
== Botshelo jwa dimela ==
[[Setshwantsho:Aloe dichotoma -Keetmanshoop, Namibia-21Aug2009-2.jpg|thumb|Quiver tree or [[kokerboom]], ''[[Aloidendron dichotomum]]'', setlhare se seleele sa mokgwapha]]
Mefuta e ka nnang dikete tse nne, makgolo a ferabobedi, masome a mane le boferabongwe ya dimela, diperesente di le masome mane tsa tsone ke tsa lefelo leo, di kwadilwe kwa Richtersveld mme di akaretsa bogolo mefuta ya [[succulent]] le [[aloe]].
Lefelo leno le na le dimela di le mmalwa tse di sa tlwaelesegang, tse bontsi jwa tsone di sa fitlhelweng gope go sele mo lefatsheng.<ref>[https://www.richtersveldnationalpark.com/vegetation_succulent_karoo.html "RICHTERSVELD NATIONAL PARK - VEGETATION: SUCCULENT KAROO".]</ref> Se segolo mo gare ga tseno ke "Halfmensboom"(''[[Pachypodium namaquanum]] Welw.'') e e kayang "setlhare sa sephatlo sa motho" , leina le tswa mo go tshwaneng ga sejalo le sebopego sa motho. Ditlhare tseno di tlotliwa ke batho ba tlholego ba [[Batho ba Nama|Nama]] jaaka mothofatso ya bagologolwane ba bone, sephatlo sa motho, sephatlo sa semela, ba hutsafalela legae la bone la bogologolo la Namibia. Gape go fitlhelwa fano mefuta e meraro ya setlhare sa aloe ''[[Aloidendron]]'': A. dichotomum, ''[[A. pillansii]]'' le ''[[A. ramosissimum]],'' tse ka tlwaelo di bidiwang "kokerbooms" kana "ditlhare tsa quiver".
[[Setshwantsho:Pachypodium namaquanum PICT2667.JPG|thumb|Halfmensboom]]
== Setso ==
Lefelo leno le agilwe ke [[Batho ba Nama|BaNama]] le merafe e mengwe. Baagi ba selegae, ba ba nang le lefelo lotlhe, ba laola National Park ka tirisanommogo le [[South African National Parks]] a mme ba na le maikarabelo ka botlalo a tsamaiso ya Lefelo la Ngwaoboswa ya Lefatshe. Mafelo ka bobedi a dirisiwa ke badisa ba setso ba ba tsamayang/ba ba fetogang go dira mokgwa wa botshelo le setso sa bone sa bogologolo. Ke lefelo la bofelo fa mokgwa wa botshelo wa setso wa Ma[[Khoekhoe|Khoikhoi]] (ba Nama e leng lotso lo logolo lo lo sa ntseng lo tshela mo go bone) ba ba kileng ba nna mo karolong yotlhe ya borwa-bophirima jwa Aforika, e tshelang go fitlha kwa selekanyong sengwe le sengwe se segolo. [[Lefelo la Boswa jwa Lefatshe]] le itsisiwe ka fa tlase ga dikelo tsa setso tsa Tumalano ya Boswa jwa Lefatshe le fa go amogelwa gore mekgwa ya setso ya baagi le go tswelela ga bone go golagane le tlholego le tikologo.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1265 "Richtersveld Cultural and Botanical Landscape"]. UNESCO. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le bosupa, 2026.</ref>
== Metswedi ==
<references />
[[Karolo:Dikaka tsa Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a boswa a lefatshe mo Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a a sireleditsweng a Kapa Bokone]]
4h94223bbo4uwikijq9jhnbpjd4pkto
Stephanie Okereke Linus
0
15307
55937
55746
2026-09-29T15:03:42Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55937
wikitext
text/x-wiki
'''Setefanie Okereke Linus''' ( yo o tsholetsweng e le '''Stephanie Onyekachi Okereke''' ; <ref>{{Cite web |title=Stephanie Okereke's full name |url=http://234next.com/csp/cms/sites/Next/Home/5395023-146/story.csp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328123335/http://www.234next.com/csp/cms/sites/Next/Home/5395023-146/story.csp |archive-date=28 March 2009 |access-date=2009-10-06 |df=dmy-all}}</ref> ka kgwedi ya Phalane, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le bobedi (1982 )<ref>Onikoyi, Ayo (2 October 2012). [http://www.vanguardngr.com/2012/10/stephanie-okereke-clocks-30-and-its-going-to-be/ "Stephanie Okereke clocks 30 and it's going to be…".] ''Vanguard''. Lagos, Nigeria. Retrieved 3 October 2012.</ref><ref>[http://pmnewsnigeria.com/2011/02/01/my-wedding-plans-in-top-gear-says-stephanie-okereke/ "My Wedding Plans in Top Gear, Says Stephanie Okereke".] ''P.M. News''. Lagos, Nigeria. 1 February 2011. Retrieved 3 October 2012.</ref>ke modiragatsi wa kwa Nigeria, <ref>Okporu, Rachel (30 October 2021). [https://www.kemifilani.ng/entertainment/actress-stephanie-okereke-and-her-husband-linus-idahosa-celebrate-their-son-as-he-clocks-age-6 "Actress Stephanie Okereke and her husband, Linus Idahosa, celebrate their son as he clocks 'age 6']". ''Kemi Filani News''. Retrieved 15 March 2022.</ref> mokaedi wa difilimi le mmabontle . O amogetse dietsele di le mmalwa le go tlhophiwa ka ntlha ya tiro ya gagwe ya go nna modiragatsi, go akaretsa le seetsele sa ngwaga wa dikete tse pedi le boraro sa Reel sa Modiragatsi yo o Gaisang, seetsele sa ngwaga wa dikete tse pedi le borataro (2006) sa Afro Hollywood ya Modiragatsi yo o Gaisang, le ditlhopho di le tharo tsa ''Modiragatsi yo o Gaisang mo Seabeng sa Boeteledipele'' kwa Dietsele tsa Africa Movie Academy ka ngwaga wa dikete tse pedi le botlhano (2005) <ref name="jema1">{{Cite web |title=And the 2010 AMAA nominees are |url=http://www.jamati.com/online/film/and-the-2010-amaa-nominees-are/ |access-date=14 April 2010 |publisher=Jemati.com}}</ref> <ref name="fut2">{{Cite web |title=The Africa Movie Academy Awards (AMAA) 2010 Nominations |url=http://www.thefuturenigeria.com/the-african-movie-academy-awards-amaa-2010-nominations/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717001352/http://www.thefuturenigeria.com/the-african-movie-academy-awards-amaa-2010-nominations/ |archive-date=17 July 2011 |access-date=14 April 2010 |publisher=thefuturenigeria.com |df=dmy-all}}</ref> <ref name="award">{{Cite web |title=Stephanie Okereke: Awards & Nominations |url=https://www.imdb.com/name/nm1760384/resume |access-date=2009-10-06 |website=[[IMDb]]}}</ref> <ref name="amaa2009">{{Cite web |title=AMAA 2009: List of Nominees and Winners |url=http://ama-awards.com/amaa-nominees-and-winners-2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405090903/http://www.ama-awards.com/amaa-nominees-and-winners-2009 |archive-date=5 April 2011 |access-date=17 October 2010 |publisher=[[Africa Movie Academy Awards]] |df=dmy-all}}</ref> Gape o ne a nna mofenyi wa bobedi mo kgaisanong ya bontle ya Mosetsana yo Montle go ba Gaisa Botlhe kwa Nigeria ya ngwaga wa diekete tse pedi le bobedi (2002). <ref name="bio1">{{Cite web |title=Official bio |url=http://www.stephanieokereke.net/bio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090906100015/http://stephanieokereke.net/bio.html |archive-date=6 September 2009 |access-date=2009-10-06 |df=dmy-all}}</ref> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bongwe (2011), o ne a tlotliwa ke puso ya Nigeria ka tlotla ya bosetšhaba ya Leloko ya [[:en:Order_of_the_Federal_Republic|Order of the Federal Republic,]] MFR. <ref>{{Cite web |title=BN Bytes: Genevieve Nnaji, Stephanie Okereke, Amaka Igwe, Aliko Dangote & Jim Ovia receive National Honours – Photos from the Ceremony |url=http://www.bellanaija.com/2011/11/15/bn-bytes-genevieve-nnaji-stephanie-okereke-amaka-igwe-aliko-dangote-jim-ovia-receive-national-honours-photos-from-the-ceremony/ |access-date=24 September 2014 |publisher=bellanaija.com}}</ref> Stephanie gape ke mokwadi , Motlhagisi le Mokaedi.<ref>Ayorinde, Steve (16 September 2008). [https://www.modernghana.com/movie/2933/3/i-am-looking-beyond-nollywood-stephanie-okereke.html "'I am looking beyond Nollywood' - Stephanie Okereke"]. ''Modern Ghana''.</ref>
{{Infobox person|name=Stephanie Okereke Linus|image=Sokereke.jpg|birth_name=Stephanie Onyekachi Okereke|birth_date={{birth date and age|df=yes|1982|10|2}}|birth_place=[[Ngor Okpala]], [[Imo State|Imo]], [[Nigeria]]|education=[[University of Calabar]],<br>
[[New York Film Academy]]|occupation=[[Actress]], [[Film director|Director]], [[Model (person)|Model]]|spouse(s)=Linus Idahosa (m. 2012)|children=2|awards=2005 1st Africa Movie Academy Awards|website={{URL|http://www.stephaniedaily.com/}}}}
== Botshelo jwa pele le thuto ==
Stephanie Okereke o tsholetswe kwa Ngor Okpala kwa Kgaolong ya Imo . Ke ngwana wa borataro mo baneng ba le borobabobedi wa ga Mary le Chima Okereke. O weditse dithuto tsa gagwe tse dipotlana le tse di fa gare kwa Delta State . O ithutile kwa Sekolong se setona sa Calabar kwa Cross River State, koo a neng a aloga teng ka dikirii ya Seesemane le ya Dithuto tsa Dikwalo . <ref>{{Cite web |title=Okereke at NigeriaMovies.com |url=http://www.nigeriamovies.net/news/news24.php |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20070505164151/http://nigeriamovies.net/news/news24.php |archive-date=5 May 2007 |access-date=2009-10-06}}</ref>
== Tiro ==
Fa a ne a sa ntse a le mo dingwageng tsa bolesome ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le bosupa (1997, o ne a tshameka mo dibaesekopong tse pedi [[:en:Nollywood|tsa Nollywood]] ; ''Compromise 2'' le ''Waterloo'' . <ref name="bio2">{{Cite web |title=Stephanie Okereke: Nigerian screen queen |url=http://234next.com/csp/cms/sites/Next/ArtsandCulture/Film/5394629-147/story.csp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326061603/http://www.234next.com/csp/cms/sites/Next/ArtsandCulture/Film/5394629-147/story.csp |archive-date=26 March 2009 |access-date=2009-10-06 |df=dmy-all}}</ref> Ka nako ya kgaisano ya bontle ya Mosetsana yo Montle go gaisa botlhe kwa Nigeria wa ngwaga wa dikete tse pedi le bobedi (2002), Okereke o ne a fitlha kwa maemong a boraro. <ref name="bio1" /> Ngwaga moragonyana ka ngwaga wa dikete tse pedi le boraro (2003), Okereke o ne a gapa dietsele di le pedi, mo go tse robedi tse a di tlhophileng, kwa Dikabong tsa Reel tsa ngwaga wa dikete tse pedi le boraro (2003) tsa 'Modiragatsi yo o Gaisang - Seesemane' le 'Modiragatsi yo o Gaisang wa Ngwaga wa dikete tse pedi le boraro 2003'. Fa a sena go aloga kwa Sekolong sa Difilimi sa New York ka ngwaga wa dikete tse pedi le bosupa (2007), Okereke o ne a golola baesekopo ya ''[[:en:Through_the_Glass_(film)|Through the Glass]]'' <ref>{{Cite web |title=Through the Glass: Review |url=https://www.imdb.com/title/tt1326268/ |access-date=2009-10-06 |website=[[IMDb]]}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Through the Glass: Official Site |url=http://www.throughtheglassmovie.com/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414170115/http://throughtheglassmovie.com/ |archive-date=14 April 2009 |access-date=2009-10-06 |df=dmy-all}}</ref> e mo go yone a neng a dira e le mokaedi, mokwadi wa difilimi, motlhagisi le modiragatsi. <ref name="bio1" /> <ref>{{Cite web |title=New York Film Academy Film School: Film School Student Stephanie Okereke in The News |url=http://www.nyfa.com/film-school-blog/film-school-student-stephanie-okereke-in-the-news/ |access-date=2009-10-06}}</ref> Filimi eo e ne ya tlhophiwa go bona seetsele sa Africa Movie Academy sa ''Motshameko wa setshwantsho sa motshikinyego o o Gaisang Tsotlhe'' ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabongwe (2009). <ref name="amaa2009" /> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014), o ne a golola filimi e nngwe ya ''[[:en:Dry_(2014_film)|Dry]]'' mme gape a dira jaaka mokaedi, mokwadi, motlhagisi le modiragatsi e e neng ya gapa dietsele di le dintsi go akaretsa le dietsele tsa [[:en:12th_Africa_Movie_Academy_Awards|12th Africa Movie Academy Awards]] le dietsele tsa [[:en:2016_Africa_Magic_Viewers_Choice_Awards|2016 Africa Magic Viewers' Choice Awards]] sa filimi e e gaisang ya filimi ka kakaretso ka sekgele kgotsa mpho ya koloi e ntšhwa. Okereke o tshamekile mo dibaesekopong di feta masome a robabongwe. <ref>{{Cite web |title=Filmography |url=https://www.imdb.com/name/nm1760384/ |access-date=2009-10-06 |website=[[IMDb]]}}</ref>
Ka kgwedi ya Mopitlwe, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bosupa ( 2017) o ne a tlhomiwa go nna Moemedi wa Kgaolo wa [[:en:UNFPA|UNFPA]], mme o ne a nna mo maemong ao go fitlha ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi (2020) . <ref>{{Cite web |title=Nigerian Actress, Stephanie Linus named UNFPA Regional Ambassador for West and Central Africa |url=https://nigeria.unfpa.org/en/news/nigerian-actress-stephanie-linus-named-unfpa-regional-ambassador-west-and-central-africa |access-date=2025-01-23 |website=UNFPA-Nigeria |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Report of tours by Regional Ambassador WCARO Ms Stephanie Linus |url=https://nigeria.unfpa.org/en/events/report-tours-regional-ambassador-wcaro-ms-stephanie-linus |access-date=2025-01-23 |website=UNFPA-Nigeria |language=en}}</ref>
Ka kgwedi ya Mopitlwe, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bongwe (2021), jaaka karolo ya letsholo la gagwe kgatlhanong le tirisodikgoka e e theilweng mo bong mo bathong ba basadi, modiragatsi yo o ne a golola dibaesekopo tse pedi tse dikhutshwane (tse a neng a di tlhagisa) tse di bidiwang ''[https://allnews.ng/news/the-student-stephanie-linus-short-film-tackles-sex-for-grades-issue-in-nigerian-universities The Student]'' le ''[https://allnews.ng/news/bad-police-stephanie-linus-drops-another-short-film-on-police-injustice Bad Police]'' .
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone (2024) o ne a abelwa Mpho ya Boditšhabatšhaba ya Lennox K. Black ya Botswerere mo go tsa Kalafi ke Sekolo se setona sa Thomas Jefferson . <ref>{{Cite web |last=BellaNaija.com |date=2024-04-02 |title=Stephanie Okereke Linus is the First Black Recipient of Lennox K. Black Prize for Excellence in Medicine |url=https://www.bellanaija.com/2024/04/stephanie-okereke-linus-receives-lennox-k-black-prize/ |access-date=2025-01-23 |website=BellaNaija |language=en-US}}</ref>
== Botshelo jwa pele ==
Ka kgwedi ya Moranang, ngwaga wa dikete tse pedi le botlhano (2005), fa a ne a le mo tseleng go ya kwa Dikabong tsa Sekolo sa Difilimi tsa Aforika tse di neng di tshwaretswe kwa Yenagoa, kwa lefatsheng la Bayelsa, [[Nigeria|kwa Nigeria]] . Okereke o ne a amega mo kotsing e e masisi ya koloi e e neng ya mo tlogela a shele mele otlhe le leoto le le robegileng. <ref>{{Cite web |title=Interview with Stephanie Okereke |url=http://www.modernghana.com/movie/2933/3/i-am-looking-beyond-nollywood-stephanie-okereke.html |access-date=2009-10-06}}</ref>
Ka kgwedi ya Moranang, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi (2012), Okereke o ne a nyala Linus Idahosa kwa Paris, Fora kwa moletlong wa lenyalo wa sephiri o o neng o tseneletswe ke maloko a lelwapa la gagwe le badiragatsi le ba le bantsintsi ba [[:en:Nollywood|Nollywood]] . <ref>{{Cite web |title=AllAfrica.com: Why Stephanie Okereke ended her marriage |url=http://allafrica.com/stories/200807280890.html |access-date=2009-10-06}}</ref> <ref>Njoku, Ben (21 April 2012). "[http://allafrica.com/stories/201204220071.html Genevieve, RMD, Others Storm Paris for Steph Okereke's Wedding Today"]. ''AllAfrica.com''. Retrieved 22 April 2012.</ref> <ref>[http://allafrica.com/stories/200807280890.html "AllAfrica.com: Why Stephanie Okereke ended her marriage"]. Retrieved 6 October 2009.</ref>Morwa wa bone wa ntlha e bong Maxwell Enosata Linus o tshotswe ka kgwedi ya Phalane, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano ( 2015). Ba ne ba amogela morwa wa bone wa bobedi ka kgwedi ya Motsheganong, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022), dingwaga di le supa morago ga morwa wa bone wa ntlha.
Okereke le monna wa gagwe ba ne ba keteka Ngwaga wa bone wa bo lesome le boraro ka kgwedi ya Moranang e le lesome le borobabongwe, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone (2024). <ref>{{Cite news|last=Report|first=Agency|date=April 21, 2024|title=Actress Stephanie Okereke Linus, husband celebrates 13th Wedding Anniversary|url=https://www.premiumtimesng.com/news/more-news/687848-actress-stephanie-okereke-linus-husband-celebrate-13th-wedding-anniversary.html|newspaper=[[Premium Times]]}}</ref>
== Dietsele le ditlhopho ==
{| class="wikitable"
!Ngwaga
!Seetsele
!Mofuta
!Moamogedi
!maduo
|-
|2003
|What a Year Awards
|Best Actress
|Herself|{{won}}
|-
| rowspan="2" |2003
| rowspan="2" |Reel Awards
|Best Actress - English
|Herself|{{won}}
|-
|Best Actress of the year
|Herself|{{won}}
|-
|2004
|Afro-Dublin Awards
|Outstanding Actress
|Herself|{{won}}
|-
|2004
|Film Makers of Nigeria
|Award For Excellence
|herself|{{won}}
|-
|2005
|1st Africa Movie Academy Awards,
|Best Actress in a Leading Role
|Herself|{{nominated}}
|-
|2006
|Afro Hollywood Award
|Best Actress
|herself|{{won}}
|-
| rowspan="2" |2009
| rowspan="2" |5th Africa Movie Academy Awards
|Best Actress in a Leading Role
|''Reloaded''|{{nominated}}<ref name=award/><ref name=amaa2009/><ref name=bio1/>
|-
|Best Screenplay
|''Through the Glass''|{{nominated}}
|-
|2010
|6th Africa Movie Academy Awards
|Best Actress in a Leading Role
|''Nnenda''|{{nominated}}<ref name=jema1/><ref name=fut2/>
|-
|2013
|Montage Africa Women of Exllence Awards
|Achievement in drama and entertainment
|Herself|{{won}}<ref>{{cite web|url=http://naijagists.com/stephanie-okereke-linus-wins-montage-africa-women-of-excellence-awards-photos/|title=Stephanie Okereke Linus Wins Montage Africa Women of Excellence Awards (Photos) - NaijaGistsBlog Nigeria, Nollywood, Celebrity, News, Entertainment, Gist, Gossip, Inspiration, Africa|date=27 June 2013|website=naijagists.com|accessdate=29 July 2017}}</ref>
|-
| rowspan="9" |2015
| rowspan="4" |2015 Best of Nollywood Awards
|Movie With the Best Social Media
| rowspan="21" |''Dry''|{{won}}
|-
|Best Actress Leading Role|{{nominated}}
|-
|Best Director|{{nominated}}
|-
|Movie of the Year|{{nominated}}<ref>{{cite web|url=http://pulse.ng/events/best-of-nollywood-awards-2015-see-full-list-of-winners-id4459200.html|title=Best of Nollywood Awards 2015: See full list of winners|first=Fu'ad|last=Lawal|website=pulse.ng|accessdate=29 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807154159/http://www.pulse.ng/events/best-of-nollywood-awards-2015-see-full-list-of-winners-id4459200.html|archive-date=7 August 2017|url-status=dead}}</ref>
|-
|Bentonville Film Festival
|Best Protagonist|{{won}}<ref>{{cite web|url=http://www.stelladimokokorkus.com/2015/05/stephanie-linus-wins-best-protagonist.html?m=1|title=Stephanie Linus Wins Best Protagonist Award at the Bentonville Film Festival Arkansas, USA.|website=www.stelladimokokorkus.com|accessdate=29 July 2017}}</ref>
|-
| rowspan="4" |ZAFAA Global Awards
|Best Actress|{{won}}
|-
|Best Film|{{won}}
|-
|Best Producer|{{won}}
|-
|Best Director|{{won}}<ref>{{cite web|url=http://pulse.ng/movies/dry-stephanie-linus-movie-gets-8-zafaa-global-awards-2015-nominations-id4212560.html|title="Dry": Stephanie Linus" movie gets 8 ZAFAA Global Awards 2015 nominations|first=Chidumga|last=Izuzu|website=pulse.ng|accessdate=29 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807154300/http://www.pulse.ng/movies/dry-stephanie-linus-movie-gets-8-zafaa-global-awards-2015-nominations-id4212560.html|archive-date=7 August 2017|url-status=dead}}</ref>
|-
| rowspan="13" |2016
| rowspan="3" |12th Africa Movie Academy Awards
|Best Nigerian Film|{{won}}
|-
|Best Film|{{nom}}
|-
|Best Director|{{nominated}}
|-
| rowspan="3" |2016 Africa Magic Viewers Choice Awards
|Best Overall Movie (Africa)|{{won}}
|-
|Best Director|{{nominated}}
|-
|Best Movie West Africa|{{nominated}}
|-
|Pan African Film Festival
|Programmers'Award Narrative Feature|{{won}}<ref>{{Cite news|url=http://thenet.ng/2016/02/stephanie-linus-dry-wins-award-at-the-pan-african-film-festival/|location=Lagos, Nigeria|title=Stephanie Linus' 'Dry' wins award at the Pan African Film Festival - Nigerian Entertainment Today - Nigeria's Top Website for News, Gossip, Comedy, Videos, Blogs, Events, Weddings, Nollywood, Celebs, Scoop and Games|date=24 February 2016|newspaper=[[The Netng|The NET]]|access-date=29 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170727194405/http://thenet.ng/2016/02/stephanie-linus-dry-wins-award-at-the-pan-african-film-festival/|archive-date=27 July 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>
|-
| rowspan="5" |Nafca
|Best Actress In Leading Role|{{won}}<ref name="auto">{{cite web|url=http://pulse.ng/movies/nafca-2016-stephanie-linus-dry-win-big-id5792842.html|title=NAFCA 2016: Stephanie Linus, "Dry" win big|first=Chidumga|last=Izuzu|website=pulse.ng|accessdate=29 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807154253/http://www.pulse.ng/movies/nafca-2016-stephanie-linus-dry-win-big-id5792842.html|archive-date=7 August 2017|url-status=dead}}</ref>
|-
|Best Overall Movie|{{won}}<ref name="auto"/>
|-
|Best Director|{{nominated}}
|-
|Best Screenplay|{{nominated}}
|-
|Best Drama Film|{{nominated}}
|-
|DALA awards
|Face of Nollywood (Female)
|Herself|{{won}}<ref>{{Cite news|url=http://www.vanguardngr.com/2016/05/nollywood-stars-dazzle-daylight-annual-leadership-awards/|location=Lagos, Nigeria|title=Nollywood stars dazzle at Daylight Annual Leadership Awards - Vanguard News|date=28 May 2016|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|accessdate=29 July 2017}}</ref>
|-
|2017
|Truth Awards
|Best Supporting Actress
|''Boonville Redemption''|{{won}}
|}
== Difilimi ==
{| class="wikitable"
!Year
!Film
!Role
!Notes
|-
| rowspan="2" |1997
|''Compromise 2''
|
|
|-
|''Waterloo''
|
|
|-
| rowspan="2" |2002
|''Pretender''
|
|with Patience Ozokwor and Tony Umez
|-
|''Blind Justice''
|
|with Tony Umez
|-
| rowspan="7" |2003
|''Aristos''
|Star
|
|-
|''Emotional Crack''
|Crystal
|with Ramsey Nouah, Dakore Egbuson and Patience Ozokwor
|-
|''Genesis of Love''
|
|
|-
|''Private Sin''
|
|with Genevieve Nnaji, Richard Mofe-Damijo and Patience Ozokwor
|-
|''Queen Sheba''
|
|
|-
|''The Cross of Love''
|Lynda
|with Patience Ozokwor
|-
|''Together as One''
|
|
|-
| rowspan="22" |2004
|''Beautiful Faces''
|
|with Ini Edo
|-
|''Critical Decision''
|
|with Genevieve Nnaji, Richard Mofe-Damijo & Mike Ezuruonye
|-
|''Deep Loss''
|
|with Desmond Elliot
|-
|''Diamond Lady: The Business Woman''
|
|
|-
|''Dream Lover''
|Benita
|
|-
|''Eye of the Gods''
|Princess Ekemma
|with Ini Edo
|-
|''In the Name of Love''
|
|with Desmond Elliot
|-
|''Last Girl Standing''
|Thilda
|
|-
|''Magic Moment''
|Stephine Okereke
|with Desmond Elliot
|-
|''Mama-G in America''
|
|with Patience Ozokwor
|-
|''Miss Nigeria''
|Ruby
|
|-
|''More Than a Woman''
|Tricia
|
|-
|''My Mother My Marriage''
|
|
|-
|''Official Romance''
|
|with Zack Orji
|-
|''Promise & Fail''
|
|with Desmond Elliot
|-
|''Promise Me Forever''
|Bukky
|with Genevieve Nnaji
|-
|''Right Man for Me''
|
|with Tony Umez
|-
|''Sensational Spy''
|Sandra
|
|-
|''Strength of a Woman''
|
|with Emeka Ike
|-
|''To Love Again''
|
|
|-
|''Virgins Night Out''
|
|
|-
|''Working Class Lady''
|
|with Rita Dominic
|-
| rowspan="12" |2005
|''A Time to Die''
|
|with Olu Jacobs, Emeka Enyiocha
|-
|''Days of Bondage''
|Lucia
|with Clarion Chukwura, Muna Obiekwe
|-
|''Guys on the Line''
|
|with Rita Dominic
|-
|''Lonely Hearts''
|
|with Ini Edo
|-
|''Ola... the Morning Sun''
|
|with Pete Edochie
|-
|''Omalinze''
|Adaugo
|with Onyeka Onwenu
|-
|''Price of Ignorance''
|
|with Pete Edochie
|-
|''Princess of Wealth''
|
|with Saint Obi
|-
|''Royal Battle''
|
|with Laide Bakare, Amaechi Muonagor, Saint Obi
|-
|''Street Fame''
|
|with Nnamdi Eze, Tony Goodman, Saint Obi
|-
|''Windfall''
|
|with Pete Eneh, Emeka Ike
|-
|''Woman on Top''
|
|with Uche Elendu, Andy Chukwu, Ifeoma Anyiam
|-
| rowspan="8" |2006
|''Behind the Plot''
|
|with Desmond Elliot
|-
|''Daytime Lovers''
|Binta
|with Tony Umez
|-
|''Efficacy''
|
|with Desmond Elliot
|-
|''Shut In''
|
|
|-
|''Sitanda''
|Ann
|directed by Izu Ojukwu, this film received 9 nominations and won 5 awards at the
3rd Africa Movie Academy Awards in 2007, including ''Best Picture'' & ''Best Nigerian Film''.
|-
|''The Law Students''
|
|
|-
|''The Preacher''
|
|
|-
|''Upside Down''
|Nneka
|with Patience Ozokwor and Tony Umez
|-
| rowspan="2" |2007
|''A Time to Love''
|Hope
|with Desmond Elliot
|-
|''Governor's Wife''
|
|with Ramsey Nouah
|-
| rowspan="3" |2008
|''Mission to Nowhere''
|Pamela
|
|-
|''Hidden Treasure''
|Nadine
|with Ramsey Nouah, Nadia Buari & Olu Jacobs
|-
|''Through the Glass''
|Ada
|with Garrett McKechnie, Christy Williams, Pascal Atuma
|-
| rowspan="2" |2009
|''Nnenda''
|
|this film, directed Izu Ojukwu, received 3 nominations at the Africa Movie Academy Awards in 2010, including the nomination for ''Heart of Africa''<ref name="mtv" />
|-
|''Reloaded''
|Weyinmi
|with Ramsey Nouah, Desmond Elliot, Rita Dominic & Nse Ikpe Etim
|-
|2013
|''Doctor Bello''
|Bola Ayodeji
|with Tony Abulu, Tina Amuzian, Hakeem Abdulrahman
|-
|2014
|''Dry''
|Dr Zara
|with Liz Benson
|-
|2015
|''Make Me Fabulous''
|-
|2016
|''Boonville Redemption''
|Doris
|with Pat Boone, Ed Asner, Diane Ladd and Richard Tyson
|-
|2019
|''Miracle in the Valle''y
|Doris
|with Emily Hoffman, Pat Boone, Edward Asner
|-
|2021
|''Clash''
|Lolo Chinyere
|with Pascal Atuma, Michelle Akanbi
|}
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
lcc2pa5eiwta0ruorc1say040rxbq4x
Seun Kuti
0
15316
55933
55880
2026-09-29T14:40:09Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55933
wikitext
text/x-wiki
'''Oluseun Anikulapo Kuti''' ( O tshotswe ka kgwedi ya Hirikgong e le lesome le bongwe, ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le boraro (1983 ), yo o itsegeng thata ka leina la '''Seun Kuti''', ke seopedi sa Nigeria, morwa yo mmotlana wa mmulatsela wa mmino wa [[:en:Afrobeat|Afrobeat]] e bong Fela Kuti . Seun o etelela pele setlhopha sa mmino wa pele sa ga rraagwe sa [[:en:Egypt_80|Egypt 80]] . <ref>{{Cite web |last=Anikulapo |first=Seun |date=2011-07-05 |title=Femi And Seun Kuti Keep Their Father's Rebellious Beat |url=https://www.npr.org/2011/07/05/137449484/femi-and-seun-kuti-keep-their-fathers-rebellious-beat |access-date=2014-01-14 |publisher=NPR}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Seun Anikulapo Kuti, youngest son and musical heir to Fela Kuti |url=http://newafricanmagazine.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=1051:seun-anikulapo-kuti-youngest-son-and-musical-heir-to-the-late-fela-kuti&Itemid=681 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416183416/http://newafricanmagazine.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=1051:seun-anikulapo-kuti-youngest-son-and-musical-heir-to-the-late-fela-kuti&Itemid=681 |archive-date=16 April 2014 |access-date=2014-04-16}}</ref>
{{Infobox musical artist|Background=Moopedi yo ikemetseng|Name=Seun Kuti|image=Seun_kuti.jpg|Img_capt=Seun Kuti at the 2008 [[Marsatac Festival]] in [[Marseille]], France|Birth_name=Oluseun Anikulapo Kuti|birth_date={{birth date and age|df=yes|1983|1|11}}|birth_place=[[Lagos]], Nigeria|Origin=Nigeria|Genre=[[Afrobeat]]|Occupation={{hlist||Moopedi}}|Instrument={{hlist|Vocals|saxophone}}|website=https://www.seunkutimusic.com/}}
== Botshelo jwa pele le thuto ==
Morwa yo mmotlana wa ga Fela Kuti, Seun Kuti o tshotswe ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabobedi le boraro( 1983). O ne a simolola go kgatlhegela mmino a le dingwaga di le tlhano, mme fa a nna le dingwaga di le robongwe, o ne a simolotse go tshameka le setlhopha sa mmino wa ga rraagwe, [[:en:Fela_Kuti|Egypt 80]] . <ref>{{Cite web |title=Seun Kuti {{!}} Biography & History |url=https://www.allmusic.com/artist/seun-kuti-mn0000999541/biography |access-date=2020-09-06 |publisher=AllMusic}}</ref>
Kuti o ne a latela dikgato tsa ga rraagwe, mme o ne a tswelela ka dithuto tsa gagwe tsa mmino kwa Lekalaneng la Bodiragatsi la Liverpool . Ka nako ya fa a ne a le koo, o ne a nna leloko la setlhopha sa mmino [[:en:Afrobeat|wa African Funk]] se se bidiwang River Niger. <ref>{{Cite news|last=Lewis|first=John|date=2011-04-07|title=Seun Kuti: The sun always shines|url=https://www.theguardian.com/music/2011/apr/07/sean-kuti-interview|access-date=2024-01-26|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Mutsoli|first=Vivian|date=2021-01-11|title=Seun Kuti biography: age, mother, educational background, wife|url=https://www.legit.ng/1397141-seun-kuti-biography-age-mother-educational-background-wife.html|access-date=2024-01-26|work=[[Legit.ng]]}}</ref>
== Botshelo jwa gagwe ==
Fela Kuti o tlhokafetse ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le bosupa (1997) mme Seun Kuti o ne a simolola go etelela pele Egypt 80. <ref name=":0">{{Cite web |title=Seun Kuti & Egypt 80 {{!}} Biography & History |url=https://www.allmusic.com/artist/seun-kuti-egypt-80-mn0000999542/biography |access-date=2020-09-06 |publisher=AllMusic}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabobedi (2008), setlhopha seo se ne sa golola alebamo e e bidiwang ''Many Things'' . Eo e ne e le alebamo ya ntlha e e neng ya gololwa ka leina la ''Seun Kuti le Egypt 80'' . <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web |title=Seun Kuti + Fela's Egypt 80* – Many Things |url=https://www.discogs.com/Seun-Kuti-Felas-Egypt-80-Many-Things/master/232303 |access-date=2020-09-06 |publisher=Discogs}}</ref>
O tlhagelela mo pineng ya [[:en:Calle_13_(band)|Calle 13]] ya ''"Todo se mueve"'' (Sengwe le sengwe se a tsamaya), mo alebamong ya bone ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome 2010 ''ya Entren los que quieran.''
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014), Kuti o ne a neelwa taletso ya tlotlo ya go diragatsa ka tlhamalalo lekgetlo la ntlha kwa Industry Nite. <ref>{{Cite web |date=15 May 2014 |title=Seun Kuti Thrills at Industry Nite |url=https://www.youtube.com/watch?v=qw8-vHIdbxk |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316135713/https://www.youtube.com/watch?v=qw8-vHIdbxk |archive-date=16 March 2016 |access-date=15 May 2014 |website=Pulse Nigeria TV |publisher=Chuey}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019), Kuti e ne e le moeng yo o tlhageletseng mo ''[[:en:85_to_Africa|85 to Aforika]]'' ; alebamo ya bobedi ya moopedi wa mmino wa rap wa Moamerika e bong Jidenna . <ref name=":1">{{Cite news|date=2019-08-23|title=Jidenna: 85 to Africa – Classic Man takes it back to the source|url=https://www.theguardian.com/music/2019/aug/23/jidenna-85-to-africa-classic-man|access-date=2019-08-24}}</ref> Ka kgwedi ya Seetebosigo, Kuti o ne a tlhagelela mo lenaaneng la maranyane la [[:en:Visual_Collaborative|Visual Collaborative]], ka fa tlase ga motseletsele wa ''Polaris'', o ne a botsolodiwa ka ga temogo ya [[Bo-Aforika-Jotlhe|Pan-Africa]],lefatshe ka gagwe le mmino. <ref>{{Cite news|date=17 June 2019|title=U.S based Festival Platform Visual Collaborative features Seun Kuti & Other Africans|url=https://www.bellanaija.com/2019/06/visual-collaborative-features-seun-kuti/|access-date=29 June 2019}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone (2024), Kuti le Egypt 80 ba ne ba golola alebamo ya bone ya borataro ya setudio, e e bidiwang Heavier Yet (Lays the Crownless Head) , ka Record Kicks. Tiro eo e ne ya nna alebamo ya gagwe ya ntlha e e feletseng mo dingwageng di le thataro morago ga go gololwa ga alebamo gagwe ya ''Black Times'' ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi e e neng ya tlhophiwa go bona Grammy . Go tshegetsa go gololwa ga yone, Kuti o ne a simolola "Leeto le le Bokete" la lefatshe lotlhe le le neng le akaretsa Yuropa, Asia, le Oceania go ralala bofelo jwa ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone le ngwaga wa (2024) le ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026). <ref>{{Cite news|last=Spencer|first=Neil|date=2024-10-12|title=Seun Kuti and Egypt 80: Heavier Yet (Lays the Crownless Head) review – Fela’s legacy lives on|url=https://www.theguardian.com/music/2024/oct/12/seun-kuti-egypt-80-heavier-yet-lays-the-crownless-head-review|access-date=2026-06-07|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref>
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026), Kuti o ne a bua phatlalatsa ka maemo a gagwe mo teng ga mmaraka wa mmino wa selegae ka nako ya go tlhagelela mo podcast ya ''Saleh Meditate'', a bolela gore mokgwa wa gagwe wa Afrobeat o o neng o tletse ka dipolotiki, o dirile gore a tsenngwe mo lenaaneng la thulaganyo go tswa mo mohameng o motona wa Nigeria dingwaga di feta lesome le boraro. <ref>{{Cite news|last=Itodo|first=Sunny Green|date=2026-05-05|title=I've been blacklisted in music industry for 13 years - Seun Kuti|url=https://dailypost.ng/2026/05/05/ive-been-blacklisted-in-music-industry-for-13-years-seun-kuti/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2026-06-07|newspaper=[[Daily Post (Nigeria)|Daily Post]]|language=en-US}}</ref>
== Dipolotiki ==
Kuti o ne a tsaya karolo ka matlhagatlhaga mo ditshupetsong tsa [[:en:Occupy_Nigeria|Occupy Nigeria]] kgatlhanong le molao wa [[:en:Goodluck_Jonathan#Removal_of_fuel_subsidy|Fuel subsidy removal policy]] wa ga Tautona Goodluck Jonathan kwa lefatsheng la gagwe la Nigeria ka kgwedi ya Hirikgong, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi ( 2012).
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019), mo alebamong ya ga Jidenna ya ''85 to Africa'' Kuti o ne a ntsha lentswe la pina e e nang le mafoko a a reng: <ref name=":1" /><blockquote>"Ke dumela gore ke nako ya gore batho ba Aforika ba dirise ditsela tse ditona. Tsela e tona e e tla golaganyang Ba-Diaspora le magae a baone. Ke tsela e tona ya lefatshe lotlhe ya gore batho ba Afrika mo lefatsheng lotlhe ba iponele gape. Go gakologelwa gore selo se le sengwe fela se se kopanyang batho ba bantsho lefatshe ka bophara, selo se le sengwe fela se rotlhe re tshwanang ka sone ke gore re tswa mo Afrika".". <ref>{{Citation|title=Jidenna (Ft. Seun Kuti) – Worth the Weight|url=https://genius.com/Jidenna-worth-the-weight-lyrics|access-date=2019-08-24}}</ref></blockquote>Ka kgwedi ya Ngwanatsele, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi (2020), Kuti o ne a etelela pele go tsosolosiwa ga lekoko la sepolotiki la ga rraagwe le le sa tlholeng le le teng – [[:en:Movement_of_the_People|Movement of the People]] <ref name="Channels">{{Cite news|title=#EndSARS: Seun Kuti Revives Fela's Movement of the People, Calls For Better Governance|url=https://www.channelstv.com/2020/11/17/endsars-seun-kuti-revives-felas-movement-of-the-people-calling-for-better-governance/|date=17 November 2020|access-date=17 July 2021}}</ref> – ka maikaelelo a go le kwadisa le lekoko la ditlhopho la Nigeria, [[:en:Independent_National_Electoral_Commission_(Nigeria)|INEC]] .
Ka letlhafula la ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le boraro (2023), Kuti o ne a baya monwana lekwalo le le bulegileng la Bataki ba ba Kgatlhanong le Tlhaolele go ema Bapalestina nokeng . <ref>{{Cite web |title=Sign the Letter: Artists Against Apartheid |url=https://peoplesforum.org/events/sign-the-letter-artists-against-apartheid/ |access-date=2023-12-04 |website=The People's Forum}}</ref>
== Botshelo jwa gagawe ==
Ka kgwedi ya Sedimonthole e le lesome le borataro, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013), Kuti le molekane wa gagwe ba ne ba nna le ngwana wa mosetsana. Kuti ke motho yo sa dumeleng mo Modimong . <ref>{{Cite news|url=http://www.vanguardngr.com/2013/07/i-am-happy-im-an-atheist-says-seun-kuti/|title=I am happy I'm an atheist, says Seun Kuti|access-date=14 January 2014}}</ref>
== Tsa Mmino ==
E golotswe e le ''Sean Kuti le Egypt80'' :
=== Dialebamo tsa setudio ===
** ''Many Things (CD & LP [[:en:Album|album]], 2008, [[:en:Tôt_ou_Tard|Tôt ou Tard]], [[:en:Disorient_Records|Disorient Records]])''
** ''From Africa With Fury: Rise (2011, [[:en:Knitting_Factory_Records|Knitting Factory Records]]/[[:en:Because_Music|Because Music]])''
** ''A Long Way to the Beginning (2014, [[:en:Knitting_Factory_Records|Knitting Factory Records]])''
** ''Struggle Sounds (EP, 2016, [[:en:Sony_Masterworks|Sony Masterworks]])''
** ''Black Times (CD & LP [[:en:Album|album]], 2018, [[:en:Strut_Records|Strut Records]])<ref>{{Citation|title=Black Times – Seun Kuti, Seun Kuti & Egypt 80 {{!}} Songs, Reviews, Credits {{!}} AllMusic|url=https://www.allmusic.com/album/black-times-mw0003139685|access-date=2020-09-06}}</ref>''
** ''Night Dreamer Direct to Disc Sessions (CD & LP, 2019, [[:en:Night_Dreamer_Records|Night Dreamer Records]])''
** ''Heavier Yet (Lays The Crownless Head) (CD & LP album, 2024, [[:en:Record_Kicks|Record Kicks]])<ref>{{Citation|title=Seun Kuti and Egypt 80: Heavier Yet (Lays the Crownless Head) review – Fela's legacy lives on|work=The Observer|date=12 October 2024|url=https://www.theguardian.com/music/2024/oct/12/seun-kuti-egypt-80-heavier-yet-lays-the-crownless-head-review|access-date=2024-10-16|last1=Spencer|first1=Neil}}</ref>''
*
=== Dikgatiso tse dingwe ===
** ''Think Africa ([[:en:12"|12"]], 2007)''
** ''African Dreams EP (2022, with [[:en:Black_Thought|Black Thought]])''
=== Diponagalo ===
== Dietsele le dikakgolo ==
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi (2018), ''Black Times'', ka Kuti e ne ya tlhophiwa go bona Seetsele sa Grammy mo Setlhopheng sa Mmino wa Lefatshe. Se se mo dira ngwana wa bobedi wa moswi Fela Anikulapo Kuti yo o akanyediwang go bona seetsle seo, ka morwarraagwe yo motona e bong Femi Kuti a kile a tlhophiwa mo setlhopheng se le sengwe ntle le phenyo. <ref>{{Cite news|title=Will Seun Kuti finally bring home the Grammy Awards for the Anikulapo Kuti family?|url=https://www.pulse.ng/entertainment/music/will-seun-kuti-finally-bring-home-the-grammy-awards-for-the-anikulapo-kuti-family/qyn3pnl|accessdate=28 July 2019|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Will Seun Kuti finally bring home the Grammy Awards for the Anikulapo Kuti family?|url=https://www.pulse.ng/entertainment/music/will-seun-kuti-finally-bring-home-the-grammy-awards-for-the-anikulapo-kuti-family/qyn3pnl|accessdate=2024-01-26|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Grammys 2019: Sole Nigerian nominee Seun Kuti loses 'World Music Award' to Soweto Gospel Choir|url=https://www.pulse.ng/bi/lifestyle/grammys-2019-seun-kuti-loses-world-music-award-to-soweto-gospel-choir/rrnks5g|accessdate=2024-01-26|newspaper=[[Pulse Nigeria]]}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Seun Kuti gets Grammy nomination|url=https://punchng.com/seun-kuti-gets-grammy-nomination/|accessdate=2024-01-26|newspaper=[[The Punch]]}}</ref>
* Lelapa la Ransome-Kuti
* Femi Kuti
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
6q3a01bdbrdwcie28bb3or38e4rqtev
Sebaka se se senang sepe
0
15325
55927
55773
2026-09-29T14:09:51Z
InternetArchiveBot
8156
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
55927
wikitext
text/x-wiki
E tlhotlheleditswe ke 1980s synth-pop ka Di synthesizer, Di drum pads, Le go boweletsa mantswe , Tyler Swift I ne a tlogela mokgwa WA go kwala mmino WA country of a neng a o Lwandile Mo dikgatisong tsa gagwe tse Di fetileng Mme a tseya pop Mo ale among ya gagwe ya botlhano ya studio,1989 e e neng ya gololwa ka 2014 ] <ref name="medium" /> Swift o simolotse go kwala alebamo eno mo bogareng jwa 2013 ka nako e le nngwe fela fa Swift a ne a simolola go etela alebamo ya gagwe ya bone ya setudio ''ya Red'' . <ref>{{Cite news|url=http://bigstory.ap.org/article/taylor-swift-talks-next-album-cmas-and-ed-sheeran|title=Taylor Swift Talks Next Album, CMAs and Ed Sheeran|last=Talbott|first=Chris|access-date=October 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131026093555/http://bigstory.ap.org/article/taylor-swift-talks-next-album-cmas-and-ed-sheeran|archivedate=October 26, 2013}}</ref> Ka ''1989'', Swift le motlhagisi wa kwa Sweden e bong Max Martin ba ne ba nna batlhagisi ba bagolo . <ref name="medium">{{Cite web |last=Zollo |first=Paul |author-link=Paul Zollo |date=February 13, 2016 |title=The Oral History of Taylor Swift's ''1989'' |url=https://medium.com/cuepoint/the-oral-history-of-taylor-swift-s-1989-d9869cc13adc?sf22314340=1#.cd4wstjmz |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113417/https://medium.com/cuepoint/the-oral-history-of-taylor-swift-s-1989-d9869cc13adc?sf22314340=1#.cd4wstjmz |archive-date=April 4, 2016 |access-date=March 23, 2016 |publisher=[[The Recording Academy]] |via=[[Cuepoint]]}}</ref> Martin le motho yo o dirang mmogo Le ena kgapetsakgapetsa Shellback ba ne ba ntsha dipina di le supa mo go tse 13 mo kgatisong e e tlwaelegileng ya alebamo.
Ka a ne a itsege jaaka "Moratiwa wa Amerika" ka ntlha ya setshwantsho sa gagwe sa mosetsana yo o itekanetseng le yo o ikokobeditseng yo o bapileng le ene, <ref>{{Cite news|url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2013/04/taylor-swift-cover-story|title=Taylor Swift's Telltale Heart|access-date=November 1, 2020}}</ref> <ref name="Tampa">{{Cite web |last=Hindo |first=Madison |last2=High |first2=Largo |date=February 12, 2015 |title=Taylor Swift Has Reinvented Her Public Image with ''1989'' |url=https://www.tampabay.com/tb-two/play/taylor-swift-has-reinvented-her-public-image-with-1989/2217325/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831020043/https://www.tampabay.com/tb-two/play/taylor-swift-has-reinvented-her-public-image-with-1989/2217325/ |archive-date=August 31, 2020 |access-date=August 31, 2020 |website=[[Tampa Bay Times]]}}</ref> Swift o ne a bona leina la gagwe le senyegile ka ntlha ya hisitori ya gagwe ya dikamano tsa marato le motseletsele wa batho ba ba tumileng ba maemo a a kwa godimo. ''The New York Times'' e ne ya bolela ka 2013 gore "hisitori ya gagwe ya go ratana e ne e simolotse go tsosa se se neng se utlwala e kete ke tshimologo ya tsibogo", e botsa gore a Swift o ne a le mo gare ga mathata a kotara ya botshelo jwa gagwe . <ref>{{Cite news|title=Taylor Swift Gets Some Mud on Her Boots|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/fashion/for-taylor-swifts-image-erosion-is-a-danger.html|access-date=March 22, 2016}}</ref> ''Tampa Bay Times'' e ne ya lemoga gore go fitlha ka ''1989'' e gololwa, botshelo jwa ga Swift jwa lorato bo ne jwa nna selo se se kgatlhang thata mo dimakasineng mme sa dira gore a se ka a kgona go nna opedi. <ref name="Tampa" /> Swift o ne a sa rate go tshwantshiwa ga gagwe ke bobegakgang jaaka "serial-dater", a ikutlwa gore seno se nyatsa ditiro tsa gagwe tsa seporofešenale, mme a nna le maikutlo a a sa rateng go bua ka botshelo jwa gagwe phatlalatsa. <ref>{{Cite web |last=Yuan |first=Jada |date=February 13, 2015 |title=On the Road with Best Friends Taylor Swift and Karlie Kloss |url=http://www.vogue.com/9287379/taylor-swift-karlie-kloss-best-friends-march-2015-cover/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104150142/http://www.vogue.com/9287379/taylor-swift-karlie-kloss-best-friends-march-2015-cover |archive-date=November 4, 2015 |access-date=November 10, 2015 |website=[[Vogue (magazine)|Vogue]]}}</ref> Tlhatlhobo ya setshwantsho sa gagwe ya dimakasine e ne ya mo tlhotlheletsa go kwala dipina tsa tshotlo ka setshwantsho sa gagwe se a neng a se lemoga, mo godimo ga ditlhogo tsa gagwe tsa setso tsa lorato. <ref>{{Cite news|title='Anything That Connects': A Conversation With Taylor Swift|url=https://www.npr.org/2014/10/31/359827368/anything-that-connects-a-conversation-with-taylor-swift|access-date=January 30, 2015}}</ref>
kfbco0ph8cxvjhlr3p4ixqm9t14hakv
Batho ba Basotho
0
15346
55972
55828
2026-09-29T18:50:18Z
Reagoleboga
10854
added information
55972
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="7" |Sotho people
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div><span title="Somali-language text">''Basotho''</span></div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Flag_of_Lesotho.svg|border|frameless]]<div class="infobox-caption">[[Flag of Lesotho]]</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Basotho_Tribal_Horsemen_-Folk_Ways.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">Basotho horsemen</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<abbr title="circa">c.</abbr> '''7,254,315''' (2023 est.)
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="South Africa"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]</span>
| class="infobox-data" |5,103,205
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Lesotho"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Lesotho.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Lesotho]]</span>
| class="infobox-data" |2,130,110
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Botswana"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Botswana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Botswana]]</span>
| class="infobox-data" |11,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Eswatini"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Eswatini.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Eswatini]]</span>
| class="infobox-data" |6,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Namibia"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Namibia.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Namibia]]</span>
| class="infobox-data" |4,000
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Sesotho|Sotho language]] <br /><br /> [[Xhosa language|IsiXhosa]], [[Zulu language|IsiZulu]], [[English language|English]], [[Afrikaans]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity]], [[Modimo]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Pedi people]], [[Tswana people]] and [[Lozi people]], [[San people]], [[Phuthi people]], [[Thembu people]]
|}
Basotho ba itsiwe jaaka Basotho, ke morafe wa Basotho-Tswana o o tlholegang mo Borwa jwa [[Aforika]]. Ba nna thata kwa [[Lesotho]], Aforika Borwa, [[Botswana]] le [[Namibia]].<ref>https://www.nelsonmandela.org/news/entry/heritage-day-botho-le-semelo-sa-basotho</ref>
Go dumelwa fa bagologolwane ba Basotho ba tlholegile kwa Bokonebotlhaba jwa Aforika, mme ba fudugetse kwa borwa ka ngwagakgolo wa botlhano AD. Batho ba Basotho ba ile ba ikgaoganya ka merafe e e farologaneng ka nako e telele ka ntlha ya Mfecane (ditlhabano le go fuduga go go diragetseng mo ngwagakgolong wa bo19) le bokoloniale.<ref>https://www.afrobarometer.org/articles/basotho-want-their-government-to-try-to-reclaim-land-lost-to-south-africa-new-afrobarometer-survey-shows/</ref>
Maborithane le Maburu (ditlogolwana tsa MaDutch) ba ne ba kgaoganya lefatshe la Basotho magareng ga bone kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bo19. Lesotho e ne ya tlhamiwa ke bajaki ka ngwaga wa 1869 ka tumelano ya Aliwal North morago ga kgotlhang ya lefatshe le Moshoeshoe I, kgosi ya Sothos Borwa.<ref>https://groundup.org.za/article/lesotho-seeks-compensation-and-economic-support-from-south-africa/</ref>
Boitshupo jwa Basotho ba Borwa jwa Lesotho bo tlhageletse go tswa mo tlhamong ya Lesotho ke Maborithane morago ga gore Maborithane a fenye Moshoeshoe I mo Ntweng ya Boraro ya Basotho ka 1868 mme o ne a kopa tshireletso go Maborithane. Bangwe ba ba buang Sesotho sa Borwa ba ba neng ba se karolo ya bogosi jwa ga Moshoeshoe fa a ne a kopanya bangwe ba merafe ya bone ba nna kwa [[Gauteng]], fa bangwe ba fitlhelwa kwa bophirima jwa [[KwaZulu-Natal]], bokone jwa Kapa Botlhaba le bontsi jwa porofense ya [[Free State]].<ref>https://www.afrobarometer.org/publication/ad1177-rural-poor-basotho-hit-hard-by-lack-of-access-to-electricity-grid/</ref>
== Hisetori ==
=== Hisetori ya kwa tshimologong ===
Setšhaba sa Basotho ke motswako wa merafe e e buang Se-Bantu e e neng ya kopana le batho ba Ba-San ba ba neng ba setse ba nna mo Borwa jwa [[Aforika]] fa ba ne ba goroga koo. Batho ba ba neng ba bua se-Bantu ba ne ba nna mo go se jaanong e leng Aforika Borwa ka 1500 CE. Go dumelwa fa go kgaogana le Batswana go diragetse ka lekgolo la bo 14 la dingwaga. Batho bangwe ba Basotho ba ne ba kgaogana le BaNguni fa ba bangwe ba ne ba tsenngwa mo go ageng morafe wa BaNguni. Mo ngwagakgolong wa bo16, go dira tshipi go ne go setse go tlhomame mo baaging ba Basotho mmogo le baagisani ba bona ba BaNguni.<ref>https://www.enca.com/news-top-stories/passport-rules-may-ease-basotho-travellers-sa</ref> Basotho ba ne ba ikemetse ka bobona mme ba ne ba itlhaotse go fitlha ka nako e mo go yona ba neng ba dira kgwebo le dikgaolo tse di kwa bokone jwa nagagae ya bone ka dikgolagano tsa kwa ntle tse di tlhalosiwang jaaka "Sporadic and Marginal". Ka bonnye lekgolo la bo 17 la dingwaga metseletsele ya magosi a Basotho a ne a akaretsa karolo ya borwa jwa boalo jwa Aforika (e jaanong e leng Porofense ya Free State le dikarolo tsa Gauteng), le Bokone Bophirima. Setšhaba sa Basotho se ne se sa tsepamisiwa thata, mme se rulagantswe go ya ka di-kraal, kgotsa merafe e e atolositsweng, mongwe le mongwe wa yona o ne a busiwa ke moeteledipele wa gagwe. Dikgosana di ne tsa kopanngwa go nna makgotla a a sa utlwaneng.<ref>https://ich.unesco.org/en/files-2026-under-process-01395?include=slideshow_inc.php&id=02450&width=620&call=slideshow&mode=scroll</ref>
=== Lekgolo la bo19 la dingwaga ===
Ka dingwaga tsa bo1820, batshabi go tswa kwa kgolong ya MaZulu ka fa tlase ga Shaka[6] ba ne ba kopana le batho ba Basotho ba ba neng ba nna kwa godimo. Ka 1823, kgatelelo e ne ya dira gore setlhopha sengwe sa Ba-Basotho, e leng Ba-Kololo, ba fudugele kwa bokone. Ba ne ba fetela ka kwa ga Mokgatšha wa Okavango le go kgabaganya Noka ya Zambezi go ya kwa Barotseland, (e jaanong e leng karolo ya [[Zambia]], [[Angola]], [[Zimbabwe]], [[Botswana]], le [[Namibia]]). Ka 1845, Ba-Kololo ba ne ba gapa Barotseland.<ref>https://www.pressreader.com/south-africa/sowetan/20260910/281694031664805</ref>
Mo e ka nnang ka nako e e tshwanang, Maburu a ne a simolola go tsenelela mo nageng ya Basotho. Morago ga Cape Colony e ne ya neelwa Boritane kwa bokhutlong jwa Dintwa tsa ga Napoleon, balemirui ba le bantsi ba ne ba tlhopha go tlogela kolone ya pele ya Dutch mo Great Trek. Ba ne ba fudugela kwa mafelong a a kwa tengteng ga naga, koo kgabagare ba neng ba tlhoma dipuso tse di ikemetseng.
Ka nako ya ditlhabololo tse, Moshoeshoe I ka botswerere le ka thulaganyo o ne a kopanya lekgotla la Basotho le merafe ya Nguni ba ba neng ba nna koo go nna se se neng se tla nna naga ya segompieno ya Lesotho kwa borwa jwa highveld. O ne a galalediwa lefatshe ka bophara jaaka morutabana yo o nang le bokgoni le moitseanape, o ne a bopa ditlhopha tsa batshabi tse di farologaneng tse di neng di tshaba kwa Difaqane go nna setšhaba se se kopaneng. Boeteledipele jwa gagwe bo ne jwa letla merafe e mennye ya Basotho e e neng e mo dikaganyeditse go batla tshireletso ya gagwe e e letlang morafe o monnye go falola dikgoreletsi tse di sentseng magosi a mangwe a selegae a Aforika Borwa mo ngwagakgolong wa bo 19, jaaka Zulu Mfecane, katoloso ya kwa teng ga Voortrekkers le maano a Ofisi ya Bokoloniale.<ref>https://www.afrobarometer.org/publication/ad1131-basotho-support-sexuality-education-access-to-contraceptives-regardless-of-age-marital-status/</ref>
Ka 1822, Moshoeshoe o ne a tlhoma motsemoshate kwa Butha-Buthe, thaba e e neng e ka sirelediwa bonolo kwa bokone jwa dithaba tsa Drakensberg, ka jalo a thaya motheo wa Bogosi jwa Lesotho. Moragonyana motsemogolo wa gagwe o ne wa fudusediwa kwa Thaba Bosiu.<ref>https://diff.wikimedia.org/2026/02/27/sesotho-a-tale-of-two-different-orthographies/</ref>
Moshoeshoe o ne a rotloetsa tiro ya borongwa ya Sefora mo bogosing jwa gagwe go itebaganya le ditlhopha tsa Voortrekker tse di neng di tlhasela. Barongwa ba ba neng ba rometswe ke Mokgatlho wa Barongwa wa Baefangele wa Paris ba ne ba naya Kgosi kgakololo ka dikgang tsa dinaga di sele e bile ba ne ba thusa go reka dibetsa tsa segompieno.<ref>https://www.snl24.com/news/basotho-new-kick-off-with-many-calls-for-language-improvement-20260801/</ref>
Kwa ntle ga go dira jaaka badiredi ba puso, barongwa (segolo Casalis le Arbousset) ba ne ba tshameka karolo e e botlhokwa mo go tlhomeng mopeleto wa Sesotho le go gatisa didiriswa tsa puo ya Sesotho magareng ga 1837 le 1855. Thanolo ya ntlha ya Baebele ya Sesotho e ne ya tlhaga ka 1878.<ref>https://www.citizen.co.za/randfontein-herald/news-headlines/local-school-news/2026/09/27/young-learners-celebrate-the-richness-of-sotho-culture/</ref>
Ka 1868, morago ga go latlhegelwa ke mafelo a a kwa tlase a bophirima go tswa go Maburu ka nako ya Ntwa ya Basotho ya Free State, Moshoeshoe o ne a atlega go ikuela go Kgosigadi Victoria go goeletsa Basutoland ([[Lesotho]] ya segompieno) go nna protectorate ya Boritane. Ka jalo, tsamaiso ya Borithane e ne ya tlhongwa kwa Maseru, lefelo la motsemogolo wa ga jaana wa Lesotho. Dikgosana tsa lefelo leo di ne di na le taolo mo dikgannyeng tsa selegae, fa Boritane yone e ne e ikarabelela mo dikgannyeng tsa dinaga di sele le mo go sireletseng naga ya yone.
Ka 1869, Ba Brithani ba ne ba tshegetsa thulaganyo ya go lekanyetsa melelwane ya Basutoland. Le fa merafe e mentsi e ne e na le naga mo Basutoland, palo e kgolo ya batho ba ba buang Sesotho ba ne ba nna mo mafelong a a abetsweng Orange Free State, e leng repaboliki ya Voortrekker e e neng e le mo molelwaneng wa bogosi jwa Basotho. Kgosi Moshoeshoe o ne a tlhokafala dingwaga di le pedi morago ga moo ka 1870, morago ga ntwa, mme a fitlhwa kwa setlhoeng sa Thaba Bosiu.
=== Lekgolo la bo20 la dingwaga ===
[[File:Sotho_man.jpg|alt=|left|thumb|242x242px|Monna o aperemodianywe]]
Tshireletso ya Brithane e ne ya netefatsa gore maiteko a a neng a dirwa ke Orange Free State, mme moragonyana ke Rephaboliki ya [[Aforika Borwa]], go tsaya karolo kgotsa Basutoland yotlhe a ne a retelelwa. Ka 1966, Basutoland e ne ya bona boipuso jwa yone go tswa kwa Boritane, ya nna Bogosi jwa Lesotho.
Sesotho se buiwa thata go ralala karolo ya kontinente ka ntlha ya go fuduga ga batho go tswa mo nageng go ya kwa go e nngwe. Go tsena mo ikonoming ya madi, banna ba Lesotho gantsi ba ne ba fudugela kwa ditoropong tse dikgolo mo Aforika Borwa go batla tiro mo intasetering ya meepo. Badiri ba batswakwa go tswa kwa Free State le Lesotho ka jalo ba ne ba thusa go anamisa Sesotho kwa mafelong a ditoropo tsa Aforika Borwa. Go dumelanwa ka kakaretso gore tiro ya go fuduga e ne ya senya botshelo jwa lelapa la bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ka gonne bagolo (bontsi jwa banna) ba ne ba patelesega go tlogela malapa a bone kwa morago kwa metseng e e humanegileng fa ba ne ba thapilwe kwa ditoropong tse di kgakala.
Maiteko a puso ya tlhaolele a go pateletsa batho ba ba buang Sesotho gore ba fudugele kwa mafelong a a rileng ga a ka a nna le tlhotlheletso e e kalo mo mekgweng ya bone ya go nna. Palo e kgolo ya badiri e ne ya tswelela go tlogela mafelo a setso a go nna ga bantsho. Basadi ba ne ba rata go dira jaaka badiri ba temothuo kgotsa ba mo gae fa banna bone ba ne ba bona ditiro mo lephateng la meepo.
Mo ntlheng ya bodumedi, seabe se segolo se barongwa ba Bakeresete ba nnileng le sone mo go thuseng Moshoeshoe I go tlhomamisa bogosi jwa gagwe se thusitse go tlhomamisa gore Basotho ba sokologela mo Bokereseteng. Gompieno, bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ba latela mofuta mongwe wa Bokeresete o o kopanyang dilo dingwe tsa ditumelo tsa setso tsa Bokeresete le ditumelo tsa lefelo leo tse di neng di le teng pele ga tsa Bophirima. Modimo ("Modimo") o tsewa e le motho yo o kwa godimo ga botlhe yo batho ba ka se kang ba kgona go mo atamela. Borraetsho ba bonwa jaaka batsereganyi magareng ga Modimo le ba ba tshelang, mme tshegofatso ya bona e tshwanetse go tlhagolelwa ka kobamelo le tlotlo. Ka semmuso, bontsi jwa baagi ba Lesotho ke Bakatoliki. Southern Basotho's heartland ke porofense ya Free State mo [[Aforika Borwa]] le moagisani wa yona Lesotho.[Bobedi jwa mafelo ano a a kwa magaeng a na le lehuma le le anameng le tlhabololo e e kwa tlase. Bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ba tshela mo maemong a mathata a ikonomi, fela batho ba ba nang le lefatshe le tiro e e tlhomameng ba ka itumelela maemo a a kwa godimo a botshelo. Beng ba lefatshe gantsi ba nna le seabe mo dikgwebong tsa temothuo ya kgwebo ya go itshedisa kgotsa ya sekale se sennye. Le fa go ntse jalo, go fudisa diphologolo thata le go sa laole naga sentle ke mathata a a ntseng a oketsega.
== Dipalopalo tsa batho ==
Batho bantsho ba ba tsholetsweng kwa Lesotho le kwa dikarolong tse dingwe tsa Basotho ba tsweletse go nna le seabe mo go fudugeleng kwa Aforika Borwa go ya go batla tiro, fa ba ntse ba tsweletse go nna le dikamano le magae a bona kwa mafelong a magae. Ka kakaretso, mekgwa ya go thapiwa ga Basotho e latela mekgwa e e tshwanang le ya setšhaba sa Aforika Borwa ka bophara. Mabaka a hisetori a dira gore botlhokatiro bo nne kwa godimo gareng ga Basotho le bantsho ba bangwe ba [[Aforika Borwa]].
[[File:Basotho_on_Horses.jpg|thumb|232x232px|Basotho on Horses]]
Peresente ya batho ba ba buang Sesotho mo Afrika Borwa:
* [[Gauteng]] Province: 13.1%
* Atteridgeville: 12.3%
* City of Johannesburg Metropolitan Municipality: 9.6%
* Soweto: 15.5%
* Ekurhuleni Metropolitan Municipality: 10.0%
* Katlehong: 22.4%
* Sedibeng District Municipality: 46.7%
* West Rand District Municipality: 10.8%
* Midvaal Local Municipality: 27.9%
* [[Foreistata|Free State Province]]: 64.2%
* [[Bloemfontein]]: 33.4%
== Puo ==
[[File:Jeune_fille_païenne_jouant_du_thomo.jpg|thumb|317x317px|Sethunya sa mmino sa Uhadi kgotsa sethunya sa mmino sa thomo se se neng se dirisiwa ke batho ba Basotho, mo e ka nnang ka 1897.]]
Puo ya Basotho e bitswa Sesotho, mme ga e itsege thata jaaka Sesotho sa borwa. Ditemana dingwe di ka nna tsa bua ka Sesotho jaaka "Southern Sotho" go e farologanya le Northern Sotho, gape e bidiwa Sepedi.
Sesotho ke puo ya ntlha ya batho ba le dimilione di le 1,5 kwa Lesotho, kgotsa 85% ya baagi. Ke nngwe ya dipuo tse pedi tsa semmuso kwa Lesotho, e nngwe ke Seesimane. Lesotho e na le nngwe ya dipalo tse di kwa godimo tsa batho ba ba itseng go bala le go kwala mo Aforika, ka 59% ya bagolo ba itse go bala le go kwala, segolo thata kwa Sesotho.
Sesotho ke nngwe ya dipuo di le lesome le bongwe tsa semmuso tsa Aforika Borwa.[ Go ya ka 2011 South African National Census ya 2011, batho ba ba ka nnang dimilione di le 4 ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, go akaretsa 62% ya baagi ba Free State. Mo e ka nnang 13.1% ya banni ba Gauteng ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha. Kwa Porofenseng ya Bokone Bophirima, 5% ya baagi ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, ka bontsi jwa ba ba buang mo kgaolong ya Maboloka. Diperesente tse tharo tsa batho ba Mpumalanga ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, mme bontsi jwa batho ba ba buang Sesotho ba nna mo kgaolong ya Standerton. Diperesente tse pedi tsa banni ba Kapa Botlhaba ba bua Sesotho jaaka puo ya bone ya ntlha, le fa e le gore bontsi jwa bone ba nna kwa karolong e e kwa bokone ya porofense.
Kwa ntle ga Lesotho le Aforika Borwa, batho ba le 60 000 ba bua Silozi (e e amanang thata le Sesotho) kwa Zambia. Mo godimo ga moo, batho ba le mmalwa ba ba buang Sesotho ba nna kwa Botswana, Eswatini le Caprivi Strip ya Namibia. Ga go na dipalopalo tsa semmuso tsa tiriso ya puo ya bobedi tse di leng teng, fela tekanyetso e e kelotlhoko ya palo ya batho ba ba buang Sesotho jaaka puo ya bobedi (kgotsa e e latelang) ke dimilione di le 5,9.
Sesotho se sebediswa maemong a mangata a thuto, bobedi e le taba ya ho ithuta le ho ruta. E dirisiwa ka puo ya molomo le e e kwadilweng mo dikarolong tsotlhe tsa thuto, go simolola ka tsa pele ga sekolo go fitlha ka tsa dithuto tsa bongaka. Le fa go ntse jalo, palo ya didirisiwa tsa botegeniki (sekao, mo go tsa kgwebo, thekenoloji ya tshedimosetso, molao, saense le dipalo) mo puong eno e sa ntse e le nnye.<ref>https://www.citizen.co.za/network-news/uncategorized/2015/09/24/heritage-day-sotho-south-africans/</ref>
Sesotho se nnile le seabe se segolo mo metsweding ya dikgang fa e sale go fedisiwa ga puso ya tlhaolele. Lesedi FM ke seteishene sa radio sa Sesotho sa diura di le 24 se se tsamaisiwang ke South African Broadcasting Corporation (SABC), se se gasa fela ka Sesotho. Go na le diteišene tse dingwe tsa radio go ralala Lesotho le Free State. Dikgatiso tsa dikgang tsa Sesotho tsa halofo ya ura di gasiwa letsatsi le letsatsi mo kgatisong ya SABC ya mahala ya SABC 2. Thelebishene e e ikemetseng e e bidiwang eTV le yone e na le lekwalodikgang la letsatsi le letsatsi la sephatlo sa ura la Sesotho. SABC le setlhopha sa eTV di tlhagisa mananeo a a farologaneng a a nang le dipuisano tsa Sesotho.
Kwa Lesotho, Lesotho National Broadcasting Service e gasa go ya kwa Aforika Borwa ka mofani wa thelebišene yo o duelang ka sathalaete, DStv.
Bontsi jwa makwalodikgang a kwa Lesotho a kwadilwe ka Sesotho kgotsa ka Sesotho le Seesemane. Ga go na dipampiri tsa dikgang tsa Aforika Borwa mo Sesotho ntle le makwalodikgang a kgaolo kwa QwaQwa, Fouriesburg, Ficksburg, le gongwe ditoropo tse dingwe tsa Free State.
Ga jaana, makasine o mogolo wa Aforika Borwa wa Bona o na le diteng tsa Sesotho. Fa e sale go kwalwa ga mokwalo wa Sesotho, go nnile le ditiro tsa bokwadi tse di dirilweng ka Sesotho. Dibuka tse di itsegeng tsa puo ya Sesotho di akaretsa poko e e itsegeng ya ga Thomas Mofolo e e bidiwang Chaka, e e ileng ya ranolelwa mo dipuong di le mmalwa, go akaretsa Seesemane le Sejeremane.<ref>http://web.sabc.co.za/sabc/home/channelafrica/countryprofilelist/details?id=0e57b41d-e8d6-422f-a5ed-1b3571abe4f1&title=Country%20Profile%20Lesotho</ref>
== Diaparo ==
[[File:Basotho_ka_meaparo.jpg|thumb|Basotho ka diaparo tsa bone tsa Setso.]]
Basotho ba na le moaparo wa setso o o sa tshwaneng le ope. Seno se akaretsa mokorotlo, e leng hutshe e e bopegileng jaaka khoune e e nang le konopo e e kgabisitsweng kwa godimo e e aparwang ka ditsela tse di sa tshwaneng ke banna le basadi. Gantsi mosese wa Basotho o rwalwa mo magetleng kgotsa mo lethekeng mme o sireletsa motho yo o o rwalang gore a se ka a tshwarwa ke serame. Le mororo Basotho ba le bantsi ba apara diaparo tsa Bophirima, gantsi ba apara diaparo tsa setso.
disa ba Basothoa
Basotho ba le bantsi ba ba nnang kwa metseselegaeng ba apara diaparo tse di tshwanelang tsela ya bone ya botshelo. Ka sekai, basimane ba ba disang dikgomo kwa magaeng a Free State le Lesotho ba apara dikobo tsa Basotho le ditlhako tse dikgolo tsa pula (gumboots) go ba sireletsa mo dithabeng tse di metsi. Basimane ba ba disang le bone gantsi ba rwala di-balaclava tsa wulu kgotsa dikhurumelo ngwaga otlhe go sireletsa difatlhego tsa bone mo dithemperetšhareng tse di tsididi le mo diphefong tse di tletseng lerole.
=== Bomme ba Basotho ===
Basotho gantsi ba apara marokgwe le diaparo tse ditelele tsa mebala e e galotseng le mekgabisa, mmogo le dikobo tsa setso tse di ba apesitseng mo dinokeng. Ka dinako tse di kgethegileng tse di jaaka moletlo wa lenyalo, ba apara seshweshwe, seaparo sa setso sa Basotho. Diaparo tsa setso tsa mo lefelong leno di dirilwe ka letsela le le mebalabala le ditlhale tse di kgabisitsweng mo karolong nngwe le nngwe. Gantsi basadi ba Basotho ba reka letsela leno mme ba le dira gore le tshwane le diaparo tsa kwa Aforika Bophirima le Aforika Botlhaba. Gantsi basadi ba ikapesa letsela le leleele le le nang le mokwalo kgotsa kobo e nnye mo lethekeng, e ka tswa e le mosese kgotsa e le seaparo sa bobedi. Seno se itsege thata e le seipato, mme se ka dirisiwa go rwala masea mo mekwatleng ya bone.<ref>https://mg.co.za/friday/2025-02-14-between-two-worlds-a-reflection-on-identity/</ref>
=== Diaparo tse di kgethegileng ===
Go aparwa diaparo tse di kgethegileng fa go na le ditiragalo tse di kgethegileng tse di jaaka meletlo ya go simolola le meletlo ya setso ya go fodisa.<ref>https://moguldom.com/126690/12-things-didnt-know-sotho-people/</ref>
Kwa Lebollo la basadi, kana moletlo wa go tlhomiwa ga basetsana, basetsana ba rwala seaparo se se nang le dibaga mo lethekeng se se bidiwang thethana se se bipang letheka, segolobogolo karolo e e fa gare ga dirope le karolo ya dirope. Gape ba apara dikobo tse di pududu le marokgwe a letlalo la podi. Diaparo tseno di aparwa ke basetsana le basadi, segolobogolo makgarebane.
Mo moketeng wa Lebollo la banna, kana wa go tlhomiwa ga mosimane, basimane ba apara letsela le le bidiwang tshea mmogo le dikobo tse di mebalabala. Gantsi diaparo tseno tsa setso di kopanngwa le dilo tsa segompieno, tse di jaaka digalase tsa letsatsi.
Batho ba ba fodisang ka tsela ya setso ya Sesotho ba rwala bandolier, e e dirilweng ka dithapo le megala e e dirilweng ka letlalo, mesifa, kana manathwana a a bopang sefapaano mo sehubeng. Gantsi bandolier e na le dikgetsi tsa diokobatsi tse di tshwaragantsweng mo go yone gore e dirisiwe mo ditirelong dingwe tse di rileng kgotsa gore e sirelediwe mo mmeleng le mo semoyeng. Go dumelwa gore batho ba Ba-San ba ne ba apara diaparo tseno tsa go alafa ka nako ya fa Ba-Basotho le Ba-San ba ne ba gwebisana le go nna le dikamano ka go gwebisana, go nyalana le go nna ditsala. Tsela e Ba-San ba neng ba dirisa bandolier ka yone e ka bonwa mo ditshwantshong tsa bone tse di takilweng mo lefikeng tsa dingwaga tsa bo1700.<ref>https://themercury.co.za/saturday-star/news/2026-02-14-brian-thembas-rato-laka-a-love-anthem-rooted-in-sesotho-culture/</ref><gallery class="center" mode="packed" heights="155" classes="center" caption="Sotho Cultural Clothing">
File:Parade_of_Basotho_women.jpg|''[[Kobo ya Basotho|Seana Marena]]'' woollen tribal blanket traditionally
File:Singing-for-Mokhibo-Lesotho.jpg|alt=Picture of Basotho Women|Basotho women during Mokhibo
</gallery>
== Baitsege ba Basotho ==
A
=== Dipolotiki le bogosi ===
[[File:Queen_'Masenate_Mohato_Seeiso.jpg|thumb|Queen 'Masenate Mohato Seeiso]]
* Moshoeshoe I, founder of the Basotho nation
* Moshoeshoe II, Paramount Chief of Lesotho
* Letsie III, King of Lesotho
* Queen 'Masenate Mohato Seeiso, Queen Consort of Lesotho
* Pakalitha Mosisili former prime minister of Lesotho
* Epainette Mbeki anti-apartheid activist and mother of former South African president Thabo Mbeki
* Ntsu Mokhehle former prime minister of Lesotho
* Leabua Jonathan former prime minister of Lesotho
* Mosiuoa Lekota South African anti-apartheid activist
* Hlaudi Motsoeneng South African radio personality, broadcast executive, and politician
* Limpho Hani Lesotho born activist and wife of Chris Hani
* Phumulo Masualle South African politician and former premier of [[Eastern Cape]] province
* Tsietsi Mashinini South African student activist, known for leading the 1976 Soweto Uprising against Afrikaans education
* [[Angie motshega|Angie Motshekga]] South African politician
* [[Lechesa Tsenoli]] South African politician and former deputy Speaker of National Assembly
=== Kgwebo ===
* Phuti Mahanyele, business executive; CEO of Naspers
* Kaizer Motaung, business person; chairman of [[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]
* [[David Tlale]], business person and prominent fashion designer
* [[Sam Motsuenyane]] Entrepreneur and founding chairman of African Bank
* James Motlatsi former trade unionist and businessman
=== Metshameko ===
* Nana Coyote, Lesotho born singer
* Joshua Pulumo Mohapeloa, music composer
* [[Lira (moopedi)|Lira]], South African singer
* [[Yvonne Chaka Chaka]], South African singer
* Michael Mosoeu Moerane, choral music composer
* Mpho Koaho is a Canadian-born actor of Sotho ancestry
* Terry Pheto, South African actress
* Sankomota, Lesotho jazz band
* Fana Mokoena, South African actor
* Prince Kaybee, South African disc jockey
* Kabelo Mabalane, South African musician and one third of the Kwaito group [[Tkzee]]
* Tsepo Tshola, former lead singer of Sankomota jazz band, gospel artist
* Jerry Mofokeng South African actor
* Jerry Phele South African actor
* [[David Kau]] South African comedian
* [[Faith Nketsi]] South African model and media personality
* [[Natasha Thahane]] South African actress
* Maglera Doe Boy South African rapper
=== Ditlhangwa ===
* Thomas Mofolo Lesotho born author
=== Metshameko ===
* Khotso Mokoena athlete (Long jump)
* Steve Lekoelea South African football player for [[Orlando Pirates F.C.|Orlando Pirates]]
* Aaron Mokoena former football player for Jomo Cosmos, Blackburn Rovers, and Portsmouth FC
* Thabo Mooki South African football player who played for [[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]] and Bafana Bafana
* Molefi Olifant South African football administrator
* Abia Nale former football player for [[Kaizer Chiefs F.C.|Kaizer Chiefs]]
* Teboho Mokoena South African football player
* Lehlohonolo Seema Lesotho born footballer and coach
* Kamohelo Mokotjo South African football player
* Relebohile Mofokeng South African football player
* Lebohang Maboe South African football player for [[Mamelodi Sundowns FC|Mamelodi Sundowns]]
== Bona gape ==
* Sotho–Tswana peoples
* Sotho-Tswana languages
* [[Batho ba letso la Setswana|Tswana people]]
* Pedi people
* [[Lefatshe la barotse|Barotseland]]
* [[Lozi people]]
* Liphofung Historical Site
* Sotho calendar
* Battle of Berea
== Metswedi ==
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Batho ba Basotho]]
[[Karolo:Basotho]]
[[Karolo:Sotho]]
bpwkip66br0va2azt4c0ilr3t6ck7ax
Puo ya SeVenda
0
15349
55985
55841
2026-09-29T19:22:43Z
Reagoleboga
10854
added information
55985
wikitext
text/x-wiki
== '''Puo ya SeVenda''' ==
Venḓa kgotsa Tshivenḓa ke puo ya Bantu e bile ke puo ya semmuso ya [[Aforika Borwa]] le [[Zimbabwe]]. E buiwa thata ke batho ba Venda (kgotsa Vhavenḓa) kwa karolong e e kwa bokone ya porofense ya Limpopo ya Aforika Borwa, mmogo le ke batho bangwe ba Lemba mo [[Aforika Borwa]]. Puo ya Tshivenda e amana le Shona (Karanga le Kalanga) e e buiwang mo Borwa jwa Aforika. Ka nako ya puso ya tlhaolele ya Aforika Borwa, Bantustan ya Venda e ne ya tlhongwa go akaretsa batho ba ba buang SeVenda ba Aforika Borwa.<ref>https://www.heraldonline.co.zw/public-service-commission-psc-equips-civil-servants-with-venda-language-skills/</ref>
Go ya ka palo ya batho ya ngwaga wa 2011, batho ba ba buang SeVenda ba fitlhelwa mo mafelong a a latelang: Makhado Local Municipality, e na le batho ba le 350 000; Thulamela Local Municipality, e na le batho ba le 370 000; Musina Local Municipality, e na le batho ba le 35 000; le Mutale Local Municipality, e na le batho ba le 89 000. Palogotlhe ya batho ba ba buang puo eno mo kgaolong ya Vhembe gone jaanong ke ba le 844 000. Kwa porofenseng ya Gauteng, go na le batho ba le 275 000 ba ba buang SeVenda. Palo e e kwa tlase ga 10 000 e aname go ralala naga yotlhe - mo palong ya batho ba ba buang SeVenda mo Aforika Borwa ba le dimilione di le 1,2 kgotsa 2,2% fela ya baagi ba [[Aforika Borwa]], e leng se se dirang gore SeVenda e nne puo ya bobedi e nnye go di feta tsotlhe mo [[Aforika Borwa]], morago ga puo ya SeNdebele, e e nang le batho ba le dimilione di le 1,1. Dipalopalo tsa baagi ba Ba-Venda ba kwa Zimbabwe ga di a tlhomama mme gone jaanong di ka tswa di le milione. Batho ba teng ba kwa borwa jwa naga eno mme gape ba aname le kwa ditoropong tse dingwe. Gape go na le palo e e botlhokwa ya bone mo Aforika Borwa e e bapileng le yone koo e leng badiri ba bafaladi.<ref>https://www.univen.ac.za/bridging-cultures-and-advancing-sustainability-as-univen-gtci-celebrates-chinese-language-graduates/</ref>
== Mokgwa wa go kwala ==
Puo ya Se-Venda e dirisa mokwalo wa Selatine o o nang le ditlhaka tse dingwe tse tlhano tse di gatelelwang. Go na le ditumammogo di le nne tsa meno tse di nang le segalo sa circumflex ka fa tlase ga tlhaka (ḓ, ḽ, ṋ, ṱ) le mokgokgontsho wa velar ṅ. Go dirisiwa ditumanosi di le tlhano go kwala ditumanosi di le supa. Ditlhaka C, J le Q di dirisiwa fela fa go buiwa ka mafoko le maina a a tswang kwa dinageng di sele.<ref>https://www.univen.ac.za/news/univen-awarded-the-plaque-to-establish-the-university-of-venda-green-technology-confucius-institute-by-the-chinese-international-education-foundation/</ref>
{| cellpadding="4" style="font-size:larger; text-align:center;" summary="Thirty-one letters of the Venda alphabet, capital and small"
|+ style="font-size:smaller;" |The Venda alphabet
|A a
|B b
|(C c)
|D d
|Ḓ ḓ
|E e
|F f
|G g
|
|-
|H h
|I i
|(J j)
|K k
|L l
|Ḽ ḽ
|M m
|N n
|
|-
|Ṋ ṋ
|Ṅ ṅ
|O o
|P p
|(Q q)
|R r
|S s
|T t
|
|-
|Ṱ ṱ
|U u
|V v
|W w
|X x
|Y y
|Z z
|
|}
{| class="wikitable"
!letter(s)
!value(s) in IPA
!notes
|-
|'''a'''
|[a], [ɔ]
|
|-
|'''b'''
|[b]
|
|-
|bv
|[b̪v]
|
|-
|bw
|[bɣʷ] or [bj]
|Varies by dialect
|-
|'''d'''
|[d]
|
|-
|dz
|[d͡z]
|
|-
|dzh
|[d͡ʒ]
|Similar to English "j"
|-
|dzw
|[d͡zʷ]
|
|-
|'''ḓ'''
|[d̪]
|
|-
|'''e'''
|[ɛ], [e]
|
|-
|'''f'''
|[f]
|
|-
|fh
|[ɸ]
|
|-
|'''g'''
|[ɡ]
|
|-
|'''h'''
|[ɦ], [h]
|Pronounced [h] before ''e''.
|-
|hw
|[ɣʷ], [hʷ]
|
|-
|'''i'''
|[i]
|
|-
|'''j'''
|[j]
|In the word '''Jerusalema'''
|-
|'''k'''
|[kʼ]
|
|-
|kh
|[kʰ]
|
|-
|khw
|[kʷʰ]
|
|-
|'''l'''
|[ɺ] ~ [l]
|Heard as [l] in free variation.
|-
|'''ḽ'''
|[l̪]
|
|-
|'''m'''
|[m], [m̩]
|''M'' is syllabic [m̩], when the following syllable begins with ''m''.
|-
|'''n'''
|[n], [n̩]
|''N'' is syllabic when the following syllable begins with ''n''.
|-
|ng
|[ŋɡ]
|
|-
|ny
|[ɲ]
|
|-
|nz
|[nd͡z]
|
|-
|'''ṋ'''
|[n̪]
|
|-
|'''ṅ'''
|[ŋ]
|
|-
|ṅw
|[ŋʷ]
|
|-
|'''o'''
|[ɔ], [o]
|
|-
|'''p'''
|[pʼ]
|
|-
|ph
|[pʰ]
|
|-
|pf
|[p̪f]
|
|-
|pfh
|[p̪fʰ]
|
|-
|'''r'''
|[ɾ]
|
|-
|'''s'''
|[s]
|
|-
|sh
|[ʃ]
|
|-
|sw
|[ʂ]
|
|-
|'''t'''
|[tʼ]
|
|-
|th
|[tʰ]
|
|-
|ths
|[t͡sʰ]
|
|-
|thsh
|[t͡ʃʰ]
|
|-
|ts
|[t͡sʼ]
|
|-
|tsh
|[t͡ʃʼ]
|
|-
|tsw
|[t͡sʷ]
|
|-
|ty
|[c]
|
|-
|'''ṱ'''
|[t̪ʼ]
|
|-
|ṱh
|[t̪ʰ]
|
|-
|'''u'''
|[u]
|
|-
|'''v'''
|[v]
|
|-
|vh
|[β]
|
|-
|'''w'''
|[w]
|
|-
|'''x'''
|[x]
|Similar to the ''ch'' in Scottish ''loch''.
|-
|xw
|[xʷ]
|
|-
|'''y'''
|[j]
|
|-
|'''z'''
|[z]
|
|-
|zh
|[ʒ]
|
|-
|zw
|[ʐ]
|
|}
=== Unicode ===
Ditlhaka tse di oketsegileng di na le maina a a latelang a Unicode:
* Ḓ U+1E12 LATIN CAPITAL LETTER D WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ḓ U+1E13 LATIN SMALL LETTER D WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ḽ U+1E3C LATIN CAPITAL LETTER L WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ḽ U+1E3D LATIN SMALL LETTER L WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ṅ U+1E44 LATIN CAPITAL LETTER N WITH DOT ABOVE
* ṅ U+1E45 LATIN SMALL LETTER N WITH DOT ABOVE
* Ṋ U+1E4A LATIN CAPITAL LETTER N WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ṋ U+1E4B LATIN SMALL LETTER N WITH CIRCUMFLEX BELOW
* Ṱ U+1E70 LATIN CAPITAL LETTER T WITH CIRCUMFLEX BELOW
* ṱ U+1E71 LATIN SMALL LETTER T WITH CIRCUMFLEX BELOW
=== Luṱhofunḓeraru lwa Mibvumo ===
Mokgwa wa go kwala wa Sintu wa Isibheqe Sohlamvu/Ditema tsa Dinoko, o o itsegeng jaaka Luṱhofunḓeraru lwa Mibvumo, le one o dirisiwa mo puong ya SeVenda.
{| class="wikitable"
!''ṱala'' "break up"
|
[[Setshwantsho:Ṱala.jpg|none|thumb|[t̪ʼaːɽa]]]
!''tala'' "draw"
|
[[Setshwantsho:Tala2.jpg|none|thumb|[tʼaːɽa]]]
|-
|}
== Diteng tsa mantswe ==
SeVenda se farologanya ṱ, ṱh, ḓ, ṋ, ḽ ya leino le t, th, d, n, l ya alveolar mmogo le (jaaka mo puong ya Se-Ewe) labiodental f, v go tswa go bilabial fh, vh (tse pedi tsa bofelo di kgolokwe go le gonnye). Ga go na modumo ope. Jaaka mo dipuong tse dingwe tsa Aforika Borwa jaaka Sezulu, ph, ṱh, th, kh di a tlhokwa mme "plain" e ema p, ṱ, t, le k di a ntshiwa.<ref>https://www.univen.ac.za/news/mannya-says-indigenous-languages-african-heritage/</ref>
=== Ditumammogo ===
Go na le medumo e le metlhano ya ditumanosi mo Tshivenḓa.<ref>https://www.zoutnet.co.za/articles/news/9171/2011-06-03/venda-text-books-for-beit-bridgeas-schools</ref>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!
!Front
!Back
|-
!Close
|i
|u
|-
!Mid
|ɛ
|ɔ
|-
!Open
| colspan="2" |a
|}
=== Ditumammogo ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="2" rowspan="2" |
! colspan="3" |Bilabial
! rowspan="2" |Labio-<nowiki><br id="mwAnA"></nowiki><nowiki><br></nowiki> dental
! rowspan="2" |Dental
! colspan="4" |Alveolar
! rowspan="2" |Palatal<br /><br />{{Nowrap|(-[[Postalveolar consonant|alveolar]])}}
! colspan="2" |Velar
! rowspan="2" |Glottal
|-
!<small>plain</small>
!<small>lab.</small>
!<small>pal.</small>
!<small>plain</small>
!<small>sib.</small>
!<small>lab.</small>
!<small>pal.</small>
!<small>plain</small>
!<small>lab.</small>
|-
! colspan="2" |Nasal
|m
|
|mʲ
|(ɱ)
|n̪
|n
|
|
|
|ɲ
|ŋ
|ŋʷ
|
|-
! rowspan="3" |Plosive/<br /><br />Affricate
!<small>ejective</small>
|pʼ
|pʷʼ
|pʲʼ
|p̪fʼ
|t̪ʼ
|tʼ
|tsʼ
|tsʷʼ
|tʲʼ
|tʃʼ
|kʼ
|
|
|-
!<small>aspirated</small>
|pʰ
|pʷʰ
|pʲʰ
|p̪fʰ
|t̪ʰ
|tʰ
|tsʰ
|tsʷʰ
|
|tʃʰ
|kʰ
|
|
|-
!<small>voiced</small>
|b
|bʷ
|bʲ
|b̪v
|d̪
|d
|dz
|dzʷ
|dʲ
|dʒ
|ɡ
|
|
|-
! rowspan="2" |Fricative
!<small>voiceless</small>
|ɸ
|
|
|f
|
|
|s
|sʷ
|
|ʃ
|x
|
|h
|-
!<small>voiced</small>
|β
|
|
|v
|
|
|z
|zʷ
|
|ʒ
|
|
|
|-
! colspan="2" |Approximant
|
|
|
|
|l̪
|(l)
|
|
|
|j
|
|w
|
|-
! rowspan="2" |Rhotic
!<small>trill</small>
|
|
|
|
|
|r
|
|
|
|
|
|
|
|-
!<small>flap</small>
|
|
|
|
|
|ɺ
|
|
|
|
|
|
|
|}
Modumo wa labiodental nasal /ɱ/ o tlhagelela mo medumong ya ditumammogo tse di fetogileng. gantsi e utlwala jaaka allophone ya / ka go farologana ga mahala le mo mafokong a a adimilweng. Mantswe a labiovelar a tlhagelela jaaka a mangwe a mantswe a labiopalatal mme gape a ka nna a bidiwa /pkh pkʼ bɡ mŋ/.Fortification ya / β s ʃ x h l̪ r w/ e diragala morago ga di-prefix tsa nko, go ka direga gore [ph? b tsh tsh tsh? ph d̪ d d b].<ref>https://iol.co.za/lifestyle/style-beauty/fashion/2024-09-27-exploring-the-ceremonies-cuisine-at-the-heart-of-venda-culture-heritage-month/</ref>
=== Modumo ===
SeVenda se na le modumo o o rileng, o o kwa godimo, mme ditumammogo tse di sa tshwaiwang di na le modumo o o kwa tlase. <ref>https://www.parliament.gov.za/news/venda-poet-praise-president-ramaphosa-when-he-addresses-parliament</ref>Modumo o o kwa tlase wa medumo ya mantswe o tlhagelela fela fa go na le ditumanosi tse di fetang e le nngwe kgotsa fa mokwalo wa konokono o le moleele. Mekgwa ya medumo e teng kwantle ga medumo le ditumanosi tsa lefoko mme ka jalo ke medumo ya mafoko.<ref>https://unu.edu/news/path-venda-interview-unu-rector-tshilidzi-marwala</ref> Modumo wa Se-Venda le one o latela molao wa ga Meeussen: fa lefoko le le simololang ka modumo o o kwa godimo le na le modumo o o kwa godimo pele ga lone, modumo o o kwa godimo wa kwa tshimologong o a nyelela. (Ke gore, ga go kake ga nna le ditone tse pedi tse di kwa godimo tse di bapileng mo lefokong, mme ditone tse di kwa godimo di anamisiwa ka tsela ya di-allophonic go ya go modumo o o kwa tlase o o latelang.)<ref>https://www.heraldonline.co.zw/psc-rolls-out-venda-language-orientation-in-matabeleland-south/</ref> Go na le dipopego di le mmalwa tsa medumo mo mafokong a Se-Venda (ga go na medumo, modumo o le mongwe o o kwa godimo mo ditumong dingwe, medumo e mebedi e e kwa godimo e e sa bapeng), e e itshwarang jaana:
{| class="wikitable"
!Word
!Pattern
!After L
!After H
!Notes
|-
!thamana
|–.–.–
|thàmà:nà
|thámâ:nà
|Unmarked (low) tone is raised after a high tone. That is, the preceding tone spreads.
|-
!dukana
|–.–.H
|dùkà:ná
|dúkâ:ná
|A preceding high tone spreads but drops before the final high tone.
|-
!danana
|–.H.–
|dàná:nà
|dánâ:nà
| rowspan="2" |The pitch peaks on the tonic syllable, and a preceding non-adjacent high tone merges into it.
|-
!phaphama
|–.H.–
|phàphá:ná
|pháphâ:nà
|-
!madzhie
|H.–
|má:dzhíè
|mâ:dzhìè
| rowspan="3" |Initial high tone spreads. With an immediately preceding high tone, that initial tone is lost.<br /><br />(The preceding tone also spreads but not as far.)
|-
!dakalo
|H.–.–
|dáká:lò
|dákà:lò
|-
!khokhola
|H.–.H
|khókhô:lá
|khókhò:lá
|}
== Metswedi ==
<references />
== Metswedi ==
* {{Cite book |last=Poulos |first=George |date=1990 |title=A Linguistic Analysis of Venda |url=https://books.google.com/books?id=en0OAAAAYAAJ |publisher=Via Afrika}}
== Metswedi ya kwa ntle ==
[[Karolo:Puo ya SeVenda]]
cjr3dyykvfb59hj461aei7mf0tyrpox
Batho baPedi
0
15351
55982
55842
2026-09-29T19:18:02Z
Reagoleboga
10854
added information
55982
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="7" |Pedi people
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="nso"><span title="Northern Sotho-language text">''Bapedi''</span></div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |4,379,000<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="648">[https://www.101lasttribes.com/tribes/pedi.html "Pedi / Bapedi / Bamatoreng / Marota / Bashoto"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="649">''101 Last Tribes''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="650"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">25 December</span> 2025</span>.</span></cite></ref>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="South Africa"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]</span>
| class="infobox-data" |4,185,000 (7% of population)
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Botswana"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Botswana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Botswana]]</span>
| class="infobox-data" |''Not stated''
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |'''First language'''<br /><br />[[Northern Sotho]] (Sepedi)<br /><br /> '''Second language'''<br /><br />[[English Language|English]], [[Afrikaans language|Afrikaans]], other South African [[Bantu languages]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity]], [[African traditional religion]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Lobedu people]], [[Sotho people]], [[Tswana people]], [[Pulana people]], [[Lozi people]], [[Kgalagadi people]], [[Tlôkwa people]], and other [[Sotho-Tswana peoples]]
|}
Bapedi ke morafe wa Basotho-Tswana ba ba tlholegang mo Aforika Borwa, ba ba buang Sepedi, e leng nngwe ya dipuo tse 12 tsa semmuso mo Aforika Borwa. Di fitlhelwa thata kwa Limpopo le Gauteng.<ref>https://news.uj.ac.za/news/uj-announces-the-winners-for-the-2026-uj-prizes-for-isizulu-and-sesotho-sa-leboa-sepedi/</ref>
Ba-Pedi ke bangwe ba ditlhopha tsa puo ya Se-Bantu. Borraabonemogolo ba bone, mmogo le Basotho le Batswana, ba ne ba fuduga go tswa kwa Aforika Botlhaba go ya Aforika Borwa mo e ka nnang ka lekgolo la bo 7 la dingwaga CE. Fa nako e ntse e tsamaya, ba ne ba tlhagelela jaaka batho ba ba farologaneng magareng ga lekgolo la bo 15 le la bo 18 la dingwaga, mme bangwe ba bone ba ne ba nna kwa kgaolong e e kwa bokone ya Transvaal. Ba-Pedi ba ne ba na le kamano e e gaufi le ba losika lwa bone le ditso tse di gaufi le bone.<ref>https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-03-29-sepedi-animal-farm-translation-aims-to-break-barriers-in-sa-classrooms/</ref>
Kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bo18, puso ya ntlha ya Bapedi e ne ya tlhomiwa, e eteletswe pele ke baeteledipele ba bagolo go tswa mo lotsong lwa Maroteng. Kwa tshimologong ya ngwagakgolo wa bo19, puso ya Bapedi e ne ya lebana le dikgwetlho tse di masisi go tswa go BaNguni, segolo thata BaNdebele ba Bokone ba ba neng ba le ka fa tlase ga Mzilikazi le Baswati. Motho wa botlhokwa mo go bolokeng puso ya Bapedi e ne e le Sekwati (1827-1861), moeteledipele yo mogolo yo o tlisitseng diphetogo mo tsamaisong ya sesole le ya ka fa gare le go amogela barongwa ba Sekeresete.<ref>https://iafrica.com/south-african-universities-join-forces-to-build-ai-language-models-for-isixhosa-isizulu-and-sepedi/</ref>
Fa Sekwati I a sena go tlhokafala, morwawe Sekhukhune o ne a tsaya taolo mme a fetola diphetogo dingwe, go akaretsa le go dira gore batho ba nne Bakeresete. Go tloga ka 1876 go fitlha ka 1879, Bapedi ba ne ba tsenela dintwa le Maburu le Maborithane, tse di neng tsa felela ka go fenngwa le puso ya Bapedi e wela ka fa tlase ga tlhotlheletso ya Maburu. Ka 1882, Sekhukhune o ne a bolawa ke batho ba ba neng ba loga leano la go mmolaya, mme seo se ne sa dira gore puso ya segosi le puso e senngwe. Ka 1885, puso ya Transvaal e ne ya abela Bapedi kgaolo e nnye fela, mme bontsi jwa batho ba ne ba nna kwa ntle ga yone.<ref>https://mg.co.za/news/south-africa/2025-11-22-when-home-tongues-clash-with-classroom-words/</ref>
Ka dingwaga tsa bo1950, komiti ya puo ya Sesotho e ne ya lemoga gore puo ya SePedi e farologane le ya Sesotho.
Go ralala hisetori, Bapedi ba nnile le seabe ka matlhagatlhaga mo kgaratlhong kgatlhanong le bokoloniale le tlhaolele mo Aforika Borwa, ba ikamanya le mokgatlho o mogolo wa batho ba Aforika ba ba lwelang ditshwanelo tsa bone le kgololosego.<ref>https://www.snl24.com/celebs/watch-seputla-praised-for-embracing-sepedi-20260724/</ref>
== Leina le mareo ==
Rev. Alexander Merensky, morongwa wa Mojeremane, o ne a na le kitso e ntsi ka morafe wa Bapedi, e e fetang ya batho bape fela ba Yuropa ba motlha wa gagwe. Go ya ka Merensky, batho ba Sekhukhune e ne e le motswako wa merafe e e farologaneng, mme setlhopha se se botlhokwa thata se ne se ipitsa "Bapedi" kgotsa "Baperi", e e kayang "Lelapa la Kgosi". Morafe ono o ne o agile go bapa le Noka ya Steelpoort dingwaga di ka nna makgolo a mabedi pele ga foo, mme Merensky o ne a bona leina la bogosi jwa bone, 'Biri,' mo dimmapeng tsa bogologolo tsa Sepotokisi.<ref>https://iol.co.za/lifestyle/style-beauty/fashion/2024-09-27-exploring-the-beauty-of-sepedi-culture-heritage-month/</ref>
Ga go itsiwe sentle gore leina Bapedi le tswa kae, mme le ka tswa le tswa mo mothong mongwe wa bagologolwane ba bone kgotsa mo nageng e ba neng ba nna mo go yone. Se se botlhokwa ke gore morafe o o tlhomilweng ke Thobela le dikgaolo tsa ona tse di farologaneng di ne di tlotla porcupine jaaka totem ya bone mme e ne e itsiwe jaaka Bapedi.<ref>https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2026-09-18-court-backs-bapedi-kingdom-in-limpopo-mining-clampdown/</ref>
== Hisetori ==
[[File:SouthAfrica1885.jpg|right|thumb|Aforika Borwa ka 1885.]]
[[File:A_Pedi_woman_breastfeeding._Alfred_Duggan-Cronin._South_Africa,_early_20th_century._The_Wellcome_Collection,_London.jpg|thumb|A Pedi woman breastfeeding. Alfred Duggan-Cronin. South Africa, early 20th century. The Wellcome Collection, London]]
=== Hisetori ya kwa tshimologong ===
Batho ba Proto-Sotho go dumelwa fa ba fudugetse kwa borwa go tswa kwa botlhaba jwa Aforika (go dikologa African Great Lakes) ka makhubu a a latelanang a a tsereng makgolo a le matlhano a dingwaga.[ 8] Ba dirile tsela ya bone mmogo le ya segompieno ya bophirima jwa Zimbabwe, le setlhopha sa bofelo sa dibui tsa Sesotho, e leng Ba-Hurutse, ba ba neng ba nna mo kgaolong e e kwa bophirima jwa Gauteng mo ngwagakgolong wa bo16. Batho ba Pedi ba tswa mo lekokong la Kgatla, setlhopha sa batho ba ba buang Setswana. 9] Mo e ka nnang ka 1650, ba ne ba nna mo lefelong le le kwa borwa jwa Noka ya Steelpoort. Go ralala dikokomana di le mmalwa, go tshwana ga dipuo le ditso go ne ga gola go ya bokgakaleng jo bo rileng. E ne ya nna fela mo karolong ya bofelo ya lekgolo la bo18 la dingwaga fa ba ne ba atolosa tlhotlheletso ya bone mo kgaolong eo, ba tlhoma puso e kgolo ya Ba-Pedi ka go laola dikgosana tse dinnye tse di bapileng le bone.<ref>https://www.citizen.co.za/review-online/uncategorized/2013/11/05/reviving-traditions-of-the-pedi-people/</ref>
Ka nako ya fa batho ba ne ba fudugela mo lefelong leno le mo mafelong a a gaufi le lone, ditlhopha tsa batho ba ba tswang kwa mafelong a a farologaneng ba ne ba simolola go kgobokana go dikologa dikgoro, kgotsa ditlhopha tse di laolang. Ba ne ba itlhalosa ka go ikgolaganya ka tsela ya tshwantshetso le diphologolo tse di jaaka tau (tau), kolobe (kolobe) le kwena (ngwenya). Batho ba BaPedi ba supa fa go na le motswako o montsi wa seKhoisan.<ref>https://mg.co.za/friday/2025-09-27-speaking-in-tongues-the-literary-revolution-rooted-in-sepedi-and-setswana/</ref>
=== Mmusomogolo wa Marota/Bogosi jwa Bapedi ===
Puso ya BaPedi ka fa tlase ga Kgosi Thulare (c. 1780-1820) e ne e dirilwe ka lefatshe le le neng le katologane go tswa kwa Rustenburg ya gompieno go ya kwa lowveld kwa bophirima le go ya borwa kwa Nokeng ya Vaal. Maatla a Bapedi a ne a koafadiwa ka nako ya Mfecane ke batlhasedi ba MaNdwandwe go tswa kwa borwabotlhaba. Morago ga moo go ne ga latela nako ya go tlhakatlhakana, morago ga moo puso e ne ya tlhomama gape ka fa tlase ga morwa wa ga Thulare, Sekwati.
Sekwati o ne a tlhatlhama Thulare jaaka moeteledipele wa Pedi kwa bokone jwa Transvaal (Limpopo) mme gantsi o ne a le mo kgotlhang le Matabele ka fa tlase ga Mzilikazi mme a thopiwa ke MaZulu le Baswazi. Sekwati gape o ne a nna le seabe mo dipuisanong tse dintsi le go lwela taolo ya lefatshe le badiri le balemirui ba ba buang Seaforikanse (Ba-Boer) ba ba neng ba nna mo kgaolong eo.
Dikganetsano tseno tsa lefatshe di diragetse morago ga go tlhomiwa ga Ohrigstad ka 1845, fela morago ga gore toropo e tsenngwe mo Rephaboliking ya Transvaal ka 1857 mme Rephaboliki ya Lydenburg e ne ya tlhamiwa, go ne ga fitlhelelwa tumelano ya gore Noka ya Steelpoort e ne e le molelwane magareng ga Pedi le Rephaboliki. Ba-Pedi ba ne ba tlhomeletswe sentle go itshireletsa, le fa go ntse jalo, jaaka Sekwati le moruaboswa wa gagwe, Sekhukhune I ba ne ba kgona go reka dibetsa, segolo thata ka badiri ba bafaladi go ya kwa masimong a diteemane a Kimberley le go fitlha kwa Port Elizabeth. Maatla a a kwa godimo a Bapedi a ne a nonotshiwa gape ke ntlha ya gore dikgosana tsa metse e e kafa tlase ga bone, kana kgoro, di ne di tsaya basadi ba bone ba bagolo go tswa mo lelapeng le le busang. Thulaganyo eno ya go nyalana ga bana ba motho e ne ya dira gore go nne le dikamano tsa lenyalo fa gare ga lelapa le le busang le ditlhopha tse di laolwang mme e ne e akaretsa go duelwa ga magadi a a kwa godimo, kana tlhwatlhwa ya magadi e gantsi e neng e le ka dikgomo, go ya kwa lelapeng la Maroteng.
=== Ditlhabano Tsa Kwa Swazi ===
Ditsamaiso kgatlhanong le Bapedi di kaya tatelano ya ditiro tsa sesole tse di tserweng ke Baswazi mo maitekong a bone a go gatelela batho ba Bapedi. Le fa masole a Ba-Swazi a ne a dira maiteko a magolo, a ne a lebana le dikgwetlho tse dikgolo fa a ne a gapa dikago tse dikgolo tsa phemelo tsa kwa dithabeng tsa Ba-Pedi, tse e neng e le mafelo a a sireletsegileng a Ba-Pedi ba neng ba nna mo go one. Ka ntlha ya go bo Ba-Swazi ba ne ba sa kgone go fenya Ba-Pedi ka botlalo, Ba-Pedi bangwe ba ba neng ba tshabile ba ne ba kgona go boa ba kopana gape, ba ba letla gore ba tswelele ba lwa le masole a Ba-Swazi.
=== Dintwa tsa Sekhukhune ===
[[File:LL1882_pg008_SIKUKUNI.jpg|left|thumb|King Sekhukhune 1881]]
Sekhukhune I o ne a tlhatlhama rraagwe ka 1861 mme a fenya tlhaselo ya Ba-Swazi. Ka nako eo, gape go ne go na le dikgotlhang tsa molelwane le Transvaal, tse di neng tsa isa kwa go tlhamiweng ga Burgersfort, e e neng e tsamaisiwa ke baithaopi go tswa Lydenburg. Ka dingwaga tsa bo1870, BaPedi e ne ele mongwe wa metswedi e le meraro ya taolo ya kgaolo, go bapa le Baswazi le ZAR (Zuid-Afrikaansche Republiek).
Fa nako e ntse e tsamaya, dikgotlhang di ne tsa oketsega morago ga gore Sekhukhune a gane go duela lekgetho go puso ya Transvaal, mme Transvaal ya bolela ntwa ka Motsheganong 1876. E ne ya itsege jaaka Ntwa ya Sekhukhune, e e neng ya felela ka gore tlhaselo ya masole a Transvaal e retelelwe. Morago ga moo, baithaopi ba ne ba tswelela go senya naga ya ga Sekhukhune le go tsosa tlhakatlhakano, go fitlha ba kopana ka kagiso ka 1877.
Dikhuduego di ne tsa tswelela, mme seno se ne sa dira gore Boritane e tseye Transvaal ka April 1877 ka nako ya ga Sir Theophilus Shepstone. Morago ga go gapiwa ga naga, Ba Brithani ba ne ba bolela ntwa kgatlhanong le Sekhukhune I ka fa tlase ga ga Sir Garnet Wolseley, mme ba mo fenya ka 1879. Morago Sekhukhune o ne a tsenngwa mo kgolegelong kwa Pretoria, mme moragonyana a gololwa morago ga Ntwa ya Ntlha ya Aforika Borwa, fa Transvaal e bona boipuso gape.
Le fa go ntse jalo, ka bonako morago ga go gololwa ga gagwe, Sekhukhune o ne a bolawa ke morwarraagwe ka motsadi a le mongwe Mampuru, [1] mme ka ntlha ya gore mojaboswa wa gagwe o ne a bolailwe mo ntweng le setlogolo sa gagwe, Sekhukhune II o ne a le monnye thata go ka busa, mongwe wa bomorwarraagwe ka motsadi a le mongwe, Kgoloko, o ne a tsaya taolo jaaka mmusi.
=== Tlhaolele ===
Ka 1885, lefelo la 1000 square kilometres (390 sq mi) le ne la beelwa thoko go Pedi, le le itsegeng jaaka Geluk Location le le tlhamilweng ke Native Location Commission ya Rephaboliki ya Transvaal. Moragonyana, go ya ka molao wa tlhaolele wa puso ya tlhaolele, Bapedi ba ne ba tla abelwa nagagae ya Lebowa.
== Setso ==
=== Go Dirisiwa ga Dithotomo ===
Fela jaaka ditlhopha tse dingwe tsa Basotho le Batswana, Ba-Bapedi ba dirisa ditshupo go supa gore ke ba losika lofe le gore ke ba losika lofe. Dithoto tse di dirisiwang thata mo Sepedi ke tse di latelang:
{| class="wikitable"
!English
!Pedi
|-
|Warthog
|Kolobesodi
|-
|Lion
|Tau
|-
|Crocodile
|Kwena
|-
|Porcupine
|Noko
|-
|Monkey
|Kgabo
|-
|Buck
|Phuthi
|-
|Pangolin
|Kgaga
|-
|Buffalo
|Nare
|-
|Elephant
|Tlou
|}
=== Manno ===
Mo dinakong tsa pele ga phenyo, batho ba ne ba nna mo mafelong a a kwa godimo mo metseng e megolo, ba kgaogantswe ka kgoro (pl. dikgoro, ditlhopha tse di neng di ikaegile ka ditlhopha tsa malapa a a kopaneng). Nngwe le nngwe ya tsone e ne e na le ditlhopha tsa malapa a a neng a nna mo matlong a a agilweng go dikologa lefelo le le fa gare le le neng le dirisiwa jaaka lefelo la go kopana, lefelo la go tlhapela dikgomo, mabitla le lefelo la kobamelo la bagologolwane. Matlwana a matlo a ne a bewa ka go latelana go ya ka gore a ne a na le dingwaga di le kae. Mosadi mongwe le mongwe yo o nyetsweng ke monna yo mongwe o ne a na le ntlwana ya gagwe e e kgolokwe e e ruletsweng ka lotlhaka, e e neng e kopanngwa le ntlwana e nngwe ka motseletsele wa matlwana a a bulegileng (lapa) a a dikologilweng ke mabota a seretse. Basimane ba ba godileng le basetsana ba ne ba tla nna mo matlong a a farologaneng. Maitlhomo a go batla go tshela ka tsela ya segompieno, mmogo le go batla go dira dilo ka tsela e e mosola, a dirile gore malapa a le mantsi a tlogele go aga ka tsela ya dikhutlwana tse di kgolokwe mme a age matlo a a khutlonnè a a ruletsweng ka ditena tse di sephaphathi. Dithulaganyo tsa go fudusiwa ka go patelediwa le ka go ithaopa le thulaganyo ya go rulaganya ya puso ya tlhaolele e e neng ya tsenngwa tirisong ka leina la "go tokafatsa", go ne ga dira gore metse e mentsi e mesha le mafelo a a kwa ntle a metse e megolo e le mentsi e nne le matlo a a agilweng ka tsela ya dikereiti, a a nnang ke malapa a a farologaneng a a sa amaneng le baagisani ba bone.
=== Polotiki ===
Kgoshi e ne e le setlhopha sa banna ba ba amanang le banna ba ba amanang le bone, e ne e le yuniti ya semolao jaaka ya losika, ka gonne botokololo bo ne bo tlhalosiwa ka go amogela taolo ya kgoro-tlhogo go na le go nna wa losika. Ka dinako tse dingwe dikgoro tsa segosi kgotsa kgoros di ne di kgaoganngwa ka bonako fa barwa ba tsone ba ne ba lwela maemo a taolo.
=== Lenyalo ===
Lenyalo e ne e le la selegae fela. Go nyala lefufa go ne go dirwa thata ke batho ba maemo a a kwa godimo, segolobogolo ba maemo a a kwa godimo. Lenyalo le ne le ratiwa le ntsalae yo o gaufi kana wa losika, segolobogolo morwadia morwarraagwe mmaagwe, mme go ratiwa gono gantsi go ne go dirwa fa go na le malapa a a busang kana a a nang le thata. E ne e dirisiwa ke losika lwa segosi lo lo busang, ka nako ya puso ya lone, e ne e emela tsamaiso ya go kopanya sepolotiki le taolo ya go busetswa ga khumo ya monyadiwa (dikgomo di boela shakeng; go busediwa ga dikgomo tsa monyadiwa). Lenyalo la ga ntsalae le ne le raya gore ditlhopha tse pedi tsa batho ba ba neng ba tlile go nna dingwetsi di ne di amana thata le pele ga lenyalo le nna teng, mme di ne di tsamaisana le kgopolo ya go amana ga bana ba motho, eo ka yone Magadi (bogadi jwa monyadiwa) e e neng e rekwa ka ntlha ya lenyalo la morwadie, e ne e tla dirisiwa go bona monyadiwa wa ga kgaitsadie, mme ene o ne a tla duela kgaitsadie ka go mo naya morwadie gore a mo nyale. Lenyalo la bana ba motho le sa ntse le dirwa, mme e seng gantsi. Go nyala lefufa le gone jaanong go a tlhaela, manyalo a le mantsi a felela ka tlhalo kana go kgaogana, mme palo e kgolo ya basadi ba basha e nna e le nosi mme ba godisa bana ba bone mo malapeng a mannye (mme gantsi a humanegile) a eteletswe pele ke basadi. Mme go ile ga nna le mefuta e mesha ya tirisanommogo mo malapeng, gantsi e le fa gare ga barwarramotho le bokgaitsadi, kana ba losika ba ba amanang ka losika lwa mmaabone.
=== Lefa ===
Mo nakong e e fetileng, morwa yo mogolo mo lelapeng le le nang le basadi ba bantsi o ne a rua ntlo ya ga mmaagwe, go akaretsa le dikgomo tsa gagwe, mme o ne a tshwanetse go nna motlhokomedi wa dithoto tseno gore bana ba bangwe ba lelapa ba solegelwe molemo. Ka ntlha ya go fokotsega ga go rua dikgomo le go oketsega thata ga tlhaelo ya lefatshe, seno se ne sa fetoga go nna tsamaiso ya go rua boswa jwa bana ba bofelo, segolobogolo jwa lefatshe.
=== Go simolola ===
Botshelo jwa banna le basadi bo ne bo farologanngwa ke meetlo e e botlhokwa. Basetsana le basimane ba ne ba tsenngwa mo thulaganyong ya go tsena kereke. Basimane (bašemane, moragonyana mašoboro) ba ne ba fetsa dingwaga tsa bone tsa bosha ba disa dikgomo kwa mafelong a a kwa thoko ba na le balekane ba bone le basha ba ba godileng. Go rupisiwa le go tsenngwa mo komeng (sekolo sa go tsenngwa mo bodumeding), e e neng e tshwarwa mo e ka nnang gangwe mo dingwageng dingwe le dingwe di le tlhano, go ne go dira gore basha ba nne le botsalano mo ditlhopheng tsa ditlhopha tsa masole kana masole (mephato) a a neng a bidiwa ka leina la moeteledipele, a maloko a one a neng a nna a ikanyega mo go ba bangwe botshelo jotlhe jwa bone, mme gantsi ba ne ba tsamaya mmogo go ya go batla tiro kwa dipolasing kana kwa meepong. Basetsana ba ne ba tsena koma ya bone mme ba tsenngwa mo masoleng a bone (ditswa-bothuku), gantsi dingwaga di le pedi morago ga basimane. Go simololwa go santse go dirwa, mme go tlamela ka lotseno lo lo seng kana ka sepe go dikgosana tse di go neelang laesense ya teng ka tuelo kgotsa, mo dingwageng tsa bosheng, go borakgwebo ba poraefete ba ba tlhomileng dikolo tsa go simololwa kwa ntle ga taolo ya dikgosana.<ref>https://www.news24.com/drum/inspiration/news/we-love-our-traditions-tsonga-pedi-venda-and-swati-speaking-readers-on-their-customs-20210923</ref>
== Mmino le botaki ==
[[File:Traditional_Dancers_Performing_at_a_wedding.png|left|thumb|Traditional Dancers Performing at a wedding]]
Tiro ya diatla e e botlhokwa e ne e akaretsa go dira ditshipi, go dira dibaga, go dira letsopa, go aga le go penta matlo le go dira ka logong (segolobogolo go dira meropa).
Botaki jwa Ba-Pedi bo itsege ka go betla ditshipi, go dira dibaga, go dira letsopa, go betla logong, go dira meropa le go penta.
=== Mmino wa setso ===
Mmino wa Bapedi o na le seletswa se le sengwe sa dinoto di le thataro se ka tlwaelo se tshamekiwang mo ditlhareng, mme ga jaana se tshamekiwa thata mo harepeng ya legano kgotsa autoharp. Bafaladi ba ba tlhotlhelediwang ke mmino wa Kibala ba letsa diphaepe tsa aluminiamo tsa bogodimo jo bo sa tshwaneng go dira gore mantswe a bone a utlwane. Mo ditantseng tsa setso, basadi ba bina ba khubame ka mangole, gantsi ba na le moropa, ba o opela le baopedi ba ba opelang kwa morago ga bone. Ditantshe tseno di akaretsa go roroma ka maatla go tswa kwa godimo ga mmele wa bone ba sa apara sepe fa basadi ba khubame fa fatshe.
Dipina le tsone ke karolo ya setso sa Bapedi. Fa ba ntse ba bereka, Ba-Pedi ba ne ba opela mmogo gore ba kgone go fetsa tiro ka bonako. Ba ne ba na le pina e e neng e bua ka go bolaya Tau gore o nne monna; e ne e le selo se se sa tlwaelegang. Go bolaya Tau ga go a tlwaelega e bile ga go sa tlhole go dirwa. Tota e bile, go ne go sa tlwaelega gore fa mosimane a ne a atlega, o ne a tla nna le maemo a a kwa godimo le tuelo ya bofelo - go nyala morwadia kgosi. Bapedi gape ba na le mefuta e e farologaneng ya mmino wa setso:
# Mpepetlwane: played by young girls;
# Mmatšhidi: played by older men and women;
# Kiba / Dinaka: played by men and boys and now joined by women;
# Dipela: played by everyone
# Makgakgasa is also played by older women.<ref>{{Cite web |title=Bapedi history, traditions, culture and food (ZA) |url=https://www.southafrica.net/za/en/travel/article/bapedi-history-traditions-culture-and-food}}</ref>
Mmino wa Bapedi (mmino wa setso: mmino wa setso, ke gore mmino wa tlholego) o na le sekale sa dinoto di le thataro. Go ntse fela jalo le ka mefuta e e farologaneng ya Mmino wa Setšo jaaka e dirisiwa ke merafe ya Basotho ba Leboa (Northern Sotho) kwa dikgaolong tsa Capricorn, Blouberg, Waterberg, gammogo le BaVhenda kwa kgaolong ya Vhembe. Mmino wa Setšo (mmino wa selegae wa Seaforika) o ka tlhalosiwa gape jaaka thuto ya mmino wa Seaforika, kakanyo e gantsi e dirisiwang go farologanya thuto ya mmino wa selegae wa Seaforika go tswa mo thutong e e laolang ya ethnomusicology mo go tsa thuto. Ethnomusicology e na le tlhotlheletso e kgolo mo ditheong tsa thuto e e tsereng masomesome a dingwaga. Go nna teng mo go ntseng jalo go bonala mo makwalopakeng a ethnomusicology a a simolotseng ka bo1950. Baithutadiphina ba ba ithutang ka mmino wa selegae wa Seaforika ba tshwaiwa phoso ka go ithuta ka kgang eno go tswa kwa ntlheng ya Bophirima, segolo thata ka ntlha ya go rena ga mmino wa Bophirima mo Aforika Borwa. Mo Aforika Borwa, bakwadi ba ba jaaka Mapaya ba supa gore mo dingwageng tse dintsi, thuto ya mmino wa Seaforika e ntse e ithutiwa go tswa mo ponong ya ditso tse di farologaneng ntle le katlego. Bakanoki ba mmino wa Seaforika jaaka Agawu, Mapaya, Nketia, le Nzewi ba gatelela go ithuta mmino wa selegae wa Seaforika go ya ka pono le puo ya baopedi (baletši). Bakanoki bano ba buelela go ithuta ka mmino wa Seaforika go ya ka tsela e e tlotlomatsang batho ba ba o dirang, ditiro tsa bone le tsela e ba dirisanang ka yone.
==== Ditlhopha tsa mmino wa setso ====
Mmino wa Setšo mo porofenseng ya Limpopo o na le ditlhopha di le mmalwa. Ditlhopha tsa Mmino wa Setšo di farologanngwa go ya ka tiro e ba e dirang mo setšhabeng.
===== Kiba =====
Go ka nna ga buiwa gore mofuta wa mmino wa dipedi (le wa Basotho ba bokone) ke mofuta wa mmino wa kiba, o o ileng wa fetela ka kwa ga medi ya one ya kwa magaeng mme wa nna mokgwa wa go opela wa bafaladi. Mo thulaganyong ya yone ya banna, e na le setlhopha sa baopedi, mongwe le mongwe wa bone a tshameka phala ya aluminiamo e e nang le modumo o o farologaneng (naka, pl. dinaka) mme mmogo ba dira molodi o o fologang o o tshwanang le dipina tsa setso tsa mantswe tse di nang le dinonofo tse di utlwanang sentle. Mapaya[1] e neelana ka tshekatsheko e e tseneletseng ya mmino wa Dinaka/Kiba le go bina, go tswa mo ponong ya Basotho ba Bokone.
====== Dinaka ======
Mo mofuteng wa basadi, e leng mokgwa o o neng o dirisiwa mo nakong e e fetileng wa basadi o o sa tswang go akarediwa mo tlhalosong ya kiba, setlhopha sa basadi se opela dipina (koša ya dikhuru, e e ranolwang e le: mmino wa go bina ka mangole). Thanolo eno e simologile mo motantseng wa setso wa go khubama ka mangole o o akaretsang go tshikinyega ga mabele ka tsela e e leswe go go tsamaisanang le go opela. Ditantshe tseno di sa ntse di tlwaelegile thata mo basading ba Batswana, Basotho le ba Ba-Nguni. Mofuta ono wa mmino o akaretsa dipina tsa setso tse di opelwang ke moopedi yo o eteletseng pele mme di tsamaisana le setlhopha sa baopedi le setlhopha sa meropa, e pele e neng e le ya logong mme gone jaanong e dirilwe ka meropa ya oli le ya mashi. Gantsi di opelwa kwa meletlong ya go nwa bojalwa le/kgotsa ka nako ya meletlo e e jaaka manyalo.
===== Mmino wa bana =====
Bana ba na le seabe se se kgethegileng mo setlhopheng se segolo sa Mmino wa Setšo. Dipatlisiso di bontsha gore mmino wa bana o ka tlhatlhobiwa go ya ka dikarolo tsa one tsa mmino, boleng jwa thuto, le ditiro tsa kakaretso tsa loago.
== Lefelo la Ba-Pedi ==
Lefelo la segompieno la Ba-Pedi, Sekhukhuneland, le fa gare ga Noka ya Olifants (Lepelle) le noka e e elelang mo go yone, Noka ya Steelpoort (Tubatse); e kgabagantswe kwa botlhaba ke mokoloko wa Drakensberg, mme e kgabaganngwa ke dithaba tsa Leolo. Fela kwa setlhoeng sa maatla a yona, puso ya BaPedi ka fa tlase ga Thulare (mo e ka nnang ka 1780- 1820) e ne e akaretsa kgaolo e e simolotseng kwa lefelong la Rustenburg ya gompieno kwa bophirima go ya kwa Lowveld kwa botlhaba, mme e fitlha kwa borwa jwa Noka ya Vaal. Boraditiragalo le metswedi e e ikanyegang le yona e dumela gore bogosi jwa Bapedi e ne e le jwa ntlha e bile e le jwa segosi jo bo neng jwa tlhongwa mo kgaolong eo. Bogosi, jo bo neng bo ikgantsha ka diphenyo di le dintsi kgatlhanong le Maburu le masole a Boritane, e ne e le bongwe jwa bo maatla le jo bogolo mo Borwa jwa Aforika mo bogareng go ya kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo1800 ka fa tlase ga kgosi ya motlhabani Sekhukhune I, yo bogosi jwa gagwe bo neng bo atologa go tswa Nokeng ya Vaal kwa borwa go ya Nokeng ya Limpopo kwa bokone.
=== Tlhaolele ===
Lefelo le le neng le le ka fa tlase ga taolo ya Bapedi le ne le lekanyeditswe thata fa puso e ne e fenngwa ke masole a Boritane ka 1879. Di-reservation di ne tsa tlhamiwa ka ntlha ya seno le ditlhopha tse dingwe tsa Basotho ba Bokone ke Native Location Commission ya Rephaboliki ya Transvaal. Mo dingwageng di le lekgolo tse di neng tsa latela, di ne tsa kopanngwa le go kgaoganngwa ka ditsela tse di farologaneng ke badiredi ba puso ba ba neng ba rulaganya dilo. Ka 1972, thulaganyo eno e ne ya felela ka gore go tlhomiwe naga e go tweng e ikemetse ka boyone, e e bidiwang Lebowa. Malebana le maano a puso a go amogela ditlhopha tsa merafe tse di kgaogantsweng, e ne e diretswe go nna lefelo la bonno la batho botlhe ba ba buang Sesotho sa Bokone. Fela Bapedi ba le bantsi ba ne ba ise ba nne fano: fa e sale go fenngwa ga puso, ba ne ba nna le seabe mo motseletseleng wa ditumalano tsa khiro ya badiri kgotsa go lema ka go kgaogana le balemirui ba basweu, ba ne ba nna jaaka bahiri mo lefatsheng la bogosi, ba ne ba reka dipolase mmogo jaaka beng ba ba gololesegileng, kgotsa ba fudugetse go ya go nna mo ditoropong tse di bapileng le Pretoria le Johannesburg mo motheong wa leruri kgotsa wa nakwana. Ka kakaretso, le fa go ntse jalo, palo ya batho ba kwa nageng ya Lebowa e ne ya oketsega ka bonako morago ga bogare jwa dingwaga tsa bo1950, ka ntlha ya go fudusiwa ka dikgoka go tswa kwa mafelong a magae le kwa ditoropong mo Aforika Borwa e e tlwaelegileng e e neng ya dirwa ke batlhami ba tlhaolele, le ka ntlha ya go fudusiwa ka boithaopo ke bao e neng e le bahiri ba ba neng ba batla boipuso go tswa mo maemong a a kgoreletsang le a a tlhokang mo ba neng ba nna mo dipolaseng tsa basweu.
== Go itshedisa le ikonomi ==
[[File:Piccanins_and_their_charges._Overgrazed_Bapedi_reserve_near_Pietersburg,_Drakensberg_(35016470844).jpg|thumb|Overgrazed Bapedi reserve near Pietersburg, Drakensberg]]
Ikonomi ya pele ga go gapiwa ga naga eno e ne e kopantse go rua dikgomo le go lema ditlhaka. Dijalo tsa konokono e ne e le sorghum, matonkomane le dinawa, tse di neng di jalwa ke basadi mo masimong a ba neng ba a newa fa ba nyalwa. Basadi ba ne ba epa le go kgaola mofero, ba dira letsopa, ba aga le go kgabisa megope ka seretse; ba dira meseme le diroto tsa go robala, ba sila mabele, ba apaya, ba dira biri, ba ga metsi le go rwalela dikgong. Banna ba ne ba dira ditiro dingwe mo masimong ka dinako tsa fa go ne go le mogote; ba ne ba tsoma le go fudisa; ba ne ba dira ka logong, ba dira matlalo, e bile e ne e le badiri ba tshipi le babetli. Bontsi jwa ditiro tse dikgolo di ne di dirwa ke matsema (ditlhopha tsa badiri).
Go ne go ikaegile ka moeteledipele yono gore a neele batho ba a ba busang pula. Go simololwa ga go lema ka diphologolo, le mmidi, moragonyana go ne ga fetola go kgaoganngwa ga badiri ka tsela e e botlhokwa, segolobogolo fa go kopantswe le ditlamorago tsa go fuduga ga badiri. Go tswa ga banna kwa gae go ya go dira go bona meputso kwa tshimologong go ne go dirwa ke ditlhopha tsa basha go kgotsofatsa ditlhokego tsa maatla a go thunya tsa baeteledipele ba masole mme moragonyana go ne ga nna botlhokwa thata mo malapeng a a rileng jaaka koketsego ya baagi mo lefelong la tshireletso le go senyega ga lefatshe go dirile gore go nne thata go itshedisa ka temo fela. Le fa ba ne ba nna ba seyo ka lobaka lo loleele, banna ba ba neng ba fuduga ba ne ba tswelela ba dira ka natla go tlhokomela masimo a bone; go lema go ne go dirwa ka nako ya fa ba ne ba le mo malatsing a boikhutso kgotsa go ne go dirwa ke batho ba ba berekang ka thata kgotsa beng ba diterekere. Basadi ba ne ba tlogelwa gore ba laole le go dira ditiro tse dingwe tsotlhe tsa temothuo. Banna, le mororo ba ne ba laolwa thata mo matshelong a bone jaaka badiri ba ba thapilweng, ba ne ba ganetsa maiteko otlhe a a neng a dirwa ka tlhamalalo a go kgoreletsa ditiro tsa go rua dikgomo le tsa temothuo. Kganetso ya bone e ne ya fetoga botsuolodi jo bo neng jwa fenngwa ka bo1950. Mo masomeng a dingwaga a a neng a latela, malapa mangwe a ne a tswelela pele a lema le go nna le leruo.<ref>https://themercury.co.za/heritage-day/2025-09-07-heritage-month-in-south-africa-a-tapestry-of-cultures-and-traditions/</ref>
Mo masimologong a dingwaga tsa bo1960, mo e ka nnang 48% ya banna ba ne ba sa bereke ka nako epe fela. Magareng ga dingwaga tsa bo1930 le tsa bo1960, bontsi jwa banna ba BaPedi ba ne ba fetsa nako e khutshwane ba dira mo dipolaseng tse di gaufi tsa basweu, ba latelwa ke go fudugela kwa ditirong tsa kwa meepong kgotsa ditirelo tsa selegae, mme moragonyana, segolo thata mo dinakong tsa bosheng, kwa difeketiring kgotsa madirelong. Basadi ba simolotse go thapiwa bosheng jaana mme ga se gantsi ba thapisiwang e bile ga ba bereke ka metlha. Basadi bangwe ba dira ka nakwana mo dipolaseng; ba bangwe ba simolotse, go tloga ka bo1960, go dira jaaka badiri ba mo gae mo ditoropong tsa Witwatersrand. Le fa go ntse jalo, mo dingwageng tsa bosheng jaana, go ile ga nna le koketsego ya maemo a thuto le dilo tse batho ba di lebeletseng, mmogo le go fokotsega go gogolo ga dipalo tsa batho ba ba thapilweng.<ref>https://www.dailydispatch.co.za/news/2024-10-08-watch-us-woman-stuns-south-africans-with-sepedi-speech-dance-moves-at-traditional-wedding/</ref>
=== Go nna le lefatshe ===
Tsamaiso ya pele ga bokoloniale ya go nna le dithoto tsa morafe kgotsa tsa setso, e e neng e tshwana thata le e e neng e dirisiwa mo kgaolong yotlhe ya borwa jwa Afrika, e ne ya fetolwa ke tsamaiso ya bokoloniale. Monna o ne a fiwa lefatshe ke kgosana gore mosadi mongwe le mongwe wa gagwe a nne le lone; lefatshe le le sa dirisiweng le ne le abelwa gape ke kgosana go na le gore le abelwe malapa ka boswa. Go oketsega ga batho go go bakilweng ke dipholisi tsa puso tsa go fudusa batho go ne ga dira gore thulaganyo eno e fetolwe; masimo a lelapa, mmogo le lefelo la bone la bonno, jaanong a fetolwa boswa, segolobogolo ke morwa yo mmotlana yo o nyetseng. Ditlhopha tsa Bakeresete ba Ba-Pedi ba ba neng ba na le dipolasi tse ba neng ba di dirisa ka kgololesego ba ne ba fudusediwa kwa lefelong le le sireleditsweng kwantle ga tuelo, mme fa e sa le ka 1994, bontsi jwa bone jaanong ba tsere gape lefatshe la bone kana ba ipaakanyetsa go dira jalo, go ya ka molao wa pusetso.<ref>https://www.citizen.co.za/middelburg-observer/news/2026/09/23/steve-tshwete-local-municipality-marks-heritage-day-traditions/</ref>
== Tumelo ==
Bagologolwane ba tsewa jaaka batsereganyi magareng ga batho le Mmopi kgotsa Modimo (Modimo/Mmopi) mme ba buisanngwa le bone ka go ba bitsa ka go dirisa mokgwa wa go fisa maswalo, go ntsha tshupelo le go bua le bone (go phasa). Fa go tlhokega, go ka nna ga dirwa setlhabelo sa phologolo kana bana ba ka newa biri go tswa mo letlhakoreng la ga mmaabone le la ga rraagwe. Motho yo o neng a le botlhokwa thata mo ngwaong ya lelapa e ne e le kgadi (yo gantsi e neng e le kgaitsadia rraagwe yo mogolo). Maemo a ngaka (mosebi) pele a ne a abelwa ka tatelano ya losika lwa ga rraagwe mme jaanong gantsi a abelwa mosadi go tswa go rremogolo wa gagwe kgotsa rremogolo wa gagwe. Seno gantsi se itshupa ka bolwetse le ka go tsenwa ke mewa ka dikgoka (malopo) [1] ya mmele, kalafi e le nngwe fela ke go katisiwa jaaka mmoki. Go nnile le koketsego ya batho ba ba bolelelang pele isagwe mo metlheng ya bosheng jaana, mme go bolelwa fa bontsi jwa bone ba tlhotlhelediwa thata ke keletso ya go batla go nna le dithoto.<ref>https://www.sabcnews.com/sabcnews/bapedi-royal-house-welcomes-sca-ruling-regarding-prince-thulare/</ref>
== Babusi ==
{| class="wikitable"
!Name
!Notes
|-
|[[Thulare I]]
|Morwamoche unified many smaller Sotho-Tswana tribes and founded the Marota Empire with the Bapedi in the seat of leadership. Thulare continued his father's legacy of growing the bapedi kingship he died in 1824, on the day of a solar eclipse and this is the first definite date that can be established in the history of the Bapedi.
|-
|[[Molekutu I]]
|After the death of Thulare I, his eldest son Molekutu I ascended to the throne only to be killed two years later with the arrival of Mzilikazi north of the Vaal.
|-
|[[Phetedi I]]
|Molekutu I was succeeded by his brother. Phetedi but Phetedi ruled for less than a year before befalling the same fate as his older brother Molekutu under the spear of Mzilikazi's impi.
|-
|Sekwati I
|Sekwati was the youngest son of Thulare I repelled Mzilikazi and the Mthwakazi attacks by holding ground in the forests north of Magoebaskloof. Long after the defeat of Mzilikazi at Silkaatsnek, Sekwati I returned to the lands of the Marota and ascended to the throne as Kgošigolo. Sekwati died in 1861.
|-
|[[Sekhukhune|Sekhukhune I]]
|Upon the death of Sekwati, Sekhukhune challenged his brother Mampuru II to combat in a succession dispute. Mampuru II is said to have declined and Sekhukhune was made Kgoši. Sekhukhune expanded both the wealth and military power of the Marota empire and when war broke out between the ZAR and the Marota, Sekhukhune was victorious. After another war with British forces Sekhukhune was captured and held in Pretoria. Sekhukune was later assassinated by his brother Mampuru II.
|-
|Mampuru II
|There is much debate over the succession dispute of Sekhukhune and Mampuru II. What is known is that with the aid of British forces, Mampuru succeeded in overthrowing Sekhukhune and personally killed him in 1882. Mampuru himself ruled in exile for about a year before being executed by the ZAR government for the murder of his brother.
|-
|[[Kgoloko]] ''(regent)''
|After the death of Sekhukhune's son Morwamoche II, It was decided that Kgoloko the son of Sekwati and half brother of both Sekhukhune I and Mampuru II would rule as regent until Sekhukhune's grandson and son of Morwamoche II was old enough to rule.
|-
|Sekhukhune II
|Sekhukhune II was the grandson of Sekhukhune I and the son of Morwamoche II and succeeded his uncle Kgoloko as soon as he was deemed old enough. Sekhukhune II took advantage of wartime conditions during the Anglo-Boer War to reshape the pattern of colonial relations imposed on them by the ZAR, to attempt to re-establish the dominance of the Marota in the eastern Transvaal and to negotiate favourable terms with the occupying British military forces once the ZAR was defeated.
|-
|[[Thulare II]]
|Thulare II the son of Sekhukhune II died without issue.
|-
|[[Morwamoche III]]
|Upon the death of his older brother, Morwamoche III held the throne until his death.
|-
|[[Mankopodi]] ''(regent)''
|When Morwamoche III died, his heir Rhyane Thulare was too young to rule and so Morwamoche III's wife and mother to Rhyane ruled as regent.
|-
|[[Rhyane Thulare]]
|Had allegedly refused to ascend to the throne without his mother's blessing. Rhyane however did not renounce his claim to the rulership. Rhyane reasserted his claim for the throne in 1989. Rhyane Thulare died in 2007.
|-
|[[Kgagudi Kenneth Sekhukhune]] as Sekhukhune III ''(regent)''
|Kgagudi Kenneth Sekhukhune was the son of Morwamoche III and was installed as "acting king" in 1976 until such time as the complications surrounding Rhyane Thulare's succession was sorted out. However, when Rhyane Thulare died, Kgagudi Kenneth Sekhukhune attempted to establish himself as the rightful Kgošikgolo ''(King)'' of the Bapedi.
|-
|Victor Thulare III as Thulare III
|Thulare III was the son of Rhyane Thulare and had disputed the kingship with the acting king, his uncle, Sekhukhune III. A court ruling in 2018 recognised Thulare III as the incumbent, but this was still disputed by his uncle, who declared his son, Sekwati II Khutšo Sekhukhune, the new king. Thulare III was confirmed as king in July 2020 after the court ruled Sekwati II's rule unlawful and ordered him to vacate the throne. Thulare III died on 6 January 2021.<ref>{{Cite news|last1=Koko|first1=Khaya|title=Calls for calm over fractious BaPedi kingship|url=https://mg.co.za/news/2021-01-11-calls-for-calm-over-fractious-bapedi-kingship/|access-date=12 January 2021|work=Mail & Guardian|date=11 January 2021}}</ref>
|-
|[[Manyaku Thulare]] ''(regent)''
|Upon the death of her son, the Queen mother Manyaku Thulare was announced as regent for the Bapedi people.<ref>{{Cite web |date=21 March 2021 |title=Queen Mother Manyaku Thulare appointed regent of the Bapedi nation |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/queen-manyaku-thulare-appointed-acting-queen-of-the-bapedi-nation/ |website=SABC News – Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa\'s news leader.}}</ref> Ramphelane Thulare, the uncle of the late King Victor Thulare III announced that none of the late kings 5 children are eligible to ascend the throne as their mothers are not "candle wives".<ref>{{Cite web |title=Bapedi kingdom announces stand-in queen, while awaiting 'candle wife' |url=https://www.news24.com/news24/SouthAfrica/News/bapedi-kingdom-announces-stand-in-queen-while-awaiting-candle-wife-20210322}}</ref> The Bapedi nation intends to marry a 'candle wife' in Lesotho who will give birth to the heir to the throne as per the wishes of the late king. Therefore, Queen mother Manyaku Thulare will act as the regent until the candle wife is married.<ref>{{Cite web |title=Rifts in Bapedi nation over appointment of Queen Mother as regent |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/rifts-in-bapedi-nation-over-appointment-of-queen-mother-as-regent/ar-BB1eAJYB |website=[[MSN]]}}</ref>
|-
|}
== Baitsege ba Bapedi ==
* Kgalema Motlanthe, 3rd President of South Africa<ref>{{Cite news|date=2012-12-13|title=Profile: South Africa's Kgalema Motlanthe|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-19953000|access-date=2020-08-22}}</ref>
* Lesetja Kganyago, governor of South African Reserve Bank
* Edward Lekganyane, [[Kereke ya Sion|Zion Christian Church]] (ZCC) leader
* Engenas Lekganyane, founder of [[Kereke ya Sion|Zion Christian Church]] (ZCC),
* Sefako Makgatho, second President of the African National Congress, born in Ga-Mphahlele village
* Malegapuru William Makgoba, doctor
* Don Laka, South African jazz musician
* Thabo Makhanyo Madiye Makgoba, Anglican Archbishop of Cape Town
* David Makhura, Premier of Gauteng Province
* [[Tsa Bophelo jwa ga Julius Malema|Julius Malema]], former leader of the ANC Youth League and current commander in chief of the Economic Freedom Fighters (EFF)
* Mampuru II, King of the Pedi (1879–1883)
* Richard Maponya a South African businessman and founder and first president of the National African Federated Chamber of Commerce (NAFCOC); born in Lenyeye, Tzaneen
* Cassel Mathale, third premier of Limpopo province
* [[Yvonne Chaka Chaka]], born Yvonne Machaka, South African singer, songwriter and actress
* [[Lebo Mathosa]], musician
* Kenneth Meshoe, politician
* Peter Mokaba, former leader of the ANC Youth League
* Lydia Mokgokoloshi, South African actress
* Sello Moloto, former premier of Limpopo province
* Trott Moloto former South African National Soccer coach
* Mathole Motshekga, politician
* Aaron Motsoaledi, Minister of Health, South Africa
* Caroline Motsoaledi, political activist
* Elias Motsoaledi, anti-apartheid activist, one of the eight men sentenced to life imprisonment at the Rivonia Trial
* Es'kia Mphahlele, writer
* Letlapa Mphahlele, former president of the Pan Africanist Congress (PAC).
* Gift Ngoepe, baseball player
* Lilian Ngoyi, anti-apartheid activist
* [[Maite Nkoana-Mashabane]], Minister of Rural Development and Land Reform, South Africa
* DJ Spoko, South African record producer & DJ
* [[Gwen Ramokgopa]], deputy Minister of Health, former MEC of Health in [[Gauteng|Gauteng Province]]
* Mamphela Ramphele, former director at the World Bank, former principal of the University of Cape Town
* [[Shebeshxt]], Lekompo artist
* Sello Rasethaba, businessman
* Thabo Sefolosha, American basketball player
* [[Hellen Motsuki]], Skeem Saam actress
* [[Thabo Shokgolo]] South African DJ and music producer, member of Liquideep
* [[Sekhukhune|King Matsebe Sekhukhune]], son of King Sekwati; fought two wars: first successfully in 1876 against the SAR and their Swazi allies, then unsuccessfully against the British and Swazi in 1879 during the Sekukuni Wars
* Caiphus Semenya, musician
* [[Poizen]] South African Deep House DJ
* Tokyo Sexwale former Premier of Gauteng.
* [[Caster Semenya]], athlete and Olympic Games medal winner
* Judith Sephuma, musician
* Hilda Tloubatla, singer
* Africa Tsoai, actor
* Chymamusique, South African DJ & music producer
* [[Master KG]], famous artist and composer of the popular song Jerusalema
* [[Kgosientsho Ramokgopa]], former mayor of [[Tshwane|City of Tshwane Metropolitan Municipality]]
* Phuti Mahanyele, CEO of Shanduka Group
* [[Kamo Mphela]], amapiano artist
* [[Focalistic]], rapper
* [[Bontle Smith]], amapiano artist
* [[DJ Maphorisa]], South African DJ & record producer
* [[Pabi Cooper]], amapiano artist
* Shandesh, Lekompo singer
* Eric Macheru, actor
* Harriet Manamela, Skeem Saam actress
* [[Raymond Motadi]], TV personality, known professionally as Mon-D
* [[Janesh]] , Lekompo singer
* [[Phobla on the beat]] , Lekompo singer & producer
* [[Naqua SA]] , Lekompo DJ & record producer
* DJ Cleo , South African DJ & Producer
* Kgaogelo Sekgota , South African Football Player
* Lesley Manyathela , Former South African Football Player
* Tlou Segolela , Former South African Football Player
* Clement Maosa , South African Actor, Lawyer and Lekompo Artist
* [[King Monada]] , Lekompo Artist
* [[Lerato Kganyago]], South African Media Personality
* [[Kaycherlow Nll]] , Lekompo singer
* Kwena Maphaka , South African Cricket Player
== Bona gape ==
* [[Batho ba letso la Setswana|Tswana people]]
* [[Batho ba Basotho|Sotho people]]
* Sotho-Tswana peoples
* [[Lefatshe la barotse|Barotseland]]
* [[Lozi people]]
* Bokone
== Metswedi ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Batho ba BaPedi]]
py13v15zdtels7h0qjawig9zqfsqibi
55984
55982
2026-09-29T19:21:08Z
Reagoleboga
10854
added information
55984
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="7" |Pedi people
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="nso"><span title="Northern Sotho-language text">''Bapedi''</span></div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |4,379,000<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="648">[https://www.101lasttribes.com/tribes/pedi.html "Pedi / Bapedi / Bamatoreng / Marota / Bashoto"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="649">''101 Last Tribes''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="650"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">25 December</span> 2025</span>.</span></cite></ref>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="South Africa"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]</span>
| class="infobox-data" |4,185,000 (7% of population)
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="Botswana"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_Botswana.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Botswana]]</span>
| class="infobox-data" |''Not stated''
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |'''First language'''<br /><br />[[Northern Sotho]] (Sepedi)<br /><br /> '''Second language'''<br /><br />[[English Language|English]], [[Afrikaans language|Afrikaans]], other South African [[Bantu languages]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity]], [[African traditional religion]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Lobedu people]], [[Sotho people]], [[Tswana people]], [[Pulana people]], [[Lozi people]], [[Kgalagadi people]], [[Tlôkwa people]], and other [[Sotho-Tswana peoples]]
|}
Bapedi ke morafe wa Basotho-Tswana ba ba tlholegang mo [[Aforika Borwa]], ba ba buang Sepedi, e leng nngwe ya dipuo tse 12 tsa semmuso mo [[Aforika Borwa]]. Di fitlhelwa thata kwa Limpopo le [[Gauteng]].<ref>https://news.uj.ac.za/news/uj-announces-the-winners-for-the-2026-uj-prizes-for-isizulu-and-sesotho-sa-leboa-sepedi/</ref>
BaPedi ke bangwe ba ditlhopha tsa puo ya SeBantu. Borraabonemogolo ba bone, mmogo le Basotho le Batswana, ba ne ba fuduga go tswa kwa Aforika Botlhaba go ya Aforika Borwa mo e ka nnang ka lekgolo la bo 7 la dingwaga CE. Fa nako e ntse e tsamaya, ba ne ba tlhagelela jaaka batho ba ba farologaneng magareng ga lekgolo la bo 15 le la bo 18 la dingwaga, mme bangwe ba bone ba ne ba nna kwa kgaolong e e kwa bokone ya Transvaal. Ba-Pedi ba ne ba na le kamano e e gaufi le ba losika lwa bone le ditso tse di gaufi le bone.<ref>https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-03-29-sepedi-animal-farm-translation-aims-to-break-barriers-in-sa-classrooms/</ref>
Kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bo18, puso ya ntlha ya Bapedi e ne ya tlhomiwa, e eteletswe pele ke baeteledipele ba bagolo go tswa mo lotsong lwa Maroteng. Kwa tshimologong ya ngwagakgolo wa bo19, puso ya Bapedi e ne ya lebana le dikgwetlho tse di masisi go tswa go BaNguni, segolo thata BaNdebele ba Bokone ba ba neng ba le ka fa tlase ga Mzilikazi le Baswati. Motho wa botlhokwa mo go bolokeng puso ya Bapedi e ne e le Sekwati (1827-1861), moeteledipele yo mogolo yo o tlisitseng diphetogo mo tsamaisong ya sesole le ya ka fa gare le go amogela barongwa ba Sekeresete.<ref>https://iafrica.com/south-african-universities-join-forces-to-build-ai-language-models-for-isixhosa-isizulu-and-sepedi/</ref>
Fa Sekwati I a sena go tlhokafala, morwawe Sekhukhune o ne a tsaya taolo mme a fetola diphetogo dingwe, go akaretsa le go dira gore batho ba nne Bakeresete. Go tloga ka 1876 go fitlha ka 1879, Bapedi ba ne ba tsenela dintwa le Maburu le Maborithane, tse di neng tsa felela ka go fenngwa le puso ya Bapedi e wela ka fa tlase ga tlhotlheletso ya Maburu. Ka 1882, Sekhukhune o ne a bolawa ke batho ba ba neng ba loga leano la go mmolaya, mme seo se ne sa dira gore puso ya segosi le puso e senngwe. Ka 1885, puso ya Transvaal e ne ya abela Bapedi kgaolo e nnye fela, mme bontsi jwa batho ba ne ba nna kwa ntle ga yone.<ref>https://mg.co.za/news/south-africa/2025-11-22-when-home-tongues-clash-with-classroom-words/</ref>
Ka dingwaga tsa bo1950, komiti ya puo ya Sesotho e ne ya lemoga gore puo ya SePedi e farologane le ya Sesotho.
Go ralala hisetori, Bapedi ba nnile le seabe ka matlhagatlhaga mo kgaratlhong kgatlhanong le bokoloniale le tlhaolele mo [[Aforika Borwa]], ba ikamanya le mokgatlho o mogolo wa batho ba Aforika ba ba lwelang ditshwanelo tsa bone le kgololosego.<ref>https://www.snl24.com/celebs/watch-seputla-praised-for-embracing-sepedi-20260724/</ref>
== Leina le mareo ==
Rev. Alexander Merensky, morongwa wa Mojeremane, o ne a na le kitso e ntsi ka morafe wa Bapedi, e e fetang ya batho bape fela ba Yuropa ba motlha wa gagwe. Go ya ka Merensky, batho ba Sekhukhune e ne e le motswako wa merafe e e farologaneng, mme setlhopha se se botlhokwa thata se ne se ipitsa "Bapedi" kgotsa "Baperi", e e kayang "Lelapa la Kgosi". Morafe ono o ne o agile go bapa le Noka ya Steelpoort dingwaga di ka nna makgolo a mabedi pele ga foo, mme Merensky o ne a bona leina la bogosi jwa bone, 'Biri,' mo dimmapeng tsa bogologolo tsa Sepotokisi.<ref>https://iol.co.za/lifestyle/style-beauty/fashion/2024-09-27-exploring-the-beauty-of-sepedi-culture-heritage-month/</ref>
Ga go itsiwe sentle gore leina Bapedi le tswa kae, mme le ka tswa le tswa mo mothong mongwe wa bagologolwane ba bone kgotsa mo nageng e ba neng ba nna mo go yone. Se se botlhokwa ke gore morafe o o tlhomilweng ke Thobela le dikgaolo tsa ona tse di farologaneng di ne di tlotla porcupine jaaka totem ya bone mme e ne e itsiwe jaaka Bapedi.<ref>https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2026-09-18-court-backs-bapedi-kingdom-in-limpopo-mining-clampdown/</ref>
== Hisetori ==
[[File:SouthAfrica1885.jpg|right|thumb|Aforika Borwa ka 1885.]]
[[File:A_Pedi_woman_breastfeeding._Alfred_Duggan-Cronin._South_Africa,_early_20th_century._The_Wellcome_Collection,_London.jpg|thumb|A Pedi woman breastfeeding. Alfred Duggan-Cronin. South Africa, early 20th century. The Wellcome Collection, London]]
=== Hisetori ya kwa tshimologong ===
Batho ba Proto-Sotho go dumelwa fa ba fudugetse kwa borwa go tswa kwa botlhaba jwa Aforika (go dikologa African Great Lakes) ka makhubu a a latelanang a a tsereng makgolo a le matlhano a dingwaga. Ba dirile tsela ya bone mmogo le ya segompieno ya bophirima jwa Zimbabwe, le setlhopha sa bofelo sa dibui tsa Sesotho, e leng Ba-Hurutse, ba ba neng ba nna mo kgaolong e e kwa bophirima jwa [[Gauteng]] mo ngwagakgolong wa bo16. Batho ba Pedi ba tswa mo lekokong la Kgatla, setlhopha sa batho ba ba buang Setswana. 9] Mo e ka nnang ka 1650, ba ne ba nna mo lefelong le le kwa borwa jwa Noka ya Steelpoort. Go ralala dikokomana di le mmalwa, go tshwana ga dipuo le ditso go ne ga gola go ya bokgakaleng jo bo rileng. E ne ya nna fela mo karolong ya bofelo ya lekgolo la bo18 la dingwaga fa ba ne ba atolosa tlhotlheletso ya bone mo kgaolong eo, ba tlhoma puso e kgolo ya Ba-Pedi ka go laola dikgosana tse dinnye tse di bapileng le bone.<ref>https://www.citizen.co.za/review-online/uncategorized/2013/11/05/reviving-traditions-of-the-pedi-people/</ref>
Ka nako ya fa batho ba ne ba fudugela mo lefelong leno le mo mafelong a a gaufi le lone, ditlhopha tsa batho ba ba tswang kwa mafelong a a farologaneng ba ne ba simolola go kgobokana go dikologa dikgoro, kgotsa ditlhopha tse di laolang. Ba ne ba itlhalosa ka go ikgolaganya ka tsela ya tshwantshetso le diphologolo tse di jaaka tau (tau), kolobe (kolobe) le kwena (ngwenya). Batho ba BaPedi ba supa fa go na le motswako o montsi wa seKhoisan.<ref>https://mg.co.za/friday/2025-09-27-speaking-in-tongues-the-literary-revolution-rooted-in-sepedi-and-setswana/</ref>
=== Mmusomogolo wa Marota/Bogosi jwa Bapedi ===
Puso ya BaPedi ka fa tlase ga Kgosi Thulare ( 1780-1820) e ne e dirilwe ka lefatshe le le neng le katologane go tswa kwa Rustenburg ya gompieno go ya kwa lowveld kwa bophirima le go ya borwa kwa Nokeng ya Vaal. Maatla a Bapedi a ne a koafadiwa ka nako ya Mfecane ke batlhasedi ba MaNdwandwe go tswa kwa borwabotlhaba. Morago ga moo go ne ga latela nako ya go tlhakatlhakana, morago ga moo puso e ne ya tlhomama gape ka fa tlase ga morwa wa ga Thulare, Sekwati.
Sekwati o ne a tlhatlhama Thulare jaaka moeteledipele wa Pedi kwa bokone jwa Transvaal (Limpopo) mme gantsi o ne a le mo kgotlhang le Matabele ka fa tlase ga Mzilikazi mme a thopiwa ke MaZulu le Baswazi. Sekwati gape o ne a nna le seabe mo dipuisanong tse dintsi le go lwela taolo ya lefatshe le badiri le balemirui ba ba buang Seaforikanse (Ba-Boer) ba ba neng ba nna mo kgaolong eo.
Dikganetsano tseno tsa lefatshe di diragetse morago ga go tlhomiwa ga Ohrigstad ka 1845, fela morago ga gore toropo e tsenngwe mo Rephaboliking ya Transvaal ka 1857 mme Rephaboliki ya Lydenburg e ne ya tlhamiwa, go ne ga fitlhelelwa tumelano ya gore Noka ya Steelpoort e ne e le molelwane magareng ga Pedi le Rephaboliki. Ba-Pedi ba ne ba tlhomeletswe sentle go itshireletsa, le fa go ntse jalo, jaaka Sekwati le moruaboswa wa gagwe, Sekhukhune I ba ne ba kgona go reka dibetsa, segolo thata ka badiri ba bafaladi go ya kwa masimong a diteemane a Kimberley le go fitlha kwa [[Port Elizabeth]]. Maatla a a kwa godimo a Bapedi a ne a nonotshiwa gape ke ntlha ya gore dikgosana tsa metse e e kafa tlase ga bone, kana kgoro, di ne di tsaya basadi ba bone ba bagolo go tswa mo lelapeng le le busang. Thulaganyo eno ya go nyalana ga bana ba motho e ne ya dira gore go nne le dikamano tsa lenyalo fa gare ga lelapa le le busang le ditlhopha tse di laolwang mme e ne e akaretsa go duelwa ga magadi a a kwa godimo, kana tlhwatlhwa ya magadi e gantsi e neng e le ka dikgomo, go ya kwa lelapeng la Maroteng.
=== Ditlhabano Tsa Kwa Swazi ===
Ditsamaiso kgatlhanong le Bapedi di kaya tatelano ya ditiro tsa sesole tse di tserweng ke Baswazi mo maitekong a bone a go gatelela batho ba Bapedi. Le fa masole a BaSwazi a ne a dira maiteko a magolo, a ne a lebana le dikgwetlho tse dikgolo fa a ne a gapa dikago tse dikgolo tsa phemelo tsa kwa dithabeng tsa Ba-Pedi, tse e neng e le mafelo a a sireletsegileng a Ba-Pedi ba neng ba nna mo go one. Ka ntlha ya go bo BaSwazi ba ne ba sa kgone go fenya BaPedi ka botlalo, BaPedi bangwe ba ba neng ba tshabile ba ne ba kgona go boa ba kopana gape, ba ba letla gore ba tswelele ba lwa le masole a BaSwazi.
=== Dintwa tsa Sekhukhune ===
[[File:LL1882_pg008_SIKUKUNI.jpg|left|thumb|King Sekhukhune 1881]]
Sekhukhune I o ne a tlhatlhama rraagwe ka 1861 mme a fenya tlhaselo ya Ba-Swazi. Ka nako eo, gape go ne go na le dikgotlhang tsa molelwane le Transvaal, tse di neng tsa isa kwa go tlhamiweng ga Burgersfort, e e neng e tsamaisiwa ke baithaopi go tswa Lydenburg. Ka dingwaga tsa bo1870, BaPedi e ne ele mongwe wa metswedi e le meraro ya taolo ya kgaolo, go bapa le Baswazi le ZAR (Zuid-Afrikaansche Republiek).
Fa nako e ntse e tsamaya, dikgotlhang di ne tsa oketsega morago ga gore Sekhukhune a gane go duela lekgetho go puso ya Transvaal, mme Transvaal ya bolela ntwa ka Motsheganong 1876. E ne ya itsege jaaka Ntwa ya Sekhukhune, e e neng ya felela ka gore tlhaselo ya masole a Transvaal e retelelwe. Morago ga moo, baithaopi ba ne ba tswelela go senya naga ya ga Sekhukhune le go tsosa tlhakatlhakano, go fitlha ba kopana ka kagiso ka 1877.
Dikhuduego di ne tsa tswelela, mme seno se ne sa dira gore Boritane e tseye Transvaal ka April 1877 ka nako ya ga Sir Theophilus Shepstone. Morago ga go gapiwa ga naga, Ba Brithani ba ne ba bolela ntwa kgatlhanong le Sekhukhune I ka fa tlase ga ga Sir Garnet Wolseley, mme ba mo fenya ka 1879. Morago Sekhukhune o ne a tsenngwa mo kgolegelong kwa Pretoria, mme moragonyana a gololwa morago ga Ntwa ya Ntlha ya Aforika Borwa, fa Transvaal e bona boipuso gape.
Le fa go ntse jalo, ka bonako morago ga go gololwa ga gagwe, Sekhukhune o ne a bolawa ke morwarraagwe ka motsadi a le mongwe Mampuru, mme ka ntlha ya gore mojaboswa wa gagwe o ne a bolailwe mo ntweng le setlogolo sa gagwe, Sekhukhune II o ne a le monnye thata go ka busa, mongwe wa bomorwarraagwe ka motsadi a le mongwe, Kgoloko, o ne a tsaya taolo jaaka mmusi.
=== Tlhaolele ===
Ka 1885, lefelo la 1000 square kilometres (390 sq mi) le ne la beelwa thoko go Pedi, le le itsegeng jaaka Geluk Location le le tlhamilweng ke Native Location Commission ya Rephaboliki ya Transvaal. Moragonyana, go ya ka molao wa tlhaolele wa puso ya tlhaolele, Bapedi ba ne ba tla abelwa nagagae ya Lebowa.
== Setso ==
=== Go Dirisiwa ga Dithotomo ===
Fela jaaka ditlhopha tse dingwe tsa Basotho le Batswana, BaBapedi ba dirisa ditshupo go supa gore ke ba losika lofe le gore ke ba losika lofe. Dithoto tse di dirisiwang thata mo Sepedi ke tse di latelang:
{| class="wikitable"
!English
!Pedi
|-
|Warthog
|Kolobesodi
|-
|Lion
|Tau
|-
|Crocodile
|Kwena
|-
|Porcupine
|Noko
|-
|Monkey
|Kgabo
|-
|Buck
|Phuthi
|-
|Pangolin
|Kgaga
|-
|Buffalo
|Nare
|-
|Elephant
|Tlou
|}
=== Manno ===
Mo dinakong tsa pele ga phenyo, batho ba ne ba nna mo mafelong a a kwa godimo mo metseng e megolo, ba kgaogantswe ka kgoro (dikgoro, ditlhopha tse di neng di ikaegile ka ditlhopha tsa malapa a a kopaneng). Nngwe le nngwe ya tsone e ne e na le ditlhopha tsa malapa a a neng a nna mo matlong a a agilweng go dikologa lefelo le le fa gare le le neng le dirisiwa jaaka lefelo la go kopana, lefelo la go tlhapela dikgomo, mabitla le lefelo la kobamelo la bagologolwane. Matlwana a matlo a ne a bewa ka go latelana go ya ka gore a ne a na le dingwaga di le kae. Mosadi mongwe le mongwe yo o nyetsweng ke monna yo mongwe o ne a na le ntlwana ya gagwe e e kgolokwe e e ruletsweng ka lotlhaka, e e neng e kopanngwa le ntlwana e nngwe ka motseletsele wa matlwana a a bulegileng (lapa) a a dikologilweng ke mabota a seretse. Basimane ba ba godileng le basetsana ba ne ba tla nna mo matlong a a farologaneng. Maitlhomo a go batla go tshela ka tsela ya segompieno, mmogo le go batla go dira dilo ka tsela e e mosola, a dirile gore malapa a le mantsi a tlogele go aga ka tsela ya dikhutlwana tse di kgolokwe mme a age matlo a a khutlonnè a a ruletsweng ka ditena tse di sephaphathi. Dithulaganyo tsa go fudusiwa ka go patelediwa le ka go ithaopa le thulaganyo ya go rulaganya ya puso ya tlhaolele e e neng ya tsenngwa tirisong ka leina la "go tokafatsa", go ne ga dira gore metse e mentsi e mesha le mafelo a a kwa ntle a metse e megolo e le mentsi e nne le matlo a a agilweng ka tsela ya dikereiti, a a nnang ke malapa a a farologaneng a a sa amaneng le baagisani ba bone.
=== Polotiki ===
Kgoshi e ne e le setlhopha sa banna ba ba amanang le banna ba ba amanang le bone, e ne e le yuniti ya semolao jaaka ya losika, ka gonne botokololo bo ne bo tlhalosiwa ka go amogela taolo ya kgoro-tlhogo go na le go nna wa losika. Ka dinako tse dingwe dikgoro tsa segosi kgotsa kgoros di ne di kgaoganngwa ka bonako fa barwa ba tsone ba ne ba lwela maemo a taolo.
=== Lenyalo ===
Lenyalo e ne e le la selegae fela. Go nyala lefufa go ne go dirwa thata ke batho ba maemo a a kwa godimo, segolobogolo ba maemo a a kwa godimo. Lenyalo le ne le ratiwa le ntsalae yo o gaufi kana wa losika, segolobogolo morwadia morwarraagwe mmaagwe, mme go ratiwa gono gantsi go ne go dirwa fa go na le malapa a a busang kana a a nang le thata. E ne e dirisiwa ke losika lwa segosi lo lo busang, ka nako ya puso ya lone, e ne e emela tsamaiso ya go kopanya sepolotiki le taolo ya go busetswa ga khumo ya monyadiwa (dikgomo di boela shakeng; go busediwa ga dikgomo tsa monyadiwa). Lenyalo la ga ntsalae le ne le raya gore ditlhopha tse pedi tsa batho ba ba neng ba tlile go nna dingwetsi di ne di amana thata le pele ga lenyalo le nna teng, mme di ne di tsamaisana le kgopolo ya go amana ga bana ba motho, eo ka yone Magadi (bogadi jwa monyadiwa) e e neng e rekwa ka ntlha ya lenyalo la morwadie, e ne e tla dirisiwa go bona monyadiwa wa ga kgaitsadie, mme ene o ne a tla duela kgaitsadie ka go mo naya morwadie gore a mo nyale. Lenyalo la bana ba motho le sa ntse le dirwa, mme e seng gantsi. Go nyala lefufa le gone jaanong go a tlhaela, manyalo a le mantsi a felela ka tlhalo kana go kgaogana, mme palo e kgolo ya basadi ba basha e nna e le nosi mme ba godisa bana ba bone mo malapeng a mannye (mme gantsi a humanegile) a eteletswe pele ke basadi. Mme go ile ga nna le mefuta e mesha ya tirisanommogo mo malapeng, gantsi e le fa gare ga barwarramotho le bokgaitsadi, kana ba losika ba ba amanang ka losika lwa mmaabone.
=== Lefa ===
Mo nakong e e fetileng, morwa yo mogolo mo lelapeng le le nang le basadi ba bantsi o ne a rua ntlo ya ga mmaagwe, go akaretsa le dikgomo tsa gagwe, mme o ne a tshwanetse go nna motlhokomedi wa dithoto tseno gore bana ba bangwe ba lelapa ba solegelwe molemo. Ka ntlha ya go fokotsega ga go rua dikgomo le go oketsega thata ga tlhaelo ya lefatshe, seno se ne sa fetoga go nna tsamaiso ya go rua boswa jwa bana ba bofelo, segolobogolo jwa lefatshe.
=== Go simolola ===
Botshelo jwa banna le basadi bo ne bo farologanngwa ke meetlo e e botlhokwa. Basetsana le basimane ba ne ba tsenngwa mo thulaganyong ya go tsena kereke. Basimane (bašemane, moragonyana mašoboro) ba ne ba fetsa dingwaga tsa bone tsa bosha ba disa dikgomo kwa mafelong a a kwa thoko ba na le balekane ba bone le basha ba ba godileng. Go rupisiwa le go tsenngwa mo komeng (sekolo sa go tsenngwa mo bodumeding), e e neng e tshwarwa mo e ka nnang gangwe mo dingwageng dingwe le dingwe di le tlhano, go ne go dira gore basha ba nne le botsalano mo ditlhopheng tsa ditlhopha tsa masole kana masole (mephato) a a neng a bidiwa ka leina la moeteledipele, a maloko a one a neng a nna a ikanyega mo go ba bangwe botshelo jotlhe jwa bone, mme gantsi ba ne ba tsamaya mmogo go ya go batla tiro kwa dipolasing kana kwa meepong. Basetsana ba ne ba tsena koma ya bone mme ba tsenngwa mo masoleng a bone (ditswa-bothuku), gantsi dingwaga di le pedi morago ga basimane. Go simololwa go santse go dirwa, mme go tlamela ka lotseno lo lo seng kana ka sepe go dikgosana tse di go neelang laesense ya teng ka tuelo kgotsa, mo dingwageng tsa bosheng, go borakgwebo ba poraefete ba ba tlhomileng dikolo tsa go simololwa kwa ntle ga taolo ya dikgosana.<ref>https://www.news24.com/drum/inspiration/news/we-love-our-traditions-tsonga-pedi-venda-and-swati-speaking-readers-on-their-customs-20210923</ref>
== Mmino le botaki ==
[[File:Traditional_Dancers_Performing_at_a_wedding.png|left|thumb|Traditional Dancers Performing at a wedding]]
Tiro ya diatla e e botlhokwa e ne e akaretsa go dira ditshipi, go dira dibaga, go dira letsopa, go aga le go penta matlo le go dira ka logong (segolobogolo go dira meropa).
Botaki jwa Ba-Pedi bo itsege ka go betla ditshipi, go dira dibaga, go dira letsopa, go betla logong, go dira meropa le go penta.
=== Mmino wa setso ===
Mmino wa Bapedi o na le seletswa se le sengwe sa dinoto di le thataro se ka tlwaelo se tshamekiwang mo ditlhareng, mme ga jaana se tshamekiwa thata mo harepeng ya legano kgotsa autoharp. Bafaladi ba ba tlhotlhelediwang ke mmino wa Kibala ba letsa diphaepe tsa aluminiamo tsa bogodimo jo bo sa tshwaneng go dira gore mantswe a bone a utlwane. Mo ditantseng tsa setso, basadi ba bina ba khubame ka mangole, gantsi ba na le moropa, ba o opela le baopedi ba ba opelang kwa morago ga bone. Ditantshe tseno di akaretsa go roroma ka maatla go tswa kwa godimo ga mmele wa bone ba sa apara sepe fa basadi ba khubame fa fatshe.
Dipina le tsone ke karolo ya setso sa Bapedi. Fa ba ntse ba bereka, Ba-Pedi ba ne ba opela mmogo gore ba kgone go fetsa tiro ka bonako. Ba ne ba na le pina e e neng e bua ka go bolaya Tau gore o nne monna; e ne e le selo se se sa tlwaelegang. Go bolaya Tau ga go a tlwaelega e bile ga go sa tlhole go dirwa. Tota e bile, go ne go sa tlwaelega gore fa mosimane a ne a atlega, o ne a tla nna le maemo a a kwa godimo le tuelo ya bofelo - go nyala morwadia kgosi. Bapedi gape ba na le mefuta e e farologaneng ya mmino wa setso:
# Mpepetlwane: played by young girls;
# Mmatšhidi: played by older men and women;
# Kiba / Dinaka: played by men and boys and now joined by women;
# Dipela: played by everyone
# Makgakgasa is also played by older women.<ref>{{Cite web |title=Bapedi history, traditions, culture and food (ZA) |url=https://www.southafrica.net/za/en/travel/article/bapedi-history-traditions-culture-and-food}}</ref>
Mmino wa Bapedi (mmino wa setso: mmino wa setso, ke gore mmino wa tlholego) o na le sekale sa dinoto di le thataro. Go ntse fela jalo le ka mefuta e e farologaneng ya Mmino wa Setšo jaaka e dirisiwa ke merafe ya Basotho ba Leboa (Northern Sotho) kwa dikgaolong tsa Capricorn, Blouberg, Waterberg, gammogo le BaVhenda kwa kgaolong ya Vhembe. Mmino wa Setšo (mmino wa selegae wa Seaforika) o ka tlhalosiwa gape jaaka thuto ya mmino wa Seaforika, kakanyo e gantsi e dirisiwang go farologanya thuto ya mmino wa selegae wa Seaforika go tswa mo thutong e e laolang ya ethnomusicology mo go tsa thuto. Ethnomusicology e na le tlhotlheletso e kgolo mo ditheong tsa thuto e e tsereng masomesome a dingwaga. Go nna teng mo go ntseng jalo go bonala mo makwalopakeng a ethnomusicology a a simolotseng ka bo1950. Baithutadiphina ba ba ithutang ka mmino wa selegae wa Seaforika ba tshwaiwa phoso ka go ithuta ka kgang eno go tswa kwa ntlheng ya Bophirima, segolo thata ka ntlha ya go rena ga mmino wa Bophirima mo Aforika Borwa. Mo Aforika Borwa, bakwadi ba ba jaaka Mapaya ba supa gore mo dingwageng tse dintsi, thuto ya mmino wa Seaforika e ntse e ithutiwa go tswa mo ponong ya ditso tse di farologaneng ntle le katlego. Bakanoki ba mmino wa Seaforika jaaka Agawu, Mapaya, Nketia, le Nzewi ba gatelela go ithuta mmino wa selegae wa Seaforika go ya ka pono le puo ya baopedi (baletši). Bakanoki bano ba buelela go ithuta ka mmino wa Seaforika go ya ka tsela e e tlotlomatsang batho ba ba o dirang, ditiro tsa bone le tsela e ba dirisanang ka yone.
==== Ditlhopha tsa mmino wa setso ====
Mmino wa Setšo mo porofenseng ya Limpopo o na le ditlhopha di le mmalwa. Ditlhopha tsa Mmino wa Setšo di farologanngwa go ya ka tiro e ba e dirang mo setšhabeng.
===== Kiba =====
Go ka nna ga buiwa gore mofuta wa mmino wa dipedi (le wa Basotho ba bokone) ke mofuta wa mmino wa kiba, o o ileng wa fetela ka kwa ga medi ya one ya kwa magaeng mme wa nna mokgwa wa go opela wa bafaladi. Mo thulaganyong ya yone ya banna, e na le setlhopha sa baopedi, mongwe le mongwe wa bone a tshameka phala ya aluminiamo e e nang le modumo o o farologaneng (naka, pl. dinaka) mme mmogo ba dira molodi o o fologang o o tshwanang le dipina tsa setso tsa mantswe tse di nang le dinonofo tse di utlwanang sentle. Mapaya[1] e neelana ka tshekatsheko e e tseneletseng ya mmino wa Dinaka/Kiba le go bina, go tswa mo ponong ya Basotho ba Bokone.
====== Dinaka ======
Mo mofuteng wa basadi, e leng mokgwa o o neng o dirisiwa mo nakong e e fetileng wa basadi o o sa tswang go akarediwa mo tlhalosong ya kiba, setlhopha sa basadi se opela dipina (koša ya dikhuru, e e ranolwang e le: mmino wa go bina ka mangole). Thanolo eno e simologile mo motantseng wa setso wa go khubama ka mangole o o akaretsang go tshikinyega ga mabele ka tsela e e leswe go go tsamaisanang le go opela. Ditantshe tseno di sa ntse di tlwaelegile thata mo basading ba Batswana, Basotho le ba Ba-Nguni. Mofuta ono wa mmino o akaretsa dipina tsa setso tse di opelwang ke moopedi yo o eteletseng pele mme di tsamaisana le setlhopha sa baopedi le setlhopha sa meropa, e pele e neng e le ya logong mme gone jaanong e dirilwe ka meropa ya oli le ya mashi. Gantsi di opelwa kwa meletlong ya go nwa bojalwa le/kgotsa ka nako ya meletlo e e jaaka manyalo.
===== Mmino wa bana =====
Bana ba na le seabe se se kgethegileng mo setlhopheng se segolo sa Mmino wa Setšo. Dipatlisiso di bontsha gore mmino wa bana o ka tlhatlhobiwa go ya ka dikarolo tsa one tsa mmino, boleng jwa thuto, le ditiro tsa kakaretso tsa loago.
== Lefelo la Ba-Pedi ==
Lefelo la segompieno la Ba-Pedi, Sekhukhuneland, le fa gare ga Noka ya Olifants (Lepelle) le noka e e elelang mo go yone, Noka ya Steelpoort (Tubatse); e kgabagantswe kwa botlhaba ke mokoloko wa Drakensberg, mme e kgabaganngwa ke dithaba tsa Leolo. Fela kwa setlhoeng sa maatla a yona, puso ya BaPedi ka fa tlase ga Thulare (mo e ka nnang ka 1780- 1820) e ne e akaretsa kgaolo e e simolotseng kwa lefelong la Rustenburg ya gompieno kwa bophirima go ya kwa Lowveld kwa botlhaba, mme e fitlha kwa borwa jwa Noka ya Vaal. Boraditiragalo le metswedi e e ikanyegang le yona e dumela gore bogosi jwa Bapedi e ne e le jwa ntlha e bile e le jwa segosi jo bo neng jwa tlhongwa mo kgaolong eo. Bogosi, jo bo neng bo ikgantsha ka diphenyo di le dintsi kgatlhanong le Maburu le masole a Boritane, e ne e le bongwe jwa bo maatla le jo bogolo mo Borwa jwa Aforika mo bogareng go ya kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo1800 ka fa tlase ga kgosi ya motlhabani Sekhukhune I, yo bogosi jwa gagwe bo neng bo atologa go tswa Nokeng ya Vaal kwa borwa go ya Nokeng ya Limpopo kwa bokone.
=== Tlhaolele ===
Lefelo le le neng le le ka fa tlase ga taolo ya Bapedi le ne le lekanyeditswe thata fa puso e ne e fenngwa ke masole a Boritane ka 1879. Di-reservation di ne tsa tlhamiwa ka ntlha ya seno le ditlhopha tse dingwe tsa Basotho ba Bokone ke Native Location Commission ya Rephaboliki ya Transvaal. Mo dingwageng di le lekgolo tse di neng tsa latela, di ne tsa kopanngwa le go kgaoganngwa ka ditsela tse di farologaneng ke badiredi ba puso ba ba neng ba rulaganya dilo. Ka 1972, thulaganyo eno e ne ya felela ka gore go tlhomiwe naga e go tweng e ikemetse ka boyone, e e bidiwang Lebowa. Malebana le maano a puso a go amogela ditlhopha tsa merafe tse di kgaogantsweng, e ne e diretswe go nna lefelo la bonno la batho botlhe ba ba buang Sesotho sa Bokone. Fela Bapedi ba le bantsi ba ne ba ise ba nne fano: fa e sale go fenngwa ga puso, ba ne ba nna le seabe mo motseletseleng wa ditumalano tsa khiro ya badiri kgotsa go lema ka go kgaogana le balemirui ba basweu, ba ne ba nna jaaka bahiri mo lefatsheng la bogosi, ba ne ba reka dipolase mmogo jaaka beng ba ba gololesegileng, kgotsa ba fudugetse go ya go nna mo ditoropong tse di bapileng le Pretoria le Johannesburg mo motheong wa leruri kgotsa wa nakwana. Ka kakaretso, le fa go ntse jalo, palo ya batho ba kwa nageng ya Lebowa e ne ya oketsega ka bonako morago ga bogare jwa dingwaga tsa bo1950, ka ntlha ya go fudusiwa ka dikgoka go tswa kwa mafelong a magae le kwa ditoropong mo Aforika Borwa e e tlwaelegileng e e neng ya dirwa ke batlhami ba tlhaolele, le ka ntlha ya go fudusiwa ka boithaopo ke bao e neng e le bahiri ba ba neng ba batla boipuso go tswa mo maemong a a kgoreletsang le a a tlhokang mo ba neng ba nna mo dipolaseng tsa basweu.
== Go itshedisa le ikonomi ==
[[File:Piccanins_and_their_charges._Overgrazed_Bapedi_reserve_near_Pietersburg,_Drakensberg_(35016470844).jpg|thumb|Overgrazed Bapedi reserve near Pietersburg, Drakensberg]]
Ikonomi ya pele ga go gapiwa ga naga eno e ne e kopantse go rua dikgomo le go lema ditlhaka. Dijalo tsa konokono e ne e le sorghum, matonkomane le dinawa, tse di neng di jalwa ke basadi mo masimong a ba neng ba a newa fa ba nyalwa. Basadi ba ne ba epa le go kgaola mofero, ba dira letsopa, ba aga le go kgabisa megope ka seretse; ba dira meseme le diroto tsa go robala, ba sila mabele, ba apaya, ba dira biri, ba ga metsi le go rwalela dikgong. Banna ba ne ba dira ditiro dingwe mo masimong ka dinako tsa fa go ne go le mogote; ba ne ba tsoma le go fudisa; ba ne ba dira ka logong, ba dira matlalo, e bile e ne e le badiri ba tshipi le babetli. Bontsi jwa ditiro tse dikgolo di ne di dirwa ke matsema (ditlhopha tsa badiri).
Go ne go ikaegile ka moeteledipele yono gore a neele batho ba a ba busang pula. Go simololwa ga go lema ka diphologolo, le mmidi, moragonyana go ne ga fetola go kgaoganngwa ga badiri ka tsela e e botlhokwa, segolobogolo fa go kopantswe le ditlamorago tsa go fuduga ga badiri. Go tswa ga banna kwa gae go ya go dira go bona meputso kwa tshimologong go ne go dirwa ke ditlhopha tsa basha go kgotsofatsa ditlhokego tsa maatla a go thunya tsa baeteledipele ba masole mme moragonyana go ne ga nna botlhokwa thata mo malapeng a a rileng jaaka koketsego ya baagi mo lefelong la tshireletso le go senyega ga lefatshe go dirile gore go nne thata go itshedisa ka temo fela. Le fa ba ne ba nna ba seyo ka lobaka lo loleele, banna ba ba neng ba fuduga ba ne ba tswelela ba dira ka natla go tlhokomela masimo a bone; go lema go ne go dirwa ka nako ya fa ba ne ba le mo malatsing a boikhutso kgotsa go ne go dirwa ke batho ba ba berekang ka thata kgotsa beng ba diterekere. Basadi ba ne ba tlogelwa gore ba laole le go dira ditiro tse dingwe tsotlhe tsa temothuo. Banna, le mororo ba ne ba laolwa thata mo matshelong a bone jaaka badiri ba ba thapilweng, ba ne ba ganetsa maiteko otlhe a a neng a dirwa ka tlhamalalo a go kgoreletsa ditiro tsa go rua dikgomo le tsa temothuo. Kganetso ya bone e ne ya fetoga botsuolodi jo bo neng jwa fenngwa ka bo1950. Mo masomeng a dingwaga a a neng a latela, malapa mangwe a ne a tswelela pele a lema le go nna le leruo.<ref>https://themercury.co.za/heritage-day/2025-09-07-heritage-month-in-south-africa-a-tapestry-of-cultures-and-traditions/</ref>
Mo masimologong a dingwaga tsa bo1960, mo e ka nnang 48% ya banna ba ne ba sa bereke ka nako epe fela. Magareng ga dingwaga tsa bo1930 le tsa bo1960, bontsi jwa banna ba BaPedi ba ne ba fetsa nako e khutshwane ba dira mo dipolaseng tse di gaufi tsa basweu, ba latelwa ke go fudugela kwa ditirong tsa kwa meepong kgotsa ditirelo tsa selegae, mme moragonyana, segolo thata mo dinakong tsa bosheng, kwa difeketiring kgotsa madirelong. Basadi ba simolotse go thapiwa bosheng jaana mme ga se gantsi ba thapisiwang e bile ga ba bereke ka metlha. Basadi bangwe ba dira ka nakwana mo dipolaseng; ba bangwe ba simolotse, go tloga ka bo1960, go dira jaaka badiri ba mo gae mo ditoropong tsa Witwatersrand. Le fa go ntse jalo, mo dingwageng tsa bosheng jaana, go ile ga nna le koketsego ya maemo a thuto le dilo tse batho ba di lebeletseng, mmogo le go fokotsega go gogolo ga dipalo tsa batho ba ba thapilweng.<ref>https://www.dailydispatch.co.za/news/2024-10-08-watch-us-woman-stuns-south-africans-with-sepedi-speech-dance-moves-at-traditional-wedding/</ref>
=== Go nna le lefatshe ===
Tsamaiso ya pele ga bokoloniale ya go nna le dithoto tsa morafe kgotsa tsa setso, e e neng e tshwana thata le e e neng e dirisiwa mo kgaolong yotlhe ya borwa jwa Afrika, e ne ya fetolwa ke tsamaiso ya bokoloniale. Monna o ne a fiwa lefatshe ke kgosana gore mosadi mongwe le mongwe wa gagwe a nne le lone; lefatshe le le sa dirisiweng le ne le abelwa gape ke kgosana go na le gore le abelwe malapa ka boswa. Go oketsega ga batho go go bakilweng ke dipholisi tsa puso tsa go fudusa batho go ne ga dira gore thulaganyo eno e fetolwe; masimo a lelapa, mmogo le lefelo la bone la bonno, jaanong a fetolwa boswa, segolobogolo ke morwa yo mmotlana yo o nyetseng. Ditlhopha tsa Bakeresete ba Ba-Pedi ba ba neng ba na le dipolasi tse ba neng ba di dirisa ka kgololesego ba ne ba fudusediwa kwa lefelong le le sireleditsweng kwantle ga tuelo, mme fa e sa le ka 1994, bontsi jwa bone jaanong ba tsere gape lefatshe la bone kana ba ipaakanyetsa go dira jalo, go ya ka molao wa pusetso.<ref>https://www.citizen.co.za/middelburg-observer/news/2026/09/23/steve-tshwete-local-municipality-marks-heritage-day-traditions/</ref>
== Tumelo ==
Bagologolwane ba tsewa jaaka batsereganyi magareng ga batho le Mmopi kgotsa Modimo (Modimo/Mmopi) mme ba buisanngwa le bone ka go ba bitsa ka go dirisa mokgwa wa go fisa maswalo, go ntsha tshupelo le go bua le bone (go phasa). Fa go tlhokega, go ka nna ga dirwa setlhabelo sa phologolo kana bana ba ka newa biri go tswa mo letlhakoreng la ga mmaabone le la ga rraagwe. Motho yo o neng a le botlhokwa thata mo ngwaong ya lelapa e ne e le kgadi (yo gantsi e neng e le kgaitsadia rraagwe yo mogolo). Maemo a ngaka (mosebi) pele a ne a abelwa ka tatelano ya losika lwa ga rraagwe mme jaanong gantsi a abelwa mosadi go tswa go rremogolo wa gagwe kgotsa rremogolo wa gagwe. Seno gantsi se itshupa ka bolwetse le ka go tsenwa ke mewa ka dikgoka (malopo) [1] ya mmele, kalafi e le nngwe fela ke go katisiwa jaaka mmoki. Go nnile le koketsego ya batho ba ba bolelelang pele isagwe mo metlheng ya bosheng jaana, mme go bolelwa fa bontsi jwa bone ba tlhotlhelediwa thata ke keletso ya go batla go nna le dithoto.<ref>https://www.sabcnews.com/sabcnews/bapedi-royal-house-welcomes-sca-ruling-regarding-prince-thulare/</ref>
== Babusi ==
{| class="wikitable"
!Name
!Notes
|-
|[[Thulare I]]
|Morwamoche unified many smaller Sotho-Tswana tribes and founded the Marota Empire with the Bapedi in the seat of leadership. Thulare continued his father's legacy of growing the bapedi kingship he died in 1824, on the day of a solar eclipse and this is the first definite date that can be established in the history of the Bapedi.
|-
|[[Molekutu I]]
|After the death of Thulare I, his eldest son Molekutu I ascended to the throne only to be killed two years later with the arrival of Mzilikazi north of the Vaal.
|-
|[[Phetedi I]]
|Molekutu I was succeeded by his brother. Phetedi but Phetedi ruled for less than a year before befalling the same fate as his older brother Molekutu under the spear of Mzilikazi's impi.
|-
|Sekwati I
|Sekwati was the youngest son of Thulare I repelled Mzilikazi and the Mthwakazi attacks by holding ground in the forests north of Magoebaskloof. Long after the defeat of Mzilikazi at Silkaatsnek, Sekwati I returned to the lands of the Marota and ascended to the throne as Kgošigolo. Sekwati died in 1861.
|-
|[[Sekhukhune|Sekhukhune I]]
|Upon the death of Sekwati, Sekhukhune challenged his brother Mampuru II to combat in a succession dispute. Mampuru II is said to have declined and Sekhukhune was made Kgoši. Sekhukhune expanded both the wealth and military power of the Marota empire and when war broke out between the ZAR and the Marota, Sekhukhune was victorious. After another war with British forces Sekhukhune was captured and held in Pretoria. Sekhukune was later assassinated by his brother Mampuru II.
|-
|Mampuru II
|There is much debate over the succession dispute of Sekhukhune and Mampuru II. What is known is that with the aid of British forces, Mampuru succeeded in overthrowing Sekhukhune and personally killed him in 1882. Mampuru himself ruled in exile for about a year before being executed by the ZAR government for the murder of his brother.
|-
|[[Kgoloko]] ''(regent)''
|After the death of Sekhukhune's son Morwamoche II, It was decided that Kgoloko the son of Sekwati and half brother of both Sekhukhune I and Mampuru II would rule as regent until Sekhukhune's grandson and son of Morwamoche II was old enough to rule.
|-
|Sekhukhune II
|Sekhukhune II was the grandson of Sekhukhune I and the son of Morwamoche II and succeeded his uncle Kgoloko as soon as he was deemed old enough. Sekhukhune II took advantage of wartime conditions during the Anglo-Boer War to reshape the pattern of colonial relations imposed on them by the ZAR, to attempt to re-establish the dominance of the Marota in the eastern Transvaal and to negotiate favourable terms with the occupying British military forces once the ZAR was defeated.
|-
|[[Thulare II]]
|Thulare II the son of Sekhukhune II died without issue.
|-
|[[Morwamoche III]]
|Upon the death of his older brother, Morwamoche III held the throne until his death.
|-
|[[Mankopodi]] ''(regent)''
|When Morwamoche III died, his heir Rhyane Thulare was too young to rule and so Morwamoche III's wife and mother to Rhyane ruled as regent.
|-
|[[Rhyane Thulare]]
|Had allegedly refused to ascend to the throne without his mother's blessing. Rhyane however did not renounce his claim to the rulership. Rhyane reasserted his claim for the throne in 1989. Rhyane Thulare died in 2007.
|-
|[[Kgagudi Kenneth Sekhukhune]] as Sekhukhune III ''(regent)''
|Kgagudi Kenneth Sekhukhune was the son of Morwamoche III and was installed as "acting king" in 1976 until such time as the complications surrounding Rhyane Thulare's succession was sorted out. However, when Rhyane Thulare died, Kgagudi Kenneth Sekhukhune attempted to establish himself as the rightful Kgošikgolo ''(King)'' of the Bapedi.
|-
|Victor Thulare III as Thulare III
|Thulare III was the son of Rhyane Thulare and had disputed the kingship with the acting king, his uncle, Sekhukhune III. A court ruling in 2018 recognised Thulare III as the incumbent, but this was still disputed by his uncle, who declared his son, Sekwati II Khutšo Sekhukhune, the new king. Thulare III was confirmed as king in July 2020 after the court ruled Sekwati II's rule unlawful and ordered him to vacate the throne. Thulare III died on 6 January 2021.<ref>{{Cite news|last1=Koko|first1=Khaya|title=Calls for calm over fractious BaPedi kingship|url=https://mg.co.za/news/2021-01-11-calls-for-calm-over-fractious-bapedi-kingship/|access-date=12 January 2021|work=Mail & Guardian|date=11 January 2021}}</ref>
|-
|[[Manyaku Thulare]] ''(regent)''
|Upon the death of her son, the Queen mother Manyaku Thulare was announced as regent for the Bapedi people.<ref>{{Cite web |date=21 March 2021 |title=Queen Mother Manyaku Thulare appointed regent of the Bapedi nation |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/queen-manyaku-thulare-appointed-acting-queen-of-the-bapedi-nation/ |website=SABC News – Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa\'s news leader.}}</ref> Ramphelane Thulare, the uncle of the late King Victor Thulare III announced that none of the late kings 5 children are eligible to ascend the throne as their mothers are not "candle wives".<ref>{{Cite web |title=Bapedi kingdom announces stand-in queen, while awaiting 'candle wife' |url=https://www.news24.com/news24/SouthAfrica/News/bapedi-kingdom-announces-stand-in-queen-while-awaiting-candle-wife-20210322}}</ref> The Bapedi nation intends to marry a 'candle wife' in Lesotho who will give birth to the heir to the throne as per the wishes of the late king. Therefore, Queen mother Manyaku Thulare will act as the regent until the candle wife is married.<ref>{{Cite web |title=Rifts in Bapedi nation over appointment of Queen Mother as regent |url=https://www.msn.com/en-za/news/other/rifts-in-bapedi-nation-over-appointment-of-queen-mother-as-regent/ar-BB1eAJYB |website=[[MSN]]}}</ref>
|-
|}
== Baitsege ba Bapedi ==
* Kgalema Motlanthe, 3rd President of South Africa<ref>{{Cite news|date=2012-12-13|title=Profile: South Africa's Kgalema Motlanthe|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-19953000|access-date=2020-08-22}}</ref>
* Lesetja Kganyago, governor of South African Reserve Bank
* Edward Lekganyane, [[Kereke ya Sion|Zion Christian Church]] (ZCC) leader
* Engenas Lekganyane, founder of [[Kereke ya Sion|Zion Christian Church]] (ZCC),
* Sefako Makgatho, second President of the African National Congress, born in Ga-Mphahlele village
* Malegapuru William Makgoba, doctor
* Don Laka, South African jazz musician
* Thabo Makhanyo Madiye Makgoba, Anglican Archbishop of Cape Town
* David Makhura, Premier of Gauteng Province
* [[Tsa Bophelo jwa ga Julius Malema|Julius Malema]], former leader of the ANC Youth League and current commander in chief of the Economic Freedom Fighters (EFF)
* Mampuru II, King of the Pedi (1879–1883)
* Richard Maponya a South African businessman and founder and first president of the National African Federated Chamber of Commerce (NAFCOC); born in Lenyeye, Tzaneen
* Cassel Mathale, third premier of Limpopo province
* [[Yvonne Chaka Chaka]], born Yvonne Machaka, South African singer, songwriter and actress
* [[Lebo Mathosa]], musician
* Kenneth Meshoe, politician
* Peter Mokaba, former leader of the ANC Youth League
* Lydia Mokgokoloshi, South African actress
* Sello Moloto, former premier of Limpopo province
* Trott Moloto former South African National Soccer coach
* Mathole Motshekga, politician
* Aaron Motsoaledi, Minister of Health, South Africa
* Caroline Motsoaledi, political activist
* Elias Motsoaledi, anti-apartheid activist, one of the eight men sentenced to life imprisonment at the Rivonia Trial
* Es'kia Mphahlele, writer
* Letlapa Mphahlele, former president of the Pan Africanist Congress (PAC).
* Gift Ngoepe, baseball player
* Lilian Ngoyi, anti-apartheid activist
* [[Maite Nkoana-Mashabane]], Minister of Rural Development and Land Reform, South Africa
* DJ Spoko, South African record producer & DJ
* [[Gwen Ramokgopa]], deputy Minister of Health, former MEC of Health in [[Gauteng|Gauteng Province]]
* Mamphela Ramphele, former director at the World Bank, former principal of the University of Cape Town
* [[Shebeshxt]], Lekompo artist
* Sello Rasethaba, businessman
* Thabo Sefolosha, American basketball player
* [[Hellen Motsuki]], Skeem Saam actress
* [[Thabo Shokgolo]] South African DJ and music producer, member of Liquideep
* [[Sekhukhune|King Matsebe Sekhukhune]], son of King Sekwati; fought two wars: first successfully in 1876 against the SAR and their Swazi allies, then unsuccessfully against the British and Swazi in 1879 during the Sekukuni Wars
* Caiphus Semenya, musician
* [[Poizen]] South African Deep House DJ
* Tokyo Sexwale former Premier of Gauteng.
* [[Caster Semenya]], athlete and Olympic Games medal winner
* Judith Sephuma, musician
* Hilda Tloubatla, singer
* Africa Tsoai, actor
* Chymamusique, South African DJ & music producer
* [[Master KG]], famous artist and composer of the popular song Jerusalema
* [[Kgosientsho Ramokgopa]], former mayor of [[Tshwane|City of Tshwane Metropolitan Municipality]]
* Phuti Mahanyele, CEO of Shanduka Group
* [[Kamo Mphela]], amapiano artist
* [[Focalistic]], rapper
* [[Bontle Smith]], amapiano artist
* [[DJ Maphorisa]], South African DJ & record producer
* [[Pabi Cooper]], amapiano artist
* Shandesh, Lekompo singer
* Eric Macheru, actor
* Harriet Manamela, Skeem Saam actress
* [[Raymond Motadi]], TV personality, known professionally as Mon-D
* [[Janesh]] , Lekompo singer
* [[Phobla on the beat]] , Lekompo singer & producer
* [[Naqua SA]] , Lekompo DJ & record producer
* DJ Cleo , South African DJ & Producer
* Kgaogelo Sekgota , South African Football Player
* Lesley Manyathela , Former South African Football Player
* Tlou Segolela , Former South African Football Player
* Clement Maosa , South African Actor, Lawyer and Lekompo Artist
* [[King Monada]] , Lekompo Artist
* [[Lerato Kganyago]], South African Media Personality
* [[Kaycherlow Nll]] , Lekompo singer
* Kwena Maphaka , South African Cricket Player
== Bona gape ==
* [[Batho ba letso la Setswana|Tswana people]]
* [[Batho ba Basotho|Sotho people]]
* Sotho-Tswana peoples
* [[Lefatshe la barotse|Barotseland]]
* [[Lozi people]]
* Bokone
== Metswedi ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Batho ba BaPedi]]
fyeb0f2t5jdt6ah13iv13amnoerand1
Cape Town Railway & Dock 0-4-0T
0
15353
55999
55855
2026-09-29T21:54:46Z
KatieKea
10150
/* Modiri */ Ke okeditse tlhanolo le metswedi.
55999
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:0-4-2 Hawthorne Leslie Blackie.jpg|thumb|Enjene ya Blackie e ne ya bewa mo bodilong kwa seteišeneng sa Motsekapa, ka Tlhakole a le lesome le borataro ngwaga wa 2007]]
'''Cape Town Railway & Dock 0-4-0T''' ya 1859 e ne e le terena ya mouwane ya Aforika Borwa go tswa mo motlheng wa pele ga [[Kopano ya Aforika Borwa|Kopano]] kwa [[Cape of Good Hope]] ,e le terena ya ntlha go goroga mo Aforika Borwa.
Ka Lwetse 1859, Messrs E. & J. Pickering, makonteraka a Kompone ya Seporo le Maemelodikepe a Motse Kapa go aga mola wa seporo sa Motse Kapa-Wellington, ba ne ba reka terena e nnye ya mouwane e e nang le tanka e e fa thoko ya 0-4-0 go tswa kwa Enyelane, gore e dirisiwe ka nako ya go aga seporo. Setimela seno, se moragonyana se neng sa nna enjene ya no. 9 ya [[Kompne ya Diterena le Maemelodikepe jwa Motse Kapa|Kompone ya Diterena le Maemelodikepe jwa Motse Kapa]] mme morago ga moo ya [[Diterena tsa Puso ya Kapa]], e ne e le terena ya ntlha mo Aforika Borwa. E goeleditswe jaaka [[selo sa boswa]] mme e ne ya tlhongwa mo lebaleng le legolo la seteišene sa Cape Town.<ref name=":1">Holland, D.F. (1971). ''Steam Locomotives of the South African Railways''. Vol. 1: 1859–1910 (1st ed.). Newton Abbott, England: [[:en:David_&_Charles|David & Charles]]. pp. 11–15, 18, 23. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7153-5382-0|978-0-7153-5382-0]]</bdi>.</ref><ref name=":2">Espitalier, T.J.; Day, W.A.J. (June 1943). "The Locomotive in South Africa - A Brief History of Railway Development. Chapter I - The Period of the 4 ft. 8½ in. Gauge". ''South African Railways and Harbours Magazine''. pp. 437–440.</ref>
Go ka direga gore mo tshimologong ya 1874, ka nako eo mo lenaaneng la Diterena tsa Puso ya Kapa, seporo seno se ne sa agiwa sesha go nna thulaganyo ya [[0-4-2T,]] pele ga se romelwa kwa [[Port Alfred]] kwa se neng se dira jaaka seporo sa go aga maemelodikepe mo lotshitshing lwa Noka ya Kowie. Fa e ne e direla kwa Port Alfred, e ne ya bidiwa ''Blackie''.<ref name=":3">Littley, D. (September–October 1989). "Blackie". ''SA Rail''. RSSA. p. 133.</ref>
== Modiri ==
Morago ga go dira ditlhagiso kwa Pusong ya Bokolone ya Kapa ka 1853 le 1855, Kompone ya Seporo le Maemelodikepe a Motse Kapa e ne ya newa tetlelelo, ka Molao wa no. 10 ya Seetebosigo a le masome mabedi le boferabongwe ka 1857, go aga seporo se se boleele jwa dimaele di le masome matlhano le bosupa (dikilometara di le masome a ferabongwe le metso e mebedi) magareng ga [[Cape Town]] le [[Wellington]]. Kompone e ne ya tlhoma Messrs E. & J. Pickering go nna borakonteraka ba go aga seporo.<ref name=":2" />
Pickerings o ne a otara terena go tswa kwa Scotland gore e dirisiwe jaaka enjene ya go aga. Setimela se ne sa agiwa ka 1857 ke [[Hawthorns and Company, Leith]] mme se na le nomoro ya 162. E ne e le setimela sa [[0-4-0T]] mme se ne se agilwe go tsamaya mo selekanyong sa 4 ft 8+1⁄2 in (1,435 mm). Setimela seno se gorogile kwa Cape Town ka Lwetse a ferabobedi ka 1859 mme se na le pharologano ya go nna setimela sa ntlha mo Aforika Borwa.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">Hart, George, ed. (c. 1978). ''The South African Railways - Historical Survey''. Bill Hart, Sponsored by Dorbyl Ltd. pp. 5, 8.</ref>
== Tirelo ==
=== Messrs E. le J. Pickering ===
[[Setshwantsho:Mr William Dabbs - the Driver of Blackie - South African Railways.jpg|left|thumb|William Dabbs]]
Fa setimela se goroga kwa Cape Town, se ne sa tshwanelwa ke go tlhatlhamololwa pele se ka folosiwa mo sekepeng sa brig ''Charles'' ka go dirisa di- lighter. Setimela seno se ne se patilwe ke moenjenere ebile e le mokgweetsi wa sone, Mo-Scotland yo o bidiwang William Dabbs. Se ne ya kopanngwa gape ka bontlhabongwe mo maemelodikepeng mme morago ga moo sa fudusediwa kwa Alfred’s Square, e jaanong e leng karolo ya Parade kwa Cape Town. Moo, go ne ga agiwa segotlo sa tshipi e e tsenngwang mo godimo ga yone mme go e kopanya gape go ne ga wediwa ke Dabbs.<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":5">Joyce, Peter, ed. (1981). ''South Africa's Yesterdays''. The Reader's Digest Association South Africa (Pty.) Limited. p. 162. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/0-620-05019-5|0-620-05019-5]]</bdi>.</ref>
Disilindara tse pedi tsa terena di ne di le mo teng ga bonte mme e ne e na le geere ya belefo ya Stephenson. Dipompo tsa yone tse pedi tsa metsi a a fepang di ne di dirisiwa ke ditlhogo tsa sefapaano tsa piston. Jaaka e agilwe, enjene e ne e na le cab e e bulegileng, fela borulelo jwa cab bo ne jwa tsenngwa dingwaga di le mmalwa moragonyana.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
Go ya ka motswedi mongwe, rakonteraka o ne a reka diterena tse dingwe tse pedi tsa mofuta o o tshwanang go tswa kwa modirising a le mongwe. Le fa go kgonega, go tsewa go sa kgonege, ka gonne diterena tse di ntseng jalo tsa tlaleletso ga di bontshiwe mo manaaneng a a latelang a dinomoro tsa diterena tsa Kompone ya Seporo le Maemelodikepe a Cape Town kgotsa Diterena tsa Puso ya Kapa.<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Seporo le Maemelodike a Motsekapa ===
[[Setshwantsho:Turning first sod - Cape Town-Wellington line.jpg|left|thumb|Go fetola mmu wa ntlha, mo puleng]]
Mmu wa ntlha wa seporo sa Cape Town-Wellington o ne o retolotswe ka la bo 31 Mopitlwe 1859 ke Mmusisi wa Kapa ya Tsholofelo e e Molemo, Sir George Grey, a dirisa shofole ya selefera e e neng e diretswe moletlo wa pulo ka tlhamalalo. Le fa go ntse jalo, karolo ya ntlha ya tsela magareng ga Fort De Knokke le Salt River e ne ya bulwa fela ka la bo 8 Tlhakole 1861. Ka go lebelela go wediwa ga mola, Seporo sa Motsekapa le Boemakepe di ne tsa tsaya thomelo ya diterena tsa dithendara di le robedi tsa 0-4-2 go tswa kwa R le W Hawthorn kwa Newcastle upon Type. Diterena tseno di ne tsa goroga ka dithomelo tse pedi ka 20 Mopitlwe le 28 Moranang 1860. Di ne tsa newa maina mme tsa newa dinomoro go tswa go 1 go ya go 8. E re ka tlaleletso e e tletseng ya dienjene e ne ya goroga pele ga mela e bewa, di ne tsa agiwa le go bewa mo pontshong gore batho ba di bontshe, fa di ntse di emetse go wediwa ga mola o o lekaneng o o tla dirisiwang.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
[[Setshwantsho:CTR&D 0-4-2WT Blackie as 0-4-0T.jpg|thumb|Enjene ''Blackie'' e le [[0-4-0T]], e kgabaganya Salt River, c. Lwetse 1861]]
Seelo se se bonya sa kago sa 1+1⁄2 miles (2.4 kilometres) ya seporo mo dikgweding di le 23, se ne sa baka dikamano tse di sa siamang magareng ga khamphani ya seporo le borakonteraka. Kganetsano e ne ya felela ka go senya fa badiri ba dikonteraka ba ba neng ba sa kgotsofala ba ne ba tsamaisa nngwe ya diterena tse disha tsa dithendara tsa Cape Town Railway and Dock, no. 4 Wellington, go tsena mo moseleng, mme phelelo ya gore e ne ya tshwanelwa ke go romelwa kwa madirelong a a sa tswang go tlhongwa kwa Salt River gore go baakanngwe tshenyo nngwe e e masisi. Ka Diphalane 1861, Cape Town Railway and Dock di ne tsa leleka borakonteraka mme tsa tsaya tiro yotlhe ya go aga, mmogo le terena ya Pickering. Ka jalo enjene e ne ya newa nomoro ya 9, le fa e ne e le terena ya ntlha mo Aforika Borwa.<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":5" />
[[Setshwantsho:CWR Blackie (0-4-2T) Plaque.JPG|left|thumb|Letlapa mo motheong wa enjene ya ''Blackie'']]
Mola go tswa kwa Cape Town go ya kwa Wellington o tsere mo e ka nnang dingwaga di le tlhano go wediwa. Mola o o yang Eersterivier o ne wa bulwa semmuso ka 13 Tlhakole 1862. Stellenbosch e ne ya fitlhelelwa ka 1 Motsheganong 1862 le tlhogo ya seporo kwa Wellington ka 4 Ngwanaitseele 1863. Tiro e ne ya wediwa mo e ka nnang ngwaga moragonyana, mme go ya ka polaka e e neng e tlhomilwe mo setlhoeng sa yone kwa seteisheneng sa enjene ya no Cape Town s. 9 e ne ya nna le tlotla ya go goga terena ya ntlha ya semmuso ya seporo sa Motsekapa-Wellington go ya kwa Wellington ka 1865.<ref name=":4" />
[[Setshwantsho:First train arrives at Wellington.jpg|thumb|Go goroga ga terena ya ntlha kwa Seteišeneng sa Wellington, fa morago ga terena ya tender]]
Le fa go ntse jalo, mokwalo o o mo letlapeng ga se boammaaruri. Setshwantsho se se gabilweng, se se bontshang go goroga ga terena ya ntlha kwa Seteišeneng sa Wellington, se bontsha terena e e ka fa morago ga nngwe ya diterena tse robedi tsa 0-4-2 tse di bonolo.<ref name=":2" /><ref name=":4" />
Nngwe ya dienjene tseno tsa dithendara e ne e gogile terena ya ntlha go tswa kwa Motsekapa go ya kwa Eersterivier ka la bo 13 Tlhakole 1862 le terena ya semmuso ka nako ya moletlo wa pulo kwa Wellington.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Jaaka terena ya kago, enjene no. 9 e ka tswa e ne e le kwa tlhogong ya terena ya ntlha ya kago go fitlha kwa tlhogong ya seporo kwa Wellington, mme gore a go ne go ntse jalo, ga go itsiwe.
=== Diterena tsa Puso ya Kapa ===
Ka 1872, Puso ya Kapa ya Tonakgolo John Molteno e ne ya swetsa go tsaya tiro ya diterena tsotlhe mo Koloning. Ka jalo mela ya Motsekapa-Wellington le Salt River-Wynberg e ne ya kopanngwa go nna Diterena tsa Puso ya Kapa (CGR).<ref>Burman, Jose (1984). ''Early Railways at the Cape''. Cape Town: Human & Rousseau. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/0-7981-1760-5|0-7981-1760-5]]</bdi>.</ref>[tsebe e tlhokega]
Nomoro ya enjene 9 e ne ya nna mo tirelong kwa Motsekapa go fitlha kwa bokhutlong jwa 1873. Ka Diphalane 1873, Motlhatlhobi Mogolo wa Ditiro tsa Setšhaba o ne a kopa setimela se se tla dirisiwang kwa porojekeng ya boemakepe jwa Kowie kwa Port Alfred mme, ka Sedimonthole a le 24, go ne ga newa taolo ya gore go dirwe diphetogo mo go sone gore se romelwe kwa Portfred le gore se romelwe kwa Alfred. Go ka direga gore diphetogo tseno di ne di akaretsa go okediwa ka ase e e latelang.<ref name=":3" /><ref>Dulez, Jean A. (2012). ''Railways of Southern Africa 150 Years (Commemorating One Hundred and Fifty Years of Railways on the Sub-Continent – Complete Motive Power Classifications and Famous Trains – 1860–2011)'' (1st ed.). Garden View, Johannesburg, South Africa: Vidrail Productions. p. 16. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9_780620_512282|9 780620 512282]]</bdi>.</ref>
Seno se tlhomamisiwa ke dilo tse di neng tsa lemogiwa ke moswi Dusty Durrant, yo o neng a lemoga gore maotwana a a kwa morago mo setimelaneng a ne a latlhetswe e bile a dirilwe ka tsela ya segompieno go feta maotwana a a kopantsweng, a go lebegang e le a tshipi e e betlilweng. O ne gape a fopholetsa gore, ka ntlha ya fa go se na bosupi jwa tanka ya sediba ka fa tlase ga lefelo la go bolokela dithoto, seporo seno e ne e le seporo sa tanka e e fa thoko mo botshelong jotlhe jwa sone jwa go dira le gore ditanka tse di fa thoko di ne tsa tlosiwa ka nako nngwe morago ga gore enjene e tlogele jaaka e e sa kgoneng go dirisiwa ka 1883.<ref>Durrant, A.E. (January–February 1994). "Blackie – Some Cousins". ''SA Spoor''. p. 14.</ref>
=== Tokafatso ya Maemelodikepe a Kowie ===
Ka la 4 Phukwi 1874, enjene e e agilweng sešwa ya no. 9 e ne ya romelwa kwa Kowie, go ya go dirisiwa mo kagong ya boemakepe kwa Boemakepeng jwa Kowie kwa Port Alfred, e e neng e dirwa ke Khamphani ya go Tokafatsa Boemakepe jwa Kowie. E ne ya tswa kwa Motsekapa e palame sekepe sa Compage mme ya goroga kwa Port Alfred ka Phukwi a le 11.<ref name=":3" />
Kwa Boemakepeng jwa Alfred, enjene ya no. 9 e ne ya bidiwa semmuso Frontier. E re ka e ne e pentilwe ka mmala o montsho ka nako eo, e ne ya itsege ka lorato e le Blackie. E ne ya kopanngwa gape mme ya simolola go dira kwa lotshitshing lo lo kwa bophirima lwa Noka ya Kowie, mme e ne ya tswa mo tseleng fa e fitlha kwa seporong sa ntlha se se neng se le teng, se se neng se beilwe go dirisiwa mo dikolotsaneng tse di gogwang ke dikgomo mme se ne se sa tshwaraganngwa ka ditlhapi mmogo. Go ne ga fitlhelwa gore dikhube di ne di le bogale thata mo tereneng mme, ka nako ya go baakanya, di- flange tsa para ya bobedi ya maotwana a a kopantsweng di ne tsa tlosiwa. Blackie ya enjene le yone e ne e lekanyeditswe go tsamaya ka lobelo lwa dimaele di le 2 ka ura (dikilometara di le 3.2 ka ura).<ref name=":1" /><ref name=":4" />
Jaaka fa kgatelelo ya tiro e ne e batla, go ne ga tlhokega gore go tsamaisiwe setimela ka metlha go tswa kwa lotshitshing lo longwe lwa Kowie go ya kwa go lo longwe, go fitlha go bonwa terena ya bobedi ka 1877, e leng enjene ya 0-4-0 saddle-tank e e bidiwang Aid. Enjene ya Blackie e ne ya dira mo porojekeng ya Kowie go fitlha ka 1883, ka nako eo e ne e sa tlhole e dirisiwa gotlhelele mme e ne ya tlogelwa mo letlhakoreng.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
== Tshomarelo ==
Ka Sedimonthole 1897, Pontsho e kgolo ya Aforika Borwa e ne ya diragala kwa Grahamstown. Enjene ya Blackie e ne ya baakanngwa, ya pentiwa gape mme ya tsenngwa mo seporong go ya kwa toropong eo go ya go bewa mo pontshong, le fa e ne e se na ditanka tsa kafa thoko. Fa dipontsho di ne di ya kwa bokhutlong kwa bokhutlong jwa January 1898, setimela seno se ne sa bewa mo polokelong kwa Grahamstown. E ne ya nna foo go fitlha Diterene tsa Aforika Borwa tse di sa tswang go tlhongwa di tsaya tshwetso, ka 1913, gore e tshwanetse go bewa mo dipontshong tsa leruri kwa Seteišeneng sa Motse Kapa. Enjene e ne ya pentiwa gape ka mmala o motala wa Diterena tsa Puso ya Kapa, ya tsenngwa mo seporong go ya kwa Motsekapa mme ya tlhongwa mo lebaleng la seteišene sa bogologolo sa Motsekapa, kwa dintlheng tsa Dipolatefomo 3 le 4.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
[[Setshwantsho:CWR Blackie (0-4-2T).JPG|thumb|Enjene ya ''Blackie,'' Phatwe a le malatsi a le masome a mabedi le bone, 2003]]
Fa mela ya metsesetoropo ya Kapa e ntse e tsenngwa motlakase magareng ga 1927 le 1928, enjene ya Blackie e ne ya fitlhelwa e le mo tseleng ya dipilara dingwe tse di neng di tshwanetse go agiwa go dira didiriswa tse di kwa godimo. E ne ya isiwa ka lori go ya kwa Salt River ke moenjenere yo o neng a okametse, e na le ditaelo tsa gore e latlhiwe. Le fa go ntse jalo, botlhokwa jwa hisitori ya terena ya bogologolo bo ne jwa lemogiwa ke A.W. Westley, moenjenere wa metšhini wa Salt River yo o neng a okametse, yo o neng a dira gore e tlhomiwe fela mo teng ga botseno jwa tiro. E ne ya nna foo go fitlha kwa bofelong e tlhatlhobiwa ke Khomišene ya Difikantswe tsa Hisitori, e e neng ya dira gore e busediwe kwa seteisheneng sa Cape Town. Ka la bo 14 Moranang 1936, e ne ya itsisiwe jaaka sefikantswe sa bosetšhaba ka Kitsiso ya Puso No. 529.<ref name=":1" /><ref>[https://web.archive.org/web/20111006025553/http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=12996 "Locomotive, Cape Town Station, Cape Town"]. ''Gazetted Heritage Sites database''. [[:en:South_African_Heritage_Resources_Agency|South African Heritage Resources Agency]]. Archived from [http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=12996 the original] on 6 October 2011. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boferabongwe, 2026.</ref>
Fa seteišene se sešwa sa Cape Town se ne se wediwa ka dingwaga tsa bo 1960, enjene ya Blackie e ne ya tlhongwa mo lebaleng le legolo.<ref name=":1" />
== Metswedi ==
<references />
[[Karolo:Mafelo a boswa a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Terena ya Hawthorn]]
[[Karolo:Diterena tsa 0-4-2T]]
[[Karolo:Diterena tsa B1]]
[[Karolo:Diterena tsa B]]
[[Karolo:Diterena tsa 0-4-0T]]
[[Karolo:Diterena tse di simolodisitsweng ka 1859]]
[[Karolo:1859 mo Aforika Borwa]]
6fz2v2s0pakyogpkd7ihsvoppbr22lm
56002
55999
2026-09-29T22:13:41Z
KatieKea
10150
/* Seporo le Maemelodike a Motsekapa */ ke ranotse karolo e le go tsenya metswedi
56002
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:0-4-2 Hawthorne Leslie Blackie.jpg|thumb|Enjene ya Blackie e ne ya bewa mo bodilong kwa seteišeneng sa Motsekapa, ka Tlhakole a le lesome le borataro ngwaga wa 2007]]
'''Cape Town Railway & Dock 0-4-0T''' ya 1859 e ne e le terena ya mouwane ya Aforika Borwa go tswa mo motlheng wa pele ga [[Kopano ya Aforika Borwa|Kopano]] kwa [[Cape of Good Hope]] ,e le terena ya ntlha go goroga mo Aforika Borwa.
Ka Lwetse 1859, Messrs E. & J. Pickering, makonteraka a Kompone ya Seporo le Maemelodikepe a Motse Kapa go aga mola wa seporo sa Motse Kapa-Wellington, ba ne ba reka terena e nnye ya mouwane e e nang le tanka e e fa thoko ya 0-4-0 go tswa kwa Enyelane, gore e dirisiwe ka nako ya go aga seporo. Setimela seno, se moragonyana se neng sa nna enjene ya no. 9 ya [[Kompne ya Diterena le Maemelodikepe jwa Motse Kapa|Kompone ya Diterena le Maemelodikepe jwa Motse Kapa]] mme morago ga moo ya [[Diterena tsa Puso ya Kapa]], e ne e le terena ya ntlha mo Aforika Borwa. E goeleditswe jaaka [[selo sa boswa]] mme e ne ya tlhongwa mo lebaleng le legolo la seteišene sa Cape Town.<ref name=":1">Holland, D.F. (1971). ''Steam Locomotives of the South African Railways''. Vol. 1: 1859–1910 (1st ed.). Newton Abbott, England: [[:en:David_&_Charles|David & Charles]]. pp. 11–15, 18, 23. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7153-5382-0|978-0-7153-5382-0]]</bdi>.</ref><ref name=":2">Espitalier, T.J.; Day, W.A.J. (June 1943). "The Locomotive in South Africa - A Brief History of Railway Development. Chapter I - The Period of the 4 ft. 8½ in. Gauge". ''South African Railways and Harbours Magazine''. pp. 437–440.</ref>
Go ka direga gore mo tshimologong ya 1874, ka nako eo mo lenaaneng la Diterena tsa Puso ya Kapa, seporo seno se ne sa agiwa sesha go nna thulaganyo ya [[0-4-2T,]] pele ga se romelwa kwa [[Port Alfred]] kwa se neng se dira jaaka seporo sa go aga maemelodikepe mo lotshitshing lwa Noka ya Kowie. Fa e ne e direla kwa Port Alfred, e ne ya bidiwa ''Blackie''.<ref name=":3">Littley, D. (September–October 1989). "Blackie". ''SA Rail''. RSSA. p. 133.</ref>
== Modiri ==
Morago ga go dira ditlhagiso kwa Pusong ya Bokolone ya Kapa ka 1853 le 1855, Kompone ya Seporo le Maemelodikepe a Motse Kapa e ne ya newa tetlelelo, ka Molao wa no. 10 ya Seetebosigo a le masome mabedi le boferabongwe ka 1857, go aga seporo se se boleele jwa dimaele di le masome matlhano le bosupa (dikilometara di le masome a ferabongwe le metso e mebedi) magareng ga [[Cape Town]] le [[Wellington]]. Kompone e ne ya tlhoma Messrs E. & J. Pickering go nna borakonteraka ba go aga seporo.<ref name=":2" />
Pickerings o ne a otara terena go tswa kwa Scotland gore e dirisiwe jaaka enjene ya go aga. Setimela se ne sa agiwa ka 1857 ke [[Hawthorns and Company, Leith]] mme se na le nomoro ya 162. E ne e le setimela sa [[0-4-0T]] mme se ne se agilwe go tsamaya mo selekanyong sa 4 ft 8+1⁄2 in (1,435 mm). Setimela seno se gorogile kwa Cape Town ka Lwetse a ferabobedi ka 1859 mme se na le pharologano ya go nna setimela sa ntlha mo Aforika Borwa.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">Hart, George, ed. (c. 1978). ''The South African Railways - Historical Survey''. Bill Hart, Sponsored by Dorbyl Ltd. pp. 5, 8.</ref>
== Tirelo ==
=== Messrs E. le J. Pickering ===
[[Setshwantsho:Mr William Dabbs - the Driver of Blackie - South African Railways.jpg|left|thumb|William Dabbs]]
Fa setimela se goroga kwa Cape Town, se ne sa tshwanelwa ke go tlhatlhamololwa pele se ka folosiwa mo sekepeng sa brig ''Charles'' ka go dirisa di- lighter. Setimela seno se ne se patilwe ke moenjenere ebile e le mokgweetsi wa sone, Mo-Scotland yo o bidiwang William Dabbs. Se ne ya kopanngwa gape ka bontlhabongwe mo maemelodikepeng mme morago ga moo sa fudusediwa kwa Alfred’s Square, e jaanong e leng karolo ya Parade kwa Cape Town. Moo, go ne ga agiwa segotlo sa tshipi e e tsenngwang mo godimo ga yone mme go e kopanya gape go ne ga wediwa ke Dabbs.<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":5">Joyce, Peter, ed. (1981). ''South Africa's Yesterdays''. The Reader's Digest Association South Africa (Pty.) Limited. p. 162. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/0-620-05019-5|0-620-05019-5]]</bdi>.</ref>
Disilindara tse pedi tsa terena di ne di le mo teng ga bonte mme e ne e na le geere ya belefo ya Stephenson. Dipompo tsa yone tse pedi tsa metsi a a fepang di ne di dirisiwa ke ditlhogo tsa sefapaano tsa piston. Jaaka e agilwe, enjene e ne e na le cab e e bulegileng, fela borulelo jwa cab bo ne jwa tsenngwa dingwaga di le mmalwa moragonyana.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
Go ya ka motswedi mongwe, rakonteraka o ne a reka diterena tse dingwe tse pedi tsa mofuta o o tshwanang go tswa kwa modirising a le mongwe. Le fa go kgonega, go tsewa go sa kgonege, ka gonne diterena tse di ntseng jalo tsa tlaleletso ga di bontshiwe mo manaaneng a a latelang a dinomoro tsa diterena tsa Kompone ya Seporo le Maemelodikepe a Cape Town kgotsa Diterena tsa Puso ya Kapa.<ref name=":2" /><ref name=":3" />
=== Seporo le Maemelodikepe a Cape Town ===
[[Setshwantsho:Turning first sod - Cape Town-Wellington line.jpg|left|thumb|Go fetola mmu wa ntlha, mo puleng]]
Mmu wa ntlha wa seporo sa Cape Town-Wellington o ne o retolotswe ka Mopitlo a le malatsi a masome a mararo le motso ka 1859 ke Mmusisi wa [[Cape of Good Hope]], Sir [[George Grey]], a dirisa garawe ya selefera e e neng e diretswe moletlo wa pulo ka tlhamalalo. Le fa go ntse jalo, karolo ya ntlha ya tsela magareng ga Fort De Knokke le Salt River e ne ya bulwa fela ka Tlhakole a ferabobedi ka 1861. Ka go lebelela go wediwa ga mola, Seporo sa Motsekapa le Maemelodikepe a ne a tsaya thomelo ya diterena tsa dithendara [[di le borobabobedi tsa 0-4-2]] go tswa kwa [[R and W Hawthorn]] kwa [[Newcastle upon Tyne]]. Diterena tseno di ne tsa goroga ka dithomelo tse pedi ka Mopitlo a le masome mabedi le Moranang a le masome a mabedi le boferabobedi ka 1860. Di ne tsa newa maina mme tsa newa dinomoro go tswa go bongwe go ya go boferabobedi. E re ka tlaleletso e e tletseng ya dienjene e ne ya goroga pele ga mela e bewa, di ne tsa agiwa le go bewa mo pontsheng gore batho ba di bone, fa di ntse di emetse go wediwa ga mola o o lekaneng o o tla dirisiwang.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
[[Setshwantsho:CTR&D 0-4-2WT Blackie as 0-4-0T.jpg|thumb|Enjene ''Blackie'' e le [[0-4-0T]], e kgabaganya Salt River, c. Lwetse 1861]]
Seelo se se bonya sa kago sa 1+1⁄2 miles (2.4 kilometres) ya seporo mo dikgweding di le masome mabedi le boraro, se ne sa baka dikamano tse di sa siamang magareng ga kompone ya seporo le borakonteraka. Kganetsano e ne ya felela ka go senya fa badiri ba dikonteraka ba ba neng ba sa kgotsofala ba ne ba tsamaisa nngwe ya diterena tse disha tsa dithendara tsa Cape Town Railway and Dock, no. 4 ''Wellington'', go tsena mo moseleng, mme phelelo ya gore e ne ya tshwanelwa ke go romelwa kwa madirelong a a sa tswang go tlhongwa kwa Salt River gore go baakanngwe tshenyo nngwe e e masisi. Ka Phalane 1861, Cape Town Railway and Dock di ne tsa leleka borakonteraka mme tsa tsaya tiro yotlhe ya go aga, mmogo le terena ya Pickering. Ka jalo enjene e ne ya newa nomoro ya boferabongwe, le fa e ne e le terena ya ntlha mo Aforika Borwa.<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":5" />
[[Setshwantsho:CWR Blackie (0-4-2T) Plaque.JPG|left|thumb|Letlapa mo motheong wa enjene ya ''Blackie'']]
Mola go tswa kwa Cape Town go ya kwa Wellington o tsere mo e ka nnang dingwaga di le tlhano go wediwa. Mola o o yang Eersterivier o ne wa bulwa semmuso ka Tlhakole a le lesome le boraro ka 1862. Stellenbosch e ne ya fitlhelelwa ka Motsheganong a rogwa ka 1862 le tlhogo ya seporo kwa Wellington ka Ngwanatsele a le malatsi a mane ka 1863. Tiro e ne ya wediwa mo e ka nnang ngwaga moragonyana, mme go ya ka polaka e e neng e tlhomilwe mo setlhoeng sa yone kwa seteisheneng sa Cape Town, enjene ya no. 9 e ne ya nna le tlotla ya go goga terena ya ntlha ya semmuso ya seporo sa Cape Town-Wellington go ya kwa Wellington ka 1865.<ref name=":4" />
[[Setshwantsho:First train arrives at Wellington.jpg|thumb|Go goroga ga terena ya ntlha kwa Seteišeneng sa Wellington, fa morago ga terena ya tender]]
Le fa go ntse jalo, mokwalo o o mo letlapeng ga se boammaaruri. Setshwantsho se se gabilweng, se se bontshang go goroga ga terena ya ntlha kwa Seteišeneng sa Wellington, se bontsha terena e e ka fa morago ga nngwe ya diterena tse di robangbobedi tsa 0-4-2 tsa tender.<ref name=":2" /><ref name=":4" />
Nngwe ya dienjene tseno tsa tender e ne e gogile terena ya ntlha go tswa kwa Motsekapa go ya kwa Eersterivier ka Tlhakole a le lesome le boraro ka 1862 le terena ya semmuso ka nako ya moletlo wa pulo kwa Wellington.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Jaaka terena ya kago, enjene no. 9 e ka tswa e ne e le kwa tlhogong ya terena ya ntlha ya kago go fitlha kwa tlhogong ya seporo kwa Wellington, mme gore a go ne go ntse jalo, ga go itsiwe.
=== Diterena tsa Puso ya Kapa ===
Ka 1872, Puso ya Kapa ya Tonakgolo [[John Molteno]] e ne ya swetsa go tsaya tiro ya diterena tsotlhe mo Koloneng. Ka jalo mela ya Cape Town-Wellington le Salt River-Wynberg e ne ya kopanngwa go nna [[Diterena tsa Puso ya Kapa]] (CGR).<ref>Burman, Jose (1984). ''Early Railways at the Cape''. Cape Town: Human & Rousseau. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/0-7981-1760-5|0-7981-1760-5]]</bdi>.</ref><sup>[<nowiki/>[[Tsebe e tlhokega|tsebe e a tlhokega]]]</sup>
Nomoro ya enjene 9 e ne ya nna mo tirelong kwa Motsekapa go fitlha kwa bokhutlong jwa 1873. Ka Phalane 1873, Motlhatlhobi Mogolo wa Ditiro tsa Setšhaba o ne a kopa setimela se se tla dirisiwang kwa porojekeng ya maemelodikepe a Kowie kwa Port Alfred mme, ka Sedimonthole a le masome a mabedi le bone, go ne ga newa taolo ya gore go dirwe diphetogo mo go sone le gore se romelwe kwa Alfred. Go ka direga gore diphetogo tseno di ne di akaretsa go okediwa ka axle e e latelang.<ref name=":3" /><ref>Dulez, Jean A. (2012). ''Railways of Southern Africa 150 Years (Commemorating One Hundred and Fifty Years of Railways on the Sub-Continent – Complete Motive Power Classifications and Famous Trains – 1860–2011)'' (1st ed.). Garden View, Johannesburg, South Africa: Vidrail Productions. p. 16. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9_780620_512282|9 780620 512282]]</bdi>.</ref>
Seno se tlhomamisiwa ke dilo tse di neng tsa lemogiwa ke moswi Dusty Durrant, yo o neng a lemoga gore maotwana a a kwa morago mo setimeleng a ne a latlhetswe e bile a dirilwe ka tsela ya segompieno go feta maotwana a a kopantsweng, a go lebegang e le a tshipi e e betlilweng. O ne gape a fopholetsa gore, ka ntlha ya fa go se na bosupi jwa tanka ya sediba ka fa tlase ga lefelo la go bolokela dithoto, terena eno e ne e le terena ya tanka e e fa thoko mo botshelong jotlhe jwa yone jwa go dira le gore ditanka tse di fa thoko di ne tsa tlosiwa ka nako nngwe morago ga gore enjene e tlogelwe jaaka e e sa kgoneng go dirisiwa ka 1883.<ref>Durrant, A.E. (January–February 1994). "Blackie – Some Cousins". ''SA Spoor''. p. 14.</ref>
=== Tokafatso ya Maemelodikepe a Kowie ===
Ka Phukwi a le malatsi a mane ka 1874, enjene e e agilweng sesha ya no. 9 e ne ya romelwa kwa Kowie, go ya go dirisiwa mo kagong ya maemelodikepe kwa Maemelodikepeng a Kowie kwa Port Alfred, e e neng e dirwa ke Komponi ya go Tokafatsa Maemelodikepe a Kowie. E ne ya tswa kwa Motsekapa e palame sekepe sa Compage mme ya goroga kwa [[Port Alfred]] ka Phukwi a le lesome le motso.<ref name=":3" />
Kwa Maemelodikepeng a Alfred, enjene ya no. 9 e ne ya bidiwa semmuso ''Frontier''. E re ka e ne e pentilwe ka mmala o montsho ka nako eo, e ne ya itsege ka lorato e le ''Blackie''. E ne ya kopanngwa gape mme ya simolola go dira kwa lotshitshing lo lo kwa bophirima lwa Noka ya Kowie, mme e ne ya tswa mo tseleng fa e fitlha kwa seporong sa ntlha se se neng se le teng, se se neng se beilwe go dirisiwa mo dikolotsaneng tse di gogwang ke dikgomo mme se ne se sa tshwaraganngwa ka ditlhapi mmogo. Go ne ga fitlhelwa gore dikhube di ne di le bogale thata mo tereneng mme, ka nako ya go baakanya, di- flange tsa para ya bobedi ya maotwana a a kopantsweng di ne tsa tlosiwa. Enjene ya ''Blackie'' le yone e ne e lekanyeditswe go tsamaya ka lobelo lwa dimaele di le pedi ka oura (dikilometara di le 3.2 ka oura).<ref name=":1" /><ref name=":4" />
Jaaka fa kgatelelo ya tiro e ne e batla, go ne ga tlhokega gore go tsamaisiwe setimela ka metlha go tswa kwa lotshitshing lo longwe lwa Kowie go ya kwa go lo longwe, go fitlha go bonwa terena ya bobedi ka 1877, e leng enjene ya 0-4-0 saddle-tank e e bidiwang ''[[Aid]]''. Enjene ya ''Blackie'' e ne ya dira mo porojekeng ya Kowie go fitlha ka 1883, ka nako eo e ne e sa tlhole e dirisiwa gotlhelele mme e ne ya tlogelwa mo letlhakoreng.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
== Tshomarelo ==
Ka Sedimonthole 1897, Pontsho e kgolo ya Aforika Borwa e ne ya diragala kwa [[Grahamstown]]. Enjene ya ''Blackie'' e ne ya baakanngwa, ya pentiwa gape mme ya tsenngwa mo seporong go ya kwa toropong eo go ya go bewa mo pontshong, le fa e ne e se na ditanka tsa kafa thoko. Fa dipontsho di ne di ya kwa bokhutlong kwa bokhutlong jwaFirikgong wa 1898, setimela seno se ne sa bewa mo polokelong kwa Grahamstown. E ne ya nna foo go fitlha Diterena tsa Aforika Borwa tse di sa tswang go tlhongwa di tsaya tshwetso, ka 1913, gore e tshwanetse go bewa mo dipontshong tsa leruri kwa Seteišeneng sa Motse Kapa. Enjene e ne ya pentiwa gape ka mmala o motala wa Diterena tsa Puso ya Kapa, ya tsenngwa mo seporong go ya kwa Motsekapa mme ya tlhongwa mo lebaleng la seteišene sa bogologolo sa Motsekapa, kwa dintlheng tsa Dipolatefomo ya boraro le ya bone.<ref name=":1" /><ref name=":4" />
[[Setshwantsho:CWR Blackie (0-4-2T).JPG|thumb|Enjene ya ''Blackie,'' Phatwe a le malatsi a le masome a mabedi le bone, 2003]]
Fa mela ya metsesetoropo ya Kapa e ntse e tsenngwa motlakase magareng ga 1927 le 1928, enjene ya ''Blackie'' e ne ya fitlhelwa e le mo tseleng ya dipilara dingwe tse di neng di tshwanetse go agiwa go dira didiriswa tse di kwa godimo. E ne ya isiwa ka lori go ya kwa Salt River ke moenjenere yo o neng a okametse, e na le ditaelo tsa gore e latlhiwe. Le fa go ntse jalo, botlhokwa jwa ditso tsa terena ya bogologolo bo ne jwa lemogiwa ke A.W. Westley, moenjenere wa metšhini wa Salt River yo o neng a okametse, yo o neng a dira gore e tlhomiwe fela mo teng ga kgoro ya ditiro. E ne ya nna foo go fitlha kwa bofelong e tlhatlhobiwa ke Khomišene ya Difikantswe tsa Ditso, e e neng ya dira gore e busediwe kwa seteisheneng sa Cape Town. Ka Moranang a le lesome le bone ka 1936, e ne ya itsisiwe jaaka [[sefikantswe sa bosetšhaba]] ka Kitsiso ya Puso No. 529.<ref name=":1" /><ref>[https://web.archive.org/web/20111006025553/http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=12996 "Locomotive, Cape Town Station, Cape Town"]. ''Gazetted Heritage Sites database''. [[:en:South_African_Heritage_Resources_Agency|South African Heritage Resources Agency]]. Archived from [http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=12996 the original] on 6 October 2011. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boferabongwe, 2026.</ref>
Fa seteišene se sesha sa Cape Town se ne se wediwa ka dingwaga tsa bo 1960, enjene ya ''Blackie'' e ne ya tlhongwa mo lebaleng le legolo.<ref name=":1" />
== Metswedi ==
<references />
[[Karolo:Mafelo a boswa a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Terena ya Hawthorn]]
[[Karolo:Diterena tsa 0-4-2T]]
[[Karolo:Diterena tsa B1]]
[[Karolo:Diterena tsa B]]
[[Karolo:Diterena tsa 0-4-0T]]
[[Karolo:Diterena tse di simolodisitsweng ka 1859]]
[[Karolo:1859 mo Aforika Borwa]]
djuev9b3n7p1k7cexdogqdvp40mminb
Brian Chikwava
0
15366
55903
2026-09-29T11:59:10Z
MmaBaggio
11091
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1372269808|Brian Chikwava]]"
55903
wikitext
text/x-wiki
'''Brian Chikwava''' ke mokwadi le seopedi [[Zimbabwe|sa kwa Zimbabwe]] . Polelo ya gagwe e khutshane ya "Seventh Street Alchemy" e ne ya abelwa Seetsele sa Caine sa ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004) sa bokwadi jwa Seaforika ka Sekgowa ; Chikwava e ne ya nna Mozimbabwe wa ntlha go dira jalo. O nnile moithuti wa ga Charles Pick kwa Sekolong se setona sa [[:en:University_of_East_Anglia|University of East Anglia]] , mme o nna kwa Lontone . O tswelela go kwala kwa Engelane mme o gatisa alebamo e e bidiwang ''Jacaranda Skits'' .
== Lemorago ==
== Go kwala ==
Chikwava o fentse Seetsele sa [[:en:Caine_Prize_for_African_Writing|Caine Prize for African Writing]] ka ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004) ka polelo ya gagwe ya "Seventh Street Alchemy" (e e neng ya gatisiwa mo go ''Writing Still'', Weaver Press, Harare, 2003), e le Mozimbabwe wa ntlha go gapa seetsele. Fa a dira seetsele, modulasetilo wa baatlhodi, Alvaro Ribeiro, o ne a tlhalosa kgang eo jaana: "Kanelo e e nonofileng thata e mo go yone Brian Chikwava wa Zimbabwe a reng puo ya Sekgowa ke ya gagwe, le Sekgowa se se nang le diponagalo tsa Seaforika.... Phenyo ya ngwao e telele ya go kwala ga Zimbabwe fa a lebane le uncer wa isagwe wa Zimbabwe!" <ref name="Bellagio" />
Padi ya gagwe ya ntlha ya [[:en:Harare_North|Harare North]] e gatisitswe ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabongwe (2009) ka Jonathan Cape . Ditshekatsheko ka kakaretso di ne di le dintle, ka Mary Fitzgerald wa ''[[:en:New_Statesman|New Statesman]]'' a kwala gore "ka go tlisa botshelo jwa mathata a bao gantsi ba kgaphetsweng kwa thoko ke setšhaba se se tlwaelegileng, [Chikwava] o butse lefelo la loago le le botlhokwa ka bonako". Gape o akgola "botlhale le go gakolola ga gagwe", sengwe se Tod Wodicka, mokwadi wa ''All Shall Be Well'', a dumalanang le sone, a kwala gore "tsebe ka tsebe, mola ka mola, [Chikwava] o tlhamile lentswe la kanelo le le tlholegileng le la boammaaruri...le tletse ka dimakatso, metlhale e mennye e monate, le lentswe la mmatota le tla... jaaka go sa dire maiteko, mme ka jalo ke boammaaruri... ke phitlhelelo e tona".
Trevor Lewis wa [[:en:The_Sunday_Times|''The Sunday Times'']] o kwadile gore "Chikwava o tlhamile moanelwamogolo yo o hapegileng, yo Sekgowa sa gagwe se se kwa morago le se se bokete se latlhelang ditshwaelo tse di bofitlha, tse di tshegisang", fa Margaret Busby ene a kwadile mo go ''[[:en:The_Independent|The Independent]]'' : "Chikwava o na le neo ya go bona motlhofo le metlae mo go fitlhegileng ... mo gare ga bakwadi ba dipadi motho o kopana le lentswe le le tlhaolang thata...mo e leng gore le tshwara ka tsela e e sa lebaleng, Chikwava o lebega a le mo setlhopheng seo Go tswa mo tsebeng ya ntlha go ya kwa go ya bofelo, kanelo ya puo ya selegae ya Harare Bokone e a tshwara, e a tlhotlheletsa, e a tshegisa."
Fa a ne a bua ka [[Zimbabwe]] le kamogelo e a neng a dumela gore buka ya gagwe e tla e amogela, Chikwava o ne a re: "Zimbabwe e ke neng ke e itse ga e sa tlhole e le teng. Buka e tla gatisiwa koo mme ga go ope yo o tla e rekang. Ga go ope yo o rekang dibuka jaanong. Ga di tlhole di le botlhokwa".
Gape o ne a nna le seabe mo tirong ya dibuka ya [[:en:Bush_Theatre|Bush Theatre]] ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bongwe e e bidiwang [[:en:Sixty_Six_Books|Six Six Books]] ya a neng a e kwalela setlhogo se se mo bukeng ya Baebele ya ga King James .
Padi ya bobedi ya ga Chikwava, ''Shamiso'', e tla gatisiwa ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026). <ref>{{Cite web |title=Shamiso by Brian Chikwava |url=https://buythebook.online/shamiso |access-date=22 March 2026}}</ref>
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
48fwgsdasbjt85lgm0ijfl61a4uk5z8
55905
55903
2026-09-29T12:07:57Z
MmaBaggio
11091
55905
wikitext
text/x-wiki
'''Brian Chikwava''' ke mokwadi le seopedi [[Zimbabwe|sa kwa Zimbabwe]] . Polelo ya gagwe e khutshane ya "Seventh Street Alchemy" e ne ya abelwa Seetsele sa Caine sa ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004) sa bokwadi jwa Seaforika ka Sekgowa ; Chikwava e ne ya nna Mozimbabwe wa ntlha go dira jalo. O nnile moithuti wa ga Charles Pick kwa Sekolong se setona sa [[:en:University_of_East_Anglia|University of East Anglia]] , mme o nna kwa Lontone . O tswelela go kwala kwa Engelane mme o gatisa alebamo e e bidiwang ''Jacaranda Skits'' .
{{Infobox person|name=Brian Chikwava|image=Brian Chikwava 1.jpg|image caption=Brian Chikwava a sena go bala kwa NUI Maynooth.|birth_place=[[Victoria Falls, Zimbabwe]]|occupation=Mokwadi le Seopedi|education=[[Bristol University]]|awards=(2004) [[Caine Prize]]}}
== Botshelo jwa gagwe ==
Brian Chikwava o tsholetswe kwa [[Diphororo tsa Victoria|diphororong tsa Victoria]] , kwa [[Zimbabwe]], ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a supa le bongwe (1971). O ne a ya kwa sekolong se se nang le baithuti ba ba nna ko teng kwa Bulawayo, a ya go ithuta boitsaanape jwa kwa Sekolong se setona sa Bristol. O ne a nna kwa Lontone ka ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004)
== Go kwala ==
Chikwava o fentse Seetsele sa [[:en:Caine_Prize_for_African_Writing|Caine Prize for African Writing]] ka ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004) ka polelo ya gagwe ya "Seventh Street Alchemy" (e e neng ya gatisiwa mo go ''Writing Still'', Weaver Press, Harare, 2003), e le Mozimbabwe wa ntlha go gapa seetsele. Fa a dira seetsele, modulasetilo wa baatlhodi, Alvaro Ribeiro, o ne a tlhalosa kgang eo jaana: "Kanelo e e nonofileng thata e mo go yone Brian Chikwava wa Zimbabwe a reng puo ya Sekgowa ke ya gagwe, le Sekgowa se se nang le diponagalo tsa Seaforika.... Phenyo ya ngwao e telele ya go kwala ga Zimbabwe fa a lebane le uncer wa isagwe wa Zimbabwe!" <ref name="Bellagio" />
Padi ya gagwe ya ntlha ya [[:en:Harare_North|Harare North]] e gatisitswe ka ngwaga wa dikete tse pedi le borobabongwe (2009) ka [[:en:Jonathan_Cape|Jonathan Cape]] . Ditshekatsheko ka kakaretso di ne di le dintle, ka Mary Fitzgerald wa ''[[:en:New_Statesman|New Statesman]]'' a kwala gore "ka go tlisa botshelo jwa mathata a bao gantsi ba kgaphetsweng kwa thoko ke setšhaba se se tlwaelegileng, [Chikwava] o butse lefelo la loago le le botlhokwa ka bonako". Gape o akgola "botlhale le go gakolola ga gagwe", sengwe se [[Tod Wodicka]], mokwadi wa ''All Shall Be Well'', a dumalanang le sone, a kwala gore "tsebe ka tsebe, mola ka mola, [Chikwava] o tlhamile lentswe la kanelo le le tlholegileng le la boammaaruri...le tletse ka dimakatso, metlhale e mennye e monate, le lentswe la mmatota le tla... jaaka go sa dire maiteko, mme ka jalo ke boammaaruri... ke phitlhelelo e tona".
Trevor Lewis wa [[:en:The_Sunday_Times|''The Sunday Times'']] o kwadile gore "Chikwava o tlhamile moanelwamogolo yo o hapegileng, yo Sekgowa sa gagwe se se kwa morago le se se bokete se latlhelang ditshwaelo tse di bofitlha, tse di tshegisang", fa [[Margaret Busby]] ene a kwadile mo go ''[[:en:The_Independent|The Independent]]'' : "Chikwava o na le neo ya go bona motlhofo le metlae mo go fitlhegileng ... mo gare ga bakwadi ba dipadi motho o kopana le lentswe le le tlhaolang thata...mo e leng gore le tshwara ka tsela e e sa lebaleng, Chikwava o lebega a le mo setlhopheng seo Go tswa mo tsebeng ya ntlha go ya kwa go ya bofelo, kanelo ya puo ya selegae ya Harare Bokone e a tshwara, e a tlhotlheletsa, e a tshegisa."
Fa a ne a bua ka [[Zimbabwe]] le kamogelo e a neng a dumela gore buka ya gagwe e tla e amogela, Chikwava o ne a re: "Zimbabwe e ke neng ke e itse ga e sa tlhole e le teng. Buka e tla gatisiwa koo mme ga go ope yo o tla e rekang. Ga go ope yo o rekang dibuka jaanong. Ga di tlhole di le botlhokwa".
Gape o ne a nna le seabe mo tirong ya dibuka ya [[:en:Bush_Theatre|Bush Theatre]] ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bongwe e e bidiwang [[:en:Sixty_Six_Books|Six Six Books]] ya a neng a e kwalela setlhogo se se mo bukeng ya Baebele ya ga King James .
Padi ya bobedi ya ga Chikwava, ''Shamiso'', e tla gatisiwa ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borataro (2026). <ref>{{Cite web |title=Shamiso by Brian Chikwava |url=https://buythebook.online/shamiso |access-date=22 March 2026}}</ref>
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
o4l3mu3gj9c4tdigp75pljnp0g7efok
The power of consistency
0
15367
55904
2026-09-29T12:06:27Z
MomoTGM03
12504
I added citations and a picture to my article.
55904
wikitext
text/x-wiki
Katlego ga e agiwe ka bosigo bo le bongwe, e agiwa letsatsi le letsatsi.<ref>Katlego ga e agiwe ka bosigo bo le bongwe ⁇ e agiwa letsatsi le letsatsi. https://www.linkedin.com/pulse/success-isnt-built-overnight-its-built-daily-ziaur-rehman</ref> Katlego ga se sepe fa e se fela ditlwaelo di le mmalwa tse di bonolo, tse di dirwang letsatsi le letsatsi<ref>Katlego ga se sepe fa e se fela ditlwaelo di le mmalwa tse di bonolo, tse di dirwang letsatsi le letsatsi https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/quote-of-the-day-by-jim-rohn-success-is-nothing-more-than-a-few-simple/</ref>
Go tokafala ka 1% letsatsi le letsatsi go ka nna ga se ka ga lebega e le selo se se gakgamatsang ka nako eo. Mme fa dikgwedi le dingwaga di ntse di feta, dilo tse dinnye tse o di fitlheletseng di a oketsega. Go tokafala ka 1% letsatsi le letsatsi go ka nna ga se ka ga lebega go le botlhokwa ka nako eo. Mme fa dikgwedi le dingwaga di ntse di feta, dilo tseo tse dinnye tse o di fitlheletseng di a oketsega.<ref><ref>A 1% improvement every day may not feel dramatic in the moment. But over months and years, those small gains compound. https://www.nar.realtor/ae/manage-your-office/small-daily-habits-that-compound-agent-success</ref></ref>
[[Setshwantsho:Yes . logo.svg|thumb]]
Batho ba le bantsi ba simolola go ja dijo tse di nang le dikotla, go ikatisa ka tsela e e tseneletseng, go dira dilo ka bonako mme di bo di fela mo dibekeng di le mmalwa fela. Batho ba le bantsi ba simolola go ja dijo tse di nang le dikotla, go ikatisa ka tsela e e tseneletseng, go dira dilo ka bonako mme di bo di fela mo dibekeng di le mmalwa fela.<ref><ref>Many people start strong—crash diets, marathon workouts, quick-fix programs—but fade within weeks. https://www.focusfit.com.au/blog/the-power-of-consistency-why-small-daily-habits-outperform-big-efforts</ref></ref>
Sephiri sa diphitlhelelo tse di tsweletseng ke go dira ditiro tse dinnye, tse di ka boelediwang tse di tsamaelanang le mokgwa wa gago wa botshelo.<ref>Sephiri sa diphitlhelelo tse di tsweletseng ke go dira ditiro tse dinnye, tse di ka boelediwang tse di tsamaelanang le mokgwa wa gago wa botshelo. https://www.focusfit.com.au/blog/the-power-of-consistency-why-small-daily-habits-outperform-big-efforts</ref>
Kotlhao ke go tlhopha se o se batlang thata go na le se o se batlang jaanong.<ref>Kotlhao ke go tlhopha se o se batlang thata go na le se o se batlang jaanong. https://www.linkedin.com/pulse/kotlhao-e-se-ka-go-dira-go-thata-go-go-se-tlhopha-se-o-krayenhoff</ref> Kotlhao ke selo se se golaganyang ditoro tsa gago le dilo tsa mmatota. Fa ka metlha o tlhopha se o se batlang thata go na le se o se batlang gone jaanong, o tlhama tsela e e isang kwa katlegong le go kgotsofala.<ref>Thulaganyo ke borogo jo bo golaganyang ditoro tsa gago le boammaaruri. Fa ka metlha o tlhopha se o se batlang thata go na le se o se batlang gone jaanong, o tlhama tsela ya go bona katlego le kgotsofalo. https://onceinabluemoon.ca/discipline-choosing-between-what-you-want-now-and-what-you-want-most/</ref>
Katlego ke palogotlhe ya maiteko a mannye, a a boeletswang letsatsi le letsatsi.<ref>Katlego ke palogotlhe ya maiteko a mannye, a a boeletswang letsatsi le letsatsi. https://www.woodsvillehighschool.com/quote-of-the-week-success-is-built-one-step-at-a-time-1-27-25/</ref>
c5tkn9cgx98xe9mnn2kepvz4ys6nlg8
Mental health
0
15368
55906
2026-09-29T12:15:53Z
MomoTGM03
12504
I added a picture and citations to my article.
55906
wikitext
text/x-wiki
Boitekanelo jwa tlhaloganyo ke karolo e e botlhokwa ya boitekanelo. Molaotheo wa WHO o bolela jaana: "Boitekanelo ke boemo jwa boitekanelo jo bo feletseng jwa mmele, jwa tlhaloganyo le jwa loago mme e seng fela go se nne teng ga bolwetse kana bokoa".<ref>Boitekanelo jwa tlhaloganyo ke karolo e e botlhokwa ya boitekanelo. Molaotheo wa WHO o bolela jaana: "Boitekanelo ke boemo jwa boitekanelo jo bo feletseng jwa mmele, jwa tlhaloganyo le jwa loago mme e seng fela go se nne teng ga bolwetse kgotsa bokoa". https://www.who.int/data/gho/data/major-themes/health-and-well-being</ref>
Boitekanelo jwa tlhaloganyo ke seemo sa boitekanelo jwa tlhaloganyo se se kgontshang batho go itshokela mathata a botshelo, go lemoga bokgoni jwa bone, go ithuta sentle le go dira sentle, le go tsenya letsogo mo setšhabeng sa bone.<ref>Boitekanelo jwa tlhaloganyo ke seemo sa boitekanelo jwa tlhaloganyo se se kgontshang batho go itshokela mathata a botshelo, go lemoga bokgoni jwa bone, go ithuta sentle le go dira sentle, le go tsenya letsogo mo setšhabeng sa bone. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response</ref>
Boitekanelo jwa tlhaloganyo bo botlhokwa mo kgono ya rona jaaka batho go akanya, go nna le maikutlo, go dirisana le ba bangwe, go itshedisa le go itumelela botshelo.<ref>Boitekanelo jwa tlhaloganyo bo botlhokwa mo kgono ya rona jaaka batho go akanya, go nna le maikutlo, go dirisana le ba bangwe, go itshedisa le go itumelela botshelo. https://www.who.int/data/gho/data/major-themes/health-and-well-being</ref>
[[Setshwantsho:Autism-Neurodiversity-or-Mental-health-symbol.svg|thumb]]
Go robala boroko jo bo siameng, go itshidila mmele le go ja maungo le merogo e e sa butswang go supa gore o tla nna le botsogo jo bo botoka jwa tlhaloganyo le boitekanelo<ref>Getting good quality sleep, exercising, and eating more raw fruits and vegetables predicts better mental health and well-being https://www.sciencedaily.com/releases/2020/02/13/094534123760.htm</ref>. Go robala mo go lekaneng go ne go amanngwa le matshwao a mannye a go tshwenyega thata mo maikutlong le go tlhobaela.
4j1j8p2nur6uuiums22vcrn06smkg2d
Phetogo ya megaa ya letheka
0
15369
55909
2026-09-29T12:31:00Z
~2026-52256-57
13222
tsenya setshwantsho
55909
wikitext
text/x-wiki
'''PHETOGO YA MEGALA YA LETHEKA'''
[[Setshwantsho:Mobile Phone Evolution 1992 - 2014.jpg|thumb|megala ya letheka]]
Go nnile le '''phetogo e kgolo ya megala ya letheka'''.Go fetoga ga difouno ga go ke go fela. Fa e sa le Alexander Graham Bell le Thomas Watson ba tlhama founo ya ntlha ka 1844, dilo di le dintsi di ile tsa fetoga. Motho a ka akanya fela boitumelo jwa go kgona go leletsa baratiwa ba gagwe dikilometara di le dintsi go tswa foo.<ref>https://www.citizen.co.za/lowvelder/uncategorized/2016/09/01/the-evolution-of-cellular-phones/</ref>1999 ke ngwaga o o neng wa bona Nokia e senola 7110 e e neng e le sediriswa sa ntlha go dirisa WAP (tsela ya go fitlhelela tshedimosetso ka mafaratlhatlha a a senang mogala a selulafouno).<ref name=":1">https://www.tigermobiles.com/evolution/</ref>
Ngwaga moragonyana Sharp e ne ya simolola mogala wa letheka wa ntlhantlha wa khamera mo lefatsheng, e leng J-SH04. E ne e le teng fela kwa Japane mme e ne e bontsha gore batho ba simolotse go rata go tsaya dinepe ka mogala wa letheka. Le fa go ntse jalo, e ne e le ka 2002 le go gololwa ga Sony Ericsson T68i le khamera ya yone e e kgonang go tshwarwa, gore mebaraka ya bophirima e simolole go kgatlhegela mogala wa letheka wa khamera.<ref name=":1" />
Mo nakong ya segompieno re na le megala ya letheka go ya mefuta-futa,mmala e farologaneng mmogo le mabitso a a farologaneng.Molekane wa Botshelo Samsung Galaxy S5 le tse dingwe Mo letsatsing leno le mo dingwageng tseno, Di-Smartphone di ntse di le botlhokwa thata mo botshelong jwa segompieno. Smartphone e fana ka ho feta feela dikarolo tsa puisano. Di-smartphone ke tsone tse di dirisiwang thata mo puisanong. Lebelo la founo le tlogile go 1G go ya go 4G, go bua lebelo la go laisolola go fitlha go 12mbps. Gape go na le go tsenngwa tirisong ga go lemoga Lentswe. Sa ntlha, ka Google Voice ka Samsung, mme morago ga moo Apple e ne ya simolola Siri mo mmarakeng. Samsung e okeditse sediriswa se se ageletsweng sa go lebelela ga pelo mo Galaxy S5 ya yone e e tlhomologileng go dirisa kgolo ya botsogo jwa difouno tsa selula le go itekanela.<ref>https://studentwork.prattsi.org/infovis/visualization/evolution-of-mobile-phone/</ref>
== DITSHUPISO ==
# https://www.citizen.co.za/lowvelder/uncategorized/2016/09/01/the-evolution-of-cellular-phones/ Tuesday, September 29 2026
# https://www.tigermobiles.com/evolution/
# https://studentwork.prattsi.org/infovis/visualization/evolution-of-mobile-phone/
[[Karolo:Mobile phones]]
[[Karolo:Evolution]]
5ao50qjppaop7zfovwi3kpawmmz0g81
Music
0
15370
55911
2026-09-29T12:44:04Z
Dades2318
12518
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376326765|Music]]"
55911
wikitext
text/x-wiki
'''Mmino''' ke thulaganyo ya modumo e e dirisiwang go tlhama kopano ya popego, kutlwano, molodi, moribo, kgotsa diteng tse dingwe tse di tlhagisang maikutlo . [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] . Mmino ka kakaretso o dumalanwa gore ke setso sa lefatshe lotlhe se se leng teng mo merafeng yotlhe ya batho. [ 4 ] Ditlhaloso tsa mmino di farologana thata ka bokao le tsela e o dirisiwang ka yone. [ 5 ] Le fa barutegi ba dumalana gore mmino o tlhalosiwa ke palo e nnye ya dielemente tse di rileng, ga go na tumalano e feletseng ya gore dielemente tseno tse di tlhokegang ke dife . [ 6 ] Mmino gantsi o tlhalosiwa jaaka sedirisiwa se se farologaneng thata sa go tlhagisa boitlhamedi jwa batho le maikutlo a batho . Go dirwa ditiro tse di farologaneng mo go tlhameng mmino, mme gantsi di kgaoganngwa ka ditlhopha tsa go tlhama, go itlhamela, le go diragatsa . [ 8 ] Mmino o ka diragadiwa ka go dirisa mefuta e e farologaneng ya diletswa tsa mmino, go akaretsa le lentswe la motho . Gape e ka tlhamiwa, ya latelana, kgotsa ya tlhagisiwa ka tsela e nngwe gore e tshamekiwe ka tsela e e sa tlhamalalang ka metšhini kgotsa ka ileketeroniki, jaaka ka lebokoso la mmino, sedirisiwa sa barele, kgotsa ka serweboleta sa seteishene sa tiro sa modumo wa dijithale mo khomphuteng.
Mmino gantsi o na le seabe se segolo mo ditiragalong tsa loago le mo meletlong ya bodumedi . Dithekeniki tsa go dira mmino gantsi di fetisiwa go tswa kokomaneng e nngwe go ya e nngwe e le karolo ya ngwao ya setso. Mmino o diragadiwa mo maemong a setšhaba le a poraefete, o dirisiwa kwa ditiragalong tse di jaaka meletlo le dikhonsarata tsa mefuta e e farologaneng e e farologaneng ya ditlhopha tsa mmino. Mmino o dirisiwa mo go tlhagiseng mefuta e mengwe ya dikgang, e e jaaka mo dipina tsa medumo tsa difilimi, dipontsho tsa thelebishene, di-opera, gape le metshameko ya bidio.
Go reetsa mmino ke nngwe ya ditsela tse di tlwaelegileng ya go itlosa bodutu .Mmino o thusa batho go iketla, go itumelela le go tlhagisa maikutlo a bone. Setso se se amanang le mmino se akaretsa le dikarolo tse di farologaneng tsa [[music|thuto ya akatemi]], bobegadikgang, filosofi, thutotlhaloganyo, le kalafi . Intaseteri ya mmino e akaretsa bakwadi ba dipina, badiragatsi, baenjenere ba medumo, batlhagisi, barulaganyi ba maeto, baphatlalatsi ba diletswa, dilwana tse dingwe, le bagatisi ba dipampiri tsa mmino le dikgatiso . Thekenoloji e e thusang go rekota le go gatisa gape mmino go tswa mo nakong e e fitileng e akaretsa dipampiri tsa mmino, dimaekerofouno, difonokerafa, le metšhini ya ditheipi, mme go tshameka mmino wa dijithale ke selo se se tlwaelegileng se se dirisiwang mo ditshamekising tsa MP3, ditshamekisi tsa CD le di-smartphone .
s8i0x0xfe9ymvglm0pifbiflic7346r
Yvonne Adhiambo Owuor
0
15371
55914
2026-09-29T13:06:20Z
MmaBaggio
11091
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371894830|Yvonne Adhiambo Owuor]]"
55914
wikitext
text/x-wiki
'''Yvonne Adhiambo Owuor''' (o tshotswe ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro le borobabobedi (1968) ke mokwadi wa kwa Kenya yo e leng mokwadi wa dipadi, dipolelo le ditlhamo. O fentse seetsele sa [[:en:Caine_Prize_for_African_Writing|Caine Prize for African Writing]] ka kgang ya gagwe ya "Weight of Whispers". Yvonne gape ke motlhami-mmogo wa [https://www.macondolitfest.org/ The Macondo Literary Festival], mokgatlho o o sa direng dipoelo o o batlang go rulaganya meletlo ya ka metlha ya dikwalo e e rotloetsang dikwalo le bakwadi ba Aforika le go tswa kwa Lefatsheng Lotlhe.
== Thuto le botshelo ==
Owuor o tsholetswe kwa Nairobi, Kenya, mme o ithutile Sekgowa kwa sekolong sa [[:en:Kenyatta_University|Kenyatta University]], pele ga a dira dithuto tsa gagwe tsa [[:en:Master_of_Arts|MA]] ya go tlhabolola TV/Dibidio kwa [[:en:Reading_University|Reading University]] . O amogetse dikirii ya gagwe [[:en:MPhil|ya MPhil]] mo go tsa Bokwadi jwa Boitlhamedi go tswa kwa [[:en:University_of_Queensland|University of Queensland]], [[Australia|kwa Australia]] .
Owuor o kile a dira jaaka mokwadi wa difilimi mme go tloga ka ngwaga wa dikete tse pedi le boraro (2003) go ya kwa ngwageng wa dikete tse pedi le botlhano (2005) e ne e le mokaedi-khuduthamaga wa moletlo wa [[:en:Zanzibar_International_Film_Festival|Zanzibar International Film Festival]]. Mokwalo wa gagwe o tlhagile mo dikgatisong di le dintsi lefatshe ka bophara, go akaretsa le ''Kwani?'' le ''[[:en:Timothy_McSweeney's_Quarterly_Concern|ya ga McSweeney]]'', mme polelo ya gagwe ya "The Knife Grinder's Tale" e ne ya dirwa filimi e khutshwane ya setlhogo se se tshwanang, e e neng ya gololwa ka ngwaga wa dikete tse pedi le bosupa (2007). <ref>{{Cite web |title=''The Knife Grinder's Tale'' website. |url=http://www.theknifegrinderstale.com/4.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002215916/http://www.theknifegrinderstale.com/4.htm |archive-date=2017-10-02 |access-date=2014-12-30}}</ref> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010), mmogo le Binyavanga Wainaina, Owuor o ne a nna le seabe mo Tirong ya "Maeto a Bodumedi" a Setheo sa Chinua Achebe mme a ya kwa Kinshasa, mme o ikaeletse go tlhagisa buka e e buang ka maitemogelo a gagwe. O na le seabe mo bukaneng ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobgwe ( 2019) [[:en:Daughters_of_Africa#New_Daughters_of_Africa|New Daughters of Africa]], e e rulagantsweng ke Margaret Busby . <ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=David |date=5 August 2019 |title=New Daughters of Africa at Edinburgh International Book Festival |url=https://www.blackhistorymonth.org.uk/article/section/latest-events/new-daughters-of-africa-at-edinburgh-international-book-festival/ |access-date=7 November 2021 |website=Black History Month}}</ref>
== Dikwalo ==
=== ''Dust'' ===
Padi ya ga Owuor ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014) ''ya Dust'' e bontshaditso tsa thubakanyo ya Kenya mo sephatlong sa bobedi sa lekgolo la masome aaa mabedi la dingwaga. Fa [[Taiye Selasi]] a ne a sekaseka ''Dust'' mo go ''[[:en:The_New_York_Times|The New York Times]]'', o ne a kwala jaana: "Mo pading eno e e gakgamatsang o tla fitlhela maitemogelo otlhe a batho — a a tshololang dikeledi, a tshololang madi, keletso ya tlhakanelodikobo, lorato — ka selekanyo se se gakgamatsang." <ref name="Selasi">{{Cite news|last=Selasi|first=Taiye|date=28 February 2014|title=The Unvanquished|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/03/02/books/review/dust-by-yvonne-adhiambo-owuor.html|access-date=27 May 2022|issn=0362-4331}}</ref> Ron Charles wa [[:en:The_Washington_Post|''The Washington Post'']] o ne a kwala jaana: "Owuor o bontsha neo e e sa tlwaelegang le go farologana ga gagwe mo ditsebeng tseno. Mokgwa wa gagwe o a tlhotlheletsa e bile o bogale, o a tlhotlheletsa le go tlhotlheletsa. Motsotso mongwe, o re boloka re tshwaregile mo teng ga mabota a a tshologang madi a sele ya pogiso; mo go o o latelang, lentswe la gagwe la poko le tlhatlogela kwa godimo ga ditemana tse di phepa tsa letsatsi. metlae kgotsa lorato lo lo bonolo, mme bontsi jwa padi ya gagwe bo diragala mo 'didimelong tse di tshosang.' 'Lerole' le tsamaya fa gare ga khutsafalo ya lelwapa le le lengwe le tshenyetso sechaba ya dipolotiki tsa bosetšhaba, le dikologa loso lwa lekawana lengwe go tlhama sediko sa khutsafalo e e gogelang dikokomana tsa tsietso le ditso tsa gompieno tse di tlhakatlhakaneng tsa Kenya." <ref>{{Cite news|first=Ron|last=Charles|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/review-dust-by-yvonne-adhiambo-owuor/2014/02/04/3347e4bc-8880-11e3-a5bd-844629433ba3_story.html|title=Review: 'Dust,' by Yvonne Adhiambo Owuor|work=The Washington Post|date=4 February 2014}}</ref>
=== The Dragonfly Sea ===
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019), padi ya gagwe ya bobedi, [[:en:The_Dragonfly_Sea|The Dragonfly Sea]] e ne ya gatisiwa. ''The Dragon Sea e'' beilwe mo Setlhaketlhakeng sa Pate, gaufi le lebopo la Kenya, mme le bua ka mosetsana mongwe yo o bidiwang Ayaana yo o nnang le mmaagwe, e bong Munira. Fa mmereki wa sekepe yo o bidiwang Muhidin a tsena mo matshelong a bone, Ayaana o bona sengwe se a iseng a ko a nne le sone pele: rre. Mme fa Ayaana a ntse a gola go nna mogolo, maatla a tlholego le ditsi a simolola go bopa botshelo jwa gagwe sešwa le setlhaketlhake ka bosone–go tswa go moeng yo o sa bueng sepe yo o nang le nako e e fetileng e e lefifi go ya go mofeteletsi wa bodumedi yo o batlang lefelo le le boitshepo, go tswa go di-dragonfly go ya go tsunami, go tswa go barongwa ba ba apereng batho ba bantsho go tswa kwa China go ya go ba setso. Ayaana o feleletsa a tsene mo loetong lo lo gakgamatsang lwa sekepe go ya kwa Botlhaba jo bo Kgakala, kwa a ribololang ditsala le baba teng; a fepisiwa ke ngwana yo o kgatlhang mme a sa ikanyege wa lelwapa le le maatla la kgwebo la Turkey; o boela a ineela mo lewatleng; mme o tla go bona lefelo la gagwe le le sa tlhomamang fa gare ga naga e ntle le thubakanyo le boitumelo jo bo gakgamatsang.
== Dietsele le Dikakgolo ==
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004), o ne a fenya tlotla ya Mosadi wa ngwaga (Setlhopha sa badiragatsi sa, Boswa) ka ntlha ya dineelo tsa gagwe mo bodiragatsing kwa Kenya. Ka kgwedi ya Lwetse, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano2015, buka ya gagwe e e neng ya akgolwa thata ''ya Dust'' e ne ya tlhophiwa go bona Mokgele wa Folio, mme ya gapa mokgele o o tlhageletseng thata wa dikwalo kwa Kenya, e leng Mokgele wa Jomo Kenyatta wa Dikwalo . <ref>{{Cite news|date=28 September 2015|title=Owuor wins literature prize at book awards|work=Daily Nation|url=http://www.nation.co.ke/news/Owuor-wins-literature-prize-at-book-awards/-/1056/2888186/-/lhoklr/-/index.html|access-date=5 November 2015}}</ref>
[[Karolo:Articles with hCards]]
c2am68fma5sc9solbbzrbfnrtvzyx0k
55918
55914
2026-09-29T13:26:22Z
MmaBaggio
11091
55918
wikitext
text/x-wiki
'''Yvonne Adhiambo Owuor''' (o tshotswe ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro le borobabobedi (1968) ke mokwadi wa kwa Kenya yo e leng mokwadi wa dipadi, dipolelo le ditlhamo. O fentse seetsele sa [[:en:Caine_Prize_for_African_Writing|Caine Prize for African Writing]] ka kgang ya gagwe ya "Weight of Whispers". Yvonne gape ke motlhami-mmogo wa [https://www.macondolitfest.org/ The Macondo Literary Festival], mokgatlho o o sa direng dipoelo o o batlang go rulaganya meletlo ya ka metlha ya dikwalo e e rotloetsang dikwalo le bakwadi ba Aforika le go tswa kwa Lefatsheng Lotlhe.
== Thuto le botshelo ==
Owuor o tsholetswe kwa Nairobi, Kenya, mme o ithutile Sekgowa kwa sekolong sa [[:en:Kenyatta_University|Kenyatta University]], pele ga a dira dithuto tsa gagwe tsa [[:en:Master_of_Arts|MA]] ya go tlhabolola TV/Dibidio kwa [[:en:Reading_University|Reading University]] . O amogetse dikirii ya gagwe [[:en:MPhil|ya MPhil]] mo go tsa Bokwadi jwa Boitlhamedi go tswa kwa [[:en:University_of_Queensland|University of Queensland]], [[Australia|kwa Australia]] .
Owuor o kile a dira jaaka mokwadi wa difilimi mme go tloga ka ngwaga wa dikete tse pedi le boraro (2003) go ya kwa ngwageng wa dikete tse pedi le botlhano (2005) e ne e le mokaedi-khuduthamaga wa moletlo wa [[:en:Zanzibar_International_Film_Festival|Zanzibar International Film Festival]].<ref>[http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/tow-past-participants/38-tow-2004/307-yvonne-adhiambo-owuor-kenya "Yvonne Adhiambo Owuor (Kenya)"], Centre for Creative Arts, University of Kwazulu-Natal.</ref> Mokwalo wa gagwe o tlhagile mo dikgatisong di le dintsi lefatshe ka bophara, go akaretsa le ''Kwani?'' le ''[[:en:Timothy_McSweeney's_Quarterly_Concern|ya ga McSweeney]]'', mme polelo ya gagwe ya "The Knife Grinder's Tale" e ne ya dirwa filimi e khutshwane ya setlhogo se se tshwanang, e e neng ya gololwa ka ngwaga wa dikete tse pedi le bosupa (2007). <ref>{{Cite web |title=''The Knife Grinder's Tale'' website. |url=http://www.theknifegrinderstale.com/4.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002215916/http://www.theknifegrinderstale.com/4.htm |archive-date=2017-10-02 |access-date=2014-12-30}}</ref> <ref>[[imdbtitle:1007995|"The Knife Grinder's Tale (2007)"]] at IMDb.</ref> Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010), mmogo le Binyavanga Wainaina, Owuor o ne a nna le seabe mo Tirong ya "Maeto a Bodumedi" a Setheo sa [[:en:Chinua_Achebe|Chinua Achebe]] mme a ya kwa Kinshasa, mme o ikaeletse go tlhagisa buka e e buang ka maitemogelo a gagwe. <ref>[http://www.caineprize.com/winners_03.php "2003 winner: Yvonne Adhiambo Owuor"], The Caine Prize for African Writing. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710213329/http://www.caineprize.com/winners_03.php|date=10 July 2010}}</ref>O na le seabe mo bukaneng ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobgwe ( 2019) [[:en:Daughters_of_Africa#New_Daughters_of_Africa|New Daughters of Africa]], e e rulagantsweng ke [[Margaret Busby]] . <ref>{{Cite web |last=Ruiz |first=David |date=5 August 2019 |title=New Daughters of Africa at Edinburgh International Book Festival |url=https://www.blackhistorymonth.org.uk/article/section/latest-events/new-daughters-of-africa-at-edinburgh-international-book-festival/ |access-date=7 November 2021 |website=Black History Month}}</ref>
== Dikwalo ==
=== ''Dust'' ===
Padi ya ga Owuor ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014) ''ya Dust'' e bontshaditso tsa thubakanyo ya Kenya mo sephatlong sa bobedi sa lekgolo la masome aaa mabedi la dingwaga. Fa [[Taiye Selasi]] a ne a sekaseka ''Dust'' mo go ''[[:en:The_New_York_Times|The New York Times]]'', o ne a kwala jaana: "Mo pading eno e e gakgamatsang o tla fitlhela maitemogelo otlhe a batho — a a tshololang dikeledi, a tshololang madi, keletso ya tlhakanelodikobo, lorato — ka selekanyo se se gakgamatsang." <ref name="Selasi">{{Cite news|last=Selasi|first=Taiye|date=28 February 2014|title=The Unvanquished|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/03/02/books/review/dust-by-yvonne-adhiambo-owuor.html|access-date=27 May 2022|issn=0362-4331}}</ref> Ron Charles wa [[:en:The_Washington_Post|''The Washington Post'']] o ne a kwala jaana: "Owuor o bontsha neo e e sa tlwaelegang le go farologana ga gagwe mo ditsebeng tseno. Mokgwa wa gagwe o a tlhotlheletsa e bile o bogale, o a tlhotlheletsa le go tlhotlheletsa. Motsotso mongwe, o re boloka re tshwaregile mo teng ga mabota a a tshologang madi a sele ya pogiso; mo go o o latelang, lentswe la gagwe la poko le tlhatlogela kwa godimo ga ditemana tse di phepa tsa letsatsi. metlae kgotsa lorato lo lo bonolo, mme bontsi jwa padi ya gagwe bo diragala mo 'didimelong tse di tshosang.' 'Lerole' le tsamaya fa gare ga khutsafalo ya lelwapa le le lengwe le tshenyetso sechaba ya dipolotiki tsa bosetšhaba, le dikologa loso lwa lekawana lengwe go tlhama sediko sa khutsafalo e e gogelang dikokomana tsa tsietso le ditso tsa gompieno tse di tlhakatlhakaneng tsa Kenya." <ref>{{Cite news|first=Ron|last=Charles|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/review-dust-by-yvonne-adhiambo-owuor/2014/02/04/3347e4bc-8880-11e3-a5bd-844629433ba3_story.html|title=Review: 'Dust,' by Yvonne Adhiambo Owuor|work=The Washington Post|date=4 February 2014}}</ref>
=== The Dragonfly Sea ===
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019), padi ya gagwe ya bobedi, [[:en:The_Dragonfly_Sea|The Dragonfly Sea]] e ne ya gatisiwa. <ref>[https://www.vanityfair.com/style/photos/2019/07/the-best-books-of-2019-so-far "The Best Books of 2019, So Far"], ''[[:en:Vanity_Fair_(magazine)|Vanity Fair]]'', 8 July 2019.</ref> ''The Dragon Sea e'' beilwe mo Setlhaketlhakeng sa Pate, gaufi le lebopo la Kenya, mme le bua ka mosetsana mongwe yo o bidiwang Ayaana yo o nnang le mmaagwe, e bong Munira. Fa mmereki wa sekepe yo o bidiwang Muhidin a tsena mo matshelong a bone, Ayaana o bona sengwe se a iseng a ko a nne le sone pele: rre. Mme fa Ayaana a ntse a gola go nna mogolo, maatla a tlholego le ditsi a simolola go bopa botshelo jwa gagwe sešwa le setlhaketlhake ka bosone–go tswa go moeng yo o sa bueng sepe yo o nang le nako e e fetileng e e lefifi go ya go mofeteletsi wa bodumedi yo o batlang lefelo le le boitshepo, go tswa go di-dragonfly go ya go tsunami, go tswa go barongwa ba ba apereng batho ba bantsho go tswa kwa China go ya go ba setso. Ayaana o feleletsa a tsene mo loetong lo lo gakgamatsang lwa sekepe go ya kwa Botlhaba jo bo Kgakala, kwa a ribololang ditsala le baba teng; a fepisiwa ke ngwana yo o kgatlhang mme a sa ikanyege wa lelwapa le le maatla la kgwebo la Turkey; o boela a ineela mo lewatleng; mme o tla go bona lefelo la gagwe le le sa tlhomamang fa gare ga naga e ntle le thubakanyo le boitumelo jo bo gakgamatsang.<ref>[https://www.penguinrandomhouse.com/books/545470/the-dragonfly-sea-by-yvonne-adhiambo-owuor/9780451494047/ "The Dragonfly Sea"], Penguin Random House.</ref>
== Dietsele le Dikakgolo ==
Owuor o ne a gapa seetsele sa ngwaga wa dikete tse pedi le boraro (2003) sa [[:en:Caine_Prize_for_African_Writing|Caine Prize for African Writing]] ka ntlha ya kgang ya gagwe "Weight of Whispers", e e buang ka motshabi wa kwa Rwanda wa maemo a a kwa godimo kwa Kenya. Kgang e e gatisitswe la ntlha mo [[:en:Kwani?|Kwani]]?<ref>Paulli, Michelle (15 July 2003)[https://www.theguardian.com/books/2003/jul/15/world.news . "Kenya celebrates Caine prize double".] ''The Guardian''.</ref> Polelo ya bokwadi ya kwa Kenya le le tlhomilweng ke [[Binyavanga Wainaina]] fa a sena go gapa seetsele sa Caine ngwaga o o fetileng.
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le bone (2004), o ne a fenya tlotla ya Mosadi wa ngwaga (Setlhopha sa badiragatsi sa, Boswa) ka ntlha ya dineelo tsa gagwe mo bodiragatsing kwa Kenya. Ka kgwedi ya Lwetse, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano (2015), buka ya gagwe e e neng ya akgolwa thata ''ya Dust'' e ne ya tlhophiwa go bona Mokgele wa Folio, mme ya gapa mokgele o o tlhageletseng thata wa dikwalo kwa Kenya, e leng Mokgele wa Jomo Kenyatta wa Dikwalo . <ref>{{Cite news|date=28 September 2015|title=Owuor wins literature prize at book awards|work=Daily Nation|url=http://www.nation.co.ke/news/Owuor-wins-literature-prize-at-book-awards/-/1056/2888186/-/lhoklr/-/index.html|access-date=5 November 2015}}</ref>
=== Dipalo ===
* ''Weight of Whispers'' (Kwani Trust, 2003)<ref name="Selasi" />
* ''Dust'' (Knopf, Granta, 2014)<ref name="Selasi2" />
** ''Der Ort, an dem die Reise endet'' (tr. Simone Jakob) (Dumont, 2016)<ref>Owuor, Yvonne Adhiambo (21 March 2017). ''[https://books.google.com/books?id=S0oOMQAACAAJ&q=Der+Ort,+an+dem+die+Reise+endet+by+yvonne+adhiambo+owuor Der Ort, an dem die Reise endet: Roman]'' (in German). Dumont. ISBN[[:en:Special:BookSources/978-3-8321-6424-9| <bdi>978-3-8321-6424-9</bdi>.]]</ref>
** ''La Maison au bout des voyages'' (tr. Françoise Pertat ) (Actes Sud, 2017)<ref>Owuor, Yvonne Adhiambo (2017). ''[https://books.google.com/books?id=YtBaswEACAAJ&q=La+Maison+au+bout+des+voyages+(by+yvonne+adhiambo+owuor La maison au bout des voyages]'' (in French). Actes sud. ISBN[[:en:Special:BookSources/978-2-330-07302-2| <bdi>978-2-330-07302-2</bdi>.]]</ref>
* ''The Dragonfly Sea'' (Knopf, 2019)
** ''Das Meer der Libellen'' (Dumont, 2020)
=== Dipolelo tse di khutshwane (in anthologies) ===
* "Trial of Terremoto" (Caine Prize Anthology), 2004
* "The State of Tides" (commissioned by Essex County Council, UK), 2004
* "Dressing the Dirge" (''Little Black Book'' anthology), 2005
* "The Knife Grinders' Tale", 2005
* "These Fragments" (All the good things around us; ''New Daughters of Africa'' anthology), 2016, 2019
* "The Fire in Ten" (Hearth: A Global Conversation on Identity, Community, and Place), 2016
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
jcgzqz0zf2j6zrjehf1vf8r6e9rhdxi
Tlhatlhobo
0
15372
55916
2026-09-29T13:14:25Z
Dades2318
12518
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376191100|Exam]]"
55916
wikitext
text/x-wiki
'''Tlhatlhobo''' ( '''tlhatlhobo''' kgotsa '''tshekatsheko''' ), kgotsa '''teko''', ke mokgwa wa go lekola kitso le bokgoni. Boikaelelo jwa tlhatlhobo ke go lekanya kitso, bokgoni, boitekanelo jwa mmele, kgotsa go itsege ga gagwe mo ditlhogong tse dingwe tse dintsi jaaka ditumelo. <ref>{{Cite web |title=Definition of test |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/test |publisher=[[Merriam-Webster]]}}</ref> Teko e ka nna ya dirwa ka molomo, mo pampiring, mo khomphuteng, kgotsa mo lefelong le le rulagantsweng go sa le gale, le le tlhokang gore motlhatlhobi a bontshe kgotsa a dire tiro e e rileng ya bokgoni.
Diteko di farologana ka setaele, bogale, bothata le ditlhokego. Ga go na tumalano ka kakaretso kgotsa maemo a a sa fetogeng a difomete tsa teko le bothata jwa tsone. Gantsi, tsela e teko bopedileng ka yone le bothata jwa teko bo ikaegile ka filosofi ya thuto ya morutabana, serutwa, bogolo jwa baithuti, pholisi ya setheo sa thuto, le ditlhokego tsa go newa tetlelelosemmuso kgotsa mekgatlho e e laolang.
Teko e ka nna ya dirwa ka tsela e e tlhomameng kgotsa e e sa tlhomamang. Sekao sa tlhatlhobo e e sa tlhomamang ke tlhatlhobo ya go buisa e e dirwang ke motsadi mo ngwaneng. Teko ya semmuso e ka nna tlhatlhobo ya bofelo e e dirwang ke morutabana mo phaposiborutelong kgotsa teko ya IQ e e dirwang ke moithutatlhaloganyo kwa tleliniking. Teko ya semmuso gantsi e felela ka kereiti kgotsa maduo a teko . Maduo a teko a ka tlhalosiwa go ya ka tlwaelo kgotsa mokgwa wa go dira dilo, kgotsa ka dinako tse dingwe ka bobedi . Tlwaelo e ka thehwa ka nosi, kapa ka tlhahlobo ya dipalopalo tsa palo e kgolo ya batsayakarolo.<ref>[https://www.scribd.com/document/427744098/Exam-Wiki-2 Physical Knowledge Points for Exams | PDF | Standardized Tests | Psychological Testing]</ref>
Teko e ka nna ya tlhamiwa le go dirisiwa ke morutisi, ngaka, setlhopha se se laolang kgotsa motho yo o dirang teko. Mo maemong mangwe, motlhami wa teko a ka nna a bo a se na boikarabelo ka tlhamalalo jwa go e dirisa. Ka sekai, kwa United States, Educational Testing Service (ETS), e leng mokgatlho o o sa direng dipoelo wa go dira diteko le go tlhatlhoba thuto, o dira diteko tse di tlhomameng tse di jaaka SAT mme o ka nna wa se ka wa nna le seabe ka tlhamalalo mo go tsamaiseng kgotsa mo go tlhokomeleng diteko tseno.
sv4xg7lprozt5i90ldxv40oah06zwbt
William Henry Hunt
0
15373
55919
2026-09-29T13:39:52Z
JudithShe
9421
Ke ranotse tsebe ya ga William Henry Hunt #BLT2026
55919
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=William Henry Hunt, Jr.|image=William Henry Hunt (diplomat).jpg|birth_date=Seetebosigo a le masome mabedi le borobabongwe ngwag wa 1869|birth_place=Nashville, Tennessee|death_date=Morule a le lesome le borobabongwe ngwaga wa 1951|death_place=Washington D.C.|resting place=Mabitla a Lincon Memorial (Suitland, Maryland)|education=Williams College|occupation=Moemedi wa mafatshe a sele|spouse=[[Ida Alexander Gibbs]]|relatives=Rraagwe mosadi wa gagwe, [[Mifflin Wistar Gibbs]]}}
'''William Henry Hunt''' (o o tshotsweng ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a marataro le borobabongwe a tlhokafala ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le motso) e ne e le moemedi wa kwa mafatsheng a sele wa mmala o montsho kwa Amerika, e le mongwe wa palo potlana ya batho ba ditso tsa [[Aferika|Aforika]] le Amerika kwa ditirelong tsa mafatshe a sele tsa [[USA|Unites States]] ka lekgolo la dingwaga di le lesome le borobabongwe.<ref>ncurrie (2015-01-13). [https://rediscovering-black-history.blogs.archives.gov/2015/01/13/william-h-hunt/ "William H. Hunt, American Pioneer".] ''Rediscovering Black History''. Retrieved 29 September 2026</ref>
A tsholetswe kwa Tennessee, Hunt o ne a fudugela kwa bokone kwa a neng a tsena sekolo kwa Williams College teng. O ne a nna tsala le [[Mifflin Wistar Gibbs]], o a neng a mo thapa go mo thusa mo tirong ya gagwe ya ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a robabongwe le bosupa ya boemedi kwa [[Madagascar]]. Hunt o ne a thapiwa go tlhatlhama Gibbs koo a tswelela ka go ya go direla kwa France, Portugal, Guadeloupe le Liberia, a ithola marapo ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le bobedi. O ne a itshetlela kwa Arkansas, kwa a neng a nna le seabe mo go tsa molao le polotiki.
== Botshelo jwa gagwe ==
William Hunt o tshotswe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a marataro le borobabongwe kwa Tennnessee. E ne e le o o tlhakantseng ditso, fela jaaka mmaagwe o go dumelwang rraagwe e ne e le motho mosweu o a neng a nna mothusa tautona.<ref name=":1">[https://www.theroot.com/articles/culture/2010/05/william_henry_hunt_and_ida_alexander_gibbs_a_black_power_couple_in_the_early_20th_century.html Joel Dreyfuss, "A Black Power Couple in the Early 20th Century"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723105543/http://www.theroot.com/articles/culture/2010/05/william_henry_hunt_and_ida_alexander_gibbs_a_black_power_couple_in_the_early_20th_century.html|date=2015-07-23}}, ''The Root'', 28 May 2010, accessed 29 September 2026</ref> Ka metseletsele ya go nna lesego, o ne a tsena sekolo kwa Lawrence Academy kwa Massachusetts. O ne tsena sekolo kwa Williams College kwa Massachusetts e le mongwe wa baithuti ba le bararo fela ba mmala o montsho kwa sekolong seo ka dingwaga tsa sekete makgolo a robabobedi masome a robabobedi.<ref name=":2">Martha A. Sandweiss, [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/30/AR2010043001090.html "Book review: 'Parallel Worlds: The Remarkable Gibbs-Hunt and the Enduring (In)significance of Melanin' by Adele Logan Alexander",] ''Washington Post'', 16 May 2010, accessed 29 September 2026</ref>
Ka nako eo, o ne a kopana Ida Alexander Gibbs o o tla nnang mosadi wa gagwe mo isagong ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a robabobedi le borobabongwe.<ref name=":1" /> O ne a mo itsise rraagwe ebong Mifflin Wistar Gibbs, moatlhodi o a neng a thapilwe e le moemedi wa United States kwa Madagascar ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a robabongwe le bosupa, o a neng a thapa Hunt go mo thusa.<ref name=":2" />
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le bone, Hunt o ne a nyala Ida Alexander Gibbs (o o tshotsweng ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a marataro le bobedi) a tlhokafala ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bosupa) kwa #14 Street, NW, kwa Washington, D.C.<ref name=":2" /><ref>[https://www.blackpast.org/aah/hunt-ida-alexander-gibbs-1862-1957 "Hunt, Ida Alexander Gibbs (1862-1957)"], BlackPast.org.</ref> O ne a tsene sekolo kwa Oberlin College gape e le tsala le mmereki ka W.E.B DuBois. Ida Gibbs Hunt le Du Bois ba ne ba bereka mmogo kwa dikopanong tsa Aforika o o kopaneng tse di neng di tshwarelwa kwa Yuropa ka dingwaga tsa sekete makgolo a robabongwe le lesome le dingwaga tsa sekete makgolo a robabongwe le masome a mabedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le boraro kwa London, o ne a fa puisano ka "batho ba mmala le lekgotla la mafatshe".<ref name=":2" />
Hunt o berekile mo ditirelong tsa mafatshe a sele kwa United States, a nna mothusa moemedi wa Madagascar ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a robabongwe le borobabongwe a tlhatlhama rraagwe mosadi wa gagwe go nna moemedi ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le motso. Tiro ya gagwe e e latelang e ne e le kwa Saint-Etienne kwa France, kwa a neng a le moemedi go tswa ka ngwag wa sekete makgolo a robabongwe le borataro go tsena ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le bosupa. Ka nako ya gagwe ya fa a le koo, Hunt o ne a nna le maemo a a kwa godimo mo beng gae ka ntlha ya tiro ya gagwe le ditirelo tsa metshameko, bogolojang ka go tlhama motshameko wa rugby kwa toropong le go simolodisa setlhopha sa rugby. Ka nako ya ntwa ya ntlha ya mafatshe, o ne a tshwanetse go netefatsa pabalesego ya batho ba Amerika ga mmogo le ba maemo fa lefatshe la United States le ne le sa sokamele kwa lotlhakoreng lope.<ref>[https://www.huffpost.com/entry/the-rugbyloving-us-consul_b_6764064 "The Rugby-Loving U.S. Consul in St. Étienne".] ''HuffPost''. 27 February 2015. Retrieved 29 September 2026</ref> O ne a ya go bereka gape kwa Guadeloupe, Portugal le [[Liberia]] pele ga a ithola marapo ka ngwaga a sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le bobedi. Tiro ya gagwe ya morago e akaretsa tsa molao le polotiki kwa Arkansas.<ref name=":2" /><ref>[https://www.npr.org/2010/02/10/123565407/husband-and-wife-duo-paved-the-way-for-blacks-in-diplomacy "Husband And Wife Duo Paved The Way For Blacks In Diplomacy".] ''NPR.org''. Retrieved 29 September 2026</ref>
[[Claude McKay]] mo pading ya gagwe ya Harlem Renaissance ya Banjo (ya ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le borobabongwe) o bua ka moemedi o montsho a bereka kwa ofising ya boemedi ya Maerika kwa toropong e e gaufi le Lyon kwa France (go belaesega a ne a bua ka Hunt).<ref>Roberts, Brian (2013). ''Artistic Ambassadors: Literary and International Representation of the New Negro Era''. Charlottesville: University of Virginia Press. pp. 66–67.</ref>
== Metswedi ==
a3ms8kf5m512pupdnk9vegirxn9gwvs
Peter Lester
0
15374
55925
2026-09-29T13:55:01Z
JudithShe
9421
Ke ranotse tsebe ya ga Peter Lester #BLT2026
55925
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=Peter Lester|image=Peter Lester.png|birth_date=Ngwaga wa 1814|birth_place=South Carolina, U.S.|death_date=Ngwaga wa 1897|death_place=San Francisco, California, U.S|restingplace=Mabitla a Ross bay, Victoria, British Columbia, Canada|occupation=Mogwebi, moema bokeng kemiso ya bokgoba|spouse=Nancy|children=ba batlhano}}
'''Peter Lester''' (o go belaesegang a tshotswe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi lesome le bone, a tlhokafala ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a robabongwe le bosupa) e ne e le mogwebi gape e le motho o o lwelang go fedisiwa ga go dira batho makgoba, o o tsholetsweng kwa Amerika ka lekgolo la dingwaga di le lesome le borobabongwe.<ref name=":1">Lohse, Bill (2007-01-22). [https://www.blackpast.org/african-american-history/lester-peter-1814/ "Peter Lester (1814- ? )".] ''BlackPast.org''. Retrieved 29 September 2026</ref><ref name=":2">[https://www.communitystories.ca/v2/bc-black-pioneers_les-pionniers-noirs-de-la-cb/gallery/peter-lester-partner-in-the-firm-lestergibbs/ "Peter Lester: partner in the firm Lester&Gibbs".] ''British Columbia’s Black Pioneers''. Retrieved 29 September 2026</ref> Ke mongwe wa batho ba pele ba bantsho go nna kwa San Francisco. Ka Tlhakole ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a marataro,e ne e le motho montsho wa ntlha go bilediwa go reetsa tsheko kwa British Columbia.<ref name=":3">[https://bcblackhistory.ca/peter-lester/ "Earliest Pioneers (1858–1899) stories, Peter Lester"]. ''BC Black History Awareness Society''. Retrieved 29 September 2026</ref>
== Botshelo jwa a le mmotlana ==
Peter Lester o tshotswe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi lesome le bone kwa South Carolona, U.S.<ref name=":4">Hemmendinger, Sydney; Fett, Sharla (Spring 2016). [https://coloredconventions.org/california-equality/biographies/peter-lester/ "Peter Lester".] ''Equality Before the Law: California Black Convention Activism, 1855-65''. Retrieved 29 September 2026</ref> Le ntswa metswedi mengwe e supa fa a tsholetswe kwa Virginia, U.S.. O goletse kwa Philadelphia.<ref name=":4" /> E ne e le moeteledipele mo letsholong la go fedisa bokgoba kwa Philadelphia.
== San Francisco, California ==
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi le masome a matlhano, o ne a fuduga go tswa kwa Philadelphia go ya San Francisco, go bereka e le mophatsimisi wa ditlhako gape a dira ditlhako ka nako ya batho ba simolola go tsibogela gouta ka bontsi.<ref name=":1" /><ref name=":5">Adkins, Jan Batiste (2012). [https://books.google.co.bw/books?id=uJAsfkUUqOoC&redir_esc=y ''African Americans of San Francisco''.] Arcadia Publishing. p. 19. [[:en:ISBN|ISBN ]]<bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-7385-7619-0|978-0-7385-7619-0]]</bdi>. <q>Emporium for Boot and Shoes</q></ref> Ngwaga o o latelang ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a matlhano le motso, Lester, a berekisana le Mifflin Wistar Gibbs, ba ne ba bula lebentlele la ditlhako la Emporium for Boot and Shoes kwa 638 Clay Street lwa San Francisco, le rekisa ditlhako tse di rekiwang kwa mafatsheng a sele.<ref name=":1" /><ref name=":5" /><ref name=":6">Jefferson, Alison Rose (2019-02-05). [https://californiahistoricalsociety.org/blog/pioneering-black-urbanites-in-san-francisco-and-los-angeles/ "Pioneering Black Urbanites in San Francisco and Los Angeles"]. [[:en:California_Historical_Society|''California Historical Society''.]]</ref><ref>[https://www.newspapers.com/article/the-weekly-louisianian-miflin-w-gibbs/134598015/ "Miflin W. Gibbs".] ''The Weekly Louisianian''. [[:en:The_Elevator_(newspaper)|The Elevator]]. 1881-02-12. p. 2. Retrieved 2023-11-04 – via [[:en:Ancestry.com#Newspapers.com|Newspapers.com.]]</ref> Mo bukeng ya botshelo jwa ga Gibbs e e kwadileng ke ene ya "Shadow and Light" (ya ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le bobedi), o bua gore, fa a nna kwa San Francisco, ene le Lester ba ne ba atlegile mo kgwebong mme ba itemogela go tlhaolwa le go betswa ke batho mo setshabeng.<ref name=":1" /><ref name=":6" /> Banna ba babedi ba basweu ba ne ba mmetsa kwa lebentleleng la gagwe ba utswa ditlhako, Lester o ne a seka a kgona go ba lebisa molato.<ref name=":1" /> Jaaka batho bantsho kwa Amerika ka nako eo, ba ne ba tseelwa ditshwanelo ka jalo a seka a kgona go nna bontlha jwa ba ba neng ba laleditswe kwa kgotlatshekelong, a tseelwa le tshwanelo ya go tlhopha.<ref name=":6" />
Ka dingwaga tsa sekete makgolo a robabobedi le masome a matlhano di ya fifing, Lester, ga mmogo le mopati wa gagwe Gibbs le George W. Dennis, ba ne ba bereka go bona ditirelo tsa setlhopha sa molao sa batho basweu go lwela kgololesego ya ga [[Archy Lee]] mo tshekong e go neng go kwadile thata ka yone ya go diriwa lekgoba kwa California.<ref name=":4" />
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a matlhano le borobabobedi, morwadie Lester wa lekgarejwana ebong Sarah o ne a tsena sekolo sa batho basweu fela; pampiri ya dikgang ya mo gae ya San Francisco Herald e ne ya gatisa lokwalo lo go sa itsiweng kwa lo tswang teng le gwetlha go ntshiwa ga gagwe kwa sekolong seo.<ref name=":1" /> O ne a ntshiwa mo sekolong ke rraagwe morago ga dibeke di le mmalwa tsa ngangisano.<ref name=":1" />
== Canada le botshelo jwa gagwe morago ==
Boora Lester ba ne ba tsaya karolo mo go fudugeng ka mmetela kwa Victoria kwa setlhaketlhakeng sa Vancouver kwa British Columbia, Canada ga batho bantsho ba Amerika ka nako ya bontsi jwa batho ba simolola go kgatlhegela gouta ya noka ya Fraser.<ref name=":1" /><ref>Green, Valerie (1999-02-07). "[https://www.newspapers.com/article/times-colonist-a-student-of-life/134598365/ A Student of Life".] ''Times Colonist''. p. 20. Retrieved 29 September 2026– via [[:en:Ancestry.com#Newspapers.com|Newspapers.com.]]</ref> Ka Tlhakole ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi le masome a marataro, e ne e le motho montsho wa ntlha go lalediwa go reetsa tsheko kwa kgotlatshekelong ya British Columbia.<ref name=":3" /> Morago ga go tlhokafala ga mosadi wa gagwe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a robabongwe le bobedi, Lester o ne a rekisa matlo a gagwe kwa Victoria a boela kwa United States.<ref name=":2" /><ref name=":7">[https://www.newspapers.com/article/the-san-francisco-examiner-peter-lester/122915915/ "Personal".] ''[[:en:San_Francisco_Examiner|The San Francisco Examiner]]''. 1892-07-25. p. 7. Retrieved 29 September 2026 – via [[:en:Ancestry.com#Newspapers.com|Newspapers.com.]]</ref> Ka nako ya fa a boa, o ne a le mo dingwageng tsa masome a robabobedi a dirisa setilo sa ba na le bogole.<ref name=":7" />
O tlhokafetse ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a robabongwe le bosupa kwa San Francisco. Mabitla a Ross Bay kwa Victoria a ne a agela Lester letlaoa go no fa tlotla ka ngwaga wa dikete pedi le bobedi
== Metswedi ==
0mxit84sfmbj4rw2hdxs0yj2kc0fx19
Deborah Roberts
0
15375
55929
2026-09-29T14:19:24Z
VNGao
10152
Created page with "'''Deborah Ann Roberts''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo thelebishining wa setlamo sa ABC News ya ya kgaso phatlalatso ya ABC."
55929
wikitext
text/x-wiki
'''Deborah Ann Roberts''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo thelebishining wa setlamo sa ABC News ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.
7bshp6uh2tssexznftppn84iyjdal37
55932
55929
2026-09-29T14:21:01Z
VNGao
10152
55932
wikitext
text/x-wiki
'''Deborah Ann Roberts''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo thelebishining wa setlamo sa ABC News ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts was born in Perry, Georgia to Benjamin Roberts, a business owner, and Ruth Roberts, a housewife. She graduated from the Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication at the University of Georgia with a Bachelor of Journalism in 1982. In 1992, Roberts was awarded the University of Georgia Distinguished Alumnus Award for her rapid success as a journalist.[3]
oz47rr2xn15wh93e0uc1e34sv4bmp1t
55938
55932
2026-09-29T15:45:00Z
VNGao
10152
55938
wikitext
text/x-wiki
'''Deborah Ann Roberts''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo thelebishining wa setlamo sa ABC News ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts o tsholetswe kwa was Perry, mo Georgia ele morwadie rra kgwebo Benjamin Roberts le mmaagwe e eleng Ruth Roberts, yoo ene asa direng gope. One a aloga mo sekolong sa ithutela tiro sa Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication kwa University of Georgia ka digerata tsa bobega dikgang ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe, Roberts one a abelwa tlotla ee kgethegilegile ya bao ba tseneng kwa University ya Georgia pele katlego le dira bontle mo go tsa bobega dikgang.
6xoz7l85pkt96oox4os33119gzz9uem
55943
55938
2026-09-29T16:15:47Z
VNGao
10152
/* Botshelo jwa Pele le Dithutego */
55943
wikitext
text/x-wiki
'''Deborah Ann Roberts''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo thelebishining wa setlamo sa ABC News ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts o tsholetswe kwa was Perry, mo Georgia ele morwadie rra kgwebo Benjamin Roberts le mmaagwe e eleng Ruth Roberts, yoo ene asa direng gope. One a aloga mo sekolong sa ithutela tiro sa Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication kwa University of Georgia ka digerata tsa bobega dikgang ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe, Roberts one a abelwa tlotla ee kgethegilegile ya bao ba tseneng kwa University ya Georgia pele katlego le dira bontle mo go tsa bobega dikgang.
== Tiro ==
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi, Roberts one a simolola tiro kwa setlamong sa WTVM, thelebishini ya mo gae mo Columbus mo Georgia mme morago aya go berekela kwa WBIR, thelebishini ya mo gae mo Knoxville mo Tennessee.
Gotswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bosupa go tsena ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe, ene ele ene o motona mo go tsa kananyo ya madihe was bureau chief/NASA field reporter/weekend news co-anchor at WFTV, a local television station in Orlando, Florida. In 1990, she joined NBC News as a general-assignment reporter and later was a correspondent for Dateline NBC, an NBC News newsmagazine program.[3]
ovh8vjpod061yp7d3g0vk0qsd230v5c
55944
55943
2026-09-29T16:17:59Z
VNGao
10152
55944
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:Deborah_Roberts|Deborah Ann Roberts]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo [[:en:ABC_News_(United_States)|thelebishining wa setlamo sa ABC]] ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts o tsholetswe kwa was Perry, mo Georgia ele morwadie rra kgwebo Benjamin Roberts le mmaagwe e eleng Ruth Roberts, yoo ene asa direng gope. One a aloga mo sekolong sa ithutela tiro sa Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication kwa University of Georgia ka digerata tsa bobega dikgang ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe, Roberts one a abelwa tlotla ee kgethegilegile ya bao ba tseneng kwa University ya Georgia pele katlego le dira bontle mo go tsa bobega dikgang.
== Tiro ==
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi, Roberts one a simolola tiro kwa setlamong sa WTVM, thelebishini ya mo gae mo Columbus mo Georgia mme morago aya go berekela kwa WBIR, thelebishini ya mo gae mo Knoxville mo Tennessee.
Gotswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bosupa go tsena ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe, ene ele ene o motona mo go tsa kananyo ya madihe was bureau chief/NASA field reporter/weekend news co-anchor at WFTV, a local television station in Orlando, Florida. In 1990, she joined NBC News as a general-assignment reporter and later was a correspondent for Dateline NBC, an NBC News newsmagazine program.[3]
3qpblzfznogssu7hqepa4opljvxn9d3
55954
55944
2026-09-29T17:40:01Z
VNGao
10152
/* Tiro */
55954
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:Deborah_Roberts|Deborah Ann Roberts]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo [[:en:ABC_News_(United_States)|thelebishining wa setlamo sa ABC]] ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts o tsholetswe kwa was Perry, mo Georgia ele morwadie rra kgwebo Benjamin Roberts le mmaagwe e eleng Ruth Roberts, yoo ene asa direng gope. One a aloga mo sekolong sa ithutela tiro sa Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication kwa University of Georgia ka digerata tsa bobega dikgang ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe, Roberts one a abelwa tlotla ee kgethegilegile ya bao ba tseneng kwa University ya Georgia pele katlego le dira bontle mo go tsa bobega dikgang.
== Tiro ==
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi, Roberts one a simolola tiro kwa setlamong sa WTVM, thelebishini ya mo gae mo Columbus mo Georgia mme morago aya go berekela kwa WBIR, thelebishini ya mo gae mo Knoxville mo Tennessee.
Gotswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bosupa go tsena ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe, ene ele ene o motona mo setlamong sa dikgang NASA, yo o tsayang dikgang adi fitisitsa kwa go ba bangwe le go bala dikgang mo thelebishining kwa WFTV, setlamo sa thelebishini ya mo gae Orlando mo Florida. Ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabongwe le masome a robabongwe one a bereka mo setlamong sa dikgang sa NBC jaaka motho yoo sobokanyang dikgang tse di farologaneng ka makalana gona le go itebaganya le karolo e le nngwe mme morago ya nna mmega dikgang yo o remeletseng mo tshekatshekong ya dikgang tse di matswakabele mo Dateline NBC, le bukana ya kgang tsa NBC.
Roberts one a ya go direla kwa ABC News ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano jaaka motlhotlhomise yo o tseneletseng wa 20/20, eleng bukana ya dikgang, gape ele mogokaganyi wa World News Tonight Weekend, dikgang tseo di balwang mafelo a beke, le mmadi wa dikgang tsa mo mesong tsa Good Morning America. Ene ya re ka dikgwed tsa Phukwi le Lwetse ngwaga wa ketepedi le borataro, ene ele mogasi yo o tlang ka nakwana, mo The View, tshupentsho eo e agilweng ke ABC Daytime, karolo ya ABC.
ffkwnvxwm6df1vg8ob0te7ctwglt9zb
55959
55954
2026-09-29T17:59:36Z
VNGao
10152
/* Tiro */
55959
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:Deborah_Roberts|Deborah Ann Roberts]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo [[:en:ABC_News_(United_States)|thelebishining wa setlamo sa ABC]] ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts o tsholetswe kwa was Perry, mo Georgia ele morwadie rra kgwebo Benjamin Roberts le mmaagwe e eleng Ruth Roberts, yoo ene asa direng gope. One a aloga mo sekolong sa ithutela tiro sa Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication kwa University of Georgia ka digerata tsa bobega dikgang ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe, Roberts one a abelwa tlotla ee kgethegilegile ya bao ba tseneng kwa University ya Georgia pele katlego le dira bontle mo go tsa bobega dikgang.
== Tiro ==
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi, Roberts one a simolola tiro kwa setlamong sa WTVM, thelebishini ya mo gae mo Columbus mo Georgia mme morago aya go berekela kwa WBIR, thelebishini ya mo gae mo Knoxville mo Tennessee.
Gotswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bosupa go tsena ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe, ene ele ene o motona mo setlamong sa dikgang NASA, yo o tsayang dikgang adi fitisitsa kwa go ba bangwe le go bala dikgang mo thelebishining kwa WFTV, setlamo sa thelebishini ya mo gae Orlando mo Florida. Ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabongwe le masome a robabongwe one a bereka mo setlamong sa dikgang sa NBC jaaka motho yoo sobokanyang dikgang tse di farologaneng ka makalana gona le go itebaganya le karolo e le nngwe mme morago ya nna mmega dikgang yo o remeletseng mo tshekatshekong ya dikgang tse di matswakabele mo Dateline NBC, le bukana ya kgang tsa NBC.
Roberts one a ya go direla kwa ABC News ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano jaaka motlhotlhomise yo o tseneletseng wa 20/20, eleng bukana ya dikgang, gape ele mogokaganyi wa World News Tonight Weekend, dikgang tseo di balwang mafelo a beke, le mmadi wa dikgang tsa mo mesong tsa Good Morning America. Ene ya re ka dikgwedi tsa Phukwi le Lwetse ngwaga wa ketepedi le borataro, ene ele mogasi yo o tlang ka nakwana, mo The View, tshupentsho eo e agilweng ke ABC Daytime, karolo ya ABC.
s7bv7cizueoya4v4f446pveuc9cogaq
55966
55959
2026-09-29T18:19:28Z
VNGao
10152
55966
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:Deborah_Roberts|Deborah Ann Roberts]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo [[:en:ABC_News_(United_States)|thelebishining wa setlamo sa ABC]] ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts o tsholetswe kwa was Perry, mo Georgia ele morwadie rra kgwebo Benjamin Roberts le mmaagwe e eleng Ruth Roberts, yoo ene asa direng gope. One a aloga mo sekolong sa ithutela tiro sa Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication kwa University of Georgia ka digerata tsa bobega dikgang ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe, Roberts one a abelwa tlotla ee kgethegilegile ya bao ba tseneng kwa University ya Georgia pele katlego le dira bontle mo go tsa bobega dikgang.
== Tiro ==
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi, Roberts one a simolola tiro kwa setlamong sa WTVM, thelebishini ya mo gae mo Columbus mo Georgia mme morago aya go berekela kwa WBIR, thelebishini ya mo gae mo Knoxville mo Tennessee.
Gotswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bosupa go tsena ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe, ene ele ene o motona mo setlamong sa dikgang NASA, yo o tsayang dikgang adi fitisitsa kwa go ba bangwe le go bala dikgang mo thelebishining kwa WFTV, setlamo sa thelebishini ya mo gae Orlando mo Florida. Ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabongwe le masome a robabongwe one a bereka mo setlamong sa dikgang sa NBC jaaka motho yoo sobokanyang dikgang tse di farologaneng ka makalana gona le go itebaganya le karolo e le nngwe mme morago ya nna mmega dikgang yo o remeletseng mo tshekatshekong ya dikgang tse di matswakabele mo Dateline NBC, le bukana ya kgang tsa NBC.
Roberts one a ya go direla kwa ABC News ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano jaaka motlhotlhomise yo o tseneletseng wa 20/20, eleng bukana ya dikgang, gape ele mogokaganyi wa World News Tonight Weekend, dikgang tseo di balwang mafelo a beke, le mmadi wa dikgang tsa mo mesong tsa Good Morning America. Ene ya re ka dikgwedi tsa Phukwi le Lwetse ngwaga wa ketepedi le borataro, ene ele mogasi yo o tlang ka nakwana, mo The View, tshupentsho eo e agilweng ke ABC Daytime, karolo ya ABC.
== Botshelo jwa Gagwe ==
Roberts o nna kwa Manhattan le monna wa gagwe wa lenyalo ebong Al Roker, yoo a mo nyetseng ka kgwedi ya Lwetse , ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano. Ke batsadi ba mosetsanyana Leila ( yoo a tshotsweng kgwedi ya Ngwanatsele e le malatsi ale lesome le bosupa, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le borobabobedi) le morwa wa bone Nicholas ( yoo a tshotsweng kgwedi ya Phukwi e le lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi le bobedi).Roberts gape ona le ngwana yoo a mo fitlhelang wa monna wa gagwe pele ga lenyalo. Baratani ba ba nna mo nyalong ee mabono mo Manhattan's Upper East Side mme gape ona le ntlo kwa tlase mo Berkshires.
or6e2hnjwmivxtw2h6cojqoh2f3k7nu
55970
55966
2026-09-29T18:37:04Z
VNGao
10152
/* Botshelo jwa Pele le Dithutego */
55970
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:Deborah_Roberts|Deborah Ann Roberts]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo [[:en:ABC_News_(United_States)|thelebishining wa setlamo sa ABC]] ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts o tsholetswe kwa was Perry, mo Georgia ele morwadie rra kgwebo Benjamin Roberts le mmaagwe e eleng Ruth Roberts, yoo ene asa direng gope. One a aloga mo sekolong sa ithutela tiro sa [[:en:Henry_W._Grady_College_of_Journalism_and_Mass_Communication|Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication]] kwa [[:en:University_of_Georgia|University of Georgia]] ka [[:en:Bachelor_of_Journalism|digerata tsa bobega dikgang]] ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe, Roberts one a abelwa tlotla ee kgethegilegile ya bao ba tseneng kwa University ya Georgia pele katlego le dira bontle mo go tsa bobega dikgang.
== Tiro ==
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi, Roberts one a simolola tiro kwa setlamong sa [[:en:WTVM|WTVM]], thelebishini ya mo gae mo Columbus mo Georgia mme morago aya go berekela kwa [[:en:WBIR-TV|WBIR]], thelebishini ya mo gae mo Knoxville mo Tennessee.
Gotswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bosupa go tsena ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe, ene ele ene o motona mo setlamong sa dikgang [[:en:NASA|NASA]], yo o tsayang dikgang adi fitisitsa kwa go ba bangwe le go bala dikgang mo thelebishining kwa [[:en:WFTV|WFTV]], setlamo sa thelebishini ya mo gae Orlando mo Florida. Ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabongwe le masome a robabongwe one a bereka mo setlamong sa dikgang sa [[:en:NBC_News|NBC]] jaaka motho yoo sobokanyang dikgang tse di farologaneng ka makalana gona le go itebaganya le karolo e le nngwe mme morago ya nna mmega dikgang yo o remeletseng mo tshekatshekong ya dikgang tse di matswakabele mo [[:en:Dateline_NBC|Dateline NBC]], le [[:en:News_magazine|bukana]] ya kgang tsa NBC.
Roberts one a ya go direla kwa ABC News ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano jaaka motlhotlhomise yo o tseneletseng wa 20/20, eleng bukana ya dikgang, gape ele mogokaganyi wa [[:en:ABC_World_News_Tonight#Weekend_newscasts|World News Tonight Weekend]], dikgang tseo di balwang mafelo a beke, le mmadi wa dikgang tsa mo mesong tsa [[:en:Good_Morning_America|Good Morning America]]. Ene ya re ka dikgwedi tsa Phukwi le Lwetse ngwaga wa ketepedi le borataro, ene ele mogasi yo o tlang ka nakwana, mo [[:en:The_View_(U.S._TV_series)|The View]], tshupentsho eo e agilweng ke ABC Daytime, karolo ya ABC.
== Botshelo jwa Gagwe ==
Roberts o nna kwa Manhattan le monna wa gagwe wa lenyalo ebong Al Roker, yoo a mo nyetseng ka kgwedi ya Lwetse , ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano. Ke batsadi ba mosetsanyana Leila ( yoo a tshotsweng kgwedi ya Ngwanatsele e le malatsi ale lesome le bosupa, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le borobabobedi) le morwa wa bone Nicholas ( yoo a tshotsweng kgwedi ya Phukwi e le lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi le bobedi).Roberts gape ona le ngwana yoo a mo fitlhelang wa monna wa gagwe pele ga lenyalo. Baratani ba ba nna mo nyalong ee mabono mo Manhattan's [[:en:Upper_East_Side|Upper East Side]] mme gape ona le ntlo kwa tlase mo [[:en:Berkshires|Berkshires]].
h0mxl2g4xipwqo5z8uauz1qw734omky
55971
55970
2026-09-29T18:48:23Z
VNGao
10152
/* Botshelo jwa Gagwe */
55971
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:Deborah_Roberts|Deborah Ann Roberts]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo [[:en:ABC_News_(United_States)|thelebishining wa setlamo sa ABC]] ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.<ref>Simmons, Kelly (December 2006). "[https://web.archive.org/web/20110606060729/http://www.uga.edu/gm/artman/publish/0612roberts.html Alumni Profile: 20/20 Vision — ABC Correspondent Deborah Roberts (ABJ '82) Is at the Top of Her Game in Network News]". Georgia. 86 (1). [[:en:University_of_Georgia|University of Georgia]]. Archived from [https://www.uga.edu/gm/artman/publish/0612roberts.html the original] on June 6, 2011. Retrieved September 29, 2026</ref><ref>McClurg, Jocelyn (January 5, 2016). "[https://www.usatoday.com/story/life/tv/2016/01/05/al-roker-deborah-roberts-book-been-there-done-that/78276688/ Al Roker, Deborah Roberts write about their marriage"]. [[:en:USA_Today|f]].</ref>
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts o tsholetswe kwa was Perry, mo Georgia ele morwadie rra kgwebo Benjamin Roberts le mmaagwe e eleng Ruth Roberts, yoo ene asa direng gope. One a aloga mo sekolong sa ithutela tiro sa [[:en:Henry_W._Grady_College_of_Journalism_and_Mass_Communication|Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication]] kwa [[:en:University_of_Georgia|University of Georgia]] ka [[:en:Bachelor_of_Journalism|digerata tsa bobega dikgang]] ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe, Roberts one a abelwa tlotla ee kgethegilegile ya bao ba tseneng kwa University ya Georgia pele katlego le dira bontle mo go tsa bobega dikgang<ref>[https://abcnews.com/2020/abc-news-correspondent-deborah-roberts/story?id=123929 Deborah Roberts: ABC News Correspondent]". ABC News. October 14, 2016. Retrieved September 29, 2026</ref>.
== Tiro ==
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi, Roberts one a simolola tiro kwa setlamong sa [[:en:WTVM|WTVM]], thelebishini ya mo gae mo Columbus mo Georgia mme morago aya go berekela kwa [[:en:WBIR-TV|WBIR]], thelebishini ya mo gae mo Knoxville mo Tennessee.
Gotswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bosupa go tsena ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe, ene ele ene o motona mo setlamong sa dikgang [[:en:NASA|NASA]], yo o tsayang dikgang adi fitisitsa kwa go ba bangwe le go bala dikgang mo thelebishining kwa [[:en:WFTV|WFTV]], setlamo sa thelebishini ya mo gae Orlando mo Florida. Ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabongwe le masome a robabongwe one a bereka mo setlamong sa dikgang sa [[:en:NBC_News|NBC]] jaaka motho yoo sobokanyang dikgang tse di farologaneng ka makalana gona le go itebaganya le karolo e le nngwe mme morago ya nna mmega dikgang yo o remeletseng mo tshekatshekong ya dikgang tse di matswakabele mo [[:en:Dateline_NBC|Dateline NBC]], le [[:en:News_magazine|bukana]] ya kgang tsa NBC.
Roberts one a ya go direla kwa ABC News ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano jaaka motlhotlhomise yo o tseneletseng wa 20/20, eleng bukana ya dikgang, gape ele mogokaganyi wa [[:en:ABC_World_News_Tonight#Weekend_newscasts|World News Tonight Weekend]], dikgang tseo di balwang mafelo a beke, le mmadi wa dikgang tsa mo mesong tsa [[:en:Good_Morning_America|Good Morning America]]. Ene ya re ka dikgwedi tsa Phukwi le Lwetse ngwaga wa ketepedi le borataro, ene ele mogasi yo o tlang ka nakwana, mo [[:en:The_View_(U.S._TV_series)|The View]], tshupentsho eo e agilweng ke ABC Daytime, karolo ya ABC.
== Botshelo jwa Gagwe ==
Roberts o nna kwa Manhattan le monna wa gagwe wa lenyalo ebong Al Roker, yoo a mo nyetseng ka kgwedi ya Lwetse , ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano. Ke batsadi ba mosetsanyana Leila ( yoo a tshotsweng kgwedi ya Ngwanatsele e le malatsi ale lesome le bosupa, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le borobabobedi) le morwa wa bone Nicholas ( yoo a tshotsweng kgwedi ya Phukwi e le lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi le bobedi).Roberts gape ona le ngwana yoo a mo fitlhelang wa monna wa gagwe pele ga lenyalo. Baratani ba ba nna mo nyalong ee mabono mo Manhattan's [[:en:Upper_East_Side|Upper East Side]] mme gape ona le ntlo kwa tlase mo [[:en:Berkshires|Berkshires]].
== Metswedi ==
21tw3lb1fkkl6f6bf71wr7iqkz1w9bu
55973
55971
2026-09-29T18:53:16Z
VNGao
10152
55973
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:DeborahRoberts-byPhilipRomano.jpg|thumb|Deborah Roberts]]
'''[[:en:Deborah_Roberts|Deborah Ann Roberts]]''' ( yo o tshotsweng kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale masome mabedi, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a marataro ke mme wa letso la Amerika,wa mmega dikgang mo [[:en:ABC_News_(United_States)|thelebishining wa setlamo sa ABC]] ya ya kgaso phatlalatso ya ABC.<ref>Simmons, Kelly (December 2006). "[https://web.archive.org/web/20110606060729/http://www.uga.edu/gm/artman/publish/0612roberts.html Alumni Profile: 20/20 Vision — ABC Correspondent Deborah Roberts (ABJ '82) Is at the Top of Her Game in Network News]". Georgia. 86 (1). [[:en:University_of_Georgia|University of Georgia]]. Archived from [https://www.uga.edu/gm/artman/publish/0612roberts.html the original] on June 6, 2011. Retrieved September 29, 2026</ref><ref>McClurg, Jocelyn (January 5, 2016). "[https://www.usatoday.com/story/life/tv/2016/01/05/al-roker-deborah-roberts-book-been-there-done-that/78276688/ Al Roker, Deborah Roberts write about their marriage"]. [[:en:USA_Today|f]].</ref>
== Botshelo jwa Pele le Dithutego ==
Roberts o tsholetswe kwa was Perry, mo Georgia ele morwadie rra kgwebo Benjamin Roberts le mmaagwe e eleng Ruth Roberts, yoo ene asa direng gope. One a aloga mo sekolong sa ithutela tiro sa [[:en:Henry_W._Grady_College_of_Journalism_and_Mass_Communication|Henry W. Grady College of Journalism and Mass Communication]] kwa [[:en:University_of_Georgia|University of Georgia]] ka [[:en:Bachelor_of_Journalism|digerata tsa bobega dikgang]] ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe, Roberts one a abelwa tlotla ee kgethegilegile ya bao ba tseneng kwa University ya Georgia pele katlego le dira bontle mo go tsa bobega dikgang<ref>[https://abcnews.com/2020/abc-news-correspondent-deborah-roberts/story?id=123929 Deborah Roberts: ABC News Correspondent]". ABC News. October 14, 2016. Retrieved September 29, 2026</ref>.
== Tiro ==
[[Setshwantsho:DeborahRobertsMay09.jpg|thumb|Deborah Roberts ]]
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bobedi, Roberts one a simolola tiro kwa setlamong sa [[:en:WTVM|WTVM]], thelebishini ya mo gae mo Columbus mo Georgia mme morago aya go berekela kwa [[:en:WBIR-TV|WBIR]], thelebishini ya mo gae mo Knoxville mo Tennessee.
Gotswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le bosupa go tsena ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe, ene ele ene o motona mo setlamong sa dikgang [[:en:NASA|NASA]], yo o tsayang dikgang adi fitisitsa kwa go ba bangwe le go bala dikgang mo thelebishining kwa [[:en:WFTV|WFTV]], setlamo sa thelebishini ya mo gae Orlando mo Florida. Ka ngwaga wa ketepedi lesome le borobabongwe le masome a robabongwe one a bereka mo setlamong sa dikgang sa [[:en:NBC_News|NBC]] jaaka motho yoo sobokanyang dikgang tse di farologaneng ka makalana gona le go itebaganya le karolo e le nngwe mme morago ya nna mmega dikgang yo o remeletseng mo tshekatshekong ya dikgang tse di matswakabele mo [[:en:Dateline_NBC|Dateline NBC]], le [[:en:News_magazine|bukana]] ya kgang tsa NBC.
Roberts one a ya go direla kwa ABC News ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano jaaka motlhotlhomise yo o tseneletseng wa 20/20, eleng bukana ya dikgang, gape ele mogokaganyi wa [[:en:ABC_World_News_Tonight#Weekend_newscasts|World News Tonight Weekend]], dikgang tseo di balwang mafelo a beke, le mmadi wa dikgang tsa mo mesong tsa [[:en:Good_Morning_America|Good Morning America]]. Ene ya re ka dikgwedi tsa Phukwi le Lwetse ngwaga wa ketepedi le borataro, ene ele mogasi yo o tlang ka nakwana, mo [[:en:The_View_(U.S._TV_series)|The View]], tshupentsho eo e agilweng ke ABC Daytime, karolo ya ABC.
== Botshelo jwa Gagwe ==
Roberts o nna kwa Manhattan le monna wa gagwe wa lenyalo ebong Al Roker, yoo a mo nyetseng ka kgwedi ya Lwetse , ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le botlhano. Ke batsadi ba mosetsanyana Leila ( yoo a tshotsweng kgwedi ya Ngwanatsele e le malatsi ale lesome le bosupa, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le borobabobedi) le morwa wa bone Nicholas ( yoo a tshotsweng kgwedi ya Phukwi e le lesome le borobabobedi, ngwaga wa ketepedi le bobedi).Roberts gape ona le ngwana yoo a mo fitlhelang wa monna wa gagwe pele ga lenyalo. Baratani ba ba nna mo nyalong ee mabono mo Manhattan's [[:en:Upper_East_Side|Upper East Side]] mme gape ona le ntlo kwa tlase mo [[:en:Berkshires|Berkshires]].
== Metswedi ==
b7c684czdl9wqc8sgaw11ckti8hpcj1
Dominike Morisseau
0
15376
55934
2026-09-29T14:51:27Z
MmaBaggio
11091
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371391146|Dominique Morisseau]]"
55934
wikitext
text/x-wiki
'''Dominique Morisseau''' ( yo o tshotsweng ka kgwedi ya Mopitlwe le lesome le boraro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le borobabobedi (1978 ) ke mokwadi wa metshameko le modiragatsi wa Moamerika go tswa kwa Detroit, kwa Michigan . O kwadile metshameko e feta borobabobedi, <ref name=":0">{{Cite web |title=Dominique Morisseau |url=http://dominiquemorisseau.com/#Bio |access-date=2016-11-21 |website=dominiquemorisseau.com}}</ref> e meraro ya yone e leng karolo ya mefuta o o bidiwang ''The Detroit Project.'' <ref name=":2">{{Cite web |date=2015-04-08 |title=Dominique Morisseau talks Detroit '67, Black theatre and more |url=https://spokesman-recorder.com/2015/04/08/dominique-morisseau-talks-detroit-67-black-theatre/ |access-date=2016-11-21 |website=MSR News Online}}</ref> O ne a neelwa [[:en:MacArthur_Fellows_Program|MacArthur Fellowship]] (e gape e bidiwang 'Genius Grant') ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobgwe (2018).
== Botshelo jwa pele ==
Morisseau o tsholetswe le go golela kwa Detroit, kwa Michigan, le mmaagwe le rraagwe. Lelwapa la ga mmaagwe le tswa kwa Mississippi mme la ga rraagwe le tswa kwa Haiti . <ref name=":1">{{Cite web |last=Evans |first=Suzy |date=2016-01-04 |title=Dominique Morisseau Is Telling the Story of Her People |url=https://www.americantheatre.org/2016/01/04/dominique-morisseau-is-telling-the-story-of-her-people/ |access-date=2016-11-21 |website=American Theatre}}</ref> Morisseau o tsene Sekolo sa Bates ( sekolo sa puso se se tlhophilweng sa pele mo go tse di borobabobedi kwa Detroit ) <ref>{{Cite web |date=2022-08-10 |title=Writing Detroit: Dominique Morisseau's Practice of the Possible |url=https://howlround.com/writing-detroit-dominique-morisseaus-practice-possible |access-date=2025-02-16 |website=HowlRound Theatre Commons |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Our School / About Us |url=https://www.detroitk12.org/Page/18472 |access-date=2025-02-16 |website=www.detroitk12.org |language=en}}</ref> le [[:en:Cass_Technical_High_School|Cass Technical High School]] . [https://www.freep.com/story/entertainment/arts/2022/06/13/tony-awards-cass-tech-alums-michael-r-jackson-dominique-morisseau/7609401001/] O tsene kwa sekolong se setona sa [[:en:University_of_Michigan|University of Michigan]] kwa Ann Arbor, kwa a amogetseng BFA ya gagwe ya Bodiragatsi ka 2000 . <ref name=":2" />
Fa a le koo o ne a kopana le J. Keys, yo le ene a tswang kwa Michigan. Ba nyalane ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013). <ref>{{Cite news|url=https://www.essence.com/2013/06/13/must-see-newlyweds%E2%80%99-super-cute-wedding-first-dance-medley|title=Must See: Newlyweds' Super Cute Wedding First Dance Medley|date=2013-06-13|access-date=2018-06-21}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/01/03/theater/playwright-dominique-morisseau-cant-forget-the-motor-city.html|title=Playwright Dominique Morisseau Can't Forget the Motor City|date=30 December 2015|access-date=2018-06-21|last=Soloski|first=Alexis}}</ref> Keys o tsholetswe kwa Detroit mme o goletse kwa Southfield, kwa Michigan, e leng toroponyana e e gaufi le toropo eo. O bereka e le motlhotlheletsi wa mohama wa mmino, emcee le seopedi sa hip hop. <ref>{{Cite web |title=J Keys Bio |url=http://www.jkeys.com/ |access-date=May 9, 2018}}</ref>
== Tiro ==
=== Bodiragatsi ===
Morisseau o simolotse tiro ya gagwe ya tiragatso jaaka sebui sa poko e e tshelang, bogolojang mo setšhabeng sa toropo ya gaabo sa Harmonie Park kwa Detroit. <ref name=":2" /> Fa a sena go aloga kwa sekolong se setona, o ne a tswelela a diragatsa mme a bereka le mekgatlho e le mmalwa. Kwa lefelong la ditlhabololo la [[:en:Lark_Play_Development_Center|Lark Play Development Centre]], o ne a bereka e le modiragatsi mo tlhagisong ya bokopano jwa ''[[:en:The_Mountaintop|The Mountaintop]]'' e e neng e dirwa ke Katori Hall, a tlhama karolo ya ga Camae . Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013), mo tlhagisong kwa Bobogelong jwa Badiragatsi jwa Louisville( [[:en:Actors_Theatre_of_Louisville|Theatre of Louisville]] ) o ne a boeletsa karolo ya ga Camae. <ref name=":1" /> O tswelela ka go diragatsa mme o rile ga a kitla a diragatsa mo dipontshong dipe tsa metshameko ya gagwe. <ref name=":1" />
=== Go kwala ===
Morisseau o ne a simolola go kwala metshameko kwa sekolong se setona. O boletse gore go tlhoka dikarolo tse di tshwanetseng kwa University of Michigan go ne ga mo tlhotlheletsa go kwala metshameko le go tlhama dikarolo tse a neng a batla go di tshameka. O kwadile ''The Blackness Blues: Time to Change the Tune, A Sister's Story'' ka nako eo. <ref name=":1" />
Morago ga sekolo se setona , ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi le ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro , o ne a neelwa thuso ya madi a Bakwadi ba metshameko ba New York (Playwrights of New York Fellowship ( PoNY ) kwa lefelong la ditlhabololo la [[:en:Lark_Play_Development_Center|Lark Play Development Center]] . <ref name=":1" /> Gape o berekile e le Sekolo se setona sa [[:en:City_University_of_New_York|City University of New York]] e le Motaki yo o Rutang .
Morisseau o boletse fa mmino o na le seabe se setona mo tirong ya gagwe mme gantsi o sedimosa tiro e a e kwalang. "Ke motswedi le motlhala wa tiro ya me, mme mmino o dira selo se se kopanyang dikgoreletsi tsa ngwao." <ref>{{Cite news|url=https://www.broadwayworld.com/article/BWW-Interviews-Playwright-Dominique-Morisseau-of-DETROIT-67-20130307|title=BWW Interviews: Playwright Dominique Morisseau of DETROIT '67|last=Serviss|first=Naomi|work=BroadwayWorld.com|access-date=2018-05-09|language=en}}</ref>
Morisseau o ne a le mo lenaaneng la Bakwadi ba ,metshameko ba ba Tlhagisitsweng Thata ba le masome a mabedi kwa Amerika ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano go ya ko tse lesome le borataro (2015–16), ka ditlhagiso di le lesome tsa metshameko ya gagwe lefatshe ka bophara. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web |last=Tran |first=Diep |date=2015-09-15 |title=The Top 20 Most-Produced Playwrights of the 2015–16 Season |url=https://www.americantheatre.org/2015/09/15/the-top-20-most-produced-playwrights-of-the-2015-16-season/ |access-date=2016-11-21 |website=American Theatre}}</ref>
Morisseau e ne e le morulaganyi wa dikgang le motlhagisi-mmogo wa motseletsele wa setshwantsho sa motshikinyego wa [[:en:Shameless_(U.S._TV_series)|''Shameless'']] mo [[:en:Showtime_(TV_network)|Showtime]] mo dipakeng tsa 1-7. <ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.americantheatre.org/2015/09/22/branden-jacobs-jenkins-dominique-morisseau-win-2015-steinberg-playwright-awards/|title=Branden Jacobs-Jenkins, Dominique Morisseau Win 2015 Steinberg Playwright Awards|date=2015-09-22|access-date=2018-05-10}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Dominique Morisseau {{!}} Samuel French |url=https://www.samuelfrench.com/a/100903/dominique-morisseau |access-date=2019-12-13 |website=www.samuelfrench.com |language=en}}</ref>
O ne a kwala buka ya mmino wa [[:en:Jukebox_musical|Jukebox musical]] ''[[:en:Ain't_Too_Proud_(musical)|Ain't Too Proud – The Life and Times of the Temptations]]'', o o neng wa kaelwa ke Des McAnuff . <ref>{{Cite web |date=2018-08-26 |title=Review: 'Ain't Too Proud,' the Broadway-bound musical about the Temptations: Sensational music, scattershot storytelling |url=https://www.latimes.com/entertainment/arts/theater/reviews/la-et-cm-aint-too-proud-review-20180826-story.html |access-date=2025-09-23 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> Mmino ono o ne wa bulwa kwa Broadway, e leng lekgetlo la gagwe la ntlha kwa Broadway jaaka mokwadi, kwa Bobogelong jwa Imperial ([[:en:Imperial_Theatre|Imperial Theatre]]) ka kgwedi ya Mopitlwe, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019). E ne ya tshameka dikopano tsa pele ga Broadway kwa Bobogelong jwa Dipina jwa Berkeley (2017), kwa Bobogelong jwa Ahmanson kwa ([[:en:Ahmanson_Theatre|Ahmanson Theatre]] ) Los Angeles (kgwedi ya Phatwe go ya kwa go ya Lwetse, ngwaga wa 2018), le kwa lefelong la [[:en:Kennedy_Center|Kennedy Centre]] (kgwedi ya Phukwi, ngwaga wa 2018). O ne a tlhophiwa go bona seetsele sa [[:en:Tony_Award_for_Best_Book_of_a_Musical|Tony Award for Best Book of a Musical ,]] e le mosadi wa boraro wa motho Montsho go dira jalo .
== Tiro ==
=== ''Tiro ya Detroit'' ===
Morisseau o kwadile mefuta ya metshameko e meraro, e e bidiwang The Detroit Project ''.'' Metshameko e meraro (ka tatelano) ke: <ref name=":0" />
==== ''Detroit '67'' ====
Motshamwko o"o sekaseka nako e e thunyang le e e botlhokwa mo toropong e kgoto ya Amerika. <ref name=":1" /> Baanelwa ba ba gapeletsang ba terama eno ba lwantshana le dikgotlhang tsa lotso le go sa tlhomamang ga ikonomi." <ref name=":3">{{Cite web |title=Paradise Blue {{!}} Williamstown Theatre Festival |url=https://wtfestival.org/main-events/paradise-blue/ |access-date=2016-11-21 |website=wtfestival.org}}</ref> E ne ya tlhamiwa le go tshwarelwa kwa Bobogelong jwa Setšhaba kwa New York (The Public Theatre). ''Detroit ' 67'' mo tsamao ya nako e ne ya bontshiwa kwa Bobogelong jwa Bogologolo jwa Harlem (Classical Theatre of Harlem) le Bobogelo jwa Bosetšhaba jwa batho Bantsho ([[:en:National_Black_Theatre|National Black Theatre).]] E ne ya tlhophiwa go bona Dietsele di le robedi tsa Bobogelo tsa AUDELCO mme ya amogela Mpho ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014) wa Edward M. Kennedy wa metshameko e e Tlhotlheleditsweng ke ditso tsa Amerika. <ref name=":2" />
==== ''Paradise Blue'' ====
Moopedi wa pele Blue o tsaa tshwetso ya go rekisa madirelo a gagwe a dino a ratang a jazz gore a kgone go tshela ditoro tsa gagwe. O sala ka maikotlao a go tlogela molekane wa gagwe, Pumpkin, le setlhopha sa gagwe se se ikanyegang sa mmino wa jazz. Morisseau o ne a tlhama motshameko o la ntlha kwa Moletlong wa Bobogelo wa Williamstown, ( Williamstown Theatre Festival) mo matsaong ya nako e neng ya bontshiwa lekgetlo la ntlha mo lefatsheng lotlhe ka kgwedi ya Phukwi, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano (2015) . <ref name=":3" /> ''Paradise Blue'' e ne ya tswelela ka tlhabololo ya yone kwa Bobogelong jwa McCarter,([[:en:McCarter_Theatre|McCarter Theatre)]] kwa Bokopanong jwa [[:en:New_York_Theatre_Workshop|New York Theatre Workshop]], [[:en:The_Public_Theater|The Public Theatre]], le kwa komponeng ya [[:en:Signature_Theatre_Company_(New_York_City)|Signature Theatre Company]]. <ref>{{Cite web |title=Signature Theatre |url=https://www.signaturetheatre.org/shows-and-events.aspx |access-date=May 9, 2018 |website=Signature Theatre Company}}</ref> Mo motshamekong ong, Morisseau o ne a neelwa Seetsele sa L. Arnold Weissberger <ref name=":3" /> ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi (2012).
==== ''Skeleton Crew'' ====
Motshameko wa bofelo mo mofuta ono o dikologa setlhopha sa badiri ba ba dirang dikoloi ba ba lwantshanang le kgonagalo e e ka nnang teng ya go tseelwa dithoto le go tlhoka tiro mo go tlang. [[:en:Skeleton_Crew_(play)|''Skeleton Crew'']] e ne ya amogela tlhagiso ya tlhabololo kwa lefelong la ditlhabololo la [[:en:Lark_Play_Development_Center|Lark Play Development Centre]] . <ref name=":0" /> Motshameko ong o o neng wa kaelwa ke Ruben Santiago-Hudson, o ne wa bontshiwa lekgetlo la ntlha mo lefatsheng lotlhe kwa Bobogelong jwa Linda Gross ([[:en:Linda_Gross_Theater|Linda Gross Theatre]]) jo bo kwa ntle ga Broadway le kompone ya [[:en:Atlantic_Theater_Company|Atlatic Theatre Company]] ka kgwedi ya Motsheganong, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borataro (2016) .
Morisseau o ne a gapa seetsele se se Kgethegileng sa Obie sa ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borataro (2016) ya Tirisanommogo, mmogo le mokaedi Santiago-Hudson le Kompone ya Bobogelo ya Atlantic . Motshameko ong o ne wa gapa seetsele sa motshameko o mosha sa Mokgatlho wa Edgerton ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano (2015). <ref>{{Cite web |last=Group |first=TCG: Theatre Communications |title=TCG: Theatre Communications Group > Edgerton Foundation > New Play Awards > 2015 Awards |url=http://www.tcg.org/EdgertonFoundation/NewPlayAwards/2015Awards.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521204332/https://www.tcg.org/EdgertonFoundation/NewPlayAwards/2015Awards.aspx |archive-date=2022-05-21 |access-date=2018-05-09 |website=www.tcg.org |language=en-US}}</ref> ''Skeleton Crew'' se ne sa bulwa kwa Broadway ka kgwedi ya Hirikgong, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022). <ref>{{Cite web |title=Skeleton Crew |url=https://www.manhattantheatreclub.com/shows/2021-22-season/skeleton-crew |access-date=2021-11-09 |website=Manhattan Theatre Club}}</ref> E ne ya tlhophiwa go bona Seetsele sa Tony sa Motshameko o o Gaisang.
== Ditiro ==
{| class="wikitable"
!Motshameko
!ngwaga
!lobaka
!Ditshwaelo
|-
|''Follow Me To Nellie's''
|2011
|
|''Follow me to Nellie's'' premiered at Premiere Stages, Kean University Zella Fry Theatre in North New Jersey in July 2011 under the direction of John Wooten.<ref>{{Cite web |title=Follow Me to Nellie's {{!}} North Jersey {{!}} reviews, cast and tickets {{!}} TheaterMania |url=https://www.theatermania.com/shows/new-jersey/follow-me-to-nellies_182817 |access-date=2018-05-09 |website=TheaterMania |language=en-US}}</ref>
|-
|''Detroit '67''
|2013
|120 Minutes
|''Detroit '67'' was first presented Off Broadway at the Public Theater in association with Classical Theatre of Harlem and the National Black Theatre in New York City on March 11, 2013. It was directed by Kwame Kwei-Armah.<ref>{{Cite web |title=Detroit '67 {{!}} Samuel French |url=https://www.samuelfrench.com/p/12567/detroit-67 |access-date=2018-05-09 |website=www.samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Sunset Baby''
|2013
|90 Minutes
|''Sunset Baby'' premiered at the LAByrinth Theatre Company on November 6, 2013 under the direction of Kamilah Forbes.<ref>{{Cite web |title=Sunset Baby {{!}} Samuel French |url=https://samuelfrench.com/p/17373/sunset-baby |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120015620/http://www.samuelfrench.com/p/17373/sunset-baby |archive-date=2017-11-20 |access-date=2018-03-26 |website=samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Night Vision''
|2013
|10 Minutes
|''Night Vision'' was originally commissioned for Facing Our Truth: Ten Minute Plays On Trayvon, Race And Privilege and produced by The New Black Fest, Keith Josef Adkins, Artistic Director. The original reading took place at the Martin Segal Theater at CUNY Graduate Center, NYC December 5, 2013.<ref>{{Cite web |title=Night Vision |url=https://samuelfrench.com/p/58274/night-vision |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017030320/http://www.samuelfrench.com/p/58274/night-vision |archive-date=2017-10-17 |access-date=2018-03-26 |website=www.samuelfrench.com}}</ref> An audio version of the play was released by [https://playingonair.org/new-releases/night-vision Playing on Air] in spring 2020, featuring April Matthis and Eden Marryshow, directed by Stori Ayers.
|-
|''Blood At The Root''
|2014
|105 Minutes
|''Blood at the Root'' premiered at the Penn State School of Theater in March 2014 under the direction of Steve Broadnax III.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Blood at the Root {{!}} Samuel French |url=https://samuelfrench.com/p/60202/blood-at-the-root |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212062350/http://www.samuelfrench.com/p/60202/blood-at-the-root |archive-date=2018-02-12 |access-date=2018-03-26 |website=samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Paradise Blue''
|2015
|120 Minutes
|''Paradise Blue'' premiered at the Williamstown Theatre Festival in Williamstown, MA in July 2015 under the direction of Ruben Santiago-Hudson.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=Paradise Blue {{!}} Samuel French |url=https://www.samuelfrench.com/p/60201/paradise-blue |access-date=2018-05-09 |website=www.samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Skeleton Crew''
|2016
|120 Minutes
|''Skeleton Crew'' premiered at the Atlantic Theatre Company in New York City in January 2016 under the direction of Ruben Santiago-Hudson.<ref>{{Cite web |title=Skeleton Crew {{!}} Samuel French |url=https://www.samuelfrench.com/p/60200/skeleton-crew |access-date=2018-05-09 |website=www.samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Pipeline''
|2017
|90 Minutes
|''Pipeline'' premiered at the Lincoln Center Theatre in New York City in June 2017 under the direction of Lileana Blain-Cruz.<ref>{{Cite web |title=Pipeline {{!}} Samuel French |url=https://samuelfrench.com/p/62834/pipeline |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306195346/http://www.samuelfrench.com/p/62834/pipeline |archive-date=2018-03-06 |access-date=2018-03-26 |website=samuelfrench.com |language=en}}</ref> Won the Edgerton Foundation New Play Award in 2016.
|-
|''Mud Row''
|2019
|
|People's Light &amp; Theatre will present the premiere of ''Mud Row'' in June 2019 under the direction of Steve H. Broadnax III.
|-
|''Confederates''
|2022
|
|Commissioned by the Oregon Shakespeare Festival and Penumbra Theater, it premiered in New York at the Signature Theatre Company.
|-
|''Jazelle the Gazelle''
|unknown
|10 Minutes
|''Jezelle the Gazelle'' was recorded live for [http://playingonair.org Playing on Air] Live Benefit in November 2019 with Mirirai Sithole in the title role under the direction of Goldie E. Patrick.
|-
|''Third Grade''
|unknown
|10 Minutes
|-
|''[[Mix and Master]]''
|2027
|TBA
|''Mix and Master'' is set to debut on Broadway in 2027 starring Kara Young and Ruben Santiago-Hudson at the Todd Haimes Theatre.<ref>{{Cite web |title=Mix and Master |url=https://www.roundabouttheatre.org/get-tickets/20262027-season/mix-and-master |access-date=June 12, 2026 |website=Roundabout Theatre Company}}</ref>
|}
== Dietsele ==
Morisseau o amogetse Thuso ya Madi ya MacArthur (e gape e bidiwang 'Kabo ya Botlhale') ya ngwagwa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi (2018), e e neng e akaretsa madi a go thusa a a kana ka $625,000. Ke mongwe wa ba le masome a mabedi le botlhano mo Setlhopheng sa ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi ( 2018).
Morisseau o ne a bidiwa Motlotlegi wa Seetsele sa go Kwala metshameko [[:en:Jane_Chambers|sa Jane Chambers]], se se lemogang metshameko le ditlhangwa tsa tiragatso tse di tlhamilweng ke basadi tse di tlhagisang pono ya basadi mme di na le ditšhono tse di botlhokwa tsa badiragatsi ba basadi. <ref>{{Cite web |title=Jane Chambers Playwriting Award - Association for Theatre in Higher Education |url=http://www.athe.org/?page=Jane_Chambers |access-date=2016-11-21 |website=www.athe.org}}</ref>
Ke mofenyi wa seetsele sa [[:en:National_Association_for_the_Advancement_of_Colored_People|NAACP]] Image Award,makgetlo a le mabedi, se se ketekang diphitlhelelo tse di tlhomologileng le ditiro tsa batho ba mmala mo botaking, mmogo le batho bao kgotsa ditlhopha tse di rotloetsang tshiamiso ya loago ka maiteko a bone a go tlhama. <ref>{{Cite news|url=http://www.naacpimageawards.net/|title=NAACP Image Awards : 48th NAACP Image Awards – LIVE, Saturday Feb 11, 2017|newspaper=NAACP Image Awards|access-date=2016-11-21}}</ref>
** Primus Prize by the [[:en:American_Theatre_Critics_Association|American Theatre Critics Association]] (honoree) for ''Follow Me to Nellie's'' in 2012<ref>{{Cite web |title=American Theatre Critics Association - Primus Prize |url=https://americantheatrecritics.org/primus-prize/ |access-date=2018-05-10 |website=americantheatrecritics.org |language=en}}</ref>
** Stavis Playwriting Award<ref name=":52">{{Cite web |title=Detroit '67 {{!}} A play by Dominique Morisseau |url=https://kennedyprize.columbia.edu/winners/2014/morisseau/ |access-date=2018-05-10 |website=kennedyprize.columbia.edu}}</ref>
** [[:en:University_of_Michigan|University of Michigan]]: Emerging Leader Award<ref>{{Cite news|url=https://detroitcenter.umich.edu/events/university-of-michigan-emerging-leader-award/|title=University of Michigan Emerging Leader Award {{!}} University of Michigan Detroit Center|work=University of Michigan Detroit Center|access-date=2018-05-10|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616022426/https://detroitcenter.umich.edu/events/university-of-michigan-emerging-leader-award/|url-status=dead}}</ref>
** [[:en:Detroit|City of Detroit]]: Spirit of Detroit Award<ref name=":62">"[https://www.jbhe.com/2014/02/columbia-university-awards-the-kennedy-prize-for-drama-to-dominque-morisseau/ Columbia University Awards the Kennedy Prize for Drama to Dominque Morisseau]." ''[[The Journal of Blacks in Higher Education|Journal of Blacks in Higher Education (Online)]]''. jbhe.com. 2014-02-28.</ref>
** Morisseau, along with [[:en:Ruben_Santiago-Hudson|Ruben Santiago-Hudson]], received the [https://theatreanddance.wayne.edu/events/appleaward Apple Award] from the [https://theatreanddance.wayne.edu/ Department of Theatre and Dance] at [[:en:Wayne_State_University|Wayne State University]] in 2022 for Outsdanding Contributions to Theatre in the USA. The Apple Award was endowed by the [[:en:Nederlander_Organization|Nederlander]] Family in memory of Sarah Applebaum Nederlander.
** Edward M. Kennedy Prize for Drama, 2014, for her play ''Detroit '67''<ref name=":52" /><ref name=":62" />
** Steinberg Playwright Award, 2015<ref name=":42">{{Cite news|url=https://www.americantheatre.org/2015/09/22/branden-jacobs-jenkins-dominique-morisseau-win-2015-steinberg-playwright-awards/|title=Branden Jacobs-Jenkins, Dominique Morisseau Win 2015 Steinberg Playwright Awards|date=2015-09-22|work=American Theatre|access-date=2018-05-10|language=en-US}}</ref>
** [[:en:Obie_Award|OBIE Award]] for "Special Citation: Collaboration" for her and Ruben Santiago-Hudson (director) for ''Skeleton Crew'' at Atlantic Theater Company, 2016<ref>{{Cite news|url=https://www.obieawards.com/2016/05/2016-obie-award-winners-announced/|title=2016 Obie Award Winners Announced {{!}} Obie Awards|date=2016-05-23|work=Obie Awards|access-date=2018-05-10|language=en-US}}</ref>
** [[:en:Windham–Campbell_Literature_Prizes|Windham Campbell Literature Prize]] for drama, 2023.<ref>{{cite web |title=2023 Prize Recipients |url=https://windhamcampbell.org/ |access-date=April 21, 2023 |website=Windham Campbell Prizes 2023 |publisher=Windham Campbell Prizes}}</ref>
*
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Pages with unreviewed translations]]
5yksfnup501rhtnjidipbgwbov9stm6
55935
55934
2026-09-29T14:59:50Z
MmaBaggio
11091
55935
wikitext
text/x-wiki
'''Dominique Morisseau''' ( yo o tshotsweng ka kgwedi ya Mopitlwe le lesome le boraro, ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a supa le borobabobedi (1978 ) ke mokwadi wa metshameko le modiragatsi wa Moamerika go tswa kwa Detroit, kwa Michigan . O kwadile metshameko e feta borobabobedi, <ref name=":0">{{Cite web |title=Dominique Morisseau |url=http://dominiquemorisseau.com/#Bio |access-date=2016-11-21 |website=dominiquemorisseau.com}}</ref> e meraro ya yone e leng karolo ya mefuta o o bidiwang ''The Detroit Project.'' <ref name=":2">{{Cite web |date=2015-04-08 |title=Dominique Morisseau talks Detroit '67, Black theatre and more |url=https://spokesman-recorder.com/2015/04/08/dominique-morisseau-talks-detroit-67-black-theatre/ |access-date=2016-11-21 |website=MSR News Online}}</ref> O ne a neelwa [[:en:MacArthur_Fellows_Program|MacArthur Fellowship]] (e gape e bidiwang 'Genius Grant') ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobgwe (2018).
{{Infobox person|name=Dominique Morisseau|birth_date={{birth date and age|1978|3|13}}|birth_place=[[Detroit]], [[Michigan]], U.S.|occupation=Mokwadi wa difiimi, Modiragatsi|education=[[University of Michigan|University of Michigan, Ann Arbor]] {{small|([[Bachelor of Fine Arts|BFA]])}}|awards=[[Jane Chambers|Chambers Playwriting Award]]<br />[[NAACP Image Awards|NAACP Image Award]]<br />[[American Theatre Critics Association|Primus Prize for an Emerging Woman Playwright]]<br />The Steinberg Playwright Award<br />[[Barrie Stavis|Stavis Playwriting Award]]<br />[[Obie Award]], 2016<br />[[MacArthur Fellows Program|MacArthur Fellowship]], 2018<br />[[Windham-Campbell Literature Prize]], 2023}}
== Botshelo jwa pele ==
Morisseau o tsholetswe le go golela kwa Detroit, kwa Michigan, le mmaagwe le rraagwe. Lelwapa la ga mmaagwe le tswa kwa Mississippi mme la ga rraagwe le tswa kwa Haiti . <ref name=":1">{{Cite web |last=Evans |first=Suzy |date=2016-01-04 |title=Dominique Morisseau Is Telling the Story of Her People |url=https://www.americantheatre.org/2016/01/04/dominique-morisseau-is-telling-the-story-of-her-people/ |access-date=2016-11-21 |website=American Theatre}}</ref> Morisseau o tsene Sekolo sa Bates ( sekolo sa puso se se tlhophilweng sa pele mo go tse di borobabobedi kwa Detroit ) <ref>{{Cite web |date=2022-08-10 |title=Writing Detroit: Dominique Morisseau's Practice of the Possible |url=https://howlround.com/writing-detroit-dominique-morisseaus-practice-possible |access-date=2025-02-16 |website=HowlRound Theatre Commons |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Our School / About Us |url=https://www.detroitk12.org/Page/18472 |access-date=2025-02-16 |website=www.detroitk12.org |language=en}}</ref> le [[:en:Cass_Technical_High_School|Cass Technical High School]] . [https://www.freep.com/story/entertainment/arts/2022/06/13/tony-awards-cass-tech-alums-michael-r-jackson-dominique-morisseau/7609401001/] O tsene kwa sekolong se setona sa [[:en:University_of_Michigan|University of Michigan]] kwa Ann Arbor, kwa a amogetseng BFA ya gagwe ya Bodiragatsi ka 2000 . <ref name=":2" />
Fa a le koo o ne a kopana le J. Keys, yo le ene a tswang kwa Michigan. Ba nyalane ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013). <ref>{{Cite news|url=https://www.essence.com/2013/06/13/must-see-newlyweds%E2%80%99-super-cute-wedding-first-dance-medley|title=Must See: Newlyweds' Super Cute Wedding First Dance Medley|date=2013-06-13|access-date=2018-06-21}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/01/03/theater/playwright-dominique-morisseau-cant-forget-the-motor-city.html|title=Playwright Dominique Morisseau Can't Forget the Motor City|date=30 December 2015|access-date=2018-06-21|last=Soloski|first=Alexis}}</ref> Keys o tsholetswe kwa Detroit mme o goletse kwa Southfield, kwa Michigan, e leng toroponyana e e gaufi le toropo eo. O bereka e le motlhotlheletsi wa mohama wa mmino, emcee le seopedi sa hip hop. <ref>{{Cite web |title=J Keys Bio |url=http://www.jkeys.com/ |access-date=May 9, 2018}}</ref>
== Tiro ==
=== Bodiragatsi ===
Morisseau o simolotse tiro ya gagwe ya tiragatso jaaka sebui sa poko e e tshelang, bogolojang mo setšhabeng sa toropo ya gaabo sa Harmonie Park kwa Detroit. <ref name=":2" /> Fa a sena go aloga kwa sekolong se setona, o ne a tswelela a diragatsa mme a bereka le mekgatlho e le mmalwa. Kwa lefelong la ditlhabololo la [[:en:Lark_Play_Development_Center|Lark Play Development Centre]], o ne a bereka e le modiragatsi mo tlhagisong ya bokopano jwa ''[[:en:The_Mountaintop|The Mountaintop]]'' e e neng e dirwa ke Katori Hall, a tlhama karolo ya ga Camae . Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013), mo tlhagisong kwa Bobogelong jwa Badiragatsi jwa Louisville( [[:en:Actors_Theatre_of_Louisville|Theatre of Louisville]] ) o ne a boeletsa karolo ya ga Camae. <ref name=":1" /> O tswelela ka go diragatsa mme o rile ga a kitla a diragatsa mo dipontshong dipe tsa metshameko ya gagwe. <ref name=":1" />
=== Go kwala ===
Morisseau o ne a simolola go kwala metshameko kwa sekolong se setona. O boletse gore go tlhoka dikarolo tse di tshwanetseng kwa University of Michigan go ne ga mo tlhotlheletsa go kwala metshameko le go tlhama dikarolo tse a neng a batla go di tshameka. O kwadile ''The Blackness Blues: Time to Change the Tune, A Sister's Story'' ka nako eo. <ref name=":1" />
Morago ga sekolo se setona , ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi le ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro , o ne a neelwa thuso ya madi a Bakwadi ba metshameko ba New York (Playwrights of New York Fellowship ( PoNY ) kwa lefelong la ditlhabololo la [[:en:Lark_Play_Development_Center|Lark Play Development Center]] . <ref name=":1" /> Gape o berekile e le Sekolo se setona sa [[:en:City_University_of_New_York|City University of New York]] e le Motaki yo o Rutang .
Morisseau o boletse fa mmino o na le seabe se setona mo tirong ya gagwe mme gantsi o sedimosa tiro e a e kwalang. "Ke motswedi le motlhala wa tiro ya me, mme mmino o dira selo se se kopanyang dikgoreletsi tsa ngwao." <ref>{{Cite news|url=https://www.broadwayworld.com/article/BWW-Interviews-Playwright-Dominique-Morisseau-of-DETROIT-67-20130307|title=BWW Interviews: Playwright Dominique Morisseau of DETROIT '67|last=Serviss|first=Naomi|work=BroadwayWorld.com|access-date=2018-05-09|language=en}}</ref>
Morisseau o ne a le mo lenaaneng la Bakwadi ba ,metshameko ba ba Tlhagisitsweng Thata ba le masome a mabedi kwa Amerika ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano go ya ko tse lesome le borataro (2015–16), ka ditlhagiso di le lesome tsa metshameko ya gagwe lefatshe ka bophara. <ref name=":1" /> <ref>{{Cite web |last=Tran |first=Diep |date=2015-09-15 |title=The Top 20 Most-Produced Playwrights of the 2015–16 Season |url=https://www.americantheatre.org/2015/09/15/the-top-20-most-produced-playwrights-of-the-2015-16-season/ |access-date=2016-11-21 |website=American Theatre}}</ref>
Morisseau e ne e le morulaganyi wa dikgang le motlhagisi-mmogo wa motseletsele wa setshwantsho sa motshikinyego wa [[:en:Shameless_(U.S._TV_series)|''Shameless'']] mo [[:en:Showtime_(TV_network)|Showtime]] mo dipakeng tsa 1-7. <ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.americantheatre.org/2015/09/22/branden-jacobs-jenkins-dominique-morisseau-win-2015-steinberg-playwright-awards/|title=Branden Jacobs-Jenkins, Dominique Morisseau Win 2015 Steinberg Playwright Awards|date=2015-09-22|access-date=2018-05-10}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Dominique Morisseau {{!}} Samuel French |url=https://www.samuelfrench.com/a/100903/dominique-morisseau |access-date=2019-12-13 |website=www.samuelfrench.com |language=en}}</ref>
O ne a kwala buka ya mmino wa [[:en:Jukebox_musical|Jukebox musical]] ''[[:en:Ain't_Too_Proud_(musical)|Ain't Too Proud – The Life and Times of the Temptations]]'', o o neng wa kaelwa ke Des McAnuff . <ref>{{Cite web |date=2018-08-26 |title=Review: 'Ain't Too Proud,' the Broadway-bound musical about the Temptations: Sensational music, scattershot storytelling |url=https://www.latimes.com/entertainment/arts/theater/reviews/la-et-cm-aint-too-proud-review-20180826-story.html |access-date=2025-09-23 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> Mmino ono o ne wa bulwa kwa Broadway, e leng lekgetlo la gagwe la ntlha kwa Broadway jaaka mokwadi, kwa Bobogelong jwa Imperial ([[:en:Imperial_Theatre|Imperial Theatre]]) ka kgwedi ya Mopitlwe, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabongwe (2019). E ne ya tshameka dikopano tsa pele ga Broadway kwa Bobogelong jwa Dipina jwa Berkeley (2017), kwa Bobogelong jwa Ahmanson kwa ([[:en:Ahmanson_Theatre|Ahmanson Theatre]] ) Los Angeles (kgwedi ya Phatwe go ya kwa go ya Lwetse, ngwaga wa 2018), le kwa lefelong la [[:en:Kennedy_Center|Kennedy Centre]] (kgwedi ya Phukwi, ngwaga wa 2018). O ne a tlhophiwa go bona seetsele sa [[:en:Tony_Award_for_Best_Book_of_a_Musical|Tony Award for Best Book of a Musical ,]] e le mosadi wa boraro wa motho Montsho go dira jalo .
== Tiro ==
=== ''Tiro ya Detroit'' ===
Morisseau o kwadile mefuta ya metshameko e meraro, e e bidiwang The Detroit Project ''.'' Metshameko e meraro (ka tatelano) ke: <ref name=":0" />
==== ''Detroit '67'' ====
Motshamwko o"o sekaseka nako e e thunyang le e e botlhokwa mo toropong e kgoto ya Amerika. <ref name=":1" /> Baanelwa ba ba gapeletsang ba terama eno ba lwantshana le dikgotlhang tsa lotso le go sa tlhomamang ga ikonomi." <ref name=":3">{{Cite web |title=Paradise Blue {{!}} Williamstown Theatre Festival |url=https://wtfestival.org/main-events/paradise-blue/ |access-date=2016-11-21 |website=wtfestival.org}}</ref> E ne ya tlhamiwa le go tshwarelwa kwa Bobogelong jwa Setšhaba kwa New York (The Public Theatre). ''Detroit ' 67'' mo tsamao ya nako e ne ya bontshiwa kwa Bobogelong jwa Bogologolo jwa Harlem (Classical Theatre of Harlem) le Bobogelo jwa Bosetšhaba jwa batho Bantsho ([[:en:National_Black_Theatre|National Black Theatre).]] E ne ya tlhophiwa go bona Dietsele di le robedi tsa Bobogelo tsa AUDELCO mme ya amogela Mpho ya ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014) wa Edward M. Kennedy wa metshameko e e Tlhotlheleditsweng ke ditso tsa Amerika. <ref name=":2" />
==== ''Paradise Blue'' ====
Moopedi wa pele Blue o tsaa tshwetso ya go rekisa madirelo a gagwe a dino a ratang a jazz gore a kgone go tshela ditoro tsa gagwe. O sala ka maikotlao a go tlogela molekane wa gagwe, Pumpkin, le setlhopha sa gagwe se se ikanyegang sa mmino wa jazz. Morisseau o ne a tlhama motshameko o la ntlha kwa Moletlong wa Bobogelo wa Williamstown, ( Williamstown Theatre Festival) mo matsaong ya nako e neng ya bontshiwa lekgetlo la ntlha mo lefatsheng lotlhe ka kgwedi ya Phukwi, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano (2015) . <ref name=":3" /> ''Paradise Blue'' e ne ya tswelela ka tlhabololo ya yone kwa Bobogelong jwa McCarter,([[:en:McCarter_Theatre|McCarter Theatre)]] kwa Bokopanong jwa [[:en:New_York_Theatre_Workshop|New York Theatre Workshop]], [[:en:The_Public_Theater|The Public Theatre]], le kwa komponeng ya [[:en:Signature_Theatre_Company_(New_York_City)|Signature Theatre Company]]. <ref>{{Cite web |title=Signature Theatre |url=https://www.signaturetheatre.org/shows-and-events.aspx |access-date=May 9, 2018 |website=Signature Theatre Company}}</ref> Mo motshamekong ong, Morisseau o ne a neelwa Seetsele sa L. Arnold Weissberger <ref name=":3" /> ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi (2012).
==== ''Skeleton Crew'' ====
Motshameko wa bofelo mo mofuta ono o dikologa setlhopha sa badiri ba ba dirang dikoloi ba ba lwantshanang le kgonagalo e e ka nnang teng ya go tseelwa dithoto le go tlhoka tiro mo go tlang. [[:en:Skeleton_Crew_(play)|''Skeleton Crew'']] e ne ya amogela tlhagiso ya tlhabololo kwa lefelong la ditlhabololo la [[:en:Lark_Play_Development_Center|Lark Play Development Centre]] . <ref name=":0" /> Motshameko ong o o neng wa kaelwa ke Ruben Santiago-Hudson, o ne wa bontshiwa lekgetlo la ntlha mo lefatsheng lotlhe kwa Bobogelong jwa Linda Gross ([[:en:Linda_Gross_Theater|Linda Gross Theatre]]) jo bo kwa ntle ga Broadway le kompone ya [[:en:Atlantic_Theater_Company|Atlatic Theatre Company]] ka kgwedi ya Motsheganong, ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borataro (2016) .
Morisseau o ne a gapa seetsele se se Kgethegileng sa Obie sa ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borataro (2016) ya Tirisanommogo, mmogo le mokaedi Santiago-Hudson le Kompone ya Bobogelo ya Atlantic . Motshameko ong o ne wa gapa seetsele sa motshameko o mosha sa Mokgatlho wa Edgerton ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano (2015). <ref>{{Cite web |last=Group |first=TCG: Theatre Communications |title=TCG: Theatre Communications Group > Edgerton Foundation > New Play Awards > 2015 Awards |url=http://www.tcg.org/EdgertonFoundation/NewPlayAwards/2015Awards.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521204332/https://www.tcg.org/EdgertonFoundation/NewPlayAwards/2015Awards.aspx |archive-date=2022-05-21 |access-date=2018-05-09 |website=www.tcg.org |language=en-US}}</ref> ''Skeleton Crew'' se ne sa bulwa kwa Broadway ka kgwedi ya Hirikgong, ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022). <ref>{{Cite web |title=Skeleton Crew |url=https://www.manhattantheatreclub.com/shows/2021-22-season/skeleton-crew |access-date=2021-11-09 |website=Manhattan Theatre Club}}</ref> E ne ya tlhophiwa go bona Seetsele sa Tony sa Motshameko o o Gaisang.
== Ditiro ==
{| class="wikitable"
!Motshameko
!ngwaga
!lobaka
!Ditshwaelo
|-
|''Follow Me To Nellie's''
|2011
|
|''Follow me to Nellie's'' premiered at Premiere Stages, Kean University Zella Fry Theatre in North New Jersey in July 2011 under the direction of John Wooten.<ref>{{Cite web |title=Follow Me to Nellie's {{!}} North Jersey {{!}} reviews, cast and tickets {{!}} TheaterMania |url=https://www.theatermania.com/shows/new-jersey/follow-me-to-nellies_182817 |access-date=2018-05-09 |website=TheaterMania |language=en-US}}</ref>
|-
|''Detroit '67''
|2013
|120 Minutes
|''Detroit '67'' was first presented Off Broadway at the Public Theater in association with Classical Theatre of Harlem and the National Black Theatre in New York City on March 11, 2013. It was directed by Kwame Kwei-Armah.<ref>{{Cite web |title=Detroit '67 {{!}} Samuel French |url=https://www.samuelfrench.com/p/12567/detroit-67 |access-date=2018-05-09 |website=www.samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Sunset Baby''
|2013
|90 Minutes
|''Sunset Baby'' premiered at the LAByrinth Theatre Company on November 6, 2013 under the direction of Kamilah Forbes.<ref>{{Cite web |title=Sunset Baby {{!}} Samuel French |url=https://samuelfrench.com/p/17373/sunset-baby |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120015620/http://www.samuelfrench.com/p/17373/sunset-baby |archive-date=2017-11-20 |access-date=2018-03-26 |website=samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Night Vision''
|2013
|10 Minutes
|''Night Vision'' was originally commissioned for Facing Our Truth: Ten Minute Plays On Trayvon, Race And Privilege and produced by The New Black Fest, Keith Josef Adkins, Artistic Director. The original reading took place at the Martin Segal Theater at CUNY Graduate Center, NYC December 5, 2013.<ref>{{Cite web |title=Night Vision |url=https://samuelfrench.com/p/58274/night-vision |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017030320/http://www.samuelfrench.com/p/58274/night-vision |archive-date=2017-10-17 |access-date=2018-03-26 |website=www.samuelfrench.com}}</ref> An audio version of the play was released by [https://playingonair.org/new-releases/night-vision Playing on Air] in spring 2020, featuring April Matthis and Eden Marryshow, directed by Stori Ayers.
|-
|''Blood At The Root''
|2014
|105 Minutes
|''Blood at the Root'' premiered at the Penn State School of Theater in March 2014 under the direction of Steve Broadnax III.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Blood at the Root {{!}} Samuel French |url=https://samuelfrench.com/p/60202/blood-at-the-root |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212062350/http://www.samuelfrench.com/p/60202/blood-at-the-root |archive-date=2018-02-12 |access-date=2018-03-26 |website=samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Paradise Blue''
|2015
|120 Minutes
|''Paradise Blue'' premiered at the Williamstown Theatre Festival in Williamstown, MA in July 2015 under the direction of Ruben Santiago-Hudson.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=Paradise Blue {{!}} Samuel French |url=https://www.samuelfrench.com/p/60201/paradise-blue |access-date=2018-05-09 |website=www.samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Skeleton Crew''
|2016
|120 Minutes
|''Skeleton Crew'' premiered at the Atlantic Theatre Company in New York City in January 2016 under the direction of Ruben Santiago-Hudson.<ref>{{Cite web |title=Skeleton Crew {{!}} Samuel French |url=https://www.samuelfrench.com/p/60200/skeleton-crew |access-date=2018-05-09 |website=www.samuelfrench.com |language=en}}</ref>
|-
|''Pipeline''
|2017
|90 Minutes
|''Pipeline'' premiered at the Lincoln Center Theatre in New York City in June 2017 under the direction of Lileana Blain-Cruz.<ref>{{Cite web |title=Pipeline {{!}} Samuel French |url=https://samuelfrench.com/p/62834/pipeline |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306195346/http://www.samuelfrench.com/p/62834/pipeline |archive-date=2018-03-06 |access-date=2018-03-26 |website=samuelfrench.com |language=en}}</ref> Won the Edgerton Foundation New Play Award in 2016.
|-
|''Mud Row''
|2019
|
|People's Light &amp; Theatre will present the premiere of ''Mud Row'' in June 2019 under the direction of Steve H. Broadnax III.
|-
|''Confederates''
|2022
|
|Commissioned by the Oregon Shakespeare Festival and Penumbra Theater, it premiered in New York at the Signature Theatre Company.
|-
|''Jazelle the Gazelle''
|unknown
|10 Minutes
|''Jezelle the Gazelle'' was recorded live for [http://playingonair.org Playing on Air] Live Benefit in November 2019 with Mirirai Sithole in the title role under the direction of Goldie E. Patrick.
|-
|''Third Grade''
|unknown
|10 Minutes
|-
|''[[Mix and Master]]''
|2027
|TBA
|''Mix and Master'' is set to debut on Broadway in 2027 starring Kara Young and Ruben Santiago-Hudson at the Todd Haimes Theatre.<ref>{{Cite web |title=Mix and Master |url=https://www.roundabouttheatre.org/get-tickets/20262027-season/mix-and-master |access-date=June 12, 2026 |website=Roundabout Theatre Company}}</ref>
|}
== Dietsele ==
Morisseau o amogetse Thuso ya Madi ya MacArthur (e gape e bidiwang 'Kabo ya Botlhale') ya ngwagwa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi (2018), e e neng e akaretsa madi a go thusa a a kana ka $625,000. Ke mongwe wa ba le masome a mabedi le botlhano mo Setlhopheng sa ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi ( 2018).
Morisseau o ne a bidiwa Motlotlegi wa Seetsele sa go Kwala metshameko [[:en:Jane_Chambers|sa Jane Chambers]], se se lemogang metshameko le ditlhangwa tsa tiragatso tse di tlhamilweng ke basadi tse di tlhagisang pono ya basadi mme di na le ditšhono tse di botlhokwa tsa badiragatsi ba basadi. <ref>{{Cite web |title=Jane Chambers Playwriting Award - Association for Theatre in Higher Education |url=http://www.athe.org/?page=Jane_Chambers |access-date=2016-11-21 |website=www.athe.org}}</ref>
Ke mofenyi wa seetsele sa [[:en:National_Association_for_the_Advancement_of_Colored_People|NAACP]] Image Award,makgetlo a le mabedi, se se ketekang diphitlhelelo tse di tlhomologileng le ditiro tsa batho ba mmala mo botaking, mmogo le batho bao kgotsa ditlhopha tse di rotloetsang tshiamiso ya loago ka maiteko a bone a go tlhama. <ref>{{Cite news|url=http://www.naacpimageawards.net/|title=NAACP Image Awards : 48th NAACP Image Awards – LIVE, Saturday Feb 11, 2017|newspaper=NAACP Image Awards|access-date=2016-11-21}}</ref>
** Primus Prize by the [[:en:American_Theatre_Critics_Association|American Theatre Critics Association]] (honoree) for ''Follow Me to Nellie's'' in 2012<ref>{{Cite web |title=American Theatre Critics Association - Primus Prize |url=https://americantheatrecritics.org/primus-prize/ |access-date=2018-05-10 |website=americantheatrecritics.org |language=en}}</ref>
** Stavis Playwriting Award<ref name=":52">{{Cite web |title=Detroit '67 {{!}} A play by Dominique Morisseau |url=https://kennedyprize.columbia.edu/winners/2014/morisseau/ |access-date=2018-05-10 |website=kennedyprize.columbia.edu}}</ref>
** [[:en:University_of_Michigan|University of Michigan]]: Emerging Leader Award<ref>{{Cite news|url=https://detroitcenter.umich.edu/events/university-of-michigan-emerging-leader-award/|title=University of Michigan Emerging Leader Award {{!}} University of Michigan Detroit Center|work=University of Michigan Detroit Center|access-date=2018-05-10|language=en-US|archive-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616022426/https://detroitcenter.umich.edu/events/university-of-michigan-emerging-leader-award/|url-status=dead}}</ref>
** [[:en:Detroit|City of Detroit]]: Spirit of Detroit Award<ref name=":62">"[https://www.jbhe.com/2014/02/columbia-university-awards-the-kennedy-prize-for-drama-to-dominque-morisseau/ Columbia University Awards the Kennedy Prize for Drama to Dominque Morisseau]." ''[[The Journal of Blacks in Higher Education|Journal of Blacks in Higher Education (Online)]]''. jbhe.com. 2014-02-28.</ref>
** Morisseau, along with [[:en:Ruben_Santiago-Hudson|Ruben Santiago-Hudson]], received the [https://theatreanddance.wayne.edu/events/appleaward Apple Award] from the [https://theatreanddance.wayne.edu/ Department of Theatre and Dance] at [[:en:Wayne_State_University|Wayne State University]] in 2022 for Outsdanding Contributions to Theatre in the USA. The Apple Award was endowed by the [[:en:Nederlander_Organization|Nederlander]] Family in memory of Sarah Applebaum Nederlander.
** Edward M. Kennedy Prize for Drama, 2014, for her play ''Detroit '67''<ref name=":52" /><ref name=":62" />
** Steinberg Playwright Award, 2015<ref name=":42">{{Cite news|url=https://www.americantheatre.org/2015/09/22/branden-jacobs-jenkins-dominique-morisseau-win-2015-steinberg-playwright-awards/|title=Branden Jacobs-Jenkins, Dominique Morisseau Win 2015 Steinberg Playwright Awards|date=2015-09-22|work=American Theatre|access-date=2018-05-10|language=en-US}}</ref>
** [[:en:Obie_Award|OBIE Award]] for "Special Citation: Collaboration" for her and Ruben Santiago-Hudson (director) for ''Skeleton Crew'' at Atlantic Theater Company, 2016<ref>{{Cite news|url=https://www.obieawards.com/2016/05/2016-obie-award-winners-announced/|title=2016 Obie Award Winners Announced {{!}} Obie Awards|date=2016-05-23|work=Obie Awards|access-date=2018-05-10|language=en-US}}</ref>
** [[:en:Windham–Campbell_Literature_Prizes|Windham Campbell Literature Prize]] for drama, 2023.<ref>{{cite web |title=2023 Prize Recipients |url=https://windhamcampbell.org/ |access-date=April 21, 2023 |website=Windham Campbell Prizes 2023 |publisher=Windham Campbell Prizes}}</ref>
*
== Ditshupiso ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Pages with unreviewed translations]]
sogdveos75t77iwn2ni1fpet3i4se8z
Modirisi:Canana12/Draft 7
2
15377
55936
2026-09-29T15:01:48Z
Canana12
12484
Created a draft
55936
wikitext
text/x-wiki
<big>Malatlha</big>
<big>Malatlha ke '''mofuta wa dibeso tsa difosili o o nang le khabone e ntsi thata e bile o leswe thata go gaisa mefuta e mengwe''' mo lefatsheng. A dirisiwa thata mo go tlhagiseng motlakase le tshipi, mme botshelo jwa one jotlhe, go tloga ka '''go epiwa ga malatlha go fitlha ka go a fisa''', ke sengwe sa dilo tse di bakang thata mesi ya khabone monokosaete (carbon dioxide) le methane mo lefatsheng ka bophara.</big><big>Malatlha e sa ntse e le '''motswedi o mogolo wa motlakase mo lefatsheng ka bophara''', gape ke one a a ntshetsang khabone monokosaete (carbon dioxide) e ntsi go gaisa, mme seno se dira gore malatlha a nne mo pelong ya diphetogo tsa lefatshe tsa go fetogela mo mefuteng e mesha ya eneji.Ka 2025, lekala leno le ne la fitlha mo '''ntlheng e e botlhokwa ya hisitori''': tlhagiso ya motlakase ka malatlha e ne ya fitlha kwa setlhoreng, mme kgolo ya tlhokego ya malatlha ya simolola go ema tsi.Le fa go ntse jalo, malatlha a sa ntse a na le '''seabe se se tswelelang le se se nang le dikotsi tse dikgolo''' mo lekaleng la motlakase la lefatshe le mo ditsamaisong tsa botlhokwa tsa madirelo.Fa tlhokego ya motlakase e ntse e oketsega ka bonako mme dikgatlhego tsa dibeso tsa difosili di tswelela, '''tsepamiso ya lefatshe e ntse e fetoga'''—go tswa mo go lekeng fela go thibela kgolo ya mesi, go ya kwa go netefatseng gore mesi e '''fokotsega ka botlalo'''.</big>
3vm7s5hhi5tbig7b6mspxc18ejuejba
55951
55936
2026-09-29T17:29:17Z
Canana12
12484
Added reference list.
55951
wikitext
text/x-wiki
<big>Malatlha</big>
<big>Malatlha ke '''mofuta wa dibeso tsa difosili o o nang le khabone e ntsi thata e bile o leswe thata go gaisa mefuta e mengwe''' mo lefatsheng. A dirisiwa thata mo go tlhagiseng motlakase le tshipi, mme botshelo jwa one jotlhe, go tloga ka '''go epiwa ga malatlha go fitlha ka go a fisa''', ke sengwe sa dilo tse di bakang thata mesi ya khabone monokosaete (carbon dioxide) le methane mo lefatsheng ka bophara.</big><big>Malatlha e sa ntse e le '''motswedi o mogolo wa motlakase mo lefatsheng ka bophara''', gape ke one a a ntshetsang khabone monokosaete (carbon dioxide) e ntsi go gaisa, mme seno se dira gore malatlha a nne mo pelong ya diphetogo tsa lefatshe tsa go fetogela mo mefuteng e mesha ya eneji.Ka 2025, lekala leno le ne la fitlha mo '''ntlheng e e botlhokwa ya hisitori''': tlhagiso ya motlakase ka malatlha e ne ya fitlha kwa setlhoreng, mme kgolo ya tlhokego ya malatlha ya simolola go ema tsi.Le fa go ntse jalo, malatlha a sa ntse a na le '''seabe se se tswelelang le se se nang le dikotsi tse dikgolo''' mo lekaleng la motlakase la lefatshe le mo ditsamaisong tsa botlhokwa tsa madirelo.Fa tlhokego ya motlakase e ntse e oketsega ka bonako mme dikgatlhego tsa dibeso tsa difosili di tswelela, '''tsepamiso ya lefatshe e ntse e fetoga'''—go tswa mo go lekeng fela go thibela kgolo ya mesi, go ya kwa go netefatseng gore mesi e '''fokotsega ka botlalo'''.</big> <ref>{{Cite web |title=Coal {{!}} Global Energy Monitor |url=https://globalenergymonitor.org/coal |access-date=2026-09-29 |website=globalenergymonitor.org |language=en}}</ref>
<big>Malatlha ke nngwe ya '''dibeso tse di sa tureng thata''', mme seno ke sone se se dirileng gore di tume go tloga ka lekgolo la bo19 la dingwaga. Mefuta yotlhe ya malatlha e epiwa le go dirisiwa jaaka dibeso tsa difosili; gape mefuta yotlhe e dirisiwa mo go tlhagiseng motlakase. Malatlha a '''subbituminous le anthracite''' gape a dirisiwa go thuthafatsa mafelo a bonno.Batlhotlhomisi ba bagolo ba malatlha ke '''China'''—e le nosi e tlhagisang mo e ka nnang halofo ya malatlha otlhe a a tlhagisiwang mo lefatsheng—e latelwa ke '''United States, India, Indonesia, Australia le Russia'''. Ditirelo tsa go epiwa ga malatlha di teng mo dinageng tse di fetang 60 mo lefatsheng ka bophara, mme tlhagiso ya '''China, India le Indonesia''' e dira mo e ka nnang dikarolo tse tharo mo go tse nne tsa tlhagiso ya lefatshe ya ngwaga le ngwaga.Bontsi jwa malatlha a a tlhagisiwang bo dirisediwa '''mmaraka wa mo gae''', fa peresente e nnye e rekisiwa mo mmarakeng wa boditšhabatšhaba. Go romelwa ga malatlha kwa dinageng tse dingwe go bonala thata mo dinageng tse di iseng di nne le madirelo a mantsi.Tlhagiso ya malatlha mo lefatsheng ka bophara e ne ya fitlha mo '''rekotong ya ditone di le dibilione di le 9.1 ka 2024''', segolobogolo ka ntlha ya koketsego ya tlhagiso kwa '''China, India le Indonesia.'''</big> <ref>{{Cite web |title=Coal and energy production {{!}} Mining and Mineral Resources {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-09-29 |website=EBSCO |language=en}}</ref>
== Ditshupo: ==
2fvxywjhahhh496rqsrx976maq1wuva
55952
55951
2026-09-29T17:30:28Z
Canana12
12484
Bolded the main text
55952
wikitext
text/x-wiki
<big>Malatlha</big>
<big>'''Malatlha''' ke mofuta wa dibeso tsa difosili o o nang le khabone e ntsi thata e bile o leswe thata go gaisa mefuta e mengwe mo lefatsheng. A dirisiwa thata mo go tlhagiseng motlakase le tshipi, mme botshelo jwa one jotlhe, go tloga ka go epiwa ga malatlha go fitlha ka go a fisa, ke sengwe sa dilo tse di bakang thata mesi ya khabone monokosaete (carbon dioxide) le methane mo lefatsheng ka bophara.</big><big>Malatlha e sa ntse e le motswedi o mogolo wa motlakase mo lefatsheng ka bophara, gape ke one a a ntshetsang khabone monokosaete (carbon dioxide) e ntsi go gaisa, mme seno se dira gore malatlha a nne mo pelong ya diphetogo tsa lefatshe tsa go fetogela mo mefuteng e mesha ya eneji.Ka 2025, lekala leno le ne la fitlha mo '''ntlheng e e botlhokwa ya hisitori''': tlhagiso ya motlakase ka malatlha e ne ya fitlha kwa setlhoreng, mme kgolo ya tlhokego ya malatlha ya simolola go ema tsi.Le fa go ntse jalo, malatlha a sa ntse a na le '''seabe se se tswelelang le se se nang le dikotsi tse dikgolo''' mo lekaleng la motlakase la lefatshe le mo ditsamaisong tsa botlhokwa tsa madirelo.Fa tlhokego ya motlakase e ntse e oketsega ka bonako mme dikgatlhego tsa dibeso tsa difosili di tswelela, '''tsepamiso ya lefatshe e ntse e fetoga'''—go tswa mo go lekeng fela go thibela kgolo ya mesi, go ya kwa go netefatseng gore mesi e '''fokotsega ka botlalo'''.</big> <ref>{{Cite web |title=Coal {{!}} Global Energy Monitor |url=https://globalenergymonitor.org/coal |access-date=2026-09-29 |website=globalenergymonitor.org |language=en}}</ref>
<big>Malatlha ke nngwe ya '''dibeso tse di sa tureng thata''', mme seno ke sone se se dirileng gore di tume go tloga ka lekgolo la bo19 la dingwaga. Mefuta yotlhe ya malatlha e epiwa le go dirisiwa jaaka dibeso tsa difosili; gape mefuta yotlhe e dirisiwa mo go tlhagiseng motlakase. Malatlha a '''subbituminous le anthracite''' gape a dirisiwa go thuthafatsa mafelo a bonno.Batlhotlhomisi ba bagolo ba malatlha ke '''China'''—e le nosi e tlhagisang mo e ka nnang halofo ya malatlha otlhe a a tlhagisiwang mo lefatsheng—e latelwa ke '''United States, India, Indonesia, Australia le Russia'''. Ditirelo tsa go epiwa ga malatlha di teng mo dinageng tse di fetang 60 mo lefatsheng ka bophara, mme tlhagiso ya '''China, India le Indonesia''' e dira mo e ka nnang dikarolo tse tharo mo go tse nne tsa tlhagiso ya lefatshe ya ngwaga le ngwaga.Bontsi jwa malatlha a a tlhagisiwang bo dirisediwa '''mmaraka wa mo gae''', fa peresente e nnye e rekisiwa mo mmarakeng wa boditšhabatšhaba. Go romelwa ga malatlha kwa dinageng tse dingwe go bonala thata mo dinageng tse di iseng di nne le madirelo a mantsi.Tlhagiso ya malatlha mo lefatsheng ka bophara e ne ya fitlha mo '''rekotong ya ditone di le dibilione di le 9.1 ka 2024''', segolobogolo ka ntlha ya koketsego ya tlhagiso kwa '''China, India le Indonesia.'''</big> <ref>{{Cite web |title=Coal and energy production {{!}} Mining and Mineral Resources {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-09-29 |website=EBSCO |language=en}}</ref>
== Ditshupo: ==
4tzd8va7cx6gg6r5ovwpqfgt34mue1g
55953
55952
2026-09-29T17:37:39Z
Canana12
12484
Added a Category
55953
wikitext
text/x-wiki
<big>Malatlha</big>
<big>'''Malatlha''' ke mofuta wa dibeso tsa difosili o o nang le khabone e ntsi thata e bile o leswe thata go gaisa mefuta e mengwe mo lefatsheng. A dirisiwa thata mo go tlhagiseng motlakase le tshipi, mme botshelo jwa one jotlhe, go tloga ka go epiwa ga malatlha go fitlha ka go a fisa, ke sengwe sa dilo tse di bakang thata mesi ya khabone monokosaete (carbon dioxide) le methane mo lefatsheng ka bophara.</big><big>Malatlha e sa ntse e le motswedi o mogolo wa motlakase mo lefatsheng ka bophara, gape ke one a a ntshetsang khabone monokosaete (carbon dioxide) e ntsi go gaisa, mme seno se dira gore malatlha a nne mo pelong ya diphetogo tsa lefatshe tsa go fetogela mo mefuteng e mesha ya eneji.Ka 2025, lekala leno le ne la fitlha mo '''ntlheng e e botlhokwa ya hisitori''': tlhagiso ya motlakase ka malatlha e ne ya fitlha kwa setlhoreng, mme kgolo ya tlhokego ya malatlha ya simolola go ema tsi.Le fa go ntse jalo, malatlha a sa ntse a na le '''seabe se se tswelelang le se se nang le dikotsi tse dikgolo''' mo lekaleng la motlakase la lefatshe le mo ditsamaisong tsa botlhokwa tsa madirelo.Fa tlhokego ya motlakase e ntse e oketsega ka bonako mme dikgatlhego tsa dibeso tsa difosili di tswelela, '''tsepamiso ya lefatshe e ntse e fetoga'''—go tswa mo go lekeng fela go thibela kgolo ya mesi, go ya kwa go netefatseng gore mesi e '''fokotsega ka botlalo'''.</big> <ref>{{Cite web |title=Coal {{!}} Global Energy Monitor |url=https://globalenergymonitor.org/coal |access-date=2026-09-29 |website=globalenergymonitor.org |language=en}}</ref>
<big>Malatlha ke nngwe ya '''dibeso tse di sa tureng thata''', mme seno ke sone se se dirileng gore di tume go tloga ka lekgolo la bo19 la dingwaga. Mefuta yotlhe ya malatlha e epiwa le go dirisiwa jaaka dibeso tsa difosili; gape mefuta yotlhe e dirisiwa mo go tlhagiseng motlakase. Malatlha a '''subbituminous le anthracite''' gape a dirisiwa go thuthafatsa mafelo a bonno.Batlhotlhomisi ba bagolo ba malatlha ke '''China'''—e le nosi e tlhagisang mo e ka nnang halofo ya malatlha otlhe a a tlhagisiwang mo lefatsheng—e latelwa ke '''United States, India, Indonesia, Australia le Russia'''. Ditirelo tsa go epiwa ga malatlha di teng mo dinageng tse di fetang 60 mo lefatsheng ka bophara, mme tlhagiso ya '''China, India le Indonesia''' e dira mo e ka nnang dikarolo tse tharo mo go tse nne tsa tlhagiso ya lefatshe ya ngwaga le ngwaga.Bontsi jwa malatlha a a tlhagisiwang bo dirisediwa '''mmaraka wa mo gae''', fa peresente e nnye e rekisiwa mo mmarakeng wa boditšhabatšhaba. Go romelwa ga malatlha kwa dinageng tse dingwe go bonala thata mo dinageng tse di iseng di nne le madirelo a mantsi.Tlhagiso ya malatlha mo lefatsheng ka bophara e ne ya fitlha mo '''rekotong ya ditone di le dibilione di le 9.1 ka 2024''', segolobogolo ka ntlha ya koketsego ya tlhagiso kwa '''China, India le Indonesia.'''</big> <ref>{{Cite web |title=Coal and energy production {{!}} Mining and Mineral Resources {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-09-29 |website=EBSCO |language=en}}</ref>
== Ditshupo: ==
<references />
[[Karolo:Economy]]
mm0px4baslf2a889hhlxf1a6tf3e7po
55955
55953
2026-09-29T17:42:07Z
Canana12
12484
Added a link
55955
wikitext
text/x-wiki
<big>Malatlha</big>
<big>'''Malatlha''' ke mofuta wa dibeso tsa difosili o o nang le khabone e ntsi thata e bile o leswe thata go gaisa mefuta e mengwe mo lefatsheng. A dirisiwa thata mo go tlhagiseng motlakase le tshipi, mme botshelo jwa one jotlhe, go tloga ka go epiwa ga malatlha go fitlha ka go a fisa, ke sengwe sa dilo tse di bakang thata mesi ya khabone monokosaete (carbon dioxide) le methane mo lefatsheng ka bophara.</big><big>Malatlha e sa ntse e le motswedi o mogolo wa motlakase mo lefatsheng ka bophara, gape ke one a a ntshetsang khabone monokosaete (carbon dioxide) e ntsi go gaisa, mme seno se dira gore malatlha a nne mo pelong ya diphetogo tsa lefatshe tsa go fetogela mo mefuteng e mesha ya eneji.Ka 2025, lekala leno le ne la fitlha mo '''ntlheng e e botlhokwa ya hisitori''': tlhagiso ya motlakase ka malatlha e ne ya fitlha kwa setlhoreng, mme kgolo ya tlhokego ya malatlha ya simolola go ema tsi.Le fa go ntse jalo, malatlha a sa ntse a na le '''seabe se se tswelelang le se se nang le dikotsi tse dikgolo''' mo lekaleng la motlakase la lefatshe le mo ditsamaisong tsa botlhokwa tsa madirelo.Fa tlhokego ya motlakase e ntse e oketsega ka bonako mme dikgatlhego tsa dibeso tsa difosili di tswelela, '''tsepamiso ya lefatshe e ntse e fetoga'''—go tswa mo go lekeng fela go thibela kgolo ya mesi, go ya kwa go netefatseng gore mesi e '''fokotsega ka botlalo'''.</big> <ref>{{Cite web |title=Coal {{!}} Global Energy Monitor |url=https://globalenergymonitor.org/coal |access-date=2026-09-29 |website=globalenergymonitor.org |language=en}}</ref>
<big>Malatlha ke nngwe ya '''dibeso tse di sa tureng thata''', mme seno ke sone se se dirileng gore di tume go tloga ka lekgolo la bo19 la dingwaga. Mefuta yotlhe ya malatlha e epiwa le go dirisiwa jaaka dibeso tsa difosili; gape mefuta yotlhe e dirisiwa mo go tlhagiseng motlakase. Malatlha a '''[https://www.ebsco.com/research-starters/mining-and-mineral-resources/coal-and-energy-production/ subbituminous le anthracite]''' gape a dirisiwa go thuthafatsa mafelo a bonno.Batlhotlhomisi ba bagolo ba malatlha ke '''China'''—e le nosi e tlhagisang mo e ka nnang halofo ya malatlha otlhe a a tlhagisiwang mo lefatsheng—e latelwa ke '''United States, India, Indonesia, Australia le Russia'''. Ditirelo tsa go epiwa ga malatlha di teng mo dinageng tse di fetang 60 mo lefatsheng ka bophara, mme tlhagiso ya '''China, India le Indonesia''' e dira mo e ka nnang dikarolo tse tharo mo go tse nne tsa tlhagiso ya lefatshe ya ngwaga le ngwaga.Bontsi jwa malatlha a a tlhagisiwang bo dirisediwa '''mmaraka wa mo gae''', fa peresente e nnye e rekisiwa mo mmarakeng wa boditšhabatšhaba. Go romelwa ga malatlha kwa dinageng tse dingwe go bonala thata mo dinageng tse di iseng di nne le madirelo a mantsi.Tlhagiso ya malatlha mo lefatsheng ka bophara e ne ya fitlha mo '''rekotong ya ditone di le dibilione di le 9.1 ka 2024''', segolobogolo ka ntlha ya koketsego ya tlhagiso kwa '''China, India le Indonesia.'''</big> <ref>{{Cite web |title=Coal and energy production {{!}} Mining and Mineral Resources {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-09-29 |website=EBSCO |language=en}}</ref>
== Ditshupo: ==
<references />
[[Karolo:Economy]]
q06s5j93vasewizzpp0qteqeqznke49
55956
55955
2026-09-29T17:48:47Z
Canana12
12484
Inserted an Image
55956
wikitext
text/x-wiki
<big>Malatlha</big>
[[Setshwantsho:Shuozhou coal power plant.JPG|thumb|Setshwantsho sa seteishene se se tshubang Malatlha go dira motlakase.]]
<big>'''Malatlha''' ke mofuta wa dibeso tsa difosili o o nang le khabone e ntsi thata e bile o leswe thata go gaisa mefuta e mengwe mo lefatsheng. A dirisiwa thata mo go tlhagiseng motlakase le tshipi, mme botshelo jwa one jotlhe, go tloga ka go epiwa ga malatlha go fitlha ka go a fisa, ke sengwe sa dilo tse di bakang thata mesi ya khabone monokosaete (carbon dioxide) le methane mo lefatsheng ka bophara.</big><big>Malatlha e sa ntse e le motswedi o mogolo wa motlakase mo lefatsheng ka bophara, gape ke one a a ntshetsang khabone monokosaete (carbon dioxide) e ntsi go gaisa, mme seno se dira gore malatlha a nne mo pelong ya diphetogo tsa lefatshe tsa go fetogela mo mefuteng e mesha ya eneji.Ka 2025, lekala leno le ne la fitlha mo '''ntlheng e e botlhokwa ya hisitori''': tlhagiso ya motlakase ka malatlha e ne ya fitlha kwa setlhoreng, mme kgolo ya tlhokego ya malatlha ya simolola go ema tsi.Le fa go ntse jalo, malatlha a sa ntse a na le '''seabe se se tswelelang le se se nang le dikotsi tse dikgolo''' mo lekaleng la motlakase la lefatshe le mo ditsamaisong tsa botlhokwa tsa madirelo.Fa tlhokego ya motlakase e ntse e oketsega ka bonako mme dikgatlhego tsa dibeso tsa difosili di tswelela, '''tsepamiso ya lefatshe e ntse e fetoga'''—go tswa mo go lekeng fela go thibela kgolo ya mesi, go ya kwa go netefatseng gore mesi e '''fokotsega ka botlalo'''.</big> <ref>{{Cite web |title=Coal {{!}} Global Energy Monitor |url=https://globalenergymonitor.org/coal |access-date=2026-09-29 |website=globalenergymonitor.org |language=en}}</ref>
<big>Malatlha ke nngwe ya '''dibeso tse di sa tureng thata''', mme seno ke sone se se dirileng gore di tume go tloga ka lekgolo la bo19 la dingwaga. Mefuta yotlhe ya malatlha e epiwa le go dirisiwa jaaka dibeso tsa difosili; gape mefuta yotlhe e dirisiwa mo go tlhagiseng motlakase. Malatlha a '''[https://www.ebsco.com/research-starters/mining-and-mineral-resources/coal-and-energy-production/ subbituminous le anthracite]''' gape a dirisiwa go thuthafatsa mafelo a bonno.Batlhotlhomisi ba bagolo ba malatlha ke '''China'''—e le nosi e tlhagisang mo e ka nnang halofo ya malatlha otlhe a a tlhagisiwang mo lefatsheng—e latelwa ke '''United States, India, Indonesia, Australia le Russia'''. Ditirelo tsa go epiwa ga malatlha di teng mo dinageng tse di fetang 60 mo lefatsheng ka bophara, mme tlhagiso ya '''China, India le Indonesia''' e dira mo e ka nnang dikarolo tse tharo mo go tse nne tsa tlhagiso ya lefatshe ya ngwaga le ngwaga.Bontsi jwa malatlha a a tlhagisiwang bo dirisediwa '''mmaraka wa mo gae''', fa peresente e nnye e rekisiwa mo mmarakeng wa boditšhabatšhaba. Go romelwa ga malatlha kwa dinageng tse dingwe go bonala thata mo dinageng tse di iseng di nne le madirelo a mantsi.Tlhagiso ya malatlha mo lefatsheng ka bophara e ne ya fitlha mo '''rekotong ya ditone di le dibilione di le 9.1 ka 2024''', segolobogolo ka ntlha ya koketsego ya tlhagiso kwa '''China, India le Indonesia.'''</big> <ref>{{Cite web |title=Coal and energy production {{!}} Mining and Mineral Resources {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-09-29 |website=EBSCO |language=en}}</ref>
== Ditshupo: ==
<references />
[[Karolo:Economy]]
nj58y29rhvmfef9ji93thm9mt47ai2h
Vednita Carter
0
15378
55945
2026-09-29T16:24:19Z
MmaBaggio
11091
Ke ranotse tsebe ya Kgaolo ya Vednita Carter
55945
wikitext
text/x-wiki
'''Vednita Carter''' ke molweladitshwanelo tsa Amerika yo o kgatlhanong [[Sex trafficking|le go gweba ka batho ka tlhakanelodikobo]] le [[Prostitution|go gweba ka mmele]] . Carter ke mokwadi le mokaedi wa khuduthamaga wa Breaking Free, mokgatlho o o thusang basadi ba ba batlang go tlogela go gweba ka mmele.
{{Infobox person|name=Vednita Carter|birth_place=[[Twin Cities]], [[Minnesota]], U.S.|occupation=Mokwadi, Molweladitshwanelo|years active=1996–present|title=Motlhami le Motsamaisi wa ''Breaking Free''}}
== Botshelo jwa gagwe ==
Carter o goletse kwa [[Minneapolis–Saint Paul|Minneapolis,]] [[Minnesota]] . E re ka a ne a sa kgone go duelela sekolo se setona, o ne a tsibogela papatso e e neng e batla dibini, e moragonyana a neng a lemoga gore e ne e le ya tiro ya [[Stripper|go bina motho asa apara diaparo]]. <ref name=":1">Savarese, Lynn; Abolitionists, New. "[https://www.worldwithoutexploitation.org/survivor/vednita-carter The Believer: Vednita Carter"]. ''www.worldwithoutexploitation.org''. Retrieved 2020-03-09</ref> <ref>[[:en:Celia_Williamson|Williamson, Celia]] (2008), "Abolitionist approach to prostitution (present-day advocates)", in Renzetti, Claire M.; [[:en:Jeffrey_Edleson|Edleson, Jeffrey L.]] (eds.), ''Encyclopedia of Interpersonal Violence'', vol. 1, [[:en:SAGE_Publications|SAGE Publications,]] p. 2, ISBN <bdi>9781412918008</bdi>.</ref> <ref>[[:en:Julian_Sher|Sher, Julian]] (2011), "High-risk victims", in [[:en:Julian_Sher|Sher, Julian]] (ed.), ''Somebody's daughter: the hidden story of America's prostituted children and the battle to save them'', Chicago: [[:en:Chicago_Review_Press|Chicago Review Press,]] p. 36, ISBN <bdi>9781569765654</bdi>, <q>Vednita Carter, an African American stripper turned activist ...</q></ref>Carter o ne a lemoga gore basadi ba le bantsi ba ba neng ba dira tiro ya gagwe ba ne ba fetogela mo go tsa go gweba ka mmele. O ne a bereka mo mohamemng ong ngwaga pele a tsamaya. <ref name=":1" />
Ka ngwaga wa sekete, amkgolo a robabongwe le masome a robabobedi le borobabongwe (1989), Carter o ne a simolola go dira le basadi ba ba gwebang ka mmele kwa Minnesota kwa setheong se sengwe se se farologaneng, se moragonyana se neng sa tswalwa, mme a nna motsamaise wa thulaganyo <ref name=":2">[http://www.globalcenturion.org/normahotalingawards/2010-nha-recipients/ "2010 Norma Hotaling Award Recipients"]. ''Global Centurion''. Retrieved 24 March 2016.</ref>. <sup>[1]</sup> Ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le borataro (1996), <ref>Coolidge, Sharon (18 August 2006). [http://usatoday30.usatoday.com/news/nation/2006-08-17-prostitution-school_x.htm "Out of 'the life,' they learn to live".] ''[[:en:USA_Today|USA Today]]''. [[:en:Gannett_Company|Gannett Company]]. Retrieved 10 September 2013.</ref> Carter o ne a tlhoma Breaking Free, mokgatlho o o thusang basetsana le basadi go tlogela go gweba ka mmele. <ref>Budig, Susan (27 October 2007). [http://www.tcdailyplanet.net/article/2007/10/24/prostitution-should-it-remain-crime.html "Prostitution: Should it remain a crime?".] ''T[[:en:Twin_Cities_Daily_Planet|win Cities Daily Planet]]''. Twin Cities Media Alliance. Retrieved 10 September 2013.</ref>Morago ga moo o ne a nna mokaedi wa khuduthamaga wa Breaking Free, <ref>Baran, Madeleine (27 October 2009). [http://minnesota.publicradio.org/display/web/2009/10/27/breaking-free-vigil "Group holding vigil to remember victims of prostitution-related violence]". [[:en:Minnesota_Public_Radio|''Minnesota Public Radio''.]] Retrieved 10 September 2013.</ref> mme thulaganyo eo e ne ya atologa go thusa ka ditirelo tse dingwe tsa tshegetso, go akaretsa le thuso ya tshoganyetso e tshwana dijo, diaparo, bonno, tlhokomelo ya kalafi, le thuso ya semolao ya batswasetlhabelo ba [[Human trafficking|go gweba ka batho]] . <ref name=":2" /> Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le borobabobedi (1998), mokgatlho o ne wa firisa ntlo ya matlhataganyane go aga basadi le basetsana go ya go ile, mme ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010), ba ne ba na le bonno jo bongwe le "matlo a phetogo" a le mararo. <ref name=":2" />Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano (2015), Matlo a a bidiwang "Jerry's Place", a a bidiwang ka [[Saint Paul Police Department|Lephata la Sepodisi la Saint Paul]] Sgt. Gerald Vick, e tswetswe ka ntlha ya mathata ya madi. <ref>Norfleet, Nicole (11 February 2015). [https://web.archive.org/web/20160404135058/http://www.startribune.com/st-paul-housing-for-sex-trafficking-victims-to-close-months-after-opening/291607791/ "Breaking Free to close Jerry's Place housing for trafficked girls".] Star Tribune. Archived from the original on 4 April 2016. Retrieved 24 March 2016.</ref>
Mo bukeng ya bone ya ''Juvenile Justice: Advancing Research, Policy, and Practice'', Francine Sherman le Francine Jacobs ba bitsa Carter "motlamedi yo o eteletseng pele wa tirelo ya basadi le basetsana ba ba sotlwang". <ref>Sherman, Francine T.; Goldblatt Grace, Lisa (2011), "The system response to the commercial sexual exploitation of girls", in Sherman, Francine T.; Jacobs, Francine H. (eds.), ''Juvenile justice: advancing research, policy, and practice'', Hoboken, New Jersey: [[:en:John_Wiley_&_Sons|John Wiley & Sons]], p. 336, ISBN <bdi>9780470497043</bdi>.</ref>
Carter o gatisitswe mo ''Hastings Women's Law Journal,''<ref>Belles, Nita (2011), "What's love got to do with it? Absolutely nothing!", in Belles, Nita (ed.), ''In our backyard: a Christian perspective on human trafficking in the United States'', [[:en:Nashville|Nashville,]] [[:en:Tennessee|Tennessee]]: [[:en:Free_River_Press|Free River Press]], p. 117, ISBN <bdi>9780615451800</bdi>.</ref> ''the Michigan Journal of Gender and Law'', le [[:en:Journal_of_Aggression,_Maltreatment_&_Trauma|Journal of Trauma Practice]] . <ref>Dismantling Rape Culture Conference. [http://www.uvm.edu/~women/?Page=prog_events/drc.html&SM=prog_events/sub_menu.html "2013 Keynote Speaker: Vednita Carter founder and executive director of Breaking Free: "Sex trafficking/prostitution, racism and slavery"]". [[:en:University_of_Vermont|University of Vermont.]] Retrieved 11 November 2015.</ref>Carter o ne a kwala setlhogo sa " Go gweba ka Mmele= Bokgoba " mo bukeng ya ya ngwaga wa dikete tse pedi le boraro (2003) ya [[:en:Sisterhood_Is_Forever:_The_Women's_Anthology_for_a_New_Millennium|Sisterhood Is Forever: The Women's Anthology for a New Millennium]], e e rulagantsweng ke [[Robin Morgan]] . <ref>Details. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017062355/http://vufind.carli.illinois.edu/vf-dpu/Record/dpu_536804/TOC|date=2015-10-17}}</ref>
Breaking Free ke mokgatlho o o sa direng dipoelo o o kwa St. Paul, kwa Minnesota ka maikaelelo a go thusa basadi go tshaba go gweba ka mmele. <ref name=":3">[https://www.worldwithoutexploitation.org/bios/vednita-carter "World Without Exploitation".] ''www.worldwithoutexploitation.org''. Retrieved 2020-03-09.</ref> Breaking Free e fa basadi ditirelo tsedi farologaneng. Ditirelo tseo di akaretsa dijo, diaparo le tshegetso ya maikutlo. Breaking Free gape e thusa ka ditirelo tsa go tshwakgolwa, matlo a sennela ruei le a nakwana, ga mmogo le thuso ya semolao le katiso ya tiro. <ref name=":4">Toner, Kathleen (13 March 2014). [https://www.cnn.com/2014/03/13/us/cnnheroes-carter/index.html "Helping women escape 'the life'"]. ''CNN''. Retrieved 2020-03-09.</ref> Ditirelo di neelwa go sena dikgwele tse sepe se se solofetsweng ke mokgatlho.<ref name=":4" />
Fa e sale ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le borataro (1996), Breaking Free e thusitse basadi ba feta makgolo a marataro. <ref name=":4" />
Carter gape o ne a tlhoma "Sekolo sa ga John", se se rutang banna ba ba tshwerweng ka ntlha ya go kopa madi ka boferefere ka ditlamorago tsa ditiro tsa bone go ba tlhotlheletsa gore ba se ka ba kopa gape. Carter o dumela gore fa fela banna ba sa ntse ba reka dilo tsa tlhakanelodikobo, go gweba ka batho ka tsa tlhakanelodikobo ga go kitla go fela <ref name=":4" />
== <sup>Dietse</sup><sup>le</sup> ==
Carter o fentse setlhopha sa Mothusi wa Tirelo e e Tlhomilweng mo Bafaloding (Survivor Centered-Service Provider Category) sa ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010) go tswa mo Seetseleng sa [[:en:Norma_Hotaling|Norma Hotaling]].<ref name=":2" />
Carter e ne e le mongwe wa basadi ba le barataro ba ba neng ba neelwa seetsele sa Basadi ba ba Tlhomologileng ke Century College ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bobedi (2012). <ref>Livingstone, Nancy (16 November 2012). ''[https://web.archive.org/web/20130214235752/http://www.century.edu/files/news/121116_nr_wod.pdf News release: Century names women of distinction for 2012]'' (PDF). Minnesota: [[:en:Century_College|Century College.]] Archived from the original (PDF) on 14 February 2013. Retrieved 9 October 2013.</ref>
Carter o ne a neelwa seetsele sa Path Breaker Award gotswa kgwa mokgatlhong wa Shared Hope International ka ngwag wa dikete tse pedi le lesome le bone (2014). Ka one ngwaga oo, o ne a bidiwa gape Mogaka wa CNN. <ref name=":3" />
Ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le botlhano (2015), o ne a neelwa Bongaka jo bo tlotlegang jwa Bomodimo, Moemedi-ka-Kgolo le Boruti go tswa kwa CICA International University and Seminary.<ref name=":3" />
== Lenaneo la dibuka le le tlhophilweng ==
* Details. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017062355/http://vufind.carli.illinois.edu/vf-dpu/Record/dpu_536804/TOC|date=2015-10-17}}
*
* Pdf.
* Pdf. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052050/http://www.prostitutionresearch.com/Nelson%20Prostitution-Where%20racism%20and%20sexism%20intersect.pdf|date=2016-03-04}}
== Ditshupis0 ==
jokof1x3p2ksn2cuoq1ys9f46zc2lmd
Rihanna
0
15379
55947
2026-09-29T16:39:12Z
Scooby Boo
12483
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1377086379|Rihanna]]"
55947
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
Robyn Rihanna Fenty o tshotswe ka Tlhakole 20, 1988) ke seopedi, mokwadi wa dipina, mosadi wa kgwebo le modiragatsi wa Barbados. Motho yo o nang le tlhotlheletso mo setsong se se tlwaelegileng, o itsege ka tiro ya gagwe e e nang le dikarolo tse dintsi, go tlhama dilo tse disha tsa botaki le mokgwa wa gagwe wa feshene o o tlhophilweng. Ka thekiso e e fopholediwang go feta direkoto di le dimilione di le 250, Rihanna ke mongwe wa baopedi ba mmino ba ba rekisiwang thata ka nako tsotlhe.
Morago ga go saena le Def Jam Recordings, Rihanna o ne a tlhagelela lekgetlo la ntlha ka direkoto tse di tlhotlheleditsweng ke Caribbean tsa Mmino wa Letsatsi (2005) le Mosetsana yo o Tshwanang le Me (2006), tse ka bobedi di neng tsa fitlha kwa maemong a a kwa godimo a le lesome a Billboard 200 ya Amerika 100. Ka go amogela setshwantsho se se godileng sentle, Rihanna o ne a tlhatlogela kwa go nneng naletsana mme a fetogela kwa go bineng-pop le R&B ka alebamo ya gagwe e e rekisiwang thata ya Good Girl Gone Bad (2007) le go gatisiwa gape ga yone, e e nang le setlhogo se se kwa tlase sa Reloaded (2008). Porojeke e ne ya ntsha dipina tse dintsi tse di atlegileng, go akaretsa le dipina tsa ntlha tsa kwa Amerika tsa "Umbrella", "Take a Bow", le "Disturbia". Diponagalo tsa gagwe tsa moeng mo "Tsheleng Botshelo jwa Gago", "Rata Tsela e o Buang Maaka Ka Yone", le "Setshedi se segolo" le tsone di ne tsa nna kwa godimo ga Billboard Hot 100.
Morago ga go sekaseka ditlhogo tse dingwe tsa botho mo rekotong e e tlhotlheleditsweng ke mmino wa rock ya Rated R (2009), Rihanna o ne a boela kwa modumong wa gagwe o o tlhotlheletsang thata ka dialebamo tsa tantshe-pop tsa Loud (2010) le Talk That Talk (2011), mme a nna kwa godimo ga Billboard 200 ka sete ya gagwe ya mmino wa pop wa synth Unapologe (2). A tlogela Def Jam a rata Roc Nation, o ne a golola Anti (2016) e e tlhophilweng—alebamo ya gagwe ya bobedi ya nomoro ya ntlha. Dialebamo tseno di ne di na le dipina tsa nomoro ya ntlha tsa US "Rude Boy", "Mosetsana fela (Mo Lefatsheng)", "Leina la me ke mang?", "S&M", "Re Bone Lorato", "Ditaemane", le "Tiro". Fa e sale ka 2016, Rihanna o ntse a golola dipina tse di sa nyalwang mme a diragatsa ka sewelo. Gape o ile a simolola go diragatsa, mme dikarolo tsa gagwe tsa difilimi di akaretsa Sekepe sa Ntwa (2012), Legae (2015), Lewatle la 8 (2018), le Di-Smurf (2025).<templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />
== Botshelo le tiro ==
=== 1988-2002: Botshelo jwa ntlha ===
[[File:Casa_donde_vivió_Rihanna,_a_pocos_metros_del_puerto_de_Bridgetown.jpg|alt=A small house prominently coloured in red, green, and orange|thumb| Ntlo ya batsadi ba ga Rihanna kwa Bridgetown, dimitara di le mmalwa fela go tswa kwa boemakepeng jwa toropo]]
Robyn Rihanna Fenty o tsholetswe kwa Saint Michael, kwa Barbados, ka Tlhakole 20, 1988. Ke morwadia Monica (yo o tshotsweng Braithwaite), mmalamatlotlo wa Moaforika-Guyana,[6] le Ronald Fenty, mookamedi wa bobolokelo jwa Barbados yo o tswang mo Aforika, Mo-Ireland, Seesemane le Mo-Scotland.[7][1][2] Rihanna o na le bomorwarraagwe ba babedi ba bannye, Rorrey le Rajad Fenty, mmogo le bokgaitsadie ba babedi ka mmaagwe le morwarraagwe ka mmaagwe go tswa mo dikamano tsa pele tsa ga rraagwe.[10][11] O goletse mo ntlong ya diphaposi tse tharo kwa Bridgetown mme a thusa rraagwe go rekisa diaparo kwa lebenkeleng la mo mebileng.[12][3] Bongwana jwa gagwe bo ne jwa amiwa ke botagwa jwa ga rraagwe le go tshwakgolwa ke crack cocaine, e e neng ya dira gore lenyalo la batsadi ba gagwe le nne le mathata.[4][5][6] Rihanna o buile ka go bona rraagwe a sotlaka mmaagwe mo mmeleng, a mo tlhalosa e le "mongwe wa basadi ba ba nonofileng go gaisa botlhe ba ke ba itseng, fa e se yo o nonofileng go gaisa botlhe".[ 17 ] [ 10 ] .
Fa a ne a sa ntse a le ngwana, Rihanna o ne a opiwa ke tlhogo thata mo go neng go tlhoka gore a dirwe di-CT scan tse dintsi, mme dingaka di kile tsa belaela gore go na le tlhagala. Botsogo jwa gagwe bo ne jwa simolola go tokafala morago ga gore batsadi ba gagwe ba tlhalane fa a le dingwaga di le 14.[18][1][2] O tsene Sekolo se se Potlana sa Segopotso sa Charles F. Broome le Sekolo sa Combermere. Mongwe wa barutabana ba gagwe o ne a mo tlhalosa e le "moithuti yo o itshwarang sentle" yo o neng a tila mathata.[22] O ne a bontsha kgatlhego ya go opela, go bina le poko. Mo e ka nnang ka nako eno, Rihanna o ne a simolola go reetsa diopedi tsa mmino wa reggae tse di jaaka Sizzla le Damien Marley, mmogo le diopedi tsa R&B tse di jaaka Whitney Houston le Mariah Carey. Fa a le dingwaga di le 11, o ne a nna motlhatlheledi mo Cadet Corps ya Barbados, mme seopedi sa nako e e tlang e bong Shontelle e ne e le sajene wa gagwe wa go ikatisa.[23] Le fa kwa tshimologong a ne a rulagantse go fetsa sekolo se segolo, kgabagare o ne a tlogela sekolo fa a le dingwaga di le 16 gore a kgone go dira tiro ya mmino.
=== 2003–2006: Go simolola tiro ka ''Mmino wa Letsatsi'' le ''Mosetsana yo o Tshwanang le Nna'' ===
Ka 2003, Rihanna o ne a bopa setlhopha sa mmino wa boraro le baithutimmogo le ene ba babedi kwa Barbados.[26] Setlhopha sa basetsana se ne sa bidiwa ka leina e bile se sena dilo tsa ntlha, se ne sa tlhatlhoba motlhagisi wa Moamerika Evan Rogers, yo o neng a gakologelwa gore "motsotso o Rihanna a neng a tsena mo phaposing, go ne go ntse jaaka e kete basetsana ba bangwe ba babedi ba ne ba seyo".[27][1] Boraro jo bo ne jwa tswelela go diragatsa khabara ya "Maikutlo" a Ngwana wa Destiny.[27][29] Ka go kgatlhiwa, Rogers o ne a rulaganya kopano ya bobedi le Rihanna le mmaagwe—mo lekgetlong leno a se na basetsana ba bangwe ba babedi—mme moragonyana a ba laletsa kwa toropong ya gaabo kwa Connecticut go ya go rekota ditheipi tsa pontsho gore di romelwe ke dikhamphani tsa direkoto.[2][31] Theipi ya pontsho ya ga Rihanna e ne e akaretsa "Pon de Tshameka Gape" le "Nako ya Bofelo".[32][33] Ka 2005, o ne a nna motaki wa ntlha go saena le Ditlhagiso tsa Morethetho wa Syndicated, e leng khamphani ya go tlhagisa e e neng ya tlhongwa ke Rogers le Carl Sturken.[ 34]
Demo ya ga Rihanna e ne ya romelwa kwa go moopedi wa mmino wa repe e bong Jay-Z, yo o neng a sa tswa go nna mopresidente le Mokhuduthamaga wa khamphani ya direkoto ya Def Jam Recordings.[1][36] Le fa kwa tshimologong Jay-Z a ne a akanya gore "Pon de Replay" e ne e le kgolo thata mo motaki yo mosha, o ne a mo laletsa go ya go tlhatlhoba. Mo masimologong a 2005, o ne a diragatsa kwa New York City mo go Jay-Z le mokhuduthamaga wa mmino Antonio "L.A." Reid, a opela "Ka Lerato la Gago" la ga Whitney Houston mmogo le dipina tsa pontsho tsa "Pon de Replay" le "Nako ya Bofelo". Jay-Z o ne a tlhomamisegile ka bokgoni jwa gagwe,[5] mme Reid o ne a mmolelela gore a se ka a mo letla go tswa mo kagong ntle le tumalano.[6] O ne a leta mo ofising ya ga Jay-Z fa babueledi ba ntse ba feleletsa konteraka ya dialebamo di le thataro le Def Jam.[7] Rihanna o ne a phimola dipokano tse di neng di rulagantswe le dileibole tse dingwe mme, ka bonako fela fa a sena go nna le dingwaga di le 16, o ne a fuduga go tswa kwa Barbados go ya kwa US. Fa a le koo, o ne a wetsa dithuto tsa gagwe tsa sekolo se segolo le morutisi.<ref name="y117">{{Cite web |last=Gracie |first=Bianca |date=May 28, 2020 |title=An Oral History of Rihanna's Debut Song, 'Pon de Replay' |url=https://www.vulture.com/2020/05/rihanna-pon-de-replay-oral-history.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710013021/https://www.vulture.com/2020/05/rihanna-pon-de-replay-oral-history.html |archive-date=July 10, 2025 |access-date=June 22, 2025 |website=[[Vulture (website)|Vulture]]}}</ref> [ 43 ]
[[File:RihannaJingle_Ball_cropped.jpg|alt=Rihanna, in her late teens, facing the other way of the camera under a red light|left|thumb| Rihanna o diragatsa kwa Bolong ya Jingle ya KIIS-FM ka 2005]]
Morago ga gore Rihanna a saene le Def Jam, Jay-Z le setlhopha sa gagwe ba ne ba fetsa dikgwedi di le tharo ba wetsa alebamo ya gagwe ya ntlha ya studio.[44][45] O ne a dirisana le batlhagisi ba ba farologaneng, bogolo jang Rogers le Sturken.[44] "Pon de Replay" e ne ya tlhophiwa jaaka pina e e eteletseng pele ka ntlha ya boikuelo jwa yone jwa selemo.[46] Pina e ne ya gololwa ka Motsheganong 25, 2005, mme ya nna katlego ya kgwebo, ya fitlha kwa maemong a bobedi mo go bobedi US Billboard Hot 100 le UK Tšhate ya Dipina tse di sa Tshwanelang.[47][1] Alebamo ya gagwe ya ntlha ya setudio, Music of the Sun, e ne ya gololwa ka Phatwe 29, 2005. E ne ya tswa la ntlha mo maemong a bolesome mo Billboard 200 ya Amerika ka thekiso ya diyuniti di le 69 000 mo bekeng ya ntlha.[49][50] Sefela sa yone sa bobedi, "Fa e le gore o rata se o se batlang", se ne sa fitlha kwa maemong a bo 36 kwa US.[2] Rihanna o ne a dira tiro ya gagwe ya ntlha ya bodiragatsi ka go nna le seabe mo filiming e e tlhamaletseng ya DVD ya Bring It On: Tsotlhe kgotsa Sepe (2006), e mo go yone a neng a itshupa e le ene.[ 52 ]
Ka bonako fela morago ga go golola Mmino wa Letsatsi, Rihanna o ne a simolola go dira mo alebamong ya gagwe ya bobedi ya setudio ka Lwetse 2005.[50] E bidiwa Mosetsana yo o Tshwanang le Nna, rekoto e ne ya gololwa ka Moranang 25, 2006.[53][1] Alebamo ya pop le reggae,[2][3] A Girl Like Me e ne ya fitlha kwa maemong a botlhano mo tšhateng ya Billboard 200, ka dikhopi di le 115 000 tse di rekisitsweng kwa US mo bekeng ya yone ya ntlha.[57][4] E nnile alebamo ya gagwe ya ntlha ya polatinamo e e netefaditsweng ke RIAA, e e fetang diyuniti di le milione tse di rekisitsweng.[5] E ne ya tsala dipina di le nne: "SOS", "Go sa ikanyege", "Re Palama", le "E Kgaole". "SOS" e nnile pina ya gagwe ya ntlha go fitlha kwa maemong a ntlha mo Billboard Hot 100,[60][61] fa "Unfaithful" e ne e le kwa setlhoeng mo gare ga ditšhate tse di kwa godimo tse di lesome lefatshe ka bophara.[62] Go rotloetsa bobedi A Girl Like Me le Mmino wa Letsatsi, Rihanna o ne a simolola loeto lwa gagwe lwa ntlha lwa go nna setlhogo sa dikhonsarata, lo lo bidiwang Rihanna: Leeto la go Tshela mo Dikhonsarateng, go ralala 2006.<ref>{{Cite web |last=Moss |first=Corey |date=July 6, 2006 |title=Rihanna Lets Fans Be Her Guide, Selects Summer Jam 'We Ride' as Next Single: Singer on First Headlining Tour Through Early August |url=http://www.mtv.com/news/articles/1535606/20060705/rihanna.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070214131234/http://www.mtv.com/news/articles/1535606/20060705/rihanna.jhtml |archive-date=February 14, 2007 |access-date=February 26, 2010 |publisher=[[MTV News]]}}</ref>
=== 2007–2008: ''Mosetsana yo o Molemo o Senyegile'' ===
[[File:Rihanna-brisbane.jpg|alt=Rihanna with a bob cut performing in into a microphone on a stage|thumb| Rihanna o ne a diragatsa kwa Leetong la Mosetsana yo o Molemo Gone Bad ka 2008]]
Mo tshimologong ya 2007, Rihanna o ne a simolola go rekota alebamo ya gagwe ya boraro ya setudio.[1] Ka maikaelelo a go kgaphela thoko setshwantsho sa gagwe sa mosetsana yo o bapileng le ntlo go rata motho yo o godileng sentle le yo o tsuologang,[65] o ne a dira le batlhagisi ba ba jaaka Ne-Yo, Timbaland, Justin Timberlake, le Tricky Stewart mo alebamong. Alebamo e e neng ya tswa, Good Girl Gone Bad, e ne ya gololwa ka Motsheganong 31, 2007, mme ya akgolwa ke batshwayadiphoso.[2][3] E tsewa jaaka phetogo mo tirong ya gagwe,[69] e ne ya tshwaya phetogo go tswa mo modumong o o tlhotlheleditsweng ke Caribbean wa tiro ya gagwe ya pele,[70] e amogela kaelo ya pop ya segompieno e e neng e kgweediwa ke dipina tsa tantshe tsa uptempo.[71][4] Alebamo eno e ne ya tlhagelela la ntlha mo maemong a bobedi mo Billboard 200, mme ya rekisiwa dikhopi di le 162 000 mo bekeng ya yone ya ntlha.[ 73 ]
Sefela se se eteletseng pele go tswa mo Mosetsana yo o Molemo Gone Bad e ne e le "Sekhurumelo", se se neng se na le Jay-Z. E ne e le kwa godimo ga ditšhate mo mafelong a le mmalwa, e fetsa dibeke di le lesome le di le supa ka go latelana e le mo maemong a ntlha mo Tšhateng ya Dipina Tsa UK le Billboard Hot 100, ka go latelana.[74][73] Dipina tse di latelang, "Shut Up and Drive" le "Hate That Ke Love You", di ne tsa fitlha kwa maemong a le lesome le botlhano le bosupa mo Billboard Hot 100, ka go latelana, fa pina ya bone ya alebamo, "O se ka wa Emisa Mmino", e ne ya fitlha kwa maemong a boraro. Go tshegetsa alebamo, Rihanna o ne a simolola Leeto la lefatshe ka bophara la Good Girl Gone Bad ka Lwetse 2007, a dira dikhonsarata di le 80 go ralala dikontinente di le tlhano.[78][79] Kwa Dikabong tsa bo 50 tsa Grammy, o ne a amogela ditlhopho tse dintsi tsa Good Girl Gone Bad mme a gapa Kabo ya Grammy ya Tirisanommogo e e Gaisang ya Repe/Opelo ya "Umbrella" mmogo le Jay-Z.[80] Mo bokhutlong jwa 2008, o ne a golola "Rehab", e leng pina ya botlhano le ya bofelo go tswa mo go Good Girl Gone Bad; e ne ya fitlha kwa setlhoeng mo gare ga ditšhate di le 20 tse di kwa godimo kwa US le UK.[81] Ka a rekisitse dikhopi di le dimilione di le robongwe go tloga ka 2023, Good Girl Gone Bad ke alebamo ya gagwe e e rekisiwang thata lefatshe ka bophara.<ref name="x012">{{Cite web |last=Banks |first=Axl |date=November 8, 2023 |title=What Is Rihanna's Best-Selling Album? |url=https://www.hotnewhiphop.com/732899-rihanna-best-selling-album-good-girl-gone-bad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518074114/https://www.hotnewhiphop.com/732899-rihanna-best-selling-album-good-girl-gone-bad |archive-date=May 18, 2025 |access-date=June 22, 2025 |website=[[HotNewHipHop]]}}</ref>
Beke ya Boitlosobodutu e ne ya bitsa Rihanna "Diva wa Ngwaga" ka 2008, e akgola "maatla a gagwe a mašwa a go nna".[1] Ka Moranang 2008, Rihanna o ne a kopanela le Kanye West jaaka modiragatsi wa tshegetso mo Leetong la gagwe la Glow in Dark.[2] Go gatisiwa gape ga Good Girl Gone Bad, e e nang le setlhogo se se reng Reloaded, e ne ya gololwa ka Seetebosigo 2;[70] ya rekisa dikhopi di le 63,000 mo bekeng ya yone ya ntlha, e ne ya thusa alebamo ya ntlha go tlhatlogela kwa maemong a bosupa kwa US.[85] Go laisiwa gape go ne ga tsala dipina tse nne tse disha, tse pedi tsa tsone—"Disturbia" le "Take a Bow"—di ne tsa nna kwa godimo ga Billboard Hot 100.[86] Ka bonako morago ga go gololwa ga Reloaded, o ne a ntsha Good Girl Gone Bad Live, e leng filimi ya DVD e e neng e bontsha konsarata ya ga Rihanna ya Sedimonthole 2007 kwa Manchester Arena.[87] Ka 2008, o ne a itsise ka botsalano jwa gagwe jwa lorato le seopedi Chris Brown mme a nna kwa setlhoeng sa Hot 100 ka dibeke di le thataro ka karolo mo pineng ya rapper T.I. ya "Live Your Life".<ref name="c550">{{Cite web |last=Goldberg |first=Stephanie |date=February 8, 2013 |title=Rihanna and Chris Brown's relationship through the years |url=https://edition.cnn.com/2013/02/08/showbiz/celebrity-news-gossip/rihanna-chris-brown-through-the-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513150504/https://edition.cnn.com/2013/02/08/showbiz/celebrity-news-gossip/rihanna-chris-brown-through-the-years |archive-date=May 13, 2025 |access-date=July 15, 2025 |publisher=[[CNN]]}}</ref> [ 89 ]
=== 2009–2011: Kgetsi ya tirisodikgoka ya mo gae, ''e e Lekantsweng R'', le ''e e Kwa Godimo'' ===
[[File:Rihanna_2010_cropped.jpg|alt=Rihanna, her right hand holding and performing into a microphone, with her left pointing at someone in the crowd|right|thumb| Rihanna a diragatsa kwa loetong lwa Mosetsana wa Bofelo mo Lefatsheng ka 2010]]
Ka Tlhakole 8, 2009, Rihanna o ne a patelesega go phimola tiragatso ya gagwe e e neng e rulagantswe kwa Dikabong tsa Grammy tsa Ngwaga le Ngwaga tsa bo 51 morago ga dipego tsa gore o ne a tlhaselwa ke Brown.[90] Moragonyana o ne a ineela mo balaoding mme a tshwarwa ka ntlha ya go belaelwa gore o ne a tshosetsa batho ka bokebekwa. Ka Mopitlwe 5, 2009, o ne a latofadiwa semmuso ka go tlhasela le go tshosetsa batho ka bosenyi.[1][92] Kgetse eno e ne ya gapa tlhokomelo e ntsi ya bobegakgang, segolobogolo morago ga gore TMZ e phasalatse senepe se se dutletsweng sa mapodise se se bontshang Rihanna a na le dikgobalo tse di bonalang.
Rihanna o ne a bidiwa go tla go neela bosupi kwa theetsong ya ntlha kwa Los Angeles ka Seetebosigo 22, 2009.[1] Tiragalo eno le ditlamorago tsa yone di ne tsa mo tlhotlheletsa mo go tsa botaki, mme tsa dira gore a simolole go dira alebamo ya gagwe ya bone ya setudio, e e bidiwang Rated R, kgwedi e le nngwe morago ga Diawate tsa Grammy.[90] E golotswe ka Ngwanatsele 20,[95] Rated R e ne ya tshwaya phetogo go tswa mo modumong o o itumedisang wa dialebamo tsa ga Rihanna tsa pele, ya amogela modumo o o lefifi, o o itlhatlhobang o o nang le ditlhotlheletso tsa rock.[2][3] Alebamo e ne ya tlhagelela la ntlha mo maemong a bone mo tšhateng ya Billboard 200 mme ya rekisiwa dikhopi di le 181,000 mo bekeng ya yone ya ntlha.[98] Pina e le nngwe ya "Rude Boy" e ne ya fitlha kwa setlhoeng sa Hot 100 ka dibeke di le thataro,[99] fa "Russian Roulette" le "Hard" ka bobedi di ne tsa fitlha kwa setlhoeng sa tse di lesome tse di kwa godimo.[100] Rihanna o ne a tsena mo botsalanong jwa go nna gape le moopedi wa mmino wa repe wa Canada e bong Drake ka 2009 mme, go tshegetsa Rated R, o ne a simolola loeto lwa Last Girl on Earth go tloga ka 2010 go ya go 2011. <ref name="h937">{{Cite web |date=February 9, 2011 |title=Rihanna's Last Girl On Earth tour |url=https://www.smh.com.au/entertainment/music/rihannas-last-girl-on-earth-tour-20101216-18z2y.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215010030/http://www.smh.com.au/entertainment/music/rihannas-last-girl-on-earth-tour-20101216-18z2y.html |archive-date=February 15, 2011 |access-date=October 13, 2025 |website=[[The Sydney Morning Herald]]}}</ref>
[[File:Rihanna_-_The_Loud_Tour_-_30_(6790388762).jpg|alt=Rihanna, with curly hair, performing on stage into a microphone|left|thumb| Rihanna o ne a diragatsa kwa Leetong la Loud ka 2011]]
Ka Seetebosigo 2010, Rihanna o ne a dirisana le rapper Eminem mo pineng e le nngwe ya "Rata Tsela e o Buang Maaka Ka Yone". E ne ya nna kwa godimo ga Billboard Hot 100 dibeke di le supa ka go latelana mme ya fitlha kwa maemong a bobedi kwa UK; gape e ne e le pina e e rekisiwang thata ya naga ya bofelo ya 2010.[104] Ka Diphalane wa ngwaga oo, Rihanna o ne a fetola botsamaisi, a saena le Roc Nation ya ga Jay-Z.[1] O ne a boela kwa modumong wa gagwe o o tlhotlheletsang ka alebamo ya gagwe ya botlhano ya studio, Loud, e e neng ya gololwa ka Ngwanaitseele 12, 2010.[106] Rekoto ya dance-pop,[106] Loud e ne ya tlhagelela la ntlha mo maemong a boraro kwa US ka thekiso ya beke ya ntlha ya dikhopi di le 207,000.[2] E ne ya tsala dipina tse tharo tsa Billboard Hot 100 tsa nomoro ya ntlha: "Mosetsana fela (Mo Lefatsheng)", "Leina la me ke mang?" e e nang le Drake, le "S&M", e e neng ya nna kwa godimo ga tšhate morago ga go gololwa ga remix ya yone le Britney Spears.[3] Rihanna o nnile moopedi yo mmotlana le yo o bofefo go gaisa botlhe mo hisitoring ya Billboard Hot 100 go kokoanya dipina di le lesome tsa nomoro ya ntlha. <ref name="y440">{{Cite web |last=Tehomilic |first=Tommy |date=April 21, 2011 |title=Rihanna earns 10th No. 1 on Billboard Hot 100 |url=https://www.cbsnews.com/news/rihanna-earns-10th-no-1-on-billboard-hot-100/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602205951/https://www.cbsnews.com/news/rihanna-earns-10th-no-1-on-billboard-hot-100/ |archive-date=June 2, 2024 |access-date=July 16, 2025 |publisher=[[CBS News]]}}</ref>
Kwa Dikabong tsa bo 53 tsa Grammy ka 2011, "Mosetsana fela (Mo Lefatsheng)" o ne a gapa Kgatiso e e Gaisang ya Tantshe.[1] Dipina tsa "Monna Fatshe", "Bolao jwa Kgosi ya California", le "Itumelo (Nwa go Seo)" di ne tsa gololwa jaaka dipina tse di sa nyalwang go tswa kwa Loud ka 2011.[2][113] Go tshegetsa alebamo, Rihanna o ne a simolola Loud Tour ka Seetebosigo 2011, e e neng e akaretsa dipontsho di le lesome tse di neng tsa rekisiwa kwa The O2 Arena kwa Lontone tse di neng tsa thuba rekoto—e leng tse di neng di dirwa ke motaki wa mosadi thata mo hisitoring ya lefelo leno.[3][4] Leeto leno le ne la dira madi a a kana ka dimilione di le $90, mme seno sa dira gore e nne lengwe la maeto a a amogetseng madi a mantsi thata mo lefatsheng lotlhe mo ngwageng oo.[5] Gape ka 2011, o ne a tlhagelela mo dipineng tse dingwe tse tharo tsa bataki: "Masedi otlhe" a ga West go tswa mo go My Beautiful Dark Twisted Fantasy (2010),[6] "Fly" ya ga Nicki Minaj go tswa mo alebamong ya gagwe ya ntlha ya Pink Labotlhano (2010),[7] le "Chick?" go tswa go Lorato lo lo Gape (2010).[ 119 ]
=== 2011–2013: ''Puo e e Buang'' le e ''e sa Itshwareleng'' ===
Rihanna o ne a ikaeletse go sekaseka ditlhogo tse dintsi tse di tlhagisang tlhakanelodikobo mo alebamong ya gagwe ya borataro ya setudio, Talk That Talk,[1][2] e e neng ya gololwa ka Ngwanaitseele 18, 2011.[3] Alebamo ya pop le R&B e e neng e ikaegile ka tantshe,[2][4] Talk That Talk e ne ya bulwa mo maemong a boraro mo Billboard 200 ya Amerika ka thekiso ya beke ya ntlha ya dikhopi di le 198,000,[3] fa e ne e tlhagelela la ntlha kwa godimo ga Tšhate ya Dialebamo tsa UK ka diyuniti di le 163,000 tse di rekisitsweng.[5] Sefela se se eteletseng pele sa alebamo, "We Found Love", se ne sa nna kwa godimo ga ditšhate tsa lefatshe ka bophara.[6] E ne ya fetsa dibeke di le lesome tse di sa latelanang e le mo maemong a ntlha mo Billboard Hot 100, mme seno sa dira gore e nne pina ya ga Rihanna e e neng ya nna kwa godimo ga ditšhate ka nako e telele le pina ya ntlha kwa US ka 2011.[7][8] Alebamo e ne ya tsala dipina tse dingwe tse tharo: "You da One",[9] "Bua Puo eo",[10] le "O Nnile Kae".[11] "O Nna O Le Kae" e ne ya fitlha kwa maemong a botlhano kwa US.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Gil |date=April 29, 2016 |title=Rihanna and Calvin Harris Release 'This Is What You Came For' |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/listen-rihanna-calvin-harris-song-888801/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203020636/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/listen-rihanna-calvin-harris-song-888801/ |archive-date=December 3, 2022 |access-date=July 16, 2025 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref>
[[File:Rihanna_Diamonds_World_Tour_2013_(Cropped).png|alt=Rihanna on stage, wearing a red crop top and long dress, singing into a microphone on stage|right|thumb| Rihanna o diragatsa kwa Leetong la Lefatshe Lotlhe la Diamonds ka 2013]]
[[Karolo:Pages using multiple image with auto scaled images]]
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Pages with unreviewed translations]]
9tzoxv51kvgvpx9ppqd6kqxd0yy3t6o
Pitse ya naga
0
15380
55948
2026-09-29T17:04:52Z
Scooby Boo
12483
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375105737|Zebra]]"
55948
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>
'''Dipitse tsa naga''' (
Dipitse tsa naga ke difudi tse di fulang thata mme di ka tshela ka dimela tsa boleng jo bo kwa tlase. Di jewa thata ke ditau, mme ka tlwaelo di a tshaba fa di tshosediwa mme gape di a loma le go raga. Mefuta ya dipitse tsa naga e farologana ka maitsholo a loago, ka dipitse tsa naga tsa dithota le tsa dithaba tse di nnang mo di-harem tse di tlhomameng tse di nang le monna kgotsa stallion e e godileng, ditshegadi di le mmalwa tse di godileng kgotsa dipitse tse di namagadi, le bana ba tsona kgotsa dinamane; fa pitse ya naga ya ga Grévy e nna e le nosi kgotsa e le metlhape e e amanang ka tsela e e sa gagamalang. Mo mefuteng e e tsholang harem, ditshegadi tse di godileng di nyalana fela le pitse ya tsona ya harem, fa dipitse tsa naga tsa Grévy tse ditonanyana di tlhoma mafelo a a gogelang ditshegadi mme mofuta o o tlhakanela dikobo. Dipitse tsa naga di buisana ka mantswe a a farologaneng, go ema ga mmele le dipopego tsa sefatlhego. Go ipaakanya mo setšhabeng go nonotsha dikgolagano tsa setšhaba mo dipitse tsa naga tsa dithota le tsa dithaba.
Methalo e e tlhomologileng ya dipitse tsa naga e dira gore e nne nngwe ya diamusi tse di lemotshegang thata. Di ile tsa tlhagisiwa mo botaking le mo dikgannyeng mo Aforika le kwa dinageng tse dingwe. Go ya ka hisitori, di ntse di batliwa thata ke batho ba ba kokoanyang diphologolo tse di sa tlwaelegang, mme go farologana le dipitse le ditonki, dipitse tsa naga ga di ise di ko di ruiwe ka botlalo. Mokgatlho wa Boditšhabatšhaba wa Tshomarelo ya Tlhago (IUCN) o kwadile pitse ya naga ya Grévy jaaka e e mo kotsing ya go nyelela, pitse ya naga ya dithaba jaaka e e mo kotsing mme pitse ya naga ya dipoa jaaka e e gaufi le go nyelela. Quagga (E. quagga quagga), mofuta wa pitse ya naga ya dipoa, e ne ya kgweediwa go nyelela mo lekgolong la bo19 la dingwaga. Le fa go ntse jalo, dipitse tsa naga di ka fitlhelwa mo mafelong a le mantsi a a sireleditsweng.
== Thuto ya mafoko ==
Leina la Seesemane "zebra" le tswa mo Sentadianeng, Sepanishe kgotsa Sepotokisi.[1][2] Tshimologo ya yona e ka tswa e le mo Selatineng equiferus, e e kayang "pitse ya naga". Go lebega Equiferus e ne ya tsena mo Sepotokisi e le ezebro kgotsa zebro, e kwa tshimologong e neng e dirisediwa pitse e e sa itsegeng e e neng ya begwa kwa nageng ya Setlhaketlhake sa Iberia ka Metlha ya Bogare. Ka 1591, motlhotlhomisi wa Mo-Italy Filippo Pigafetta o ne a kwala gore "pitse ya naga" e ne e dirisiwa go kaya diphologolo tsa Aforika ke baeng ba Mapotokisi mo kontinenteng.[3] Mo metlheng ya bogologolo, pitse ya naga e ne e bidiwa hippotigris ("nkwe ya pitse") ke Bagerika le Baroma.<ref name="zebro">{{Cite journal |last=Nores |first=Carlos |last2=Muñiz |first2=Arturo Morales |last3=Rodríguez |first3=Laura Llorente |last4=Bennett |first4=E. Andrew |last5=Geigl |first5=Eva-María |year=2015 |title=The Iberian Zebro: what kind of a beast was it? |url=https://zenodo.org/record/4313384 |journal=Anthropozoologica |volume=50 |pages=21–32 |doi=10.5252/az2015n1a2 |hdl=10651/34413 |s2cid=55004515 |hdl-access=free}}</ref> [ 6 ]
Lefoko zebra ka tlwaelo le ne le bidiwa ka tumanosi e telele ya ntlha, mme mo tsamaong ya lekgolo la bo20 la dingwaga go bitsa ka tumanosi e khutshwane ya ntlha go ne ga nna tlwaelo mo Seesemaneng sa Borithane.[1] Go bitsa mafoko ka tumanosi e telele ya tshimologo go nna go tlwaelegile mo Seesemaneng sa Amerika.<ref>{{Cite web |title=Zebra |url=https://dictionary.cambridge.org/pronunciation/english/zebra |access-date=26 May 2020 |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]]}}</ref>
== Thulaganyo ya ditshedi ==
<templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>Dipitse tsa naga di arogantswe mo mofuteng wa Equus (o o itsegeng jaaka dipitse) mmogo le dipitse le diesele. Ditlhopha tse tharo tse ke tsona fela tse di tshelang tsa lelapa la Equidae.[1] Dipitse tsa naga tsa dithota le dipitse tsa naga tsa dithaba ka tlwaelo di ne di bewa mo mofuteng o monnye wa Hippotigris (C. H. Smith, 1841) go farologana le pitse ya naga ya Grévy e e neng e tsewa e le yona fela mofuta wa mofuta o monnye wa Dolichohippus (Heller, 1912).[2][3][4] Groves le Bell (2004) ba beile mefuta yotlhe e meraro mo mofuteng o monnye wa Hippotigris.[5] Thutopatlisiso ya phylogenetic ya 2013 e fitlhetse gore dipitse tsa naga tsa dithota di amana thata le dipitse tsa naga tsa Grévy go feta dipitse tsa naga tsa dithaba.[6] Quagga e e nyeletseng e ne e tlhaotswe kwa tshimologong jaaka mofuta o o farologaneng.[7] Dithuto tsa moragonyana tsa dijini di e beile jaaka mofuta o le mongwe le pitse ya naga ya dipoa, e ka nna mofutapotlana kgotsa fela palo e e kwa borwa thata.[8][9] Bosupi jwa dimolekhule bo tshegetsa dipitse tsa naga jaaka losika lwa monophaeletiki.<ref name="Vilstrup">{{Cite journal |last=Vilstrup |first=Julia T. |last2=Seguin-Orlando |first2=A. |last3=Stiller |first3=M. |last4=Ginolhac |first4=A. |last5=Raghavan |first5=M. |last6=Nielsen |first6=S. C. A. |display-authors=etal |year=2013 |title=Mitochondrial phylogenomics of modern and ancient equids |journal=[[PLoS One]] |volume=8 |issue=2 |bibcode=2013PLoSO...855950V |doi=10.1371/journal.pone.0055950 |pmc=3577844 |pmid=23437078 |doi-access=free |article-number=e55950}}</ref> <ref name="Forstén">{{Cite journal |last=Forstén |first=Ann |year=1992 |title=Mitochondrial-DNA timetable and the evolution of ''Equus'': of molecular and paleontological evidence |url=http://www.sekj.org/PDF/anzf28/anz28-301-309.pdf |url-status=dead |journal=Annales Zoologici Fennici |volume=28 |pages=301–309 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230205853/https://www.sekj.org/PDF/anzf28/anz28-301-309.pdf |archive-date=30 December 2023 |access-date=26 July 2014}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Ryder |first=O. A. |last2=George |first2=M. |year=1986 |title=Mitochondrial DNA evolution in the genus ''Equus'' |url=http://mbe.library.arizona.edu/data/1986/0306/5geor.pdf |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |volume=3 |issue=6 |pages=535–546 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a040414 |pmid=2832696 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528170756/http://mbe.library.arizona.edu/data/1986/0306/5geor.pdf |archive-date=28 May 2016 |access-date=13 November 2015 |doi-access=free}}</ref>
Equus e simolotse kwa Amerika Bokone mme tatelano e e tlhamaletseng ya paleogenomic ya lerapo la metapodial la pitse ya Pleistocene ya dingwaga di le 700,000 go tswa kwa Canada e kaya letlha la dingwaga di le dimilione di le 4.07 tse di fetileng (mya) la mogologolwane wa bošeng yo o tlwaelegileng wa dipitse mo magareng ga 14[5]. Dipitse di ne tsa kgaogana go tswa mo diesele le dipitse tsa naga ka nako e mme dipitse di ne tsa dira Eurasia le Aforika kolone ka 2.1–3.4 mya. Dipitse tsa naga le diesele di ne di fapoga go tswa mo go tse dingwe gaufi le 2 mya. Pitse ya naga ya dithaba e ne ya fapoga mo mefuteng e mengwe e e ka nnang 1.6 mya mme dithota le pitse ya naga ya ga Grévy di ne tsa kgaogana ka 1.4 mya.<ref name="Jónsson2014">{{Cite journal |last=Jónsson |first=Hákon |last2=Schubert |first2=Mikkel |last3=Seguin-Orlando |first3=Andaine |last4=Orlando |first4=Ludovic |year=2014 |title=Speciation with gene flow in equids despite extensive chromosomal plasticity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=111 |issue=52 |pages=18655–18660 |bibcode=2014PNAS..11118655J |doi=10.1073/pnas.1412627111 |pmc=4284605 |pmid=25453089 |doi-access=free}}</ref>
Thutopatlisiso ya DNA ya di-mitochondria ya 2017 e ne ya baya Equus ovodovi ya Eurasia le losika lwa Sussemionus gaufi le dipitse tsa naga go na le diesele.[1] Le fa go ntse jalo, dithutopatlisiso tse dingwe di ne tsa ganetsa go bewa gono, tsa fitlhela losika lwa Sussemionus lo le kwa tlase mo setlhopheng sa dipitse tsa naga + diesele, mme di akantsha gore losika lwa Sussemionus lo ka tswa lo amogetse kelelo ya dijini go tswa mo dipitse tsa naga.<ref>{{Cite journal |last=Cai |first=Dawei |last2=Zhu |first2=Siqi |last3=Gong |first3=Mian |last4=Zhang |first4=Naifan |last5=Wen |first5=Jia |last6=Liang |first6=Qiyao |last7=Sun |first7=Weilu |last8=Shao |first8=Xinyue |last9=Guo |first9=Yaqi |last10=Cai |first10=Yudong |last11=Zheng |first11=Zhuqing |last12=Zhang |first12=Wei |last13=Hu |first13=Songmei |last14=Wang |first14=Xiaoyang |last15=Tian |first15=He |date=2022-05-11 |title=Radiocarbon and genomic evidence for the survival of Equus Sussemionus until the late Holocene |journal=eLife |language=en |volume=11 |doi=10.7554/eLife.73346 |issn=2050-084X |pmc=9142152 |pmid=35543411 |doi-access=free |article-number=e73346}}</ref>
Kladokeramo ya Equus e e fa tlase e ikaegile ka Vilstrup le badirammogo (2013) le Jónsson le badirammogo (2014):<ref name="Vilstrup" /> <ref name="Jónsson2014" />{{clade|{{clade
|1={{clade
|label2=
|1={{clade
|label1='''Zebras'''
|label2=[[Asinus|Wild asses]]
|1={{clade
|1=[[Mountain zebra]] (''E. zebra'') [[File:The book of the animal kingdom (Plate XVII) (white background).jpg|40 px]]
|2={{clade
|1=[[Plains zebra]] (''E. quagga'') [[File:NIE 1905 Horse - Burchell's zebra.jpg|40 px]]
|2=[[Grévy's zebra]] (''E. grevyi'') [[File:Equus grevyi (white background).png|40 px]]}} }}
|2={{clade
|1={{clade
|1=[[Kiang]] (''E. kiang'') [[File:Equus hemionus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|40 px]]
|2=[[Onager]] (''E. hemionus'') [[File:Hémippe (white background).jpg|40 px]]}}
|2=[[African wild ass]] (''E. africanus'') [[File:Âne d'Ethiopie (white background).jpg|40 px]]}} }} }}
|label2=[[Wild horse|Horses]]
|2={{clade
|1=[[Horse]] (''E. ferus caballus'') [[File:NIEdot332 white background 2.jpg|40 px]]
|2=[[Przewalski's horse]] (''E. ferus przewalski'') [[File:The Soviet Union 1959 CPA 2325 stamp (Przewalski's Horse) white background.jpg|40 px]]}} }}|style=font-size:85%; line-height:90%;|label1=''Equus''}}
=== Mefuta e e sa ntseng e le teng ===
{| class="wikitable"
|+ style="text-align: centre;" |
!Name
!Dimensions
!Description
!Distribution
!Subspecies
!Chromosomes
!Image
|-
|Grévy's zebra (''Equus grevyi'')
|'''Body length''': 250–300 cm (98–118 in)<br /><br />'''Tail length''': 38–75 cm (15–30 in)<br /><br />'''Shoulder height''': 125–160 cm (49–63 in)<br /><br />'''Weight''': 352–450 kg (776–992 lb).[24]
|Thin, elongated skull, robust neck and conical ears; narrow striping pattern with concentric rump stripes, white belly and tail base and white line around the ashy muzzle.<ref name="MacDonald">{{Cite book |last=Rubenstein |first=D. I. |year=2001 |title=The Encyclopedia of Mammals |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7607-1969-5 |editor-last=MacDonald |editor-first=D. W. |edition=2nd |pages=468–473 |chapter=Horse, Zebras and Asses}}</ref><ref name="Churcher 1993" />[26]
|Eastern Africa including the Horn;<ref name="Churcher 1993">{{Cite journal |last=Churcher |first=C. S. |year=1993 |title=Equus grevyi |url=http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-453-01-0001.pdf |journal=[[Mammalian Species]] |issue=453 |pages=1–9 |bibcode=1993MamSp.453....1C |doi=10.2307/3504222 |jstor=3504222}}</ref> arid and semiarid grasslands and shrublands.[27]
|Monotypic<ref name="Churcher 1993" />
|46[27]
|[[File:Grevy's_Zebra_Stallion.jpg|120x120px]]
|-
|[[Pitse ya naga ya dipoa|Plains zebra]] (''Equus quagga'')
|'''Body length''': 217–246 cm (85–97 in)<br /><br />'''Tail length''': 47–56 cm (19–22 in)<br /><br />'''Shoulder height''': 110–145 cm (43–57 in)<br /><br />'''Weight''': 175–385 kg (386–849 lb).[24]
|Thick bodied with relatively short legs and an obtusely shaped skull profile with a protruding forehead and a more recessed nose area;<ref name="MacDonald" /><ref name="Grub 1981">{{Cite journal |last=Grubb |first=P. |year=1981 |title=Equus burchellii |journal=Mammalian Species |issue=157 |pages=1–9 |bibcode=1981MamSp.157....1G |doi=10.2307/3503962 |jstor=3503962 |doi-access=free}}</ref> broad stripes, horizontal on the rump, with northern populations having more extensive striping while populations further south have whiter legs and bellies and more brown "shadow" stripes while the snout is black.<ref name="MacDonald" /><ref name="Estes 1991">{{Cite book |last=Estes |first=R. |year=1991 |title=The Behavior Guide to African Mammals |url=https://books.google.com/books?id=g977LsZHpcsC |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-08085-0 |pages=235–248}}</ref>[30]<ref name="Skinner">{{Cite book |last=Skinner |first=J. D. |year=2005 |title=The Mammals of the Southern African Subregion |last2=Chimimba |first2=C. T. |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-84418-5 |edition=3rd |pages=541–546 |chapter=Equidae}}</ref>
|Eastern and southern Africa; savannahs, grasslands and open woodlands.[32]
|6<ref name="GrovesBell2004">{{Cite journal |last=Groves |first=C. P. |last2=Bell |first2=C. H. |year=2004 |title=New investigations on the taxonomy of the zebras genus ''Equus'', subgenus ''Hippotigris'' |journal=Mammalian Biology |volume=69 |issue=3 |pages=182–196 |bibcode=2004MamBi..69..182G |doi=10.1078/1616-5047-00133}}</ref> or monotypic<ref name="PedersenAlbrechtsen2018">{{Cite journal |last=Pedersen |first=Casper-Emil T. |last2=Albrechtsen |first2=Anders |last3=Etter |first3=Paul D. |last4=Johnson |first4=Eric A. |last5=Orlando |first5=Ludovic |last6=Chikhi |first6=Lounes |last7=Siegismund |first7=Hans R. |last8=Heller |first8=Rasmus |year=2018 |title=A southern African origin and cryptic structure in the highly mobile plains zebra |journal=[[Nature Ecology & Evolution]] |volume=2 |issue=3 |pages=491–498 |bibcode=2018NatEE...2..491P |doi=10.1038/s41559-017-0453-7 |issn=2397-334X |pmid=29358610 |s2cid=3333849}}</ref>
|44[33]
|[[File:Equus_quagga_burchellii_-_Etosha,_2014.jpg|120x120px]]
|-
|Mountain zebra (''Equus zebra'')
|'''Body length''': 210–260 cm (83–102 in)<br /><br />'''Tail length''': 40–55 cm (16–22 in)<br /><br />'''Shoulder height''': 116–146 cm (46–57 in)<br /><br />'''Weight''': 204–430 kg (450–948 lb).[24]
|Eye sockets more circular and positioned farther back, a squarer nuchal crest, dewlap present under neck and compact hooves; stripes intermediate in width between the other species, with gridiron and horizontal stripes on the rump, while the belly is white and the black muzzle is lined with chestnut or orange.<ref name="Penzhorn 1988">{{Cite journal |last=Penzhorn |first=B. L. |year=1988 |title=Equus zebra |journal=Mammalian Species |issue=314 |pages=1–7 |bibcode=1988MamSp.314....1P |doi=10.2307/3504156 |jstor=3504156 |s2cid=253987177}}</ref><ref name="MacDonald" /><ref name="handbook">{{Cite book |last=Rubenstein |first=D. I. |year=2011 |title=Handbook of the Mammals of the World |publisher=[[Lynx Edicions]] |isbn=978-84-96553-77-4 |editor-last=Wilson |editor-first=D. E. |edition=1st |volume=2: Hoofed Mammals |pages=106–111 |chapter=Family Equidae: Horses and relatives |editor-last2=Mittermeier |editor-first2=R. A. |editor-last3=Llobet |editor-first3=T.}}</ref>[27]
|Southwestern Africa; mountains, rocky uplands and Karoo shrubland.[32]<ref name="Penzhorn 1988" /><ref name="Skinner" />
|2<ref name="Penzhorn 1988" />
|32[27]
|[[File:Equus_zebra_hartmannae_-_Etosha_2015.jpg|120x120px]]
|}
6vdfa0wq3xlbyushaku4j980ncpac4h
Malatlha
0
15381
55958
2026-09-29T17:51:12Z
Canana12
12484
I have created an Article
55958
wikitext
text/x-wiki
<big>Malatlha</big>
[[Setshwantsho:Shuozhou coal power plant.JPG|thumb|Setshwantsho sa seteishene se se tshubang Malatlha go dira motlakase.]]
<big>'''Malatlha''' ke mofuta wa dibeso tsa difosili o o nang le khabone e ntsi thata e bile o leswe thata go gaisa mefuta e mengwe mo lefatsheng. A dirisiwa thata mo go tlhagiseng motlakase le tshipi, mme botshelo jwa one jotlhe, go tloga ka go epiwa ga malatlha go fitlha ka go a fisa, ke sengwe sa dilo tse di bakang thata mesi ya khabone monokosaete (carbon dioxide) le methane mo lefatsheng ka bophara.</big><big>Malatlha e sa ntse e le motswedi o mogolo wa motlakase mo lefatsheng ka bophara, gape ke one a a ntshetsang khabone monokosaete (carbon dioxide) e ntsi go gaisa, mme seno se dira gore malatlha a nne mo pelong ya diphetogo tsa lefatshe tsa go fetogela mo mefuteng e mesha ya eneji.Ka 2025, lekala leno le ne la fitlha mo '''ntlheng e e botlhokwa ya hisitori''': tlhagiso ya motlakase ka malatlha e ne ya fitlha kwa setlhoreng, mme kgolo ya tlhokego ya malatlha ya simolola go ema tsi.Le fa go ntse jalo, malatlha a sa ntse a na le '''seabe se se tswelelang le se se nang le dikotsi tse dikgolo''' mo lekaleng la motlakase la lefatshe le mo ditsamaisong tsa botlhokwa tsa madirelo.Fa tlhokego ya motlakase e ntse e oketsega ka bonako mme dikgatlhego tsa dibeso tsa difosili di tswelela, '''tsepamiso ya lefatshe e ntse e fetoga'''—go tswa mo go lekeng fela go thibela kgolo ya mesi, go ya kwa go netefatseng gore mesi e '''fokotsega ka botlalo'''.</big> <ref>{{Cite web |title=Coal {{!}} Global Energy Monitor |url=https://globalenergymonitor.org/coal |access-date=2026-09-29 |website=globalenergymonitor.org |language=en}}</ref>
<big>Malatlha ke nngwe ya '''dibeso tse di sa tureng thata''', mme seno ke sone se se dirileng gore di tume go tloga ka lekgolo la bo19 la dingwaga. Mefuta yotlhe ya malatlha e epiwa le go dirisiwa jaaka dibeso tsa difosili; gape mefuta yotlhe e dirisiwa mo go tlhagiseng motlakase. Malatlha a '''[https://www.ebsco.com/research-starters/mining-and-mineral-resources/coal-and-energy-production/ subbituminous le anthracite]''' gape a dirisiwa go thuthafatsa mafelo a bonno.Batlhotlhomisi ba bagolo ba malatlha ke '''China'''—e le nosi e tlhagisang mo e ka nnang halofo ya malatlha otlhe a a tlhagisiwang mo lefatsheng—e latelwa ke '''United States, India, Indonesia, Australia le Russia'''. Ditirelo tsa go epiwa ga malatlha di teng mo dinageng tse di fetang 60 mo lefatsheng ka bophara, mme tlhagiso ya '''China, India le Indonesia''' e dira mo e ka nnang dikarolo tse tharo mo go tse nne tsa tlhagiso ya lefatshe ya ngwaga le ngwaga.Bontsi jwa malatlha a a tlhagisiwang bo dirisediwa '''mmaraka wa mo gae''', fa peresente e nnye e rekisiwa mo mmarakeng wa boditšhabatšhaba. Go romelwa ga malatlha kwa dinageng tse dingwe go bonala thata mo dinageng tse di iseng di nne le madirelo a mantsi.Tlhagiso ya malatlha mo lefatsheng ka bophara e ne ya fitlha mo '''rekotong ya ditone di le dibilione di le 9.1 ka 2024''', segolobogolo ka ntlha ya koketsego ya tlhagiso kwa '''China, India le Indonesia.'''</big> <ref>{{Cite web |title=Coal and energy production {{!}} Mining and Mineral Resources {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-09-29 |website=EBSCO |language=en}}</ref>
== Ditshupo: ==
<references />
[[Karolo:Economy]]
nj58y29rhvmfef9ji93thm9mt47ai2h
Modirisi:Canana12/Draft 8
2
15382
55960
2026-09-29T18:05:28Z
Canana12
12484
added reference.
55960
wikitext
text/x-wiki
Vitamin C
Vitamin C (ascorbic acid kgotsa ascorbate) e na le seabe sa botlhokwa mo go laoleng boitekanelo jwa letlalo. E thusa go tsweletsa '''pharologanyo ya disele tsa letlalo tsa epithelial (keratinocytes)''', gape e na le seabe se se botlhokwa mo go fokotseng tlhagiso ya melanin. Seno se thusa go sireletsa letlalo ka dithibela-oxidation (antioxidants) kgatlhanong le tshenyego ya letlalo e e bakwang ke letsatsi. Vitamin C e bonwa fela ka dijo, ka gonne mmele wa motho ga o kgone go e itirela ka bo yone mo mmeleng. Ka jalo, go tlhopha dijo ka kelotlhoko letsatsi le letsatsi go botlhokwa mo go tlhokomeleng botsalano jwa letlalo, le mo go thibeleng le go alafeng mangwe a maemo a letlalo a a bonwang kgapetsakgapetsa ke dingaka tsa malwetse a a tlwaelegileng le baitseanape ba letlalo. Go na le kamano e kgolo fa gare ga vitamin C le tsela e mmele o tsofalang ka yone, mmala wa letlalo, taolo ya malwetse mangwe a letlalo, mmogo le seabe sa yone mo mefuteng mengwe ya kankere ya letlalo ka ntlha ya bokgoni jwa yone jwa go sireletsa disele kgatlhanong le oxidation.Dipatlisiso di bontsha gore go dirisa vitamin C ka tlhamalalo mo letlalong ka mefuta e e farologaneng ya ditlhagiso go bonala go na le ditlamorago tse di bonalang thata mo kalafong ya letlalo go feta go e tsaya ka molomo. <ref>{{Cite journal |last=Makhakhe |first=Lehlohonolo |date=2025-07-14 |title=The role of vitamin C on the skin |url=https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098 |journal=South African Family Practice |language=en |volume=67 |issue=1 |pages=7 |doi=10.4102/safp.v67i1.6098 |issn=2078-6204}}</ref>
kf5r2wspto6g5dcjq76oezytywr3qmo
55961
55960
2026-09-29T18:06:39Z
Canana12
12484
Created reference heading
55961
wikitext
text/x-wiki
Vitamin C
Vitamin C (ascorbic acid kgotsa ascorbate) e na le seabe sa botlhokwa mo go laoleng boitekanelo jwa letlalo. E thusa go tsweletsa '''pharologanyo ya disele tsa letlalo tsa epithelial (keratinocytes)''', gape e na le seabe se se botlhokwa mo go fokotseng tlhagiso ya melanin. Seno se thusa go sireletsa letlalo ka dithibela-oxidation (antioxidants) kgatlhanong le tshenyego ya letlalo e e bakwang ke letsatsi. Vitamin C e bonwa fela ka dijo, ka gonne mmele wa motho ga o kgone go e itirela ka bo yone mo mmeleng. Ka jalo, go tlhopha dijo ka kelotlhoko letsatsi le letsatsi go botlhokwa mo go tlhokomeleng botsalano jwa letlalo, le mo go thibeleng le go alafeng mangwe a maemo a letlalo a a bonwang kgapetsakgapetsa ke dingaka tsa malwetse a a tlwaelegileng le baitseanape ba letlalo. Go na le kamano e kgolo fa gare ga vitamin C le tsela e mmele o tsofalang ka yone, mmala wa letlalo, taolo ya malwetse mangwe a letlalo, mmogo le seabe sa yone mo mefuteng mengwe ya kankere ya letlalo ka ntlha ya bokgoni jwa yone jwa go sireletsa disele kgatlhanong le oxidation.Dipatlisiso di bontsha gore go dirisa vitamin C ka tlhamalalo mo letlalong ka mefuta e e farologaneng ya ditlhagiso go bonala go na le ditlamorago tse di bonalang thata mo kalafong ya letlalo go feta go e tsaya ka molomo. <ref>{{Cite journal |last=Makhakhe |first=Lehlohonolo |date=2025-07-14 |title=The role of vitamin C on the skin |url=https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098 |journal=South African Family Practice |language=en |volume=67 |issue=1 |pages=7 |doi=10.4102/safp.v67i1.6098 |issn=2078-6204}}</ref>
== DITSHUPO: ==
hel4pt4tc5ojy85pbhiebyo9okdmbqk
55962
55961
2026-09-29T18:07:16Z
Canana12
12484
Bolded the main text
55962
wikitext
text/x-wiki
Vitamin C
'''Vitamin C''' (ascorbic acid kgotsa ascorbate) e na le seabe sa botlhokwa mo go laoleng boitekanelo jwa letlalo. E thusa go tsweletsa '''pharologanyo ya disele tsa letlalo tsa epithelial (keratinocytes)''', gape e na le seabe se se botlhokwa mo go fokotseng tlhagiso ya melanin. Seno se thusa go sireletsa letlalo ka dithibela-oxidation (antioxidants) kgatlhanong le tshenyego ya letlalo e e bakwang ke letsatsi. Vitamin C e bonwa fela ka dijo, ka gonne mmele wa motho ga o kgone go e itirela ka bo yone mo mmeleng. Ka jalo, go tlhopha dijo ka kelotlhoko letsatsi le letsatsi go botlhokwa mo go tlhokomeleng botsalano jwa letlalo, le mo go thibeleng le go alafeng mangwe a maemo a letlalo a a bonwang kgapetsakgapetsa ke dingaka tsa malwetse a a tlwaelegileng le baitseanape ba letlalo. Go na le kamano e kgolo fa gare ga vitamin C le tsela e mmele o tsofalang ka yone, mmala wa letlalo, taolo ya malwetse mangwe a letlalo, mmogo le seabe sa yone mo mefuteng mengwe ya kankere ya letlalo ka ntlha ya bokgoni jwa yone jwa go sireletsa disele kgatlhanong le oxidation.Dipatlisiso di bontsha gore go dirisa vitamin C ka tlhamalalo mo letlalong ka mefuta e e farologaneng ya ditlhagiso go bonala go na le ditlamorago tse di bonalang thata mo kalafong ya letlalo go feta go e tsaya ka molomo. <ref>{{Cite journal |last=Makhakhe |first=Lehlohonolo |date=2025-07-14 |title=The role of vitamin C on the skin |url=https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098 |journal=South African Family Practice |language=en |volume=67 |issue=1 |pages=7 |doi=10.4102/safp.v67i1.6098 |issn=2078-6204}}</ref>
== DITSHUPO: ==
hlyopdqkscs5wlfg0d7349xsj3rs3gp
55963
55962
2026-09-29T18:10:33Z
Canana12
12484
Created a link
55963
wikitext
text/x-wiki
Vitamin C
'''Vitamin C''' (ascorbic acid kgotsa ascorbate) e na le seabe sa botlhokwa mo go laoleng boitekanelo jwa letlalo. E thusa go tsweletsa '''pharologanyo ya [https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098/9677 disele tsa letlalo tsa epithelial (keratinocytes)]''', gape e na le seabe se se botlhokwa mo go fokotseng tlhagiso ya melanin. Seno se thusa go sireletsa letlalo ka dithibela-oxidation (antioxidants) kgatlhanong le tshenyego ya letlalo e e bakwang ke letsatsi. Vitamin C e bonwa fela ka dijo, ka gonne mmele wa motho ga o kgone go e itirela ka bo yone mo mmeleng. Ka jalo, go tlhopha dijo ka kelotlhoko letsatsi le letsatsi go botlhokwa mo go tlhokomeleng botsalano jwa letlalo, le mo go thibeleng le go alafeng mangwe a maemo a letlalo a a bonwang kgapetsakgapetsa ke dingaka tsa malwetse a a tlwaelegileng le baitseanape ba letlalo. Go na le kamano e kgolo fa gare ga vitamin C le tsela e mmele o tsofalang ka yone, mmala wa letlalo, taolo ya malwetse mangwe a letlalo, mmogo le seabe sa yone mo mefuteng mengwe ya kankere ya letlalo ka ntlha ya bokgoni jwa yone jwa go sireletsa disele kgatlhanong le oxidation.Dipatlisiso di bontsha gore go dirisa vitamin C ka tlhamalalo mo letlalong ka mefuta e e farologaneng ya ditlhagiso go bonala go na le ditlamorago tse di bonalang thata mo kalafong ya letlalo go feta go e tsaya ka molomo. <ref>{{Cite journal |last=Makhakhe |first=Lehlohonolo |date=2025-07-14 |title=The role of vitamin C on the skin |url=https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098 |journal=South African Family Practice |language=en |volume=67 |issue=1 |pages=7 |doi=10.4102/safp.v67i1.6098 |issn=2078-6204}}</ref>
== DITSHUPO: ==
qzqi2iltwrb6xukne8kazx6w39synyk
55964
55963
2026-09-29T18:13:46Z
Canana12
12484
Added a Category
55964
wikitext
text/x-wiki
Vitamin C
'''Vitamin C''' (ascorbic acid kgotsa ascorbate) e na le seabe sa botlhokwa mo go laoleng boitekanelo jwa letlalo. E thusa go tsweletsa '''pharologanyo ya [https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098/9677 disele tsa letlalo tsa epithelial (keratinocytes)]''', gape e na le seabe se se botlhokwa mo go fokotseng tlhagiso ya melanin. Seno se thusa go sireletsa letlalo ka dithibela-oxidation (antioxidants) kgatlhanong le tshenyego ya letlalo e e bakwang ke letsatsi. Vitamin C e bonwa fela ka dijo, ka gonne mmele wa motho ga o kgone go e itirela ka bo yone mo mmeleng. Ka jalo, go tlhopha dijo ka kelotlhoko letsatsi le letsatsi go botlhokwa mo go tlhokomeleng botsalano jwa letlalo, le mo go thibeleng le go alafeng mangwe a maemo a letlalo a a bonwang kgapetsakgapetsa ke dingaka tsa malwetse a a tlwaelegileng le baitseanape ba letlalo. Go na le kamano e kgolo fa gare ga vitamin C le tsela e mmele o tsofalang ka yone, mmala wa letlalo, taolo ya malwetse mangwe a letlalo, mmogo le seabe sa yone mo mefuteng mengwe ya kankere ya letlalo ka ntlha ya bokgoni jwa yone jwa go sireletsa disele kgatlhanong le oxidation.Dipatlisiso di bontsha gore go dirisa vitamin C ka tlhamalalo mo letlalong ka mefuta e e farologaneng ya ditlhagiso go bonala go na le ditlamorago tse di bonalang thata mo kalafong ya letlalo go feta go e tsaya ka molomo. <ref>{{Cite journal |last=Makhakhe |first=Lehlohonolo |date=2025-07-14 |title=The role of vitamin C on the skin |url=https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098 |journal=South African Family Practice |language=en |volume=67 |issue=1 |pages=7 |doi=10.4102/safp.v67i1.6098 |issn=2078-6204}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
[[Karolo:Skin Health]]
gcjkfagotxtbyvwfg115loi1py2g99m
55965
55964
2026-09-29T18:19:18Z
Canana12
12484
Inserted an Image
55965
wikitext
text/x-wiki
Vitamin C
[[Setshwantsho:Ambersweet oranges.jpg|thumb|Leungo le le nang le Vitamin C]]
'''Vitamin C''' (ascorbic acid kgotsa ascorbate) e na le seabe sa botlhokwa mo go laoleng boitekanelo jwa letlalo. E thusa go tsweletsa '''pharologanyo ya [https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098/9677 disele tsa letlalo tsa epithelial (keratinocytes)]''', gape e na le seabe se se botlhokwa mo go fokotseng tlhagiso ya melanin. Seno se thusa go sireletsa letlalo ka dithibela-oxidation (antioxidants) kgatlhanong le tshenyego ya letlalo e e bakwang ke letsatsi. Vitamin C e bonwa fela ka dijo, ka gonne mmele wa motho ga o kgone go e itirela ka bo yone mo mmeleng. Ka jalo, go tlhopha dijo ka kelotlhoko letsatsi le letsatsi go botlhokwa mo go tlhokomeleng botsalano jwa letlalo, le mo go thibeleng le go alafeng mangwe a maemo a letlalo a a bonwang kgapetsakgapetsa ke dingaka tsa malwetse a a tlwaelegileng le baitseanape ba letlalo. Go na le kamano e kgolo fa gare ga vitamin C le tsela e mmele o tsofalang ka yone, mmala wa letlalo, taolo ya malwetse mangwe a letlalo, mmogo le seabe sa yone mo mefuteng mengwe ya kankere ya letlalo ka ntlha ya bokgoni jwa yone jwa go sireletsa disele kgatlhanong le oxidation. Dipatlisiso di bontsha gore go dirisa vitamin C ka tlhamalalo mo letlalong ka mefuta e e farologaneng ya ditlhagiso go bonala go na le ditlamorago tse di bonalang thata mo kalafong ya letlalo go feta go e tsaya ka molomo. <ref>{{Cite journal |last=Makhakhe |first=Lehlohonolo |date=2025-07-14 |title=The role of vitamin C on the skin |url=https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098 |journal=South African Family Practice |language=en |volume=67 |issue=1 |pages=7 |doi=10.4102/safp.v67i1.6098 |issn=2078-6204}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
[[Karolo:Skin Health]]
hq7o4qoaohxza7zyjhsp98siz4e2kyn
Vitamin C
0
15383
55967
2026-09-29T18:22:25Z
Canana12
12484
I have created an article.
55967
wikitext
text/x-wiki
Vitamin C
[[Setshwantsho:Ambersweet oranges.jpg|thumb|Leungo le le nang le Vitamin C]]
'''Vitamin C''' (ascorbic acid kgotsa ascorbate) e na le seabe sa botlhokwa mo go laoleng boitekanelo jwa letlalo. E thusa go tsweletsa '''pharologanyo ya [https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098/9677 disele tsa letlalo tsa epithelial (keratinocytes)]''', gape e na le seabe se se botlhokwa mo go fokotseng tlhagiso ya melanin. Seno se thusa go sireletsa letlalo ka dithibela-oxidation (antioxidants) kgatlhanong le tshenyego ya letlalo e e bakwang ke letsatsi. Vitamin C e bonwa fela ka dijo, ka gonne mmele wa motho ga o kgone go e itirela ka bo yone mo mmeleng. Ka jalo, go tlhopha dijo ka kelotlhoko letsatsi le letsatsi go botlhokwa mo go tlhokomeleng botsalano jwa letlalo, le mo go thibeleng le go alafeng mangwe a maemo a letlalo a a bonwang kgapetsakgapetsa ke dingaka tsa malwetse a a tlwaelegileng le baitseanape ba letlalo. Go na le kamano e kgolo fa gare ga vitamin C le tsela e mmele o tsofalang ka yone, mmala wa letlalo, taolo ya malwetse mangwe a letlalo, mmogo le seabe sa yone mo mefuteng mengwe ya kankere ya letlalo ka ntlha ya bokgoni jwa yone jwa go sireletsa disele kgatlhanong le oxidation. Dipatlisiso di bontsha gore go dirisa vitamin C ka tlhamalalo mo letlalong ka mefuta e e farologaneng ya ditlhagiso go bonala go na le ditlamorago tse di bonalang thata mo kalafong ya letlalo go feta go e tsaya ka molomo. <ref>{{Cite journal |last=Makhakhe |first=Lehlohonolo |date=2025-07-14 |title=The role of vitamin C on the skin |url=https://safpj.co.za/index.php/safpj/article/view/6098 |journal=South African Family Practice |language=en |volume=67 |issue=1 |pages=7 |doi=10.4102/safp.v67i1.6098 |issn=2078-6204}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
[[Karolo:Skin Health]]
n0x6awxko6t3i0net7gy9ci32w3iwhj
BaVenda
0
15384
55969
2026-09-29T18:33:43Z
Reagoleboga
10854
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376697498|Venda people]]"
55969
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="9" |Vha-Venda
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:South_Africa_2011_Venda_speakers_proportion_map.svg|frameless]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" | +2.5 million
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Collins Chabane Local Municipality, Makhado Local Municipality, Musina Local Municipality, and Thulamela Local Municipality.
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="South Africa"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]</span>
| class="infobox-data" |<ref name="CS"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="384">[http://countrystudies.us/south-africa/48.htm "South africa – Tsonga and Venda"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="385">Country Studies<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="386"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">9 October</span> 2008</span>.</span></cite></ref><ref name="PG"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.pilotguides.com/articles/vhavenda-people/ "Vhavenda People"]. </cite></ref><ref name="IPA"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20150104153342/https://intercontinentalcry.org/peoples/vhavenda/ "INDIGENOUS PEOPLES ARCHIVE – VHAVENDA"]. </cite></ref>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Venda language|TshiVenda]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity]], [[Traditional African religion]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Pedi people]]
|}
Ba-Venḓa (VhaVenḓa kgotsa Vhangona) ke batho ba Banthu ba ba tlholegang mo Borwa jwa Aforika mme ba nna gaufi le molelwane wa Aforika Borwa le Zimbabwe. Puo ya SeVenda e tlhodilwe ke dikamano le ditlhopha tsa Sotho-Tswana le Kalanga go tloga ka 1400.
BaVenda ba golagane thata le bogosi jwa Mapungubwe jwa ngwagakgolo wa bo 13 koo ngwao ya molomo e tshwereng Kgosi Shiriyadenga jaaka kgosi ya ntlha ya Venda le Mapungubwe. Bogosi jwa Mapungubwe bo ne bo atologa go tswa kwa Soutpansberg kwa borwa, go kgabaganya Noka ya Limpopo go ya kwa Matopos kwa bokone. Bogosi bo ne jwa fokotsega ka bonako ka 1300 ka ntlha ya phetogo ya tlelaemete le go phatlalala ga baagi, jaaka maatla a ne a ya kwa bokone kwa Bogosing jo Bogolo jwa Zimbabwe. Lefelo la ntlha la go nna la Ba-Venda kwa Soutpansberg e ne e le la moeteledipele yo o tumileng wa Mo-Venda e bong Thoho-ya-Ndou (Tlhogo ya Tlou). Kraal ya gagwe ya segosi e ne e bidiwa Dzata, motsemogolo wa Bogosi jwa Venda; masalela a yone a ile a bolelwa e le Sefikantswe sa Bosetšhaba. Pokello ya Mapungubwe ke pokello ya dimusiamo ya dintho tse fumanweng sebakeng sa ho epollwa ha dintho tsa kgale mme e bolokwa Musiamong wa Mapungubwe Pretoria. Batho ba Venda ba na le losika le batho ba Sotho-Tswana.
== Hisetori ==
Ba-Venda ba gompieno ke Ba-Vhangona, Ba-Takalani (Ba-Ungani), Ba-Masingo le ba bangwe. Vhangona ke baagi ba ntlha ba Venda, ba bidiwa gape Vhongwani wapo; fa Masingo le ba bangwe ba tswa kwa bogareng jwa Afrika le East African Rift, ba fudugile go kgabaganya noka ya Limpopo ka nako ya katoloso ya Bantu, batho ba Venda ba tswa kwa bogare le botlhaba jwa Afrika, fela jaaka merafe e mengwe ya Afrika Borwa.
=== Ditso ===
BaVenda ba gompieno ke ditlogolwana tsa ditlhopha le merafe e mentsi e e farologaneng jaaka:
Vhadau, Vhakwevho, Vhafamadi, Vhania, Vhalea, le Vhaluvhu di ne di bidiwa Vhangona. Ba-Vhangona le ba-Vhambedzi ba tsewa e le bone baagi ba ntlhantlha ba Venda le batho ba ntlha go nna koo.
Lefatshe la Vhangona le ne la nna la nna la bo la nniwa ke merafe ya Karanga-Rodzvi go tswa kwa Zimbabwe: Vhatwanamba, Vhanyai, Vhatavhatsindi le Vhalembethu. Masingo le Vhalaudzi ba ne ba goroga kwa Venda morago ga nako.
[[File:Comparative-ethnoentomology-of-edible-stinkbugs-in-southern-Africa-and-sustainable-management-1746-4269-9-20-S1.ogv|thumb|Mosadi wa Mo-Venda o opela ka loeto lo lo atlegileng lwa go phutha ditshenekegi tse di nkgang.]]
Mapungubwe e ne e le boremelelo jwa bogosi jo bo nang le batho ba ka nna 5.000 ba ba neng ba nna mo bogareng jwa jone. Mapungubwe jaaka lefelo la kgwebo le nnile teng magareng ga 1220 le 1300 AD. Batho ba kwa Mapungubwe ba ne ba epa le go nyerolosa kopore, tshipi le gouta, ba dira katune, ba dira galase le dilo tsa letsopa, ba jala millet le sorghum, e bile ba tlhokomela dikgomo, dipodi le dinku.
Batho ba Mapungubwe ba ne ba na le kitso e e tseneletseng ka dinaledi, mme thutodinaledi e ne e na le seabe se segolo e seng fela mo ngwaong le setso sa bona, mme gape le mo matshelong a bona a letsatsi le letsatsi.
Mapungubwe e simolotse pele ga dikagô kwa Great Zimbabwe, Thulamela le Dzata.
=== Ntlo ya Segosi ya Venda Ntlo ya Segosi ya Venda ===
BaVenda ba ne ba amogelwa jaaka ntlo ya segosi ya setso ka 2010 mme Toni Mphephu Ramabulana e ne e le kgosi e e dirang go tloga ka 2012-2019. Ka Lwetse wa 2016 Kgosatsana Masindi Mphephu, morwadia Tshimangadzi Mphephu (Kgosana ya Venda ka 1993-1997), o ne a gwetlha malomaagwe Ramabulana go tsaya setulo sa bogosi. O ne a bolela gore o ne a sa tsewe e le motho yo o tshwanetseng go nna le seabe ka ntlha ya bong jwa gagwe.
Ka 14 Sedimonthole 2016, kwa tshimologong o ne a latlhegelwa ke ntwa eno kwa kgotlatshekelo fa Kgotlatshekelo ya Makgaolakgang ya Thohoyandou e ne ya gana kgetsi eo.
Ka Motsheganong 2019, le fa go ntse jalo, Kgotlatshekelo Kgolo ya Boikuelo e ne ya phimola tshwetso ya Kgotlatshekelo Kgolo ya Thohoyandou mme ya bolela gore go tlhongwa ga Toni Mphephu-Ramabulana jaaka kgosi ya morafe wa BaVenda go ne go tsewa go "se ka fa molaong". Ramubulana o ne a ikuela kgatlhanong le katlholo e, mme go tloga ka Phukwi 2020 kgang e ne e le fa pele ga Kgotlatshekelo ya Molaotheo ya Aforika Borwa. Go tloga ka nako eo, BaVenda ba simolotse go buelela tharabololo ya kgotlhang ya boeteledipele, ka mekgatlho ya setšhaba e tshwara dipuisano ka ga botlhokwa jwa dibopego tsa puso ya setso le tlhokego ya go phepafala ga melao ya tatelano ya bogosi e e buang ka tekatekano ya bong go ya ka molaotheo wa Aforika Borwa.
== Batho ba ba itsegeng ba Ba-Venda ==
[[File:Cases_Venda.jpg|right|thumb|Dintlo Venda.]]
Se se latelang ke lenaane la batho ba ba itsegeng ba Ba-Venda ba ba nang le ditlhogo tsa bone mo Wikipedia.
'''D'''
* Benedict Daswa, South African school teacher beatified by the Roman Catholic Church
* Mulalo Doyoyo, South African engineer, inventor, and professor
'''G'''
* Thomas Gumbu, South African politician
'''K'''
* Mmbara Hulisani Kevin, South African politician
'''L'''
'''Ma-Mp'''
* Noria Mabasa, Venda artist who works in ceramic and wood sculpture
* E. S. Madima, South African writer
* Tenda Madima, South African writer
* Joe Mafela, South African actor, film director and singer
* Makhado, 19th century King of the Venda people
* Milicent Makhado, South African actress
* Rudzani Maphwanya, South African Army officer
* Tshilidzi Marwala, Vice-Chancellor of the University of Johannesburg, South African engineer and computer scientist
* Florence Masebe, South African actress
* [[Tshililo Michael Masutha|Michael Masutha]], South African politician
* Rendani Masutha, South African naval officer and former military judge
* Shaun Maswanganyi, South African athlete
* Mark Mathabane, South African tennis player and author of ''Kaffir Boy''
* Eric Mathoho, South African footballer
* Kembo Mohadi, Vice President of Zimbabwe.
* Patrick Mphephu, first president of the bantustan of Venda
Mu
* Daniel Mudau, South African footballer
* Khuliso Mudau, South African footballer
* Sydney Mufamadi, South African politician
* Fulu Mugovhani, South African actress
* Mukhethwa Mukhadi, South African singer, rapper, producer and director
* Elaine Mukheli, South African singer and songwriter
* Colbert Mukwevho, South African reggae singer
* Gumani Mukwevho, South African politician
* Collen Mulaudzi, South African long-distance runner
* Mbulaeni Mulaudzi, South African middle-distance runner
* Rhoda Mulaudzi, South African footballer
* Rotshidzwa Muleka, South African footballer
* Luvhengo Mungomeni, South African footballer
* Clarence Munyai, South African sprinter
* Marks Munyai, South African footballer
* Tshifhiwa Munyai, South African boxer
* Azwinndini Muronga, South African physicist
* Shudufhadzo Musida, Miss South Africa 2020 winner
* Faith Muthambi, South African politician
'''N'''
* Phathutshedzo Nange, South African footballer
* Phillip Ndou, South African boxer
* Lovemore Ndou, South African boxer
* Prince Neluonde, South African lawn bowler
* Fulufhelo Nelwamondo, South African engineer and computer scientist
* Tshilidzi Nephawe, South African basketball player
* Joel Netshitenzhe, South African politician
* Khumbudzo Ntshavheni, South African politician
'''P'''
* George Phadagi, South African politician
* Fred Phaswana, South African businessman
'''R'''
* Kagiso Rabada, South African cricketer
* Vhambelani Ramabulana, South African politician
* Rodney Ramagalela, South African footballer
* [[Cyril Ramaphosa]], 5th President of the Republic of South Africa
* Gabriel Ramushwana, former head of state of the bantustan of Venda
* Phophi Ramathuba, South African politician and medical doctor
* Rudzani Ramudzuli, South African footballer
* Khume Ramulifho, South African politician
* [[Makhadzi|Ndivhudzannyi Ralivhona]], South African musician
* Rasta Rasivhenge, South African rugby union referee
* Frank Ravele, second president of the bantustan of Venda
* Riky Rick, South African rapper, songwriter and actor
'''T'''
* Gabriel Temudzani, South African actor
* Dan Tshanda, South African musician
* Mashudu Tshifularo, South African educator and medical specialist
* Jacob Tshisevhe, South African footballer
* Mpho Tshivhase, South African philosopher
== Musangwe ==
Musangwe ke mokgwa wa setso wa go lwa ka letsogo o o dirisiwang ke Ba-Venda. Motshameko ono wa go lwa o ne wa dirwa e se fela go itlosa bodutu mme gape e le tsela ya go dira gore ba bangwe ba ba tlotle. Le fa setso sa Ba-Venda ka kakaretso se ne se sa kgothaletse thubakanyo le go lwa, se-musangwe se ne se thusa go rarabolola dikgotlhang. Fa ba ne ba gwetlhiwa gore ba lwe, ba ne ba patelesega go amogela kgotsa go lebana le ditlamorago tse di jaaka go duedisiwa madi a kotlhao kgotsa go otlhaiwa ke bagolwane ba motse. Bafenyi mo dikgaisanong tseno gantsi ba ne ba duelwa ka dimpho tse di tlhomilweng ke Khosi (kgosi) kana Vhamusanda (kgosi).
Metshameko eno ga e na nako e e tlhomilweng go sa le gale mme e fela fa mongwe wa batlhabani a dumela gore o fentswe. Ga go na badiri bape ba tsa kalafi ba ba leng teng ka nako ya dikgaisano tseno; go na le moo, bagolwane ba motse ba okametse dintwa tseno go tlhomamisa gore melao ya setso e e thibelang ditiro tse di jaaka go loma kana go raga e a latelwa. Selo se se botlhokwa ke gore, go betšha ka ditlamorago tsa ntwa go thibetswe mme batshameki ba gaisana fela ka ntlha ya go emela motse kgotsa lelapa la bone go na le go lwela go bona dilo tse di bonalang.
== Metswedi ==
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:BaVenda]]
[[Karolo:Venda]]
8he6fzopqsrbmcp96gguphvs7zyr58o
56001
55969
2026-09-29T22:11:04Z
Reagoleboga
10854
added information
56001
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="9" |Vha-Venda
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:South_Africa_2011_Venda_speakers_proportion_map.svg|frameless]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" | +2.5 million
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Collins Chabane Local Municipality, Makhado Local Municipality, Musina Local Municipality, and Thulamela Local Municipality.
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span data-sort-value="South Africa"><span class="flagicon">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]</span>
| class="infobox-data" |<ref name="CS"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="384">[http://countrystudies.us/south-africa/48.htm "South africa – Tsonga and Venda"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="385">Country Studies<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="386"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">9 October</span> 2008</span>.</span></cite></ref><ref name="PG"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.pilotguides.com/articles/vhavenda-people/ "Vhavenda People"]. </cite></ref><ref name="IPA"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20150104153342/https://intercontinentalcry.org/peoples/vhavenda/ "INDIGENOUS PEOPLES ARCHIVE – VHAVENDA"]. </cite></ref>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Venda language|TshiVenda]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity]], [[Traditional African religion]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Pedi people]]
|}
Ba-Venḓa (VhaVenḓa kgotsa Vhangona) ke batho ba Banthu ba ba tlholegang mo Borwa jwa Aforika mme ba nna gaufi le molelwane wa Aforika Borwa le Zimbabwe. Puo ya SeVenda e tlhodilwe ke dikamano le ditlhopha tsa Sotho-Tswana le Kalanga go tloga ka 1400.<ref>https://www.okayafrica.com/muneyi-revisits-vendas-unfinished-story-on-new-album/1432804</ref>
BaVenda ba golagane thata le bogosi jwa Mapungubwe jwa ngwagakgolo wa bo 13 koo ngwao ya molomo e tshwereng Kgosi Shiriyadenga jaaka kgosi ya ntlha ya Venda le Mapungubwe. Bogosi jwa Mapungubwe bo ne bo atologa go tswa kwa Soutpansberg kwa borwa, go kgabaganya Noka ya Limpopo go ya kwa Matopos kwa bokone.<ref>https://groundup.org.za/article/the-ancestral-tribe-without-a-piece-of-land-they-can-call-their-own/</ref> Bogosi bo ne jwa fokotsega ka bonako ka 1300 ka ntlha ya phetogo ya tlelaemete le go phatlalala ga baagi, jaaka maatla a ne a ya kwa bokone kwa Bogosing jo Bogolo jwa Zimbabwe. Lefelo la ntlha la go nna la Ba-Venda kwa Soutpansberg e ne e le la moeteledipele yo o tumileng wa Mo-Venda e bong Thoho-ya-Ndou (Tlhogo ya Tlou). Kraal ya gagwe ya segosi e ne e bidiwa Dzata, motsemogolo wa Bogosi jwa Venda; masalela a yone a ile a bolelwa e le Sefikantswe sa Bosetšhaba. Pokello ya Mapungubwe ke pokello ya dimusiamo ya dintho tse fumanweng sebakeng sa ho epollwa ha dintho tsa kgale mme e bolokwa Musiamong wa Mapungubwe Pretoria. Batho ba Venda ba na le losika le batho ba Sotho-Tswana.<ref>https://mg.co.za/2019-09-13-the-torment-of-being-a-questionable-south-african/</ref>
== Hisetori ==
Ba-Venda ba gompieno ke Ba-Vhangona, Ba-Takalani (Ba-Ungani), Ba-Masingo le ba bangwe. Vhangona ke baagi ba ntlha ba Venda, ba bidiwa gape Vhongwani wapo; fa Masingo le ba bangwe ba tswa kwa bogareng jwa Afrika le East African Rift, ba fudugile go kgabaganya noka ya Limpopo ka nako ya katoloso ya Bantu, batho ba Venda ba tswa kwa bogare le botlhaba jwa Afrika, fela jaaka merafe e mengwe ya Aforika Borwa.<ref>https://www.zoutnet.co.za/articles/entertainment/63241/2025-10-16/young-author-celebrates-venda-heritage-in-the-heartbeat-of-venda</ref>
=== Ditso ===
BaVenda ba gompieno ke ditlogolwana tsa ditlhopha le merafe e mentsi e e farologaneng jaaka:
Vhadau, Vhakwevho, Vhafamadi, Vhania, Vhalea, le Vhaluvhu di ne di bidiwa Vhangona. Ba-Vhangona le ba-Vhambedzi ba tsewa e le bone baagi ba ntlhantlha ba Venda le batho ba ntlha go nna koo.
Lefatshe la Vhangona le ne la nna la nna la bo la nniwa ke merafe ya Karanga-Rodzvi go tswa kwa Zimbabwe: Vhatwanamba, Vhanyai, Vhatavhatsindi le Vhalembethu. Masingo le Vhalaudzi ba ne ba goroga kwa Venda morago ga nako.<ref>https://www.sabcnews.com/sabcnews/sabc-efforts-forge-unity-venda-tsonga-people-commended/</ref>
[[File:Comparative-ethnoentomology-of-edible-stinkbugs-in-southern-Africa-and-sustainable-management-1746-4269-9-20-S1.ogv|thumb|Mosadi wa MoVenda o opela ka loeto lo lo atlegileng lwa go phutha ditshenekegi tse di nkgang.]]
Mapungubwe e ne e le boremelelo jwa bogosi jo bo nang le batho ba ka nna 5.000 ba ba neng ba nna mo bogareng jwa jone. Mapungubwe jaaka lefelo la kgwebo le nnile teng magareng ga 1220 le 1300 AD. Batho ba kwa Mapungubwe ba ne ba epa le go nyerolosa kopore, tshipi le gouta, ba dira katune, ba dira galase le dilo tsa letsopa, ba jala millet le sorghum, e bile ba tlhokomela dikgomo, dipodi le dinku.<ref>https://www.zoutnet.co.za/articles/news/51402/2019-11-23/venda-senior-traditional-leaders-threaten-to-withdraw-from-houses</ref>
Batho ba Mapungubwe ba ne ba na le kitso e e tseneletseng ka dinaledi, mme thutodinaledi e ne e na le seabe se segolo e seng fela mo ngwaong le setso sa bona, mme gape le mo matshelong a bona a letsatsi le letsatsi.
Mapungubwe e simolotse pele ga dikagô kwa Great Zimbabwe, Thulamela le Dzata.
=== Ntlo ya Segosi ya Venda Ntlo ya Segosi ya Venda ===
BaVenda ba ne ba amogelwa jaaka ntlo ya segosi ya setso ka 2010 mme Toni Mphephu Ramabulana e ne e le kgosi e e dirang go tloga ka 2012-2019. Ka Lwetse wa 2016 Kgosatsana Masindi Mphephu, morwadia Tshimangadzi Mphephu (Kgosana ya Venda ka 1993-1997), o ne a gwetlha malomaagwe Ramabulana go tsaya setulo sa bogosi. O ne a bolela gore o ne a sa tsewe e le motho yo o tshwanetseng go nna le seabe ka ntlha ya bong jwa gagwe.<ref>https://www.sabcnews.com/sabcnews/vhavenda-traditional-leaders-decry-lack-of-representation-at-provincial-house-body/</ref>
Ka 14 Sedimonthole 2016, kwa tshimologong o ne a latlhegelwa ke ntwa eno kwa kgotlatshekelo fa Kgotlatshekelo ya Makgaolakgang ya Thohoyandou e ne ya gana kgetsi eo.
Ka Motsheganong 2019, le fa go ntse jalo, Kgotlatshekelo Kgolo ya Boikuelo e ne ya phimola tshwetso ya Kgotlatshekelo Kgolo ya Thohoyandou mme ya bolela gore go tlhongwa ga Toni Mphephu-Ramabulana jaaka kgosi ya morafe wa BaVenda go ne go tsewa go "se ka fa molaong". Ramubulana o ne a ikuela kgatlhanong le katlholo e, mme go tloga ka Phukwi 2020 kgang e ne e le fa pele ga Kgotlatshekelo ya Molaotheo ya Aforika Borwa. Go tloga ka nako eo, BaVenda ba simolotse go buelela tharabololo ya kgotlhang ya boeteledipele, ka mekgatlho ya setšhaba e tshwara dipuisano ka ga botlhokwa jwa dibopego tsa puso ya setso le tlhokego ya go phepafala ga melao ya tatelano ya bogosi e e buang ka tekatekano ya bong go ya ka molaotheo wa Aforika Borwa.<ref>https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-10-29-indigenous-voices-speak-the-truth-that-can-help-save-our-planet/</ref>
== Batho ba ba itsegeng ba Ba-Venda ==
[[File:Cases_Venda.jpg|right|thumb|Dintlo Venda.]]
Se se latelang ke lenaane la batho ba ba itsegeng ba Ba-Venda ba ba nang le ditlhogo tsa bone mo Wikipedia.
'''D'''
* Benedict Daswa, South African school teacher beatified by the Roman Catholic Church
* Mulalo Doyoyo, South African engineer, inventor, and professor
'''G'''
* Thomas Gumbu, South African politician
'''K'''
* Mmbara Hulisani Kevin, South African politician
'''L'''
'''Ma-Mp'''
* Noria Mabasa, Venda artist who works in ceramic and wood sculpture
* E. S. Madima, South African writer
* Tenda Madima, South African writer
* Joe Mafela, South African actor, film director and singer
* Makhado, 19th century King of the Venda people
* Milicent Makhado, South African actress
* Rudzani Maphwanya, South African Army officer
* Tshilidzi Marwala, Vice-Chancellor of the University of Johannesburg, South African engineer and computer scientist
* Florence Masebe, South African actress
* [[Tshililo Michael Masutha|Michael Masutha]], South African politician
* Rendani Masutha, South African naval officer and former military judge
* Shaun Maswanganyi, South African athlete
* Mark Mathabane, South African tennis player and author of ''Kaffir Boy''
* Eric Mathoho, South African footballer
* Kembo Mohadi, Vice President of Zimbabwe.
* Patrick Mphephu, first president of the bantustan of Venda
Mu
* Daniel Mudau, South African footballer
* Khuliso Mudau, South African footballer
* Sydney Mufamadi, South African politician
* Fulu Mugovhani, South African actress
* Mukhethwa Mukhadi, South African singer, rapper, producer and director
* Elaine Mukheli, South African singer and songwriter
* Colbert Mukwevho, South African reggae singer
* Gumani Mukwevho, South African politician
* Collen Mulaudzi, South African long-distance runner
* Mbulaeni Mulaudzi, South African middle-distance runner
* Rhoda Mulaudzi, South African footballer
* Rotshidzwa Muleka, South African footballer
* Luvhengo Mungomeni, South African footballer
* Clarence Munyai, South African sprinter
* Marks Munyai, South African footballer
* Tshifhiwa Munyai, South African boxer
* Azwinndini Muronga, South African physicist
* Shudufhadzo Musida, Miss South Africa 2020 winner
* Faith Muthambi, South African politician
'''N'''
* Phathutshedzo Nange, South African footballer
* Phillip Ndou, South African boxer
* Lovemore Ndou, South African boxer
* Prince Neluonde, South African lawn bowler
* Fulufhelo Nelwamondo, South African engineer and computer scientist
* Tshilidzi Nephawe, South African basketball player
* Joel Netshitenzhe, South African politician
* Khumbudzo Ntshavheni, South African politician
'''P'''
* George Phadagi, South African politician
* Fred Phaswana, South African businessman
'''R'''
* Kagiso Rabada, South African cricketer
* Vhambelani Ramabulana, South African politician
* Rodney Ramagalela, South African footballer
* [[Cyril Ramaphosa]], 5th President of the Republic of South Africa
* Gabriel Ramushwana, former head of state of the bantustan of Venda
* Phophi Ramathuba, South African politician and medical doctor
* Rudzani Ramudzuli, South African footballer
* Khume Ramulifho, South African politician
* [[Makhadzi|Ndivhudzannyi Ralivhona]], South African musician
* Rasta Rasivhenge, South African rugby union referee
* Frank Ravele, second president of the bantustan of Venda
* Riky Rick, South African rapper, songwriter and actor
'''T'''
* Gabriel Temudzani, South African actor
* Dan Tshanda, South African musician
* Mashudu Tshifularo, South African educator and medical specialist
* Jacob Tshisevhe, South African footballer
* Mpho Tshivhase, South African philosopher
== Musangwe ==
Musangwe ke mokgwa wa setso wa go lwa ka letsogo o o dirisiwang ke BaVenda. Motshameko ono wa go lwa o ne wa dirwa e se fela go itlosa bodutu mme gape e le tsela ya go dira gore ba bangwe ba ba tlotle. Le fa setso sa Ba-Venda ka kakaretso se ne se sa kgothaletse thubakanyo le go lwa, se-musangwe se ne se thusa go rarabolola dikgotlhang. Fa ba ne ba gwetlhiwa gore ba lwe, ba ne ba patelesega go amogela kgotsa go lebana le ditlamorago tse di jaaka go duedisiwa madi a kotlhao kgotsa go otlhaiwa ke bagolwane ba motse. Bafenyi mo dikgaisanong tseno gantsi ba ne ba duelwa ka dimpho tse di tlhomilweng ke Khosi (kgosi) kana Vhamusanda (kgosi).<ref>https://mg.co.za/news/south-africa/2018-05-04-battle-to-salvage-the-soul-of-venda-s-sacred-sites/</ref>
Metshameko eno ga e na nako e e tlhomilweng go sa le gale mme e fela fa mongwe wa batlhabani a dumela gore o fentswe. Ga go na badiri bape ba tsa kalafi ba ba leng teng ka nako ya dikgaisano tseno; go na le moo, bagolwane ba motse ba okametse dintwa tseno go tlhomamisa gore melao ya setso e e thibelang ditiro tse di jaaka go loma kana go raga e a latelwa. Selo se se botlhokwa ke gore, go betšha ka ditlamorago tsa ntwa go thibetswe mme batshameki ba gaisana fela ka ntlha ya go emela motse kgotsa lelapa la bone go na le go lwela go bona dilo tse di bonalang.<ref>https://iol.co.za/lifestyle/style-beauty/fashion/2024-09-27-exploring-the-ceremonies-cuisine-at-the-heart-of-venda-culture-heritage-month/</ref>
== Metswedi ==
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:BaVenda]]
[[Karolo:Venda]]
f5p9rmovy9vzhp51q574ket46y8va36
BaSwazi
0
15385
55974
2026-09-29T18:53:22Z
Reagoleboga
10854
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1367562538|Swazi people]]"
55974
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="8" |Swazi
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div>Emaswati</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Flag_of_Eswatini.svg|border|frameless]]<div class="infobox-caption">Flag of the Swati people.</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Swazi_Warriors.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">Swati warriors at [[incwala]]</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<abbr title="circa">c.</abbr> 2,512,046
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]
| class="infobox-data" |1,297,046
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Eswatini.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Eswatini]]
| class="infobox-data" |1,185,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Mozambique.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Mozambique]]
| class="infobox-data" |30,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Zimbabwe.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Zimbabwe]]
| class="infobox-data" |80,500
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Swazi language|Siswati]], English
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Christianity ([[Zionist Churches]], [[Catholic Church|Catholic]]), Swazi religion
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Xhosa people|Xhosa]], [[Hlubi people|Hlubi]], [[Zulu people|Zulu]], [[Ndebele people (disambiguation)|Ndebele]], [[Sotho people|Sotho]], [[Tsonga people|Tsonga]]. [[Pedi people|Pedi]], [[Phuthi people]], [[Thembu people]]
|}
Baswazi kgotsa Baswati (Swazi: Emaswati, singular Liswati) ke morafe wa Banthu ba ba tlholegang kwa Borwa jwa Aforika, ba nna kwa Eswatini, bogosi jo bo ikemetseng kwa Borwa jwa Aforika, le porofense ya Mpumalanga ya Aforika Borwa. EmaSwati ke karolo ya batho ba ba buang puo ya SeNguni ba tshimologo ya bone e ka bonwang ka thutamarope go ya kwa Afrika Botlhaba koo go fitlhelwang dingwao, ditumelo le ditlwaelo tsa setso tse di tshwanang.
Batho ba Ba-Swati le Bogosi jwa Eswatini gompieno bo teeletswe ka Mswati II, yo o neng a nna kgosi ka 1839 morago ga loso lwa ga rraagwe e bong Kgosi Sobhuza. Eswatini e ne e le kgaolo e e neng e nniwa ke batho ba San mme batho ba ga jaana e leng Ba-Swazi ba ne ba fuduga go tswa kwa bokone jwa Afrika Botlhaba go ya kwa Mozambique mme kgabagare ba nna kwa Eswatini ka lekgolo la bo 15 la dingwaga. Leloko la bone la segosi le simologile mo kgosing e e bidiwang Dlamini I; leno e sa ntse e le leina la lelapa la segosi. Mo e ka nnang dikwatara tse tharo tsa ditlhopha tsa merafe ke BaNguni; ba ba setseng ke Basotho, Batsonga, ba bangwe ke ditlogolwana tsa Afrika Bokone Botlhaba le BaSan. Ditlhopha tseno di ile tsa nyalana ka kgololesego. Botho jwa Seswati bo akaretsa batho botlhe ba ba ikobelang dikgosi tsa mawelana e bong Ingwenyama "Tau" (kgosi) le Indlovukati "Tlou ya Sesadi" (kgosigadi mmè). Puo le setso sa Seswati ke tsone tse di dirang gore Seswati e nne setšhaba se se kopaneng.
== Hisetori ==
Ba-Amaswati ba tlholega kwa Borwa jwa Afrika. Lereo bakaNgwane ("batho ba Ngwane") le sa ntse le dirisiwa jaaka sengwe se sele mo boemong jwa emaSwati, go kaya batho ba Swati. Ba-AmaSwati ke batho ba bontsi jwa bone e leng ditlogolwana tsa batho ba ba buang puo ya Se-Nguni. Le fa go ntse jalo, bangwe ba batho ba Baswati ba tswa mo merafeng ya Basotho ba le bone e neng e le baagi ba Eswatini. Ka fa tlase ga boeteledipele jwa ga Dlamini III yo o neng a tsaya marapo go tswa mo Maseko mme tharabololo e ne ya diragala ka 1750, go bapa le Noka ya Pongola kwa e kgabaganyang dithaba tsa Lubombo. Moragonyana, ba ne ba fudugela kwa kgaolong e e fa Nokeng ya Pongola, e e neng e le gaufi thata le batho ba Ba-Ndwandwe.
[[File:Swazi_house.jpg|thumb|A Swazi traditional house displayed at the Eswatini National Museum, Lobamba]]
[[File:Swazi_home.jpg|thumb]]
Motlhatlhami wa ga Dlamini III e ne e le Ngwane III, yo o tsewang e le Kgosi ya ntlha ya Eswatini ya segompieno. O ne a busa go tloga ka 1745 go fitlha ka 1780 kwa kgaolong ya Shiselweni kwa Eswatini.
Ka 1815, Sobhuza I o ne a nna kgosi ya Eswatini mme a nna le maikarabelo a go tlhoma puso ya Seswati mo bogareng jwa Eswatini. Batho ba BaSwati ba ne ba tswelela pele ba atologa ka go gapa merafe e le mentsi e mennye e e neng e bua Se-Sotho le Se-Nguni go aga naga e kgolo e gompieno e bidiwang Eswatini. Sobhuza I o ne a busa ka nako ya Mfecane. Mo pusong ya ga Sobhuza, batho ba BaNguni le Ba-Sotho mmogo le ditlhopha tse dingwe tsa BaSan ba ne ba kopanngwa le setšhaba sa BaSwati. E ne e le ka nako ya puso ya gagwe fa melelwane ya ga jaana ya Eswatini e ne e le ka fa tlase ga puso ya dikgosi tsa Dlamini.
Kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo1830, go ne ga nna le kgolagano ya ntlha le Maburu, ba ba neng ba nna mo kgaolong e e neng e tla nna Rephaboliki ya Aforika Borwa. Karolo e kgolo ya naga ya Swati e ne ya neelwa Ba-Boers ba Transvaal ba ba neng ba nna mo tikologong ya Lydenburg ka dingwaga tsa bo1840. Kgaolo ya Eswatini, le kgosi ya bone, Mswati II, e ne ya amogelwa ke Transvaal le Boritane. E ne e le ka nako ya puso ya ga Mswati II fa setšhaba sa Ba-Swati se ne se kopantswe. Morago ga moo, leina la "Swati" le ne la dirisiwa mo bathong botlhe ba ba neng ba ineela mo go Ingwenyama.
Moragonyana ka nako ya ga Mbandzeni, dinaga di le dintsi tsa kgwebo, tsa naga le tsa meepo di ne tsa newa baagi ba kwa Boritane le Maburu. Kgato eno e ne ya dira gore Repaboliki ya Aforika Borwa e latlhegelwe ke lefatshe le le oketsegileng. Seno se ne sa felela ka gore bontsi jwa Ba-Swati ba feleletse ba nna kwa ntle ga Eswatini kwa Aforika Borwa. Tumalano ya Pretoria ya Tharabololo ya Transvaal ka 1881 e ne ya amogela boipuso jwa Eswatini mme ya tlhalosa melelwane ya yone. BaNgwenyama ba ne ba se ka ba saena tumalano eo, mme BaSwazi ba bolela gore naga ya bone e atologa go tswa mo nageng ya gone jaanong go ya kwa ntlheng tsotlhe. Boritane e ne ya bolela gore e laola Eswatini ka 1903, mme e ne ya bona boipuso gape ka 1968.
Gompieno, BaSwati ba nna kwa Eswatini le kwa Aforika Borwa. Batho ba lotso lwa Seswati mo Afrika Borwa gantsi ba lemogiwa ka go bua Seswati, kgotsa puo e e tswang mo puong eo. Gape go na le bafaladi ba le bantsi ba Baswati mo Aforika Borwa le kwa United Kingdom. Palo ya emaSwati mo Aforika Borwa e feta ya emaSwati mo Eswatini, e e ka nnang batho ba le dimilione di le 1,2. Kwa Eswatini ya segompieno, batho ba Seswati ba akaretsa baagi botlhe ba Eswatini go sa kgathalesege gore ke ba morafe ofe.
Dikgosi tsa Eswatini di simolotse go busa ka nako e telele fa losika lwa segosi lwa Dlamini lo ne lo nna gaufi le Delagoa Bay.
Kwa tshimologong, setšhaba sa Baswazi se ne se bopilwe ka merafe e le 17 e e neng e bidiwa bemdzabuko ("Baswazi ba boammaaruri") ba ba neng ba tsamaya le dikgosi tsa Ba-Dlamini mo metlheng ya bogologolo. Merafe e le 17 e e simolotseng e ne e le Dlamini, Nhlabathi, Hlophe, Kunene, Mabuza, Madvonsela, Mamba, Matsebula, Mdluli, Motsa, Ngwenya, Shongwe, Sukati, Tsabedze, Tfwala, Mbokane le Zwane. Merafe e mengwe ya Swazi ke merafe ya Emakhandzambili ("ba ba fitlhetsweng kwa pele", sekai, Gamedze, Fakudze, Ngcamphalala le Magagula), go raya gore ba ne ba le mo lefatsheng pele ga bofudugedi le phenyo ya BaDlamini. Ba-Emafikemuva ("ba ba neng ba tla morago") ba ba neng ba tsena mo bogosing moragonyana.
== Setso ==
[[File:Princess_at_the_Reed_Dance_in_Eswatini.jpg|thumb|Princess Sikhanyiso ba bina kwa umhlanga]]
[[File:A_Swati_Woman_Dancing.jpg|thumb|Mosadi wa MoSwati a bina]]
Go bina le go opela, go akaretsa le go opela dipako, ke dilo tse di botlhokwa thata mo setsong sa BaSwazi. Go dira letsopa le go betla e ne e le ditiro tse dinnye tsa botaki.
Lenyalo la setso la Seswati le bidiwa umtsimba; gantsi le tshwarwa ka mafelobeke ka paka ya komelelo (June go ya go August). Monyadiwa le ba losika lwa gagwe ba ya kwa legaeng la monyadi ka Labotlhano maitseboa. Mo mosong wa Matlhatso, setlhopha sa banyadiwa se nna fa thoko ga noka e e fa gaufi mme ba ja nama ya podi kana ya kgomo e ba e filweng ke ba lelapa la monyadi; mo thapameng, ba bina mo legaeng la monyadi. Ka Sontaga mo mosong, monyadiwa, le ba losika lwa gagwe ba basadi, ba tlhaba mmu ka lerumo kwa setaleng sa dikgomo sa monyadi; moragonyana o tshasiwa ka mmala o mohibidu. Go tshasa ke selo se se botlhokwa thata mo lenyalong: ga go na mosadi ope yo o ka tshaswang gabedi. Monyadiwa o naya monna wa gagwe le ba losika lwa gagwe dimpho.
Umhlanga ke nngwe ya ditiragalo tsa setso tse di itsegeng thata kwa Eswatini tse di tshwarwang ka Phatwe/Lwetse mo basetsaneng ba ba sa nyalang go tlotla Ndlovukati. Incwala ke tiragalo e nngwe ya setso sa Seswati e e tshwarwang ka December/January, go ikaegile ka dipaka tsa ngwedi. Moletlo ono, o gape o itsegeng e le moletlo wa "Maungo a Ntlha", o supa fa Kgosi e latswa thobo e ntšha.
== Tumelo ==
Bodumedi jwa setso jwa Seswati bo dumela gore go na le Modimo/mmmopi yo o kwa godimo mo sebopegong sa gagwe se se itshekileng fa bagologolwane bone ba amogelwa. Bodumedi jwa Seswati bo theilwe mo mmoping yo o bidiwang Mvelincanti (yo o neng a le teng go tloga kwa tshimologong). Bontsi jwa BaSwazi ba amanya tumelo eno le Bokeresete jwa segompieno jo bo tlisitsweng ke barongwa. Ba le bantsi ba bone ba tswelela pele ka ditumelo tsa bone tsa setso tsa bodumedi. Ditlwaelo tsa semoya di dirwa mo maemong a lelapa tse di amanang le botsalo, loso le lenyalo.
== Bona gape ==
* Umtsimba – marriage ceremony
== Metswedi ==
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:BaSwati]]
[[Karolo:Swati]]
cdvkw0kgyossbnew6wvmtu1jf8oznuo
55987
55974
2026-09-29T19:26:13Z
Reagoleboga
10854
added information
55987
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="8" |Swazi
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div>Emaswati</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Flag_of_Eswatini.svg|border|frameless]]<div class="infobox-caption">Flag of the Swati people.</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Swazi_Warriors.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">Swati warriors at [[incwala]]</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<abbr title="circa">c.</abbr> 2,512,046
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]
| class="infobox-data" |1,297,046
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Eswatini.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Eswatini]]
| class="infobox-data" |1,185,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Mozambique.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Mozambique]]
| class="infobox-data" |30,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Zimbabwe.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Zimbabwe]]
| class="infobox-data" |80,500
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Swazi language|Siswati]], English
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Christianity ([[Zionist Churches]], [[Catholic Church|Catholic]]), Swazi religion
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Xhosa people|Xhosa]], [[Hlubi people|Hlubi]], [[Zulu people|Zulu]], [[Ndebele people (disambiguation)|Ndebele]], [[Sotho people|Sotho]], [[Tsonga people|Tsonga]]. [[Pedi people|Pedi]], [[Phuthi people]], [[Thembu people]]
|}
== '''BaSwazi''' ==
Baswazi kgotsa Baswati (Swazi: Emaswati, bongweLiswati) ke morafe wa Banthu ba ba tlholegang kwa Borwa jwa Aforika, ba nna kwa Eswatini, bogosi jo bo ikemetseng kwa Borwa jwa Aforika, le porofense ya Mpumalanga ya Aforika Borwa. EmaSwati ke karolo ya batho ba ba buang puo ya SeNguni ba tshimologo ya bone e ka bonwang ka thutamarope go ya kwa Aforika Botlhaba koo go fitlhelwang dingwao, ditumelo le ditlwaelo tsa setso tse di tshwanang.
Batho ba BaSwati le Bogosi jwa Eswatini gompieno bo teeletswe ka Mswati II, yo o neng a nna kgosi ka 1839 morago ga loso lwa ga rraagwe e bong Kgosi Sobhuza. Eswatini e ne e le kgaolo e e neng e nniwa ke batho ba San mme batho ba ga jaana e leng BaSwazi ba ne ba fuduga go tswa kwa bokone jwa Aforika Botlhaba go ya kwa Mozambique mme kgabagare ba nna kwa Eswatini ka lekgolo la bo 15 la dingwaga. Leloko la bone la segosi le simologile mo kgosing e e bidiwang Dlamini I; leno e sa ntse e le leina la lelapa la segosi. Mo e ka nnang dikwatara tse tharo tsa ditlhopha tsa merafe ke BaNguni; ba ba setseng ke Basotho, Batsonga, ba bangwe ke ditlogolwana tsa Afrika Bokone Botlhaba le BaSan. Ditlhopha tseno di ile tsa nyalana ka kgololesego. Botho jwa Seswati bo akaretsa batho botlhe ba ba ikobelang dikgosi tsa mawelana e bong Ingwenyama "Tau" (kgosi) le Indlovukati "Tlou ya Sesadi" (kgosigadi mmè). Puo le setso sa Seswati ke tsone tse di dirang gore Seswati e nne setšhaba se se kopaneng.
== Hisetori ==
BaAmaswati ba tlholega kwa Borwa jwa [[Aforika]]. Lereo bakaNgwane ("batho ba Ngwane") le sa ntse le dirisiwa jaaka sengwe se sele mo boemong jwa emaSwati, go kaya batho ba Swati. BaSwati ke batho ba bontsi jwa bone e leng ditlogolwana tsa batho ba ba buang puo ya Se-Nguni. Le fa go ntse jalo, bangwe ba batho ba Baswati ba tswa mo merafeng ya Basotho ba le bone e neng e le baagi ba [[Eswatini]]. Ka fa tlase ga boeteledipele jwa ga Dlamini III yo o neng a tsaya marapo go tswa mo Maseko mme tharabololo e ne ya diragala ka 1750, go bapa le Noka ya Pongola kwa e kgabaganyang dithaba tsa Lubombo. Moragonyana, ba ne ba fudugela kwa kgaolong e e fa Nokeng ya Pongola, e e neng e le gaufi thata le batho ba Ba-Ndwandwe.
[[File:Swazi_house.jpg|thumb|A Swazi traditional house displayed at the Eswatini National Museum, Lobamba]]
[[File:Swazi_home.jpg|thumb]]
Motlhatlhami wa ga Dlamini III e ne e le Ngwane III, yo o tsewang e le Kgosi ya ntlha ya Eswatini ya segompieno. O ne a busa go tloga ka 1745 go fitlha ka 1780 kwa kgaolong ya Shiselweni kwa Eswatini.
Ka 1815, Sobhuza I o ne a nna kgosi ya Eswatini mme a nna le maikarabelo a go tlhoma puso ya Seswati mo bogareng jwa Eswatini. Batho ba BaSwati ba ne ba tswelela pele ba atologa ka go gapa merafe e le mentsi e mennye e e neng e bua Se-Sotho le Se-Nguni go aga naga e kgolo e gompieno e bidiwang [[Eswatini]]. Sobhuza I o ne a busa ka nako ya Mfecane. Mo pusong ya ga Sobhuza, batho ba BaNguni le BaSotho mmogo le ditlhopha tse dingwe tsa BaSan ba ne ba kopanngwa le setšhaba sa BaSwati. E ne e le ka nako ya puso ya gagwe fa melelwane ya ga jaana ya [[Eswatini]] e ne e le ka fa tlase ga puso ya dikgosi tsa Dlamini.
Kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo1830, go ne ga nna le kgolagano ya ntlha le Maburu, ba ba neng ba nna mo kgaolong e e neng e tla nna Rephaboliki ya Aforika Borwa. Karolo e kgolo ya naga ya Swati e ne ya neelwa Maburu ba Transvaal ba ba neng ba nna mo tikologong ya Lydenburg ka dingwaga tsa bo1840. Kgaolo ya Eswatini, le kgosi ya bone, Mswati II, e ne ya amogelwa ke Transvaal le Boritane. E ne e le ka nako ya puso ya ga Mswati II fa setšhaba sa Ba-Swati se ne se kopantswe. Morago ga moo, leina la "Swati" le ne la dirisiwa mo bathong botlhe ba ba neng ba ineela mo go Ingwenyama.
Moragonyana ka nako ya ga Mbandzeni, dinaga di le dintsi tsa kgwebo, tsa naga le tsa meepo di ne tsa newa baagi ba kwa Boritane le Maburu. Kgato eno e ne ya dira gore Repaboliki ya Aforika Borwa e latlhegelwe ke lefatshe le le oketsegileng. Seno se ne sa felela ka gore bontsi jwa Ba-Swati ba feleletse ba nna kwa ntle ga Eswatini kwa Aforika Borwa. Tumalano ya Pretoria ya Tharabololo ya Transvaal ka 1881 e ne ya amogela boipuso jwa Eswatini mme ya tlhalosa melelwane ya yone. BaNgwenyama ba ne ba se ka ba saena tumalano eo, mme BaSwazi ba bolela gore naga ya bone e atologa go tswa mo nageng ya gone jaanong go ya kwa ntlheng tsotlhe. Boritane e ne ya bolela gore e laola Eswatini ka 1903, mme e ne ya bona boipuso gape ka 1968.
Gompieno, BaSwati ba nna kwa [[Eswatini]] le kwa [[Aforika Borwa]]. Batho ba lotso lwa Seswati mo Aforika Borwa gantsi ba lemogiwa ka go bua Seswati, kgotsa puo e e tswang mo puong eo. Gape go na le bafaladi ba le bantsi ba Baswati mo Aforika Borwa le kwa [[United Kingdom]]. Palo ya emaSwati mo Aforika Borwa e feta ya emaSwati mo Eswatini, e e ka nnang batho ba le dimilione di le 1,2. Kwa Eswatini ya segompieno, batho ba Seswati ba akaretsa baagi botlhe ba Eswatini go sa kgathalesege gore ke ba morafe ofe.
Dikgosi tsa Eswatini di simolotse go busa ka nako e telele fa losika lwa segosi lwa Dlamini lo ne lo nna gaufi le Delagoa Bay.
Kwa tshimologong, setšhaba sa Baswazi se ne se bopilwe ka merafe e le 17 e e neng e bidiwa bemdzabuko ("Baswazi ba boammaaruri") ba ba neng ba tsamaya le dikgosi tsa BaDlamini mo metlheng ya bogologolo. Merafe e le 17 e e simolotseng e ne e le Dlamini, Nhlabathi, Hlophe, Kunene, Mabuza, Madvonsela, Mamba, Matsebula, Mdluli, Motsa, Ngwenya, Shongwe, Sukati, Tsabedze, Tfwala, Mbokane le Zwane. Merafe e mengwe ya Swazi ke merafe ya Emakhandzambili ("ba ba fitlhetsweng kwa pele", sekai, Gamedze, Fakudze, Ngcamphalala le Magagula), go raya gore ba ne ba le mo lefatsheng pele ga bofudugedi le phenyo ya BaDlamini. Ba-Emafikemuva ("ba ba neng ba tla morago") ba ba neng ba tsena mo bogosing moragonyana.
== Setso ==
[[File:Princess_at_the_Reed_Dance_in_Eswatini.jpg|thumb|Princess Sikhanyiso ba bina kwa umhlanga]]
[[File:A_Swati_Woman_Dancing.jpg|thumb|Mosadi wa MoSwati a bina]]
Go bina le go opela, go akaretsa le go opela dipako, ke dilo tse di botlhokwa thata mo setsong sa BaSwazi. Go dira letsopa le go betla e ne e le ditiro tse dinnye tsa botaki.
Lenyalo la setso la Seswati le bidiwa umtsimba; gantsi le tshwarwa ka mafelobeke ka paka ya komelelo. Monyadiwa le ba losika lwa gagwe ba ya kwa legaeng la monyadi ka Labotlhano maitseboa. Mo mosong wa Matlhatso, setlhopha sa banyadiwa se nna fa thoko ga noka e e fa gaufi mme ba ja nama ya podi kana ya kgomo e ba e filweng ke ba lelapa la monyadi; mo thapameng, ba bina mo legaeng la monyadi. Ka Sontaga mo mosong, monyadiwa, le ba losika lwa gagwe ba basadi, ba tlhaba mmu ka lerumo kwa setaleng sa dikgomo sa monyadi; moragonyana o tshasiwa ka mmala o mohibidu. Go tshasa ke selo se se botlhokwa thata mo lenyalong: ga go na mosadi ope yo o ka tshaswang gabedi. Monyadiwa o naya monna wa gagwe le ba losika lwa gagwe dimpho.
Umhlanga ke nngwe ya ditiragalo tsa setso tse di itsegeng thata kwa Eswatini tse di tshwarwang ka Phatwe/Lwetse mo basetsaneng ba ba sa nyalang go tlotla Ndlovukati. Incwala ke tiragalo e nngwe ya setso sa Seswati e e tshwarwang ka Sedimonthole kgotsa Firikgong go ikaegile ka dipaka tsa ngwedi. Moletlo ono, o gape o itsegeng e le moletlo wa "Maungo a Ntlha", o supa fa Kgosi e latswa thobo e ntšha.
== Tumelo ==
Bodumedi jwa setso jwa Seswati bo dumela gore go na le Modimo/mmmopi yo o kwa godimo mo sebopegong sa gagwe se se itshekileng fa bagologolwane bone ba amogelwa. Bodumedi jwa Seswati bo theilwe mo mmoping yo o bidiwang Mvelincanti (yo o neng a le teng go tloga kwa tshimologong). Bontsi jwa BaSwazi ba amanya tumelo eno le Bokeresete jwa segompieno jo bo tlisitsweng ke barongwa. Ba le bantsi ba bone ba tswelela pele ka ditumelo tsa bone tsa setso tsa bodumedi. Ditlwaelo tsa semoya di dirwa mo maemong a lelapa tse di amanang le botsalo, loso le lenyalo.
== Bona gape ==
* Umtsimba – marriage ceremony
== Metswedi ==
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:BaSwati]]
[[Karolo:Swati]]
8ljnandqm4pm9nvmbw99ep8yb46nswk
55988
55987
2026-09-29T19:26:53Z
Reagoleboga
10854
added information
55988
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="8" |Swazi
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div>Emaswati</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Flag_of_Eswatini.svg|border|frameless]]<div class="infobox-caption">Flag of the Swati people.</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Swazi_Warriors.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">Swati warriors at [[incwala]]</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<abbr title="circa">c.</abbr> 2,512,046
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]
| class="infobox-data" |1,297,046
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Eswatini.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Eswatini]]
| class="infobox-data" |1,185,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Mozambique.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Mozambique]]
| class="infobox-data" |30,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Zimbabwe.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Zimbabwe]]
| class="infobox-data" |80,500
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Swazi language|Siswati]], English
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Christianity ([[Zionist Churches]], [[Catholic Church|Catholic]]), Swazi religion
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Xhosa people|Xhosa]], [[Hlubi people|Hlubi]], [[Zulu people|Zulu]], [[Ndebele people (disambiguation)|Ndebele]], [[Sotho people|Sotho]], [[Tsonga people|Tsonga]]. [[Pedi people|Pedi]], [[Phuthi people]], [[Thembu people]]
|}
== '''BaSwazi''' ==
Baswazi kgotsa Baswati (Swazi: Emaswati, bongweLiswati) ke morafe wa Banthu ba ba tlholegang kwa Borwa jwa [[Aforika]], ba nna kwa Eswatini, bogosi jo bo ikemetseng kwa Borwa jwa Aforika, le porofense ya Mpumalanga ya [[Aforika Borwa]]. EmaSwati ke karolo ya batho ba ba buang puo ya SeNguni ba tshimologo ya bone e ka bonwang ka thutamarope go ya kwa Aforika Botlhaba koo go fitlhelwang dingwao, ditumelo le ditlwaelo tsa setso tse di tshwanang.
Batho ba BaSwati le Bogosi jwa Eswatini gompieno bo teeletswe ka Mswati II, yo o neng a nna kgosi ka 1839 morago ga loso lwa ga rraagwe e bong Kgosi Sobhuza. Eswatini e ne e le kgaolo e e neng e nniwa ke batho ba San mme batho ba ga jaana e leng BaSwazi ba ne ba fuduga go tswa kwa bokone jwa Aforika Botlhaba go ya kwa Mozambique mme kgabagare ba nna kwa Eswatini ka lekgolo la bo 15 la dingwaga. Leloko la bone la segosi le simologile mo kgosing e e bidiwang Dlamini I; leno e sa ntse e le leina la lelapa la segosi. Mo e ka nnang dikwatara tse tharo tsa ditlhopha tsa merafe ke BaNguni; ba ba setseng ke Basotho, Batsonga, ba bangwe ke ditlogolwana tsa Afrika Bokone Botlhaba le BaSan. Ditlhopha tseno di ile tsa nyalana ka kgololesego. Botho jwa Seswati bo akaretsa batho botlhe ba ba ikobelang dikgosi tsa mawelana e bong Ingwenyama "Tau" (kgosi) le Indlovukati "Tlou ya Sesadi" (kgosigadi mmè). Puo le setso sa Seswati ke tsone tse di dirang gore Seswati e nne setšhaba se se kopaneng.
== Hisetori ==
BaAmaswati ba tlholega kwa Borwa jwa [[Aforika]]. Lereo bakaNgwane ("batho ba Ngwane") le sa ntse le dirisiwa jaaka sengwe se sele mo boemong jwa emaSwati, go kaya batho ba Swati. BaSwati ke batho ba bontsi jwa bone e leng ditlogolwana tsa batho ba ba buang puo ya Se-Nguni. Le fa go ntse jalo, bangwe ba batho ba Baswati ba tswa mo merafeng ya Basotho ba le bone e neng e le baagi ba [[Eswatini]]. Ka fa tlase ga boeteledipele jwa ga Dlamini III yo o neng a tsaya marapo go tswa mo Maseko mme tharabololo e ne ya diragala ka 1750, go bapa le Noka ya Pongola kwa e kgabaganyang dithaba tsa Lubombo. Moragonyana, ba ne ba fudugela kwa kgaolong e e fa Nokeng ya Pongola, e e neng e le gaufi thata le batho ba Ba-Ndwandwe.
[[File:Swazi_house.jpg|thumb|A Swazi traditional house displayed at the Eswatini National Museum, Lobamba]]
[[File:Swazi_home.jpg|thumb]]
Motlhatlhami wa ga Dlamini III e ne e le Ngwane III, yo o tsewang e le Kgosi ya ntlha ya Eswatini ya segompieno. O ne a busa go tloga ka 1745 go fitlha ka 1780 kwa kgaolong ya Shiselweni kwa Eswatini.
Ka 1815, Sobhuza I o ne a nna kgosi ya Eswatini mme a nna le maikarabelo a go tlhoma puso ya Seswati mo bogareng jwa Eswatini. Batho ba BaSwati ba ne ba tswelela pele ba atologa ka go gapa merafe e le mentsi e mennye e e neng e bua Se-Sotho le Se-Nguni go aga naga e kgolo e gompieno e bidiwang [[Eswatini]]. Sobhuza I o ne a busa ka nako ya Mfecane. Mo pusong ya ga Sobhuza, batho ba BaNguni le BaSotho mmogo le ditlhopha tse dingwe tsa BaSan ba ne ba kopanngwa le setšhaba sa BaSwati. E ne e le ka nako ya puso ya gagwe fa melelwane ya ga jaana ya [[Eswatini]] e ne e le ka fa tlase ga puso ya dikgosi tsa Dlamini.
Kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo1830, go ne ga nna le kgolagano ya ntlha le Maburu, ba ba neng ba nna mo kgaolong e e neng e tla nna Rephaboliki ya Aforika Borwa. Karolo e kgolo ya naga ya Swati e ne ya neelwa Maburu ba Transvaal ba ba neng ba nna mo tikologong ya Lydenburg ka dingwaga tsa bo1840. Kgaolo ya Eswatini, le kgosi ya bone, Mswati II, e ne ya amogelwa ke Transvaal le Boritane. E ne e le ka nako ya puso ya ga Mswati II fa setšhaba sa Ba-Swati se ne se kopantswe. Morago ga moo, leina la "Swati" le ne la dirisiwa mo bathong botlhe ba ba neng ba ineela mo go Ingwenyama.
Moragonyana ka nako ya ga Mbandzeni, dinaga di le dintsi tsa kgwebo, tsa naga le tsa meepo di ne tsa newa baagi ba kwa Boritane le Maburu. Kgato eno e ne ya dira gore Repaboliki ya Aforika Borwa e latlhegelwe ke lefatshe le le oketsegileng. Seno se ne sa felela ka gore bontsi jwa Ba-Swati ba feleletse ba nna kwa ntle ga Eswatini kwa Aforika Borwa. Tumalano ya Pretoria ya Tharabololo ya Transvaal ka 1881 e ne ya amogela boipuso jwa Eswatini mme ya tlhalosa melelwane ya yone. BaNgwenyama ba ne ba se ka ba saena tumalano eo, mme BaSwazi ba bolela gore naga ya bone e atologa go tswa mo nageng ya gone jaanong go ya kwa ntlheng tsotlhe. Boritane e ne ya bolela gore e laola Eswatini ka 1903, mme e ne ya bona boipuso gape ka 1968.
Gompieno, BaSwati ba nna kwa [[Eswatini]] le kwa [[Aforika Borwa]]. Batho ba lotso lwa Seswati mo Aforika Borwa gantsi ba lemogiwa ka go bua Seswati, kgotsa puo e e tswang mo puong eo. Gape go na le bafaladi ba le bantsi ba Baswati mo Aforika Borwa le kwa [[United Kingdom]]. Palo ya emaSwati mo Aforika Borwa e feta ya emaSwati mo Eswatini, e e ka nnang batho ba le dimilione di le 1,2. Kwa Eswatini ya segompieno, batho ba Seswati ba akaretsa baagi botlhe ba Eswatini go sa kgathalesege gore ke ba morafe ofe.
Dikgosi tsa Eswatini di simolotse go busa ka nako e telele fa losika lwa segosi lwa Dlamini lo ne lo nna gaufi le Delagoa Bay.
Kwa tshimologong, setšhaba sa Baswazi se ne se bopilwe ka merafe e le 17 e e neng e bidiwa bemdzabuko ("Baswazi ba boammaaruri") ba ba neng ba tsamaya le dikgosi tsa BaDlamini mo metlheng ya bogologolo. Merafe e le 17 e e simolotseng e ne e le Dlamini, Nhlabathi, Hlophe, Kunene, Mabuza, Madvonsela, Mamba, Matsebula, Mdluli, Motsa, Ngwenya, Shongwe, Sukati, Tsabedze, Tfwala, Mbokane le Zwane. Merafe e mengwe ya Swazi ke merafe ya Emakhandzambili ("ba ba fitlhetsweng kwa pele", sekai, Gamedze, Fakudze, Ngcamphalala le Magagula), go raya gore ba ne ba le mo lefatsheng pele ga bofudugedi le phenyo ya BaDlamini. Ba-Emafikemuva ("ba ba neng ba tla morago") ba ba neng ba tsena mo bogosing moragonyana.
== Setso ==
[[File:Princess_at_the_Reed_Dance_in_Eswatini.jpg|thumb|Princess Sikhanyiso ba bina kwa umhlanga]]
[[File:A_Swati_Woman_Dancing.jpg|thumb|Mosadi wa MoSwati a bina]]
Go bina le go opela, go akaretsa le go opela dipako, ke dilo tse di botlhokwa thata mo setsong sa BaSwazi. Go dira letsopa le go betla e ne e le ditiro tse dinnye tsa botaki.
Lenyalo la setso la Seswati le bidiwa umtsimba; gantsi le tshwarwa ka mafelobeke ka paka ya komelelo. Monyadiwa le ba losika lwa gagwe ba ya kwa legaeng la monyadi ka Labotlhano maitseboa. Mo mosong wa Matlhatso, setlhopha sa banyadiwa se nna fa thoko ga noka e e fa gaufi mme ba ja nama ya podi kana ya kgomo e ba e filweng ke ba lelapa la monyadi; mo thapameng, ba bina mo legaeng la monyadi. Ka Sontaga mo mosong, monyadiwa, le ba losika lwa gagwe ba basadi, ba tlhaba mmu ka lerumo kwa setaleng sa dikgomo sa monyadi; moragonyana o tshasiwa ka mmala o mohibidu. Go tshasa ke selo se se botlhokwa thata mo lenyalong: ga go na mosadi ope yo o ka tshaswang gabedi. Monyadiwa o naya monna wa gagwe le ba losika lwa gagwe dimpho.
Umhlanga ke nngwe ya ditiragalo tsa setso tse di itsegeng thata kwa Eswatini tse di tshwarwang ka Phatwe/Lwetse mo basetsaneng ba ba sa nyalang go tlotla Ndlovukati. Incwala ke tiragalo e nngwe ya setso sa Seswati e e tshwarwang ka Sedimonthole kgotsa Firikgong go ikaegile ka dipaka tsa ngwedi. Moletlo ono, o gape o itsegeng e le moletlo wa "Maungo a Ntlha", o supa fa Kgosi e latswa thobo e ntšha.
== Tumelo ==
Bodumedi jwa setso jwa Seswati bo dumela gore go na le Modimo/mmmopi yo o kwa godimo mo sebopegong sa gagwe se se itshekileng fa bagologolwane bone ba amogelwa. Bodumedi jwa Seswati bo theilwe mo mmoping yo o bidiwang Mvelincanti (yo o neng a le teng go tloga kwa tshimologong). Bontsi jwa BaSwazi ba amanya tumelo eno le Bokeresete jwa segompieno jo bo tlisitsweng ke barongwa. Ba le bantsi ba bone ba tswelela pele ka ditumelo tsa bone tsa setso tsa bodumedi. Ditlwaelo tsa semoya di dirwa mo maemong a lelapa tse di amanang le botsalo, loso le lenyalo.
== Bona gape ==
* Umtsimba – marriage ceremony
== Metswedi ==
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:BaSwati]]
[[Karolo:Swati]]
pfr2aowhh28nqj2xul2a58ge8u89ooy
Modirisi:Canana12/Draft 9
2
15386
55975
2026-09-29T19:02:13Z
Canana12
12484
Added references
55975
wikitext
text/x-wiki
Walter Sisulu
Walter Ulyate Max Sisulu o ne a tsholwa kwa motseng wa '''Qutubeni''', mo kgaolong ya Engcobo ya Transkei, ka la '''18 Motsheganong 1912'''. Sisulu o ne a tsholwa batsadi ba gagwe ba sa nyalana. Rraagwe e ne e le Rre Dickenson, yo e neng e le mothusi wa mmagistrata wa lekgoa.O ne a godisiwa ke nkokoagwe le malomeagwe, mme o ne a nna le mmaagwe fa a sena go nna le dingwaga di le thataro. O ne a tsena sekolo kwa setheong sa barongwa ba kereke ya Anglican, mme a tlogela sekolo a le mo '''Standard 4 (Kereiti ya 6)''' a na le dingwaga di le 15, morago ga loso lwa malomeagwe.Go thusa lelapa la gagwe ka ditlhokego tsa botshelo, o ne a pateletsega go batla tiro kwa '''Johannesburg''', kwa a neng a bona tiro kwa lefelong le le rekisang le le dirang ka mašwi.<ref>{{Cite web |title=Walter Ulyate Sisulu {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/walter-ulyate-sisulu |access-date=2026-09-29 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref>
Ka '''1928''', o ne a fudugela kwa '''Johannesburg''' go dira ditiro tse di farologaneng, go akaretsa go nna modiri wa kwa lefelong la mašwi, modiri wa diatla, moepi wa meepo, modiri wa mo ntlong, moapei, ditiro kwa difemeng, motshwari wa madi wa nakwana, le moemedi wa dipapatso. Sisulu o ne a ithuta kwa '''sekolo sa bosigo''', mme a simolola kgwebo ya gagwe jaaka moemedi yo monnye wa thekiso le theko ya matlo le ditsha. Mo masimologong a dingwaga tsa bo-1930, o ne a tlisa mmaagwe le kgaitsadie gore ba tle go nna le ene. Mo nakong eno, Sisulu o ne a simolola go nna le seabe mo '''ditirong tsa sepolotiki''', a rulaganya diteraeke ka mokgatlho o o neng o bidiwa '''“Orlando Brotherly Society.”''' Ka '''1940''', o ne a nna leloko la '''African National Congress (ANC)'''. Mo nakong eno, o ne a kopana le '''Nelson Mandela''', yo o neng a mo akantsha kwa mmueledi mongwe kwa Johannesburg gore a mo thape. Tiro le dikadimo tse Sisulu a neng a di naya Mandela di ne tsa thusa Mandela go konosetsa '''dithuto tsa gagwe tsa molao kwa University of South Africa'''. Bobedi jwa bone ba ne ba nna ditsala. Ka '''1944''', mmogo le Mandela le '''Oliver Tambo''', o ne a tlhoma '''ANC Youth League''', mme Sisulu a nna motshwaramadi wa mokgatlho oo.
<references />
003u96f846bgj2f8sgba782997mraj7
55976
55975
2026-09-29T19:03:59Z
Canana12
12484
Added another reference
55976
wikitext
text/x-wiki
Walter Sisulu
Walter Ulyate Max Sisulu o ne a tsholwa kwa motseng wa '''Qutubeni''', mo kgaolong ya Engcobo ya Transkei, ka la '''18 Motsheganong 1912'''. Sisulu o ne a tsholwa batsadi ba gagwe ba sa nyalana. Rraagwe e ne e le Rre Dickenson, yo e neng e le mothusi wa mmagistrata wa lekgoa.O ne a godisiwa ke nkokoagwe le malomeagwe, mme o ne a nna le mmaagwe fa a sena go nna le dingwaga di le thataro. O ne a tsena sekolo kwa setheong sa barongwa ba kereke ya Anglican, mme a tlogela sekolo a le mo '''Standard 4 (Kereiti ya 6)''' a na le dingwaga di le 15, morago ga loso lwa malomeagwe.Go thusa lelapa la gagwe ka ditlhokego tsa botshelo, o ne a pateletsega go batla tiro kwa '''Johannesburg''', kwa a neng a bona tiro kwa lefelong le le rekisang le le dirang ka mašwi.<ref>{{Cite web |title=Walter Ulyate Sisulu {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/walter-ulyate-sisulu |access-date=2026-09-29 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref>
Ka '''1928''', o ne a fudugela kwa '''Johannesburg''' go dira ditiro tse di farologaneng, go akaretsa go nna modiri wa kwa lefelong la mašwi, modiri wa diatla, moepi wa meepo, modiri wa mo ntlong, moapei, ditiro kwa difemeng, motshwari wa madi wa nakwana, le moemedi wa dipapatso. Sisulu o ne a ithuta kwa '''sekolo sa bosigo''', mme a simolola kgwebo ya gagwe jaaka moemedi yo monnye wa thekiso le theko ya matlo le ditsha. Mo masimologong a dingwaga tsa bo-1930, o ne a tlisa mmaagwe le kgaitsadie gore ba tle go nna le ene. Mo nakong eno, Sisulu o ne a simolola go nna le seabe mo '''ditirong tsa sepolotiki''', a rulaganya diteraeke ka mokgatlho o o neng o bidiwa '''“Orlando Brotherly Society.”''' Ka '''1940''', o ne a nna leloko la '''African National Congress (ANC)'''. Mo nakong eno, o ne a kopana le '''Nelson Mandela''', yo o neng a mo akantsha kwa mmueledi mongwe kwa Johannesburg gore a mo thape. Tiro le dikadimo tse Sisulu a neng a di naya Mandela di ne tsa thusa Mandela go konosetsa '''dithuto tsa gagwe tsa molao kwa University of South Africa'''. Bobedi jwa bone ba ne ba nna ditsala. Ka '''1944''', mmogo le Mandela le '''Oliver Tambo''', o ne a tlhoma '''ANC Youth League''', mme Sisulu a nna motshwaramadi wa mokgatlho oo.<ref>{{Cite news |title=Walter Sisulu, Politician, and Activist born |url=https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260619005955/https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-date=2026-06-19 |access-date=2026-09-29 |work=African American Registry |language=en-US}}</ref>
<references />
5na3vookmx4ao5yqaannxvwj6mm0fss
55977
55976
2026-09-29T19:04:51Z
Canana12
12484
Created reference heading
55977
wikitext
text/x-wiki
Walter Sisulu
Walter Ulyate Max Sisulu o ne a tsholwa kwa motseng wa '''Qutubeni''', mo kgaolong ya Engcobo ya Transkei, ka la '''18 Motsheganong 1912'''. Sisulu o ne a tsholwa batsadi ba gagwe ba sa nyalana. Rraagwe e ne e le Rre Dickenson, yo e neng e le mothusi wa mmagistrata wa lekgoa.O ne a godisiwa ke nkokoagwe le malomeagwe, mme o ne a nna le mmaagwe fa a sena go nna le dingwaga di le thataro. O ne a tsena sekolo kwa setheong sa barongwa ba kereke ya Anglican, mme a tlogela sekolo a le mo '''Standard 4 (Kereiti ya 6)''' a na le dingwaga di le 15, morago ga loso lwa malomeagwe.Go thusa lelapa la gagwe ka ditlhokego tsa botshelo, o ne a pateletsega go batla tiro kwa '''Johannesburg''', kwa a neng a bona tiro kwa lefelong le le rekisang le le dirang ka mašwi.<ref>{{Cite web |title=Walter Ulyate Sisulu {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/walter-ulyate-sisulu |access-date=2026-09-29 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref>
Ka '''1928''', o ne a fudugela kwa '''Johannesburg''' go dira ditiro tse di farologaneng, go akaretsa go nna modiri wa kwa lefelong la mašwi, modiri wa diatla, moepi wa meepo, modiri wa mo ntlong, moapei, ditiro kwa difemeng, motshwari wa madi wa nakwana, le moemedi wa dipapatso. Sisulu o ne a ithuta kwa '''sekolo sa bosigo''', mme a simolola kgwebo ya gagwe jaaka moemedi yo monnye wa thekiso le theko ya matlo le ditsha. Mo masimologong a dingwaga tsa bo-1930, o ne a tlisa mmaagwe le kgaitsadie gore ba tle go nna le ene. Mo nakong eno, Sisulu o ne a simolola go nna le seabe mo '''ditirong tsa sepolotiki''', a rulaganya diteraeke ka mokgatlho o o neng o bidiwa '''“Orlando Brotherly Society.”''' Ka '''1940''', o ne a nna leloko la '''African National Congress (ANC)'''. Mo nakong eno, o ne a kopana le '''Nelson Mandela''', yo o neng a mo akantsha kwa mmueledi mongwe kwa Johannesburg gore a mo thape. Tiro le dikadimo tse Sisulu a neng a di naya Mandela di ne tsa thusa Mandela go konosetsa '''dithuto tsa gagwe tsa molao kwa University of South Africa'''. Bobedi jwa bone ba ne ba nna ditsala. Ka '''1944''', mmogo le Mandela le '''Oliver Tambo''', o ne a tlhoma '''ANC Youth League''', mme Sisulu a nna motshwaramadi wa mokgatlho oo.<ref>{{Cite news |title=Walter Sisulu, Politician, and Activist born |url=https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260619005955/https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-date=2026-06-19 |access-date=2026-09-29 |work=African American Registry |language=en-US}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
kmz6rsatkgi76q6n4wzfrk9ukpxxq9j
55978
55977
2026-09-29T19:05:23Z
Canana12
12484
Bolded main text
55978
wikitext
text/x-wiki
Walter Sisulu
'''Walter Ulyate Max Sisulu''' o ne a tsholwa kwa motseng wa '''Qutubeni''', mo kgaolong ya Engcobo ya Transkei, ka la '''18 Motsheganong 1912'''. Sisulu o ne a tsholwa batsadi ba gagwe ba sa nyalana. Rraagwe e ne e le Rre Dickenson, yo e neng e le mothusi wa mmagistrata wa lekgoa.O ne a godisiwa ke nkokoagwe le malomeagwe, mme o ne a nna le mmaagwe fa a sena go nna le dingwaga di le thataro. O ne a tsena sekolo kwa setheong sa barongwa ba kereke ya Anglican, mme a tlogela sekolo a le mo '''Standard 4 (Kereiti ya 6)''' a na le dingwaga di le 15, morago ga loso lwa malomeagwe.Go thusa lelapa la gagwe ka ditlhokego tsa botshelo, o ne a pateletsega go batla tiro kwa '''Johannesburg''', kwa a neng a bona tiro kwa lefelong le le rekisang le le dirang ka mašwi.<ref>{{Cite web |title=Walter Ulyate Sisulu {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/walter-ulyate-sisulu |access-date=2026-09-29 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref>
Ka '''1928''', o ne a fudugela kwa '''Johannesburg''' go dira ditiro tse di farologaneng, go akaretsa go nna modiri wa kwa lefelong la mašwi, modiri wa diatla, moepi wa meepo, modiri wa mo ntlong, moapei, ditiro kwa difemeng, motshwari wa madi wa nakwana, le moemedi wa dipapatso. Sisulu o ne a ithuta kwa '''sekolo sa bosigo''', mme a simolola kgwebo ya gagwe jaaka moemedi yo monnye wa thekiso le theko ya matlo le ditsha. Mo masimologong a dingwaga tsa bo-1930, o ne a tlisa mmaagwe le kgaitsadie gore ba tle go nna le ene. Mo nakong eno, Sisulu o ne a simolola go nna le seabe mo '''ditirong tsa sepolotiki''', a rulaganya diteraeke ka mokgatlho o o neng o bidiwa '''“Orlando Brotherly Society.”''' Ka '''1940''', o ne a nna leloko la '''African National Congress (ANC)'''. Mo nakong eno, o ne a kopana le '''Nelson Mandela''', yo o neng a mo akantsha kwa mmueledi mongwe kwa Johannesburg gore a mo thape. Tiro le dikadimo tse Sisulu a neng a di naya Mandela di ne tsa thusa Mandela go konosetsa '''dithuto tsa gagwe tsa molao kwa University of South Africa'''. Bobedi jwa bone ba ne ba nna ditsala. Ka '''1944''', mmogo le Mandela le '''Oliver Tambo''', o ne a tlhoma '''ANC Youth League''', mme Sisulu a nna motshwaramadi wa mokgatlho oo.<ref>{{Cite news |title=Walter Sisulu, Politician, and Activist born |url=https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260619005955/https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-date=2026-06-19 |access-date=2026-09-29 |work=African American Registry |language=en-US}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
9569ju4kzc7it1moksk3o2ioarly4rx
55979
55978
2026-09-29T19:08:28Z
Canana12
12484
Created links
55979
wikitext
text/x-wiki
Walter Sisulu
'''Walter Ulyate Max Sisulu''' o ne a tsholwa kwa motseng wa '''Qutubeni''', mo kgaolong ya Engcobo ya Transkei, ka la '''18 Motsheganong 1912'''. Sisulu o ne a tsholwa batsadi ba gagwe ba sa nyalana. Rraagwe e ne e le Rre Dickenson, yo e neng e le mothusi wa mmagistrata wa lekgoa.O ne a godisiwa ke nkokoagwe le malomeagwe, mme o ne a nna le mmaagwe fa a sena go nna le dingwaga di le thataro. O ne a tsena sekolo kwa setheong sa barongwa ba kereke ya Anglican, mme a tlogela sekolo a le mo '''Standard 4 (Kereiti ya 6)''' a na le dingwaga di le 15, morago ga loso lwa malomeagwe.Go thusa lelapa la gagwe ka ditlhokego tsa botshelo, o ne a pateletsega go batla tiro kwa '''Johannesburg''', kwa a neng a bona tiro kwa lefelong le le rekisang le le dirang ka mašwi.<ref>{{Cite web |title=Walter Ulyate Sisulu {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/walter-ulyate-sisulu |access-date=2026-09-29 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref>
Ka '''1928''', o ne a fudugela kwa '''Johannesburg''' go dira ditiro tse di farologaneng, go akaretsa go nna modiri wa kwa lefelong la mašwi, modiri wa diatla, moepi wa meepo, modiri wa mo ntlong, moapei, ditiro kwa difemeng, motshwari wa madi wa nakwana, le moemedi wa dipapatso. Sisulu o ne a ithuta kwa '''sekolo sa bosigo''', mme a simolola kgwebo ya gagwe jaaka moemedi yo monnye wa thekiso le theko ya matlo le ditsha. Mo masimologong a dingwaga tsa bo-1930, o ne a tlisa mmaagwe le kgaitsadie gore ba tle go nna le ene. Mo nakong eno, Sisulu o ne a simolola go nna le seabe mo '''ditirong tsa sepolotiki''', a rulaganya diteraeke ka mokgatlho o o neng o bidiwa '''[https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ “Orlando Brotherly Society.”]''' Ka '''1940''', o ne a nna leloko la '''[[African National Congress|African National Congress (ANC)]]'''. Mo nakong eno, o ne a kopana le '''Nelson Mandela''', yo o neng a mo akantsha kwa mmueledi mongwe kwa Johannesburg gore a mo thape. Tiro le dikadimo tse Sisulu a neng a di naya Mandela di ne tsa thusa Mandela go konosetsa '''dithuto tsa gagwe tsa molao kwa University of South Africa'''. Bobedi jwa bone ba ne ba nna ditsala. Ka '''1944''', mmogo le Mandela le '''Oliver Tambo''', o ne a tlhoma '''ANC Youth League''', mme Sisulu a nna motshwaramadi wa mokgatlho oo.<ref>{{Cite news |title=Walter Sisulu, Politician, and Activist born |url=https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260619005955/https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-date=2026-06-19 |access-date=2026-09-29 |work=African American Registry |language=en-US}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
e3x3wdl4qhz2nxws72htwwo1jnt1nne
55980
55979
2026-09-29T19:14:30Z
Canana12
12484
Added Categories
55980
wikitext
text/x-wiki
Walter Sisulu
'''Walter Ulyate Max Sisulu''' o ne a tsholwa kwa motseng wa Qutubeni, mo kgaolong ya Engcobo ya Transkei, ka la 18 Motsheganong 1912. Sisulu o ne a tsholwa batsadi ba gagwe ba sa nyalana. Rraagwe e ne e le Rre Dickenson, yo e neng e le mothusi wa mmagistrata wa lekgoa.O ne a godisiwa ke nkokoagwe le malomeagwe, mme o ne a nna le mmaagwe fa a sena go nna le dingwaga di le thataro. O ne a tsena sekolo kwa setheong sa barongwa ba kereke ya Anglican, mme a tlogela sekolo a le mo Standard 4 (Kereiti ya 6) a na le dingwaga di le 15, morago ga loso lwa malomeagwe.Go thusa lelapa la gagwe ka ditlhokego tsa botshelo, o ne a pateletsega go batla tiro kwa Johannesburg, kwa a neng a bona tiro kwa lefelong le le rekisang le le dirang ka mašwi.<ref>{{Cite web |title=Walter Ulyate Sisulu {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/walter-ulyate-sisulu |access-date=2026-09-29 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref>
Ka 1928, o ne a fudugela kwa Johannesburg go dira ditiro tse di farologaneng, go akaretsa go nna modiri wa kwa lefelong la mašwi, modiri wa diatla, moepi wa meepo, modiri wa mo ntlong, moapei, ditiro kwa difemeng, motshwari wa madi wa nakwana, le moemedi wa dipapatso. Sisulu o ne a ithuta kwa sekolo sa bosigo, mme a simolola kgwebo ya gagwe jaaka moemedi yo monnye wa thekiso le theko ya matlo le ditsha. Mo masimologong a dingwaga tsa bo-1930, o ne a tlisa mmaagwe le kgaitsadie gore ba tle go nna le ene. Mo nakong eno, Sisulu o ne a simolola go nna le seabe mo ditirong tsa sepolotiki, a rulaganya diteraeke ka mokgatlho o o neng o bidiwa [https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ “Orlando Brotherly Society.”] Ka 1940, o ne a nna leloko la [[African National Congress|African National Congress (ANC)]]. Mo nakong eno, o ne a kopana le Nelson Mandela, yo o neng a mo akantsha kwa mmueledi mongwe kwa Johannesburg gore a mo thape. Tiro le dikadimo tse Sisulu a neng a di naya Mandela di ne tsa thusa Mandela go konosetsa dithuto tsa gagwe tsa molao kwa University of South Africa. Bobedi jwa bone ba ne ba nna ditsala. Ka 1944, mmogo le Mandela le Oliver Tambo, o ne a tlhoma ANC Youth League, mme Sisulu a nna motshwaramatlotlo wa mokgatlho oo.<ref>{{Cite news |title=Walter Sisulu, Politician, and Activist born |url=https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260619005955/https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-date=2026-06-19 |access-date=2026-09-29 |work=African American Registry |language=en-US}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
[[Karolo:Hisetori]]
[[Karolo:Dipolotiki tsa Aforikaborwa]]
gu740xndexzq528q7a0puw65glt9hyz
55981
55980
2026-09-29T19:16:15Z
Canana12
12484
Inserted an Image
55981
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Walter Sisulu 1991 (cropped).jpg|thumb|Setshwantsho sa ga Walter Sisulu]]
Walter Sisulu
'''Walter Ulyate Max Sisulu''' o ne a tsholwa kwa motseng wa Qutubeni, mo kgaolong ya Engcobo ya Transkei, ka la 18 Motsheganong 1912. Sisulu o ne a tsholwa batsadi ba gagwe ba sa nyalana. Rraagwe e ne e le Rre Dickenson, yo e neng e le mothusi wa mmagistrata wa lekgoa.O ne a godisiwa ke nkokoagwe le malomeagwe, mme o ne a nna le mmaagwe fa a sena go nna le dingwaga di le thataro. O ne a tsena sekolo kwa setheong sa barongwa ba kereke ya Anglican, mme a tlogela sekolo a le mo Standard 4 (Kereiti ya 6) a na le dingwaga di le 15, morago ga loso lwa malomeagwe.Go thusa lelapa la gagwe ka ditlhokego tsa botshelo, o ne a pateletsega go batla tiro kwa Johannesburg, kwa a neng a bona tiro kwa lefelong le le rekisang le le dirang ka mašwi.<ref>{{Cite web |title=Walter Ulyate Sisulu {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/walter-ulyate-sisulu |access-date=2026-09-29 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref>
Ka 1928, o ne a fudugela kwa Johannesburg go dira ditiro tse di farologaneng, go akaretsa go nna modiri wa kwa lefelong la mašwi, modiri wa diatla, moepi wa meepo, modiri wa mo ntlong, moapei, ditiro kwa difemeng, motshwari wa madi wa nakwana, le moemedi wa dipapatso. Sisulu o ne a ithuta kwa sekolo sa bosigo, mme a simolola kgwebo ya gagwe jaaka moemedi yo monnye wa thekiso le theko ya matlo le ditsha. Mo masimologong a dingwaga tsa bo-1930, o ne a tlisa mmaagwe le kgaitsadie gore ba tle go nna le ene. Mo nakong eno, Sisulu o ne a simolola go nna le seabe mo ditirong tsa sepolotiki, a rulaganya diteraeke ka mokgatlho o o neng o bidiwa [https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ “Orlando Brotherly Society.”] Ka 1940, o ne a nna leloko la [[African National Congress|African National Congress (ANC)]]. Mo nakong eno, o ne a kopana le Nelson Mandela, yo o neng a mo akantsha kwa mmueledi mongwe kwa Johannesburg gore a mo thape. Tiro le dikadimo tse Sisulu a neng a di naya Mandela di ne tsa thusa Mandela go konosetsa dithuto tsa gagwe tsa molao kwa University of South Africa. Bobedi jwa bone ba ne ba nna ditsala. Ka 1944, mmogo le Mandela le Oliver Tambo, o ne a tlhoma ANC Youth League, mme Sisulu a nna motshwaramatlotlo wa mokgatlho oo.<ref>{{Cite news |title=Walter Sisulu, Politician, and Activist born |url=https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260619005955/https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-date=2026-06-19 |access-date=2026-09-29 |work=African American Registry |language=en-US}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
[[Karolo:Hisetori]]
[[Karolo:Dipolotiki tsa Aforikaborwa]]
rffwzfon8eg4cnobxhc2v3abk0gzlcb
BaTsonga
0
15387
55983
2026-09-29T19:18:18Z
Reagoleboga
10854
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375052609|Tsonga people]]"
55983
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="7" |Tsonga
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="ts">Vatsonga, Mutsonga, Batonga</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Flag_of_Gazankulu.svg|border|frameless]]<div class="infobox-caption">Flag of the Tsonga people from the former [[Gazankulu]] [[Bantustan]] in [[South Africa]]</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Tsonga_languages_and_dialects.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">Traditional location of Tsonga people with dialectical differences before the borders between Zimbabwe, Mozambique, and Eswatini were imposed and the indigenous peoples were forcibly relocated by colonisers</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |9,486,000 (early 21st-century estimate)<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="465">[https://joshuaproject.net/clusters/339 "Cluster: Bantu, Central-Southeast – People Groups"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="466">''Joshua Project''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="467"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">5 August</span> 2025</span>.</span></cite></ref>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Mozambique.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Mozambique]]
| class="infobox-data" |5,807,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]
| class="infobox-data" |3,300,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Zimbabwe.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Zimbabwe]]
| class="infobox-data" |353,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Eswatini.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Eswatini]]
| class="infobox-data" |26,000
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Tsonga language|Xitsonga]], [[Chopi language]], [[Tswa language]], [[Ronga language]], [[Gitonga language|Gitonga]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Predominantly Christianity, African Traditional Religion
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Chopi people|Chopi]], [[Ronga people|Ronga]], [[Tswana people|Tswana]], [[Shona people|Shona]], [[Ngoni people|Ngoni]], [[Ndau people|Ndau]], [[Nguni people|Nguni]], [[Sotho-Tswana peoples|Sotho-Tswana]], [[Venda people|Venda]], [[Kalanga people|Kalanga]], [[Yao people (East Africa)|Yao]]
|}
Batho ba Batsonga (Tsonga: Vatsonga) ke morafe wa Banthu ba ba tlholegang kwa Borwa jwa Mozambique (Inhambane, Gaza le Maputo) le Aforika Borwa (Limpopo le Mpumalanga). Ba bua SeXitsonga, e leng puo e e buiwang kwa Borwa jwa Bantu. Palo e nnye thata ya Batsonga e fitlhelwa gape kwa Zimbabwe le kwa bokone jwa Eswatini. Batsonga ba Aforika Borwa ba na le histori e e tshwanang le ya Batsonga ba Mozambique Borwa, mme ba na le ditlwaelo tse di tshwanang tsa setso, mme ba farologana ka dipuo tse ba di buang.
== Hisetori ==
[[File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Houten_hoofdsteun_TMnr_3279-20.jpg|thumb|Tsonga wooden headrest]]
[[File:Brooklyn_Museum_1994.144.1_Globular_Pot_(2).jpg|thumb|Tsonga globular pot, collected c. 1900]]
[[File:Tihove_cooking_method-a_snack_eaten_by_Tsonga_speakers_in_Zimbabwe.webm|thumb|Tihove cooking method-a snack eaten by Tsonga speakers in Zimbabwe]]
Batsonga ba tlholega kwa Borwa jwa Aforika (Dikarolo tsa Aforika Borwa le Mozambique). E nngwe ya ditlaleho tsa pele tse ngotsweng tsa batho ba Batsonga ke ya Henri Philipe (HP) Junod e bitswang Matimu ya Vatsonga 1498-1650, e ileng ya hatiswa semmuso ka 1977, mme e bua ka mebuso ya pele ya Batsonga. Pele ga se, Henri-Alexandre Junod yo mogolwane o ne a golola tiro ya gagwe ya The life of a South African Tribe, e e neng ya phasaladiwa la ntlha ka dibolumo di le pedi ka 1912-1913 mme ya phasaladiwa gape ka 1927. Merafe ya pele e e lemogilweng ke maina a a jaaka Mpfumo ba e leng ba morafe wa Rhonga mo morafeng o mogolo wa Batsonga (Thonga), mme ba ba lemogilweng gape ka 1500-1650 ke ba Valenga, Vacopi, Vatonga (Nyembana), Vatshwa, le Vandzawu.
Ba ne ba na le mafelo a magolo kwa borwa jwa Mozambique le dikarolo dingwe tsa Aforika Borwa mme ba ne ba duedisa batho ba ba neng ba feta mo go bone lekgetho (go duela lekgetho e ne e le go ba sireletsa gore ba se ka ba tlhaselwa). Ditso tsa Batsonga gape di ne di dira jaaka lekgotla mo go tlameleng makoko a a farologaneng mo kgaolong ya bokone ya Transvaal ka nako ya go tlhomiwa ga Great Zimbabwe le go dira kgwebo. Dikai tse di tlwaelegileng ka dingwaga tsa bo1800 ke ditso tsa Nkuna le Valoyi tse di neng di tlamela masole go thusa bogosi jwa Modjadji, le ditso tsa Nkomati le Mabunda go tlamela masole a sesole sa ga Joao Albasini. Batho ba Batsonga ba na le tlwaelo ya bogologolo ya go etelela pele merafe ya bona, ka moeteledipele wa setso wa maemo a a kwa godimo a le kwa pele mo setheong sa morafe wa bona mme o bonwa ka maemo a a lekanang le a kgosi. Batho ba Batsonga ga ba bolo go tshela go ya ka dingwao tseno ka dingwagangwaga mme ba dumela gore "vukosi a byi peli nambu", e e rayang "bogosi ga bo kgabaganye melelwane ya naga kana ya lelapa".
Ka fa gare ga puso ya tlhaolele ya Aforika Borwa, naga ya Batsonga, "Gazankulu Bantustan", e ne ya tlhamiwa go tswa mo karolong ya bokone jwa Porofense ya Transvaal (e jaanong e leng Porofense ya Limpopo le Mpumalanga) ka dingwaga tsa bo-1960 mme ya fiwa maemo a go ipusa ka 1973. Ikonomi ya bantustan eno e ne e ikaegile thata ka gauta le madirelo a mannye a go dira dilo. Le fa go le jalo, go fopholediwa gore ke batho ba le 500 000 fela - ba ba kwa tlase ga halofo ya baagi ba Batsonga ba Aforika Borwa - ba ba kileng ba nna teng. Ba bangwe ba le bantsi ba ne ba ikgolaganya le banni ba ditoropo go tswa kwa dikarolong tse dingwe tsa Aforika Borwa go dikologa ditoropo, segolobogolo Johannesburg le Pretoria.
== Leina ==
Molaotheo wa Aforika Borwa o tlhalosa gore maAforika Borwa otlhe a na le tshwanelo ya go ikgolaganya le puo ya bone, mme o supa gore merafe kgotsa "ditso" di ka supiwa bogolo ka puo e e tshwanang; ka jalo go amogelwa ditlhopha tse di jaaka, sekao BaXhosa ba ba kopantsweng ke Ba-isiXhosa; BaZulu ba ba kopantsweng ke Ba-isiZulu; Ba-Venda ba ba kopantsweng ke BaTshivenda; le Ba-Sothos ba ba kopantsweng ke BaSesotho. Ditlhopha tse di farologaneng tse di buang puo ya SeXitsonga kgotsa nngwe ya dipuo tsa teng ka jalo le tsona di kopantswe ke puo eo mme di tsaya leina la tsone mo go yona, ka jalo go ya ka Molaotheo ke batho ba Ba-Shang'an (BaVatsonga). Gape go na le ditlhopha tse dingwe tsa Batsonga kwa dikarolong dingwe tsa Mozambique, Zimbabwe le Eswatini. Ditlhopha tse dingwe tse di amanang kwa ntle ga Aforika Borwa tse e leng bagologolwane kgotsa tse di amanang le batho ba Afrika Borwa ba Shangaan di bidiwa ka maina a merafe e e farologaneng (sekao, Tonga, Rhonga, Chopi, Tswa) mme ka dinako tse dingwe di aroganngwa ka fa gare ga ngwao-boswa le hisetori ya batho ba Batsonga ba Aforika Borwa.
== Puo ==
Batsonga ba bua puo ya SeXitsonga, e leng nngwe ya dipuo tsa semmuso tsa Repaboliki ya Aforika Borwa. Go ya ka bakwalahisitori, puo ya SeXitsonga e ne e setse e tlhabolotswe ka dingwaga tsa bo 1500 le ya pele ga yone e leng "puo ya SeThonga" e e lemogilweng jaaka tshimologo e kgolo. E ne e le ka tiro ya borongwa ya kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo1800 go ya bogareng jwa dingwaga tsa bo1900 e e neng ya isa kwa thutong e e tshwaraganeng ya dipuo tsa batho ba Batsonga le ditshupo tsa puo. Tiro e e dirilweng ke Henri Junod le rraagwe e tlogetse boswa jo bo nnetseng ruri mo bathong ba Batsonga jwa go ribolola hisetori ya bone e e fetileng. Le fa go ntse jalo, e ne e le Paul Berthoud le tsala ya gagwe Ernest Creux ba ba neng ba dira ka natla le batho ba Batsonga ba kgaolo ya Spelonken go feleletsa ba dirile dibuka tsa ntlha tsa difela tse di kwadilweng ka puo ya Setswana ka bo1878. Barongwa bano ba kwa Switzerland ba ne ba itse puo eo sentle mme ka botlhale ba ne ba batla kaelo ya batho ba ba buang puo eo fa ba ranola. Buka ya ntlha e e kwadilweng ka puo ya SeXitsonga e ne ya gatisiwa ka 1883 ke Paul Berthoud morago ga go dirisa nako e e lekaneng go ithuta puo eno. Batho ba Batsonga ka bobone ba ne ba setse ba simolotse go ithuta go bala le go kwala ka SeXitsonga, lefa go ntse jalo, batho ba Batsonga ba ne ba setse ba itse puo ya SeXitsonga kana nngwe ya dipuo tsa yone sentle pele ga go goroga ga Barongwa ba Switzerland. Go na le bosupi jo bo bontshang gore "puo eno e ne e setse e buiwa ke baagi ba pele ba naga eno dingwaga tse di fetang 500" pele ga Barongwa ba Switzerland ba goroga. (Seetebosigo 1912, ts. 32)
== Dikgotlhang le go naya batho maina ==
Leina "Tsonga" kana "Vatsonga" ka bolone le amana sentle le "Thonga" ya bogologolo (e gape e bidiwang Tonga mo makgetlong mangwe). Batho ba Ba-Tonga ke bangwe ba merafe ya ntlha ya Seaforika ba ba neng ba tswa mo Bogareng jwa Aforika magareng ga 200AD le 500AD mme ba ne ba dira gore go nne le ditso tse dintsi tsa setso mo Borwa jwa Aforika. Leina "Thonga" le na le bokao jo bo farologaneng mo dipuong tse di farologaneng. Ka puo ya Se-Shona le raya "batho ba noka", kana "ba ba ikemetseng"; ka Sezulu le raya "moemedi wa meya", "thupa", "motsomi", kana "ba ba tlotlegang". Batho ba Ba-Tonga ba ne ba nna mo dikarolong tse di farologaneng tsa borwa jwa Aforika mme ka jalo ba ne ba nna le ditso tse di farologaneng tse di sa ntseng di itsege ka boswa jo bo tshwanang. Batho ba Tembe ba KwaZulu-Natal, ka sekai, ba santse ba ipitsa "amaThonga" mme jaanong ke karolo ya puo le setso sa MaZulu morago ga go tsenngwa mo bokone jwa KwaZulu Natal. 1] Batho ba Rhonga ba ne ba supiwa go ya ka tsela e ba neng ba tshela ka yone go ya kwa botlhaba (Rhonga e raya Botlhaba mo puong ya Rhonga) mme ba ne ba akaretsa merafe ya Mpfumo ya Nhlaruti, Nondwane, Vankomati, le Mabota. Sekai se sengwe ke batho ba Valenge le Chopi (vaCopi) ba Gunyule le Dzavana ba ba amanang le batho ba Batsonga ba Aforika Borwa jaaka Maluleke, Shivambu, Mhinga, le Mulamula, mme ba sa ntse ba ipona e le karolo ya setlhopha se segolo sa Batsonga/Batsonga. Ditso tse gantsi di itsiweng jaaka Gwamba (e le ditlogolwana tsa Gwambe) jaaka ditso tsa Baloyi, Mathebula, le Nyai, le tsona di ne tsa bopa ditso tsa Kalanga le Rozwi. Merafe e mengwe e akaretsa batho ba Hlengwe ba ba tswang mo go ba ba ipitsang Vatswa (ka dinako tse dingwe e kwalwa Tshwa) le gape le Khosa ba ba itlhalosang le setlhopha-potlana sa Djonga le Mbai. Eleruri, bontsi jwa Batsonga ba Aforika Borwa ba tswa mo ditlhopheng tse di ikgethileng tsa Batsonga tse di tshwanetseng tsa bo di diragetse ka dingwaga tsa bo 1600 fa Bapotokisi ba goroga kwa Mozambique.
Mo Aforika Borwa leina "Shangaan" kgotsa "Machangane" le dirisiwa ka gale go tlhalosa setšhaba sotlhe sa Batsonga; le fa go ntse jalo, se ke kgopolo e e phoso e e tlwaelegileng mme ba bangwe ba a e nyatsa ka ntlha ya go amana ga bona le morafe. Se se ka itsiweng jaaka morafe wa Shangaan se bopa fela karolo e nnye ya morafe wa Batsonga, go raya gore lereo "Shangaan" le tshwanetse go dirisiwa fela mo morafeng o o amanang ka tlhamalalo le Soshangane ka Zikode (mojenerale wa Nguni go tswa mo morafeng wa BaNdwandwe) yo o tlileng mo pusong ka dingwaga tsa bo1800, mmogo le merafe e e neng ya tlhomiwa kgotsa ya tsenngwa ka tlhamalalo ke ene. Go farologana le seo, morafe wa Batsonga o na le mefuta e e farologaneng ya merafe, e mengwe ya yona e neng ya lemogiwa le go tlhomamisiwa kwa Mozambique le Aforika Borwa go tloga ka bo1350 go fitlha ka bo1600 go fitlha ka bo1900, e leng Varhonga, Vaxika, Vahlengwe, Van'wanati, Vacopi, Valoyi, le tse dingwe. Ka fa letlhakoreng le lengwe, lereo la "Tsonga-Shangaan" gantsi le dirisiwa ka tsela e e tshwanang le ya Sotho le Setswana; Pedi le Lobedu; kgotsa Xhosa le Mpondo. Dipatlisiso tsa histori di bontsha gore palo e kgolo ya merafe ya Batsonga e ne e nna mmogo mo Aforika Borwa ka dingwaga tsa bo 1400 go ya go 1700 ka nako e leina "Shangaan" le neng le ise le nne teng. Morago ka dingwaga tsa bo 1640-1700 batho ba Batsonga ba Aforika Borwa ba ne ba setse ba kopantswe mme ba tshela mmogo ba tlhomilwe ka fa tlase ga boeteledipele jwa setso sa bone (jaaka magosi a a eteletsweng pele ke Gulukhulu, Xihlomulo wa Valozyi, Maxakadzi wa Van'wanati, le Ngomani wa Vaxika).
Fa Soshangane (yo leina la "Shangaan" le tserweng mo go ene) le batlhasedi ba bangwe ba Ba-Nguni ba ne ba tlhasela Mozambique moragonyana ka dingwaga tsa bo 1820, batho ba Batsonga ba ba neng ba setse ba tshela pele ka fa tlase ga bokoloniale jwa MaDutch mo Aforika Borwa ba ne ba sa bope karolo ya mmusomogolo wa Ba-Nguni Shangaan (mme gantsi ba ne ba le kgatlhanong le one) mme ba ne ba setse ba bua puo ya SeXitsonga ka dipuo tse di jaaka Xin'walungu, Xihlanganu, Xidzonga, jj. mo Transvaal.[ Ditso tse di ntseng jalo tsa Batsonga ga di ise di ko di nne ka fa tlase ga mmuso wa Gaza Shangaan mme ka gale di bolokile boeteledipele jwa tsona jwa setso jo bo kwa godimo le ka nako ya puso ya tsamaiso ya kwa gae ya tlhaolele. Kgopolo e e fosagetseng ya gore botlhe ba ne ba kopantswe ke moeteledipele a le mongwe e bonala e le maaka ka gore bontsi jwa batho ba ba rulagantseng ditlhopha tsa ntlha tsa Batsonga/Batho ba Setonga ba ne ba santse ba tla kopanngwa mo Aforika Borwa le fa dintwa tsa Mfecane Nguni di ne di sa diragala. Mo godimo ga se, bontsi jwa merafe ya Batsonga ba ba neng ba santse ba le kwa Mozambique mme moragonyana ba tlhaselwa ke Soshangane le MaNdwandwe a mangwe ka dingwaga tsa bo1820 ba ne ba ikgaoganya mme ba tshabela kwa Transvaal go ipaya kwa ntle ga tlhotlheletso ya mmuso wa Gaza (ba ne ba gana go etelelwa pele ke BaNguni), fa bangwe ba ne ba sala mme ba ne ba gatelelwa kgotsa ba dirwa makgoba. Fa go buiwa jalo, go itsege sentle gore Mmusomogolo wa Gaza o ne o le mogolo mme o ne o akaretsa mafelo a a neng a le mo diatleng tsa Batsonga. Batsonga ba le bantsi ba ne ba itlhalosa jaaka Shangani mme go na le maina le mafoko a le mantsi a Nguni mo puong ya bone e e supang puso ya Gaza Nguni ya mangwe a ditlhopha tse. Batho ba Copi (Chopi), le fa go ntse jalo, ba ne ba nna ba tsuologa le go ikemela ka nosi mo nakong yotlhe ya bogosi jwa Gaza mme ba ne ba se ke ba fenngwa ka tshwanelo, mme fa mmusi wa Gaza (Nghunghunyana) a ne a tlhasela naga ya bone gaufi le Noka ya Limpopo mme a leka go ba fenya ka 1888, ntwa e ne ya latela magareng ga batho ba Chopi le masole a Gaza a a neng a tsaya nako go tloga ka 1889 mme a fela ka 1895 fa Nghunghunyana a ne a fenngwa ke Bapotokisi (ba ba neng ba eteletswe pele ke mogenerale wa bone Mouzinho de Albuquerque) ka kgolagano le masole a Chopi (ba ba neng ba eteletswe pele ke kgosi ya bone Xipen). Bontsi jwa batho ba Gaza ba ne ba tshaba go tswa mo Bogosing jo bo neng bo senyegile mme baeteledipele ba bona ba ba setseng ba ne ba tshabela mo Aforika Borwa kwa bontsi jwa batho ba Batsonga ba neng ba nna teng pele dintwa tsa Mfecane di simolola. Mo Aforika Borwa, batho ba Gaza-Shangaan ba ne ba latlhegelwa ke puo ya bona ya Nguni e e neng e le teng mo Bogosing ka ntlha ya nnete e ntšhwa mme ba ne ba amogela puo ya Xitsonga kwa Transvaal mme ba sa ntse ba itsege thata ka ditlwaelo tsa Nguni.
Mo Aforika Borwa wa segompieno, go kopanngwa ga merafe e e ntseng jalo go tlhodile go tshwaragana ga loago koo bangwe ba Batsonga ba dumelang gore ba lebagane le mathata a boitshupo ka ntlha ya se se tsewang e le bosemorafe jwa morafe wa BaNdwandwe Shangaan kgatlhanong le merafe ya Batsonga ba kwa tshimologong. Ntlha e nngwe ke go amana ga batho ba Gaza-Shangaan le hisetori ya kgatelelo le kgarakgatsho e baagi ba Mozambique ba neng ba e itemogela ka fa tlase ga puso ya Mmusomogolo wa Gaza ka dingwaga tsa bo1800, e e kwadilweng sentle ke metswedi e e ikanyegang mme e le kgang ya dingangisano le dingangisano tse dintsi.
== Dithulaganyo tsa merafe ==
Morafe wa Batsonga o ne wa kopanngwa ke go kopanngwa ka iketlo ga merafe e e farologaneng e e neng e le gaufi e e neng e le ntsi kwa Mozambique, Zimbabwe le Aforika Borwa ka go latelana ga yone. Dipatlisiso tsa histori di supa gore tlhabololo ya puo e e tlwaelegileng (Xitsonga) mmogo le go kopanngwa ga setso mo morafeng wa Batsonga e ntse e diragala go tloga ka dingwaga tsa bo 1200 (dingwaga tse di fetang 800 tse di fetileng). Go ka direga gore ditlhopha tse di farologaneng tse di neng di lwa di ne di batla go dira dikgolagano tsa tshireletso mme ka jalo di ne di kopanya ditso tsa tsone go nna setlhopha se le sengwe kgotsa go dira gore go nne le kgwebo. Puo e bonala e le selo se segolo se se kopanyang merafe ya Batsonga, fela jaaka batho ba BaVenda ba le bone e leng ba merafe e e farologaneng e e kopantsweng ke puo ya SeVenda. Morafe wa Batembe ke mongwe wa merafe e e nang le tlhotlheletso e kgolo thata kwa lobopong lwa botlhaba mme ke mongwe wa batho ba ntlha go nna kwa dikarolong tse di kwa bokone jwa Kwazulu-Natal le Borwa jwa Mozambique, le merafe e e farologaneng jaaka Dlamini, Gumedes, Mashabanes, Matshinyes, Nyakas. E nngwe ya dikgosi tsa pele tsa Batsonga ba Leboya ka hara naha ya Afrika Borwa e ne e le pakeng tsa confluence ya Noka ya Levhuvhu le Noka ya Shingwedzi ho tloha mafelong a 1600 e ne e le Mmuso wa Mhinga, o ileng wa theha Malamulele (Molopolli) mme o ile wa bopa boetapele ba bolaodi ba mmuso wa Gazankulu ho pota 1960 ho seo kajeno e leng karolo e ka botjhabela ya provense ya Limpopo. Ba lelapa la Van'wanati go ya ka Henry A. Junod (1912) le ene ke ene yo o neng a tswakanya gape merafe ya Baloyi le Vanyayi e e neng ya tswa mo nageng ya Kalanga mme ya nna ya go bua Setswana. Le fa go ntse jalo, Baloyi e ne e le karolo ya setlhopha sa merafe ya kwa Thonga sa kwa tshimologong (ka mogologolwane wa bone Gwambe) pele ga ba ya go gapa dikarolo tsa Zimbabwe mme ba ne ba bidiwa Barozwi ("basenyi"). Batho ba Batsonga ka bobona ba sa ntse ba lemoga ditso tsa bone mme gape ba amogetse boitshupo jwa bosetšhaba jwa Batsonga, jo bo ba kopanyang ka puo le setso mo Aforika Borwa. Ntlha e kgolo mo go kopanyeng merafe e e farologaneng e e buang SeXitsonga mo nageng ya Aforika Borwa ke seabe se se tshamekilweng ke Sunduza II wa Leloko la ga Mhinga ka 1961 fa a ne a kgobokanya dikgosana tsotlhe tsa Batsonga go bopa bothati jwa kgaolo jo bo kgontshitseng batho ba Batsonga go boloka kamogelo ya bona e e lekanang le bothati jwa kgaolo ya BaVenda le Bapedi (Mathebula 2002, ts. 37). Sunduza II Mhinga, setlogolo sa ga Dzavana le kgosi ya batho ba Chopi Gunyule, o simolotse maiteko a gagwe a go kopanya merafe ya Batsonga ka bo1950 fa puso ya tlhaolele e ne e leka go kopanya batho ba Batsonga mo Venda le Lebowa Bantustans. Sunduza II o ne a bitsa kopano ya dikgosana tsotlhe tsa Batsonga ka 1957 mme a dira tshweetso ya go kopana le go lwantsha go tshwana go go tlang. Boeteledipele jwa ga Sunduza II bo ne jwa felela ka gore puso ya tlhaolele e tsenelele mo dipuisanong tsa sedipolomate tse di neng tsa naya batho ba Batsonga tetla ya go itirela puso ya bone. Se se ne sa tiisa kutlwano magareng ga batho ba Batsonga go tswa mo go tlhamiweng ga Naga ya Gazankulu kwa Hudson Ntsanwisi (tokololo ya setlhopha sa Van'wanati Maluleke) a neng a nna Tona ya ntlha ya batho ba Batsonga.
Ditso dingwe tsa bogologolo di ne di teeletswe ka tlhogo e go neng go dumelwa gore ke rraabonemogologolwane wa ntlhantlha. Leina la lotso le ne le dirisiwa jaaka leina la lelapa gore le nnele ruri gore le se ka la lebalwa. Se se farologana le merafe ya Bapedi ba ba neng ba nna mo lefelong leo ba ba neng ba na le mokgwa wa go ipitsa ka maina a diphologolo.
Ditlhopha tsa batho ba ba buang Setswana mo Aforika Borwa morago ga 1890 (ka loleme lwa Setswana kgotsa ka loleme-potlana lo lo amanang le lwa Setswana):
* VaN’wanati(Makwakwa, Maluleke, Mondlane, Xivambu)
* AmaShangana(Ndwandwe, Hlatshwayo, Nxumalo, Mkhatshwa)
* VaMbayi(Khosa, Rikhotso, Rivisi, Mbhanyele)
* VaHlave(Mavundza, Maswanganyi, Nkwinika, Ndhzove)
* VaRozvi(Valoyi, Makaringe, Mukansi, Mathevula)
* VaNdau(Moyane, Sithole, Simango, Maxava)
* VaHlengwe(Chauke, Sono, Hlungwani, Mavasa)
* VaMlambya(Ngoveni, Mapengo, Mahlaule, Ximange)
== Baagi ==
Ka kakaretso, go ne go na le batho ba le dimilione di le 7,3 ba ba neng ba bua Se-Shangaan ka 2011, mme bontsi jwa bone ba ne ba nna mo Aforika Borwa le Mozambique. Aforika Borwa e ne e na le batho ba le dimilione di le 3,3 ba ba buang Setswana mo palong ya batho ya 2011, fa Mozambique e na le batho ba le dimilione di le 4 ba ba buang puo eno. Palo e nnye ya dibui e ne e akaretsa dibui tsa Shangaan di le 15 000 kwa Eswatini le dibui di ka nna 18 000 kwa Zimbabwe.
Mo Aforika Borwa, batho ba Shangaan ba ne ba kgobokane mo dikgaolong tse di latelang tsa mmasepala ka nako ya palo batho ya 2011: Greater Giyani Local Municipality (248,000 people), Bushbuckridge Local Municipality (320,000 people), Greater Tzaneen Local Municipality (195,000 people), Ba-Phalaborwa Local Municipality (80,000 people), Makhado Local Municipality (170,000 people), Thulamela Local Municipality (220,000 people), City of Tshwane (280,000 people), City of Johannesburg (290,000 people), le Ekurhuleni (260,000 people). Mo go bommasepala ba ba latelang, batho ba Shangaan ba teng mme ga ba bantsi ka mo go lekaneng kgotsa ga ba botlhokwa ka mo go lekaneng go bopa setšhaba se se nang le tlhotlheletso mo kgaolong ya bone, mo mabakeng a le mantsi, ba ka fa tlase ga batho ba le 50 000 mo mmasepaleng mongwe le mongwe. Le fa go ntse jalo, ga se ba bannye thata mo ba ka itlhokomolosiwang ka gonne ke bone setlhopha se segolo sa dipuo tse dinnye. Ke tse di latelang: Greater Letaba Local Municipality (batho ba le 28 00), Mbombela Local Municipality (batho ba le 26 000), Nkomazi Local Municipality (batho ba le 28 500), Mogalakwena Local Municipality (batho ba le 31 400), Madibeng Local Municipality (batho ba le 51 000), Moretele Local Municipality (batho ba le 34 000), le Rustenburg Local Municipality (batho ba le 30 000). Go ya ka palo ya batho ya ngwaga wa 2011, diporofense tse go buiwang Setswana mo go tsone ke tse di latelang: Porofense ya Limpopo (batho ba le 1 006 000), Porofense ya Mpumalanga (batho ba le 415 000), Porofense ya Gauteng (batho ba le 800 000) le Porofense ya Bokone Bophirima (batho ba le 110 000). Ka kakaretso, batho ba ba buang puo ya Shangaan ba dira 4.4% ya palo ya batho ba Aforika Borwa.
== Ikonomi ==
Ikonomi ya setso ya Batsonga e ikaegile ka temothuo e e tswakantsweng le bodisa. Dijalo tsa konokono ke cassava; mmidi (mmidi), millet, sorghum le dijalo tse dingwe le tsone di a jalwa. Basadi ba dira tiro e ntsi ya temothuo, fa banna le basimane ba dingwaga tsa bolesome ba tlhokomela diphologolo tsa mo gae (letsomane la dikgomo, dinku le dipodi) le fa gone banna bangwe ba lema dijalo tse di rekisiwang. Bontsi jwa Batsonga jaanong ba bereka kwa Afrika Borwa le kwa Mozambique.
== Setso ==
Banna ba Batsonga ka tlwaelo ba tsenela sekolo sa go rupisiwa se se bidiwang "Ngoma" (eNgomeni), se gape se itsegeng jaaka "Hogo" morago ga moo ba tsewa jaaka banna. Basetsana ba babotlana ba ba mo dingwageng tsa bolesome ba tsena sekolo se se eteletsweng pele ke basadi ba ba godileng ba Ba-Vatsonga se se bidiwang Khomba, mme ka jalo ba ba tsenngwang mo go sone ba bidiwa tikhomba (khomba - e le nngwe, tikhomba - e le bontsi). Ke makgarebane fela a a letleletsweng go tsena sekolo seno se se simololang se mo go sone ba rutiwang go le gontsi ka bosadi, kafa ba ka itshwarang ka teng jaaka tikhomba mo setšhabeng, e bile gape ba baakanyediwa lenyalo.
Batho ba Batsonga ba ba nnang go bapa le Noka ya Limpopo mo Aforika Borwa ba sa tswa go bona tlhokomelo e kgolo ka ntlha ya thekenoloji ya bone ya maemo a a kwa godimo, mmino wa elektroniki wa Xitsonga Traditional le o o rotloediwang jaaka Tsonga Disco, electro, le Tsonga ndzhumbha. Mmino wa setso wa Batsonga o ne wa simololwa ke ba ba tshwanang le General MD Shirinda, Fanny Mpfumo, Matshwa Bemuda, le Thomas Chauke, fa mefuta e e lekang ya Tsonga disco le Tsonga ndzhumbha e ne ya tumisiwa ke bataki ba ba tshwanang le Joe Shirimani, Penny Penny, Peta Teanet, le Benny Mayengani. Mofuta wa modumo o o kwa bophirima o o akaretsang mafoko a mantsi a Seesimane, mantswe a a tserweng jaaka disampole le di-synthesizer tse di bokete di rotloediwa jaaka Shangaan electro kwa Yuropa mme e nnile babulatsela ba ba tshwanang le Nozinja, Tshetsha Boys, le DJ Khwaya. Batho ba Batsonga gape ba itsege ka palo ya ditantsho tsa setso jaaka ditantsho tsa Makhwaya, Xighubu, Mchongolo le Xibelani.
== Ditumelo tsa setso le bafodisi ==
[[File:N'angas_celebrate_at_Ndau_Thwasa_Initiation.jpg|right|thumb|Senior [[Dingaka tsa setso tsa Borwa jwa Aforika|n'angas]] relax and celebrate after an [[Dingaka tsa setso tsa Borwa jwa Aforika|initiation]] dedicated to the Ndau spirit.]]
[[File:N'anga_Initiation_Baptism.jpg|left|thumb|250x250px|Ba-N'angas ba ba godileng ba thusa n'agna yo mosha go tswa mo metsing ka nako ya fa a simololwa]]
Jaaka ditso tse dintsi tsa Banthu, batho ba Batsonga ba na le kamogelo e e nonofileng ya bagologolwane ba bona, ba go dumelwang gore ba na le tshusumetso e kgolo mo matshelong a ditlogolwana tsa bona. Baalafi ba setso ba bidiwa n'anga.[ Go na le ditlhamane tse di bolelang gore baitseanape ba ntlha ba Batsonga ba kwa Aforika Borwa e ne e le mosadi yo o neng a bidiwa Nkomo We Lwandle (Kgomo ya Lewatle) le monna yo o neng a bidiwa Dunga Manzi (Metsi a a Tsokotsang). 1] Go bolelwa gore noga e e maatla ya metsi, Nzunzu (Ndhzhundzhu), e ne ya ba tshwara mme ya ba nwetsa mo metsing a a boteng. Ga ba a ka ba nwela, mme ba ne ba tshela kafa tlase ga metsi ba hema jaaka ditlhapi. Fa ba losika lwa bone ba sena go tlhabela Nzunzu kgomo, ba ne ba gololwa mme ba tswa mo metsing ba khubame ka mangole jaaka baitseanape ba ba maatla ba ba nang le mefuta e e farologaneng ya merogo e e maatla ya go fodisa. 1] Nkomo We Lwandle le Dunga Manzi ba ne ba nna dingaka tse di itsegeng mme ba thapisa makgolokgolo a basadi le banna go nna baitseanape.
Mo bathong ba Tsonga, matshwao a a jaaka ditlhabi tse di sa feleng, go nna moopa le go tlhaselwa ka bogale go ka tlhalosiwa jaaka matshwao a gore moya o sele o tsene mo mmeleng wa motho. Fa seno se diragala, motho o tla ya kwa go n'anga go ya go tlhatlhoba se se bakang bolwetse. Fa go tlhomamisitswe gore motho o biditswe ke bagologolwane go nna n'anga, ba tla nna modirisi wa mmoki yo mogolo yo o se kitlang a fodisa bolwetse fela, mme gape a bitsa mewa le go ba katisa go nna baitseanape ka bobona. Tlhamane ya noga ya metsi e boelediwa gape ka nako ya go tlhongwa ga baitseanape, ka go ina ba ba tlhomiwang mo metsing ka tsela e e tlotlegang mme ba bo ba tswa jaaka baitseanape.
Mofuta wa meya e e nnang mo mothong o lemogiwa ka puo e a e buang. Ka kakaretso go na le Ba-Ngoni (ba ba tswang mo lefokong la Nguni), BaNdau le BaMalopo. Moya wa BaNdau o tshwere ditlogolwana tsa masole a Gaza a a neng a bolaya Ba-Ndau le go tsaya basadi ba bone.
Fa moya ono o sena go fetolwa go tswa mo go nneng maatla a a bosula go nna a a molemo, meya eno e naya nganga maatla a go bolelela dilo pele le go fodisa.
== Baitsege ba baTsonga ==
Fa moya ono o sena go fetolwa go tswa mo go nneng maatla a a bosula go nna a a molemo, meya eno e naya nganga maatla a go bolelela dilo pele le go fodisa.
* Armando Guebuza (Former President of Mozambique)
* Lawrence Mushwana (Former Public Protector of South Africa)
* Sello Chicco Twala (South African musician)
* Umanji (South African musician)
* [[DJ Maphorisa]] (South African musician)
* Musa Keys (South African musician)
* Patrick Maswanganyi (South African footballer)
* Tshegofatso Mabasa (South African footballer)
* Lesego Makhubela (South African politician)
* [[Tiisetso Makhubela]] (South African footballer)
* Hanyani Shimange (South African rugby union player)
* Shaun Maswanganyi (South African sprinter)
* Malangatana Valente Ngwenya (Mozambican painter and poet)
* Tyler ICU (South African musician)
* Maria Mutola (Mozambican athlete)
* Eusebio (Mozambican born Portugal Football Player)
* Brian Baloyi (South African footballer)
* Benny Mayengani (South African musician)
* Gito Baloi (Mozambican musician)
* Cassius Baloyi (South African boxer)
* Lucky Baloyi (South African footballer)
* [[Richard Baloyi]] (South African politician)
* [[Onalenna Baloyi]] (Botswana middle-distance runner)
* DJ Brian (Radio personality, Club DJ and entrepreneur)
* Bruce Bvuma (South African footballer)
* Collins Chabane (South African politician)
* Thomas Chauke (Musician)
* Jackson Chauke (South African boxer)
* Kegs Chauke (English footballer)
* Joaquim Chissano (Former President of Mozambique)
* Lizha James (Mozambican musician and celebrity)
* Gonçalo Mabunda (Mozambican artist)
* Tiyani Mabunda (South African footballer)
* Graça Machel (Former first lady of Mozambique; former first lady of South Africa)
* [[Samora Machel|Samora Moisés Machel]] (Former President of Mozambique)
* [[Sho Madjozi]] (South African musician)
* Jabulani Maluleke (South African footballer)
* Tebogo Jacko Magubane (South African Radio Personality)
* Jeff Maluleke (South African musician)
* David Mathebula (South African footballer
* Herman Mashaba (Founder of "Black Like Me" and Executive Mayor of the City of Johannesburg)
* Oscarine Masuluke (South African footballer)
* Tito Mboweni (Minister of Finance of South Africa former South African Reserve Bank Governor)
* Edward Mhinga (Second Chief Minister of the bantustan of Gazankulu)
* Tsakani "TK" Mhinga (South African musician)
* Eduardo Mondlane (Founding President of FRELIMO)
* Hudson William Edison Ntsanwisi (Former Chief Minister of Gazankulu)
* Trevor Nyakane (South African rugby union player)
* Sam Nzima (Photographer of famous photo depicting the death of Hector Pieterson during the Soweto Uprising)
* Penny Penny (South African musician)
* Mbhazima Shilowa (former Premier of Gauteng)
* [[Fumani Shilubana]] (South African Actor, Director, Producer and Businessman)
* [[Floyd Shivambu]] (South African politician, former Deputy President of the Economic Freedom Fighters)
* Eric Bhamuza Sono (South African footballer)
* Jomo Sono (South African football legend and owner of Jomo Cosmos)
* Akani Simbine (South African sprinter)
* [[Pearl Modiadie]] (South African television presenter, radio DJ, actress and producer)
* Ronald Lamola (South African Politician and Minister of International Relations and Cooperation)
* [[Paul Mashatile]] (South African Minister and Deputy President of South Africa)
* Daniel Cornel Marivate (South African writer and composer)
* Charles Daniel Marivate (South African medical doctor)
* Vonani Bila (South African author and poet)
* Tsakane Valentine Maswanganyi (South African classical soprano)
* Luís Miquissone (Mozambican Footballer)
* Oupa Manyisa (South African Footballer)
* Reinildo Mandava (Mozambican Footballer)
* Geny Catamo (Mozambican Footballer)
* Mexer (Mozambican Footballer)
* Nelson Makamo (South African visual artist)
* Vukosi Marivate (South African academic and leading AI expert)
== Metswedi ==
== Buka ya tshedimosetso ==
== Metswedi ya kwa ntle ==
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tso Ethnologue entry on Tsonga language]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:BaTsonga]]
[[Karolo:Tsonga]]
pc5ae27exd17qnsud3qw8mk0t5rijy0
56003
55983
2026-09-29T22:14:12Z
Reagoleboga
10854
added information
56003
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="7" |Tsonga
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |<div lang="ts">Vatsonga, Mutsonga, Batonga</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Flag_of_Gazankulu.svg|border|frameless]]<div class="infobox-caption">Flag of the Tsonga people from the former [[Gazankulu]] [[Bantustan]] in [[South Africa]]</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Tsonga_languages_and_dialects.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">Traditional location of Tsonga people with dialectical differences before the borders between Zimbabwe, Mozambique, and Eswatini were imposed and the indigenous peoples were forcibly relocated by colonisers</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |9,486,000 (early 21st-century estimate)<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="465">[https://joshuaproject.net/clusters/339 "Cluster: Bantu, Central-Southeast – People Groups"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="466">''Joshua Project''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="467"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">5 August</span> 2025</span>.</span></cite></ref>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Mozambique.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Mozambique]]
| class="infobox-data" |5,807,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]
| class="infobox-data" |3,300,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Zimbabwe.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Zimbabwe]]
| class="infobox-data" |353,000
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="font-weight:normal;" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_Eswatini.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[Eswatini]]
| class="infobox-data" |26,000
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Tsonga language|Xitsonga]], [[Chopi language]], [[Tswa language]], [[Ronga language]], [[Gitonga language|Gitonga]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Predominantly Christianity, African Traditional Religion
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Chopi people|Chopi]], [[Ronga people|Ronga]], [[Tswana people|Tswana]], [[Shona people|Shona]], [[Ngoni people|Ngoni]], [[Ndau people|Ndau]], [[Nguni people|Nguni]], [[Sotho-Tswana peoples|Sotho-Tswana]], [[Venda people|Venda]], [[Kalanga people|Kalanga]], [[Yao people (East Africa)|Yao]]
|}
Batho ba Batsonga (Tsonga: Vatsonga) ke morafe wa Banthu ba ba tlholegang kwa Borwa jwa Mozambique (Inhambane, Gaza le Maputo) le Aforika Borwa (Limpopo le Mpumalanga). Ba bua SeXitsonga, e leng puo e e buiwang kwa Borwa jwa Bantu. Palo e nnye thata ya Batsonga e fitlhelwa gape kwa Zimbabwe le kwa bokone jwa Eswatini. Batsonga ba Aforika Borwa ba na le histori e e tshwanang le ya Batsonga ba Mozambique Borwa, mme ba na le ditlwaelo tse di tshwanang tsa setso, mme ba farologana ka dipuo tse ba di buang.<ref>https://groundup.org.za/article/vatsonga-machangani-tribe-march-against-human-rights-violations-amid-ongoing-xenophobic-tensions/</ref>
== Hisetori ==
[[File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Houten_hoofdsteun_TMnr_3279-20.jpg|thumb|Tsonga wooden headrest]]
[[File:Brooklyn_Museum_1994.144.1_Globular_Pot_(2).jpg|thumb|Tsonga globular pot, collected c. 1900]]
[[File:Tihove_cooking_method-a_snack_eaten_by_Tsonga_speakers_in_Zimbabwe.webm|thumb|Tihove cooking method-a snack eaten by Tsonga speakers in Zimbabwe]]
Batsonga ba tlholega kwa Borwa jwa Aforika (Dikarolo tsa Aforika Borwa le Mozambique). E nngwe ya ditlaleho tsa pele tse ngotsweng tsa batho ba Batsonga ke ya Henri Philipe (HP) Junod e bitswang Matimu ya Vatsonga 1498-1650, e ileng ya hatiswa semmuso ka 1977, mme e bua ka mebuso ya pele ya Batsonga. Pele ga se, Henri-Alexandre Junod yo mogolwane o ne a golola tiro ya gagwe ya The life of a South African Tribe, e e neng ya phasaladiwa la ntlha ka dibolumo di le pedi ka 1912-1913 mme ya phasaladiwa gape ka 1927. Merafe ya pele e e lemogilweng ke maina a a jaaka Mpfumo ba e leng ba morafe wa Rhonga mo morafeng o mogolo wa Batsonga (Thonga), mme ba ba lemogilweng gape ka 1500-1650 ke ba Valenga, Vacopi, Vatonga (Nyembana), Vatshwa, le Vandzawu.<ref>https://scrolla.africa/tsonga-people-march-to-say-they-are-done-being-treated-like-foreigners-in-their-own-country/</ref>
Ba ne ba na le mafelo a magolo kwa borwa jwa Mozambique le dikarolo dingwe tsa Aforika Borwa mme ba ne ba duedisa batho ba ba neng ba feta mo go bone lekgetho (go duela lekgetho e ne e le go ba sireletsa gore ba se ka ba tlhaselwa). Ditso tsa Batsonga gape di ne di dira jaaka lekgotla mo go tlameleng makoko a a farologaneng mo kgaolong ya bokone ya Transvaal ka nako ya go tlhomiwa ga Great Zimbabwe le go dira kgwebo. Dikai tse di tlwaelegileng ka dingwaga tsa bo1800 ke ditso tsa Nkuna le Valoyi tse di neng di tlamela masole go thusa bogosi jwa Modjadji, le ditso tsa Nkomati le Mabunda go tlamela masole a sesole sa ga Joao Albasini. Batho ba Batsonga ba na le tlwaelo ya bogologolo ya go etelela pele merafe ya bona, ka moeteledipele wa setso wa maemo a a kwa godimo a le kwa pele mo setheong sa morafe wa bona mme o bonwa ka maemo a a lekanang le a kgosi. Batho ba Batsonga ga ba bolo go tshela go ya ka dingwao tseno ka dingwagangwaga mme ba dumela gore "vukosi a byi peli nambu", e e rayang "bogosi ga bo kgabaganye melelwane ya naga kana ya lelapa".<ref>https://www.citizen.co.za/mpumalanga-news/news-headlines/local-news/2026/06/11/bushbuckridge-cultural-dancers-preserve-tsonga-heritage/</ref>
Ka fa gare ga puso ya tlhaolele ya Aforika Borwa, naga ya Batsonga, "Gazankulu Bantustan", e ne ya tlhamiwa go tswa mo karolong ya bokone jwa Porofense ya Transvaal (e jaanong e leng Porofense ya Limpopo le Mpumalanga) ka dingwaga tsa bo-1960 mme ya fiwa maemo a go ipusa ka 1973. Ikonomi ya bantustan eno e ne e ikaegile thata ka gauta le madirelo a mannye a go dira dilo. Le fa go le jalo, go fopholediwa gore ke batho ba le 500 000 fela - ba ba kwa tlase ga halofo ya baagi ba Batsonga ba Aforika Borwa - ba ba kileng ba nna teng. Ba bangwe ba le bantsi ba ne ba ikgolaganya le banni ba ditoropo go tswa kwa dikarolong tse dingwe tsa Aforika Borwa go dikologa ditoropo, segolobogolo Johannesburg le Pretoria.<ref>https://scrolla.africa/mzansi-royals-we-mock-tsonga-speakers-for-sounding-foreign-and-our-chiefs-have-nothing-to-say-about-it/</ref>
== Leina ==
Molaotheo wa Aforika Borwa o tlhalosa gore maAforika Borwa otlhe a na le tshwanelo ya go ikgolaganya le puo ya bone, mme o supa gore merafe kgotsa "ditso" di ka supiwa bogolo ka puo e e tshwanang; ka jalo go amogelwa ditlhopha tse di jaaka, sekao BaXhosa ba ba kopantsweng ke Ba-isiXhosa; BaZulu ba ba kopantsweng ke Ba-isiZulu; Ba-Venda ba ba kopantsweng ke BaTshivenda; le Ba-Sothos ba ba kopantsweng ke BaSesotho. Ditlhopha tse di farologaneng tse di buang puo ya SeXitsonga kgotsa nngwe ya dipuo tsa teng ka jalo le tsona di kopantswe ke puo eo mme di tsaya leina la tsone mo go yona, ka jalo go ya ka Molaotheo ke batho ba Ba-Shang'an (BaVatsonga). Gape go na le ditlhopha tse dingwe tsa Batsonga kwa dikarolong dingwe tsa Mozambique, Zimbabwe le Eswatini. Ditlhopha tse dingwe tse di amanang kwa ntle ga Aforika Borwa tse e leng bagologolwane kgotsa tse di amanang le batho ba Afrika Borwa ba Shangaan di bidiwa ka maina a merafe e e farologaneng (sekao, Tonga, Rhonga, Chopi, Tswa) mme ka dinako tse dingwe di aroganngwa ka fa gare ga ngwao-boswa le hisetori ya batho ba Batsonga ba Aforika Borwa.
== Puo ==
Batsonga ba bua puo ya SeXitsonga, e leng nngwe ya dipuo tsa semmuso tsa Repaboliki ya Aforika Borwa. Go ya ka bakwalahisitori, puo ya SeXitsonga e ne e setse e tlhabolotswe ka dingwaga tsa bo 1500 le ya pele ga yone e leng "puo ya SeThonga" e e lemogilweng jaaka tshimologo e kgolo. E ne e le ka tiro ya borongwa ya kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo1800 go ya bogareng jwa dingwaga tsa bo1900 e e neng ya isa kwa thutong e e tshwaraganeng ya dipuo tsa batho ba Batsonga le ditshupo tsa puo. Tiro e e dirilweng ke Henri Junod le rraagwe e tlogetse boswa jo bo nnetseng ruri mo bathong ba Batsonga jwa go ribolola hisetori ya bone e e fetileng. Le fa go ntse jalo, e ne e le Paul Berthoud le tsala ya gagwe Ernest Creux ba ba neng ba dira ka natla le batho ba Batsonga ba kgaolo ya Spelonken go feleletsa ba dirile dibuka tsa ntlha tsa difela tse di kwadilweng ka puo ya Setswana ka bo1878. Barongwa bano ba kwa Switzerland ba ne ba itse puo eo sentle mme ka botlhale ba ne ba batla kaelo ya batho ba ba buang puo eo fa ba ranola. Buka ya ntlha e e kwadilweng ka puo ya SeXitsonga e ne ya gatisiwa ka 1883 ke Paul Berthoud morago ga go dirisa nako e e lekaneng go ithuta puo eno. Batho ba Batsonga ka bobone ba ne ba setse ba simolotse go ithuta go bala le go kwala ka SeXitsonga, lefa go ntse jalo, batho ba Batsonga ba ne ba setse ba itse puo ya SeXitsonga kana nngwe ya dipuo tsa yone sentle pele ga go goroga ga Barongwa ba Switzerland. Go na le bosupi jo bo bontshang gore "puo eno e ne e setse e buiwa ke baagi ba pele ba naga eno dingwaga tse di fetang 500" pele ga Barongwa ba Switzerland ba goroga. (Seetebosigo 1912, ts. 32)
== Dikgotlhang le go naya batho maina ==
Leina "Tsonga" kana "Vatsonga" ka bolone le amana sentle le "Thonga" ya bogologolo (e gape e bidiwang Tonga mo makgetlong mangwe). Batho ba Ba-Tonga ke bangwe ba merafe ya ntlha ya Seaforika ba ba neng ba tswa mo Bogareng jwa Aforika magareng ga 200AD le 500AD mme ba ne ba dira gore go nne le ditso tse dintsi tsa setso mo Borwa jwa Aforika. Leina "Thonga" le na le bokao jo bo farologaneng mo dipuong tse di farologaneng. Ka puo ya Se-Shona le raya "batho ba noka", kana "ba ba ikemetseng"; ka Sezulu le raya "moemedi wa meya", "thupa", "motsomi", kana "ba ba tlotlegang". Batho ba Ba-Tonga ba ne ba nna mo dikarolong tse di farologaneng tsa borwa jwa Aforika mme ka jalo ba ne ba nna le ditso tse di farologaneng tse di sa ntseng di itsege ka boswa jo bo tshwanang. Batho ba Tembe ba KwaZulu-Natal, ka sekai, ba santse ba ipitsa "amaThonga" mme jaanong ke karolo ya puo le setso sa MaZulu morago ga go tsenngwa mo bokone jwa KwaZulu Natal. 1] Batho ba Rhonga ba ne ba supiwa go ya ka tsela e ba neng ba tshela ka yone go ya kwa botlhaba (Rhonga e raya Botlhaba mo puong ya Rhonga) mme ba ne ba akaretsa merafe ya Mpfumo ya Nhlaruti, Nondwane, Vankomati, le Mabota. Sekai se sengwe ke batho ba Valenge le Chopi (vaCopi) ba Gunyule le Dzavana ba ba amanang le batho ba Batsonga ba Aforika Borwa jaaka Maluleke, Shivambu, Mhinga, le Mulamula, mme ba sa ntse ba ipona e le karolo ya setlhopha se segolo sa Batsonga/Batsonga. Ditso tse gantsi di itsiweng jaaka Gwamba (e le ditlogolwana tsa Gwambe) jaaka ditso tsa Baloyi, Mathebula, le Nyai, le tsona di ne tsa bopa ditso tsa Kalanga le Rozwi. Merafe e mengwe e akaretsa batho ba Hlengwe ba ba tswang mo go ba ba ipitsang Vatswa (ka dinako tse dingwe e kwalwa Tshwa) le gape le Khosa ba ba itlhalosang le setlhopha-potlana sa Djonga le Mbai. Eleruri, bontsi jwa Batsonga ba Aforika Borwa ba tswa mo ditlhopheng tse di ikgethileng tsa Batsonga tse di tshwanetseng tsa bo di diragetse ka dingwaga tsa bo 1600 fa Bapotokisi ba goroga kwa Mozambique.
Mo Aforika Borwa leina "Shangaan" kgotsa "Machangane" le dirisiwa ka gale go tlhalosa setšhaba sotlhe sa Batsonga; le fa go ntse jalo, se ke kgopolo e e phoso e e tlwaelegileng mme ba bangwe ba a e nyatsa ka ntlha ya go amana ga bona le morafe. Se se ka itsiweng jaaka morafe wa Shangaan se bopa fela karolo e nnye ya morafe wa Batsonga, go raya gore lereo "Shangaan" le tshwanetse go dirisiwa fela mo morafeng o o amanang ka tlhamalalo le Soshangane ka Zikode (mojenerale wa Nguni go tswa mo morafeng wa BaNdwandwe) yo o tlileng mo pusong ka dingwaga tsa bo1800, mmogo le merafe e e neng ya tlhomiwa kgotsa ya tsenngwa ka tlhamalalo ke ene. Go farologana le seo, morafe wa Batsonga o na le mefuta e e farologaneng ya merafe, e mengwe ya yona e neng ya lemogiwa le go tlhomamisiwa kwa Mozambique le Aforika Borwa go tloga ka bo1350 go fitlha ka bo1600 go fitlha ka bo1900, e leng Varhonga, Vaxika, Vahlengwe, Van'wanati, Vacopi, Valoyi, le tse dingwe. Ka fa letlhakoreng le lengwe, lereo la "Tsonga-Shangaan" gantsi le dirisiwa ka tsela e e tshwanang le ya Sotho le Setswana; Pedi le Lobedu; kgotsa Xhosa le Mpondo. Dipatlisiso tsa histori di bontsha gore palo e kgolo ya merafe ya Batsonga e ne e nna mmogo mo Aforika Borwa ka dingwaga tsa bo 1400 go ya go 1700 ka nako e leina "Shangaan" le neng le ise le nne teng. Morago ka dingwaga tsa bo 1640-1700 batho ba Batsonga ba Aforika Borwa ba ne ba setse ba kopantswe mme ba tshela mmogo ba tlhomilwe ka fa tlase ga boeteledipele jwa setso sa bone (jaaka magosi a a eteletsweng pele ke Gulukhulu, Xihlomulo wa Valozyi, Maxakadzi wa Van'wanati, le Ngomani wa Vaxika).
Fa Soshangane (yo leina la "Shangaan" le tserweng mo go ene) le batlhasedi ba bangwe ba Ba-Nguni ba ne ba tlhasela Mozambique moragonyana ka dingwaga tsa bo 1820, batho ba Batsonga ba ba neng ba setse ba tshela pele ka fa tlase ga bokoloniale jwa MaDutch mo Aforika Borwa ba ne ba sa bope karolo ya mmusomogolo wa Ba-Nguni Shangaan (mme gantsi ba ne ba le kgatlhanong le one) mme ba ne ba setse ba bua puo ya SeXitsonga ka dipuo tse di jaaka Xin'walungu, Xihlanganu, Xidzonga, jj. mo Transvaal.[ Ditso tse di ntseng jalo tsa Batsonga ga di ise di ko di nne ka fa tlase ga mmuso wa Gaza Shangaan mme ka gale di bolokile boeteledipele jwa tsona jwa setso jo bo kwa godimo le ka nako ya puso ya tsamaiso ya kwa gae ya tlhaolele. Kgopolo e e fosagetseng ya gore botlhe ba ne ba kopantswe ke moeteledipele a le mongwe e bonala e le maaka ka gore bontsi jwa batho ba ba rulagantseng ditlhopha tsa ntlha tsa Batsonga/Batho ba Setonga ba ne ba santse ba tla kopanngwa mo Aforika Borwa le fa dintwa tsa Mfecane Nguni di ne di sa diragala. Mo godimo ga se, bontsi jwa merafe ya Batsonga ba ba neng ba santse ba le kwa Mozambique mme moragonyana ba tlhaselwa ke Soshangane le MaNdwandwe a mangwe ka dingwaga tsa bo1820 ba ne ba ikgaoganya mme ba tshabela kwa Transvaal go ipaya kwa ntle ga tlhotlheletso ya mmuso wa Gaza (ba ne ba gana go etelelwa pele ke BaNguni), fa bangwe ba ne ba sala mme ba ne ba gatelelwa kgotsa ba dirwa makgoba. Fa go buiwa jalo, go itsege sentle gore Mmusomogolo wa Gaza o ne o le mogolo mme o ne o akaretsa mafelo a a neng a le mo diatleng tsa Batsonga. Batsonga ba le bantsi ba ne ba itlhalosa jaaka Shangani mme go na le maina le mafoko a le mantsi a Nguni mo puong ya bone e e supang puso ya Gaza Nguni ya mangwe a ditlhopha tse. Batho ba Copi (Chopi), le fa go ntse jalo, ba ne ba nna ba tsuologa le go ikemela ka nosi mo nakong yotlhe ya bogosi jwa Gaza mme ba ne ba se ke ba fenngwa ka tshwanelo, mme fa mmusi wa Gaza (Nghunghunyana) a ne a tlhasela naga ya bone gaufi le Noka ya Limpopo mme a leka go ba fenya ka 1888, ntwa e ne ya latela magareng ga batho ba Chopi le masole a Gaza a a neng a tsaya nako go tloga ka 1889 mme a fela ka 1895 fa Nghunghunyana a ne a fenngwa ke Bapotokisi (ba ba neng ba eteletswe pele ke mogenerale wa bone Mouzinho de Albuquerque) ka kgolagano le masole a Chopi (ba ba neng ba eteletswe pele ke kgosi ya bone Xipen). Bontsi jwa batho ba Gaza ba ne ba tshaba go tswa mo Bogosing jo bo neng bo senyegile mme baeteledipele ba bona ba ba setseng ba ne ba tshabela mo Aforika Borwa kwa bontsi jwa batho ba Batsonga ba neng ba nna teng pele dintwa tsa Mfecane di simolola. Mo Aforika Borwa, batho ba Gaza-Shangaan ba ne ba latlhegelwa ke puo ya bona ya Nguni e e neng e le teng mo Bogosing ka ntlha ya nnete e ntšhwa mme ba ne ba amogela puo ya Xitsonga kwa Transvaal mme ba sa ntse ba itsege thata ka ditlwaelo tsa Nguni.
Mo Aforika Borwa wa segompieno, go kopanngwa ga merafe e e ntseng jalo go tlhodile go tshwaragana ga loago koo bangwe ba Batsonga ba dumelang gore ba lebagane le mathata a boitshupo ka ntlha ya se se tsewang e le bosemorafe jwa morafe wa BaNdwandwe Shangaan kgatlhanong le merafe ya Batsonga ba kwa tshimologong. Ntlha e nngwe ke go amana ga batho ba Gaza-Shangaan le hisetori ya kgatelelo le kgarakgatsho e baagi ba Mozambique ba neng ba e itemogela ka fa tlase ga puso ya Mmusomogolo wa Gaza ka dingwaga tsa bo1800, e e kwadilweng sentle ke metswedi e e ikanyegang mme e le kgang ya dingangisano le dingangisano tse dintsi.
== Dithulaganyo tsa merafe ==
Morafe wa Batsonga o ne wa kopanngwa ke go kopanngwa ka iketlo ga merafe e e farologaneng e e neng e le gaufi e e neng e le ntsi kwa Mozambique, Zimbabwe le Aforika Borwa ka go latelana ga yone. Dipatlisiso tsa histori di supa gore tlhabololo ya puo e e tlwaelegileng (Xitsonga) mmogo le go kopanngwa ga setso mo morafeng wa Batsonga e ntse e diragala go tloga ka dingwaga tsa bo 1200 (dingwaga tse di fetang 800 tse di fetileng). Go ka direga gore ditlhopha tse di farologaneng tse di neng di lwa di ne di batla go dira dikgolagano tsa tshireletso mme ka jalo di ne di kopanya ditso tsa tsone go nna setlhopha se le sengwe kgotsa go dira gore go nne le kgwebo. Puo e bonala e le selo se segolo se se kopanyang merafe ya Batsonga, fela jaaka batho ba BaVenda ba le bone e leng ba merafe e e farologaneng e e kopantsweng ke puo ya SeVenda. Morafe wa Batembe ke mongwe wa merafe e e nang le tlhotlheletso e kgolo thata kwa lobopong lwa botlhaba mme ke mongwe wa batho ba ntlha go nna kwa dikarolong tse di kwa bokone jwa Kwazulu-Natal le Borwa jwa Mozambique, le merafe e e farologaneng jaaka Dlamini, Gumedes, Mashabanes, Matshinyes, Nyakas. E nngwe ya dikgosi tsa pele tsa Batsonga ba Leboya ka hara naha ya Afrika Borwa e ne e le pakeng tsa confluence ya Noka ya Levhuvhu le Noka ya Shingwedzi ho tloha mafelong a 1600 e ne e le Mmuso wa Mhinga, o ileng wa theha Malamulele (Molopolli) mme o ile wa bopa boetapele ba bolaodi ba mmuso wa Gazankulu ho pota 1960 ho seo kajeno e leng karolo e ka botjhabela ya provense ya Limpopo. Ba lelapa la Van'wanati go ya ka Henry A. Junod (1912) le ene ke ene yo o neng a tswakanya gape merafe ya Baloyi le Vanyayi e e neng ya tswa mo nageng ya Kalanga mme ya nna ya go bua Setswana. Le fa go ntse jalo, Baloyi e ne e le karolo ya setlhopha sa merafe ya kwa Thonga sa kwa tshimologong (ka mogologolwane wa bone Gwambe) pele ga ba ya go gapa dikarolo tsa Zimbabwe mme ba ne ba bidiwa Barozwi ("basenyi"). Batho ba Batsonga ka bobona ba sa ntse ba lemoga ditso tsa bone mme gape ba amogetse boitshupo jwa bosetšhaba jwa Batsonga, jo bo ba kopanyang ka puo le setso mo Aforika Borwa. Ntlha e kgolo mo go kopanyeng merafe e e farologaneng e e buang SeXitsonga mo nageng ya Aforika Borwa ke seabe se se tshamekilweng ke Sunduza II wa Leloko la ga Mhinga ka 1961 fa a ne a kgobokanya dikgosana tsotlhe tsa Batsonga go bopa bothati jwa kgaolo jo bo kgontshitseng batho ba Batsonga go boloka kamogelo ya bona e e lekanang le bothati jwa kgaolo ya BaVenda le Bapedi (Mathebula 2002, ts. 37). Sunduza II Mhinga, setlogolo sa ga Dzavana le kgosi ya batho ba Chopi Gunyule, o simolotse maiteko a gagwe a go kopanya merafe ya Batsonga ka bo1950 fa puso ya tlhaolele e ne e leka go kopanya batho ba Batsonga mo Venda le Lebowa Bantustans. Sunduza II o ne a bitsa kopano ya dikgosana tsotlhe tsa Batsonga ka 1957 mme a dira tshweetso ya go kopana le go lwantsha go tshwana go go tlang. Boeteledipele jwa ga Sunduza II bo ne jwa felela ka gore puso ya tlhaolele e tsenelele mo dipuisanong tsa sedipolomate tse di neng tsa naya batho ba Batsonga tetla ya go itirela puso ya bone. Se se ne sa tiisa kutlwano magareng ga batho ba Batsonga go tswa mo go tlhamiweng ga Naga ya Gazankulu kwa Hudson Ntsanwisi (tokololo ya setlhopha sa Van'wanati Maluleke) a neng a nna Tona ya ntlha ya batho ba Batsonga.
Ditso dingwe tsa bogologolo di ne di teeletswe ka tlhogo e go neng go dumelwa gore ke rraabonemogologolwane wa ntlhantlha. Leina la lotso le ne le dirisiwa jaaka leina la lelapa gore le nnele ruri gore le se ka la lebalwa. Se se farologana le merafe ya Bapedi ba ba neng ba nna mo lefelong leo ba ba neng ba na le mokgwa wa go ipitsa ka maina a diphologolo.
Ditlhopha tsa batho ba ba buang Setswana mo Aforika Borwa morago ga 1890 (ka loleme lwa Setswana kgotsa ka loleme-potlana lo lo amanang le lwa Setswana):
* VaN’wanati(Makwakwa, Maluleke, Mondlane, Xivambu)
* AmaShangana(Ndwandwe, Hlatshwayo, Nxumalo, Mkhatshwa)
* VaMbayi(Khosa, Rikhotso, Rivisi, Mbhanyele)
* VaHlave(Mavundza, Maswanganyi, Nkwinika, Ndhzove)
* VaRozvi(Valoyi, Makaringe, Mukansi, Mathevula)
* VaNdau(Moyane, Sithole, Simango, Maxava)
* VaHlengwe(Chauke, Sono, Hlungwani, Mavasa)
* VaMlambya(Ngoveni, Mapengo, Mahlaule, Ximange)
== Baagi ==
Ka kakaretso, go ne go na le batho ba le dimilione di le 7,3 ba ba neng ba bua Se-Shangaan ka 2011, mme bontsi jwa bone ba ne ba nna mo Aforika Borwa le Mozambique. Aforika Borwa e ne e na le batho ba le dimilione di le 3,3 ba ba buang Setswana mo palong ya batho ya 2011, fa Mozambique e na le batho ba le dimilione di le 4 ba ba buang puo eno. Palo e nnye ya dibui e ne e akaretsa dibui tsa Shangaan di le 15 000 kwa Eswatini le dibui di ka nna 18 000 kwa Zimbabwe.
Mo Aforika Borwa, batho ba Shangaan ba ne ba kgobokane mo dikgaolong tse di latelang tsa mmasepala ka nako ya palo batho ya 2011: Greater Giyani Local Municipality (248,000 people), Bushbuckridge Local Municipality (320,000 people), Greater Tzaneen Local Municipality (195,000 people), Ba-Phalaborwa Local Municipality (80,000 people), Makhado Local Municipality (170,000 people), Thulamela Local Municipality (220,000 people), City of Tshwane (280,000 people), City of Johannesburg (290,000 people), le Ekurhuleni (260,000 people). Mo go bommasepala ba ba latelang, batho ba Shangaan ba teng mme ga ba bantsi ka mo go lekaneng kgotsa ga ba botlhokwa ka mo go lekaneng go bopa setšhaba se se nang le tlhotlheletso mo kgaolong ya bone, mo mabakeng a le mantsi, ba ka fa tlase ga batho ba le 50 000 mo mmasepaleng mongwe le mongwe. Le fa go ntse jalo, ga se ba bannye thata mo ba ka itlhokomolosiwang ka gonne ke bone setlhopha se segolo sa dipuo tse dinnye. Ke tse di latelang: Greater Letaba Local Municipality (batho ba le 28 00), Mbombela Local Municipality (batho ba le 26 000), Nkomazi Local Municipality (batho ba le 28 500), Mogalakwena Local Municipality (batho ba le 31 400), Madibeng Local Municipality (batho ba le 51 000), Moretele Local Municipality (batho ba le 34 000), le Rustenburg Local Municipality (batho ba le 30 000). Go ya ka palo ya batho ya ngwaga wa 2011, diporofense tse go buiwang Setswana mo go tsone ke tse di latelang: Porofense ya Limpopo (batho ba le 1 006 000), Porofense ya Mpumalanga (batho ba le 415 000), Porofense ya Gauteng (batho ba le 800 000) le Porofense ya Bokone Bophirima (batho ba le 110 000). Ka kakaretso, batho ba ba buang puo ya Shangaan ba dira 4.4% ya palo ya batho ba Aforika Borwa.
== Ikonomi ==
Ikonomi ya setso ya Batsonga e ikaegile ka temothuo e e tswakantsweng le bodisa. Dijalo tsa konokono ke cassava; mmidi (mmidi), millet, sorghum le dijalo tse dingwe le tsone di a jalwa. Basadi ba dira tiro e ntsi ya temothuo, fa banna le basimane ba dingwaga tsa bolesome ba tlhokomela diphologolo tsa mo gae (letsomane la dikgomo, dinku le dipodi) le fa gone banna bangwe ba lema dijalo tse di rekisiwang. Bontsi jwa Batsonga jaanong ba bereka kwa Afrika Borwa le kwa Mozambique.
== Setso ==
Banna ba Batsonga ka tlwaelo ba tsenela sekolo sa go rupisiwa se se bidiwang "Ngoma" (eNgomeni), se gape se itsegeng jaaka "Hogo" morago ga moo ba tsewa jaaka banna. Basetsana ba babotlana ba ba mo dingwageng tsa bolesome ba tsena sekolo se se eteletsweng pele ke basadi ba ba godileng ba Ba-Vatsonga se se bidiwang Khomba, mme ka jalo ba ba tsenngwang mo go sone ba bidiwa tikhomba (khomba - e le nngwe, tikhomba - e le bontsi). Ke makgarebane fela a a letleletsweng go tsena sekolo seno se se simololang se mo go sone ba rutiwang go le gontsi ka bosadi, kafa ba ka itshwarang ka teng jaaka tikhomba mo setšhabeng, e bile gape ba baakanyediwa lenyalo.
Batho ba Batsonga ba ba nnang go bapa le Noka ya Limpopo mo Aforika Borwa ba sa tswa go bona tlhokomelo e kgolo ka ntlha ya thekenoloji ya bone ya maemo a a kwa godimo, mmino wa elektroniki wa Xitsonga Traditional le o o rotloediwang jaaka Tsonga Disco, electro, le Tsonga ndzhumbha. Mmino wa setso wa Batsonga o ne wa simololwa ke ba ba tshwanang le General MD Shirinda, Fanny Mpfumo, Matshwa Bemuda, le Thomas Chauke, fa mefuta e e lekang ya Tsonga disco le Tsonga ndzhumbha e ne ya tumisiwa ke bataki ba ba tshwanang le Joe Shirimani, Penny Penny, Peta Teanet, le Benny Mayengani. Mofuta wa modumo o o kwa bophirima o o akaretsang mafoko a mantsi a Seesimane, mantswe a a tserweng jaaka disampole le di-synthesizer tse di bokete di rotloediwa jaaka Shangaan electro kwa Yuropa mme e nnile babulatsela ba ba tshwanang le Nozinja, Tshetsha Boys, le DJ Khwaya. Batho ba Batsonga gape ba itsege ka palo ya ditantsho tsa setso jaaka ditantsho tsa Makhwaya, Xighubu, Mchongolo le Xibelani.
== Ditumelo tsa setso le bafodisi ==
[[File:N'angas_celebrate_at_Ndau_Thwasa_Initiation.jpg|right|thumb|Senior [[Dingaka tsa setso tsa Borwa jwa Aforika|n'angas]] relax and celebrate after an [[Dingaka tsa setso tsa Borwa jwa Aforika|initiation]] dedicated to the Ndau spirit.]]
[[File:N'anga_Initiation_Baptism.jpg|left|thumb|250x250px|Ba-N'angas ba ba godileng ba thusa n'agna yo mosha go tswa mo metsing ka nako ya fa a simololwa]]
Jaaka ditso tse dintsi tsa Banthu, batho ba Batsonga ba na le kamogelo e e nonofileng ya bagologolwane ba bona, ba go dumelwang gore ba na le tshusumetso e kgolo mo matshelong a ditlogolwana tsa bona. Baalafi ba setso ba bidiwa n'anga.[ Go na le ditlhamane tse di bolelang gore baitseanape ba ntlha ba Batsonga ba kwa Aforika Borwa e ne e le mosadi yo o neng a bidiwa Nkomo We Lwandle (Kgomo ya Lewatle) le monna yo o neng a bidiwa Dunga Manzi (Metsi a a Tsokotsang). 1] Go bolelwa gore noga e e maatla ya metsi, Nzunzu (Ndhzhundzhu), e ne ya ba tshwara mme ya ba nwetsa mo metsing a a boteng. Ga ba a ka ba nwela, mme ba ne ba tshela kafa tlase ga metsi ba hema jaaka ditlhapi. Fa ba losika lwa bone ba sena go tlhabela Nzunzu kgomo, ba ne ba gololwa mme ba tswa mo metsing ba khubame ka mangole jaaka baitseanape ba ba maatla ba ba nang le mefuta e e farologaneng ya merogo e e maatla ya go fodisa. 1] Nkomo We Lwandle le Dunga Manzi ba ne ba nna dingaka tse di itsegeng mme ba thapisa makgolokgolo a basadi le banna go nna baitseanape.
Mo bathong ba Tsonga, matshwao a a jaaka ditlhabi tse di sa feleng, go nna moopa le go tlhaselwa ka bogale go ka tlhalosiwa jaaka matshwao a gore moya o sele o tsene mo mmeleng wa motho. Fa seno se diragala, motho o tla ya kwa go n'anga go ya go tlhatlhoba se se bakang bolwetse. Fa go tlhomamisitswe gore motho o biditswe ke bagologolwane go nna n'anga, ba tla nna modirisi wa mmoki yo mogolo yo o se kitlang a fodisa bolwetse fela, mme gape a bitsa mewa le go ba katisa go nna baitseanape ka bobona. Tlhamane ya noga ya metsi e boelediwa gape ka nako ya go tlhongwa ga baitseanape, ka go ina ba ba tlhomiwang mo metsing ka tsela e e tlotlegang mme ba bo ba tswa jaaka baitseanape.
Mofuta wa meya e e nnang mo mothong o lemogiwa ka puo e a e buang. Ka kakaretso go na le Ba-Ngoni (ba ba tswang mo lefokong la Nguni), BaNdau le BaMalopo. Moya wa BaNdau o tshwere ditlogolwana tsa masole a Gaza a a neng a bolaya Ba-Ndau le go tsaya basadi ba bone.
Fa moya ono o sena go fetolwa go tswa mo go nneng maatla a a bosula go nna a a molemo, meya eno e naya nganga maatla a go bolelela dilo pele le go fodisa.
== Baitsege ba baTsonga ==
Fa moya ono o sena go fetolwa go tswa mo go nneng maatla a a bosula go nna a a molemo, meya eno e naya nganga maatla a go bolelela dilo pele le go fodisa.
* Armando Guebuza (Former President of Mozambique)
* Lawrence Mushwana (Former Public Protector of South Africa)
* Sello Chicco Twala (South African musician)
* Umanji (South African musician)
* [[DJ Maphorisa]] (South African musician)
* Musa Keys (South African musician)
* Patrick Maswanganyi (South African footballer)
* Tshegofatso Mabasa (South African footballer)
* Lesego Makhubela (South African politician)
* [[Tiisetso Makhubela]] (South African footballer)
* Hanyani Shimange (South African rugby union player)
* Shaun Maswanganyi (South African sprinter)
* Malangatana Valente Ngwenya (Mozambican painter and poet)
* Tyler ICU (South African musician)
* Maria Mutola (Mozambican athlete)
* Eusebio (Mozambican born Portugal Football Player)
* Brian Baloyi (South African footballer)
* Benny Mayengani (South African musician)
* Gito Baloi (Mozambican musician)
* Cassius Baloyi (South African boxer)
* Lucky Baloyi (South African footballer)
* [[Richard Baloyi]] (South African politician)
* [[Onalenna Baloyi]] (Botswana middle-distance runner)
* DJ Brian (Radio personality, Club DJ and entrepreneur)
* Bruce Bvuma (South African footballer)
* Collins Chabane (South African politician)
* Thomas Chauke (Musician)
* Jackson Chauke (South African boxer)
* Kegs Chauke (English footballer)
* Joaquim Chissano (Former President of Mozambique)
* Lizha James (Mozambican musician and celebrity)
* Gonçalo Mabunda (Mozambican artist)
* Tiyani Mabunda (South African footballer)
* Graça Machel (Former first lady of Mozambique; former first lady of South Africa)
* [[Samora Machel|Samora Moisés Machel]] (Former President of Mozambique)
* [[Sho Madjozi]] (South African musician)
* Jabulani Maluleke (South African footballer)
* Tebogo Jacko Magubane (South African Radio Personality)
* Jeff Maluleke (South African musician)
* David Mathebula (South African footballer
* Herman Mashaba (Founder of "Black Like Me" and Executive Mayor of the City of Johannesburg)
* Oscarine Masuluke (South African footballer)
* Tito Mboweni (Minister of Finance of South Africa former South African Reserve Bank Governor)
* Edward Mhinga (Second Chief Minister of the bantustan of Gazankulu)
* Tsakani "TK" Mhinga (South African musician)
* Eduardo Mondlane (Founding President of FRELIMO)
* Hudson William Edison Ntsanwisi (Former Chief Minister of Gazankulu)
* Trevor Nyakane (South African rugby union player)
* Sam Nzima (Photographer of famous photo depicting the death of Hector Pieterson during the Soweto Uprising)
* Penny Penny (South African musician)
* Mbhazima Shilowa (former Premier of Gauteng)
* [[Fumani Shilubana]] (South African Actor, Director, Producer and Businessman)
* [[Floyd Shivambu]] (South African politician, former Deputy President of the Economic Freedom Fighters)
* Eric Bhamuza Sono (South African footballer)
* Jomo Sono (South African football legend and owner of Jomo Cosmos)
* Akani Simbine (South African sprinter)
* [[Pearl Modiadie]] (South African television presenter, radio DJ, actress and producer)
* Ronald Lamola (South African Politician and Minister of International Relations and Cooperation)
* [[Paul Mashatile]] (South African Minister and Deputy President of South Africa)
* Daniel Cornel Marivate (South African writer and composer)
* Charles Daniel Marivate (South African medical doctor)
* Vonani Bila (South African author and poet)
* Tsakane Valentine Maswanganyi (South African classical soprano)
* Luís Miquissone (Mozambican Footballer)
* Oupa Manyisa (South African Footballer)
* Reinildo Mandava (Mozambican Footballer)
* Geny Catamo (Mozambican Footballer)
* Mexer (Mozambican Footballer)
* Nelson Makamo (South African visual artist)
* Vukosi Marivate (South African academic and leading AI expert)
== Metswedi ==
== Buka ya tshedimosetso ==
== Metswedi ya kwa ntle ==
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tso Ethnologue entry on Tsonga language]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:BaTsonga]]
[[Karolo:Tsonga]]
bdhyg1d6tsuovp3azpowj898prli0rp
Walter Sisulu
0
15388
55986
2026-09-29T19:24:59Z
Canana12
12484
I have created an article.
55986
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Walter Sisulu 1991 (cropped).jpg|thumb|Setshwantsho sa ga Walter Sisulu]]
Walter Sisulu
'''Walter Ulyate Max Sisulu''' o ne a tsholwa kwa motseng wa Qutubeni, mo kgaolong ya Engcobo ya Transkei, ka la 18 Motsheganong 1912. Sisulu o ne a tsholwa batsadi ba gagwe ba sa nyalana. Rraagwe e ne e le Rre Dickenson, yo e neng e le mothusi wa mmagistrata wa lekgoa.O ne a godisiwa ke nkokoagwe le malomeagwe, mme o ne a nna le mmaagwe fa a sena go nna le dingwaga di le thataro. O ne a tsena sekolo kwa setheong sa barongwa ba kereke ya Anglican, mme a tlogela sekolo a le mo Standard 4 (Kereiti ya 6) a na le dingwaga di le 15, morago ga loso lwa malomeagwe.Go thusa lelapa la gagwe ka ditlhokego tsa botshelo, o ne a pateletsega go batla tiro kwa Johannesburg, kwa a neng a bona tiro kwa lefelong le le rekisang le le dirang ka mašwi.<ref>{{Cite web |title=Walter Ulyate Sisulu {{!}} South African History Online |url=https://sahistory.org.za/people/walter-ulyate-sisulu |access-date=2026-09-29 |website=sahistory.org.za |language=en}}</ref>
Ka 1928, o ne a fudugela kwa Johannesburg go dira ditiro tse di farologaneng, go akaretsa go nna modiri wa kwa lefelong la mašwi, modiri wa diatla, moepi wa meepo, modiri wa mo ntlong, moapei, ditiro kwa difemeng, motshwari wa madi wa nakwana, le moemedi wa dipapatso. Sisulu o ne a ithuta kwa sekolo sa bosigo, mme a simolola kgwebo ya gagwe jaaka moemedi yo monnye wa thekiso le theko ya matlo le ditsha. Mo masimologong a dingwaga tsa bo-1930, o ne a tlisa mmaagwe le kgaitsadie gore ba tle go nna le ene. Mo nakong eno, Sisulu o ne a simolola go nna le seabe mo ditirong tsa sepolotiki, a rulaganya diteraeke ka mokgatlho o o neng o bidiwa [https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ “Orlando Brotherly Society.”] Ka 1940, o ne a nna leloko la [[African National Congress|African National Congress (ANC)]]. Mo nakong eno, o ne a kopana le Nelson Mandela, yo o neng a mo akantsha kwa mmueledi mongwe kwa Johannesburg gore a mo thape. Tiro le dikadimo tse Sisulu a neng a di naya Mandela di ne tsa thusa Mandela go konosetsa dithuto tsa gagwe tsa molao kwa University of South Africa. Bobedi jwa bone ba ne ba nna ditsala. Ka 1944, mmogo le Mandela le Oliver Tambo, o ne a tlhoma ANC Youth League, mme Sisulu a nna motshwaramatlotlo wa mokgatlho oo.<ref>{{Cite news |title=Walter Sisulu, Politician, and Activist born |url=https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260619005955/https://aaregistry.org/story/a-dedicated-african-activist-walter-sisulu/ |archive-date=2026-06-19 |access-date=2026-09-29 |work=African American Registry |language=en-US}}</ref>
== DITSHUPO: ==
<references />
[[Karolo:Hisetori]]
[[Karolo:Dipolotiki tsa Aforikaborwa]]
rffwzfon8eg4cnobxhc2v3abk0gzlcb
De Waal Park
0
15389
55989
2026-09-29T19:44:18Z
KatieKea
10150
Ke simolotse go ranola tsebe e
55989
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:De Waal Park, Gardens, Cape Town 2012-09-15 16-16-58.jpg|thumb|De Waal Park, Gardens, Cape Town]]
'''De Waal Park''' ke phaka ya setšhaba le lefelo la boswa kwa toropong ya [[Oranjezicht]] kwa [[Cape Town|Motsekapa]]. Phaka eno, e e nang le mefuta ya ditlhare e e fetang lekgolo le masome a mabedi ,<ref>FODWP. [https://web.archive.org/web/20151026155317/http://www.dewaalpark.co.za/trees-bees.html "Trees & Bees"]. Archived from [http://www.dewaalpark.co.za/trees-bees.html the original] on 26 October 2015. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabongwe, 2026.</ref> e ratwa ke batho ba ba tsamaisang dintša.
Phaka e ka nna khutlonne. [[Letamo la Molteno]] le bapile le phaka ka fa borwa, mme matlhakore a mangwe a mararo a dikaganyeditswe ke ditsela. Go na le mabala a le mane a thenese a a leng a Gardens Tennis Club mo sekhutlong sa Borwa Bophirima.
Ka selemo, phaka e tshwara maitiso a mmino a mahala a kwa ntle ka Sontaga thapama.
== Ditso ==
De Waal Park e ne e le phaka ya ntlha le e kgolo go gaisa tsotlhe ya Motsekapa, morago ga [[Company's Gardens]], fa e ne e bulwa ka 1895.
[[Setshwantsho:De Waal Park Entrance 1900 vs 2015.jpg|left|thumb|''De Waal Park'' ca. 1900 go tshwantshanngwa le 2015]]
Ka 1877 [[Khansele ya Toropo ya Motsekapa]] e ne ya reka lefatshe gotswa go lelapa la ga Van Breda le le neng le na le polase ya Oranjezigt. Ba ne ba kgaoganya lefatshe ka dikarolo di le tharo, la ntlha ba aga matangwana a mabedi a mannye a a ka fa tlase ga Camp Street mme morago ba aga [[Letamo la Molteno]] ka fa tlase ga Tsela ya Belvedere le le lone le neng le tlamela toropo ka motlakase. Lefatshe le le fa gare le ne le bopa phaka ya tlholego.
[[David Christiaan de Waal]], yo e neng e le mokhanselara wa toropo ka nako eo mme gape e le leloko la Lekgotla la Peomolao la Koloni ya Kapa, o ne a swetsa go tlhabolola phaka. Ka tlhotlheletso ya gagwe go ne ga jalwa diketekete tsa ditlhare kwa Cape Town mme bogolo jang kwa phakeng. Jaaka Ratoropo wa Motsekapa, 1889–1890, o ne a tlhabolola phaka go ya pele mme ya bulelwa setšhaba semmuso ka 1895<ref>''[[iarchive:standardencyclop0004unse|Standard encyclopaedia of Southern Africa / 4 Dev - For. Vol. 4. Internet Archive]]''. Cape Town: Nasou. 1971. p. 6. ISBN 978-0-625-00320-4. At one stage it was called Jubilee Park but it soon reverted to the name it bears today. Two gates with brick piers and wrought-iron arches in [[:en:Art_Nouveau|Art Nouveau]] style at the lower corners<nowiki><ref name=Fransen>Fransen, Hans (2004). </nowiki>''[https://books.google.com/books?id=5cVEAQAAIAAJ&q=The+Old+Buildings+of+the+Cape The Old Buildings of the Cape]''. Jeppestown: Jonathan Ball Publishers. ISBN 1868421910.</ref> le lebota le le bapileng le Mmila wa Camp di ne tsa agiwa ka 1899 mme lebota le ne la atolosiwa go ya kwa godimo ga Mmila wa Upper Orange ka 1900. Tsela ya Molteno e ne ya atolosiwa go ya kwa tlase go kopana le Mmila wa Camp mo e ka nnang ka nako eno mme go ne ga swetswa gore go teratelwe phaka ka fa letlhakoreng leo ka go jala legora la [[apole ya Kei]].
Lefelo la mmino le agilwe ka 1904/5 go dira Pontsho ya Motse Kapa e e neng e tshwaretswe kwa Green Point mme ya fudusediwa kwa phakeng morago ga gore dipontsho di fele. E ne e dirisediwa dipontsho tsa phatlalatsa ka dingwaga di le mmalwa.
Motswedi wa Victoria kwa De Waal Park ke [[sediba sa tlholego sa artesia]] mme se fepa Letamo le le kwa Tlase la No. 2 kwa Oranjezicht.
Ka Mopitlo a le malatsi a masome a mabedi le bobedi ka 1968 phaka e ne ya itsisiwe jaaka Sefikantswe sa Bosetšhaba se se tla tlhokomelwang ka bosakhutleng jaaka ditshingwana tsa setšhaba mme jaanong e kwadilwe jaaka Lefelo la Boswa jwa Kgaolo.<ref>SAHRA. "[http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=12691 De Waal Park Gardens Cape Town"]. SAHRA. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabongwe, 2026.</ref>
== Ditshwantsho ==
<gallery>
Setshwantsho:De Waal Park with toilet building.jpg|Khutlo ya Bokone Botlhaba
Setshwantsho:De Waal Park circa 1898.jpg|''De Waal Park'' ca. 1898
Setshwantsho:De Waal Park Walkway with Fountain.jpg|Bogare jwa phaka ka 2015
Setshwantsho:De Waal Park circa 1880.jpg|Bandstand le Thaba ya Signal ca. 1905
Setshwantsho:De Waal Park Bandstand.JPG|Edwardian Bandstand ka 2012
Setshwantsho:De Waal Park.JPG|Heke ya ka fa Bokone Bophirima
</gallery>
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafelo a boswa a Aforika Borwa]]
hh1ef70zkxfgdrgimkc1sk59ao7hb3z
Leitlho la Kuruman
0
15390
55990
2026-09-29T20:27:00Z
KatieKea
10150
Ke simolotse go ranola tsebe e
55990
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:South-Africa - Kuruman - Eye.jpg|thumb|Leitlho la Kuruman]]
'''Leitlho la Kuruman''' ([[Seburu]]: ''Die Oog'') ke [[motswedi]] kwa toropong ya [[Kuruman]] (karolo ya [[Mmasepala wa Selegae wa Ga-Segonyana]]) kwa kgaolong ya [[Kapa Bokone]], [[Aforika Borwa]]. Ga jaana, e itsege jaaka motswedi o mogolo go gaisa [[wa tlholego]] mo Letlhakoreng le le kwa Borwa;<ref>Olivier, Willie; Olivier, Sandra (2001). ''[https://books.google.com/books?id=NCYxAQAAIAAJ Touring in South Africa]''. Struik. p. 166. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781868723881|9781868723881]]</bdi>.</ref> le fa [[Metswedi ya Te Waikoropupū]] kwa Golden Bay, New Zealand e lekantswe ka tsela e e ikanyegang ka palogare ya kelelo e e ka nnang makgetlho a le masome marataro (14 m3/s (220,000 US gal/min)).<ref>[https://niwa.co.nz/lakes/freshwater-update/freshwater-update-77-june-2018/clearer-look-te-waikoropupu-springs "A clearer look at Te Waikoropupū Springs | NIWA"]. ''niwa.co.nz''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabongwe, 2026.</ref>
Motswedi o bopa letsha le lennye mo gare ga toropo, ka tlhamalalo mo tseleng ya N14 mme o mo phakeng e e teratetsweng. E na le kelelo ya letsatsi le letsatsi ya dikhubikimetara di ka nna dikete tse masome mabedi (710 000 cu ft) ya metsi a a phepa a phatsima, [[a a nowang]]. Metsi a a tswang mo motsweding ono a tlamela toropo ya [[Kuruman]].
== Ditso ==
Motse wa [[Kuruman]] o mo molelwaneng wa dikgaolo tsa [[Kapa Bokone]] le [[Bokone Bophirima]] tsa Aforika Borwa. Ngwaga wa 1895 e ne e le nako e le nosi mo ditsong e e kwadilweng fa molatswana o ne o sa fetoge go ralala mme wa tsamaya go tswa kwa Leitlho, go fologa molatswana wa noka ya Kuruman, [[Noka ya Molopo]], [[Noka ya Orange]] mme kwa bofelong o tsene mo [[Lewatle la Atlantic|Lewatleng la Atlantic]]. Kwa tshimologong, badisa ba [[Batho ba letso la Setswana|Batswana]] ba ne ba dirisa motswedi o mogolo jaaka mosima wa metsi. Leina la Setswana la Leitlho ke [[Segonyana]] le le kayang "[[sego]] se se nnye".<ref>[https://www.cogta.gov.za/ddm/wp-content/uploads/2020/07/Joahn_Taolo_Gaetsewe_District_Profile.pdf Joahn Taolo Gaetsewe District Profile]</ref>
Ka 1885, Maborithane a ne a tlhaola lefelo leno jaaka karolo ya [[Koloni ya Kgosi]] ya [[Bechuanaland ya Borithane]]. Karoganyo e ya lefatshe e ne e thibela morafe wa Batswana go dirisa molatswana ka maikaelelo ape fela. Mokgatšha o o kwa godimo wa Kuruman o ne wa nna lefelo la polokelo ya serwalatlhogo mme Leitlho la Kuruman le ne la nna lefelo la toropo. Phitlhelelo ya mokgatšha e ne ya kgaoganngwa ka lotso mo lekgolong la dingwaga la masome a mabedi ka fa tlase ga puso ya Kopano. Porojeke ya nosetso ya segompieno e ne ya tsamaisiwa ke mmasepala wa Kuruman morago ga 1918 mme, ka 1919 balemi ba bantsho ba ne ba lelekwa mo go diriseng metsi go tswa kwa Leitlhong. Le fa go ntse jalo, batho bantsho ba ne ba tswelela go dirisa molatswana mme ba fuduga dimaele di le tlhano go fologa molatswana go ya kwa Seodin. Metsi kwa kgaolong ya Seodin a ne a na le motswedi o o bokoa thata o o neng o dira gore nosetso e nne thata mo bathong ba Batswana. Lephata la puso la Merero ya Setso le ne la bora dikhuti tsa go epa go thusa balemibarui ba bantsho ka 1940 le fa go ntse jalo, seno se ne se santse se sa lekana go tsweledisa temo. Ka 1962, molao wa [[Tlhaolele mo Aforika Borwa|Tlhaolele]] o ne wa dira gore batho bantsho ba tlosiwe ka dikgoka kwa Seodin. Porojeke ya nosetso ya 'basweu fela' ga e ise e ko e dirwe kgwebo le fa puso e ne e e thusa.<ref>Jacobs, Nancy (July 1996). "The Flowing Eye: Water Management in the Upper Kuruman Valley, South Africa, c. 1800–1962". ''The Journal of African History''. '''37''' (2): 237–260. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1017/S0021853700035210|10.1017/S0021853700035210]]. [[:en:ISSN_(identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/0021-8537 0021-8537]. [[:en:S2CID_(identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:162353701 162353701].</ref>
Ka 1992, Leitlho le ne la itsisiwe jaaka [[Lefelo la Boswa jwa Kgaolo|Lefelo la Boswa jwa]] [[Lefelo la Boswa jwa Kgaolo|Kgaolo]].<ref>[https://sahris.sahra.org.za/sites/920550004 "9/2/055/0004 | SAHRA"]. ''sahris.sahra.org.za''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabongwe, 2026.</ref>
== Logaga ==
Logaga la Leitlho la Kuruman le bopa karolo ya dikgaga tse di robangbobedi mo [[Setlhoeng sa Ghaap]] sa dolomitic sa [[Kapa Bokone]]. Logaga lwa Leitlho la Kuruman lo metswedi e tswang mo go lone lo kwadilwe go tloga ka ngwagakgolo wa bolesome le borobabongwe. Setshwantsho sa ntlha sa logaga se ne sa dirwa ka 1907 se lekanya palogotlhe ya dimitara di le lekgolo, masome a mararo le boferabobedi.
== Tlhaloso ya Logaga ==
Logaga lwa dolomite lo na le motseletsele wa diphatlha tse melatswana ya metsi e elelang mo go tsone. Metswedi ya metsi e tsamaya mo ditseleng tse di farologaneng mme e tlhagelela mmogo kwa tlase ga lefika le le tlhalosiwang jaaka ''Die Oog'' ka [[Seburu]] e e ranolwang jaaka 'Leitlho'.
== Mefutafuta ya ditshedi ==
[[Setshwantsho:Eye of Kuruman fish.jpg|thumb|Aforika Borwa, Porofense ya Kapa Bokone, 2008: Leitlho la Kuruman - Motswedi o mogolo wa tlholego mo Letlhakoreng le le kwa Borwa.]]
Bobedi jwa mogote wa mowa le metsi a logaga e ka nna 21 °C (70 °F) ka [[bongola]] jo bo ka nnang 99% [[Bommamathwane ba ba tlwaelesegileng ba ba obegileng lehuka]] ([[Miniopterus]] schreibersii) le mmamanthwane wa tlhako ya pitse ya ga Geoffroy ([[Rhinolophus clivosus]]) ba ne ba kwalwa mo maemong a a kwa godimo a Logaga lwa Leitlho la Kuruman ka 1985. Ka ntlha ya maemo a a kwa godimo a bongola ga mmogo le go tshwenngwa ke batho ka metlha, jaanong go fitlhelwa bommamathwane ba le mmalwa fela mo logageng.
Diphologolo tsa metsi tse di fitlhelwang mo logageng di akaretsa:
* tlhapi e e hemang mowa e e bidiwang ''[[Clarias gariepinus]]''
* setshedi sa molomo se se kwa borwa (''[[Pseudocrenilabrus philander]]'')
* mofuta wa [[Tilapia]]
* [[Rhagovelia]], motshameki wa go relela mo metsing
* [[Detritivores]] di akaretsa:
** [[Isopoda]] e e sa itsiweng,
** [[Diplopoda]] tsa Polydesmida,
** Di-[[psocoptera]] (psocidae) le
** [[Ectobiidae]]
* [[digokgo]] tsa malapa:
** [[Amaurobid|Amaurobida]]
** [[Pholcidae]] le
** [[Sicariidae]]
[[Cixiidae]] di tshela ka go anya matute a medi ya dimela e e tsenelelang mo logageng. Gape go na le dintsi tse dinnye tse di sa itsiweng (Diptera) mo logageng.<ref>Irish, E.; Marais, J. (February 2012). "Caves of the Northern Cape, South Africa: a baseline study". ''Navorsinge van die Nasionale Museum: Researches of the National Museum''. '''18''' (2): 15–29. [[:en:Hdl_(identifier)|hdl]]:[[hdl:10520/AJA00679208_1439|10520/AJA00679208_1439]].</ref>
== Ditshedimosetso tse dingwe ==
* [[Logaga la Wonderwerk|Logaga lwa Wonderwerk]]
* [[Logaga lwa Kogelbeen]]
* [[Dikgaga tse di boitshepo tsa Basotho]]
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafelo a Kapa Bokone]]
[[Karolo:Mafelo a boswa a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Metswedi ya Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a bojanala a a mo Kapa Bokone]]
[[Karolo:Mmasepala wa Ga-Segonyana]]
[[Karolo:Mafelo a boepi a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a boepi a Borwa jwa Aforika]]
dxx8rdf24pl3zswomuykinf82018hqf
Edgar E. Clark
0
15391
55991
2026-09-29T20:40:33Z
HoneyyR
12494
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1343754645|Edgar E. Clark]]"
55991
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder|name=Edgar Erastus Clark|image=Edgar Erastus Clark circa 1915.jpg|caption=Clark ka1915|birth_name=|birth_date=O tshotswe{{!}}18 Tlhakole, 1856|birth_place=Lima, New York, US|death_date=O tlhokafaditswe: Sedimonthole 1, 1930 (o na le dingwaga tse 74)|death_place=Monrovia, California, US|death_cause=|other_names=|known_for=|education=Genesee Wesleyan Seminary<br/>Williams College|occupation=|spouse=|partner=|children=|parents=|relatives=|order=|office=CommissionMorongwa wa Komiti ya Kgwebo ya Gare ga Dikarolo (Interstate Commerce Commission)|term_start=1906|term_end=1921|predecessor=|successor=|order1=|office1=|term_start1=|term_end1=|predecessor1=|successor1=|order2=|office2=Molaodi yo Mogolo wa Baeteledipele ba Mokgatlho wa Baitsisi ba Diterena (Grand Chief Conductor of the Order of Railway Conductors)|term_start2=1890|term_end2=1906|predecessor2=|successor2=}}
'''Edgar Erastus Clark''' (Tlhakole 18, 1856 – Sedimonthole 1, 1930) e ne e le mmueledi wa Moamerika, mosebeledi wa kopano ya diterena, le mosebeledi wa puso. E le molaodi yo mogolo wa Mokgatlho wa Baabi ba Diterena (Order of Railway Conductors) ka dingwaga di feta 15, Clark o direle mo Komiting ya Kgwebo ya Gare ga Dikarolo (Interstate Commerce Commission) go tloga ka 1906 go ya ka 1921, mme e ne e le modulasetulo wa yone go tloga ka 1913 go ya ka 1914 le go tloga ka 1918 go ya ka 1921. <ref name="obit">{{Citation|title=Edgar E. Clark Dead|work=[[The New York Times]]|date=December 2, 1930|url=http://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F20F1EFB345C11738DDDAB0894DA415B808FF1D3|access-date=2017-09-22}}</ref> <ref name="bio">{{Cite news|title=Edgar Erastus Clark|url=https://books.google.com/books?id=g_c9AQAAMAAJ&pg=PA177|work=Trade and Transportation|date=1910}}</ref>
== Tiro ya seporo ==
Edgar E. Clark o tsholetswe kwa Lima, kwa New York, ka Tlhakole 18, 1856. Rraagwe o ne a tlhokafala fa a le dingwaga di le tshelela, mme seo sa mo tlogela gore a godisiwe ke mmaagwe. <ref name="ORCBio">{{Cite journal |date=June 1, 1890 |title=Edgar Erastus Clark |journal=The Railway Conductor |volume=7 |issue=11 |pages=396–397}}</ref>
Clark o ne a tsena sekolo kwa Genesee Wesleyan Seminary, mme a nna koo go fitlha ka 1872.<ref name="ORCBio" /> Morago ga go tswa sekolong, Clark o ne a leba bophirima a batla tiro le boipelo, mme a wela kwa Austin, Minnesota, kwa a boneng tiro ya go nna modiri wa di-brakeman (wa go emisa diterena) mo Khorong ya Diterena ya Burlington, Cedar Rapids, and Northern Railway.<ref name="ORCBio" />
Clark o ne a tsena sekolo sa Williams College.<ref name="Qual">{{Cite news|title=Mr. Clark's Qualifications|journal=The New York Times|date=Oct 17, 1902}}</ref> Moragonyana o ne a amogela dikirii ya molao. <ref name="obit" />
Ka 1876 o ne a fudugela kwa mafelong a a neng a le kgakala le go feta kwa bophirima, mme a ya go nna kwa Ogden, Utah, e e neng ya nna legae la gagwe.<ref name="ORCBio" />
Ka Lwetse 1880, Clark o ne a nyala Lavinia Jenkins wa pele, wa kwa Ogden, Utah.<ref name="ORCBio" /> Banyalani bano ba ne ba nna le bana ba le bane mo dingwageng tsa bone tse di lesome tsa ntlha tsa lenyalo, basetsana ba babedi le basimane ba babedi. <ref name="ORCBio" /> Clark o ne a tsaya tiro mo Khorong ya Diterena ya Denver and Rio Grande Western Railroad, mme a bona tlhatloso ya tiro go tswa go go nna modiri wa di-brakeman go ya go nna molaodi wa terena (conductor) ka 1884.<ref name="ORCBio" />
Clark o ne a simolola go nna le seabe se segolo mo Mokgatlhong wa Baabi ba Diterena (Order of Railway Conductors - (ORC), e leng setlhopha sa thuso ya bomakepe sa balaodi ba diterena, mme a tlhophiwa go nna Molaodi yo Mogolo wa Modimo (Grand Senior Conductor) wa ORC mo phuthegong ya bone ya ngwaga le ngwaga e e neng e tshwaretswe kwa Denver ka 1888. <ref name="ORCBio" /> Ka 1890 o ne a nna Molaodi yo Mogolo wa Baeteledipele (Grand Chief Conductor), e leng molaodi yo mogolo wa Mokgatlho oo.
Clark o ne a tshwara maemo ao go fitlha ka 1906.
O ne a tlhatlhamangwa jaaka moporesidente ka Lwetse 1, 1906, ke Austin B. Garretson. <ref>{{Cite journal |date=27 February 1931 |title=Former O.R.C. Chief Dies of Heart Trouble |url=http://iagenweb.org/boards/madison/obituaries/index.cgi?read=162130 |journal=Cedar Rapids Gazette |access-date=2013-08-07 |ref={{harvid|Former O.R.C. Chief dies ... 1931}}}}</ref>
== Tiro ya puso ==
[[File:1818_-_1820_19th_Street,_N.W..JPG|thumb| Legae la pele la ga Clark (kgono ya molema) mo lefelong la bonno la Dupont Circle kwa Washington, D.C.]]
Clark o ne a tsaya karolo mo go bueleng merero ya badiri (lobbying), mme aabanywa tlotla ka ntlha ya go diragadiwa ga Molao wa Go Meditara le wa Ditshwetso (Mediation and Arbitration Act) ka 1898, o o neng o aba lekgotla le le sa feleng la go rarabolola dikgang magareng ga diterena le badiri ba tsone. <ref name="Qual" /> Ka 1902, Moporesidente Theodore Roosevelt, yo go bonalang a ile a kgatlhiwa ke puo e a neng a e buile kwa phuthegong ya badiri ba diterena e Roosevelt a neng a e tsile, o ile a thapa Clark (yo e leng Mabolotiki wa Mokgatlho wa Republican) mo Komiting ya Kgwebo ya Malatlha ya go Rarabolola Dikgang (Coal Arbitration Commission) gore a rarabolole strike e e neng e tswelela, thapiso e e neng ya tsosa dipolelo le dikakanyo di le dintsi. <ref name="Qual" />
Ka 1906, Roosevelt o ne a tlhopha Clark go ya go nna mo setulong se le sengwe sa mabogo a mabedi a mantsha mo Komiting ya Kgwebo ya Gare ga Dikarolo (Interstate Commerce Commission) e e neng ya tlhamiwa ke Molao wa Hepburn (Hepburn Act). Clark o ne a amogela thapiso ya nakwana go tswa go Roosevelt mme a ikana ka Phukwi 31, 1906. <ref>{{Citation|author1=Interstate Commerce Commission, United States|title=Table of Cases and Opinions of the Interstate Commerce Commission|page=5|date=1914|url=https://books.google.com/books?id=bTkLAAAAYAAJ|access-date=2009-03-02}}</ref> O ne a netefadiwa ke Senate ka Sedimonthole 13, 1906.<ref name="Qual" /> Moporesidente William Howard Taft o ile a leka go thapa Clark gape, mme go netefadiwa ga gagwe ga diegiswa ka ntlha ya dikgotlhang magareng ga Moporesidente yo o tlogang mo maemong le Palamente morago ga ditlhopho tsa 1912, fa Senate se ne se ikemiselitse go ganela Taft thapiso epe fela e e latelang. <ref name="Qual" />Le fa go ntse jalo, Clark o ne a thapwa gape nako eo le nako ke Moporesidente yo moutsha, Woodrow Wilson, ka Mopitlwe 5, 1913, mme a netefadiwa ke Senate ka letsatsi lijoo le le lengwe fela.<ref name="Qual" /> Ka letsatsi le le latelang, komiti ya ICC e ne ya tlhopha Clark go nna modulasetulo, go tlaletsa nako e e neng e setse ya ngwaga o le mongwe e e neng e sa nna le motho ka ntlha ya go rola tiro ga Modulasetulo wa ICC Franklin Knight Lane, yo o neng a netefadiwa jaaka Mokwaledi wa Merero ya Selegae (Secretary of the Interior). <ref name="Qual" />
Ka 1918, Clark o ne a tlhophiwa gape go nna modulasetulo waKomiti. Le fa maemo a bodulasetulo a ne a fapaana, ka ntlha ya tirelo ya gagwe e telele, mokgwa oo o ne wa tlogelwa, mme Clark a tswelela go nna modulasetulo go fitlha a rola tiro ka 1921.<ref name="Qual" />
== Botshelo jwa morago ==
Ka 1921, Clark o ne a rola tiro mo Komiting eo gore a tsene mo tirong ya molao wa kgwebo. <ref name="Qual" /> Go ne ga bolelwa gore mabaka a go rola tiro ga gagwe e ne e le go fokotsa kgatelelo ya maemo a gagwe, le go direla lelapa la gagwe bokamoso jo bo sireletsegileng (kgotsa go baakanyetsa lelapa la gagwe madi le matshelo).<ref name="Qual" />
Ka 1929, Clark o ne a rola tiro mo khoysing ya Clark & Laroe mme ka Seetebosigo a fudugela kwa Monrovia, California, kwa a tlhokafalletseng teng ka Sedimonthole 1, 1930, a tlogela mohumagadi, Agnes Clark, le bomorwa ba bararo le bomorwadi ba bararo. <ref name="obit" />
== Ditshupiso ==
<references />
== Dikgokagano tsa kwa ntle ==
* Ditiragalo kgotsa ditshwantsho tse di amanang le Edgar Erastus Clark di fitlhelwa kwa Wikimedia Commons.
e6cfforh90itv5ks4on9w244d7erbec
Matjiesfontein
0
15392
55992
2026-09-29T20:45:10Z
KatieKea
10150
Ke simolotse go ranola tsebe e
55992
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|name=Matjiesfontein|image_skyline=Milner Hotel, Matjiesfontein.jpg|image_caption=[[Lord Milner Hotel]] in Matjiesfontein|pushpin_map=South Africa Western Cape#South Africa|coordinates={{coord|33|13|59|S|20|34|58|E|region:ZA|display=inline,title}}|subdivision_type1=Country|subdivision_name1=[[South Africa]]|subdivision_type2=Province|subdivision_name2=[[Western Cape]]|subdivision_type3=District|subdivision_name3=[[Central Karoo District Municipality|Central Karoo]]|subdivision_type4=Municipality|subdivision_name4=[[Laingsburg Local Municipality|Laingsburg]]|subdivision_type5=Main Place|established_title=Established|leader_party=DA|leader_title=Councillor|leader_name=Aletta Theron<ref>[https://laingsburg.gov.za/aletta-theron Laingsburg Municipality - Aletta Theron]</ref>|area_footnotes=<ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.adrianfrith.com/place/181003 |title = Main Place Matjiesfontein |work=Census 2011}}</ref>|area_total_km2=1.22|population_total=422|population_as_of=2011|population_footnotes=<ref name="census2011" />|population_density_km2=auto
<!-- demographics (section 1) -->|demographics_type1=Racial makeup (2011)|demographics1_footnotes=<ref name="census2011" />|demographics1_title1=[[Bantu peoples of South Africa|Black African]]|demographics_type2=[[First language]]s (2011)|demographics2_footnotes=<ref name="census2011" />|demographics2_title1=[[Afrikaans]]|demographics2_info1=97.4%|timezone1=[[South African Standard Time|SAST]]|utc_offset1=+2|postal_code_type=[[List of postal codes in South Africa|Postal code]] (street)|postal2_code_type=[[Post-office box|PO box]]|postal2_code=6901|area_code=023|area_code_type=[[Telephone numbers in South Africa|Area code]]|demographics1_info1=1.2%|demographics1_title2=[[Coloureds|Coloured]]|demographics1_info2=97.6%|demographics1_title3=[[Indian South African|Indian]]/[[Asian South African|Asian]]|demographics1_title4=[[White South African|White]]|demographics1_info4=0.7%|demographics1_title5=Other|demographics1_info5=0.5%
<!-- demographics (section 2) -->|demographics2_title2=[[Tswana language|Tswana]]|demographics2_info2=1.2%|demographics2_title5=Other|demographics2_info5=1.4%
<!-- blank fields (section 2) -->
<!-- Other information -->}}
'''Matjiesfontein''' ke bonno mo [[Mmasepala wa Kgaolo ya Karoo Bogare|Mmasepaleng wa Kgaolo ya Karoo Bogare]] mo kgaolong ya [[Kapa Bophirima]] mo [[Aforika Borwa]].
== Ditso ==
Baagi ba tshimologo ba kgaolo e ne e le badisa ba Khoikhoi le bakgobokantshi ba tsomi ba San. Morago ga go goroga ga bakoloni ba ntlha ba Yuropa, kgaolo e ne ya agiwa ke Afrikaner Trekboers le batho ba Griqua.
=== Tshimologo ya seporo ===
[[Setshwantsho:Station Matjiesfontein N1.JPG|thumb|Seteishene sa Matjiesfonte]]
Toropo ka boyona e kolota go nna teng ga yona go Diterena tsa Puso ya Kapa, le tsela e mothei wa tsona, Tonakgolo ya Kapa John Molteno, a neng a e tlhopha go dira mola wa seporo o o neng o tla golaganya boemakepe jwa Motse Kapa le masimo a ditaemane a Kimberley. Mokgatlho wa Royal Commonwealth (1898) o kwala gore mo kopanong le baenjenere ba gagwe ba ba gakololang, Tonakgolo o ne a bitsa gore mmapa wa Aforika Borwa o tlisiwe kwa go ene mme, a tsaya rula, a thala pene ya gagwe go bapa le yona go tswa kwa Cape Town go ya kwa nageng yotlhe. Morago ga moo o ne a naya baenjenere mmapa oo, a ba bolelela gore ba age seporo ka tsela e e tshwanetseng. [3][4]
Mola o ne wa atologela ka bonako kwa teng ga naga, mme seteishene se ne sa agiwa ka la bo 1 Tlhakole 1878, se se neng sa bidiwa "Matjiesfontein". Leina le le tswa mo mofuteng wa sedge, Cyperus textilis, e e neng e dirisiwa ke Khoekhoen go dira dimetse (matjies) tse di neng di dirisiwa mo kagong ya matlo a bona.[5]
=== Seteišene sa dinotsididi sa Logans ===
Kwa tshimologong, Matjiesfontein e ne e le fela lefelo le lennye la go baya dithoto le polasi, le fa go ntse jalo Mo-Scotland yo o bidiwang James Douglas Logan, yo e neng e le mookamedi wa karolo eno ya seporo, o ne a reka lefatshe kwa Matjiesfontein, a fudugela koo ka ntlha ya sehuba sa gagwe se se bokoa, mme a bula seteišene sa go lapolosa sa diterena tse di fetang. Seno se ne sa atlega thata jaana mo e leng gore go ise go ye kae kgwebo eno e ne ya nna karolo ya konokono ya motse o o neng o ntse o gola. Logan o ne a na le tlhotlheletso e kgolo mo hisitoring ya Aforika Borwa ka a sa ikaelela ka a ne a bone konteraka ya go apaya diterena ka tsala ya gagwe kwa palamenteng, James Sivewright, mme go ribololwa ga bonweenwee jo bo neng bo amega go ne ga dira gore puso ya ntlha ya ga Tonakgolo Cecil Rhodes e wele ka 1893.[6][7] Logan gape o ne a tsewa e le mongwe wa borre ba ba simolotseng kirikete ya Aforika Borwa.[8]
=== Tlhabololo le thulaganyo ===
Motse o ne wa bewa ka dingwaga tsa bo 1880, mme wa rekwa semmuso ka 1968 go bolokwa ka ntlha ya sekgantshwane sa yona sa Victoria. Motse otlhe o ne wa itsisiwe jaaka Sefikantswe sa Bosetšhaba ka 12 Lwetse 1975,[9] seteišene sa terena ka 15 Sedimonthole 1989 le mabitla ka 23 Lwetse 1994.[10][11] Mabitla a na le mabitla a Mojenerale wa Sesole sa Borithane Andrew Wauchope (1846-1899) le motshameki wa kirikete wa Moesemane George Lohmann (1865-1901). Ka 2022, seteišene se sešwa sa fa fatshe sa lenaneo la NASA la go batlisisa ngwedi se ne sa itsisiwe gore se agiwa kwa Matjiesfontein, se se rulaganyeditsweng go tsena mo inthaneteng ka 2025. [12][13]
== Lefelo le tikologo ==
Toropo ya Matjiesfontein e fitlhelwa dikilometara di le 27 kwa bophirima jwa Laingsburg le dikhilometara di le 54 kwa botlhaba jwa Touwsrivier mo tseleng ya bosetšhaba ya N1. Kgaolo e e dikologileng ya Karoo ke sekaka se se sephaphathi, se se nang le batho ba le bantsi. Matjiesfontein e na le tlelaemete e e itekanetseng ya batho ba ba nang le dingongorego tsa makgwafo, mme e kile ya bo e le legae la spa le lefelo la boikhutso la boitekanelo la Victoria.[14]
== Ditshedimosetso tse dingwe ==
* [[Lenaane la mafelo a ngwaoboswa kwa Kapa Bophirima]]
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafelo a a nang le batho a mmasepala wa gae wa Laingsburg]]
[[Karolo:Mafelo a ngwao a Aforika Borwa]]
k4s5eqjv2ed9u2w84f1i94342mntupn
55995
55992
2026-09-29T21:06:30Z
KatieKea
10150
/* Ditso */ ke ranotse karolo e le go tsenya metswedi
55995
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|name=Matjiesfontein|image_skyline=Milner Hotel, Matjiesfontein.jpg|image_caption=[[Lord Milner Hotel]] in Matjiesfontein|pushpin_map=South Africa Western Cape#South Africa|coordinates={{coord|33|13|59|S|20|34|58|E|region:ZA|display=inline,title}}|subdivision_type1=Country|subdivision_name1=[[South Africa]]|subdivision_type2=Province|subdivision_name2=[[Western Cape]]|subdivision_type3=District|subdivision_name3=[[Central Karoo District Municipality|Central Karoo]]|subdivision_type4=Municipality|subdivision_name4=[[Laingsburg Local Municipality|Laingsburg]]|subdivision_type5=Main Place|established_title=Established|leader_party=DA|leader_title=Councillor|leader_name=Aletta Theron<ref>[https://laingsburg.gov.za/aletta-theron Laingsburg Municipality - Aletta Theron]</ref>|area_footnotes=<ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.adrianfrith.com/place/181003 |title = Main Place Matjiesfontein |work=Census 2011}}</ref>|area_total_km2=1.22|population_total=422|population_as_of=2011|population_footnotes=<ref name="census2011" />|population_density_km2=auto
<!-- demographics (section 1) -->|demographics_type1=Racial makeup (2011)|demographics1_footnotes=<ref name="census2011" />|demographics1_title1=[[Bantu peoples of South Africa|Black African]]|demographics_type2=[[First language]]s (2011)|demographics2_footnotes=<ref name="census2011" />|demographics2_title1=[[Afrikaans]]|demographics2_info1=97.4%|timezone1=[[South African Standard Time|SAST]]|utc_offset1=+2|postal_code_type=[[List of postal codes in South Africa|Postal code]] (street)|postal2_code_type=[[Post-office box|PO box]]|postal2_code=6901|area_code=023|area_code_type=[[Telephone numbers in South Africa|Area code]]|demographics1_info1=1.2%|demographics1_title2=[[Coloureds|Coloured]]|demographics1_info2=97.6%|demographics1_title3=[[Indian South African|Indian]]/[[Asian South African|Asian]]|demographics1_title4=[[White South African|White]]|demographics1_info4=0.7%|demographics1_title5=Other|demographics1_info5=0.5%
<!-- demographics (section 2) -->|demographics2_title2=[[Tswana language|Tswana]]|demographics2_info2=1.2%|demographics2_title5=Other|demographics2_info5=1.4%
<!-- blank fields (section 2) -->
<!-- Other information -->}}
'''Matjiesfontein''' ke bonno mo [[Mmasepala wa Kgaolo ya Karoo Bogare|Mmasepaleng wa Kgaolo ya Karoo Bogare]] mo kgaolong ya [[Kapa Bophirima]] mo [[Aforika Borwa]].
== Ditso ==
Baagi ba tshimologo ba kgaolo e ne e le badisa ba [[Khoekhoe|Khoikhoi]] le babapadi ba batsomi ba [[Basarwa]]. Morago ga go goroga ga bakoloni ba ntlha ba Yuropa, kgaolo e ne ya agiwa ke [[Afrikaner Trekboers]] le batho ba [[Griqua]].
=== Tshimologo ya seporo ===
[[Setshwantsho:Station Matjiesfontein N1.JPG|thumb|Seteishene sa Matjiesfonte]]
Toropo ka boyone e kolota go nna teng ga yone go [[Diterena tsa Puso ya Kapa]], le tsela e mothei wa tsone, Tonakgolo ya [[Kapa]] [[John Molteno]], a neng a e tlhopha go dira mola wa seporo o o neng o tla golaganya maemelodikepe a [[Cape Town]] le masimo a diteemane a Kimberley. Mokgatlho wa Royal Commonwealth (1898) o kwala gore mo kopanong le baenjenere ba gagwe ba ba gakololang, Tonakgolo o ne a bitsa gore mmepe wa Aforika Borwa o tlisiwe kwa go ene mme, a tsaya rula, a thala pene ya gagwe go bapa le yone go tswa kwa Cape Town go ya kwa nageng yotlhe. Morago ga moo o ne a naya baenjenere mmepe oo, a ba bolelela gore ba age seporo ka tsela e e tshwanetseng.<ref>Royal Colonial Society: ''Proceedings of the Royal Colonial Institute''. Northumberland Avenue, London. 1898. p.26. "The Railway System of South Africa".</ref><ref>C. Schoeman: ''The Historical Karoo: Traces of the Past in South Africa's Arid Interior''. Penguin Random House South Africa. 2013. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1770225684|1770225684]]</ref>
Mola o ne wa atologela ka bonako kwa teng ga lefatshe, mme seteishene se ne sa agiwa Tlhakole a rogwa ka 1878, se se neng sa bidiwa "Matjiesfontein". Leina le le tswa mo mofuteng wa sedge, ''[[Cyperus textilis]]'', e e neng e dirisiwa ke ba Khoekhoe go dira diphate (matjies) tse di neng di dirisiwa mo kagong ya matlo a bone.<ref>[[iarchive:DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames|"Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain)"]]. Human Science Research Council. p. 301.</ref>
=== Seteišene sa dinotsididi sa Logans ===
Kwa tshimologong, Matjiesfontein e ne e le fela lefelo le lennye la go baya dithoto le polasi, le fa go ntse jalo Mo-Scotland yo o bidiwang James Douglas Logan, yo e neng e le mookamedi wa karolo eno ya seporo, o ne a reka lefatshe kwa Matjiesfontein, a fudugela koo ka ntlha ya sehuba sa gagwe se se bokoa, mme a bula seteišene sa go lapolosa sa diterena tse di fetang. Seno se ne sa atlega thata jaana mo e leng gore go ise go ye kae kgwebo eno e ne ya nna karolo ya konokono ya motse o o neng o ntse o gola. Logan o ne a na le tlhotlheletso e kgolo mo ditsong tsa Aforika Borwa a sa ikaelela ka a ne a bone konteraka ya go apeela diterena ka tsala ya gagwe kwa [[Palamente ya Koloni ya Kapa|palamenteng]], [[James Sivewright]], mme go ribololwa ga tshenyetso setshaba e e neng e direga go ne ga dira gore puso ya ntlha ya ga Tonakgolo [[Cecil Rhodes]] e we ka 1893.<ref>Burman, Jose (1984). ''Early Railways at the Cape''. Cape Town. Human & Rousseau, p.58. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-7981-1760-5|0-7981-1760-5]].</ref><ref>[http://www.oliveschreiner.org/vre?view=personae&entry=242 "Olive Schreiner Letters Online".]</ref> Logan gape o ne a tsewa e le mongwe wa borre ba ba simolotseng kirikete ya Aforika Borwa.<ref>DHOLE, Pradip (6 February 2018). [https://www.cricketcountry.com/articles/james-douglas-logan-the-laird-of-matjiesfontein-684121 "James Douglas Logan: The "Laird of Matjiesfontein""]. ''Cricket Country''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabongwe, 2026.</ref>
=== Tlhabololo le thulaganyo ===
Motse o ne wa bewa ka dingwaga tsa bo 1880, mme wa rekwa semmuso ka 1968 go bolokwa ka ntlha ya sekgantshwane sa one sa Victoria. Motse otlhe o ne wa itsisiwe jaaka Sefikantswe sa Bosetšhaba ka Lwetse a le lesome le bobedi ka 1975,<ref>[http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=12690 "Matjiesfontein Village - 9/2/058/0001"]. [[:en:South_African_Heritage_Resource_Agency|South African Heritage Resource Agency]]. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabongwe, 2026.</ref> seteišene sa terena ka Sedimonthole a le lesome le botlhano ka 1989 le mabitla ka Lwetse a le masome a mabedi le boraro ka 1994.<ref>[http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=14091 "Railway Station building, Matjiesfontein - 9/2/058/0002"]. [[:en:South_African_Heritage_Resource_Agency|South African Heritage Resource Agency]]. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabongwe, 2026.</ref><ref>[http://196.35.231.29/sahra/HeritageSitesDetail.aspx?id=14148 "Matjiesfontein Cemetery - 9/2/058/0004"]. [[:en:South_African_Heritage_Resource_Agency|South African Heritage Resource Agency]]. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabongwe, 2026.</ref> Mabitla a na le mabitla a Mojenerale wa Sesole sa Borithane [[Andrew Wauchope]] (1846-1899) le motshameki wa kirikete wa Moesemane [[George Lohmann]] (1865-1901). Ka 2022, seteišene se sesha sa fa fatshe sa lenaneo la [[NASA]] la go batlisisa ngwedi se ne sa itsisiwe gore se agiwa kwa Matjiesfontein, se se rulaganyeditsweng go tsena mo maranyaneng ka 2025.<ref>Roelf, Wendell (9 November 2022). [https://www.reuters.com/lifestyle/science/south-africas-new-ground-station-help-nasa-track-space-flights-2022-11-08/ "South Africa's new ground station to help NASA track space flights"]. ''Reuters''. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boferabongwe, 2026.</ref><ref>Deborah Faboade (8 November 2022). [https://africanews.space/south-africa-and-nasa-renew-lunar-exploration-partnership/ "South Africa and NASA Renew Lunar Exploration Partnership"]. Space in Africa.</ref>
== Lefelo le tikologo ==
Toropo ya Matjiesfontein e fitlhelwa dikilometara di le masome a mabedi le bosupa kwa bophirima jwa [[Laingsburg]] le dikhilometara di le masome a matlhano le bone kwa botlhaba jwa [[Touwsrivier]] mo [[Tsela ya bosetšhaba ya N1|tseleng ya bosetšhaba ya N1]]. Kgaolo e e dikologileng ya [[Karoo]] ke sekaka se se sephaphathi, se se senang batho ba bantsi. Matjiesfontein e na le seemo se se itekanetseng sa batho ba ba nang le dingongorego tsa makgwafo, mme e kile ya bo e le legae la spa le lefelo la boikhutso la boitekanelo la Victoria.<ref>[http://www.essentialtravelinfo.com/route2.html "South Africa accommodation - Accommodation South Africa - Essential Travel Info"]. [https://web.archive.org/web/20080328233037/http://www.essentialtravelinfo.com/route2.html Archived] from the original on 28 March 2008. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boferabongwe, 2026.</ref>
== Ditshedimosetso tse dingwe ==
* [[Lenaane la mafelo a ngwaoboswa kwa Kapa Bophirima]]
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafelo a a nang le batho a mmasepala wa gae wa Laingsburg]]
[[Karolo:Mafelo a ngwao a Aforika Borwa]]
ti87fo2yunylu6a223y1lsaaroj0aim
John A. Reed yo Mmotlana
0
15393
55993
2026-09-29T20:58:07Z
HoneyyR
12494
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347610633|John A. Reed Jr.]]"
55993
wikitext
text/x-wiki
John A. Reed Jr.
Moahlodi wa Kgotla ya Kgaolo ya United States ya Kgaolo ya Gare ya Florida (United States District Court for the Middle District of Florida)
Mo maemong: Phatwe 6, 1973 – Sedimonthole 31, 1984
O thapilwe ke: Richard Nixon
O simolotse fa go tlogetseng mo go yone: William McRae
O tlhatlhame mo maemong: Patricia C. Fawsett
Tshedimosetso ya Gagwe ka Boena: Leina la tsetswe: John Alton Reed Jr.
O tshotswe: Seetebosigo 29, 1931 Washington, D.C.
O tlhokafaditswe: Tlhakole 19, 2015 (o na le dingwaga tse 83) Brevard, North Carolina Boagi: U.S.
Mme wa gagwe/Molekane wa lenyalo: Louisa Wardman Reed Banana/Bana: 3
Batsadi: Dr. John Alton Reed (rara), Emma Ball Reed (mme)
Thuto: Duke University (A.B.) Duke University School of Law (LL.B.)
Tiro: mmueledi, moahlodi
'''John Alton Reed Jr.''' (Seetebosigo 29, 1931 – Tlhakole 19, 2015) e ne e le mmueledi wa Moamerika le moahlodi wa kgaolo wa United States District Court for the Middle District of Florida.
== Thuto le boiphediso ==
O tshotswe ka Seetebosigo 29, 1931, kwa [[Washington, D.C.|Washington, DC]], Reed o amogetse dikirii ya Artium Baccalaureus go tswa kwa Duke University ka 1954. O amogetse Bachelor of Laws go tswa kwa Duke University School of Law ka 1956. O ne a dira mo tirong ya molao ya poraefete kwa Tampa, Florida go tloga ka 1956 go ya ka 1957. O ne a dira mo tirong ya molao ya poraefete kwa Orlando, Florida go tloga ka 1959 go ya ka 1967. O ne a le moahlodi wa Kgotla ya Boikuelo ya Kgaolo ya Bone ya Florida (Florida Fourth District Court of Appeal) go tloga ka 1967 go ya ka 1973. O ne a le Moahlodi yo Mogolo (Chief Judge) go tloga ka 1971 go ya ka 1973.
== Tirelo ya boatlhodi ya puso ==
Reed o ne a thapwa ke Moporesidente Richard Nixon ka Phukwi 6, 1973, mo setulong sa United States District Court for the Middle District of Florida se se neng sa nna sa se na motho morago ga gore Moahlodi William McRae a tloge mo maemong. O ne a netefadiwa ke Senate sa United States ka Phatwe 3, 1973, mme a amogela lengwalo la gagwe la thapiso ka Phatwe 6, 1973. Tirelo ya gagwe e ne ya fela ka Sedimonthole 31, 1984, ka ntlha ya go rola tiro ga gagwe.
=== Tlelereke e e tlhomologileng ===
Anne C. Conway, yo morago o neng a nna moahlodi wa United States District Court for the Middle District of Florida, e ne e le mokwaledi wa molao (law clerk) wa ga Reed.
== Tirelo ya morago ga boatlhodi ==
Morago ga go rola tiro ga gagwe mo kgotleng ya ditsheko ya federale, Reed o ile a boela kwa tirong ya molao ya poraefete kwa Orlando, kwa e neng e le molekane yo leina la gagwe le neng le tlhagelela mo khoysing ya Lowndes, Drosdick, Doster, Kantor & Reed, P.A. Morago ga go rola tiro, o ile a nna modiramolao (arbitrator) wa Federal Arbitration, Inc., e leng khojwe ya bomodiramolao e e neng e tsepile mogopolo mo ditshekong tsa federale. O tlhokafaditswe ka Tlhakole 19, 2015, kwa Sepetleleng sa Kgaolo ya Transylvania (Transylvania Regional Hospital) se se kwa bogareng jwa toropo ya Brevard, North Carolina. O ne a agile mo motseng o o gaufi o o senang boeteledipele jo bo ikemetseng ka nosi wa Sapphire, North Carolina morago ga go tlogela tiro ya molao. <ref>{{Cite web |last=Inman |first=Jessica |date=3 March 2015 |title=John Alton Reed Jr.: Respect, detail carried former judge, lawyer |url=http://www.orlandosentinel.com/news/obituaries/os-obit-john-alton-reed-20150302-story.html |publisher=}}</ref> <ref>{{Cite web |date=25 March 2016 |title=Obituary |url=https://www.legacy.com/obituaries/name/john-reed-obituary?pid=179313952 |website=[[Legacy.com]] |publisher=}}</ref>
== Ditshupiso ==
<references />
== Metswedi ==
* John Alton Reed Jr. kwa Biographical Directory of Federal Judges, e leng kgatiso ya Federal Judicial Center.
ldr99hkz7e0rnpqnmacnkg1luqrz5cp
Umhlanga (moletlo wa magammana)
0
15394
55994
2026-09-29T21:06:24Z
Reagoleboga
10854
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368369952|Umhlanga (ceremony)]]"
55994
wikitext
text/x-wiki
[[File:Reed_Dance_Festival_2006-001.jpg|thumb|Mosadi kwa Umhlanga (moletlo wa magammana)]]
Umhlanga kgotsa moletlo wa Reed Dance e bong wa magammana, ke tiragalo ya ngwaga le ngwaga ya Seswati e e diragalang kwa bokhutlong jwa Phatwe kgotsa kwa tshimologong ya Lwetse. Kwa Eswatini, diketekete tsa basetsana le basadi ba ba sa nyalang le ba ba senang bana ba Swazi ba tswa kwa dikgosing tse di farologaneng go ya kwa motseng wa segosi wa Ludzidzini go ya go nna le seabe mo tiragalong ya malatsi a le robedi.
Mmino wa segompieno wa Reed Dance ke go tsosolosa ngwao ya bogologolo ya umcwasho. Go ya ka tlwaelo eo, basetsana ba ba sa nyalwang ba ne ba kgaoganngwa ka ditlhopha tsa dingwaga. Fa mosadi a ne a ka ima a sa nyalwa, lelapa la gaabo le ne le duela kgomo kwa kgosing ya lefelo leo.
== Hisetori ==
Umhlanga e tlhamilwe kwa Eswatini ka dingwaga tsa bo1940 ka fa tlase ga puso ya ga Sobhuza II, mme ke phetogo ya moletlo wa Umchwasho o o neng o le mogolo thata.[ Motantsho wa reed o santse o tsweletse go dirwa gompieno kwa Eswatini. Mo Aforika Borwa, go bina ka lotlhaka go ne ga simololwa ka 1991 ke Goodwill Zwelithini, yo e kileng ya bo e le Kgosi ya BaZulu. Tantshe mo Aforika Borwa e tshwarelwa kwa Nongoma, e leng lefelo la segosi la kgosi ya MaZulu.
== Aforikaborwa ==
[[File:South_africa_-_zulu_reed_dance_ceremony_(6563648943).jpg|thumb|Mokete wa Umkhosi woMhlanga kwa Nongoma, South Africa.]]
Mo Aforika Borwa, moletlo o itsege jaaka Umkhosi woMhlanga, mme o tshwarwa ka Lwetse mongwe le mongwe kwa Enyokeni Royal Palace kwa Nongoma. Basetsana ba tswa kwa dikarolong tsotlhe tsa Zululand, le fa mo dingwageng tsa bosheng, go nnile le ditlhopha tse di potlana tse di tlhagelelang go tswa kwa Eswatini, Botswana le Pondoland.
Basetsana botlhe ba tshwanetse go dira teko ya bokgarebe, e mo dingwageng tsa bosheng jaana e ileng ya ganediwa thata, pele ba ka nna le seabe. Ba ba fetang ba dirwa gore ba tsamaye ba sa apara sepe mme ba apara marokgwe a setso a a supang kwa tlase ga bone, ba na le dilwana tse di dirilweng ka dibaga le dibaga tse di mebalabala, e le sesupo sa boikgantsho mo boikemelong jwa mmele wa bone. Sekgatshi sengwe le sengwe se na le ditokololo tsa mebala e e farologaneng, go supa gore a mosetsana o beeleditswe kgotsa nnyaa.
Moletlo o o siameng o bona basetsana ba tshotse lotlhaka lo loleele, lo lo neng lo tla bewa fa ba ntse ba bina fa pele ga kgosi. Ba tlhokomela go tlhopha fela matlhaka a maleele le a a nonofileng, ba a tshola mo godimo ga ditlhogo tsa bone ka mokoloko o o bonya go ya kwa godimo ga thaba go ya kwa Enyokeni Palace. Mokoloko o eteletswe pele ke kgosigadi e kgolo ya MaZulu, yo o tsayang karolo e e botlhokwa mo moletlong otlhe. Letlhaka le le thubegileng le le mo tseleng le bontsha gore mosetsana yono o ne a tlhakanela dikobo.
Moletlo o ne wa tsenngwa gape ke Kgosi Goodwill Zwelithini ka 1991 jaaka tsela ya go rotloetsa basetsana ba MaZulu go diegisa ditiro tsa thobalano go fitlha ba nyala, mme ka jalo ba fokotsa kgonagalo ya tshwaetso ya HIV. Ka 2007, basetsana ba ka nna 30 000 ba ne ba tsaya karolo mo tiragalong eno. Ba ba rulaganyang meletlo ka dinako dingwe ba ile ba pateletsa batsayaditshwantshô go latela melao e e gagametseng, ka gonne bangwe ba bone ba ile ba latofadiwa ka go phasalatsa ditshwantsho tsa meletlo eo mo di-website tsa ditshwantsho tse di hepisang.
Mo dingwageng tse di fetileng, tiragalo e e ne e tsenetswe ke Moporesitente wa maloba wa Aforika Borwa Jacob Zuma, yo ka boene e leng MoZulu, le Tonakgolo ya maloba ya KwaZulu-Natal Zweli Mkhize.
== Eswatini ==
[[File:Princess_at_the_Reed_Dance_in_Eswatini.jpg|thumb|Princess Sikhanyiso Dlamini,ba bina kwa Umhlanga, ka 2006. O rwele serwalo sa mafofa a mahibidu, se se mo tlhaolang jaaka wa segosi.]]
[[File:Reed_Dance_Festival_2006-018.jpg|thumb| 2006 Reed Dance in Lobamba.]]
Kwa Eswatini, basetsana ba simolola ngwao ka go kgobokanela kwa motseng wa segosi wa Kgosigadi Mmaetsho, o ga jaana e leng Ludzidzini Royal Village. Fa ba sena go goroga kwa ntlong ya ga Kgosigadi Mmaagwe, basadi ba ne ba phatlalala mo bosigong jo bo latelang go ya kwa mafelong a a fa gaufi mme ba bo ba rema matlhaka a maleele. Mo bosigong jo bo latelang, ba phutha lotlhaka mme ba bo ba lo busetsa kwa go Kgosigadi Mmaagwe gore a tle a lo dirise go baakanya dikhuti tse di mo seiponeng se se dirilweng ka lotlhaka se se dikologileng motse wa segosi.
Morago ga letsatsi la go ikhutsa le go tlhapa, basadi ba baakanya diaparo tsa bone tsa setso tse di nang le sebaga sa manakana, dibaga tse di dirang modumo tse di dirilweng ka dikhukhu, moitlamo le mosese. Ba le bantsi ba bone ba tshotse dithipa tse ba neng ba di dirisetsa go kgaola lotlhaka e le go supa gore ga ba ise ba ko ba tlhakanele dikobo. Morago ga moo, ba a opela le go bina fa ba ntse ba gwanta fa pele ga lelapa la segosi mmogo le boidiidi jwa batho ba maemo, babogedi le bajanala. Morago ga mogwanto, ditlhopha tse di tswang mo metseng e e tlhophilweng di ya kwa gare ga lebala mme di bo di tshamekela boidiidi jwa batho. Barwadi ba le bantsi ba Kgosi le dikgosi le bone ba nna le seabe mo moletlong wa go bina lotlhaka mme ba tlhaolwa ka serwalo sa mafofa a mahibidu se ba se rwalang mo moriring wa bone.
Mofuta wa segompieno wa Reed Dance o simolotse ka bo1940 go tswa mo ngwaong ya Umcwasho, koo basetsana ba neng ba bewa mo ditlhopheng tsa dingwaga go netefatsa bokgarebe jwa bone. Fa ba setse ba le mo dingwageng tsa go ka nyala, ba ne ba direla Kgosigadi Mmaabone tiro e e neng e latelwa ke go bina le mokete. Maikaelelo a semmuso a moletlo wa ngwaga le ngwaga ke go boloka basadi ba itshekile, go neela tiro ya tlotlo go Kgosigadi Mmaetsho, le go dira gore basadi ba utlwane ka go dira mmogo.
== Kganetsano ya go sa apara ==
Dibidio tsa motantsho wa reed di kile tsa tlhalosiwa ke YouTube e le tsa batho ba dingwaga tse di rileng, e leng se se neng sa galefisa badirisi ba ba neng ba di tsentse. Ba ne ba akaretsa Lazi Dlamini, moeteledipele wa TV Yabantu, e leng khampani e e tlhagisang dibidio mo Internet e e ikaeletseng go tlhagisa tshedimosetso e e "sireletsang, e bolokang le go tsosolosa mekgwa ya Seaforika". Dlamini o ne a dira mmogo le ditlhopha tse di fetang 200 tsa setso go ralala naga le kwa Eswatini e e bapileng le yone, mme a rulaganya metseletsele ya ditshupetso kgatlhanong le Google go ba pateletsa go akanya sesha ka boemo jwa bone. YouTube e ne ya kopa maitshwarelo, mme ya letlelela go bontshiwa ga dibidio tsa setso sa Seaforika. Go ya ka moemedi wa khampani, ba ne ba tlosa thibelo eo, ka gonne ga se molao wa Google go "kgapela batho go apara ba sa apara mo maemong a a ntseng jalo a a tshwanelang setso kgotsa ngwao".
== Go ipaakanya ==
Letlha la moletlo ono le tlhomamisiwa go ya ka dipaka tsa ngwedi. Fa ngwedi o setse o tletse, moletlo o a simolola. Go etelwa mafelo a go nang le lotlhaka go bona gore a lo siametse go segwa le gore a lo teng. Dithulaganyo gape di akaretsa go batla mafelo a basetsana ba tla robalang mo go one, dijo tse di nang le dikotla, go rulaganya dipalangwa go ba isa kwa ntlong ya segosi go tswa kwa mafelong a ba tlhophilweng kwa go one. Go tswa mo setlhopheng sa ditlhopho, setlhopha sa ditlhopho se tlhopha banna ba le banè ba ba ka ikanngwang ba ba tla etelelang setlhopha sa basetsana ba ba tswang mo setlhopheng seo sa ditlhopho pele. Fa go ka nna le maemo a tshoganyetso, banna ba babedi ba ba tsamayang le basetsana bano ba tla boela gae go ya go bega seemo. Basetsana ba simolola go ithuta dipina tsa setso le go bina ba sa le bannye. Kwa gae, mosetsana o tla kgobokanya diaparo tsotlhe tsa setso tse di tlhokegang mo moletlong.
== Diphetogo tsa segompieno ==
Mo nakong e e fetileng, basetsana ba ne ba robala kwa ntle mo lefelong le le bulegileng; gompieno ba robala mo ditenteng. Gompieno ba rwalwa gape ka dilori go na le gore ba tsamaye sekgala se seleele ba rwele lotlhaka. Dimaekerofouno di dirisiwa go simolola dipina le go itsise gore ke pina efe e e tla opelwang. Internet, metswedi ya dikgang, diteishene tsa radio le tsa thelebishene jaanong di dirisiwa go itsise gore moletlo o tla simologa leng.
== Metswedi ==
[[Karolo:Umhlanga (moletlo wa magammana)]]
[[Karolo:Umhlanga]]
m1nlbrajicevpeo05yyginp2w4a43hd
Bonnet Hill
0
15395
55996
2026-09-29T21:16:17Z
HoneyyR
12494
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1262244157|Bonnet Hill]]"
55996
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox ib-settlement vcard"
! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">Bonnet Hill</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[Suburbs and localities (Australia)|kgaolo ya toropokgolo]]</div>
|- class="mergedtoprow"
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:270px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:270px;padding:0"><div style="position:relative;width:270px">[[File:Australia_Hobart_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|298x298px|Bonnet Hill is located in Hobart]]<div class="od notheme" style="top:72.753%;left:46.743%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[File:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|6x6px|Bonnet Hill]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:4px"><div>Bonnet Hill</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em"></div></div></div></div>
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="12" align="center" frameless="1" height="200" width="250">[
{"properties":{"title":"Bonnet Hill","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q4942206"},
{"properties":{"stroke-width":2,"stroke":"#FF0000","title":"Bonnet Hill"},"type":"ExternalData","service":"geoline","ids":"Q4942206"}
]</mapframe><div class="infobox-caption">Mmapa o o dirisanang mmogo
wa Bonnet Hill
</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Dikarolo : <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Bonnet_Hill¶ms=42_58_19_S_147_19_52_E_type:_region:AU-TAS <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">42°58′19″S</span> <span class="longitude">147°19′52″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">42.97194°S 147.33111°E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">-42.97194; 147.33111</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:13}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Bonnet_Hill¶ms=42_58_19_S_147_19_52_E_type:_region:AU-TAS <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">42°58′19″S</span> <span class="longitude">147°19′52″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">42.97194°S 147.33111°E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">-42.97194; 147.33111</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator>
|- class="mergedtoprow"
! class="infobox-label" scope="row" |Naga
| class="infobox-data" |[[Australia]]
|- class="mergedrow"
! class="infobox-label" scope="row" |Porofense
| class="infobox-data" |Tasmania
|- class="mergedrow"
! class="infobox-label" scope="row" |Kgaolo
| class="infobox-data" |Hobart
|- class="mergedrow"
! class="infobox-label" scope="row" |Toropo
| class="infobox-data" |Hobart
|- class="mergedrow"
! class="infobox-label" scope="row" |LGA
| class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist">
* Kingborough
</div>
|- class="mergedrow"
! class="infobox-label" scope="row" |Lefelo
| class="infobox-data" |
* 2 km (1.2 mi) E of Kingston
|- class="mergedtoprow"
! colspan="2" class="infobox-header" |Government<div class="ib-settlement-fn"></div>
|- class="mergedrow"
! class="infobox-label" scope="row" | • Dikgetho tsa porofense
| class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist">
* Clark
</div>
|- class="mergedrow"
! class="infobox-label" scope="row" |Karolo ya federalen
| class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist">
* Clark
</div>
|- class="mergedtoprow"
! colspan="2" class="infobox-header" |Palo ya batho<div class="ib-settlement-fn"></div>
|- class="mergedrow"
! class="infobox-label" scope="row" | • Palogotlhe
| class="infobox-data" |505 (2016 census)
|- class="mergedtoprow"
! class="infobox-label" scope="row" |Khoutu ya poso
| class="infobox-data adr" |<div class="postal-code">7053</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data maptable" |
|}
'''Bonnet Hill''' ke lefelo la bodulo mo kgaolong ya pusoselegae (LGA) ya Kingborough mo kgaolong ya LGA ya Hobart kwa Tasmania, Australia. Lefelo leno le dikilometara di le 2 (dik’hilomithara di le 1.2) botlhaba jwa toropo ya Kingston. Palo ya batho ya 2016 e kwadile palo ya batho ba le 505 mo kgaolong ya porofense ya Bonnet Hill.
Kgaolo eno ya ditoropokgolo, e e mo thabeng e kgolo e e nang le leina le le tshwanang le leno mo kgaolong e kgolo ya Hobart, e leba kwa godimo ga Kingston; tora ya maemo a a tumileng ya Taroona Shot Tower e mo go yone. Thaba eno ke tsela e e tumileng ya go palama baesekele. Matlhakore a thaba eno a tletse ka ditsela tse di tshesane thata tse bontsi jwa tsó di lebisang kwa Kingston Beach e e gaufi. Mafika a a kwa thoko a Alum Cliffs go ralala lotshitshi lwa matlhakore a Bonnet Hill a fitlha mo bogodimong jwa metara di le 30 (maoto a le 98) ka fa godimo ga letsha la lewatle mme a na le mafelo a a bonalang sentle a a lebaneng Lewatlana la Derwent Estuary, Storm Bay, South Arm le Bruny Island.
== Hisetori ==
Bonnet Hill e ne ya simololwa go lemogwa le go tlhomamisiwa jaaka lefelo la bodulo ka 1960. <ref name="Placename">{{Cite web |last=<!--Not stated--> |title=Placenames Tasmania – Bonnet Hill |url=https://www.placenames.tas.gov.au/#p1 |access-date=2 April 2021 |publisher=Placenames Tasmania |at=Select "Search", enter "2911W", click "Search", select row, map is displayed, click "Details"}}</ref>
== Thutafatshe ==
Metsi a molapo wa lotshitshi lwa Lewatlana la Derwent Estuary a dira melewane ya botlhaba le ya botlhaba-borwa.
== Mafaratlhatlha a ditsela ==
Tsela ya Route B68 (Channel Highway) e feta go tloga ka bokone go ya ka bophirima. <ref name="Placename" /> <ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |date=May 2017 |title=Tasmanian Road Route Codes |url=https://dpipwe.tas.gov.au/Documents/Route%20Descriptions%20V3.6.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801112712/http://dpipwe.tas.gov.au/Documents/Route%20Descriptions%20V3.6.pdf |archive-date=2017-08-01 |access-date=2 April 2021 |publisher=Department of Primary Industries, Parks, Water & Environment}}</ref>
== Ditshupiso ==
<references />
[[Karolo:Coordinates on Wikidata]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
es88o4sg0912w0tll49i9sn7k1ymqfo
Logaga la Witsie
0
15396
55997
2026-09-29T21:22:03Z
KatieKea
10150
Ke simolotse go ranola tsebe e
55997
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox protected area|name=Witsie’s cave|location=[[Witsieshoek]], Free State|nearest_city=[[QwaQwa]] and [[Clarens, Free State|Clarens]]|area=[[Witsieshoek]]|established=Declared a Provincial Heritage Site in 2016}}
'''Logaga lwa Witsie''' (''Lehaeng la Wetsi'') ke lefelo le le boitshepo kwa [[Foreistata|Free State]] mme le teeletswe ka setlogolo sa ga Kgosi Seeka wa Makholokoe. Logaga lo amana thata le Makholokoe – morafe wa [[Basotho]] mme o na le ditso tse di humileng tse di amanang le morafe ono, mmogo le ditirisano magareng ga batho bantsho le [[Maburu]] ka dingwaga tsa bo 1800. Logaga lo ile lwa bolelwa ke Makholokoe jaaka kgatiso e e botlhokwa mo ditsong tsa bone mme ke letshwao le le botlhokwa mo Kgaolong.
== Ba Makholokoe ==
BaMakholokoe ba gorogile kwa [[Qwaqwa]] ka ngwaga wa 1800 ba eteletswe pele ke Matebe (Wetsi) (o gape a kwalwang jaaka Oetsi kgotsa Wetsie). Ba tlogetse lefelo le le bidiwang Thaba Kholokoe le le gaufi le [[Standerton]] kwa [[Mpumalanga]], mme ba nna kwa Thaba Kholo gaufi le [[Bethlehem|Bethlehem, Foreisetata]]. Wetsi a bo a tswelela go batla lefelo le lengwe mme ke gone a neng a tsaya tshwetso ya gore ene le morafe wa gagwe ba tla aga kwa Wetsieshoek . Ba ne ba fudugela pele kwa tlase ga thaba e e bidiwang Fika Patso (Split Rock) pele ba fudugela kwa Mohlomong gaufi le fa kago ya puso ya kgale ya Qwaqwa e neng e le teng e jaanong e leng diofisi tsa [[Mmasepala wa Kgaolo ya Thabo Mofutsanyana]]. E ne e le fa Wetsi a ne a nna kwa Mohlomong a ribolola logaga gaufi le Motse wa Monontsha. Logaga lono lo ne lwa nna moraka ka dipaka tseo.<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFRoss1930|Ross 1930]], pp. 12–13.</ref>
Ka 1856 Kgosi Wetsi o ne a tseelwa lefatshe ke puso ya MaDutch ya Foreisetata mme ga nna le ntwa e kgolo magareng ga Makholokoe le MaDutch, Wetsi o ne a dirisa logaga jaaka kago ya phemelo mme maburu a thuntsha logaga, a bolaya bontsi jwa Makholokoe mo teng. Wetsi o kgonne go tshaba le bangwe ba Makholokoe mme a tshabela kwa Lesotho kwa a neng a ikopanya le Poka II morwa Molupi wa lekala le legolo la Makholokoe. Ke morago ga foo logaga lo neng lwa bidiwa ka ene le kgaolo ya Wetsieshoek.
[[Setshwantsho:Witsieshoek.jpeg|thumb|Pono ya Witsieshoek go tswa mo Logageng lwa [[Witsieshoek]].]]
Morafe wa Makholokoe o o fitlhelwang kwa Foreisetata Botlhaba gompieno ke losika lwa bobedi lwa ga Witsie, setlogolo sa ga Kgosi Seka Moloi rraagwe Wetsi<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFSheddick1953|Sheddick 1953.]]</ref> Losika lwa ga Makholokoe lo ntse jaana:
* Akhosi
* Lehasa
* Seka
* Wetsi
* Lephatsoana(morwa wa ntlha)
* Mokibiliti
* Sekgese
* MakausuI
* Mabuti
* Makausi II
== Tirisanommogo le Voortrekkers ==
Baagi ba [[Voortrekker]] ba ne ba fudugela gaufi le kwa Witsieshoek (Seburu se se rayang Witsies se Hoek, ke gore sekhutlo sa Witsie.) e neng e le teng, ba tlhoma dipolase tsa bone go bapa le melelwane. Kwa tshimologong, ditlhopha tseno tse pedi di ne di tshela sentle di bapile. Lefelo leno le ne la itsege la ntlha jaaka Phofung (go kaya lefelo la di-elands), ka ntlha ya palo e ntsi ya di-elands tse di fitlhetsweng mo lefelong leno. Lefelo leno le ne la tuma ke Maburu jaaka Witsieshoek e e kayang Witsies se Hoek – sekhutlo sa Witsie.[3] Maburu le Makholokoe ba ne ba na le kamano e e gaufi ya kgwebisano, ka thulaganyo e e bidiwang Mafisa. Se e ne e le thulaganyo e mo go yona monna yo o nang le dikgomo tse dintsi, a neng a tla adima dingwe go monna yo o humanegileng yo o neng a tla dirisa mashi a dikgomo le go tlhokomela dinamane; se se neng sa mo naya tshono ya go lema ya gagwe. Ka go boela, monna wa mohumanegi o ne a tla tlhokomela dikgomo tsa monna wa mohumi mme a mo kolota boikanyegi. Tsamaiso e e ne ya tumisiwa ke Kgosi Moshoeshoe ka nako ya Dintwa tsa Mfecane/Difaqane.[4] Go ya ka Toeba Moloi (raditiragalo wa selegae go tswa Qwaqwa)[5] Maburu ga a ka a diragatsa tsholofetso ya bona ya go busetsa dikgomo tse ba di adimileng ke Makholokoe. Se se tsewa jaaka lebaka la kgotlhang magareng ga makoko a mabedi.[6]
Go ise go ye kae go ne ga tsoga ntwa fa gare ga Makholokoe le balemirui ba Maburu ka kgang ya go utswiwa ga dikgomo. Balemirui ba ne ba bega Witsie kwa go Major HD Warden, yo o neng a okametse Orange Free State morago ga gore e tsewe ke Maesemane ka 1848. Morago ga moo Warden o ne a naya Witsie ditaelo go laela batho ba gagwe go busetsa dikgomo tse go tweng di utswitswe, fela Witsie o ne a gana, a ganetsa ditatofatso tseo. Warden o ne a laela Witsie le batho ba gagwe gore ba tswe mo lefelong leo. [1] Kgosi Moshoeshoe o ne a bidiwa go tla go tsereganya. O ne a kopa Witsie go busetsa dikgomo tse di utswitsweng, ka ntlha ya kagiso, mme a mo naya lefatshe gore a nne kwa Lesotho le balatedi ba gagwe. Wetsie o ne a gana go newa tiro eo.[7] Dingongorego ka ga go tlhaselwa le go tsholediwa ga Makholokoe di ne di nna di tlala mo ofising ya ga Joseph Orpen yo e neng e le moemedi wa Volksraad kwa Harrismith. Ka la bo 12 Motsheganong 1856, dingwaga di le pedi morago ga go saeniwa ga Tumalano ya Bloemfontein (tumelano e ka yona balaodi ba Borithane ba neng ba neelana ka Voortrekkers mo Bolaoding jwa Noka ya Orange ka 1854), taelo ya go leleka Witsie le batho ba gagwe e ne ya diragadiwa. ‘Leeto le le tlhometseng’ la repaboliki le le neng le eteletswe pele ke Molaodi LR Botha le Field-Cornet FJ Senekal, ba ne ba leleka Makholokoe go tswa kwa Witsieshoek mme ba gapa dikgomo tsa bona, dipitse le dinku. Go ne ga romelwa maeto a le mabedi, le lengwe e ne e le ka May mme le lengwe ka Seetebosigo wa one ngwaga oo. Seno se ne sa tshwaya ntwa ya ntlha ya dibetsa fa gare ga basweu le bantsho mo lefelong leno. Wetsie o ne a patelesega go boela morago.[8]
== Botlhokwa jwa logaga ==
Witsie o ne a dirisa logaga lono jaaka lefelo la go iphitlha morago ga gore ene le batho ba gagwe ba tlhaselwe ke Maburu. Ba Makholokoe ba ne ba tshwaregile, ka maikaelelo a go ba bolaisa tlala. Fa Witsie a sena go lemoga gore dithoto tsa gagwe di a fela, o ne a tswa ka bokukuntshwane bosigo le ba lelapa la gagwe le ditlhogo tse a neng a di tshepa. Ba ne ba dirisa legaga le le bopegileng jaaka ditlhako tsa pitse go tshabela kwa Lesotho. Morago ga moo Kgosi Moshoeshoe I o ne a ba naya lefatshe kwa Likgoele mo go se gompieno e leng kgaolo ya Mafeteng. Fa ba ntse ba leka go ineela, batho ba gagwe ba ne ba thuntshiwa, fa bangwe ba ne ba kgona go tshaba. Leruo la bone le lone le ne la gapiwa.[9]
Go dumelwa fa Witsie e ne e le ngaka le motlhodi wa pula mme ka jalo logaga lo fetogile lefelo le le boitshepo ka ntlha ya gore lo ne lo dirisiwa mo nakong e e fetileng go dira dingwao tsa semoya. Go na le dipolelo tsa gore mo thotobolong ya matlapa a a fitlhetsweng kwa kgorong ya logaga, go na le masalela a batho bangwe ba ba neng ba nyelela ka nako ya tlhaselo. [10] Ka 2016 logaga lo ne lwa itsisiwe jaaka lefelo la boswa jwa porofense kwa Foreisetata ke Bothati jwa Didirisiwa tsa Boswa jwa Porofense ya Foreisetata.[11] Logaga lo ntse lo kaiwa jaaka ‘kago ya phemelo’ kgotsa ‘kago ya phemelo’ ya bagologolwane ba Makholokoe.
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafelo a boepi a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Dikgaga mo Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a ngwao a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a ditso a Aferika Borwa]]
paehgp83ti16jddbzbv1dfp8p9kixl5
55998
55997
2026-09-29T21:33:59Z
KatieKea
10150
/* Tirisanommogo le Voortrekkers */ ke ranotse karolo e le go tsenya metswedi
55998
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox protected area|name=Witsie’s cave|location=[[Witsieshoek]], Free State|nearest_city=[[QwaQwa]] and [[Clarens, Free State|Clarens]]|area=[[Witsieshoek]]|established=Declared a Provincial Heritage Site in 2016}}
'''Logaga lwa Witsie''' (''Lehaeng la Wetsi'') ke lefelo le le boitshepo kwa [[Foreistata|Free State]] mme le teeletswe ka setlogolo sa ga Kgosi Seeka wa Makholokoe. Logaga lo amana thata le Makholokoe – morafe wa [[Basotho]] mme o na le ditso tse di humileng tse di amanang le morafe ono, mmogo le ditirisano magareng ga batho bantsho le [[Maburu]] ka dingwaga tsa bo 1800. Logaga lo ile lwa bolelwa ke Makholokoe jaaka kgatiso e e botlhokwa mo ditsong tsa bone mme ke letshwao le le botlhokwa mo Kgaolong.
== Ba Makholokoe ==
BaMakholokoe ba gorogile kwa [[Qwaqwa]] ka ngwaga wa 1800 ba eteletswe pele ke Matebe (Wetsi) (o gape a kwalwang jaaka Oetsi kgotsa Wetsie). Ba tlogetse lefelo le le bidiwang Thaba Kholokoe le le gaufi le [[Standerton]] kwa [[Mpumalanga]], mme ba nna kwa Thaba Kholo gaufi le [[Bethlehem|Bethlehem, Foreisetata]]. Wetsi a bo a tswelela go batla lefelo le lengwe mme ke gone a neng a tsaya tshwetso ya gore ene le morafe wa gagwe ba tla aga kwa Wetsieshoek . Ba ne ba fudugela pele kwa tlase ga thaba e e bidiwang Fika Patso (Split Rock) pele ba fudugela kwa Mohlomong gaufi le fa kago ya puso ya kgale ya Qwaqwa e neng e le teng e jaanong e leng diofisi tsa [[Mmasepala wa Kgaolo ya Thabo Mofutsanyana]]. E ne e le fa Wetsi a ne a nna kwa Mohlomong a ribolola logaga gaufi le Motse wa Monontsha. Logaga lono lo ne lwa nna moraka ka dipaka tseo.<ref name=":1">[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFRoss1930|Ross 1930]], pp. 12–13.</ref>
Ka 1856 Kgosi Wetsi o ne a tseelwa lefatshe ke puso ya MaDutch ya Foreisetata mme ga nna le ntwa e kgolo magareng ga Makholokoe le MaDutch, Wetsi o ne a dirisa logaga jaaka kago ya phemelo mme maburu a thuntsha logaga, a bolaya bontsi jwa Makholokoe mo teng. Wetsi o kgonne go tshaba le bangwe ba Makholokoe mme a tshabela kwa Lesotho kwa a neng a ikopanya le Poka II morwa Molupi wa lekala le legolo la Makholokoe. Ke morago ga foo logaga lo neng lwa bidiwa ka ene le kgaolo ya Wetsieshoek.
[[Setshwantsho:Witsieshoek.jpeg|thumb|Pono ya Witsieshoek go tswa mo Logageng lwa [[Witsieshoek]].]]
Morafe wa Makholokoe o o fitlhelwang kwa Foreisetata Botlhaba gompieno ke losika lwa bobedi lwa ga Witsie, setlogolo sa ga Kgosi Seka Moloi rraagwe Wetsi<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFSheddick1953|Sheddick 1953.]]</ref> Losika lwa ga Makholokoe lo ntse jaana:
* Akhosi
* Lehasa
* Seka
* Wetsi
* Lephatsoana(morwa wa ntlha)
* Mokibiliti
* Sekgese
* MakausuI
* Mabuti
* Makausi II
== Tirisanommogo le Voortrekkers ==
Baagi ba [[Voortrekker]] ba ne ba fudugela gaufi le kwa Witsieshoek (Seburu se se rayang Witsies se Hoek, ke gore sekhutlo sa Witsie.) e neng e le teng, ba tlhoma dipolase tsa bone go bapa le melelwane. Kwa tshimologong, ditlhopha tseno tse pedi di ne di tshela sentle di bapile. Lefelo leno le ne la itsege la ntlha jaaka Phofung (go kaya lefelo la diphofu), ka ntlha ya palo e ntsi ya diphofu tse di fitlhetsweng mo lefelong leno. Lefelo leno le ne la tumisiwa ke Maburu jaaka Witsieshoek e e kayang Witsies se Hoek – sekhutlo sa Witsie.<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFNtlhabo2010|Ntlhabo 2010]], pp. 2–3.</ref> [[Maburu]] le Makholokoe ba ne ba na le kamano e e gaufi ya kgwebisano, ka thulaganyo e e bidiwang ''Mafisa''. Se e ne e le thulaganyo e mo go yone monna yo o nang le dikgomo tse dintsi, a neng a tla adima dingwe go monna yo o humanegileng yo o neng a tla dirisa mashi a dikgomo le go tlhokomela dinamane; se se neng sa mo naya tshono ya go lema tshimo ya gagwe. Ka go boela, monna wa mohumanegi o ne a tla tlhokomela dikgomo tsa monna wa mohumi mme a mo kolota boikanyegi. Tsamaiso e e ne ya tumisiwa ke Kgosi [[Moshoeshoe]] ka nako ya Dintwa tsa [[Mfecane]]/[[Difaqane]].<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFAdejuwon2008|Adejuwon 2008]], p. 75.</ref> Go ya ka Toeba Moloi (raditiragalo wa selegae go tswa Qwaqwa)<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFNtlhabo2010|Ntlhabo 2010]], Appendix 4.</ref> Maburu ga a ka a diragatsa tsholofetso ya bone ya go busetsa dikgomo tse ba di adimilweng ke Makholokoe. Se se tsewa jaaka lebaka la kgotlhang magareng ga makoko a mabedi.<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFNtlhabo2010|Ntlhabo 2010]], p. 35.</ref>
Go ise go ye kae go ne ga tsoga ntwa fa gare ga Makholokoe le balemibarui ba Maburu ka kgang ya go utswiwa ga dikgomo. Balemibarui ba ne ba bega Witsie kwa go Major HD Warden, yo o neng a okametse [[Orange Free State]] morago ga gore e tsewe ke [[Maesemane]] ka 1848. Morago ga moo Warden o ne a naya Witsie ditaelo go laela batho ba gagwe go busetsa dikgomo tse go tweng di utswitswe, fela Witsie o ne a gana, a ganetsa ditatofatso tseo. Warden o ne a laela Witsie le batho ba gagwe gore ba tswe mo lefelong leo.<ref name=":1" /> Kgosi Moshoeshoe o ne a bidiwa go tla go tshereganya. O ne a kopa Witsie go busetsa dikgomo tse di utswitsweng, ka ntlha ya kagiso, mme a mo naya lefatshe gore a nne kwa [[Lesotho]] le balatedi ba gagwe. Wetsie o ne a gana go neo yeo.<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFRosenberg2013|Rosenberg 2013]], p. 417.</ref> Dingongorego ka ga go tlhaselwa le go tsholediwa ga Makholokoe di ne di nna di tlala mo ofising ya ga Joseph Orpen yo e neng e le moemedi wa ''Volksraad'' kwa [[Harrismith]]. Ka Motsheganong a le lesome le bobedi ka 1856, dingwaga di le pedi morago ga go saeniwa ga Tumalano ya Bloemfontein (tumelano e ka yone balaodi ba Borithane ba neng ba neelana ka Voortrekkers mo Bolaoding jwa Noka ya Orange ka 1854), taelo ya go leleka Witsie le batho ba gagwe e ne ya diragadiwa. ‘Leeto le le tlhometseng’ la repaboliki le le neng le eteletswe pele ke Molaodi LR Botha le Field-Cornet FJ Senekal, ba ne ba leleka Makholokoe go tswa kwa Witsieshoek mme ba gapa dikgomo tsa bone, dipitse le dinku. Go ne ga romelwa maeto a le mabedi, le lengwe e ne e le ka Motsheganong mme le lengwe ka Seetebosigo wa one ngwaga oo. Seno se ne sa tshwaya ntwa ya ntlha ya dibetsa fa gare ga basweu le bantsho mo lefelong leno. Wetsie o ne a patelesega go boela morago.<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFSemela2005|Semela 2005]], pp. 102–103.</ref>
== Botlhokwa jwa logaga ==
Witsie o ne a dirisa logaga lono jaaka lefelo la go iphitlha morago ga gore ene le batho ba gagwe ba tlhaselwe ke Maburu. Ba Makholokoe ba ne ba tshwaregile, ka maikaelelo a go ba bolaisa tlala. Fa Witsie a sena go lemoga gore dithoto tsa gagwe di a fela, o ne a tswa ka bokukuntshwane bosigo le ba lelapa la gagwe le ditlhogo tse a neng a di tshepa. Ba ne ba dirisa kharavene e e bopegileng jaaka ditlhako tsa pitse go tshabela kwa [[Lesotho]]. Morago ga moo Kgosi [[Moshoeshoe I]] o ne a ba naya lefatshe kwa '''Likgoele''' mo go se gompieno e leng kgaolo ya Mafeteng. Fa ba ntse ba leka go ineela, batho ba gagwe ba ne ba thuntshiwa, fa bangwe ba ne ba kgona go tshaba. Leruo la bone le lone le ne la gapiwa.<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFMatli1999|Matli 1999]], pp. 1–3.</ref>
Go dumelwa fa Witsie e ne e le ngaka le motlhodi wa pula mme ka jalo logaga lo fetogile lefelo le le boitshepo ka ntlha ya gore lo ne lo dirisiwa mo nakong e e fetileng go dira dingwao tsa semoya. Go na le dipolelo tsa gore mo thotobolong ya matlapa a a fitlhetsweng kwa kgorong ya logaga, go na le masalela a batho bangwe ba ba neng ba nyelela ka nako ya tlhaselo.<ref>[[:en:Witsie's_Cave_(Lekhalong_la_Witsie)#CITEREFNtlhabo2010|Ntlhabo 2010]], p. 10.</ref> Ka 2016 logaga lo ne lwa itsisiwe jaaka lefelo la boswa jwa kgaolo kwa Foreisetata ke Bothati jwa Didirisiwa tsa Boswa jwa Kgaolo ya Foreisetata.<ref>National Heritage Resources Act, Act 25 of 1999, Provincial Government Notice 03, Free State Province Government Gazette, Vol 03, No 05, Bloemfontein: Government Printer, 8 April 2016</ref> Logaga lo ntse lo kaiwa jaaka ‘kago ya phemelo’ kgotsa ‘boremelelo’ jwa bagologolwane ba Makholokoe.
== Metswedi ==
[[Karolo:Mafelo a boepi a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Dikgaga mo Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a ngwao a Aforika Borwa]]
[[Karolo:Mafelo a ditso a Aferika Borwa]]
mmfboq67gc2162j80fl2wbxe0qvcpgo
Batho ba Ndebele ba Borwa
0
15397
56000
2026-09-29T22:02:11Z
Reagoleboga
10854
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376586721|Southern Ndebele people]]"
56000
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="8" |Ndebele people <br /><br /> AmaNdebele
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Ndebele-women-loopspruit.jpg|260x260px]]<div class="infobox-caption">The women of Loopspruit Cultural Village, near [[Bronkhorstspruit]], in front of a [[Ndebele house painting|traditionally-painted Ndebele dwelling]].</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |2.1 million (2023 Census)
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Southern Ndebele language|IsiNdebele]],<br /><br /> [[South African English|English]], [[Afrikaans]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity in South Africa|Christian]], [[Animist]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Other [[Nguni people|Nguni peoples]]<br /><br />(especially [[Northern Ndebele people|Northern Ndebele]])
|}
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="8" |Ndebele people <br /><br /> AmaNdebele
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Ndebele-women-loopspruit.jpg|260x260px]]<div class="infobox-caption">The women of Loopspruit Cultural Village, near [[Bronkhorstspruit]], in front of a [[Ndebele house painting|traditionally-painted Ndebele dwelling]].</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Total population
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |2.1 million (2023 Census)
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regions with significant populations
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_South_Africa.svg|link=|alt=|border|23x23px]] </span>[[South Africa]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Languages
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Southern Ndebele language|IsiNdebele]],<br /><br /> [[South African English|English]], [[Afrikaans]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Christianity in South Africa|Christian]], [[Animist]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Related ethnic groups
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Other [[Nguni people|Nguni peoples]]<br /><br />(especially [[Northern Ndebele people|Northern Ndebele]])
|}
Batho ba MaNdebele a Borwa, gape ba itsiwe ka Seesimane ka leina la bone la AmaNdebele, ke morafe wa Banthu ba ba tlholegileng kwa Borwa jwa Aforika ba ba buang puo ya MaNdebele a Borwa (isiNdebele).
Setlhopha seno se farologane le sa BaNdebele ba Bokone ba ba neng ba kgaogana le BaZulu ka nako ya ga Shaka. Batho ba MaNdebele ba Borwa ba nna thata kwa diporofenseng tsa Afrika Borwa tsa Mpumalanga, Gauteng le Limpopo mo bogareng-bokone-botlhaba jwa Aforika Borwa. Mo dithutong, morafe ono o bidiwa Southern Ndebele go o farologanya le ba losika lwa bone, batho ba Northern Ndebele, ba Matabeleland ya hisetori ya Zimbabwe le diporofense tsa bokone jwa Aforika Borwa tsa Limpopo le Bokone Bophirima.
== Tlhamane ==
Lereo la SeNdebele, le le kopanetsweng jaaka AmaNdebele, le dirisiwa ke ditlhopha di le mmalwa tsa Aforika Borwa, tse di kgaogantsweng ka bophara go nna tsa Bokone le tsa Borwa. Ditlhopha tseno ga di amane ka losika.
Go ile ga akantshiwa gore leina leno le tswa kae. Kgopolo e nngwe ke ya gore baagi ba ba buang Setswana ba ne ba bitsa ba ba sa tswang go goroga ba BaNguni ba re ke leTebele/maTebele, e e tswang mo lefokong tebele, le le rayang gore moeng kgotsa motho yo o utswang, fa mofuta wa BaNguni e le amaNdebele. Lefoko leno le ne le dirisiwa mo setlhopheng sengwe le sengwe se se neng se tsewa e le batho ba ba tswang kwa ntle, batlhasedi kgotsa batshabi mo kgaolong.
Kgopolo e nngwe e amana le -tebele go tswa mo go teba ya Batswana, to sink down kgotsa crouch, e le go bua ka mekgwa ya go sireletsa ka mokgwa wa SeZulu, kgotsa thebe, e e kayang "shield", e bua ka dithebe tse BaNguni ba neng ba itsege ka tsone.
=== Hisetori ya pele ===
Hiseori ya batho ba MaNdebele e simolotse ka go fuduga ga batho ba Banthu go ya kwa borwa go tswa kwa kgaolong ya Great Lakes ya Aforika Botlhaba. Batho ba ba buang SeBantu ba ne ba kgabaganya noka ya Limpopo go tsena mo Aforika Borwa wa segompieno mo dikgaolong tsa Bokone Botlhaba jwa Aforika Borwa. Ka nako ya go phutlhama ga bogosi jwa Zimbabwe ka 1450, ditlhopha di le pedi tse dikgolo di ne di tlhageletse kwa borwa jwa Noka ya Limpopo: BaNguni, ba ba neng ba nna mo dipoeng tsa kwa botlhaba jwa lotshitshi, le Basotho ba Batswana, ba ba neng ba nna mo dipoeng tsa kwa teng. Fa gare ga dingwaga tsa bo1400 le tsa bo1800, ditlhopha tseno tse pedi di ne tsa kgaogana go nna ditso tse dinnye tse di farologaneng le batho. Ba-Ndebele e ne e le batho ba ba ntseng jalo.
=== Gareng ga Hlubi ===
Kgosana Ndebele o ne a nna le batho ba gagwe mo kgaolong ya BaBhaca le BaHlubi kwa borwa jwa Dithaba tsa Drakensberg tse ba neng ba di bitsa "uKhahlamba". Motsemoshate o o neng o le mo kgaolong eno o ne o bidiwa eLundini. Tlhogo ya BaNdebele e ne e kgaogane le setlhopha se segolo sa BaMbo mme ya tlhoma puso ya yone mo bathong ba yone bao ba neng ba tla tsaya leina la yone jaaka leina la morafe wa bone.
Jonono, setlogolwana sa ga Ndebele o ne a fudugela kwa bokone le batho ba gagwe mme a nna mo lefelong le le kwa bokonebotlhaba jwa Ladysmith ya segompieno mo dithabeng tse di dikologileng molomo wa Noka ya Cwembe. Jononoskop e e ka nnang 30 km (19 mi) bokonebotlhaba jwa Ladysmith go bolelwa fa e le lefelo la phitlho la ga Jonono.
Jonono o ne a tlhatlhamiwa jaaka "INgwenyama" e leng sereto sa Kgosi ya MaNdebele, ke morwa wa gagwe yo mogolo Nanasi yo ditlhamane di reng, o ne a kgona go emelana le botlhole jotlhe. Tlhamane nngwe e bolela kafa Nanasi a neng a ja maungo a a nang le botlhole ka teng a le kwa godimo ga thota e e fa gaufi mme a lemoga gore maungo ao ga a ka a mo gobatsa. Gompieno lefelo le go tweng ke la botlhole le bidiwa "Butiswini" go tswa mo go ubuthi esiswini e e kayang 'mpa ya botlhole.' Ngwao e e sa kwalwang ga e re bolelele gore ke ka ntlha yang fa Nanasi a ne a ja leungo le le nang le botlhole.
=== Go fudugela kwa bokone jwa noka ya Vaal ===
Nanasi o ne a swa a sena bana mme Mafana morwarraagwe a mo tlhatlhama jaaka Ngwenyama. Go bolelwa fa Mafana a ne a tshela mo bogareng jwa dingwaga tsa bo-1500. Mafana o ne a fudusa batho ba gagwe go tswa kwa mafatsheng a bona gaufi le Ladysmith ba ya kwa ntlheng ya bokone bophirima ba kgabaganya pele Dithaba tsa Drakensberg mme morago ba leka go kgabaganya Noka ya Vaal. O ne a palelwa mme a nwela mo nokeng mmogo le ba bangwe ba sekae.
Morago ga loso lwa ga rraagwe Mafana, Mhlanga o ne a tsaya setulo sa bogosi mme a tsaya batho ba gagwe go kgabaganya Noka ya Vaal ba tsamaya ka kwa ntlheng ya bokone bophirima kwa bofelong ba nna mo kgaolong e e gaufi le Randfontein ya segompieno. Mhlanga o ne a tlhoma motsemoshate o mosha o moragonyana o neng wa bidiwa eMhlangeni (o jaanong o itsegeng jaaka Mehlakeng), o o rayang lefelo la ga Mhlanga, mme o ne a nna koo le BaNdebele go fitlha a swa.
Musi, morwa wa ga Mhlanga o ne a tlhatlhama rraagwe jaaka Ngwenyama wa batho ba MaNdebele. Fa a ne a le kwa eMhlangeni, Musi o fitlhetse lefelo le nna le go nna kgatlhanong le merafe ya Basotho-Batswana go ya kwa bophirima ba ba neng ba sa amogele ka bopelontle BaNguni ba MaNdebele ba ba neng ba nna gaufi thata le melelwane ya bona. Kwa bofelong ka ntlha ya kgaisano ya didiriswa, Musi o ne a ntsha MaNdebele gape mme a fudusetsa batho ba gagwe kwa bokone ba kgabaganya pele Noka ya Jukskei mme morago Noka ya Hennops. Morago ga go ribolola motswedi wa Noka ya Apies, Ba-Ndebele ba Musi ba ne ba ya kwa bokone go bapa le dintshi tsa yone go ralala Wonderboompoort mme ba nna mo dithabeng tse di kwa bokone jwa Wonderboomkop mo matlhakoreng oomabedi a Noka ya Apies. Musi o ne a tlhoma metse e mebedi fano. Ya ntlha ya tsone "KwaMnyamana" (Lefelo la Mafika a Mantsho) e ne ya nna motsemoshate o mosha wa Ba-Ndebele mme e ne e le kafa ntlheng ya botlhaba jwa noka ya Apies. Lefelo la bobedi la bonno e ne e le la "eMaruleni" (Le le neng le bidiwa ka ntlha ya ditlhare tse dintsi tsa maungo tsa Marula), le le neng le le kafa ntlheng ya bophirima jwa noka ya Apies.
Fano kwa KwaMnyamana, MaNdebele a Musi a ne a tla itlhomela nagagae e e atlegileng ya bona ka go gwebisana le merafe ya BaKwena le BaKgatla kwa bophirima.
Batho ba Musi gape ba ne ba kopana le batho ba selegae ba Ba-San ba ba neng ba nna go bapa le Noka ya Apies ba ba neng ba ba bitsa "AbaTshwa" e go tweng e raya "Batho ba re ba itlhokomolosang".
=== Kgotlhang ya Manala-Ndzundza ===
Musi e ne e le monna yo o nyetseng basadi ba le bantsi mme ka ntlha ya seo o ne a nna le bana ba le bantsi le basadi ba le bantsi. Ba ba latelang ke bangwe ba bana ba ga Musi ba ba itsegeng: Masombuka, yo gape a bidiwang Sikhosana yo leina la gagwe le rayang "go simolola". Morwa wa leitibolo wa mosadi wa boraro wa ga Musi. Ndzundza, yo gape a bidiwang Hlungwana e ne e le morwa wa ntlha wa mosadi wa gagwe wa bobedi. Manala, yo gape a neng a bidiwa Mbuduma e ne e le morwa wa ntlha wa 'Mosadi wa gagwe yo Mogolo.' Gape go ne go na le Thombeni, yo gape a bidiwang Gheghana, Sibasa, Mrhwaduba, Mphafuli, Dlomu, le Tshwane, yo hisitori ya gagwe e ganetsanwang thata le ba le bantsi ba ba akantshang gore e ne e se morwa Musi mme e ne e le morwa mogolowe Musi e bong Sekhubatane kgotsa e bile e le setlogolo sa ga Musi. Go na le ba bangwe ba ba akanyang gore a ka tswa a ise a ko a tshele.
Go ya ka ngwao ya SeNdebele, go tlwaelegile gore morwa wa leitibolo wa 'Mosadi yo Mogolo' a tlhatlhame rraagwe jaaka mmusi wa batho ba SeNdebele. Ngwana wa ntlha wa mosadi wa ga Musi e ne e le Manala. Ka jalo, Manala e ne e le ene yo o neng a tshwanetse go nna kgosi ya BaNdebele. Seno ga se a ka sa itumedisa mosadi wa bobedi wa ga Musi yo morwawe e leng Ndzundza a neng a tsholwa pele ga ga Manala. Dingwao tsa molomo tse di tlhalosang dintlha tse di latelang di farologana go ya ka ditšhaba, le fa go ntse jalo se go dumalanwang ka sone ke gore fa Musi a ne a tsofetse, o ne a foufetse e bile a setse a tsofetse thata. Morago ga loso lwa mosadi wa gagwe yo mogolo o ne a tlhokomelwa ke mosadi wa gagwe wa bobedi. Mosadi yo wa bobedi, yo o neng a lemoga gore loso lwa ga Musi lo ne lo le gaufi, o ne a laela Manala go ya go tsoma 'imbuduma' (Wildebeest) go tlotla rraagwe mo malatsing a gagwe a bofelo. Fa Manala a ne a seyo, mosadi wa bobedi wa ga Musi o ne a tla kwa go ene mme a mo itsise morwawe Ndzundza jaaka Manala mme a kopa Musi go neela Ndzundza "iNamrhali" e go tweng ke dibaga tsa maselamose kgotsa thobane ya maselamose e e ntshang modumo o o tshwanang le selelo sa ngwana. Babusi ba ba neng ba busa ka nako eo ba ne ba naya batlhatlhami ba bone mpho eno e e sa itsiweng fa ba sena go swa gore ba nonotshe puso ya bone jaaka mmusi yo mosha.
Tlwaelo e nngwe ya molomo e bolela gore Musi ka boene o ne a romela Manala go ya go tsoma imbuduma mme a neela iNamrhali go Ndzundza mme a mo laela go bitsa "Imbizo" (kgotla ya segosi) le go itsise bagolo le batho ka se se diragetseng fa gare ga gagwe le rraagwe. Ndzundza o ne a laelwa gape gore a se ka a tlogela KwaMnyamana ka tlhotlhwa epe. Gore fa a ka tlogela setulo sa puso, le go nna le iNamrhali go ka se lekane go tiisa maatla a gagwe jaaka mmusi yo mosha wa batho le gore morwarraagwe e bong Manala o ne a tla dirisa masole a KwaMnyamana go batla go ipusolosetsa.
Fa go ntse go ganetsanwa ka gore Ndzundza o bone jang iNamrhali, ntlha e le nngwe e e tshwanang e ne ya sala mo dipegong tsotlhe tsa gore Ndzundza o ne a na le iNamrhali ka nako eo. Ndzundza ga a ka a reetsa tlhagiso ya ga rraagwe mme a tshabela kwa botlhaba le balatedi ba gagwe ba le bantsi go akaretsa le bomonnawe Mthombeni le Masombuka. Manala o ne a goroga le phologolo ya gagwe go fitlhela rraagwe a sule mme Ndzundza le iNamrhali mmogo le balatedi ba bangwe ba le bantsi ba ne ba tshabile. Manala ka boene o ne a bitsa Imbizo a bolela gore Ndzundza o utswitse iNamrhali mme ka jalo tshwanelo ya gagwe ya botsalo. O ne a ikana go busetsa Ndzundza kwa KwaMnyamana kgotsa go mmolaya.
Manala le mophato wa gagwe ba ne ba lelekisa BaNdzundza mme ba ba tshwara kwa MaSongololo (Zonkolol) fa gare ga Cullinan le Rayton ya segompieno. Fa ba le koo ba ne ba lwa ntwa fa gare ga makalana a mabedi a Noka ya Elands. Ndzundza o ne a fentse ntwa eno ya ntlha ka letshoba la mogodu mme go na le gore a nne mo lefelong leno o ne a tshabela kwa botlhaba le masole a gagwe. Manala o ne a ba lelekisa gape mme a fenngwa ke masole a ga Ndzundza mo ntweng ya kwa Nokeng ya Wilge. Go bolelwa gore mo ntweng eno, Ndzundza o ne a dirisa iNamrhali go dira boloi jo bo neng jwa dira gore noka e tlhatswe mangwe a masole a ga Manala. Morago ga go fenngwa ga bobedi, Manala o ne a boela kwa KwaMnyamana go tlatsa ditlamelo le dipalo tsa bone. Manala le mophato wa gagwe ba ne ba tswelela go lelekisa BaNdzundza go fitlha ba kopana kwa Nokeng ya Olifants kwa ntwa ya boraro e neng ya latela teng. Ndzundza go bolelwa fa a ne a itaya la ntlha, a latlhela lerumo go kgabaganya noka go ya kwa Manala le le neng la wela fa dinaong tsa gagwe.
Morago ga moo, go ya ka polelo ya bogologolo, ka nako ya fa Manala a ne a na le maatla a go bolaya morwarraagwe e bong Ndzundza, mosadimogolo mongwe yo o nang le "mabele a maleele" yo o bidiwang Noqoli go tswa mo lelapeng la BaMnguni o ne a tsenelela mme a kgalemela bakaulengwe ka go bo ba ne ba lwa. O ne a simolola go bitsa pokano go dira kagiso fa gare ga bakaulengwe ba babedi. Matswela a pokano eno e ne ya nna gore go tloga ka nako eo go ya pele go ne go tla nna le dikgosi tse pedi tsa batho ba Ba-Ndebele. Ndzundza o ne a tla nna le iNamrhali ya ga Musi mme o ne a tla amogelwa jaaka kgosi ya gagwe mo bogosing jwa MaNdebele, mme Manala o ne a tla tswelela go busa jaaka kgosi e kgolo go tswa kwa motsemoshate wa ga Musi wa KwaMnyamana (Wonderboom) mme Noka ya Olifants e ne e tla nna molelwane o o kgaoganyang mebuso e mebedi mo Bogosing jo bogolo jwa MaNdebele. Tumalano eo gape e ne e bolela gore bakaulengwe bao ba ne ba ka se tlhole ba lwa gape. Masetlapelo ao a magolo a ne a tla wela batho ba Ba-Ndebele fa ba ne ba ka tlola tumalano eo e e neng ya itsege jaaka "isiVumelano sakoNoQoli" (tumalano ya ga Noqoli). Go bontsha maitlamo a bone a go tlotla tumelano ya ga Noqoli, go ne ga swetswa gore barwadi le ditlogolwana tsa ga Manala ba tla nyala barwadi le ditlogolwana tsa ga Ndzundza le gore ba tla nyala barwadi le ditlogolwana tsa ga Manala. Mokgwa ono o ne o tla nyelela moragonyana. Noqoli le ditlogolwana tsa gagwe ba ne ba tlotliwa ka sereto sa Msiza.
Kgang eno e tshwana thata le kgang ya Baebele ya ga Jakobe le Esau e e tlhagelelang mo Bukeng ya Genesise go tloga ka kgaolo ya 27 go ya go ya 33 e e buang ka go latlhegelwa ga ga Esau ke tshwanelo ya gagwe ya botsalwapele mo go Jakobe le kgotlhang e e neng ya latela fa gare ga ditso tsa ditlogolwana tsa bone ka ntlha ya go tsietsa ga ga Jakobe rraagwe yo o tsofetseng le yo o foufetseng, e bong Isake, gore a amogele tshwanelo ya botsalwapele/tshegofatso ya ga Esau mo go Isake.
Go nnile le kganetsano e ntsi mo makgolong a dingwaga a le mmalwa a a fetileng ka dintlha tse di nepagetseng tsa isiVumelwano sakoNoQoli. Kganetsano e e ne ya felela ka kgotlhang ya semolao magareng ga Enoch Mabhena Makhosoke II wa Manala le Mbusi Mahlangu Mabhoko III wa Ndzundza ka ga gore ke mang yo o tshwereng maemo a a kwa godimo mo bogosing jwa Ndebele. Kgang e e ne ya rarabololwa ke Khomišene ya Nhlapo ka ga boeteledipele jwa setso le dikopo tseo ka 2010 di neng tsa bolela fa Mabhena e le kgosi e kgolo ya MaNdebele.
Ka Ngwanatsele 2010, Moporesitente wa maloba wa Aforika Borwa Jacob Zuma o ne a baka kganetsano fa a ne a fetola tshwetso ya Khomišene ya Nhlapo mme a bolela fa Mahlangu e le kgosi e kgolo ya MaNdebele. Se se ne sa baakanngwa moragonyana ka 2017, Kgotlatshekelo Kgolo le Makhosonke II o ne a tlhomamisiwa semolao jaaka kgosi e kgolo ya Batho ba MaNdebele ba Aforika Borwa.
=== Kgaogano ya Morago ga Ndebele ===
Barwa ba ba setseng ba ga Musi botlhe ba ne ba kgaogana morago ga kgotlhang ya Manala-Ndzundza. Thombeni le Masombuka ba ne ba fudugela kwa botlhaba jwa Noka ya Olifants le morwarraabone wa Mo-Ndzundza.
Thombeni (Gheghana) o ne a tswelela pele le batho ba gagwe go ya kwa bokone mme a nna kwa motsweding wa dinoka tsa Mgoto le Nkumpi mo go se gompieno e leng Moletlane. Setlogolo sa ga Thombeni se se neng se bidiwa Kgabe se ne sa tsaya karolo e kgolo ya ditlogolwana tsa Tqahombeni go ya kwa bokone bophirima ba kgabaganya dithaba mme ba nna gaufi le Dithaba tsa Waterberg go bapa le noka ya Nile koo ditlogolwana tsa bone di neng di tsenngwa ka iketlo mo ditlhopheng tse di dikologileng tsa Basotho-Batswana.
Mo bogareng jwa lekgolo la bo 18 la dingwaga, Ba-Gheghana ba ne ba kgaogana go nna ditlhopha tse dinnye, tse di neng tsa phatlalala go ralala dithaba, mekgatšha le dipoa tse di dikologileng Mghumbhani (Mokopane), Zebediela le Bhulungwani (Polokwane). Ditlhopha tse di ne tsa tsenngwa ka iketlo mo ditlhopheng tsa Basotho tse di neng di le kwa godimo ka palo le tse di neng di le kwa godimo go feta tse di neng di di dikologile, di fetolwa thata ke diphetogo tsa setso le tsa loago. Go farologana le seo, ditlogolwana tsa Manala le Ndzundza di ne tsa nna di ntse di itsege ka setso sa tsone, mme ba ne ba nna ba bua puo e e neng e tshwana le ya Ba-Mbo e e neng e buiwa ke bagologolwane ba bone ba ba neng ba nna mo lotshitshing (le ya Se-isiHlubi sa gompieno).
Sibasa le morwarragwe Mphafuli ba ne ba ya kwa bokone mo nageng ya BaVenda mme ba kopana le kganetso go tswa go BaVenda. Morago ga kgotlhang e kgolo, masole a ga Mphafuli le Sibasa a ne a tlhoma ditlhogo tsa morafe kwa Tshivhase le Sibasa. Bangwe ba ditlogolwana tsa ga Mphafuli ba ne ba ya kwa borwa mme ba ikgolaganya le ba Ndzundza.
Dlomu o ne a sweditse go tlogela dikgaolo tse di kwa bokone jwa Vaal mme a boela kwa nageng ya borraagwemogologolwane ya MaNdebele kwa kgaolong ya Hlubi. Fano ditlogolwana tsa ga Dlomu di ne tsa tlhoma morafe wa AmaNdebele mo gare ga BaHlubi.
Ditlogolwana tsa ga Mhwaduba di ne tsa nna le Manala kwa KwaMnyamana mo e ka nnang dikokomane di le supa go fitlha go runya ga leuba kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo1700 le le dirileng gore mongwe wa ditlogolwana tsa gagwe, yo a neng a itsiwe ke Ba-Voortrekkers jaaka "Pete" a ntshe batho ba gagwe mme a nne gaufi le Schuinsdraai kwa Limpopo. Morago ga go goroga ga Mzilikazi kwa bokone jwa Vaal, masalela a batho ba ga Pete ba ne ba nna mo gare ga Masetla BaKgatla mme ka iketlo ba ne ba tsenngwa jaaka BaKgatla.
Fa e le ka Tshwane. Go bolelwa ke bangwe gore e ne e le mongwe wa ditlogolwana tsa ga Mhwaduba yo o neng a se ka a tsamaya le Pete mme go na le moo a fudugela kwa borwa mme a nna mo mabopong a bokone jwa noka ya Hennops. Thaba Tshwane e e fa gaufi e bidiwa ka leina la gagwe. Mmasepala wa Tshwane Metropolitan o ne wa tewa leina go tlotla Tshwane mmogo le sefikantswe sa 3m se se tlhomilweng fa pele ga Pretoria City Hall. Seno se bakile kganetsano e kgolo.
Manala o ne a boela kwa KwaMnyamana a tswa kwa Nokeng ya Olifants a na le bomorwadia bomonnawe ba babedi, Mathisi le Ganuganu e le go mo gomotsa ka ntlha ya go latlhegelwa ke iNamrhali. Fa Manala a boa o ne a fitlha setopo sa ga Musi ka fa tlase ga Wonderboom kwa tlase ga Wonderboomkop. Go ya ka ngwao ya SeNdebele o ne a tla etelela pele moletlo wa phitlho ka diaparo tsa gagwe di retologetse kwa morago mo mokgweng o o bidiwang "ukuhlanukela". Morago ga phitlho Ngwenyama e ntšhwa e itsisiwe batho ke moopedi wa pako wa segosi morago ga moo go nna le moletlo o mogolo. Mo dingwageng tse di neng tsa felela pele ga loso lwa ga Manala batho ba gagwe ba ne ba bona katlego e e rileng kwa KwaMnyamana.
Manala o ne a tlhatlhamiwa ke morwawe Ntjhele, yo o neng a tlhatlhamiwa ke morwawe Magutjhona yo o neng a tlhatlhamiwa ke morwawe Mrhawu, yo o neng a tlhatlhamiwa ke morwarraagwe Ncagu yo o neng a dira jaaka mmusi go fitlha Buyambo, morwa Mrawu a nna le dingwaga tsa go tsaya setulo sa bogosi sa Manala. Morwa Buyambo, Mabhena I yo o neng a mo tlhatlhama jaaka Ngwenyama wa setulo sa bogosi sa Manala o ne a atolosetsa kgaolo ya gagwe go ya kwa borwa kwa motsweding wa Noka ya Hennops le Sesmylspruit le go ya kwa bokone kwa Marblehall kwa Limpopo. Le fa go ntse jalo, Mabhena I o ne a lwantshana le go atologa go ya kwa bophirima. Ga a ise a ko a fete Noka ya Sand e e fetogang Noka ya Tolwane. O ne a ganediwa thata ke ditlhopha tsa Basotho-Tswana tse di neng di le kwa bophirima. Fa morwa wa ga Mabhena I, Mdibane, a tlhatlogela mo setulong sa bogosi, Manala o ne a laola kgaolo e e neng e le boleele jwa bokone jwa Gauteng. Seno se ne se akaretsa metse e mentsi e megolo jaaka KwaMnyamana (Lefelo la Mafika a Mantsho) e e neng e le Motsemogolo wa Manala, eMaruleni (Lefelo la Ditlhare tsa Marula), eZotjaneni (Lefelo mo Bojaneng), KoNonduna (Lefelo la Dikgosana) le eMbilaneni (Lefelo le le Boitshepo).
Ndzundza le balatedi ba gagwe jaanong ba ne ba gololesegile go tlhoma puso ya bone ba fudugela kwa motsweding wa noka ya Steelpoort mme ba aga motse-mogolo wa ntlha wa Ndzundza o o bidiwang KwaSimkulu "The Great Place" o o ka nnang dikilometara di le 20 (12 mi) kwa bophirima jwa Belfast ya segompieno kwa tlase ga Kwaggaskop. Ba-Ndzundza ba Ba-Ndebele ba ne ba bolela gore lefatshe lotlhe go tloga ka Noka ya Olifants kwa botlhaba go ya kwa mabopong a bophirima a Noka ya Elands kwa Mpumalanga e ne e le naga ya bone e ntšha.
Ndzundza o ne a tlhatlhamiwa ke morwawe Mrhetjha yo le ene a neng a tlhatlhamiwa ke morwawe Magobholi. Bongwe, morwa wa Magobholi le setlogolo sa ga Ndzundza, o ne a busa ka nako eo naga ya baNdzundza e neng e tshosetswa ke ditlhaselo tsa merafe ya Nguni kwa borwabotlhaba mme ba bangwe ba ne ba tshwenngwa ke go oketsega ga batho ba Basotho-Batswana kwa bokone. Ka jalo Bongwe o ne a tlogela KwaSimkulu mme a tlhoma motsemogolo o moša wa BaNdzundza kwa botlase jwa Bothasberg o o neng o bidiwa "KwaMaza" (Lefelo la Molora). Motsemoshate o mosha ono o ne wa itshupa o le mo boemong jo bo nonofileng jwa go kganela go atologa ga merafe ya Bakgatla kwa bokone. Bongwe o ne a swa a sena bana mme a tlhatlhamiwa ke morwarraagwe e bong Sindeni.
Sindeni o ne a tsweletsa matsholo a bomonnawe kwa bokone mme a fenya baKgatla ba ba neng ba eteletswe pele ke Moloi le bakwaNkadimeng. Sindeni o ne a tlhatlhamiwa ke setlogolo sa gagwe e bong Mahlangu. Ga go itsege sentle gore maatla a ne a fetisiwa jang go tswa kwa Sindeni go ya kwa Mahlangu le gore go ne ga diragala eng ka rraagwe Mahlangu yo o neng a tshwanetse go busa pele ga gagwe. Mahlangu o ne a leka go atolosetsa tshimo ya BaNdzundza kwa bokone le kwa borwa mme o ne a se ka a atlega go le kalo. Le fa go ntse jalo, Mahlangu o ne a itsege thata mo babeng ba gagwe e le moeteledipele wa sesole yo o nang le bokgoni.
Mahlangu o ne a tlhatlhamiwa ke morwawe Phaswana yo o neng a bolawa mo ntweng. Phaswana o ne a tlhatlhamiwa ke morwarraagwe Maridili yo o neng a atlega thata mo ntweng ya go fenya Makuwa baPedi le Makwetla baPedi kwa eDikeni. Maridili o ne a tlhokafala a sena bana mme ka jalo setulo sa bogosi sa Ndzundza se ne sa fetela kwa go morwarraagwe yo o latelang Mdalanyana yo o neng a bolawa mo ntweng. Setulo sa bogosi se ne sa newa Mgwezana, morwa Mahlangu, yo le ene a neng a bolawa mo ntweng. Morago ga yo ke morwarraagwe Mgwezana e bong Dzela. Dzela o ne a tsenela ntwa e e boitshegang go batla lefatshe le le oketsegileng la baNdzundza go ya kwa botlhaba mme a tlhasela Ba-BoKoni go dikologa Lydenburg e ba neng ba e bitsa "eMatjhitjhini" (Lefelo la Bojang jo Boleele). Letsholo leno le ne la se ka la atlega mme Dzela o ne a bolawa. Morago ga moo setulo sa bogosi se ne sa fetisediwa kwa go Mrhabuli yo e neng e le morwa wa ga Mgwezana mme a direla jaaka motlhankedi wa ga Gembe yo mmotlana yo e neng e le moruaboswa yo o tshwanetseng wa setulo sa bogosi sa ga Mgwezana. Go ipusolosetsa loso lwa ga Dzela, Mrhabuli o ne a kgaoganya sesole sa Ndzundza ka mephato e le meraro le morwarragwe Magodongo a laola sesole se le sengwe, morwarragwe yo mmotlana le moruaboswa wa gagwe Gembe a laola sa bobedi mme ene ka boene a laola sa bofelo. Maikaelelo e ne e le go dikaganyetsa motsemoshate wa BoKoni le go o tlhasela go tswa dintlheng tse tharo. Gembe le masole a gagwe ba ne ba tshogile mme ba tlogela bomorwarraabone mo bosigong jwa ntwa ba bo ba tshaba. Mrhabuli le Magodongo ba ne ba dira gore BoKoni ba latlhegelwe thata mme ba ne ba latlhegelwa thata le fa ba ne ba sa thusiwe ke Gembe. Mrhabuli o ne a bolawa mo ntweng e mme kwa bofelong go ne ga swetswa fa gare ga "Induna" kgotsa Dikgosana tsa Ndzundza, gore ditiro tsa ga Gembe di ne di sa itshwarelwe le gore go na le moo Magodongo o ne a tla bidiwa Ngwenyama wa Ndzundza a thaya bogosi jo bosha.
=== Mzilikazi le Mfecane ===
Sibindi, morwa wa Mdibane wa kwa Manala o ne a utlwile ka go goroga ga mophato o mogolo wa Khumalo o o eteletsweng pele ke Mzilikazi kwa bokone jwa Vaal nako nngwe mo masimologong a dingwaga tsa bo1820. Kwa tshimologong Sibindi o ne a leka go tila kgotlhang ka go naya Mzilikazi mongwe wa bomorwadie e le mpho ya kagiso. Dintlha tse di nepagetseng tsa go senyega ga dipuisano magareng ga Sibindi le Mzilikazi ga di a tlhomama mme ngwao ya molomo e bolela gore Mzilikazi o ne a kopa Sibindi go mo adima masole a gagwe a a gaisang gore a ye go tsoma le ene. Banna ba ga Mzilikazi ba ne ba tlhasela batlhabani ba ga Sibindis ba ba neng ba ba adimile mme ba ba bolaya.
Sibindi subsequently called for all Ndebele, including the forces of Ndzundza to unite as one and meet Mzilikazi in battle. But Magodongo of the Ndzundza had limited forces to spare, due to his own struggling war against [[:en:Thulare_I|Thulare I]] of the BaPedi. Thus Sibindi with his uncle Chief Mavula as his second instead of Magodongo, marched towards Mzilikazi's advancing horde and met him as Klipkop, west of [[:en:Pretoria|Pretoria]] winning a few initial skirmishes with the traditional praise song of Sibindi singing "Ngushlangu sidabula udaka mhlana abantungwa bawa ubusolokohlo KoSomazabanye". "They drove Mzilikazi's troupes passed 'KoSomazabanye'" Which is modern day [[:en:Cullinan,_Gauteng|Cullinan]]. Unfortunately Sibindi's luck had run out. Sibindi was killed and the Manala capital of KwaMnyamana was sacked.
Ditlhaselo tseno tsa ntlha kgatlhanong le Sibindi di ne tsa itshupa e le tsa go leka go bona gore a Mzilikazi o ka kgona go gapa karolo e e fa gare ya Transvaal. Masole a gagwe a ne a setse a fudugetse kwa lefelong la segompieno la Middelburg mme a tlhoma kago ya phemelo e e bidiwang "EkuPhumuleni" e e rayang "Lefelo la Boikhutso".
Ka 1826, masole a ga Mzilikazi a ne a simolola go tlhasela motsemogolo wa Magodongo wa KwaMaza. Se, se kopantswe le loso lwa ga Sibindi, se ne sa dira gore Magodongo a ikgogele morago go tswa kwa KwaMaza go ya kwa motsemoshate o moša wa BaNdzundza o o bidiwang "eSikhunjini" o o rayang gore "O Fitlhetswe ke Letlalo la Phologolo". Le fa Magodongo a ne a leka ka bojotlhe jwa gagwe, Sekhunjini o ne a tlhaselwa mme Magodongo le barwa ba gagwe ba ne ba tshwarwa ke Mzilikazi. Ditlhamane di bolela kafa Mzilikazi a neng a dira ka gone gore Magadongo yo o neng a sa ntse a tshela a kokotelwe bontlhanngwe jwa mmele wa gagwe mo dikoteng tsa logong gore a mo tlhokofatse mme a se ka a mmolaya. Morago ga moo Mzilikazi o ne a bolaya bangwe ba bomorwa Magodongo ka bongwe ka bongwe ka go ba latlhela go tswa mo lefikeng morago ga moo a bofa Magodongo mo lefikeng le legolo mme a mo latlhela mo nokeng gore a nwele.
Ka Sedimonthole 1826, Mzilikazi o ne a thubaganya Manala le Ndzundza Ndebele mme a tlhoma motsemoshate o moša wa mmusomogolo wa gagwe wa Mthwakazi mo dintshing tsa Noka ya Apies gaufi le Wonderboompoort mme a e bitsa "Kungwini" e e rayang "Lefelo la Mouwane". Mzilikazi o ne a tla busa go tswa kwa Kungwini ka dingwaga tse di fetang 10 a romela masole a tlhaselo go ya kwa bokone go ya kwa mabopong a bokone a Noka ya Olifants le go ya kwa borwa go ya kwa Heilbron kwa Free State.
BaKhumalo ba ne ba kgoreletsa maiteko ape fela a BaNdebele a go busetsa taolo ya bone mo kgaolong eo ka go bolaya motlhatlhami wa ga Silamba Mavula yo e neng e le morwarraagwe, le Mgibe yo e neng e le morwarraagwe yo mongwe. Mo gare ga BaNdzundza setulo sa bogosi se ne sa fetisediwa go Sibhoko yo e neng e le mongwe wa barwa ba ba setseng ba ga Magodongo. Go bolelwa fa Sibhoko a bolailwe morago ga kgotlhang le kgosi ya Basotho-Tswana e e bidiwang Matlala kwa bokone jwa Marblehall. O ne a tlhatlhamiwa ke morwa yo mongwe wa ga Magodongo yo o neng a sa ntse a tshela yo o neng a bidiwa Somdeyi. Somdeyi o ne a busa jaaka mmusaesi wa ga Tjambowe yo go neng go twe ke ene yo o latelang go nna kgosi ya BaNdzundza. Somdeyi o ne a bolawa ke mongwe wa masole a ga Mzilikazi.
Tshwaro ya ga Mzilikazi ya kgaolo ya bogare ya Transvaal e ne e tlile go tshosediwa ke go goroga ga Voortrekkers kwa bokone jwa Noka ya Vaal ka 1836. Dintwa tse di neng tsa latela mo dingwageng tse pedi tse di neng tsa latela di ne tsa dira gore Mzilikazi a latlhegelwe thata. Kwa tshimologong ya 1838, Mzilikazi le batho ba gagwe ba ne ba patelediwa go ya kwa bokone go tswa kwa Transvaal gotlhelele le go kgabaganya Noka ya Limpopo. Ditlhaselo tse dingwe di ne tsa dira gore a fuduge gape, la ntlha a ya kwa bophirima kwa Botswana wa gompieno mme morago a ya kwa bokone kwa Zambia wa gompieno. O ne a sa kgone go nna mo lefatsheng leo ka ntlha ya go anama ga ntsi ya tsetse e e neng e rwala malwetse a a neng a bolaya dipholo. Ka jalo Mzilikazi o ne a tsaya loeto gape, mo nakong eno a ya kwa borwabotlhaba kwa go se se neng sa itsege jaaka Matabeleland (e e leng kwa borwabophirima jwa Zimbabwe ya gompieno) mme a nna teng ka 1840.
=== Transvaal Republic ===
Ka bonako morago ga go fenngwa ga Mzilikazi, mafatshe a a fa gare ga Noka ya Vaal le Limpopo a ne a tlogelwa e le matlotla mme bangwe ba Ba-Voortrekkers ba ne ba nna mo mafatsheng a pele e neng e le a ditlhopha tsa Maaforika jaaka baNdzundza le baMalala Ndebele. Ba ne ba bolela gore fa ba goroga mo kgaolong eo go ne go se na baagi bape ba Baafrika ka gonne go ne go akanngwa gore, botlhe ba ne ba tshabile fa ba ne ba lebane le Ba-Mfecane. Ba-Boer ba ne ba dumela gore naga eno e ne e le lolea e bile e tlogetswe mme ka jalo e ne e le ya bone gore ba e tseye. Se se bakile kgotlhang e kgolo magareng ga Maburu le magosi a Seaforika a kgaolo e ba neng ba leka go busetsa lefatshe le ba le utswitsweng ke Mmusomogolo wa ga Mthwakazi wa ga Mzilikazi.
Ba-Manala ba ne ba amiwa thata ke go thopiwa ke Mzilikazi. Morago ga loso lwa ga Sibindi bogosi bo ne jwa ya kwa go morwarraagwe e bong Mvula yo o neng a busa ngwaga fela pele a bolawa ke masole a ga Mzilikazi. Morago ga Mvula boeteledipele jwa Manala bo ne jwa fetela kwa go morwarraagwe yo o latelang e bong Mgibe. Mgibe o busitse nako e telele go feta Mvula mme o ne a na le ponelopele ya go romela bomonnawe le ba malapa a bone go phatlalala le go nna kgakala gore fa a ka swa, go nne go na le Manala yo mongwe wa Mdibane go tsaya boeteledipele. Mgibe jaaka ba le bantsi pele ga gagwe o ne a bolawa ke makoko a a neng a tlhasela a Mzilikazi morago ga go busa kwa botshwarong dingwaga di le 5 fela.
Setulo sa bogosi sa Manala se ne se tla fetisediwa kwa go Silamba yo e neng e le morwa yo mongwe wa ga Mdibane. Silamba o ne a leka go busetsa taolo ya mafatshe a pele a neng a le a Manala mme o ne a kopana le kganetso e e maatla go tswa go banni ba Voortrekker. Mafelo a a kwa borwa jwa KwaMnyamana a ne a thopilwe, Silamba a ribololwa, ke bakaulengwe ba babedi ba ba bidiwang Lucas Cornelius Bronkhorst le Johannes Gerhardus Stephanus Bronkhorst ba ba neng ba gorogile kwa bokone jwa Vaal le Mokgatlho wa Trek wa ga Andries Hendrik Potgieter. Ba lelapa la ga Bronkhorst ba ne ba nna gaufi le Fountains Valley go bapa le Noka ya Apies. Marope a lefelo la bone la ntlha la bonno a ka fitlhelwa kwa Groenkloof Nature Reserve.
Ka 1842 Silamba o ne a thulana le Ba-Bronkhorst go le gontsi mme kwa bofelong a latlhegelwa ke lefatshe lotlhe la Manala kwa borwa jwa KwaMnyamana. Silamba o ne a nna nakonyana kwa KoNonduna gaufi le Tierpoort ya segompieno. Ka 1873, morago ga go tlhongwa ga Rephaboliki ya Transvaal, Silamba o ne a fuduga kwa KoNonduna mme a ya go nna kwa Wallmansthal mme a tlhoma motsemogolo o moša wa Manala o o bidiwang "KoMjekejeke".
Mo go ba Ndzundza morago ga loso lwa ga Somdeyi, setulo sa bogosi se ne se tshwanetse go fetela go Tjambowe yo e neng e le setlogolo sa ga Magodongo mme o ne a fetogile go tswa go go bona sentle go ya go go foufala gotlhelele mo sebakeng sa dingwaga di le 6 mme seno se ne sa mo thibela go tsaya setulo sa bogosi. Go ne ga bidiwa Imbizo mme dikgosana le bagolwane ba Ba-Ndzundza ba ne ba gakololana mme go ne ga dirwa tshwetso ya go dira Mabhoko, mongwe wa barwa ba babotlana ba ga Magodono kgosi. O ne a tlhophiwa ka ntlha ya bosha jwa gagwe le botlhale jwa gagwe le ka ntlha ya bopelokgale jwa gagwe mo ntweng le mororo a ne a le monnye thata. Mabhoko o ne a itsege ka bokgoni jwa gagwe jwa bodipolomate jwa ka fa gare mme a neela Tjambowe lefelo la tlotlo kwa ditiragalong tsotlhe tse di kgethegileng mme a mo laletsa go ya go nna le ene kwa ntlong ya segosi. Mabhoko o ne a swetsa gape go fudusa motsemogolo wa BaNdzundza go tswa kwa eSikhunjini go ya kwa bothibelelong jo bosha jo a neng a bo nonotsha thata mme a bo bitsa "eMrholeni". Motsemogolo ono o mosha o ne o le gaufi le metseletsele ya magaga a a bidiwang "KoNomtjarhelo".
Mabhoko o ne a simolola go rulaganya ka bonako go busetsa bogosi jwa BaNdzundza. Ka tirisano-mmogo le dipolotiki o ne a tsena mo kgolaganong le mongwe wa BaPedi Chiefs wa Mmusomogolo wa Marota yo o neng a bidiwa Malewa. Kgolagano eno le Kgosana Malewa e ne e tla netefatsa gore molelwane o o kwa bokone wa BaNdzundza o sireleditswe. Fa Silamba a sena go latlhegelwa ke mafatshe a a kwa bophirima, o ne a letla baagi ba le bantsi go tsena mo nageng ya Ba-Ndzundza. Ka go tlhomiwa ga Ohrigstad ka 1845 dikilometara tse 120 fela kwa bokonebotlhaba jwa motsemoshate wa Ndzundza, Mabhokho o ne a fudusa motsemoshate go tswa eMrholeni go ya kwa dikgageng tsa KoNomtjarhelo mme a tlhoma kago e e thata e e ka se kang ya fenngwa.
Go tloga fela kwa tshimologong dikgotlhang tse di sa tlwaelegang di ne tsa simolola go diragala magareng ga batswakwa ba bašwa, le kgolagano ya MaNdebele le Bapedi, ba ba neng ba ganetsa ka matlhagatlhaga ditlhaselo tse ba neng ba simolola go di dira mo mafatsheng a borraabonemogolo ba bone. Mabhoko o ne a dirisa kgwebo le ditlhaselo go bona dibetsa tse dintsi mme a fenya dintwa tse dintsi tsa ntlha kgatlhanong le masole a Maburu.
Go runya ga malaria kwa Ohrigstad go ne ga dira gore Maburu a fudugele kwa go tseneletseng mo kgaolong ya Ndzundza mme ba tlhoma lefelo la bonno kwa Laersdrif. Go nna ga Maburu kwa Laersdrif e e neng e le kwa tlase ga 40 km (25 mi) kwa borwa jwa kago ya phemelo ya BaNdzundza ya KoNomtjarhelo go ne ga gakatsa BaNdzundza go tsena mo ntweng e e feletseng le Maburu. Seno sotlhe se ne sa felela ka gore ka 1847 Ba-Ndzundza ba fenye Ba-Boer mo ntweng e e neng ya dira gore ba fenye. Bontsi ba Mabhoko ba ne ba tlogela kgaolo go ya go nna kwa bophirima mme ba ba neng ba sala ba ne ba patelesega go amogela taolo ya ga Mabhoko le go duela lekgetho ka mokgwa wa dikgomo kgotsa ditlamelo.
Dikgotlhang magareng ga magosi a Afrika a Transvaal le baagi ba basweu di ne di tlile go nna maswe le go feta ka go saeniwa ga Sand River Convention ka 17 Ferikgong 1852. Tokomane eno e ne ya saenwa ke Mmusomogolo wa Boritane le Ba-Boer. Mo lekwalong le, MaBorithane ba ne ba amogela semmuso boipuso jwa Maburu a a kwa bokone jwa Noka ya Vaal. Ka tumelano e, Maburu a ne a tlhoma Rephaboliki ya Transvaal jaaka mafatshe otlhe a a fa gare ga Noka ya Vaal kwa borwa le Noka ya Limpopo kwa bokone. Bothata ka Tumalano ya Noka ya Sand e ne e le gore go ne go sa umakiwe kana go sa tsewe tsia batho ba Maaforika ba ba neng ba setse ba nna fa gare ga Noka ya Vaal le Noka ya Limpopo. Ka nnete Maburu a ne a setse a tlhomile metse e le mmalwa ka 1852 mme bontsi jwa lefatshe la Transvaal le ne le le mo taolong ya magosi a Seaforika.
Ka 1861, terone ya Mmuso wa Marota e ile ya wela ho Sekhukhune ya ileng a atolosa haholo dinaha tsa BaPedi mme sena sa baka tsitsipano le Mabhoko ya ileng a hanyetsa. Morago ga go fenya dintwa di le mmalwa tsa botlhokwa kgatlhanong le Sekhukhune. Mabhoko kgabagare o ne a ineela mo pusong ya Sekhukhune le ya Mmusomogolo wa Marota. Seno se ne sa dira gore go nne le dikgotlhang fa gare ga BaNdzundza le BaPedi mo dingwageng tse di neng tsa latela.
Ka 1863, dikgotlhang magareng ga Maburu le MaNdzundza Ndebele di ne tsa gakala gape mme Maburu, ba bona Mabhoko ka dibetsa tsa gagwe tsa go thunya jaaka matshosetsi mo tshireletsong ya Rephaboliki, ba ne ba tlhasela KoNomtjarhelo ka thuso ya masole a Swazi. This attack failed and the Swazi lost most of their men, leaving the Boers behind. In 1864 a second attack was made on KoNomtjarhelo but it also failed.
Le fa Mabhoko a ne a nna a fenya, naga ya Ba-Ndundza, fela jaaka Manala e ne e ntse e nna potlana le go feta. Ngwaga morago ga moo ka 1865 Mabhoko o ne a tlhokafala mme a tlhatlhamiwa ke morwawe Mkhephuli yo gape a neng a bidiwa Soqaleni. Mkhephuli o ne a busa dingwaga di le 10 fela mme morago a fetisetsa setulo sa bogosi go morwawe Rhobongo/Xobongo. Rhobongo o ne a sa ratiwe thata mme o ne a tlhalosiwa e le mmusaesi. Rhobongo o ne a tlhatlhamiwa ke morwarraagwe Nyabela ka 1879.
=== Mapoch War (1882–83) ===
Ka 1876, Rephaboliki ya Transvaal ka fa tlase ga boporesitente jwa kganetsano jwa Thomas François Burgers, e ne ya latlhegelwa ke ntwa e e turang kgatlhanong le Sekhukhune kwa bokone jwa Noka ya Steelpoort. Seno se ne sa dira gore Theophilus Shepstone a gase Transvaal ka 12 Moranang 1877 mo boemong jwa Mmusomogolo wa Borithane ka maikemisetso a go tlisa tlhomamo mo kgaolong.
Go gapiwa gono ke Maborithane go ne ga isa kwa Ntweng ya Boipuso ya Transvaal (1880-81), e e itsegeng thata e bidiwa "Ntwa ya Ntlha ya Maborithane le Maburu". Ntwa eno e ne ya felela ka gore Ba-Boer ba fenye.
Ka nako ya puso ya ga Nyabela, bogosi jwa Ndzundza bo ne bo le bogolo jwa dikilometara di le 84 mme bo na le baagi ba ka nna 15 000. E ne e le morago ga gore Transvaal e bone boipuso jwa yone gape ka 1881 fa dikamano magareng ga Maburu le MaNdzundza di ne tsa simolola go senyega ka bonako go feta pele. Transvaal e ne e simolola go tenwa ke Nyabela ka go gatelela boipuso jwa gagwe (ka, sekao, go gana go duela makgetho, go gana go tshwara palo ya batho fa a laelwa go dira jalo le go thibela komiti ya melelwane go tswa mo lefatsheng la gagwe). Se se neng sa feleletsa se le casus belli e ne e le tshwetso ya ga Nyabela ya go sireletsa Tlhogo ya Bapedi Mampuru, morago ga gore a bolaye morwarraagwe Sekhukhune ka di 13 Phatwe 1882. Mo makgetlong a mabedi a a fetileng, balaodi ba kwa Transvaal ba ne ba leka go tshwara Mampuru ka ntlha ya go tlhotlheletsa tlhakatlhakano, mme tiragalo eno ya bosheng e ne e le yone ya bofelo. Mampuru le batshegetsi ba gagwe ba ne ba tshabela kwa go Makwani, mongwe wa dikgosana tse di neng di le ka fa tlase ga Nyabela. Fa a ne a laelwa gore a ntshe motshabi yono, Nyabela o ne a dira tshwetso ya gore a se ka a dira jalo.
Ka 12 Diphalane 1882, Volksraad e ne ya letlelela General Piet Joubert go tlhoma commando. Kwa tshimologong, Mampuru e ne e le yone fela e e neng e le mokgele wa letsholo leno, mme kwa bokhutlong jwa kgwedi, Mojenerale Joubert le ene o ne a laelwa go dira gore batho ba Afrika ba ba neng ba mo sireleditse kgotsa ba mo thusitse ba nne mo taolong. Go bolelwa gore General Joubert o ne a sa kgatlhegele go kwala pego ya gagwe ya bofelo, mme seno ga se a ka sa mo thibela go e kwala ka botlalo go fitlha e fela. Go ne go se motlhofo go godisa baagi ba ba lekaneng ba ba neng ba ka kgona go dira tiro eno. Ke ba sekae fela ba ba neng ba itumelela go tshwanelwa ke go tlogela masimo a bone ka dikgwedi di le dintsi gore ba ye go nna le seabe mo ntweng e e lapisang le e e tsayang lobaka lo loleele kgatlhanong le Baafrika ba ba tsuologang, tota le kafa tlase ga moeteledipele yo o tlotlegang le yo o rategang jaaka Mojenerale Joubert. Le fa go ntse jalo, go ne ga tlhomiwa setlhopha sa masole a a neng a tla tlhasela. Baagi ba basweu ba Repaboliki ya Transvaal ba ne ba na le maikarabelo a sekae fela a go nna baagi, mme go direla mo setlhopheng sa masole e ne e le nngwe ya tsone, mme bontsi jwa ba ba neng ba bidiwa ba ne ba tla go dira tiro ya bone.
Kwa bokhutlong jwa kgwedi ya Diphalane, setlhopha sa masole a ga General Joubert, se se neng se na le masole a ka nna 2 000, se ne sa simolola go goroga kwa kgaolong ya Ndzundza. Kopo ya bofelo e ne ya romelwa kwa Nyabela, go mo fa tshono ya bofelo ya go neela Mampuru le go itlama go dirisana le balaodi ba Transvaal mo isagong kgotsa ntwa e ne e tla latela. Mojenerale Joubert o ne a tshwenyegile thata ka gore o ne a tla ineela ka gonne go ne go se kitla go nna motlhofo go dira letsholo la ntwa. Sa ntlha, Ba-Ndzundza ba Ba-Ndebele ba ne ba na le dibetsa tse dintsi tse Ba-Ndzundza ba neng ba di thapiseditswe go di dirisa mo ntweng fa e sa le ka nako ya puso ya ga Mabhoko. Sa bobedi, kago ya phemelo ya KoNomtjarhelo e ne e le fa gare ga mafika a a motopo le a a nang le matlapa kwa ntlheng ya botlhaba jwa dithaba tse di nang le dikgwa tse dintsi le tse di tletseng matlapa. Go na le mafelo a a raraaneng a a nang le magaga, dikhuti le ditonele mo godimo ga dithota tseno, tse di neng di dira gore go nne le mafelo a go tshabela le mafelo a go boloka dilo tse di neng di ka thusa go emelana le go dikaganyediwa lobaka lo loleele. Go ne go na le dikhuti tse di sa tlwaelegang, tse dingwe tsa tsone di ne di le dikgolo thata mo e leng gore batlhabani ba ne ba kgona go nyelela ba tsena ka kgoro e le nngwe mme ba bo ba tlhaga gape ba tswa ka kgoro e nngwe e e neng e le bokgakala jwa sekgala se se fetang kilometara. Mo godimo ga moo, go thopa lefelo le le thata, masole a a tlhaselang a ne a tshwanetse go fenya motseletsele wa dithaba tse di sireleditsweng sentle, segolo thata KwaPondo le KwaMrhali (e e bidiwang 'Vlugkraal' le 'Boskop' ka go latelana ke Maburu; KoNomtjarhel e ne e le 'Spitskop' fela) e e neng e disa ditsela tsa yone go ya kwa bophirima.
Tsholofelo epe fela e a ka tswang a ne a na le yone ya gore o tla ineela e ne ya fela ka bonako. Nyabela o ne a araba ka tsela e e itsegeng gore o meditse Mampuru, mme fa e le gore Maburu a ne a mo batla ba ne ba tla tshwanelwa ke go mmolaya le go mo ntsha mo mpeng ya gagwe.
Kwa bofelong, Mojenerale Joubert o ne a tla tila go tlhasela mafelo ano a a nonofileng ka tlhamalalo. Maburu e ne e le beng ba nako e e fetileng fa go tla mo go tlhaseleng dithaba (jaaka ba bontshitse kwa Ntweng ya Majuba Hill le Ntweng ya Schuinshoogte ngogola). Mo ntweng eno e e kgethegileng, ba ne ba sa tshwanela go itsenya mo kotsing thata. E re ka ba ne ba setse ba sa tlhomamisega ka ntwa e e neng e tla, ba ne ba ka nna ba ngwega kana ba gana go dirisana mmogo. Morago ga ntwa, Mojenerale Joubert o ne a ngongorega mo go Transvaal Volksraad gore batho ba motse "ba ne ba lebega ba rata go thopa dikgomo gore ba itshedise go na le go lwa". Ka jalo, go na le moo, leano le Joubert a neng a le tlhophile e ne e le go koafatsa dikgosana, go di tswalela le batho ba tsone mo dikagong tsa tsone tsa phemelo tsa kwa dithabeng le go letla tlala gore e dire tiro yotlhe. Seno se ne se tla fokotsa ditatlhegelo mo gare ga Maburu. Kafa letlhakoreng le lengwe, go ne go tla lelefatsa ntwa. Go ne go setse go itsege gore Ba-Ndzundza ba ne ba kgobokanya dijo tsa bone gore ba tle ba kgone go ipaakanyetsa tlhaselo e telele.
Ka November 5, maiteko a bofelo a go rarabolola kgotlhang ka kagiso a ne a itaya sefololetse mme, malatsi a le mabedi moragonyana, go ne ga nna le ntwa ya ntlha. Kwantle ga tlhagiso epe, setlhopha sengwe sa Ba-Ndzundza se se neng se tlhasela se ne sa fologela kwa tlase go tswa kwa dithabeng tse di fa gaufi mme sa simolola go kgweetsa dipholo tsa setlhopha seo, tse di ka nnang sekete, go ya kwa legageng le le mo dithabeng. Ba-Boer ba ka nna 150 ba ne ba ba lelekisa ka lobelo lo logolo, ba ba tlhasela ba ise ba fitlhe kwa ba yang gone mme ba gapa dikgomo tsa bone. Ba-Ndzundza ba ka nna masome a mabedi ba ne ba bolawa mo ntweng eo; Ba-Boers ba ne ba latlhegelwa ke motho a le mongwe fela. Mo dibekeng di le pedi fela tsa fa ntwa e sena go simologa, lefelo le le sireletsegileng la KwaPondo le ne le setse le le mo kotsing. Dithunya di le tharo mmogo le dinamite di le dintsi di ne di setse di gorogile go tswa kwa Pretoria go thusa go fokotsa dibetsa tse di sireletsang. Ka 17 Ngwanatsele, MaNdzundza ba ne ba leka go busetsa morago masole a a neng a ba dikaganyeditse, mme ba ne ba fenngwa morago ga diura di le pedi le halofo tsa ntwa e e bogale. Ba-Boers ba ne ba tlisa ditlhobolo tsa bone tse pedi mo moleng wa go thunya ka nako ya ntwa. Ka bonako morago ga go fenngwa ga ntwa eno, Nyabela o ne a romela barongwa go ya go buisana ka kagiso, mme Mojenerale Joubert o ne a ikemiseditse fela go dirisana le moeteledipele ka sebele mme a ba busetsa morago. Nyabela o ne a gana go itshupa, kwantle ga pelaelo a belaela gore e ne e le leano la go mo tshwara.
KwaPondo, lefelo le le dikologilweng ke mafika le le tletseng ka matlapa, le ne la tlhaselwa thata ka di 21 tsa Ngwanatsele, mme ga se ka ga nna le matswela a a kalo. Masole a Ba-Ndzundza a ne a sotla le go sotla baagi ba ba neng ba le mo lefelong le le sireletsegileng la bone. Ditiro tsa ga Mojenerale Joubert tsa go thuntsha ka dibetsa le tsone di ne tsa se ka tsa atlega, ka gonne batlhabani ba Ba-Ndzundza ba ne ba tshabetse mo dikgageng tse gantsi di neng di le boteng thata mo e leng gore go thunya ga tsone go ne go se kitla go nna le matswela a a kalo. Go latlhela ditatofatso tseo le gone e ne e le tiro e e kotsi. Masole a ne a nonotshiwa thata mo bekeng ya bofelo ya Ngwanatsele, bontsi jwa ba ba neng ba goroga ba ne ba tswa mo merafeng ya Aforika e e neng e le ditsala tsa bone kwa bokone le kwa botlhaba jwa Repaboliki. Kwa tshimologong ya Sedimonthole, karolo ya sesole e ne ya romelwa kgatlhanong le Mampuru. Go ne go na le palo e kgolo ya Ba-Pedi ba ba neng ba tsamaya le Ba-Boer, ba ba neng ba ikanyega mo go moswi Sekhukhune mme ba ne ba tlhoafaletse go ipusolosetsa ka ntlha ya polao ya gagwe. Ka 7 Sedimonthole, maatla a a kopaneng a ne a simolola tlhaselo e e ikemiseditseng, fela go boela morago ka tlhakatlhakano e e rileng fa ba lebagane le tlhaselo e e neng e sa solofelwa, e e rulagantsweng sentle ya go tlhasela ke ba ba fetang 600 ba MaNdzundza. Malatsi a le mabedi morago ga moo, fa go ne go tlhaselwa mo mosong, Ba-Ndzundza ba le bantsi ba ne ba isiwa kwa legageng mme botlhe kwantle ga ba le barataro ba bone ba ne ba thuntshiwa kana ba bolawa ke mowa fa ba ntse ba ntshiwa ka mosi.
Malatsi a le mabedi morago ga ngwaga o mosha, masole a masole a ne a tlhasela KwaMrhali (Boskop) mme kgabagare a e gapa morago ga ntwa e e bogale. Ka 5 Tlhakole, General Joubert o ne a phutha mephato ya gagwe go tlhasela KwaPondo, e e neng e emetse ba ba neng ba e dikaganyeditse dikgwedi di le tharo. Ntwa e ne ya simologa pele fela ga masa mme ya tsaya moso otlhe. Baagi le bathusi ba bone ba Baafrika ba ne ba patelesega go tlosa dikago tsa bone tsa phemelo, ba di tlosa ka bongwe ka bongwe le go di tlosa ka bongwe. Batho ba le bantsi ba ne ba sule ba bo ba gobala pele ga kago ya phemelo e wa. Mabota a a neng a le mo thoteng a ne a thuntshiwa ka dinamite mo go lone letsatsi leo go thibela Ba-Ndzundza gore ba se ka ba boela gape mo lefelong leo.
Jaanong go ne go setse fela KoNomtjarhelo. Mojenerale Joubert le lekgotla la gagwe la ntwa ba ne ba gana go tlhasela lefelo leo mme ba swetsa go le tlhasela ka dinamite. Seno se ne se tla tlhoka gore go epiwe mosele kwa tlase ga thaba, go epelwe mosele o o boteng kafa tlase ga yone le go latlhela ditlhaselo tse di lekaneng gore e we. Eleruri e ne e le leano le le sa tlwaelegang le le sokameng, eleruri e ne e le lengwe la maano a a sa tlwaelegang go gaisa otlhe a a kileng a dirwa mo ntweng ya segompieno. Go epa go ne ga simololwa ka March 2. Dipula tse di neng di na thata ka tsela e e sa tlwaelegang mo setlheng seo di ne di dirile gore mmu o nne bongola, mme morago ga beke fela mosele o ne o setse o le dimetara di le 400 go tswa mo o neng o tshwanetse go nna teng. Batho ba ba neng ba epa ba ne ba tlhola ba tshwenngwa ke batho ba ba neng ba ba thuntsha ka dibetsa. Selo se tota se neng se tshosetsa Ba-Ndzundza ka nako eo e ne e le go bolawa ke tlala. Dikgwedi di le nnè tsa lehuma le le sa feleng di ne di dirile gore dijo tsa bone tse pele di neng di le dintsi di fokotsege ka iketlo. Mo masimologong a April, dikgosana tsotlhe tsa Ba-Ndzundza di ne di ineetse mo batlhaseding. Nyabela o ne a solofediwa gore botshelo jwa gagwe bo ne bo tla bolokwa mme batho ba gagwe ba ne ba tla letlelelwa go nna mo dinageng tsa bone fa a ne a ka dira se se tshwanang. Go na le moo, o ne a tlhopha go tswelela pele a lwa, gongwe a sa ntse a solofetse, le fa a ne a setse a tsofetse, gore o tla kgona go etsa katlego ya ga rraagwe ya go lwantsha Ba-Boer.
Dintwa di ne tsa fela mo dikgweding tsa bofelo tsa ntwa. Joubert o ne a kgotsofalela go nna a ntse a ba tshwere ka thata go fitlha ba ineela, a ntse a amogela dipego tse di sa kgaotseng tsa gore Ba-Ndzundza ba ba neng ba dikanyeditswe ba ne ba le gaufi le go bolawa ke tlala. Bontsi jwa Ba-Boer ba ne ba nna fela mo dikagong tsa bone tsa phemelo, ba ntse ba itaya ditlhako tsa bone mme ba emetse go gololwa. Bangwe ba ne ba bereka mo mosimeng, e leng selo se se neng se ba naya sengwe se ba ka se dirang. Ba-Ndzundza ba ne ba tshwenya badiri ba moepo ka mo ba neng ba ka kgona ka teng. Mo bogareng jwa April, ba ne ba atlega go tlhasela bosigo, ba baka tshenyo e e seng kana ka sepe mme ba diegisa ditiro tsa bone ka dibeke di ka nna pedi.
Ka nako eo, leloko lengwe la setlhopha seo, yo go bonalang e ne e le monna wa kwa Scotland yo o bidiwang Donald MacDonald, o ne a tshabela kwa Nyabela. MacDonald o ne a itshupa a le mosola mo go ditsala tsa gagwe tse disha tsa ntwa. Gareng ga dilo tse dingwe, o ne a akantsha Nyabela gore a latlhele matlapa a magolo mo bathong ba ba neng ba bereka kwa tlase. Mokgwa ono e ne e le lengwe la mabaka a a dirileng gore Ba-Boers ba tlhome kago ya phemelo e e tsamayang ya tshipi go ba thusa go epa. E ne e le boleele jwa dimetara di ka nna pedi, e na le maotwana a le mabedi mo teng e bile e na le dikgoreletsi di le robedi tsa go thuntsha, e le bokete e bile e sa laolesege sentle, mme gone e ne e dira gore tiro ya go epa e kgone go tswelela pele e sireletsegile. E re ka ba ne ba sireleditswe ke kago e e thata ya tshipi, ba ne ba kgona go fitlha kwa tlase ga thota ba sa tlhagelwe ke mathata ape. Ba ne ba simolola go epa mesele kafa tlase ga yone, mme ba ne ba ise ba fitlhe kgakala thata fa ba ne ba thibelwa ke lefika. Go ne ga bonala gore tiro e ne ya emisiwa gotlhelele.
Le e leng ka nako eo, Ba-Ndzundza ba ne ba tswelela ba lwa. Mo masimologong a June, ba ne ba tlhasela di-kraal tsa Ba-Boer ka bopelokgale mme ba gapa dipholo di ka nna 200, ba kgona go itshoka go se kae. Kwa bokhutlong jwa kgwedi eo, ba ne ba atlega gape mo maitekong a bone a ntlha le a bofelo a go gapa kago eo e e thata ka ntwa. Ba ka nna masome a supa ba Ba-Boers ba ba pelokgale, ba ba neng ba kgobegile marapo ke go lapisa ga go dikaganyetsa, ba ne ba ithaopela go itlhaganelela kwa KoNomtjharhelo mme ba e fedise yotlhe. Ba ne ba setse ba tlhatlogetse mo dimetareng di le lesome le botlhano go tswa mo setlhoeng fa baNdzundza ba ne ba tlhasela, ba latlhela letlapa le marumo a a sa kgaotseng a a neng a latlhela batlhasedi ka tlhogo go tswa mo tseleng e ba neng ba tlile ka yone.
Ka di 8 tsa Phukwi, Nyabela o ne a swetsa go ntsha Mampuru setlhabelo ka tsholofelo ya gore seno se tla fedisa tlhaselo. Motshabi wa Mo-Pedi o ne a tshwarwa, a bofiwa a bo a isiwa kwa go Mojenerale Joubert, mme lefa go ntse jalo mpho eo e ne ya tla morago ga nako. Letsholo le le tsereng nako e telele le ne la ja Rephaboliki ya Transvaal madi a mannye (Transvaal Volksraad moragonyana e ne ya fopholetsa ditshenyegelo tsa ntwa go nna £40 766) mo godimo ga matshelo a le mantsi a batho ba ba latlhegileng, mme General Joubert jaanong o ne a ikaeletse go pateletsa go ineela go se na mabaka. Seno se ne sa goroga malatsi a le mabedi moragonyana. Nyabela o ne a ineela, mmogo le batlhabani ba gagwe ba ba ka nnang 8 000 ba ba neng ba nna le ene go fitlha kwa bokhutlong. Naga yotlhe ya Ba-Ndebele e ne ya gapiwa e le tuelo.
Nyabela le Mampuru ba ne ba sekisiwa kwa Pretoria mme ba atlholelwa loso. Mampuru o ne a kalediwa ka ntlha ya seabe sa gagwe mo polaong ya ga Sekhukhune. Nyabela o ne a fokolediwa katlholo ya gagwe go nna botshelo jotlhe kwa kgolegelong, o ne a nna dingwaga di le lesome le botlhano mo botshwarong pele a gololwa. O tlhokafetse ka 19 Sedimonthole 1902 kwa eMlalaganye (The Place Where One Will Sleep Only Once), Hartebeestfontein, gaufi le Pretoria.
Morago ga ntwa, puso ya ZAR e ne ya tlhoma thulaganyo e e gagametseng ya go rarabolola mathata. Dibopeho tsa phedisano, moruo le dipolotiki tsa MaNdebele di ile tsa fediswa mme phatlalatso ka la 31 Phato 1883 e ile ya arola diheketara tse 36 000 tsa naha hara batho ba basweu ba neng ba lwanela ho lwantsha Nyabela, monna ka mong a fumana diheketara tse supileng. 1] Balatedi ba dikgosana tse di fentsweng ba ne ba phatlaladiwa go ralala repaboliki mme ba ne ba patelediwa go dira le balemirui ba basweu jaaka makgoba a a dirang ka natla ka lobaka lwa dingwaga di le tlhano. Ka 1895, naga eno yotlhe, e jaanong e bidiwang Mapoch's Gronden, e ne ya kopanngwa jaaka kgaolo ya bonè ya Kgaolo ya Middelburg.
=== KwaNdebele Bantustan ===
Mo motsemoshate wa Manala wa KoMjekejeke, Silamba o ne a tlhokafala ka 1892 mme setulo sa bogosi sa Manala se ne sa ya kwa go morwawe Mdedlangeni. Fela jaaka rraagwe, Mdedlangeni o ne a dira maiteko a magolo a go lwantsha katoloso ya Rephaboliki ya Transvaal. Mdedlangeni o ne a tlhokafala mo maemong a a sa tlwaelegang. Mdedlangeni o ne a tlhatlhamiwa ke morwarraagwe e bong Libangeni yo o neng a busa e le motlhokomedi wa morwa Mdedlangeni e bong Mabhena II. Ga go itsiwe gore Mabhena II o ne a nna leng moeteledipele wa Manala Ndebele. Mabhena II o ne a tlhokafala ka 1906 mme a tlhatlhamiwa ke morwawe Mbhongo I. Mbhongo I o ne a fuduga go tswa KoMjekejeke go ya Jakkelsdans mme ka 1926 a reka polase gaufi le Klipkoppies go bapa le Klipruit mme a tlhoma lefelo le lešwa le le bidiwang LoDini.
Morago ga ga Nyabela, setulo sa bogosi se ne sa fetisediwa kwa go setlogolo sa ga Nyabela e bong Mfene yo e neng e le morwa wa ga Mkhephuli yo gape a neng a bidiwa Soqaleni. Mo e ka nnang ka 1904, Mfene o ne a fuduga kwa eMlalaganye mme a reka polase ya 'Welgelegen' 60 km (37 mi) bokone botlhaba jwa Pretoria mme a tlhoma se se neng se tla nna KwaMhlanga ya segompieno.
Lefelo leno la eMlalaganye, le le neng le le mo lefatsheng le le neng le le la lelapa la ga Wolmarans le ne le tla nna lefelo la go nna la MaNdebele le le bidiwang KwaMsiza mme la rekisiwa ka 1952 go aga Boemafofane jwa Wonderboom. Setšhaba sa Msiza se ne sa fudugela kwa kgaolong ya Winterveld kwa bokone jwa Mabopane mme sa aga setšhaba se seswa se se tlhagelelang mo matshwaong a ditsela le dimmapa tse di farologaneng jaaka KwaMapoch, Speelman's Kraal, kgotsa fela jaaka Motse wa Ndebele. Le fa go ntse jalo, banni ba yone ba rata go bidiwa ka leina la KwaMsiza.
Ka 1921, Mfene o ne a tlhokafala kwa KwaMhlanga, mme morwawe Mayitjha I a mo tlhatlhama, a reka lefatshe la gagwe kwa Weltevreden gaufi le Dennilton kwa South Central Transvaal, kwa a agileng KwaSimuyembiwa (eMthambothini). Tharabololo eno e ne ya tla moragonyana.
Ka 3 Mopitlwe 1970, Molao wa Boagi wa Banthu wa 1970 (Molao wa Nomoro ya 26 wa 1970; o o neng wa fetolwa leina go nna Molao wa Boagi wa Dinaga tsa Bantsho wa 1970 le Molao wa Boagi wa Dinaga tsa Bosetšhaba wa 1970) o ne wa fetisediwa mo Molaong ke puso ya tlhaolele. Molao ono e ne e le molao wa go Itlhophela kgotsa wa go se tsewe semolao o o fetisitsweng o o neng o abela merafe/ditšhaba tse di farologaneng tsa bantsho ba Aforika Borwa jaaka baagi ba merafe ya setso ya bantsho "mafelo a bone a botsalo", kgotsa Bantustan. Se se ne sa isa kwa go tlhomiweng ga KwaNdebele 'Homeland' ka 1977 le KwaSimuyembiwa ya Mfene e e bopang karolo ya motsemogolo o mošwa Siyabuswa.
Bontsi jwa Ba-Ndebele ba ba neng ba nna mo Bantustan e ne e le Ba-Ndzundza mme go ne ga dirwa maiteko a le mantsi go dira gore Ba-Manala ba bangwe ba fudugele kwa nageng ya Ba-KwaNdebele. Le fa go ntse jalo, dikgotlhang di ne di tla tsoga fa kgang ya boipuso jwa KwaNdebele e tlhagelela mo masimologong a dingwaga tsa bo1980, jaaka maloko a kabinete a ne a solofetsa go dira gore Manala e nnye e e leng gone jaanong e nne mmusi yo mogolo wa kwa kwa amaNdebele mo motheong wa gore lefatshe le KwaNdebele e tlhodilweng mo go lona le ne le le la bogosi jwa kwa Manala.
Ka 1977, baeteledipele ba merafe e le meraro mo kgaolong ya Hammanskraal kwa Bophuthatswana, ba Litho ba ba neng ba eteletswe pele ke Lazarus Mahlangu, ba Pungutsha ba ba neng ba eteletswe pele ke Isaac Mahlangu le ba Manala ba ba neng ba eteletswe pele ke Alfred Mabena - ba ne ba kgaogana le Bophuthatswana ka lefatshe le batho ba ba neng ba le ka fa tlase ga taolo ya bone, mme ba ikamanya le KwaNdebele. Balaodi ba merafe e meraro e ba ne ba kopana go bopa Balaodi ba Kgaolo ba Mnyamana, mme Balaodi ba Kgaolo ba Ndzundza ba ne ba bopa Balaodi ba Kgaolo ba Ba-Ndebele ba Borwa.
Ka go tlhomiwa ga lekgotla la molao ka 1979, dikgotlhang mo dithulaganyong tsa bangwe ba baeteledipele ba setso ba Ndzundza-Mabhoko le bagakolodi ba bona ba ne ba simolola go tlhagelela. Kokoano ya molao e ne e na le maloko a le 46 le maloko a le marataro a kabinete a a neng a tlhophiwa ke Tonakgolo. Maloko otlhe a le 46 a ne a tlhophiwa ke balaodi ba le banè ba setso. Le fa go ntse jalo, fa motho a sena go tlhophiwa, mmusi wa lotso o ne a sa kgone go golola leloko la Palamente. Ke lekgotla la kgotla fela le le neng le ka ntsha leloko la Palamente mo tirong. Tonakgolo gape o ne a na le tshwanelo ya go tlhoma kana go tlosa baeteledipele ba setso.
Go tlhomiwa ga lekgotla la molao go ne ga dira gore go nne le phetogo mo tekatekanong ya maatla go tswa mo babusing ba setso go ya kwa babusing ba molao ba ba tlhophilweng. Mo masimologong a 1985, go kgaogana ga ditlhogo tsa 'setso' le lekgotla la molao go ne ga bonala fa Lazarus Mahlangu wa Lekgotla la Lotso la Litho a ne a kwala lekwalo le mo go lone Lekgotla la Lotso le neng la bolela gore le batla go ikgaoganya le KwaNdebele le go boela kwa Bophuthatswana. Mahlangu e ne e le molatedi wa ngwao wa Ba-Ndzundza yo o neng a kgaogana le Bophuthatswana ka 1977. Mabaka a a neng a neelwa e ne e le gore tsamaiso ya ga Simon Skosana e ne e itshunya nko mo 'ditiragalong tsa setso' mme e ne e laela balaodi ba lotso, go na le gore e buisane le bone. Letshwao la kamano eno ya go nna mo taolong e ne e le keletso ya taolo ya morafe ya go emisetsa leloko la palamente le le tlhophilweng ka ba bangwe ba ba tlhophilweng, ka gonne Leloko la Palamente la gone jaanong le ne le sa diragatse ditaelo tsa taolo ya morafe. Le fa go ntse jalo, fa Maloko a Palamente a sena go tlhophiwa, ba ne ba ka tlosiwa fela ke kopano. Setlhopha seno se se laolang se ne sa ngongorega gape ka gore se ne se itlhokomolosiwa ke magiseterata le Mokomishinara-Kakaretso. Ka Phukwi 1985, Skosana o ne a gogela morago go amogela Mahlangu jaaka moeteledipele.
Ka 1994 African National Congress e fentse ditlhopho tsa kakaretso tsa 1994 mme Molao wa Boagi wa Banthu o ne wa phimolwa ka 27 Moranang 1994 ke Molaotheo wa Nakwana wa Aforika Borwa. Ka jalo, Ba-KwaNdebele le babusiwa ba bone ba ne ba tsenngwa mo Repaboliking ya Afrika Borwa.
== Botshelo le setso ==
=== Dithulaganyo tsa selegae tsa sepolotiki le tsa loago ===
Taolo ya morafe e ne e le mo tlhogong ya morafe (iKosi), e thusiwa ke lekgotla la ka fa gare kgotsa la lelapa (iimphakathi). Diwate (izilindi) di ne di tsamaisiwa ke ditlhogo tsa diwate mme ditlhopha tsa malapa mo diwateng di ne di busiwa ke ditlhogo tsa malapa. Lefelo le lelapa lengwe le lengwe le neng le nna mo go lone le ne le bidiwa umuzi. Gantsi umuzi e ne e le tlhogo ya lelapa (unnumzana) le mosadi wa gagwe le bana ba ba sa nyalang. Fa a ne a na le basadi ba ba fetang a le mongwe, umuzi o ne o kgaoganngwa ka dikarolo tse pedi, karolo e nngwe e le ya moja mme e nngwe e le ya molema, gore go nne le basadi ba ba farologaneng. Ka dinako tse dingwe umuzi e ne e gola go nna ntlo e e raraaneng fa barwa ba ba nyetseng ba tlhogo ya lotso le bomorwarraagwe ba babotlana ba ne ba nna mo lelapeng leo. Lotso longwe le longwe lo ne lo na le ditlhopha di le mmalwa tsa lotso kgotsa izibongo. Seno se ne se raya gore lotso longwe le longwe lo ne lo na le setlhopha sa batho ba ba neng ba na le rraabonemogologolwane a le mongwe mo losikeng lwa borraabone.
== Go ikgabisa ==
Basadi ba Ba-Ndebele ba ne ba ikgabisa ka mekgabiso e e farologaneng, e nngwe le nngwe ya yone e tshwantshetsa maemo a bone mo setšhabeng. Morago ga lenyalo, diaparo di ne tsa nna tsa tlhamiwa thata le go nna dintle. Mo dinakong tsa pele, mosadi wa MoNdebele o ne a rwala direng tsa kopore le tsa kgotlho mo mabogong a gagwe, maoto le molala, go supa kgolagano ya gagwe le boikanyego go monna wa gagwe, fa ntlo ya gagwe e setse e agilwe. O ne a tla tlosa direng tseo fela fa a sena go tlhokafala. Go ne go dumelwa gore megala (e e bidiwang idzila) e na le maatla a magolo a go dira meetlo. Banna ba ne ba tlhola ba naya basadi ba bone dipalamonwana; fa monna a ne a humile, mosadi o ne a rwala dipalamonwana tse dintsi. Gompieno, ga go sa tlhole go tlwaelegile go rwala dipalamonwana tseno ka dinako tsotlhe. Mo godimo ga direng, basadi ba ba nyetsweng gape ba ne ba rwala megala ya molala e e dirilweng ka bojang (e e bidiwang isirholwani) e e neng e menotswe e bo e khurumeditswe ka dibaga, segolobogolo ka dinako tsa meletlo. Linrholwani ka dinako tse dingwe di rwalwa jaaka dibaga tsa molala le jaaka leg and arm bands ke basadi ba ba sa tswang go nyalwa ba banna ba bone ba iseng ba ba fe legae, kgotsa ke basetsana ba ba setseng ba godile go ka nyalwa morago ga go wetsa moletlo wa bone wa go tsena mo lenyalong (ukuthomba). Basadi ba ba nyetsweng le bone ba ne ba rwala diporone tsa menwana e le metlhano (tse di bidiwang itjhorholo) go tshwaya bokhutlo jwa lenyalo, le le diragalang fela morago ga go tsalwa ga ngwana wa ntlha. Kobo ya lenyalo (untsurhwana) e e neng e aparwa ke basadi ba ba nyetsweng e ne e kgabisitswe ka dibaga go kwala ditiragalo tse di botlhokwa mo botshelong jwa mosadi. Ka sekai, dithapo tse ditelele tsa dibaga di ne di bontsha gore morwa wa mosadi yono o ne a tsenngwa mo moketeng wa go tlhomiwa e bile di ne di bontsha gore jaanong mosadi yono o ne a na le maemo a a kwa godimo mo setšhabeng sa Ba-Ndebele. E ne e tshwantshetsa boitumelo ka gonne morwawe a ne a setse a godile mme gape e ne e tshwantshetsa kutlobotlhoko ya go latlhegelwa ke morwawe mo lefatsheng la bagolo. Mosadi yo o nyetsweng ka metlha o ne a rwala mofuta mongwe wa tlhogo e e khurumeditsweng e le sesupo sa tlotlo mo monneng wa gagwe. Tseno di ne di simolola ka lebanta la tlhogo le le nang le dibaga tse dintsintsi kgotsa ka cap e e logilweng go fitlha ka diaparo tse di logilweng tse di nang le dibaga tse dintsintsi (amacubi). Basimane gantsi ba ne ba tsamaya ba sa apara sepe kgotsa ba ne ba rwala diforoko tse dinnye tse di dirilweng ka letlalo la podi. 1] Le fa go ntse jalo, basetsana ba ne ba apara diforoko tse di nang le dibaga kgotsa marokgwe a a nang le dibaga go tloga ba sa le bannye. Banna ba MaNdebele ba ne ba ikgabisa ka mekgabiso e e dirilweng ke basadi ba bona mo ditirong le mo meletlong.
== Botaki ==
[[File:Ndebele_Architecture.jpg|thumb|Traditional Ndebele architecture at Lesedi Cultural Village.]]
=== Go Pentiwa ga Matlo a Ba-Ndebele ===
lo e e pentilweng ya Ndebelet
==== Mokgwa wa go Tshwantsha wa Setso ====
Botaki jwa SeNdebele ka metlha e ntse e le selo se se botlhokwa se se tlhaolang BaNdebele. Kwa ntle ga go kgatlhisa ka bontle jwa yone, e na le botlhokwa jwa setso jo bo thusang go nonotsha boitshupo jo bo tlhomologileng jwa MaNdebele. Bokgoni ba bonono ba MaNdebele bo ntse bo utlwisiswa e le bokgoni ba ho kopanya mehlodi ya kantle ya ho susumetsa le mehopolo ya moralo wa setso e adimilweng ho baholoholo ba bona. Bataki ba MaNdebele le bona ba bontshitse kgatlhego ya boleng jwa dilo tse di mo tikologong ya bone mme seno se bontshiwa mo tirong ya bone ya botaki. Tiro ya go penta e ne e dirwa ka diatla tsoopedi, go sa rulaganngwa pele, le fa gone go ne go dirilwe dithulaganyo tsa go penta.
Thulaganyo e e tlhomologileng, selekanyo le matlhakore a a tlhamaletseng a mekgabiso ya Ba-Ndebele di ne di dirwa ka diatla kwa ntle ga thuso ya babusi le dikwere. Basadi ba MaNdebele ba ne ba rwala maikarabelo a go penta dipopego tse di mebalabala le tse di tlhakatlhakaneng mo maboteng a matlo a bona. Se se ne sa naya mosadi yo o neng a le ka fa tlase ga taolo ya setso tshono ya go bontsha botho jwa gagwe le go itsaya a le botlhokwa. Ka dinako tse dingwe, basadi bano ba ne ba dira le ditshwantsho tse di betlilweng go tlhalosa maikutlo a bone
Dithako tse di kwa morago le tse di kafa thoko tsa ntlo gantsi di ne di pentiwa ka mebala ya mmu mme di kgabisitswe ka dipopego tse di motlhofo tsa geometry tse di neng di bopilwe ka menwana mme di kgabisitswe ka bontsho. Ka tlwaelo, mebala ya mmu e e didimetseng, e e dirilweng go tswa go okere e e sentsweng, le melora e e farologaneng ya mmala wa tlholego, ka bosweu, bosetlha, pinki le bosetlha, e ne e dirisiwa mmogo le whitewash ya kapoko. Ka ntlha ya go nna bokoa ga mebala ya tlholego, basadi le bone ba ne ba tla nna le maikarabelo a go phepafatsa dipota ka dinako tsa ngwaga. Ditshwantsho tse dintle le tse di raraaneng di ne di takilwe ka mebala e e galolang thata mo maboteng a ntlo. Lobota lo lo fa pele lo lo neng lo dikaganyeditse lelwapa le le fa pele ga ntlo le ne le bopa kgoro (izimpunjwana) mme le ne le tlhokomelwa thata. Difensetere di ne di dira gore ditshwantsho tse di takilweng mo loboteng di tsepame mme ga se ka metlha di neng di lekana. Ka dinako tse dingwe, difensetere tse di dirwang jaaka e kete ke tsa mmatota di pentiwa mo maboteng go dira gore go nne le lefelo le le tsepameng le gape e le mokgwa wa go fokotsa go se nitame ga dipopego tsa lebota. Melelwane e e sa raraanang e e takilweng ka mmala o o lefifi, e e nang le diphatlha tse ditshweu, e ne e gatelela difensetere tse di seng botlhokwa mo lelwapeng le le kwa teng le mo maboteng a ka kwa ntle. Mo masimologong a dingwaga tsa bo 2000, Kgosi Mayitjha III ka nako ya puso ya gagwe o ne a dira gore basetsana ba ba iseng ba tsene mo dingwageng tsa bolesome le ba ba iseng ba tsene mo thutong ya go penta ba nne teng letsatsi le letsatsi kwa Profenseng ya Mpumalanga ba eteletswe pele ke ene, bagolo ba gagwe, le bataki ba babedi ba bagolo (Ester Mahlangu le Francina Ndimande). Se e ne e le ka ntlha ya matshwenyego a a golang a go boloka botaki jwa Sekgoa jwa Sekgoa ka sebopego se se kgabisitsweng le se se takilweng.
==== Botaki Jwa Segompieno Jwa Matlo ====
Bataki ba segompieno ba MaNdebele ba dirisa mebala e e farologaneng e mentsi (e e botala jwa legodimo, bohibidu, botala le boserolwana) go feta bataki ba setso, segolo thata ka ntlha ya go nna teng ga yone mo kgwebong. Jaaka setšhaba sa MaNdebele se ne se simolola go nna se se bophirima, bataki ba ne ba simolola go bontsha phetogo e ya setšhaba sa bona mo ditshwantshong tsa bone. Basadi ba ba yang go bereka jaaka badiri ba mo gae mo mafelong a ditoropo ba ne ba dirisa ditshwantsho tseno tse di takilweng go tlhalosa ditoro tsa bone tsa botshelo jo bo botoka. Se se bakwa ke diphetogo tsa kwa ntle tse di jaaka: go tsenngwa ga motlakase, ikonomi ya motho ka nosi (go fudugela letsatsi le letsatsi mo dibeseng go fokotsa nako ya go dira botaki), mebaraka ya bajanala (go fetola sekala go penta diphanele tse dinnye tsa masonite) le maeto a boditšhabatšhaba le a selegae a bataki. Ditshwantsho tsa ntlo di ka akaretsa ditshwantsho tsa dikoloi, ditshupanako, difofane le dilo tse dingwe tsa segompieno tse di jaaka metsi a a elelang. Phetogo e nngwe ke go okediwa ga dipopego tsa go emela tse di nang le setaele mo mekgweng e e tlwaelegileng ya go dira dilo ka tsela ya thutafatshe. Badiri ba le bantsi ba setswerere ba MaNdebele jaanong ba atolositse tiro ya bone ya botaki go tsenelela mo teng ga matlo.
[[File:Sud_africa,_ndebele,_strascico_nuziale_(nyoga),_xx_secolo.jpg|thumb|''sekao sa nyoga''.]]
Dithane tse di dirilweng ke basadi di ka supa dingwaga tsa motho yo o di apereng, kamano ya gagwe (a sa nyalwa, a nyetse, a tsene mo ngwaobong), le gore a o na le bana. Dithunya tse di tshweu di ne di dirisiwa go laola ditiro go fitlha ka bo1920-1930 fa dithunya tse di mebala di ne di bonwa motlhofo mo mabenkeleng a kgwebo. Ditshwantsho tsa dibaga di ne tsa simolola go bontsha ditiragalo tsa mo malapeng le dipopego tsa geometry. Tiro eno ya go itlosa bodutu ga e bolo go nna tlwaelo e basadi ba neng ba e dira fa ba sena go fetsa ditiro tsa bone tsa mo gae mme gompieno, diporojeke di le dintsi di akaretsa go dirwa ga dilwana tseno gore di rekisediwe batho botlhe. Phetogo ya go rekisa dibaga e diragetse ka dingwaga tsa bo 1960 fa bakopanyi ba ntlha ba dibaga tsa Ndebele ba ne ba tla mo lefelong le mme ba ne ba tlamela ka maatlafatso ya ikonomi. Ka ntlha ya go tlhoka go le gontsi, go ne ga simololwa go dirwa dibenyane tse di dirilweng ka maodi ka boikaelelo jwa gore di rekisiwe fela go lwantsha melao ya puso ya tlhaolele e e neng e dira gore go nne thata go dira kgwebo.
==== Dilo tsa kwa Ndebele tse di kgabisitsweng ka dibaga ====
Iinrholwani (molala o o mebalabala, matsogo, letheka le maoto) di dirwa ka go gogagoganya bojang go bo dira kgolokwe, go bo bofa thata ka katune le go e kgabisa ka dibaga. Gore bojang bo se ka jwa senyega le gore bo kgone go nna bo ntse bo le thata, bo bedisiwa mo metsing a a nang le sukiri mme bo tlogelwa mo letsatsing le le mogote malatsi a le mmalwa. Gantsi di rwalwa ka ditlhopha tsa mebala e le mebedi go ya go e le meraro kgotsa go feta mme di ka rwalwa ke basetsana ba ba tseneng kereke le basadi ba ba nyetsweng e le mekgabisa ya bontle.
Isithimba ke mosese wa kwa morago o o aparwang ke basadi ba ba sa nyalang o o dirilweng ka letlalo le le khutlonne (gantsi letlalo la podi) mme o kgabisitswe ka dibaga tse di tlhatlhamisitsweng ke mmopa wa bojang o o apesitsweng ka dibaga tse di nang le mela ya dipalamonwana tsa kgotlho (nkosi) tse di golagantsweng le maemo a letshwao. Mo nakong e e fetileng, mosese wa bobedi o o neng o bidiwa amabeja o ne o aparwa le isithimba; amabeja le yone e dirilwe ka letlalo mme e ne e na le dinaka tsa dibaga tse di neng di emisitswe ka mela go bopa sebopego se se tshwanang le sesiro.
Nyoga (noga) ke seporo se seleele se se dirilweng ka dipherela tse di tshweu se se rwalwang ke monyadiwa kwa moletlong wa ntlha wa lenyalo mme se logilwe ke basadi ba losika lwa bone. Mekgwa, boleele, le popego di ka supa gore a monyadiwa ke mosadi wa ntlha wa monyadi kgotsa gore a ke lekgarebana.
Linga koba ("dikeledi tse ditelele") di aparwa ke bommè fa morwaabone a seyo go tla go amogela banna. Di supa kutlobotlhoko ya go latlhegelwa ke morwa, mme gape di supa boitumelo jwa go bona monna.
isiphephetu ke dikobo tse di thata tse di nang le dibaga tse di aparwang ke basetsana ba ba simololang go bontsha gore ba tsenela ngwao ya bosadi.
== Ditiragalo tse di kgethegileng ==
=== Lebollo ===
Mo setsong sa Ba-Ndebele, ngwao ya go simolola, e e tshwantshetsang go tswa mo bongwaneng go ya go nna mogolo, e na le seabe sa botlhokwa. Dikolo tsa tshimologo tsa basimane di tshwarwa dingwaga dingwe le dingwe di le nne mme tsa basetsana, ka bonako fela fa ba tsena mo kgatong ya bosha. Ka nako ya thulaganyo ya go tsenngwa tirisong ga banna (ukuwela) ke morwa a le mongwe fela ka nako go tswa mo lelapeng yo a ka nnang le seabe go tsena mo bogolong. Mokete wa go simolola wa mosetsana (ukuthombisa) o tsaya sebaka sa dikgwedi di ka nna pedi mme o tsamaelana le ngwedi o o tletseng jaaka letshwao la go boela kwa tlholegong. Ka nako ya fa motho a simololwa go tsena kereke, ba losika le ditsala ba tla ba tswa kgakala go tla go kopanela mo meletlong le mo ditirong tse di amanang le go tsena kereke.
simanea
Basimane ba tsenngwa mo setlhopheng fa ba le dingwaga tse di ka nnang 15 fa go tlhomiwa setlhopha se se kgethegileng (iintanga) se se eteletsweng pele ke mosimane wa maemo a a kwa godimo mo setšhabeng. Setlhopha sengwe le sengwe se na le leina le le se tlhaolang. Mo morafeng wa Ba-Ndzundza go na le lenaane la maina a le 15 a a ntseng jalo a segopa, a a newang ka go latelana, mme mo morafeng wa Ba-Malala go na le lenaane la maina a le 13 a a ntseng jalo. Tsamaiso ya go simolola e simolola fa borre ba basimane ba ba tlhopa go nna banna ba ba simololang (wela kgotsa ingoma) fa pele ga kgosi. Basimane ba rwala dibaga tsa tlhogo tsa bojang jo bo logilweng (izisonyana), letsela la diphologolo, mme ba phuthetswe ka kobo e le nngwe pele ba ya kwa lefelong le le boitshepo kwa nokeng ba patilwe ke borraabone le banna ba bangwe mo morafeng; Banna ba bagolo ba tlhometse ka jalo ga go na ope wa basimane yo o ka tshabang. Ba tlhophiwa ke kgosi mme ba gwanta dikilometara di le lesome go ya kwa sekgweng kwa go nang le lefelo le le agilweng gaufi (le le agilweng ke bagogi ba bagolo) kwa ba tla nnang teng dikgwedi di le pedi. Basimane ba arolwa ka ditlhopha tsa ba le robedi go ya ka metse ya bone ya kwa ba tswang teng mme ba kopana le mogoloabone (yo o ileng a itshokela meetlo ya go tsenngwa mo kerekeng). Mo kgweding ya ntlha, bomogoloe bone ba na le maikarabelo a go phepafatsa dintho kwa nokeng ka go dira moletlo wa go di phepafatsa, ba ba itsise ka melao ya morafe le bagologolwane, mmogo le ditlhamane. Mo kgweding ya bobedi, bana ba ba simololang ba simolola go tshameka motshameko wa go iphitlha le bommaabone. Mo e ka nnang ka nako eno bomogoloe ba tla lwa le bomogoloe ba bangwe, ba le babedi ka bobedi ba tshotse dithobane tse ditelele tse di dirilweng ka dithupa (tse di tshwaragantsweng le thobane e tshesane) le dithebe tse di dirilweng ka letlalo la phologolo. Bakaulengwe ba bagolo ba lwa mo boemong jwa ba ba simololang ka leina la tlotlo le losika; fa mokaulengwe yo mogolo a lwa sentle tlotlo ya bone e bontsha sentle mo bakaulengweng ba babotlana. Kwa bokhutlong jwa kgwedi ya bobedi, mafelo a tshireletso a a fisiwa mmogo le dikobo le dibaga tsa tlhogo. Kwa bokhutlong jwa dikgwedi tse pedi ba boela kwa motseng mme ba leta kwa kgorong go fitlha motho a tlhagelela go ba fa tshegofatso ya gagwe le setempe sa semmuso sa go fitlhelela bonna; kgosi ya Ndzunda e tla tshwarela banna ba bašwa moletlo mme morago ba tla nna le moletlo wa bofelo wa go itshekisiwa kwa nokeng pele ditlhopha di boela kwa metseng ya bone.
==== Basetsana ====
Moriri otlhe o a beolwa mo mebeleng ya bone mme fa letsatsi le tlhaba ba a tlhapisiwa mo nokeng.[ Basetsana ba fetsa letsatsi lotlhe ba tshwere moletlo le go keteka phetogo eno go nna basadi ba ba tsamayang le mmino. Basetsana ba ba sa leng basha ba bina ka tsela e e dirang gore ba se ka ba tlhola ba nna basetsana, ba refosana go nna bone ba ba tseelwang kwa godimo, mme ba letsa molodi wa dinaka go kgatlha basimane. Basadi ba bagolo ba na le tantshe ya bone ka ditšhaka le dinaka. Ka nako ya tshupelo basetsana ba rwala dibaga tse di mebalabala tse di nang le dibaga (iinrholwani) go dikologa maoto, matsogo, letheka le molala. [ Basetsana ba bewa kwa thoko sebaka sa kgwedi mme ba baakanyediwa le go katisediwa go nna basadi ba malapa le bomme ba malapa; ba rutwa ke bommèmogolo. Go betla ka dibaga le go penta matlo ke ditiro tse di dirwang ka nako ya thulaganyo ya go simolola. Se se letla basadi go fetisetsa kitso ya maano a bone a go dira dipaterone mo go bomorwadiabone le bagwe ba bašwa ba ba tswang mo ditlhopheng tse dingwe tsa merafe ya selegae. Moletlo wa go tswa o supa bokhutlo jwa sekolo se se simololang mme basetsana ba bo ba apara dikobo tse di thata tse di khutlonnè (iphephetu), tse di nang le dipopego tsa geometry mme gantsi e le tsa matlhakore a le mararo, go keteka tiragalo eno. Morago ga go tsenngwa mo ditirong tseno, di-aprons tseno di emisediwa ka tse di thata, tse di sekwere, tse di dirilweng ka letlalo le le thatafaditsweng mme di kgabisitswe ka dibaga.
== Go ratana le lenyalo ==
Manyalo a ne a dirwa fela fa gare ga maloko a ditso tse di farologaneng, ke gore, fa gare ga batho ba ba neng ba se na leina le le tshwanang la lotso. Le fa go ntse jalo, monna o ne a ka nyala mosadi yo o tswang mo lelapeng le le tshwanang le la ga mmèmogoloagwe. Monyadiwa yo o neng a tlile go nyalwa o ne a bewa kwa thoko dibeke di le pedi pele ga lenyalo mo kagong e e dirilweng ka tsela e e kgethegileng mo ntlong ya batsadi ba gagwe, go mo sireletsa mo matlhong a banna. Fa monyadiwa a tswa mo bonnong jwa gagwe, o ne a phuthelwa ka kobo mme a khurumediwa ke sekhukhu se se neng se tshwerwe ke mosetsana yo mmotlana (yo o bidiwang Ipelesi) yo o neng a tlhokomela le dilo tse dingwe tse a di tlhokang. Fa a ne a nyalwa, monyadiwa o ne a fiwa kobo ya lenyalo, e a neng a tla e kgabisa ka dibaga, e ka tswa e ne e tsenngwa mo godimo ga kobo kgotsa e logagantswe le letsela. 1] Go na le polelo ya Se-Ndebele e e reng "mosadi yo o sa aparang kobo ga se mosadi". ; Basadi ba ba nyetsweng ba rwala dikobo e le sesupo sa go nna bori mo banneng le go tlotla kgosi.[ Morago ga lenyalo, banyalani ba ne ba nna mo lefelong le e leng la lotso lwa monna. Basadi ba ne ba tswelela ka leina la lotso la borraabone mme bana ba ba neng ba tsholwa ka lenyalo ba ne ba tsaya leina la lotso la borraabone.
== Ama-Ndebele-Kingdom ==
{| class="wikitable"
|+''Legendary rulers of The Ama-Ndebele-Kingdom''
!Name
!Notes
|-
|'''King Ndebele'''
|He was the Son of '''King Mabhudu'''
|Originally a Chief in the lands of the Bhaca and Hlubi.
|-
|'''King Mntungwe'''
|He was the son of '''King Ndebele'''.
|King Ndebele also had a daughter named MaKoro.
|-
|'''King Mkhalangwana'''
|He was The son of '''King Mntungwe'''.
|-
|'''King Jonono'''
|He was the Son of '''King Mkhalangwana'''. Also occasionally spelled ''"Njonono"''. King Jonono moved with his people and settled in the area just north east of modern-day Ladysmith in the mountains surrounding the mouth of the [[Cwembe River]].
|-
|'''King Nanasi'''
|He was the Son of '''King Jonono'''. Oral tradition holds that Nanasi feasted on poisonous fruit that would kill anyone else, but had no effect on him. This led many to the folk belief that he was so fierce even the forces of nature where to scared to kill him.
|-
|}
=== Hisetori ya pele ===
{| class="wikitable"
|+''Semi-historical rulers of The Ndebele''
!Name
!Notes
|-
|'''King Mafana'''
|he is said to have lived in the mid-1500s. He was the son of '''King Nanasi''', King Mafana moved his people from their lands near Ladysmith and moved north west crossing first the Drakensberg Mountains and then the [[Noka ya Vaal|Vaal River]] in which it is said he drowned.
|-
|'''King Mhlanga'''
|King Mhlanga, He was the son of '''King Mafana''' continued his fathers journey in a north westward direction finally settling in an area around modern day Randfontein which he called eMlhangeni.
|-
|'''King Musi'''
|He was the son of '''King Mhlanga''' and finding the area around eMhlangeni too hostile with competing Sotho-Tswana tribes from the west, King Musi moved his people north of the Magaliesberg Mountains and settled in the hills north of [[Wonderboomkop]] on both side of the Apies River establishing two settlements. A senior settlement called "KwaMnyamana" (Place of the Black Rocks), on the eastern side and a junior settlement. "eMaruleni" (Named for the abundance of [[Morula|Marula]] fruit trees), on the western side.
The Ama-Ndebele-People of King Musi's time found great prosperity in this region and despite minor conflict with neighbouring tribes, they established a thriving territory.
|-
|}
==== Go kgaogana ga Ba-Ndebele ====
Morago ga Kgosi Musi go ne ga nna le kgotlhang ya tatelano ya bogosi magareng ga barwa ba gagwe ba babedi e bong Kgosana Manala le Kgosana Ndzundza ba lwela setulo sa bogosi ba lwa dintwa tse tharo tse dikgolo tsa ntlha kwa MaSongololo (Zonkolol) fa gare ga Cullinan le Rayton ya segompieno. Ntwa ya bobedi e ne e le kwa Nokeng ya Wilge mme ntwa ya bofelo e ne e le kwa Nokeng ya Olifants. Ditlamorago tsa gone e ne ya nna gore bomorwawe boobabedi ba neelwe bogosi mo bogosing jo bogolo jwa Ba-Ndebele gore ba buse ka kagiso.
Kgang ya maemo e nnile karolo e e sa utlwaleng mo bathong ba Ba-Ama-Ndebele go tloga ka nako eo mme e ne e se go fitlha Khomišene ya Nhlapo e e tlhomilweng ka 2004 fa Kgosana Manala e ne e le ntlo e e kwa godimo ya bogosi jwa Ba-Ndebele mo Aforika Borwa.
== Bona gape ==
* List of Xhosa people
* List of South Africans
* List of Southern Ndebele people
* List of Zulu people
* List of South African office-holders
tswedie
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
[[Karolo:Batho ba Ndebele ba Borwa]]
jjmkk3jyfe61nyrp1r8sysg3mtwgp3d
Puisano ya Dijithale
0
15398
56004
2026-09-29T22:33:19Z
P'kaytee
12489
i have created an article
56004
wikitext
text/x-wiki
Matseno
[[Setshwantsho:Phone communication icon.png|thumb|Puisano ya Dijithale]]
Puisano ya dijithale ke tiriso ya didiriswa tsa dijithale le thekenoloji go abelana tshedimosetso le batho ba bangwe. Mehlala ya puisano ya dijithale e akaretsa WhatsApp, imeile, social media, di-video call le dipolatefomo tsa inthanete. Puisano ya dijithale e fetotse tsela e batho ba buisanang ka yone ka gonne melaetsa e ka romelwa ka bonako mme batho ba kgona go buisana ba le kwa mafelong a a farologaneng. Ka 2024, 96.1% ya malapa kwa Aforika Borwa a ne a na le bobotlana mogala o le mongwe wa selula, mme 82.1% a ne a kgona go tsena mo inthaneteng ka ditsela tse di farologaneng. (South African Government)<ref>[https://www.gov.za/news/media-statements/statssa-releases-general-household-survey-2024-27-may-2025 https://www.gov.za/news/media-statements/statssa-releases-general-household-survey-2024-27-may-202]</ref>
Puisano e e Bonako
Molemo mongwe wa puisano ya dijithale ke gore e dira gore batho ba buisane ka bonako. Batho ba ka romela melaetsa mme ba amogela dikarabo ka nako e khutshwane. Imeile le mananeo a melaetsa di dirisiwa mo puisanong ya motho ka nosi, mo thutong le kwa tirong. Seno se thusa batho go abelana tshedimosetso ntle le gore ba kopane ka namana.<ref>https://sadilar.org/en/resources/</ref>
Mafaratlhatlha
Social media e fetogile nngwe ya ditsela tse di botlhokwa tsa puisano ya dijithale. Batho ba kgona go abelana melaetsa, ditshwantsho, dibidio le tshedimosetso le batho ba le bantsi. Social media e thusa gape batho go nna ba buisana le ditsala le malapa a bone a a nnang kgakala. Le fa go ntse jalo, tshedimosetso e e phasaladiwang mo inthaneteng ga se ka metlha e leng boammaaruri, ka jalo batho ba tshwanetse go e tlhatlhoba pele ba e abelana.<ref>[https://sadilar.org/en/sadilar-takes-african-language-grammar-into-the-digital-age/ https://sadilar.org/en/sadilar-takes-african-language-grammar-into-the-digital-age]</ref>
Puisano ya Dijithale mo Thutong
Puisano ya dijithale e fetotse le thuto. Baithuti ba kgona go buisana le barutabana le baithuti ba bangwe ka imeile, mananeo a melaetsa le dipolatefomo tsa thuto ya inthanete. Baithuti ba kgona gape go bona tshedimosetso le didiriswa tsa thuto mo inthaneteng. Seno se ka dira gore go ithuta go nne bonolo, segolobogolo fa baithuti ba sa kgone go kopana ka namana.<ref>https://www.unesco.org/en/media-information-literacy</ref>
Puo le Puisano ya Dijithale
Puisano ya dijithale e ka tlisa ditshono le dikgwetlho mo dipuong tsa selegae. Batho ba ka dirisa social media le dipolatefomo tse dingwe tsa inthanete go dira le go abelana diteng ka dipuo tsa bone. SADiLaR e dira go tlhabolola tsweletso ya dipuo tsa Aforika Borwa mo lefatsheng la dijithale. Didiriswa tsa dijithale tsa puo di ka thusa gape mo go bolokeng dipuo le mo go tlhabololeng thekenoloji ya dipuo. (SADiLaR)<ref>https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literate-citizens</ref>
Dikgwetlho tsa Puisano ya Dijithale
Le fa puisano ya dijithale e na le melemo e mentsi, e na le dikgwetlho. Batho ba ka tlhaloganya melaetsa ka tsela e e phoso ka gonne puisano e e kwadilweng ga se ka metlha e bontshang maikutlo kgotsa tsela e molaetsa o buiwang ka yone. Gape go na le dikgwetlho tse di amanang le tshedimosetso e e seng boammaaruri, sephiri sa motho le pharologanyo mo go boneng inthanete. Kwa Aforika Borwa, phitlhelelo ya inthanete e oketsegile, mme ga se malapa otlhe a a nang le phitlhelelo e e tshwanang. (South African Government)<ref>https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literacy-and-digital-competencie</ref>
Ditshupiso
# Statistics South Africa. General Household Survey 2024. South African Government. [https://www.gov.za/news/media-statements/statssa-releases-general-household-survey-2024-27-may-2025 https://www.gov.za/news/media-statements/statssa-releases-general-household-survey-2024-27-may-202]
# SADiLaR. Resources. https://sadilar.org/en/resources/
# SADiLaR. SADiLaR Takes African Language Grammar into the Digital Age. [https://sadilar.org/en/sadilar-takes-african-language-grammar-into-the-digital-age/ https://sadilar.org/en/sadilar-takes-african-language-grammar-into-the-digital-age]
# UNESCO. (2024). Media and Information Literacy. https://www.unesco.org/en/media-information-literacy
# UNESCO. (2021). Media and Information Literate Citizens: Think Critically, Click Wisely. https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literate-citizens
# UNESCO. (2025). Media and Information Literacy and Digital Competencies. [https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literacy-and-digital-competencies https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literacy-and-digital-competencie]
azx6e4xdhej385oh12iaco2qo5asg1c
56005
56004
2026-09-29T22:33:54Z
P'kaytee
12489
I'm done writing my article
56005
wikitext
text/x-wiki
Matseno
[[Setshwantsho:Phone communication icon.png|thumb|Puisano ya Dijithale]]
Puisano ya dijithale ke tiriso ya didiriswa tsa dijithale le thekenoloji go abelana tshedimosetso le batho ba bangwe. Mehlala ya puisano ya dijithale e akaretsa WhatsApp, imeile, social media, di-video call le dipolatefomo tsa inthanete. Puisano ya dijithale e fetotse tsela e batho ba buisanang ka yone ka gonne melaetsa e ka romelwa ka bonako mme batho ba kgona go buisana ba le kwa mafelong a a farologaneng. Ka 2024, 96.1% ya malapa kwa Aforika Borwa a ne a na le bobotlana mogala o le mongwe wa selula, mme 82.1% a ne a kgona go tsena mo inthaneteng ka ditsela tse di farologaneng. (South African Government)<ref>[https://www.gov.za/news/media-statements/statssa-releases-general-household-survey-2024-27-may-2025 https://www.gov.za/news/media-statements/statssa-releases-general-household-survey-2024-27-may-202]</ref>
Puisano e e Bonako
Molemo mongwe wa puisano ya dijithale ke gore e dira gore batho ba buisane ka bonako. Batho ba ka romela melaetsa mme ba amogela dikarabo ka nako e khutshwane. Imeile le mananeo a melaetsa di dirisiwa mo puisanong ya motho ka nosi, mo thutong le kwa tirong. Seno se thusa batho go abelana tshedimosetso ntle le gore ba kopane ka namana.<ref>https://sadilar.org/en/resources/</ref>
Mafaratlhatlha
Social media e fetogile nngwe ya ditsela tse di botlhokwa tsa puisano ya dijithale. Batho ba kgona go abelana melaetsa, ditshwantsho, dibidio le tshedimosetso le batho ba le bantsi. Social media e thusa gape batho go nna ba buisana le ditsala le malapa a bone a a nnang kgakala. Le fa go ntse jalo, tshedimosetso e e phasaladiwang mo inthaneteng ga se ka metlha e leng boammaaruri, ka jalo batho ba tshwanetse go e tlhatlhoba pele ba e abelana.<ref>[https://sadilar.org/en/sadilar-takes-african-language-grammar-into-the-digital-age/ https://sadilar.org/en/sadilar-takes-african-language-grammar-into-the-digital-age]</ref>
Puisano ya Dijithale mo Thutong
Puisano ya dijithale e fetotse le thuto. Baithuti ba kgona go buisana le barutabana le baithuti ba bangwe ka imeile, mananeo a melaetsa le dipolatefomo tsa thuto ya inthanete. Baithuti ba kgona gape go bona tshedimosetso le didiriswa tsa thuto mo inthaneteng. Seno se ka dira gore go ithuta go nne bonolo, segolobogolo fa baithuti ba sa kgone go kopana ka namana.<ref>https://www.unesco.org/en/media-information-literacy</ref>
Puo le Puisano ya Dijithale
Puisano ya dijithale e ka tlisa ditshono le dikgwetlho mo dipuong tsa selegae. Batho ba ka dirisa social media le dipolatefomo tse dingwe tsa inthanete go dira le go abelana diteng ka dipuo tsa bone. SADiLaR e dira go tlhabolola tsweletso ya dipuo tsa Aforika Borwa mo lefatsheng la dijithale. Didiriswa tsa dijithale tsa puo di ka thusa gape mo go bolokeng dipuo le mo go tlhabololeng thekenoloji ya dipuo. (SADiLaR)<ref>https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literate-citizens</ref>
Dikgwetlho tsa Puisano ya Dijithale
Le fa puisano ya dijithale e na le melemo e mentsi, e na le dikgwetlho. Batho ba ka tlhaloganya melaetsa ka tsela e e phoso ka gonne puisano e e kwadilweng ga se ka metlha e bontshang maikutlo kgotsa tsela e molaetsa o buiwang ka yone. Gape go na le dikgwetlho tse di amanang le tshedimosetso e e seng boammaaruri, sephiri sa motho le pharologanyo mo go boneng inthanete. Kwa Aforika Borwa, phitlhelelo ya inthanete e oketsegile, mme ga se malapa otlhe a a nang le phitlhelelo e e tshwanang. (South African Government)<ref>https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literacy-and-digital-competencie</ref>
Ditshupiso
# Statistics South Africa. General Household Survey 2024. South African Government. [https://www.gov.za/news/media-statements/statssa-releases-general-household-survey-2024-27-may-2025 https://www.gov.za/news/media-statements/statssa-releases-general-household-survey-2024-27-may-202]
# SADiLaR. Resources. https://sadilar.org/en/resources/
# SADiLaR. SADiLaR Takes African Language Grammar into the Digital Age. [https://sadilar.org/en/sadilar-takes-african-language-grammar-into-the-digital-age/ https://sadilar.org/en/sadilar-takes-african-language-grammar-into-the-digital-age]
# UNESCO. (2024). Media and Information Literacy. https://www.unesco.org/en/media-information-literacy
# UNESCO. (2021). Media and Information Literate Citizens: Think Critically, Click Wisely. https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literate-citizens
# UNESCO. (2025). Media and Information Literacy and Digital Competencies. [https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literacy-and-digital-competencies https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literacy-and-digital-competencie]
66vjku204qcuz48ywaxz1jkpfhy3rps
Thefosano ya Raese ya Dōjima
0
15399
56007
2026-09-29T23:55:14Z
P'kaytee
12489
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1353405048|Dōjima Rice Exchange]]"
56007
wikitext
text/x-wiki
[[File:Dojima-Rice-Exchange-Osaka-by-Yoshimitsu-Sasaki.png|thumb|300x300px| Phapanyetsano ya Raese ya Dōjima e e kwadilweng ke Yoshimitsu Sasaki]]
[[File:Dojima_komeichiba.jpg|right|thumb|333x333px| Sefikantswe sa Kananyo ya Raese ya Dōjima]]
53qrfoz3c8cld4g2djclfcp46n5px8a
DITSHASI TSA MMELE
0
15400
56013
2026-09-30T10:12:11Z
Ngwanana
12523
skin care
56013
wikitext
text/x-wiki
'''GO TLHOKOMELA LETLALO LA MMELE'''
[[Setshwantsho:Essential natural oils and skin care products.jpg|thumb|416x416px|ditshasi tsa mmele]]
Letlalo ke serwe se segolo go gaisa tsotlhe mo mothong,mme se tlhoka tlhokomelo e tona gore se nne se bolokegile.Re sireletsa mmele wa rona ka go netefatsa gore re o kolobisa mo go lekaneng ka ditshasi tsa mmele tse di siameng, dioli tsa mmele.Re na le ditlolo tsa mmele,ditlolo tsa mmele,dioli tsa mmele,ditlolo tsa matsogo.Serwe sengwe le sengwe sa mmele/letlalo se na le setshasi sa sona.Re na le tsela e e maleba ya go '''tlhokomela letlalo la mmele'''.
Dilo tsa Motheo tsa Tlhokomelo ya Letlalo tsa Letsatsi le Letsatsi:
• Phepafatsa ka bonolo: Tlhapa sefatlhego sa gago gangwe kgotsa gabedi ka letsatsi ka sephepafatsi se se bonolo se se senang monkgo o dirisa metsi a a bothitho. Tila disepa tse di bogale tsa dibara tse di apolang dioli tsa tlholego.
• Mongolatsi letsatsi le letsatsi: Tshasa moisturizer e e tshwanetseng ka bonako morago ga go tlhapa fa letlalo la gago le sa ntse le le metsi go lotlela metsi.
• Apara sethibela-letsatsi: Sireletsa letlalo la gago moso mongwe le mongwe ka sethibela-letsatsi se se anameng sa bonnye SPF 30, tota le mo malatsing a maru• Phepafatsa ka bonolo: Tlhapa sefatlhego sa gago gangwe kgotsa gabedi ka letsatsi ka sephepafatsi se se bonolo se se senang monkgo o dirisa metsi a a bothitho. Tila disepa tse di bogale tsa dibara tse di apolang dioli tsa tlholego.
• Mongolatsi letsatsi le letsatsi: Tshasa moisturizer e e tshwanetseng ka bonako morago ga go tlhapa fa letlalo la gago le sa ntse le le metsi go lotlela metsi.
• Apara sethibela-letsatsi: Sireletsa letlalo la gago moso mongwe le mongwe ka sethibela-letsatsi se se nang le dikarolo tse dintsi sa bobotlana SPF 30, tota le mo malatsing a go nang le maru .<ref>https://kidshealth.org/en/teens/tips-better-skin.html</ref>
Ja dijo tse di itekanetseng.Dijo tse di nang le dikotla di ka go thusa go lebega le go ikutlwa o le montle. Ja maungo a mantsi, merogo, dijo tsa ditlhaka le diporoteine tse di senang mafura. Maungo le merogo e e foreshe di ka nna tsa thusa thata mo go thibeleng tshenyo e e ka dirang gore letlalo le tsofale go sa le gale. Nwa metsi a mantsi go thusa go boloka letlalo la gago le na le metsi le wena. Fokotsa dijo le dino tse di nang le sukiri, dijo tse di botlhoswana tse di fetotsweng, le dikhabohaetereite tse dingwe tse di ntlafaditsweng. Dipatlisiso dingwe di bontsha gore dijo tse di nang le di-carb tse dintsi tse di ntlafaditsweng tse di amogilweng dikotla di ka itlhaganedisa go tsofala.<ref>https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/adult-health/in-depth/skin-care/art-20048237</ref>
== DITSHUPISO ==
# https://kidshealth.org/en/teens/tips-better-skin.html
# https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/adult-health/in-depth/skin-care/art-20048237
[[Karolo:Skin care]]
[[Karolo:Body oils/]]
tcb873ncco5y0f16idlm73ehx07cwq6
Susan Basekerevile
0
15401
56017
2026-09-30T10:56:20Z
HoneyyR
12494
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346539976|Susan Baskervile]]"
56017
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|birth_name=Susan Shore|death_date=1648|spouse={{Plainlist|
* [[Robert Browne (Elizabethan actor)|Robert Browne]] (?-1603, leso la gae)
* [[Greene's Tu Quoque#Greene|Thomas Greene]] (?-1612, leso la gae)
* James Baskervile (m.1613)
}}|children=6: 5 le Browne,1 le Greene}}
'''Susan Shore Browne Greene Baskervile'''(o tlhokafetse ka 1648), kgotsa '''Baskerville''', e ne e le mongwe wa basadi ba ba botlhokwa thata le ba ba nang le tlhotlheletso e kgolo mo diterameng tsa Setshego le tsa Bosha (Renaissance) tsa Engelane, e le madi-tsala (mmatla-maruo) wa ditshameko, mosekisi, le mosadi, motlolwane (madi-mogolo/motlholagadi), le mmè wa badiragatsi.
Monna wa gagwe wa ntlha e ne e le '''Robert Browne''' (yo o tlhokafetseng ka 1603), e le modiragatsi le molaodi wa Boar's Head Theatre (Setshameko sa Boar's Head). E ne e le mosadi wa gagwe wa bobedi. Bana ba gagwe ba le batlhano ka Robert Browne ba ne ba akaretsa '''William Browne''', yo o neng a tla diragatsa le ditlhopha tsa badiragatsi tsa Queen Anne's Men le Prince Charles's Men mo dingwageng magareng ga 1616 le leso lwa gagwe ka 1634. Monna wa gagwe wa bobedi e ne e le motshameki wa metlae yo o tumileng '''Thomas Greene''', yo o neng a diragatsa le setlhopha sa Queen Anne's Men mme a tlhokafala a le monnye ka Phalane (kgotsa August) wa 1612. (Ba ne ba na le morwadiabona, Honor.) Susan o ile a nyalwa ke monna wa gagwe wa boraro, '''James Baskervile''', ka Seetebosigo 1613; e ne e le monna wa marabe (yo o neng a na le basadi ba le bantsi ka semolao) yo o neng a mo tlogela mme aabela kwa Ireland ka 1617.
Tesetamente ya bofelo ya ga Thomas Greene, e e kwadilweng ka di-25 tsa Phukwi 1612, e tlogetseabelo ya gagwe mo setlhopheng sa Queen Anne's Men, e e jang diponto di le 80, mo mosading wa gagwe.(Ka botlale go feta, o mo tlogetse madi a a lekanang le seabe sa gagwe; ke badiragatsi fela ba ba neng ba ka nna le disentle.) Nako ya leso lwa gagwe, khampani e ne e kolota Greene madi a mangwe gape a a kana ka £37 10 s. (diponto di le 37 le disheleng di le 10), a le aone a fetletseng mo go Susan.Ka 1615, morago ga dipuisano, ba lelapa la ga Baskervile ba ne ba dumalana go beeletsa £57 10 ''s e nngwe.'' mo khampaneng; ka go boela ba ne ba tla duelwa shilling e le nngwe le dipeni di le robedi letsatsi le letsatsi fa khamphani e ne e tshameka terama, mo nakong e e setseng ya botshelo jwa bone (ba ga Baskerviles). Khamphani e ne ya salela kwa morago ka bonako mo dituelong tsa yone; ka 1616 setlhopha se ne sa tlhatlosa phenšene ya Baskervile go nna 3 ''s.'' 8 ''d.'', go boelwa ke peeletso e nngwe ya £38. Setlhopha sa Queen's Men se ne sa bo se sa kgone go duela Susan Baskervile, gape sa palelwa ke go duela morwa wa gagwe William yo o neng a diragatsa le bone.William yo o neng a diragatsa le bone. Susan Baskervile o ne a sekisa Ellis Worth le maloko a mangwe a mangwe a setlhopha sa Qeen's Men. Susan Baskervile o ne a fenya tsheko ya gagwe ka 1623 — e e neng ya pateletsa setlhopha sa badiragatsi gore se phalalane (se kgaogane).
Tsheko e telele le e e raraaneng, e gantsi e bitiwang tsheko ya Baskervile kgotsa Worth/Baskervile, e ne ya kopa bosupi le dipolelo go tswa go bontsi jwa maloko a khampani eno, mme ya tsosa dikwalo tsa bosupi tse di botlhokwa thata mo baithutising ba diteram tsa Setshego le tsa Bosha (Renaissance) tsa Engelane."Ditiro tsa gagwe tsa semolao di re neetse bontsi jwa kitso ya rona ka Khampani ya Queen Anne le ka ditiro, meputso, le ngongorego tsa banna ba ba hiriweng mo dikhampaneng tsa diterama." Christopher Beeston le Thomas Heywood, mmogo le ba bangwe, ba ne ba aba bosupi ka letlhabala la ga Baskervile, fa Richard Baxter le ene gareng ga ba bangwe a ne a aba bosupi ka letlhakore la badiragatsi. Richard Perkins, motiragatsi yo mogolo yo o neng a le ene, o ne a aba bosupi jo bo sekametseng ka letlhakore la ga Baskervile ka la 13 Diphalane (Oktobere) 1623, mme a aba jwa bobedi jo bo sekametseng ka letlhakore la badiragatsi ka letsatsi le le latelang.
Mo taelong ya gagwe ya boswa ya 1634, William Browne o ile a dira mmaagwe go nna mookamedi wa boswa jo (executor); ka loso lwa ga William ka Ngwanatsele wa ngwaga oo, Susan Baskervile o ile a nna le thata kgotsa taolo ya seabe sa ga William mo khampaneng ya Red Bull, e e bividiwang jalo ka ntlha ya thwane (theatre) e ba neng ba e dirisa. Mo ngwageng o le mongwe fela, Baskervile o ne a tsenwe mo dikannyeng tsa semolao le mohlolagadi wa ga William, e bong Anne Browne.
Susan Baskervile o ne a tsenya madi gape mo lebaleng la metshameko la bobedi la Fortune Theatre, le le neng la aga botšha morago ga fa la ntlha le sha ka 1621. Tsheko e nngwe, e e simolotsweng ka 1637, e senola gore Baskervile o ne a na le seabe se le sengwe mo go di 24 tsa lebala leo la metshameko go fitlha bofelong jwa nako ya diterama tsa Bosha (Renaissance) tsa Engelane, fa mafelo a metshameko a ne a tswalwa ka Lwetse 1642 kwa tshimologong ya Ntwa ya Selegae ya Engelane. Tsheko eo e ne e sa ntse e le mafolofolo ka 1648, fa Baskervile a ne a tsenya bosupi kgotsa pego ya semolao mo ntlheng eo.
Baskervile o ne a saena dikwalo tsa semolao ka ditlhaka tsa ntlha tsa maina a gagwe fela (initials), e leng ntlha e e tsewang ke baitsagi bangwe jaaka sesupo sa go sa itse go bala le go kwala.
== Ditshupiso ==
<references />
[[Karolo:Articles with hCards]]
ibg8b5a31cc4o9jpzd2st64egp58dsb
ANTARCTICA
0
15403
56023
2026-09-30T11:18:22Z
Legodzomela
12497
created article about antartctica
56023
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:2020-08-24 MS FRAM - IMO 9370018, at Brown Station, Antarctica 2019-03-10.jpg|thumb|setshwantso sa go bontsha botsididi jwa Antarctica.]]
'''Antarctica''' ke [[kontinente]] ya botlhano e kgolo e kgolo mme e feta Yuropa ka bogolo ka 40%. E tshwere 90% ya metsi a a phepa a lefatshe. <ref>https://www.britannica.com/place/Antarctica</ref>Go tsididi, go diphefo mme go omile ka di themperetšha tse di fitlhang go -90°C. Ga go na baagi ba tlholego ka maemo a bosa a teng a sa lokela go nna ke batho.<ref>https://discoveringantarctica.org.uk/oceans-atmosphere-landscape/atmosphere-weather-and-climate/key-factors-behind-antarcticas-climate/</ref>Borrasaense ke bone ba ba etelang ka selemo, fa o le moagi wa naga e nngwe o amogelesesile go ka eta. Ga go na dijalo. E tshwere kgotsa e tlhokometswe ke dinaga di le 29, tsotlhe di le maloko a [[Tsamaiso ya Tumalano ya Antarctic.|Tsamaiso ya Tumalano ya Antarctic]]<ref>https://scar.org/policy/antarctic-treaty-system</ref>[[Tsamaiso ya Tumalano ya Antarctic.|.]]
DITSHUPISO
<references />
[[Karolo:DIKONTINENTE]]
0cmhvnp6e5d68gvzjxvh1o46y7hjkdp
Daniel L. Cease
0
15404
56028
2026-09-30T11:36:00Z
HoneyyR
12494
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347248215|Daniel L. Cease]]"
56028
wikitext
text/x-wiki
[[File:Cease_3820620284_2c034bd09b_o.jpg|thumb|414x414px]]
'''Daniel L. Cease''' ( 25 Mopitlwe 1864 kwa Phillipsburg, New Jersey - 22 Mopitlwe 1928 kwa Cleveland, Ohio <ref>{{Cite web |title=Ohio Deaths, 1908-1953 |url=https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:X8LT-KHN |access-date=5 February 2020 |website=FamilySearch}}</ref> ne e le morulaganyi le mookamedi wa makasine wa ''The Railroad Trainman'' kwa Cleveland, Ohio . Kgatiso eno e ne e le maksine wa kgwedi le kgwedi o o neng o gatisiwa ka Mokgatlho wa Badiri ba Terene ba Brotherhood of Railroad Trainmen. <ref>{{Cite journal |last=Cease |first=Daniel L. |year=1911 |title=Disability And Death Compensation For Railroad Employees |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publisher=Daniel L. Cease |volume=38 |issue=1 |pages=45–56 |doi=10.1177/000271621103800107 |jstor=1011120 |s2cid=140801121}}</ref> Ka 1913 le gape ka 1926 o ne a le mo Botong ya Botsereganyi ya Khomišene ya Kgwebo ya Dinaga . <ref>{{Cite book |year=1914 |title=The financial review |url=https://books.google.com/books?id=WykrAAAAYAAJ&q=%22Daniel%20L%20Cease%22&pg=PT45 |quote=City of New York, neutral arbitrators; [[W. W. Atterbury]] Vice-Pres. of the Penn. RR., and [[Alfred Holland Smith|A. H. Smith]], Senior Vice- Pres. of the N. Y. Cent., as representatives of the railroads, and [[Lucius E. Sheppard]], Senior Vice-Pres. of the Order of Railway Conductors, and Daniel L. Cease of Cleveland, editor of the "Railway Trainman," as representatives of the employees. On Nov. 24 and 25 the Inter-State Com. Comm. began hearings on the petition of the railroads east of the Miss. River and north of the Ohio and Potomac rivers for an advance of 5% in freight rates, which, the examination developed, was intended to apply to intra-State as well as inter-State rates, and likewise to import and export rates, and was estimated to yield $40,000,000 to $50,000,000 additional gross revenues. Two days were devoted to the railroad side of the case and adjournment was then taken by the Commission until Dec. 10. ...}}</ref>
== Dikgatiso ==
* [https://books.google.com/books?id=n8zNAAAAMAAJ&pg Mokatisi wa Seporo, Bolumo 29] (1912)
* [https://www.jstor.org/pss/1011120 Pusetso ya Bogole le Loso ya Badiri ba Seporo] (1913)
== Bona gape ==
* Bokaulengwe jwa Batimamolelo ba Diterena
== Ditshupiso ==
{{Reflist}}
cs3ixgtucqd20p905a0vavcolx5ctu8
Draft 1
0
15405
56029
2026-09-30T11:54:00Z
Tayo ricci
12499
jbjb
56029
wikitext
text/x-wiki
'''Letlhoo'''
[[Setshwantsho:Haters.jpg|thumb|letlhoo]]
'''Letlhoo''' ke go sa rate mongwe kgotsa seo go feta selekano. Le tlisiwa ke go sa nne le pelo e bonolo kgaotsa pelo e e sa phuthulugang. Batho ba le bantsi ba ba naleng letlhoo ba bo ba tlhotlheleditse ke mongwe kgotsa ditiragalo tsa mongwe kgotsa sengwe.Ga go ope yo o tsetsweng ka letlhoo.<ref>https://oag.dc.gov/the-people-v-hate/what-is-hate</ref>
Go le gantsi mo Africa Borwa batho ba ba naleng letlhoo go batho bangwe ke ba e leng gore ba galela ba mongwe kgotsa ba batla go bona o wela. Bangwe ba go tlhoela gore bophelo ba go bo tsamaya sentle mme ba bone bo em tsi. mo Africa Borwa go tletse letlhoo gotlhe lelle, letlhoo le le sa tlhokagaleng.
Letlhoo le ruta mongwe mokgwa o maswe wa go sa phedisang le batho sentle ka gonne fa o tlhoile batho kgotsa mongwe a gona gore le ka phedisana. Le ruta kgethollo magare ga batho mme se ga se selo se se siameng e le ruri.Setswana sere motho ke motho ka batho, mme letlhoo le re ruta go tsa matlhakore a a fapaaneng.<ref>https://oag.dc.gov/the-people-v-hate/what-is-hate</ref>
== Reference ==
# https://oag.dc.gov/the-people-v-hate/what-is-hate
# https://oag.dc.gov/the-people-v-hate/what-is-hate
[[Karolo:Hate]]
[[Karolo:People]]
oz3cvdmipxcedv1xa4fcy350bbv1pns