Wikipedia
tnwiki
https://tn.wikipedia.org/wiki/Tsebe_ya_konokono
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Pego
Faphegileng
Puisano
Modirisi
Puisano ya modirisi
Wikipedia
Puisano ya Wikipedia
Setshwantsho
Puisano ya setshwantsho
MediaWiki
Puisano ya MediaWiki
Tempolete
Puisano ya tempolete
Thuso
Puisano ya thuso
Karolo
Puisano ya karolo
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Karolo:Diporofense tsa Aforika Borwa
14
3593
56575
20896
2026-10-13T05:04:27Z
Axxter99
12114
56575
wikitext
text/x-wiki
Lefatshe la [[Aforika Borwa]] <ref>http://tn.wikipedia.org/wiki/Aforika_Borwa</ref> le na le diporofinsi tse boferabongwe.
==Dipadi tse dingwe==
{{Reflist}}
[[Karolo:Aforika Borwa]]
85biwvsodix8mfhmcw9pl9lbmd6ih9z
Bokone Bophirima
0
3733
56576
35158
2026-10-13T05:05:42Z
Axxter99
12114
56576
wikitext
text/x-wiki
{{coord|-27|26|type:province_region:ZA|display=title}}
{{Infobox settlement
| name = Bokone Bophirima
| native_name = Noord-Wes <span style="color:#aaa;font-size:12px">(Afrikaans)</span><br /> North West <span style="color:#aaa;font-size:12px">(Sekgoga)</span>
| settlement_type = [[Diprofense tsa Aforika Borwa|Profense ya Aforika Borwa]]
| image_flag = Flag of the North West Province.png
| motto = ''Kagiso le Tswelelopele'' (Peace and Prosperity)
| image_map = North West in South Africa.svg
| map_alt = Mmepe wa Bokone Bophirima, ka bohibidu
| map_caption = Mmepe o o bontshang profense ya Bokone Bophirima, Aferika Borwa
| subdivision_type = Naga
| subdivision_name = {{flagicon|ZAF}} [[Aforika Borwa]]
| established_title = E Tlhamilwe
| established_date = 27 Moranang 1994
| coordinates_region = ZA
| coordinates_type = type:province_region:ZA_dim:30
<!-- ditulo le mafelo a mangwe a profense --->
| seat_type = Moshate
| seat = [[Mahikeng]]
| seat1 = [[Rustenburg]]
| seat1_type = Toropo-Kgolo
| parts_type = [[Districts tsa Aforika Borwa|Dikarolwana]]
| parts_style = coll
| p1 = [[Bojanala Platinum District Municipality|Bojanala Platinum]]
| p2 = [[Ngaka Modiri Molema District Municipality|Ngaka Modiri Molema]]
| p3 = [[Dr Ruth Segomotsi Mompati District Municipality|Dr Ruth Segomotsi Mompati]]
| p4 = [[Dr Kenneth Kaunda District Municipality|Dr Kenneth Kaunda]]
| government_type = Parliamentary system
| leader_title = Tonakgolo
| leader_name = Job Mokgoro (ANC)
<!-- lefatshe ---------------------->
| area_footnotes = <ref name="cib2011">{{cite book |title=Census 2011: Census in brief |url=http://www.statssa.gov.za/Census2011/Products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |publisher=Statistics South Africa |location=Pretoria |year=2012 |isbn=9780621413885 |access-date=2016-03-02 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225082845/http://www.statssa.gov.za/Census2011/Products/Census_2011_Census_in_brief.pdf%20 |url-status=dead }}</ref>{{rp|9}}
| area_total_km2 = 104882
| total_type = Palo gotlhe
| elevation_max_m = 1805
<!-- demographics (section 1) -->
| demographics_type1 = Ditlhopha tsa Batho
| demographics1_footnotes = <ref name="cib2011" />{{rp|21}}
| demographics1_title1 = [[Bantsho]]
| demographics1_info1 = 89.8%
| demographics1_title2 = [[Basweu]]
| demographics1_info2 = 7.3%
| demographics1_title3 = [[MaKhalathi]]
| demographics1_info3 = 2.0%
| demographics1_title4 = [[MaIndia]]
| demographics1_info4 = 0.6%
<!-- demographics (section 2) -->
| demographics_type2 = Maleme
| demographics2_footnotes = <ref name="cib2011" />{{rp|25}}
| demographics2_title1 = [[Setswana]]
| demographics2_info1 = 63.4%
| demographics2_title2 = [[Afrikaans]]
| demographics2_info2 = 9.0%
| demographics2_title3 = [[Sesotho]]
| demographics2_info3 = 5.8%
| demographics2_title4 = [[Sethosa]]
| demographics2_info4 = 5.5%
| demographics2_title5 = [[Setsonga]]
| demographics2_info5 = 3.7%
| timezone1 = [[South African Standard Time|SAST]]
| utc_offset1 = +2
| iso_code = ZA-NW
| website = [http://www.nwpg.gov.za/ www.NWPG.gov.za]
| footnotes =
}}
'''Bokone Bophirima''' ke nngwe ya [[Diprofense tsa Aforika Borwa|Diporofense tsa Aforika Borwa]]. Mošate wa yona ke [[Mahikeng]]. Porofense e e fitlhelwa kwa bophirima ba [[Gauteng]]
== Segologolo ==
Bokone Bophirima e ne ya tlhamiwa kwa bokhutlong jwa tlhaolele ka ngwaga wa 1994, mme e akaretsa dikarolo tsa maloba tsa Porofense ya Transvaal le tsa Porofense ya Kapa, le dikarolo tsa Nagalegae ya maloba ya [[Bophuthatswana]]. Go ne ga nna le dikhuduego tsa sepolotiki kwa Khutsong (Lekgotlatoropo la Selegae la Merafong City) ka ngwaga wa 2006 le wa 2007, morago ga gore go fedisiwe makgotlatoropo a a kgabaganyang diporofense, mme Lekgotlatoropo la Merafong le fetisediwe kwa Bokone Bophirima gotlhelele. Lekgotlatoropo la Merafong le ne la isiwa kwa porofenseng ya [[Gauteng]] ka ngwaga wa 2009.
== Molao le puso ==
Puso ya porofense e akaretsa tonakgolo, lekgotla la bakhuduthamaga ba le lesome, le kgotlapeomolao. Kokoanopeomolao ya porofense le tonakgolo ba tlhophiwa go nna dingwaga di le tlhano mo setulong, kgotsa go fitlha ditlhopho tse di latelang. Mekgatlho ya sepolotiki e newa ditulo tsa lekgotlha go ya ka palo ya ditlhopho tse mokgatlho o di fumaneng mo porofenseng ka ditlhopho tsa bosetŝhaba. Lekgotlha ke lona le tlhophang tonakgolo, mme tonakgolo ke ena a (tlhopang maloko a lekgotla la khuduthamaga (appoint the members of the executive council.)
Tonakgolo ya porofense ya Bokone Bophirima, go tloga ka 21 Motsheganong 2014, ke Supra Mahumapelo<ref>[http://www.nwpg.gov.za North West Provincial Government Official Website]</ref> wa mokgatlho wa African National Congress. O tlhophilwe morago ga Thandi Modise go nna mo setulong sa botonakgolo morago ga ditlhopho tsa 2014.
== Lefatshe ==
[[File:Magaliesberg02.jpg|left|thumb|Hamerkop Kloof magareng ga Rustenburg le Tshwane mo dithabaneng tse di lebileng bokone tsa Magaliesberg.]]
Dithaba tsa Magaliesberg kwa bokone-botlhaba di botelele jo bo ka nnang 130 km (go lekana le 80 miles) go tloga [[Tshwane]] go ya [[Rustenburg]]. Noka ya Vaal e elela mo molelwaneng o o kwa borwa ba porofense.
=== Tsa legodimo ===
Di-temperature di tloga go 17° go ya go 31 °C (62° go ya go 88 °F) ka selemo, mme go tloga go 3° go ya go 21 °C (37° go ya go 70 °F) ka mariga. Pula mo ngwageng ena dimilimitara dile 360 (360 mm) (go lekana le 14 in), bontsi ba pula e bo na ka dikgwedi tsa selemo, magareng ga Diphalane le Moranang.
=== Melelwane ===
Bokone Bophirima bo arologana melelwane le dikgaolo tse di latelang tsa [[Botswana]]:
* Kgatleng – goya bokone-botlhaba<br>
* South-East – bokone-botlhaba
* [[Motsana wa Molapowabojang|Southern]] – bokone
* [[Kgalagadi le dikgaolo tse di mabapi|Kgalagadi]] – bokone-bophirima
Fa gae, e arologana dibotara le diprofense tse di latelang:
* [[Kgaolo ya Limpopo|Limpopo]] – bokone-botlhaba
* [[Gauteng]] – botlhaba
* [[Free State]] – borwa-botlhaba
* [[Northern Cape]] – borwa-bophirima
== Dimasepala ==
Porofense ya Bokone Bophirima e na le dimasepala dile 4 tsa sediko, le tse 19 tsa selegae. Di a latela:.
{|
|
* '''Bojanala Platinum District'''
** Moretele
** Madibeng
** Rustenburg
** Kgetlengrivier
** Moses Kotane
* '''Dr Ruth Segomotsi Mompati District'''
** Naledi
** Mamusa
** Greater Taung
** Kagisano-Molopo
** Lekwa-Teemane
|
* '''Ngaka Modiri Molema District'''
** Ratlou
** Tswaing
** Mahikeng
** Ditsobotla
** Ramotshere
|
* '''Dr Kenneth Kaunda District'''
** Ventersdorp
** Tlokwe
** Matlosana
** Maquassi Hills
|}
=== Ditoropo ===
'''Batho ba ba ka nnang 500,000 le go feta<br>
'''
{|
|
* [[Rustenburg]]
|}
'''Batho ba ba ka nnang 100,000 le go feta<br>
'''
{|
|
* [[Klerksdorp]]
|
* [[Potchefstroom]]
|}
'''Batho ba ba ka nnang 50,000 le go feta<br>
'''
{|
|
* [[Brits]]
* [[Orkney]]
|
* [[Lichtenburg]]
* [[Mahikeng]]
|}
'''Batho ba ba ka nnang 10,000 le go feta<br>
'''
{|
|
* [[Bloemhof]]
* [[Christiana]]
* [[Coligny]]
* Koster
* Letsopa
|
* [[Mogwase]]
* Ottosdal
* Pampierstad
* [[Schweizer-Reneke]]
* Stilfontein
|
* Ventersdorp
* Vryburg
* [[Wolmaransstad]]
* [[Zeerust]]
|}
'''Batho ba ba ko tlase ga 10,000'''
{|
|
* Mmakau
* Mothibistad
* Reivilo
|}
== Tsa Madi/Moruo (ikonomi) ==
[[File:Sun_City.jpg|thumb| Bridge of Time e lebeletse kwa sentareng ya boitapoloso]]
Tsa moruo tsa porofense ya Bokone Bophirima di itshegeditse thata mo meepong, go dira seripagare sa Gross Domestic Product ya porofense le go direla nngwe-tharo ya badiri ditiro mo porofenseng. Diminerale tse tona ke gauta, e epiwa kwa [[Orkney]] le kwa [[Klerksdorp]], jaanong e leng Matlosane; uranium, e epiwa kwa Matlosane; platinamo, e epiwa kwa Rustenburg le kwa [[Brits]]; le ditaemane, di epiwa kwa Ditsobotla ([[Lichtenburg]]), [[Christiana]], le kwa [[Bloemhof]]. Dikarolo tse di kwa bokone le tse di kwa bophirima ba porofense di na le diruiwa jaaka dinku le dikgomo tse dintsi. Dikarolo tse di kwa botlhaba le tse di kwa borwa ke tse go nang le ditshimo tsa mmopo, go dira bupi, malomo a letsatsi, motsoko, katunu, le maungo jaaka dinamune. Lefelo la go iketla le casino kwa Sun City le Lost City, le tsona di na le seabe mo tsa moruo tsa porofense.
== Dipalopalo tsa batho ==
[[File:North_West_population_density_map.svg|thumb|Palo le kgotlhagano ya batho mo Bokone Bophirima]]
[[File:North_West_dominant_language_map.svg|thumb|Maleme a mme, a a kwa pele mo profinseng ya Bokone Bophirima]]
Bontsi ba batho mo porofenseng ke [[Batho ba letso la Setswana|Batswana]] ba ba buang [[Setswana]]. Ba bang batho ba ba nnang kwa Bokone Bophirima ba akaretsa BaAfrikanere, BaSotho, le BaXhosa. Sekgoga se buiwa e le loleme la bobedi gantsi mo porofenseng. Bontsi ba batho ke Bakeresete. (Dipalopalo di tswa go Census 2011 di lokolotsweng ka Phukwi 2003).
Go ya ka dipalopalo tsa metse tsa 2007, 90.8% ya batho mo porofenseng ke batho ba ba Ntsho (bontsi ba bua Setswana), 7.2% ke Basweu (Bontsi ba bua Afrikaans), 1.6% ke Coloured , 0.4% ke Asian. Goya ka dipalopalo tsa metse tsa 2007, porofense e e na le batho ba ba fetang dimilione di le tharo (3 million). Batho ba basweu ba porofense ba ntse mo karolong e le ngwe ya porofense, ga ba phatlhalala felo-gotlhe mo go tshwana le batho ba bangwe mo porofenseng. Mo dimasepaleng tse di kwa borwa le tse di kwa botlhaba, palo ya batho basweu kwa Tlokwe ([[Potchefstroom]]) le kwa Matlosana ([[Klerksdorp]]) ke 27% le 12% ka tatelano.
Porofense e na le palo e e kwa tlase go fetisa tsotlhe ya batho ba dingwaga dile 35 le go ya godimo (5.9%) ba ba nang le dithuto tsa morago ga marema-tlou. Go tloga ka 1994, palo ya batho ba ba fitlhelelang thuto e e kwa godimo e oketsegile. Morago ga go tloswa ga di bantustans, batho ba le bantsi ba ne ba godugela kwa ditoropong tsa moruo tsa [[Cape Town]] le [[Gauteng]].
== Metshameko ==
* Rugby union
** Platinum Leopards (Rustenburg)
* Soccer
** Platinum Stars (Rustenburg)
==Metswedi==
{{Reflist}}
==Dikgoge tsa kwa ntle==
{{Commonscat|North West (South Africa)}}
{{Bokone Bophirima}}
<br />
{{Diporofinsi mo Aforika Borwa}}
[[Karolo:Diporofense tsa Aforika Borwa]]
ixnfz39tdvp3y0l4wf2bgtwbizkltvk
Johannesburg
0
4523
56572
20665
2026-10-13T04:57:59Z
Axxter99
12114
56572
wikitext
text/x-wiki
[[File:Montage Johannesburg.jpg|thumb|250px|Johannesburg]][[File:JohannesburgMontage1.jpg|thumb|250px|Johannesburg]]
'''Johannesburg''' ke motse setoropo wa [[Gauteng]] mo [[Aferika Borwa]].
[[Karolo:Aforika Borwa]]
svzt4dy6e4sgsfby7f33mfvhjsz5iq6
Cape Town
0
4525
56574
38324
2026-10-13T05:00:15Z
Axxter99
12114
56574
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = Cape Town
| settlement_type = Toropo kgolo
| image_skyline = Cape Town Montage 2015.png
| pushpin_map = South Africa
| pushpin_map_caption =
| latd = 33 |latm = 55 |lats = 31 | latNS=S
| longd = 18 |longm = 25 |longs = 26 | longEW=E
| subdivision_type = Naga
| subdivision_name = [[Aforika Borwa]]
| subdivision_type1 = Profense
| subdivision_name1 = [[Kapa Bophirima]]
| subdivision_type2 = Masepala
| subdivision_name2 = City of Cape Town
| area_footnotes = <ref name=census2011>Main Place [http://census2011.adrianfrith.com/place/199 Cape Town] ''Census 2011''.</ref>
| area_total_km2 = 2444.97
| elevation_max_m = 1590.4
| population_footnotes = <ref name=census2011 />
| population_total = 3740026
| population_as_of = 2011
<!-- demographics (section 1) -->
| demographics1_footnotes = <ref name=census2011 />
| demographics_type1 = Ditlhopha tsa batho
| demographics1_title1 = [[Bantsho]]
| demographics1_info1 = 38.6%
| demographics1_title2 = [[MaKhalathi]]
| demographics1_info2 = 42.4%
| demographics1_title3 = [[MaIndia]]
| demographics1_info3 = 1.4%
| demographics1_title4 = [[Basweu]]
| demographics1_info4 = 15.7%
| demographics1_title5 = Ba bangwe
| demographics1_info5 = 1.9%
<!-- demographics (section 2) -->
| demographics2_footnotes = <ref name=census2011 />
| demographics_type2 = Maleme
| demographics2_title1 = [[Afrikaans]]
| demographics2_info1 = 34.9%
| demographics2_title2 = [[Sethosa]]
| demographics2_info2 = 29.2%
| demographics2_title3 = [[Sekgoga]]
| demographics2_info3 = 27.8%
| demographics2_title4 =
| demographics2_info4 =
| demographics2_title5 = Other
| demographics2_info5 = 8.1%
| postal_code_type = Nomoro ya poso
| postal_code = 8000
| area_code_type = Nomoro ya mogala
| area_code = 021
}}
'''Cape Town''' ke motse setoropo kgolokgolo wa [[Kapa Bophirima]] mo [[Aforika Borwa]].
Ke toropo ya molao wa Afrika Borwa. Ke toropo e kgologolo mo nageng le bonno jwa Palamente ya Aforika Borwa. Ke toropo ya bobedi e kgolo go gaisa mo nageng, morago ga Johannesburg, le toropo e kgolo go gaisa kwa Kapa Bophirima. Toropo ke karolo ya toropo ya Cape Town. Toropokgolo e itsege ka boemakepe jwa yone, lefelo la yone la tlholego mo Cape Floristic Region, le mafelo a a jaaka Table Mountain le Cape Point. Ka 2014, Cape Town e ne ya bidiwa lefelo le le gaisang mo lefatsheng go ka etelwa ke The New York Times mme ka go tshwana e ne ya bewa mo maemong a ntlha ke The Daily Telegraph ka bobedi ka 2016 le 2023. Lefelo la City Bowl la Cape Town le le mo lotshitshing lwa Table Bay, ke lefelo la bogologolo la toropo kwa Kapa Bophirima, le le nang le ngwao-boswa e e botlhokwa. E ne ya tlhomiwa ke Dutch East India Company (VOC) e le lefelo la go tlamela dikepe tsa Ba-Dutch tse di neng di ya kwa Afrika Botlhaba, India le Botlhaba jo bo Kgakala. Fa Jan van Riebeeck a goroga ka 6 Moranang 1652, o ne a tlhoma VOC Cape Colony, e leng lefelo la ntlha la go nna la Yuropa mo Afrika Borwa. Cape Town e ne ya gola go feta maikaelelo a yone a kwa tshimologong jaaka lefelo la ntlha la Yuropa kwa Castle of Good Hope, mme ya nna lefelo la ikonomi le la setso la Cape Colony. Cape Town e ne e le toropo e kgolo go di gaisa tsotlhe mo borwa jwa Afrika go fitlha go bonwa gauta kwa Witwatersrand le go agiwa ga Johannesburg.
Nna Mme rre{{Coord|32|50|58|S|27|26|17|E|display=title|type:landmark_region:ZA}}
==Dikgoge tsa kwa ntle==
{{reflist}}
[[Karolo:Aforika Borwa]]
8k2m96vmc2sbgmfftukldvg38mawc6h
Kwame Nkrumah
0
15080
56570
56519
2026-10-12T18:39:56Z
Dumbassman
6831
56570
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder|name=Kwame Nkrumah|honorific-prefix=Motlotlegi|image=Kwame Nkrumah Portrait, The National Archives UK.jpg|caption=Senepe sa ga Nkrumah|office=Tautona wa ntlha wa Ghana|office1=Modulasetilo wa boraro wa lekgotla la African Unity|office2=Tonakgolo wa ntlha wa Ghana|office3=Tonakgolo wa ntlha wa Gold Coast|birth_name=Francis Kwame Nkrumah|birth_date=Lwetse a le masome mabedi le motso ngwaga wa 1909|birth_place=Nkroful, kolone ya Gold Coast|death_date=Moranang a le masome mabedi le bosupa ngwaga wa 1972 (a le dingwaga di le masome a marataro le bobedi)|death_place=Bucharest|party=UGCC (ngwaga wa 1947 go tsena 1949)
CPP (ngwaga wa 1949 go tsena 1966)|spouse=[[Fathia Rizk]] (ba nyalane ka ngwaga wa 1957)|children=ba bane, ba kaaretsa Gamal le Samia|parents=[[Elizabeth Nyanibah]] (mmaagwe)|education=Lincoln University (BA, BTh)
University of Pennsylvannia (MA, MS)|awards=Seetsele sa Lenin Peace (ngwaga wa 1962)|term_start=Phukwi a rogwa ngwaga wa 1960|term_end=Tlhakole a le masome mabedi le bone ngwaga wa 1966|term_start1=Phalane a le masome mabedi le motso ngwaga wa 1965|term_end1=Tlhakole a le masome mabedi le bone ngwaga wa 1966|term_start2=Mopitlo a le malatsi a marataro ngwaga wa 1957|term_end2=Phukwi a rogwa ngwaga wa 1960|term_start3=Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 1952|term_end3=Mopitlo a le malatsi a marataro ngwaga wa 1957|predecessor=go tlhamiwa ga ofisi|predecessor1=Gamal Abdel Nasser|predecessor2=ene e le tona wa Gold Coast|predecessor3=Go tlhamiwa ga ofisi|successor=Joseph Arthur Ankrah e le modulasetilo wa NCL|successor1=Joseph Arthur Ankrah|successor2=Ene e le tautona|successor3=Ene e le tonakgolo wa Ghana|monarch2=Mma Mosadinyana|governor-general2=Charles Arden-Clarke
The Lord Listowel}}
'''Kwame Nkrumah''' (o o tshotsweng ka leina la '''Francis Nwia Kofi Ngonloma'''; ka Lwetse a le masome mabedi le motso ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le borobabongwe a tlhokafala ka Moranang a le masome mabedi le bosupa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le bobedi) e ne e le mopolotiki wa kwa [[Ghana]]. O berekile e le tonakgolo wa [[Gold Coast]] go tswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bobedi go tsena ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bosupa, fa lefatshe leo le tsaya boipuso go tswa mo go la [[United Kingdom]].<ref>o'Hara, Glen (11 April 2012), "President Kennedy, Prime Minister Macmillan and the Gold Market, 1960–63", ''Governing Post-War Britain'', Palgrave Macmillan, pp. 53–72, [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://idp.springer.com/authorize?response_type=cookie&client_id=springerlink&redirect_uri=https%3A%2F%2Flink.springer.com%2Fchapter%2F10.1057%2F9780230361270_4 10.1057/9780230361270_4], [[:en:ISBN|ISBN]][[:en:Special:BookSources/978-0-230-36127-0| <bdi>978-0-230-36127-0</bdi>]]</ref> E ne e le tonakgolo wa ntlha wa nako eo, le tautona wa lefatshe la Ghana go tswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bosupa go tsena ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le borataro. E ne e le mmueledi wa [[Aferika|Aforika]] o o kopaneng, Nkrumah e ne e le leloko le le tlhamileng lekgotla la Organisation of African Unity (OAU) le mofenyi wa seetsele sa Lenin Peace go tswa kwa [[Soviet Union]] ka ngwaga wa sekete makgolo a robabaongwe masome a marataro le bobedi.<ref>Rathbone, Richard (23 September 2004). "Nkrumah, Kwame (1909?–1972), president of Ghana". ''[[:en:Dictionary_of_National_Biography#Oxford_Dictionary_of_National_Biography|Oxford Dictionary of National Biography]]''. Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Oxford University Press [[:en:Digital_object_identifier|doi]]:[https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-31504 10.1093/ref:odnb/31504.]</ref>
Morago ga dingwaga di le lesome le bobedi a le kwa mafatsheng a sele a dira dithuto tse dikgolwane, a tlhabolola kitso ya gagwe ya sepolotiki, gape a rulaganya le ba bangwe ba ba eletsang Aforika o o kopaneng, Nkrumah o ne a boela kwa Gold Coast go simolola tiro ya gagwe ya sepolotiki e le mmueledi wa boipuso jwa lefatshe leo.<ref>Hsü, Leonard Shihlien (5 November 2013), "[https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781315018775-12/political-progress-leonard-shihlien-hs%C3%BC Political Progress]", ''The Political Philosophy of Confucianism'', Routledge, pp. 258–273, [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315018775/political-philosophy-confucianism-leonard-shihlien-hs%C3%BC 10.4324/9781315018775], [[:en:ISBN|ISBN]][[:en:Special:BookSources/978-1-315-01877-5| <bdi>978-1-315-01877-5</bdi>]]</ref> O ne a tlhama phathi ya Convention People's Party, e e neng ya atlega ka lobelo lo lo kwa godimo ka e ne e kgatlhisa leitlho la motlhophi.<ref>''Proceedings of the convention at which the American federation of arts was formed''. B. S. Adams. 1909. [[:en:Digital_object_identifier|doi]]:[https://library.si.edu/digital-library/book/proceedingso00amer 10.5479/sil.380651.39088006011662.]</ref> O ne a nna tonakgolo ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bobedi, a tswelela ka go nna mo maemong ao fa a etelela Ghana pele go bona boipuso go tswa mo United Kingdom ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bosupa, e le lone lantlha mo Aforika o o mo borwa jwa sekaka sa Sahara ka nako eo. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le masome a marataro, batho ba Ghana ba ne ba amogela ba bo ba tlhomamisa molaomotheo o moha ba tlhopha Nkruma e le tautona wa bone.<ref>"Prime Minister 1957–60", ''Kwame Nkrumah. Vision and Tragedy'', Sub-Saharan Publishers, 15 November 2007, pp. 192–214, [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvk3gm60.17 10.2307/j.ctvk3gm60.17], [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-9988-647-81-0|978-9988-647-81-0]]</bdi></ref>
Puso ya gagwe e ne e le ya ngwao mme gape e le ya go baya Aforika kwa pele. E ne ya ntshetsa diporojeke tsa lefatshe tsa madirelo le kgothetso madi, ya tlhabolola tsamaiso e e itshetletseng ya thuto le go rotloetsa gwao ya Aforika o mongwe fela.<ref>Stanek, Łukasz (2020). ''Architecture in global socialism: Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War''. Princeton: Princeton University Press. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-691-19455-4|978-0-691-19455-4]]</bdi>. [[:en:OCLC#Identifiers_and_linked_data|OCLC]] [https://search.worldcat.org/title/1134854794 1134854794.]</ref> Nkrumah o ne a na le ponelopele ya go kopanya mafatshe a Aforika go etelelwa pele ke moeteledipele a le mongwe, e le ene tautona wa bokopano jo.<ref>Serra, Gerardo; Gerits, Frank (November 2019). [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 "THE POLITICS OF SOCIALIST EDUCATION IN GHANA: THE KWAME NKRUMAH IDEOLOGICAL INSTITUTE, 1961–6"]. ''The Journal of African History''. '''60''' (3): 407–428. doi:[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 10.1017/S002185371900032X]. ISSN[https://search.worldcat.org/search?q=n2:0021-8537 0021-8537.]</ref> Ka fa tlase ga ga Nkrumah, lefatshe la Ghana le ne la etelela pele botsalano jwa mafatshe a Aforika le mafatshe ka bophara le letsholo la Aforika a le mongwe ka nako ya go tswa mo bokoloeng ga Aforika, a eme nokeng kgololesego ya mafatshe ka bontsi.<ref>Nkrumah, Kwame (1953). ''[https://collections.library.yale.edu/ [Letter: Kwamé Nkrumah to Richard Wrig]ht]''. [https://web.archive.org/web/20200803062728/https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Author?author=Nkrumah,+Kwame,+1909-1972 Archived] from the original on 3 August 2020. Retrieved 21 September 2026</ref> Mafatshe a a neng a le kgatlhanong le bokopano jo a kwa bophirima a ne a bona Nkrumah Ideological Institute (KNII) e le lefelo la boutlwelobotlhoko la kemo nokeng ya sesole mo mafatsheng a Aforika ka jalo a bona e le matshosetsi mo go bone.<ref>Serra, Gerardo; Gerits, Frank (November 2019). "[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 THE POLITICS OF SOCIALIST EDUCATION IN GHANA: THE KWAME NKRUMAH IDEOLOGICAL INSTITUTE, 1961–6]". ''The Journal of African History''. '''60''' (3): 407–428. doi:[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 10.1017/S002185371900032X]. ISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0021-8537 0021-8537.]</ref>
Morago ga dikgang tsa go loga maano a go mmolaya,<ref>Ninsin, Kwame A. (4 February 2016), "The Nkrumah Government and Its Opposition", ''The Ghana Reader'', Duke University Press, pp. 303–306, doi:[https://chooser.crossref.org/?doi=10.1215%2F9780822374961-062 10.2307/j.ctv125jqp2.66], [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-8223-7496-1|978-0-8223-7496-1]]</bdi></ref> go kopana le go thatafalela pele ga maemo a itsholelo, puso ya ga Nkrumah e ne ya simolola go gatelela ka dingwaga tsa sekete makgolo a robabongwe le masome a marataro, ka a ne a le kgatlhanong le diphathi tsa kganetso a tshwara ditlhopho tse di sa gololesegang ebile di gatelela.<ref>Mazrui, Ali (1966). "Nkrumah: The Leninist Czar". ''Transition'' (26): 9–17. [[:en:Digital_object_identifier|doi]]:[https://www.jstor.org/stable/2934320?origin=crossref 10.2307/2934320.] ISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0041-1191 0041-1191]. [[:en:JSTOR#Content|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/2934320 2934320]</ref> Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le bone, phetolo ya molaomotheo e ne ya dira gore lefatshe la Ghana e nne lefatshe la phathi e le nngwefela, Nkrumah e le tautona wa botshelo jotlhe wa lefatshe leo le phathi e e busang.<ref>Zolberg, Aristide R. (31 December 1964). "VII. The Reluctant Nation". ''One-Party Government in the Ivory Coast''. Princeton: [[:en:Princeton_University_Press|Princeton University Press]]. pp. 219–249. doi:[https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9781400876563-012/html 10.1515/9781400876563-012.] ISBN[[:en:Special:BookSources/978-1-4008-7656-3| <bdi>978-1-4008-7656-3</bdi>.]]</ref> O ne a dira gore batho ba mo obamele, a dirametheo ya dikgopolo, a bo a dirisa maemo a "Osagyefo."<ref>Yergin, Daniel; Stanislaw, Joseph (15 June 2002). ''[https://books.google.co.bw/books?id=uNYzPUhXhJYC&redir_esc=y The Commanding Heights: The Battle for the World Economy]''. Simon and Schuster. ISBN [[:en:Special:BookSources/978-0-7432-2963-0|<bdi>978-0-7432-2963-0</bdi>.]]</ref> KNII e ne e phatlhalatsa dikgang tse senang boammaruri le puso ya ga Nkrumah e e neng e bidiwa Nkrumaism.<ref>Serra, Gerardo; Gerits, Frank (November 2019). [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 "THE POLITICS OF SOCIALIST EDUCATION IN GHANA: THE KWAME NKRUMAH IDEOLOGICAL INSTITUTE, 1961–6".] ''The Journal of African History''. '''60''' (3): 407–428. doi:[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/politics-of-socialist-education-in-ghana-the-kwame-nkrumah-ideological-institute-19616/230E45D1AD95696ABB0094FEDA158730 10.1017/S002185371900032X]. ISSN[https://search.worldcat.org/search?q=n2:0021-8537 0021-8537.]</ref> Nkrumah o ne a thankgolwa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le borataro mo thankgolong puso ke khansele ya kgololesego. Lekgotla la Central Intelligence Agency la United States go bolelwa le ne la raraanya kgang e, le ntswa se se sa tlhomamisiwa.<ref>Dutfield, Graham (27 November 2017), "If we have never been modern, they have never been traditional", ''Routledge Handbook of Biodiversity and the Law'', Routledge, pp. 276–290, doi:[https://www.taylorfrancis.com/books/9781315530840/chapters/10.4324/9781315530857-18 10.4324/9781315530857-18], [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-1-315-53085-7|978-1-315-53085-7]]</bdi></ref><ref>John Prados, ''Safe For Democracy: The Secret Wars of the CIA'' (Chicago: Ivan R. Dee, 2006), p. 329.</ref> Nkrumah o ne a ya go tshelela botshelo jwa gagwe botlhe kwa [[Guinea]], kwa a neng a fiwa tlotla ya tautona o mongwe. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabonwge masome a robabongwe le borobabonwge, o ne a tlhophiwa mo Aforika wa sekete sa dingwaga ke BBC.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/highlights/000914_nkrumah.shtml "Kwame Nkrumah's Vision of Africa"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725113031/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/highlights/000914_nkrumah.shtml|date=25 July 2013}}, [[:en:BBC_World_Service|BBC World Service]], 14 September 2000.</ref>
== Botshelo jwa a le mmotlana le thuto ==
=== Gold Coast ===
Kwame Nkrumah o tshotswe ka Lwetse a le masome mabedi le motso ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le borobabongwe go le Labobedi<ref>[https://www.mkgandhi.org/articles/nonviolence-of-Mahatma-Gandhi-in-Ghana.html "Kwame Nkrumah: Non-Violence of Mahatma Gandhi in Ghana".] ''www.mkgandhi.org''. [https://web.archive.org/web/20200803020635/https://www.mkgandhi.org/articles/nonviolence-of-Mahatma-Gandhi-in-Ghana.html Archived] from the original on 3 August 2020. Retrieved 22 September 2026</ref><ref>[https://blogs.lse.ac.uk/lsehistory/2018/10/10/kwame-nkrumah-lse/ "Dr Kwame Nkrumah's History & LSE Application Form"]. [[:en:London_School_of_Economics|London School of Economics]]. 10 October 2018. [https://web.archive.org/web/20191122230822/https://blogs.lse.ac.uk/lsehistory/2018/10/10/kwame-nkrumah-lse/ Archived] from the original on 22 November 2019. Retrieved 22 September 2026</ref> kwa Nkroful, botlhaba jwa Nzema (kwa e leng Ellembele gompieno), kwa Gold Coast (Ghana wa gompieno).<ref>[https://www.nytimes.com/1964/01/03/archives/man-in-the-news-an-african-enigma-kwame-nkrumah.html "Man in the News; An African Enigma; Kwame Nkrumah".] ''[[:en:The_New_York_Times|The New York Times]]''. 3 January 1964. [https://web.archive.org/web/20181101020947/https://www.nytimes.com/1964/01/03/archives/man-in-the-news-an-african-enigma-kwame-nkrumah.html Archived] from the original on 1 November 2018. Retrieved October 6, 2026</ref><ref>Botwe-Asamoah, Kwame (2005). ''[https://books.google.co.bw/books?id=OcTC2eDx5ZsC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Kwame Nkrumah's Politico-cultural Thought and Policies: An African-centered Paradigm for the Second Phase of the African Revolution]''. [[:en:Taylor_&_Francis#Acquired_companies_and_discontinued_imprints|Psychology Press]]. p. 1. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-415-94833-3|978-0-415-94833-3]]</bdi>. Archived from the original on 18 April 2023. Retrieved October 6, 2026</ref> Nkroful e ne e le motsana o mmotlana kwa kgaolong ya Nzema,<ref>Berry, LaVerle Bennette; Library of Congress, Federal Research Division (1995). [[iarchive:ghanacountrystud00berr/page/27|''Ghana: a country study''.]] Washington DC: Federal Research Division, Library of Congress. p. 27. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/0844408352|0844408352]]</bdi>. Retrieved 8 october 2026</ref> kwa borwa-bophirima jwa Gold Coast, gaufi le molelwane le kolone ya France ya [[Ivory Coast]]. Kwame o ne a tshotswe a le esi.<ref>Ahlman, Jeffrey (23 April 2021). ''Kwame Nkrumah: Visions of Liberation (Ohio Short Histories of Africa)''. Athens, Ohio: Ohio University Press. p. 30. ISBN [[:en:Special:BookSources/978-0821424520|<bdi>978-0821424520</bdi>.]]</ref> Rraagwe o ne a sa nne le lolwapa loo, mme o ne a berekela kwa Half Assini kwa a neng a dira kgwebo ya gagwe ya go thula gouta go fitlhelela a tlhokafala.<ref>[https://web.archive.org/web/20230205164542/https://www.uew.edu.gh/lib-fetured/ghana-autobiography-kwame-nkrumah "Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah | University of Education, Winneba".] ''www.uew.edu.gh''. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 8 October 2026</ref> Fa le dingwaga di le tharo, Nkrumah le mmaagwe ba ne ba fudugela kwa Half Assini kwa go rraagwe. Ba ne ba mo tsenya sekolo se sepotlana sa borongwa jwa kereke ya katoliki kwa Half Assini, kwa a neng a itshupa e le moithuti wa tlhwatlhwa.<ref>Rooney, David (1988). [[iarchive:kwamenkrumah00davi|''Kwame Nkrumah: The Political Kingdom in the Third World''.]] St. Martin's Press. ISBN [[:en:Special:BookSources/978-0-312-02479-6|<bdi>978-0-312-02479-6</bdi>.]]</ref>
Mo dingwageng tsa fa a le moithuti kwa United States, o ne a itsege ka leina la Francis Nwia Kofi Nkrumah, Kofi e le leina la puo ya Akan le le neng le neelwa bana ba basimane ba ba tshotsweng go le Labotlhano.<ref>"Annan, Kofi Atta, (born 1938), President, Kofi Annan Foundation, since 2007; Secretary-General, United Nations, 1997–2006", ''Who's Who'', [[:en:Oxford_University_Press|Oxford University Press]], 1 December 2007, doi:[https://www.ukwhoswho.com/display/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-5557 10.1093/ww/9780199540884.013.u5557]</ref> Morago o ne a fetola leina la gagwe go nna Kwame Nkrumah ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano kwa UK, a supa fa a rata leina la Kwame.<ref>Yakubu, Mutala (21 September 2019). [https://www.primenewsghana.com/politics/kwame-nkrumah-memorial-day-dr-kwame-nkrumah-a-son-of-the-soil.html "Kwame Nkrumah Memorial Day: Dr Kwame Nkrumah 'A son of the soil'".] ''Prime New Ghana''. Archived from the original on 24 September 2019. Retrieved 8 October 2026</ref><ref>[https://www.graphic.com.gh/news/general-news/biography-of-ghana-s-first-president-dr-kwame-nkrumah.html "Biography of Ghana's first President, Dr Kwame Nkrumah".] ''Daily Graphic''. Accra, Ghana. 8 March 2016. Archived from the original on 19 June 2018. Retrieved 8 October 2026</ref> Go ya ka Ebenezer Obiri Addo fa a ithuta ka tautona wa mo isagong, leina "Nkrumah", e le leina le le fiwang ngwana wa borobabongwe, le supa gore Kwame o ka tswa a ne a le mo maemong ao kwa ntlong ya ga rraagwe, o a neng a na le basadi ba le bantsi.<ref>Service, Support. [https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/ "Kwame Nkrumah"]. ''TV Afrique''. Archived from the original on 18 October 2020. Retrieved 8 October 2026</ref>
Rraagwe, ebong Opanyin Kofi Nwiana Ngolomah, o ne a tswa kwa Nkroful e le wa morafe wa Asona wa batho ba Akan. Metswedi e supa fa Ngoloman a nnile kwa Tarkwa-Nsuaem a le mo kgwebong ya go thula gouta. Ngoloman o ne a tlotlelwa go nna botlhale mo go gakololeng ke ba ba neng ba kopa dikgakololo tsa gagwe ka dikgang tsa ngwao le selegae. O tlhokafetse ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le bosupa.
Le ntswa maagwe, o leina la gagwe e neng e le Elizabeth Nyanibah (o o tshotsweng ka ngwaga wa sekete makgolo a robabobedi masome a supa le bosupa a tlhokafala ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le borobabongwe), morago a neng a supa fa matsalo a gagwe e le ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe lesome le bobedi, Nkrumah o kwadile gore o tshotswe ka Lwetse a le masome mabedi le motso ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le borobabbonwge. Mmaagwe o ne a tlholega kwa Nsuaem e le wa lolwapa lwa Agona. Ene e le morekisi wa ditlhaphi le mogwebi fa a nyala raagwe. Malatsi a robabobedi morago ga a sena go tsholwa, rraagwe o ne a mo fa leina la Francis Nwia-Kofi a reeletswe ka mongwe wa losika, me morago ba lolwapa ba ne ba mo fa leina la Francis Kwame Ngolomah.
O ne a tswelela mo thutong ya dingwaga di le lesome dingwag di robabobedi fela. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le botlhano, e ne e le morutabana wa moithuti kwa sekolong seo a kolobediwa mo tumelong ya katoliki. O gakologelwa ka lorato fa a ne a tshwanelwa ke go ema mo godimo ga lebokoso go ruta balekane ba gagwe. Fa a le kwa sekolong, o ne a lemogiwa ke morutuii Alec Garden Fraser, mogokgo wa Government Training College (e e neng ya fetoga go nna Achimota School) kwa toropokgolo ya Gold Coast ebong Accra. Fraser o ne a rulaganyetsa gore Nkrumah a ithute go nna morutabama kwa sekolong sa gagwe. Koo, mothusa mogokgo o a neng a ithutile kwa Columbia University Kwegyir Aggrey o ne a mmontsha dikakanyo tsa ga Marcus Garvey le W.E.B Du Bois. Aggrey, Fraser le ba bangwe kwa Achimota ba en ba akanya gore go tshwanetse go nna le tirisanommogo gareng ga ditso tse di farologaneng mo go buseng Gold Coast, mme Nkrumah, a bua mafoko a ga Garvey, o ne a dumela gore fa batho bantsho ba ipusa ke gone go ka nnang le kagiso gareng ga ditso.
Morago ga go aloga ka setlankana sa borutabana go tswa kwa Prince of Wales' College kwa Achimota ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe le masome a mararo, Nkrumah o ne a neelwa tiro ya go ruta kwa sekolong se sebotlana sa katoliki kwa Elmina ka ngwaga wa sekete amkgolo a robabaongwe masome a mararo le motso. Ka dinwgaga tsa a le kwa Achimota, Nkrumah o ne a akgolelwa kitso ya gagwe ya go ngangisana le go etelela pele, e le mekgwa e morago e neng ya bop seabe sa gagwe e le moeteledipele wa lefatshe.
Morago ga ngwaga a le koo, o ne a tlhomiwa mogokgo wa sekolo sa Axim. Kwa Axim, o ne a simolola go tsenelela sepolotiki a tlhama lekgotla la Nzema Literary Society. Ka ngwaga wa sekete amkgolo a robabongwe masome a mararo le boraro, o ne a thapiwa go na morutabana kwa sekolong sa Amisanno sa katoliki. Le ntswa koo bosthelo bo ne bo gaagmetse, o ne a go rata, ebile a akanya ka go nna moruti. Nkrumah o ne a utlwile mmega dikgang o o tlaa nnang tautona wa Nigeria mo isagong ebong Nnamdi Azikiwe a bua fa a santse a le moithuti kwa Achimota; banna ba babedi ba, ba ne ba kopana, thotloetso ya ga Azikiwe ya oketsa kgatlhego ya ga Nkrumah ka go etelelwa pele ke batho bantsho. Morutabana wa monana o ne a tsaya tshwetso ya go oketsa thuto ya gagwe. Azikiwe o ne a tsene sekolo kwa Lincoln University, sekolo se mo ditsong e neng e le sa batho banstho kwa Chester County, kwa Pennsylvania, kwa bophirima jwa Philadelphia, a gakolola Nkrumah go ikwadisa kwa go sone.
Nkrumah o a neng a reteletswe ke go pasa tlhatlhobo ya go tsena kwa London University, o ne a bona madi a mosepele le thuto ya gagwe go tswa mo go ba losika. O ne a tsaya loeto go ralala Britain, kwa a neng a utlwalela ka go tlhasela Ethiopia (le e neng e le lengwe la mafatshe a le palo potlana fela a Aforika a a ipusang) ga lefatshe la Italy, mme selo se sa mo shakgatsa. O gorogile kwa United States ka Phalane ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe masome a mararo le botlhano.
=== United States ===
[[Setshwantsho:F. Nwia-Kofi Nkrumah 1942 Edit.jpg|left|thumb|Nkrumah mo lokwalong lwa ngwaga wa sekolo ngwaga wa 1942]]
Go ya ka moitseanape wa ditso John Henrik Clarke mo tsebeng ya loeto lwa ga Nkrumah go ya Amerika, "thotloetso ya dingwaga di le lesome tse a di ntseng kwa United States e nnile le seabe se segolo mo botshelong jwa gagwe botlhe." Nkrumah o ne a ikopetse phatlha kwa Lincoln University pele ga a simolola sekolo koo. Ka Labotlhano, kgwedi ya Mopitlo e rogwa, ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le botlhano, o ne a romelela sekolo lokwalo lo lo supang gore ikopelo ya gagwe e na le sebaka sa go feta ngwaga a sa ntse a e letile e ise e arabiwe. Sekolo se ne sa fetola ka go mo kopa go kwala mokwalo o mokhutshwane ka polelo ya botshelo jwa gagwe le maikaelelo a gagwe. O ne a kwala ka ditoro tsa gagwe are "mo dilong tsotlhe, ke ikakatletse ka maikaelelo a le mangwe fela a e leng go dira dithulaganyo tsotlhe tse di tlhokafalang go tsweledisa thuto ya me...gore ke nne mo seemong se ke ka direlang batho ka nna."
Fa a goroga kwa New York ka Phalane ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le botlhano, o ne a tsaya loeto go ya kwa Pennyslvania, kwa a neng a ikwadisa le ntswa a ne a tlhaelelwa ke madi a sebaka se se tletseng sa ntlha. O ne a fenya kgaisano ya dithuso tsa madi go tsena sekolo kwa Lincon University. O ne a tswelela ka go tlhaelwa mo nakong yotlhe e a neng a le kwa US. O ne a bereka ditiro tse dipotlana jaaka thekiso ya tlhapi le mae, go kolomaka, go tlhwatswa dijana le tse dingwe. Ka malatsi a Tshipi, o ne a etela dikete tsa batho banstho kwa Philadelphia le New York.
Nkrumah o feditse dithuto tsa gagwe tsa Bachelor of Arts mo go tsa itsholelo le thutoloago ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le borobabongwe. Lincoln o ne a mo thapa go nna mothusi wa motlhatlhelela dithuto wa tsa matlhale. O ne a simolola go amogela ditaletso go nna moruti wa moeng kwa dikerekeng tsa Presbyteria kwa Philadelphia le New York. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le borobabongwe, Nkrumah o ne a ikwadisa kwa Lincoln's Seminary le kwa sekolong se segolwane sa University of Pennsylvania kwa Philadelphia, ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bobedi, o ne a amogelwa mo setlhopheng sa Phi Beta Sigma kwa Lincoln University. Nkrumah o ne a aloga ka Bachelor of Theology go tswa kwa Lincoln ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bobedi, e le moithuti o o kwa godimo mo thutong eo. O ne a aloga gape ka Master of Arts kwa University of Pennsylvannia ngwaga o o latelang, le Master of Science ya thuto. Fa a le kwa Penn, Nkrumah o ne a bereka le moitseanape wa dipuo Everett Welmers.
Ka dipaka tsa selemo, Nkrumah o ne a etela kwa Harlem, boremelelo jwa matshelo a batho bantsho, dikakanyo tsa bone le ngwao. O ne a bona ntlo le tiro kwa New York City a sokotse, mme a inaakanya le setshaba sa koo. Mo maitseboeng o ne a reetsa kgotsa a omana le batho mo ditseleng, go ya ka Clarke, Kwame Nkrumah fa a bua ka dingwaga tse a di ntseng kwa America o ne a re;
Maitseboa a, a ne a le botlhokwa mo thutong ya ga Kwame Nkrumah. O ne a tsena sekolo sa ithutelo ditiro, sekolo sa Harlem Streets. Nako e, e ne e se nako fela, mme gape dibui tsa mo mebileng e ne e se dibui fela...ditsela tsa Harlem e ne e le dipuisano, di okametswe ke dibui tsa tlotla di tshwana le Arthur Reed le Ira Kemp. Motlhami wa African Pioneer Movement o mmotlana Carlos Cook o ne a le teng, a tsisetsa batho ba tsela eo melaetsa ya bosigo le bosigo. Suji Hamid, mogaka wa tiro kwa Harlem, o ne a tshwara dikokoano sa bosigo a gwetlha gore batho bantsho ba tlhamelwe ditiro mo mafelong a ba nnag mo go one...se ke bontlha jwa tse di neng di diragala kwa mebileng ya Harlem fa moithuti Kwame Nkrumah a lebile ebile a tsamaya.
Nkrumah e ne e le moithuti wa molwela ditshwanelo,a rulagantse setlhopha sa baithuti ba ma Aforika kwa Pennsylvannia go tlhama lekgotla la baithuti ba Aforika kwa Amerika le Canada (African Students Association of America and Canada) a nna tautona wa lone. Maloko mangwe a ne a akanya gore setlhopha se tshwanetse go lwela gore kolone nngwe le nngwe e ikemele; Nkrumah o ne a lwela Aforika o o kopaneng. Nkrumah o ne a na le seabe se se tona mo bokopanong jwa Aforika o mongwefela jo bo neng bo tshwaretswe kwa New York ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bone, bo bo neng bo gwetlha lefatshe la United States kwa bokhutlong jwa ntwa ya bobedi ya mafatshe, go thusa go netefatsa gore Aforika o a tlhabololwa ebile o gololesegile.
Morutabana wa gagwe wa pele Aggrey o ne a tlhokafala ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le borobabongwe kwa US, ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bobedi,Nkrumah o ne a etelela pele dithapelo tsa setso kwa lebitleng la ga Aggrey. Se se ne sa baka gore a tseye nakwana ya boikhutso kwa Lincoln, mme morago o ne a nna motho wa botlhokwa kwa Gold Coast, a boela kwa Lincoln go amogela seetsea sa tlotla ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le motso. Le fa go ntse jalo, tshekatsheko ya ga Nkrumah ya dithuto tsa gagwe tsa doctoral e ne ya seka ya fediwa. O ne a tsaya leina Francis a le dirisa fa a le kwa Amissano; ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano, o ne a dirisa leina la Kwame Nkrumah.
Nkrumah o ne a bala dibuka tsa sepolotiki, a ruta baithuti ka matlhale a tlhaloganyo. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le boraro, Nkrumah o ne a kopana le C.L.R James wa kwa Trinidad and Tobago, Raya Dunayevskaya wa kwa Russia le Grace Lee Boggs wa ditso tsa China le Amerika, botlhe e le maloko a mothale wa polotiki wa Marx. MoragoNkrumah o ne a lebogela James go bo a mo rutile ka fa letsholo le le phitlhela le berekang ka teng. Dipampiri tsa Federal Bureau of Investigation tsa ga Nkrumah, tse di beilweng go tswa ka Firikgong go tsena Motsheganong ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano, di mo supa e le motho o o ka tswang a ne a sa dumele mo go ikgagapeleleng dithoto. Nkrumah o ne a na le maikaelelo a go ya London, a emetse go fetsa sekolo sa gagwe koo ka ntwa ya bobedi ya mafatshe e ne e fedile. James, mo lokwalong lwa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a,mane le botlhano a itsise Nkrumah kwa go George Padmorekwa London, o ne a kwala jaana: "lekawana le, le tla kwa go wena. Ga a botlhale thata, mme le fa go ntse jalodira se o ka se mo direlang ka gore o ikaeletse go ntsha ma Yuropa mo Aforika."
=== London ===
[[Setshwantsho:KWAME NKRUMAH - 60 Burghley Road Kentish Town London NW5 1UN.jpg|thumb|mmila wa 60 Burghley kwa Kentisj, London kwa Nkrumah a ntseng teng fa a le kwa London ngwaga wa 1945 go tsena 1947]]
Nkrumah o ne a boela London ka Motsheganong ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano, a ikwadisa kwa London School of Economics e le moithuti wa PhD wa maranyane a setho. O ne a ikgogela morago morago ga setlha se le sengwe, ngwaga o o latelang a ikwadisa kwa University College London, ka maikaelelo a go kwala pampiri tshekatsheko ya thuto ya matlhale ka "kitso le go nna le tsholofelo". Mookamedi wa gagwe, A.J Ayer, o ne a gana go fa Nkrumah maemo a ntlha a re, "ke ne ke mo rata ebile ke rata go buisana le ene mme o ne a sa lebege a na le tlhaloganyo ya go sekaseka dilo. O ne a batla dikarabo ka pele. Ke akanya gore bontlha bongwe jwa kgwetlho ke gore o ne a itebagantse thata le tshekatsheko thuto ya gagwe. E ne e le tsela ya go tshwaya nako go fitlhelela tshono e tswa ya gore a boele Ghana. Kwa bofelong, Nkrumah o ne a ikwadisa, mme a seka a fetsa, thuto ya molao kwa Gray's Inn.
Nkrumah o ne a tsaya nako ya gagwe mo makgotleng a polotiki, Ene le Padmore ba ne ba le gareng ga barulaganyi bagolo, le batshwara madi, ba bokopano jwa masome a matlhano jwa Aforika o o kopaneng kwa Manchester (Phalane a le lesome le botlhano go tsena a le lesome le borobabongwe ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le botlhano). Bokopano bo ne jwa atolosa mothale wa go emisetsa bokolone ka go batla tse di tswelang Aforika molemo fela.Ba ne ba dumalana go tlhama United States of Africa, ka gokopanya makgotla a a mo dikgaolong, e busiwa ka mafatshe a a nang le kokamo e e lekanetseng. Ba ne ba rulaganya go nna le ngwaoe ntsha ya Aforika go sena semorafe, puso ya batho ka batho mo motheong o o tswelang kgaolo mosola, go kopanngwa setso le megopolo ya sesha, le gore se se fitlhelelwe ka ditsela tse di senang dikgoka. Mo go ba ba neng ba tseneletse bokopano go ne go na le W.E.B DuBois le bangwe ba morago ba neng ba nna mo maemong a boeteledipele mo go eteleleng pele mafatshe a bone go tsaya boipuso, ba akaretsa Hastings Banda wa Nyasaland (kwa e neng ya nna Malawi), Jomo Kenyatta wa Kenya le Obafemi Awolowo wa Nigeria.
Bokopano bo ne bo ikaelela go tlhama go lwela ditshwanelo tsa Aforika kwa Britain ga mmogo le mokwaledi wa bophirima jwa Aforika go bereka go goroga kwa go ntsheng Aforika mo bokoloneng. Nkrumah o ne anna mokwaledi wa WANS. Fa godimo ga go batla go rulaganya ma Aforika go nna le kgololesego ya mafatshe a bone, Nkrumah o ne a batla go thusa le go ema nokeng batho ba le bantsi ba Aforika ba ba neng ba kaaleletswe kwa bophirima, kwa London ka nako ya fa ntwa e tla bokhutlong, ba tlhama lekgotla la Coloured Workers Association go matlafatsa le go ba ema nokeng.
== Go boela kwa Gold Coast ==
=== United Gold Coast Convention ===
Molaomotheo wa Gold Coast wa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le borataro o ne wa fa ma Aforika palo e ntsi mo khanseleng ya molao e le lantlha. Go bonwa e le kgato e tona mo go ipuseng, thulaganyo e ntsha e ne ya gwetlha gore kolone e nne le phathi ya yone ya ntlha ya sepolotiki, e tlhamilwe ka Phatwe ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bosupa e bidiwa United Gold Coast Convention (UGCC). UGCC e ne e batla gore kolone e ipuse ka bofefo jo bo ka kgonagalang. Ka maloko a a eteletseng pele e ne e ele babereki ba ba atlegileng, ba ne ba tlhoka go duela mongwe go okamela phathi, ba ne ba itlhophela Nkrumah, e le leina le le duleng ka Ako Adjei. Nkrumah o ne a nna sebete se molangwana mem a lemoga gore UGC e laolwa ke dikgatlhego tse di sireletsang a lemoga le gore maemo a masha a ka mmulela ditsela mo sepolotiking a a amogela. Morago ga go botsolosiwa ke matona a kwa Britain ka dikamano tsa gagwe, Nkrumah o ne a pagama MV Accra kwa Liverpool ka Ngwanatsele ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bosupa a boela gae.
Morago ga go ema ka nakwana kwa [[Sierra Leone]], [[Liberia]] le [[Ivory Coast]], o ne a goroga kwa Gold Coast kwa a neng a nna teng ka sebakanyana a bona mmaagwe kwa Tarkwa. O simolotse tiro kwa diofisikgolong tsa phathi kwa Saltpond ka Morule a le masome mabedi le borbabongwe nagwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le bosupa kwa a neng a bereka e le mokwaledi mogolo. Nkrumah o ne a romela maano a makalana a UGCC go tlhamiwa go ralala kolone, le gore go nne le megwanto fa go tlhokafala gore sepolotiki se kgonagale. Seemo se sa go lwela ditshwanelo se ne sa kgaoganya kmiti ya ohathi e e negng e eteletswe pele ke J.B Danquah. Nkrumah o ne a tsaya loeto go kopela UGCC le makalana a masha madi.
Le ntswa Gold Coast e ne e tlhabologile ka sepolotiki go gaisa dikolone tse dingwe tse di kwa bophirima tsa Britain, go ne go na le go tlhoka go itumela. Koketsego ya ditlhwatlhwa morago ga ntwa e ne ya baka tshakgalo ya setshaba mo ditlhwatlhweng tse di kwa godimo, mo go neng ga baka go emisa go reka mo dikgwebong tse dipotlana tse di okametsweng ke ma Arabea mo go simolotseng ka Firikgong ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le borobabobedi. Balemi ba dinawa tsa cocoa ba ne ba utlwile botlhoko ka ditlharedi ne di supa mogare wa go ruruga ga cocoa, mme di santse di ungwa, di ne di senngwa ke matona a kolone. Go ne go na le masole a a tsereng karolo mo ntweng ya bobedi ya mafatshe ba le dikete di le masome a marataro le boraro kwa Gold Coast, bontsi jwa bone ba ne ba sokola go bona ditiro ka jalo ba dumela gore puso ya bokolone ga e dire sepe go rrabolola dilelo tsa bone. Nkrumah Le Danquah ba ne ba tshwara bokopano jwa lekgotla le le okametseng balwa ntwa ba pele kwa Accra Tlhakole a le masome mabedi ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mane le borobabobedi, bo bo neng bo tshwerwe pele ga mogwanto o o neng o rulagantswe go isa kopo ko molaoding. Fa mogwanto o diragala ka Tlhakole a le masome mabedi le borbabobedi, masole a ntwa a pele a le mararo a ne a bolawa ke ditlhobolo tsa sepodisi, mo go neng ga baka tsuologo ya ngwaga wa sekte makgolo a robabongwe masome a mane le borobabobedi kwa Accra, mme tsa anama le lefatshe ka bophara. Go ya ka mokapa dinepe wa ga Nkrumah ebong David Birmingham, "tsamaiso ya pele ya bokolone kwa bophiirma jwa Aforika e ne ya itemogela tsuologo mme dikgwebo tsa utswelwa. Se e ne e le tshimologo ya phetogo ya Aforika.
== Metswedi ==
{{reflist}}
30pheqbnlv7134yenexhqu1au5lgh0r
The Cenotaph, Johannesburg
0
15348
56571
55833
2026-10-13T04:55:16Z
Axxter99
12114
56571
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Cenotaph in Johannesburg CBD June 2026.jpg|thumb|Cenotaph ka 2026]]
'''Cenotaph''' ke segopotso sa ntwa se se mo [[Beyers Naudé Square|Beyers Naudé]] [[Beyers Naudé Square|Square]] kwa CBD ya [[Johannesburg]]. E ne ya neelwa ka 1926 jaaka segopotso sa banna ba ba tswang kwa Johannesburg ba ba neng ba bolawa ka nako ya [[Ntwa ya Lefatshe ya Ntlha]]. Go tloga ka 2002 e ntse e gopola batho botlhe ba ba bolailweng ba lwela kgololesego le puso ya batho ka batho mo Aforika Borwa. Cenotaph e ne e le lefelo la moletlo wa ngwaga le ngwaga wa bosetšhaba wa [[Sontaga wa Segopotso]] magareng ga 1926 le 2022 mme e ntse e dirisediwa ditirelo tse dingwe le ditiragalo.
== Ditso ==
[[Setshwantsho:Cenotaph, Johannesburg.jpg|left|thumb|Cenotaph le dikago tse di mabapi ka bo 1920]]
Lebitla le ne la neelwa ke [[Mmusisi-Kakaretso wa Aforika Borwa]] wa nako eo, [[Alexander Cambridge]], [[Earl wa ntlha wa Athlone]], ka Phalane a le lesome ka 1926.<ref name=":1">[https://samilitaryhistory.org/memorial/jhbgcenot.html "Johannesburg Cenotaph"]. The South African Military History Society. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Moletlo ono o ne wa tsenelwa ke boidiidi jo bogolo mme o ne wa tshwarwa ka nako e le nngwe le [[Delville Wood South African National Memorial]] kwa Fora se ne se neelwa ke baemedi ba ba neng ba eteletswe pele ke Tonakgolo [[J. B. M. Hertzog]].<ref>Sara, M.E. (1941). ''The Rt. Hon. the Earl of Athlone, K.G., G.C.B., G.C.M.G., D.S.O''. London: Stanley Paul & Co. p. 193.</ref>
Segopotso seno se ne se neetswe "segopotso sa banna ba Johannesburg ba ba neng ba ntsha matshelo a bone mo Ntweng e Kgolo". Ka 1947 go ne ga okediwa ka mokwalo o mongwe go gopola "Baswi ba rona ba ba galalelang 1939-1945". Ka 2002 Toropo ya Johannesburg e ne ya oketsa ka mokwalo o o neng o neela Cenotaph go "botlhe ba ba neng ba dira setlhabelo se segolo mo dintweng tsotlhe, dintwa le dikgaratlho tse di tlhometseng tsa kgololesego, temokerasi le kagiso mo Aforika Borwa", mme seno se ne sa neelwa ka Ngwanatsele a le lesome mo ngwageng oo.<ref name=":1" /><ref>[https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/2015/11/11/south-africa-wont-forget/ "South Africa won't forget"]. ''Southern Courier''. 11 November 2015. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
''[[Mail & Guardian]]'' e ne ya bega ka 2005 gore go ne ga nna le dipitso tsa gore Cenotaph e fudusediwe kwa lefelong le le gaufi le [[Anglo-Boer War Memorial (Johannesburg)|Segopotso sa Ntwa ya Maesemane le Maburu]] kwa toropong ya [[Saxonwold]].<ref>Engelbrecht, Leon (9 May 2005). [https://mg.co.za/news/south-africa/2005-05-09-sa-war-veterans-remember-end-of-hitler-s-war/ "SA war veterans remember end of 'Hitler's war'"]. ''Mail & Guardian''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
== Segopotso le ditiragalo tse dingwe ==
Tirelo ya semmuso ya bosetšhaba e e neng e tshwarelwa go tshwaya [[Sontaga wa Segopotso]] e ne e tshwarelwa kwa Cenotaph kwa Johannesburg ngwaga le ngwaga go tloga ka 1926.<ref>[https://joburg.org.za/media_/Newsroom/Pages/2013%20articles/2011%20&%202012%20%20Articles/Honouring-fallen-soldiers.aspx "Honouring Fallen Soldiers"]. City of Johannesburg. 2013. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Ka 2023 Toropo ya Johannesburg e ne ya bolela gore ga e na tekanyetsokabo ya Cenotaph. [[Memorable Order of Tin Hats]], mokgatlho wa bagale ba ntwa, o ne wa rulaganya tirelo ya go emisetsa kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer.<ref>Szabo, Christopher (13 November 2023). [https://defenceweb.co.za/military-history/remembrance-day-2023-breaks-more-than-a-century-of-tradition/ "Remembrance Day 2023 breaks more than a century of tradition"]. ''DefenceWeb''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Toropo ya Johannesburg e ne ya tshwara tirelo ya Sontaga wa Segopotso mmogo le mokgatlho wa bagale kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer ka 2025.<ref>[https://joburg.org.za/media_/Newsroom/Pages/2025-News-Articles/Joburg-pays-tribute-to-fallen-heroes-at-105th-Remembrance-Sunday.aspx "Joburg pays tribute to fallen heroes at 105th Remembrance Sunday"]. City of Johannesburg. 10 November 2025. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
[[Torch Commando]] e ne ya tshwara ya ntlha ya ditshupetso tsa yone kgatlhanong le ditiro tsa kgatelelo tsa puso ya National Party, go akaretsa le [[Molao wa Boemedi jo bo Kgaoganeng jwa Batlhophi]], kwa Cenotaph ka Moranang a le masome mabedi le motso ka 1951. Kwa boipelaetsong jono go ne ga bewa folaga ya Aforika Borwa mo godimo ga [[Lekesi|kesi]] go tshwantshetsa loso lwa [[Molaotheo wa Aforika Borwa]] ka go ntshiwa ga ditshwanelo tsa go tlhopha tsa ba [[Cape Coloured]] le batlhophi ba bangwe ba ba neng ba sotlwa ka ntlha ya maatla a puso le bosemorafe.<ref>Rilley-Harris, David (11 December 2024). [https://ditsong.org.za/en/the-torch-commando/ "The Torch Commando"]. Ditsong: Museums of South Africa. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Mo e ka nnang masole a pele a basweu a le dikete tse tharo a ne a nna teng kwa boipelaetsong joo.<ref>Roos, Neil (2018). ''Ordinary Springboks: White Servicemen and Social Justice in South Africa, 1939-1961''. Taylor & Francis. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781351152020|9781351152020]]</bdi>.</ref>
== Metswedi ==
<references />
[[Karolo:Cenotaphs in South Africa]]
[[Karolo:Digopotso tsa Ntwa ya ntlha ya lefatshe mo Aforika Borwa]]
[[Karolo:Digopotso tsa Ntwa ya bobedi ya lefatshe mo Aforika Borwa]]
[[Karolo:Digopotso le mabitla a sesole sa Aforika Borwa]]
[[Karolo:Difikantswe le digopotso kwa Johannesburg]]
om0vt8yics3g35ncnk41tvzwgzzngxr
56573
56571
2026-10-13T04:58:36Z
Axxter99
12114
/* Metswedi */
56573
wikitext
text/x-wiki
[[Setshwantsho:Cenotaph in Johannesburg CBD June 2026.jpg|thumb|Cenotaph ka 2026]]
'''Cenotaph''' ke segopotso sa ntwa se se mo [[Beyers Naudé Square|Beyers Naudé]] [[Beyers Naudé Square|Square]] kwa CBD ya [[Johannesburg]]. E ne ya neelwa ka 1926 jaaka segopotso sa banna ba ba tswang kwa Johannesburg ba ba neng ba bolawa ka nako ya [[Ntwa ya Lefatshe ya Ntlha]]. Go tloga ka 2002 e ntse e gopola batho botlhe ba ba bolailweng ba lwela kgololesego le puso ya batho ka batho mo Aforika Borwa. Cenotaph e ne e le lefelo la moletlo wa ngwaga le ngwaga wa bosetšhaba wa [[Sontaga wa Segopotso]] magareng ga 1926 le 2022 mme e ntse e dirisediwa ditirelo tse dingwe le ditiragalo.
== Ditso ==
[[Setshwantsho:Cenotaph, Johannesburg.jpg|left|thumb|Cenotaph le dikago tse di mabapi ka bo 1920]]
Lebitla le ne la neelwa ke [[Mmusisi-Kakaretso wa Aforika Borwa]] wa nako eo, [[Alexander Cambridge]], [[Earl wa ntlha wa Athlone]], ka Phalane a le lesome ka 1926.<ref name=":1">[https://samilitaryhistory.org/memorial/jhbgcenot.html "Johannesburg Cenotaph"]. The South African Military History Society. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Moletlo ono o ne wa tsenelwa ke boidiidi jo bogolo mme o ne wa tshwarwa ka nako e le nngwe le [[Delville Wood South African National Memorial]] kwa Fora se ne se neelwa ke baemedi ba ba neng ba eteletswe pele ke Tonakgolo [[J. B. M. Hertzog]].<ref>Sara, M.E. (1941). ''The Rt. Hon. the Earl of Athlone, K.G., G.C.B., G.C.M.G., D.S.O''. London: Stanley Paul & Co. p. 193.</ref>
Segopotso seno se ne se neetswe "segopotso sa banna ba Johannesburg ba ba neng ba ntsha matshelo a bone mo Ntweng e Kgolo". Ka 1947 go ne ga okediwa ka mokwalo o mongwe go gopola "Baswi ba rona ba ba galalelang 1939-1945". Ka 2002 Toropo ya Johannesburg e ne ya oketsa ka mokwalo o o neng o neela Cenotaph go "botlhe ba ba neng ba dira setlhabelo se segolo mo dintweng tsotlhe, dintwa le dikgaratlho tse di tlhometseng tsa kgololesego, temokerasi le kagiso mo Aforika Borwa", mme seno se ne sa neelwa ka Ngwanatsele a le lesome mo ngwageng oo.<ref name=":1" /><ref>[https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/2015/11/11/south-africa-wont-forget/ "South Africa won't forget"]. ''Southern Courier''. 11 November 2015. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
''[[Mail & Guardian]]'' e ne ya bega ka 2005 gore go ne ga nna le dipitso tsa gore Cenotaph e fudusediwe kwa lefelong le le gaufi le [[Anglo-Boer War Memorial (Johannesburg)|Segopotso sa Ntwa ya Maesemane le Maburu]] kwa toropong ya [[Saxonwold]].<ref>Engelbrecht, Leon (9 May 2005). [https://mg.co.za/news/south-africa/2005-05-09-sa-war-veterans-remember-end-of-hitler-s-war/ "SA war veterans remember end of 'Hitler's war'"]. ''Mail & Guardian''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
== Segopotso le ditiragalo tse dingwe ==
Tirelo ya semmuso ya bosetšhaba e e neng e tshwarelwa go tshwaya [[Sontaga wa Segopotso]] e ne e tshwarelwa kwa Cenotaph kwa Johannesburg ngwaga le ngwaga go tloga ka 1926.<ref>[https://joburg.org.za/media_/Newsroom/Pages/2013%20articles/2011%20&%202012%20%20Articles/Honouring-fallen-soldiers.aspx "Honouring Fallen Soldiers"]. City of Johannesburg. 2013. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Ka 2023 Toropo ya Johannesburg e ne ya bolela gore ga e na tekanyetsokabo ya Cenotaph. [[Memorable Order of Tin Hats]], mokgatlho wa bagale ba ntwa, o ne wa rulaganya tirelo ya go emisetsa kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer.<ref>Szabo, Christopher (13 November 2023). [https://defenceweb.co.za/military-history/remembrance-day-2023-breaks-more-than-a-century-of-tradition/ "Remembrance Day 2023 breaks more than a century of tradition"]. ''DefenceWeb''. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Toropo ya Johannesburg e ne ya tshwara tirelo ya Sontaga wa Segopotso mmogo le mokgatlho wa bagale kwa Segopotsong sa Ntwa ya Anglo-Boer ka 2025.<ref>[https://joburg.org.za/media_/Newsroom/Pages/2025-News-Articles/Joburg-pays-tribute-to-fallen-heroes-at-105th-Remembrance-Sunday.aspx "Joburg pays tribute to fallen heroes at 105th Remembrance Sunday"]. City of Johannesburg. 10 November 2025. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref>
[[Torch Commando]] e ne ya tshwara ya ntlha ya ditshupetso tsa yone kgatlhanong le ditiro tsa kgatelelo tsa puso ya National Party, go akaretsa le [[Molao wa Boemedi jo bo Kgaoganeng jwa Batlhophi]], kwa Cenotaph ka Moranang a le masome mabedi le motso ka 1951. Kwa boipelaetsong jono go ne ga bewa folaga ya Aforika Borwa mo godimo ga [[Lekesi|kesi]] go tshwantshetsa loso lwa [[Molaotheo wa Aforika Borwa]] ka go ntshiwa ga ditshwanelo tsa go tlhopha tsa ba [[Cape Coloured]] le batlhophi ba bangwe ba ba neng ba sotlwa ka ntlha ya maatla a puso le bosemorafe.<ref>Rilley-Harris, David (11 December 2024). [https://ditsong.org.za/en/the-torch-commando/ "The Torch Commando"]. Ditsong: Museums of South Africa. Retrieved Lwetse a le masome mabedi le boferabobedi, 2026.</ref> Mo e ka nnang masole a pele a basweu a le dikete tse tharo a ne a nna teng kwa boipelaetsong joo.<ref>Roos, Neil (2018). ''Ordinary Springboks: White Servicemen and Social Justice in South Africa, 1939-1961''. Taylor & Francis. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781351152020|9781351152020]]</bdi>.</ref>
== Metswedi ==
<references />
[[Karolo:Cenotaphs in South Africa]]
[[Karolo:Digopotso tsa Ntwa ya ntlha ya lefatshe mo Aforika Borwa]]
[[Karolo:Digopotso tsa Ntwa ya bobedi ya lefatshe mo Aforika Borwa]]
[[Karolo:Digopotso le mabitla a sesole sa Aforika Borwa]]
[[Karolo:Difikantswe le digopotso kwa Johannesburg]]
[[Karolo:Aforika Borwa]]
dqco6s7f2dvsfqhl5m4scoumzklzse0
Maggie Anderson (activist)
0
15444
56568
56530
2026-10-12T18:38:40Z
Dumbassman
6831
56568
wikitext
text/x-wiki
'''[[:en:Maggie_Anderson_(activist)|Maggie Anderson]]''' (yo o tshotsweng ele Margarita o tshotswe ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe,masome a supa le bongwe) ke molwelwa kgololesego wa letso la Amerika, mokwadi, [[:en:Chief_executive_officer|moeteledipele]] le [[:en:Organizational_founder|mosimolodi wa setlamo]] sa Empowerment Experiment le monna wa gagwe John Anderson.[https://en.wikipedia.org/wiki/Vocus_(software)]<ref>"[https://web.archive.org/web/20160305052556/http://ww1.prweb.com/prfiles/2012/03/12/9276286/MargaritaAnderson_Bio2011.pdf MARGARITA ANDERSON IS THE FOUNDER AND CEO OF THE EMPOWERMENT EXPERIMENT (EE) AND THE EMPOWERMENT EXPERIMENT FOUNDATION, INC]" (PDF). Vocus. March 12, 2012. Retrieved 2026-10-02.</ref><ref> "[https://www.chicagotribune.com/2009/03/09/buying-black/ Buying black"]. [[:en:Chicago_Tribune|Chicago Tribune]]. March 9, 2009. Retrieved 2026-10-02.</ref>
== Botshelo Jwa Gagwe ==
Anderson o goletse kwa [[:en:Liberty_City_(Miami)|Liberty City mo Miami kwa Florida]] mme a aloga ka digerata kwa dikolong tsa ithutela tiro tsa Emory University le [[:en:University_of_Chicago|University of Chicago]]. Monna wa gagwe, John Anderson, otswa kwa [[:en:Detroit|Detroit]], mme tsene sekolo sa ithutela tiro kwa [[:en:Harvard_College|Harvard]], mme o alogile ka dimasetase tsa kgwebo(MBA) kwa [[:en:Kellogg_School_of_Management|Kellogg School of Management]]. Ba ile ba nna le leano la go simolola setlamo kwa lefelong la dijo le le turu koo ba neng ba ja dijo tsa maitseboa gone la [[:en:Tru_(restaurant)|Tru restaurant]] kwa Chicago's [[:en:Magnificent_Mile|Magnificent Mile.]]<ref name=":1">Shropshire, Terry (December 12, 2011). "[https://rollingout.com/2011/12/12/maggie-anderson-pens-book-%e2%80%98our-black-year%e2%80%99-about-buying-from-black-businesses-for-entire-year/ Maggie Anderson Pens Book, 'Our Black Year,' About Buying From Black Businesses for Entire Year"]. Rolling Out - Black News, Celebrity Videos, Entertainment, Business & Politics. Retrieved 2026-10-02</ref>
Anderson oithutetse [[:en:U.S._Constitution|dithuto tsa molao]] ka fa tlase ga tlhokomele kana kgakololo ya ga [[:en:Barack_Obama|Barack Obama]] kwa sekolong sa molao sa [[:en:University_of_Chicago_Law_School|Chicago Law School]]. Ene ele ene [[:en:Senior_management|moeteledipele]] kwa setlamong sa dijo sa [[:en:McDonald's|McDonald's]].<ref name=":1" />
Anderson le ba lelwapa la gagwe ba feditse ngwaga otlhe wa ketepedi le borobabongwe ba kgetholola ka bomo ditlamo tse dingwe mme ba reka fela mo ditlamong tsa batho bantsho go gaisa tse dingwe. One a kwala lekwalo leo le neng le supa maitemogelo, a supa jalo gore gago bonolo go bona dikgwebo tsa batho bantsho, mme ebile batho ba reka fela kwa ditlamong kana dikgwebo tsa merafe ya batho ba ikgatholosa tsa merafe e mengwe.
Anderson o nnile le katlego mo go tseneleleng mananeo a sepolotiki ago buelela batho bantsho ba akaretsa [[:en:United_States_House_of_Representatives|Rep]]. [[:en:John_Lewis|John Lewis]], [[:en:List_of_mayors_of_Atlanta|Ratoropo wa Atlanta]] [[:en:Bill_Campbell_(mayor)|Bill Campbell]], le Barack Obama's go emela bo [[:en:United_States_Senate|khanselara mo Amerika]].O dirile tiro gape a direla setlamo sa [[:en:Rainbow/PUSH|RainbowPUSH Coalition]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120331163204/http://www.empowernewsmag.com/listings.php?article=2307 The Empowerment Experiment Foundation, Inc. - Board of Directors]". Docstoc, Inc. Archived from the original on 2012-03-31. Retrieved 2026-10-02</ref>
== Dibuka/Makwalo ==
In 2012, Anderson one a gatisa lelwalo kana buka ya gagwe ya ntlha ya ''Our Black Year: One Family's Quest to Buy Black in America's Racially Divided Economy'', yeo ae kwadilweng le mokwadi [[:en:Ted_Gregory|Ted Gregory]], mmega dikgang yo o fentseng seetsele sa Pulitzer wa [[:en:Chicago_Tribune|Chicago Tribune]]. Lekwalo le le tlhalosa jalo ka tshokolo eo a nnileng le yone le ba lelwapa la gagwe ee neng ele mo semorafeng mabapi le tsa kgwebo.
Anderson o kwadile abo a gatisa dibuka tsa itloso bodutu di akaretsa;
* ''A Night of Passion (2015)''<ref>Anderson, Maggie (October 22, 2015). [https://books.google.co.bw/books?id=TgX_wAEACAAJ&redir_esc=y A Night of Passion]. Amazon Digital Services LLC - Kdp Print Us. ISBN 9780992513924</ref>
* ''Driving Me Crazy (2016)''<ref>Anderson, Maggie (December 9, 2016). [https://books.google.co.bw/books?id=cU4WMQAACAAJ&redir_esc=y Driving Me Crazy]. Bella Luna Books, Australia. [[:en:ISBN|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/9780992513931|9780992513931]].</ref>
* ''Wolf Blood (2017)''<ref>Anderson, Maggie (February 8, 2017). [https://books.google.co.bw/books?id=T7MLtAEACAAJ&redir_esc=y Wolf Blood: A Moon Grove Paranormal Romance Thriller]. Amazon Digital Services LLC - Kdp. [[:en:ISBN|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/9780992513979|9780992513962]].</ref>
* ''Wolf Curse (2017''<ref>Anderson, Maggie (November 13, 2017). Wolf Curse: [https://books.google.co.bw/books?id=T7MLtAEACAAJ&redir_esc=y A Moon Grove Paranormal Romance Thriller.] Amazon Digital Services LLC - KDP Print US. [[:en:ISBN|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/9780992513979|9780992513979]].</ref>
* ''Christmas, Mistletoe and You (2017)''<ref>Anderson, Maggie (November 29, 2017). [https://books.google.co.bw/books?id=5zaCtAEACAAJ&redir_esc=y Christmas, Mistletoe and You: A Christmas Romance Novella. Bell]a Luna Books, Australia. ISBN 9780992513986</ref>
* ''Wolf Lover (2019)''<ref>Anderson, Maggie (September 7, 2019). [https://books.google.co.bw/books?id=h8WtyQEACAAJ&redir_esc=y Wolf Lover: A Moon Grove Paranormal Romance Thriller.] Bella Luna Books, Australia. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/9780648483618|9780648483618]].</ref>
* ''Wolf Bonds (2021)''<ref>Anderson, Maggie (September 22, 2021). [https://books.google.co.bw/books?id=OcKszgEACAAJ&redir_esc=y Wolf Bonds: A Moon Grove Paranormal Romance Thriller - Book Four]. Amazon Digital Services LLC - KDP Print US. [[:en:ISBN|ISBN]] [[:en:ISBN|9780648483632]].</ref>
== Bona Gape ==
* [[:en:Black-owned_business|African-American businesses]]
* [[:en:Black_Economic_Empowerment|Black Economic Empowerment]]
== Metswedi ==
<references />
== Magokaganyi a a mangwe ==
* Gray, Steven. "[https://web.archive.org/web/20100413160601/http://www.time.com/time/video/player/0,32068,20504386001_0,00.html Buying Black: An Ebony Experiment]". [[:en:TIME|TIME]]. Archived from [https://time.com/ the original] on April 13, 2010. Retrieved 2012-03-15. A Chicago couple vows to buy only from black-owned businesses for an entire year. They call it an empowerment experiment. But is it racist? (video)
* Anderson, Maggie. "[https://web.archive.org/web/20140425140410/http://www.authormaggieanderson.com/home.html Author Maggie Anderson, The Empowerment Experiment and OUR BLACK YEAR".] Author Maggie Anderson and OUR BLACK YEAR. Archived from the original on 2014-04-25. Retrieved 2012-03-15.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/C-SPAN] [https://www.c-span.org/person/maggie-anderson/65074/ Appearances] on [[:en:C-SPAN|C- SPAN]]
jzr9lssweweu5apdhggkoenyhbzphv7
Charles Barkley
0
15579
56565
56537
2026-10-12T18:37:11Z
Dumbassman
6831
56565
wikitext
text/x-wiki
'''Charles Wade Barkley''' ( yo o tshotsweng ka Tlhakole a tlhola malatsi a le masome a mabedi , ka ngwaga wa 1963 ) ke motshameki wa nako e e fetileng wa [[:en:Basketball|kgwele ya diatla]] (basketball) wa bokgoni jwa go dira tiro ka botswerere wa lefatshe la Amerika yo e leng mosekaseki wa setshwantso sa motshikinyego mo Metshamekong ya [[:en:TNT_Sports_(United_States)|TNT]] le Metshameko ya [[:en:CBS_Sports|CBS]] . Barkley o ne a bidiwa " '''Sir Charles''' ", " '''Chuckster''' ", le " '''Motho o o Kgolokwe wa go Boela morago''' ", mme o ne a tshameka dipaka di le lesome le borataro mo [[:en:National_Basketball_Association|Mokgatlhong wa Bosetšhaba wa Kgwele ya diatla]] (NBA). Le fa a ne a le mokhutshwane go feta [[:en:Power_forward_(basketball)|motshamiki yo o tlwaelesegileng wa maatla]], o ne a dirisa maatla a gagwe le bogale jwa gagwe go nna mongwe wa batshameki ba ba gaisang botlhe ba NBA ba ba neng [[:en:Rebound_(basketball)|ba ntsha dibolo]] le go ntsha dino . Barkley e nnile [[:en:NBA_All-Star|Naletsana yotlhe ya NBA]] makgetlo a le lesome le bongwe, leloko la Setlhopha sa NBA Tsotlhe makgetlo a le lesome le bongwe, le [[:en:NBA_Most_Valuable_Player|Motshameki yo o Botlhokwa go gaisa botlhe wa NBA]] ( MVP ) wa ngwaga wa 1993 . O ne a tlhophiwa go nna leloko la [[:en:50_Greatest_Players_in_NBA_History|ditlhopha tsa ngwaga wa masome a matlhano]] le wa [[:en:NBA_75th_Anniversary_Team|masome a supa le botlhano tsa NBA]].
Mongwe wa [[:en:NCAA_Men's_Basketball_All-Americans|batshameki ba ba gaisang ba kgwele ya diatla kwa Amerika]] kwa [[:en:Auburn_University|Madikolo a Auburn]]. Barkley o ne a tlhophiwa ke [[:en:Philadelphia_76ers|Philadelphia 76ers]] a sa ntse a le mo ngwageng wa boraro wa dithuto tsa gagwe, e le kgetho ya botlhano mo [[:en:1984_NBA_draft|tlhophong ya NBA]] ya ngwaga wa 1984. Mo setlheng sa gagwe sa ntlha sa go tshameka, Barkley o ne a tlhophilwe mo [[:en:NBA_All-Rookie_First_Team|Setlhopheng sa Ntlha sa Batshameki]] ba ba Simololang ba ba Gaisang ba NBA ka ngwaga wa [[:en:1984–85_NBA_season|1985]]. Mo [[:en:1986–87_NBA_season|setlheng sa]] [[:en:1986–87_NBA_season|ngwaga wa 1986 go ya go 1987]], Barkley o ne a etelela pele mo liking ka palogare ya dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong, mme a fenya [[:en:List_of_National_Basketball_Association_annual_rebounding_leaders|setlhogo sa gagwe sa ntlha sa go etelela pele]] mo go tsayang dibolo tseo. O ne a tlhophiwa go nna [[:en:NBA_All-Star_Game_MVP|Motshameki yo o Gaisang ba Bangwe mo Motshamekong wa Batshameki]] ba ba Itsegeng ka ngwaga wa [[:en:1991_NBA_All-Star_Game|1991]], mme ka ngwaga wa 1993, fa a ne a tshamekela [[:en:Phoenix_Suns|Phoenix Suns,]] o ne a tlhophiwa go nna Motshameki yo o Gaisang ba Bangwe wa dikgaisano tsa ditlhopa tsotlhe tsotlhe, fa a ntse a etelela setlhopha pele go fitlha kwa [[:en:1993_NBA_Finals|Makgaolakgannyeng a NBA]]. Gape o ne a gaisana mo Metshamekong ya Diolimpiki ya [[:en:Basketball_at_the_1992_Summer_Olympics|1992]] le [[:en:Basketball_at_the_1996_Summer_Olympics|1996]], mme a fenya dieetsele tse pedi tsa gauta e le leloko la [[:en:United_States_men's_national_basketball_team|setlhopha sa bosetšhaba sa Amerika]]. Ka ngwaga wa 2000, Barkley o ne a tlogela go tshameka e le motshameki wa bonè mo ditsong ya NBA go fitlhelela [[:en:Point_(basketball)|dintlha]] di le dikete di le masome a mabedi, dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le dikete di le lesome, le [[:en:Assist_(basketball)|dineelano tse di dirang gore batshameki ba bangwe ba bone dintlha]] di le dikete di le nne.<ref>[https://web.archive.org/web/20100408043114/http://www.nba.com/history/players/barkley_stats.html "Charles Barkley Career Statistics"]. nba.com. Archived from [http://www.nba.com/history/players/barkley_stats.html the original] on April 8, 2010. Retrieved March 7, 2007.</ref><ref>Since his retirement, [[:en:Tim_Duncan|Tim Duncan]], [[:en:Kevin_Garnett|Kevin Garnett]], and [[:en:LeBron_James|LeBron James]] have joined the 20K/10K/4K Club.[[:en:Charles_Barkley#cite_note-4|[4]]]</ref> Barkley o tsentswe gabedi mo Lefelong la [[:en:Basketball_Hall_of_Fame|Tlotlo la Kgwele ya Diatla la Naismith Memorial]], la ntlha ka ngwaga wa 2006 ka ntlha ya tiro ya gagwe e le motshameki, mme ka ngwaga wa 2010 e le leloko la setlhopha sa Diolimpiki sa 1992 se se neng se bidiwa [[:en:1992_United_States_men's_Olympic_basketball_team|Dream Team]].<ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20090831072742/http://www.hoophall.com/hall-of-famers/tag/charles-barkley "Charles Barkley"]. The Naismith Memorial Basketball Hall of Fame. Archived from [http://www.hoophall.com/hall-of-famers/tag/charles-barkley the original] on August 31, 2009. Retrieved August 2, 2009.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100818075707/http://www.hoophall.com/hall-of-famers/tag/1992-united-states-olympic-team "1992 United States Olympic Team".] The Naismith Memorial Basketball Hall of Fame. Archived from [http://www.hoophall.com/hall-of-famers/tag/1992-united-states-olympic-team the original] on August 18, 2010. Retrieved August 14, 2010.</ref>
Barkley o ne a ratwa ke balatedi le boraditaba mme a nna mo Setlhopheng sa NBA sa Buisano mo dingwageng tsa gagwe tse di lesome le boraro tsa bofelo mo dikgaisanong tsa ditlhopa tsotlhe.<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20130222072342/http://www.nba.com/playerfile/charles_barkley/bio.html "Charles Barkley: Career Highlights"]. nba.com. Archived from [http://www.nba.com/playerfile/charles_barkley/bio.html the original] on February 22, 2013. Retrieved March 6, 2007.</ref> Gantsi o ne a nna le dikgotlhang mo lebaleng le kwa ntle ga lone, mme ka dinako dingwe a baka kgang mo lefatsheng lotlhe jaaka Ka kgwedi ya Mopitlo mo ngwageng wa 1991, o ne a kgwela mosetsana yo monnye mathe fa a leka go kgwela motho yo o neng a mo sotla.<ref>[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-03-27-sp-1008-story.html "Barkley Allegedly Spit at Fan and May Have Hit Little Girl"]. Los Angeles Times. Associated Press. March 27, 1991. [https://web.archive.org/web/20140310063105/http://articles.latimes.com/1991-03-27/sports/sp-1008_1_charles-barkley Archived] from the original on March 10, 2014. Retrieved March 11, 2014.</ref> le ka ngwaga wa 1993, o ne a bolela gore batho ba ba tumileng mo metshamekong ga ba a tshwanela go tsewa e le dikao tse batho ba tshwanetseng go di latela.<ref>Norris, Luke (April 13, 2020). [https://www.sportscasting.com/how-charles-barkleys-controversial-i-am-not-a-role-model-nike-spot-came-to-be/ "How Charles Barkley's Controversial 'I Am Not a Role Model' Nike Spot Came to Be"]. Sportscasting. [https://web.archive.org/web/20210615041858/https://www.sportscasting.com/how-charles-barkleys-controversial-i-am-not-a-role-model-nike-spot-came-to-be/ Archived] from the original on June 15, 2021. Retrieved June 15, 2021.</ref> Fa a sena go tlogela go tshameka, Barkley o ne a nna le tiro e e atlegileng e le motlhalosi wa NBA. O dira le TNT Sports mo lenaneong la [[:en:Inside_the_NBA|''Inside the NBA'']] mmogo le [[:en:Shaquille_O'Neal|Shaquille O'Neal]], [[:en:Kenny_Smith|Kenny Smith]] le [[:en:Ernie_Johnson_Jr.|Ernie Johnson]] e le motlhalosi wa metshameko, mme ka tiro eno o fentse [[:en:Sports_Emmy_Awards|dikgele tsa Sports Emmy]] di le tlhano.<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20080723045446/https://www.nba.com/history/players/barkley_bio.html "NBA.com: Charles Barkley Bio"]. nba.com. Archived from [https://www.nba.com/history/players/barkley_bio.html the original] on July 23, 2008. Retrieved March 5, 2007.</ref> Mo godimo ga moo, Barkley o kwadile dibuka di le mmalwa<ref>Barkley, Charles (January 26, 2021)[https://books.google.com/books?id=GQATEAAAQBAJ&q=charles+barkley ''. Who's Afraid of a Large Black Man?'']. Penguin. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-593-29847-3|978-0-593-29847-3.]] [https://web.archive.org/web/20251229195914/https://books.google.com/books?id=GQATEAAAQBAJ&q=charles+barkley Archived] from the original on December 29, 2025. Retrieved July 6, 2025.</ref><ref>Barkley, Charles; Reilly, Rick (April 1995). [https://books.google.com/books?id=bezzHAAACAAJ&q=charles+barkley ''Sir Charles: Wit and Wisdom of Charles Barkely.''] Grand Central Publishing. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-446-60230-3|978-0-446-60230-3.]]</ref><ref>Barkley, Charles; Johnson, Roy S. (1992)[https://books.google.com/books?id=m6wqAAAAYAAJ&q=charles+barkley ''. Outrageous!: The Fine Life and Flagrant Good Times of Basketball's Irresistible Force.''] Simon and Schuster. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-671-73799-3|978-0-671-73799-3.]]</ref><ref>Barkley, Charles (October 14, 2003). [https://books.google.com/books?id=IKk_DwAAQBAJ&q=charles+barkley ''I May Be Wrong but I Doubt It.''] Random House Publishing Group. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-8129-6628-2|978-0-8129-6628-2]]. [https://web.archive.org/web/20251231103118/https://books.google.com/books?id=IKk_DwAAQBAJ&q=charles+barkley Archived] from the original on December 31, 2025. Retrieved July 6, 2025.</ref> mme o bontshitse kgatlhego mo dipolotiking.<ref>[http://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/27/brown.barkley/index.html "Transcript: Charles Barkley tells Brown racism is a cancer"]. CNN. 2008. [https://web.archive.org/web/20200915023259/http://www.cnn.com/2008/POLITICS/10/27/brown.barkley/index.html Archived] from the original on September 15, 2020. Retrieved October 28, 2008.</ref><ref>[https://www.cnbc.com/id/38264706/ "Twitter Users Are 'Idiots'".] CNBC. Retrieved July 21, 2010.[dead link]</ref>
== Botshelo jwa gagwe jwa fa a sa le monnye ==
Barkley o tsholetswe kwa [[:en:Leeds,_Alabama|Leeds, Alabama]], boleele jwa di maele di le lesome le bosupa (seele sa dikilometara di le masome a mabedi le bosupa) kwa botlhaba jwa [[:en:Birmingham,_Alabama|Birmingham]], mme a golela koo. E ne e le ngwana wa ntlha wa mosimane wa Moamerika wa Moafrika yo o neng a tsholelwa kwa kokelong ya toropo e e neng e kgaogantse batho go ya ka mmala, mme e le kokelo e e neng e amogela batho ba basweu fela gape e ne e le mongwe wa setlhopha sa ntlha sa baithuti ba Bantsho ba Amerika kwa sekolong sa gagwe sa ntlha.<ref>Washington, Jesse (February 12, 2015). "[https://www.espn.com/espn/feature/story/_/id/12289603/how-former-nba-star-charles-barkley-became-role-model Up From Leeds"]. ESPN. [https://web.archive.org/web/20200512084511/https://www.espn.com/espn/feature/story/_/id/12289603/how-former-nba-star-charles-barkley-became-role-model Archived] from the original on May 12, 2020. Retrieved February 25, 2020.</ref> Batsadi ba gagwe ba ne ba tlhalana a sa ntse a le monnye morago ga gore rraagwe a tlogele lelapa, le le neng le akaretsa morwarraagwe yo monnye, Darryl Barkley. Mmaagwe o ne a nyalwa gape mme ba nna le morwa, John Glenn. Morwarraagwe yo mongwe, Rennie, o ne a tlhokafala a sa ntse a le lesea. Rraagwe yo o neng a mo godisa o ne a tlhokafala mo kotsing fa Charles a na le dingwaga di le lesome le bongwe.<ref>Karle, Rick (June 23, 2015). [https://www.wbrc.com/story/29388794/karles-korner-charles-barkleys-mother-the-real-mvp/ "Karle's Korner: Charles Barkley's Mother: The Real MVP!"]. wbrc.com. [https://web.archive.org/web/20200225184217/https://www.wbrc.com/story/29388794/karles-korner-charles-barkleys-mother-the-real-mvp/ Archived] from the original on February 25, 2020. Retrieved February 25, 2020.</ref>
Barkley o ne a tsena [[:en:Leeds_High_School|sekolong se segolwane sa Leeds.]] Fa a le mo ngwageng tsa sekolo se segolwane, o ne a le boleele jwa disentimetara di le lekgolo le masome a supa le borobedi mme a le bokete jwa dikilogerama di le lekgolo. O ne a palelwa ke go tsena mo setlhopheng [[:en:Varsity_team|se segolo sa sekolo]] mme a bewa mo setlhopheng sa batshameki ba ba emeng ba letetse go tsena. Le fa go ntse jalo, mo selemong seo o ne a gola go fitlha a nna boleele jwa disentimetara di le lekgolo le masome a robongwe le boraro, mme a fiwa maemo a go simolola go tshameka mo setlhopheng se segolo fa a le mo ngwageng wa bofelo. O ne a dira palogare ya dintlha di le lesome le borobongwe le nngwe le dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le lesome le bosupa le robongwe mo motshamekong mongwe le mongwe, mme a etelela setlhopha sa gagwe pele go nna le diphenyo di le masome a mabedi le borataro le diphitlherelo di le tharo, mme ba fitlha kwa makgaolakgannyeng a ntlha a kgaisano ya puso.<ref name=":3">Charles Barkley. (n.d.). Contemporary Black Biography. Answers.com, [http://www.answers.com/topic/charles-barkley Charles Barkley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430061608/http://www.answers.com/topic/charles-barkley|date=April 30, 2007}}. Retrieved May 16, 2007</ref> Le fa a ne a tokafetse thata, Barkley ga a ka a kgatlhegelwa ke batlhokomedi ba ba neng ba batla batshameki ba ba nang le bokgoni kwa dikholetšheng go fitlhela kwa makgaolakgannyeng a ntlha a kgaisano ya dikolo tse dikgolo mo pusong, kwa a neng a dira dintlha di le masome a mabedi le borataro kgatlhanong le motshameki yo o neng a batliwa thata kwa Alabama, [[:en:Bobby_Lee_Hurt|Bobby Lee Hurt]].<ref name=":3" /> Motlatsamokoetlisi wa mokatisi yo mogolo wa setlhopha sa kgwele ya diatla sa [[:en:Auburn_Tigers_men's_basketball|Mmadikolo wa Auburn]], [[:en:Sonny_Smith|Sonny Smith]], o ne a le teng mo motshamekong oo mme a bega gore o bone “monna yo o nonneng yo o kgonang go tshameka ka bofefo thata”.<ref>Michael Wilbon, "Barkley: the Great Wide Hope", [[:en:The_Washington_Post|''The Washington Post'',]] April 23, 1984</ref> Barkley o ne a bonwa ke Smith ka bonako mme a lalediwa go tsena mo Madikolong a Auburn, kwa a neng a [[:en:Academic_major|ithuta]] [[:en:Business_management|tsamaiso ya dikgwebo]].<ref name=":3" />
== Tiro ya sekolo se segolo ==
Barkley o ne a tshamekela Auburn Tigers kgwele ya dinao ya sekolo se segolo ka dipaka di le tharo. Le fa a ne a kgaratlha thata go laola mmele wa gagwe, o ne a dira sentle thata jaaka motshameki mme a etelela pele SEC mo go boeleng morago ngwaga le ngwaga.<ref name=":1" /> O ne a nna motho yo o tumileng yo o itumedisang boidiidi, a itumedisa balatedi ka go [[:en:Slam_dunk|tsenya bolo mo serotong ka]] [[:en:Slam_dunk|go tlolela mo serotong ka matsogo otlhe]] le go [[:en:Block_(basketball)|thibela dibolo tsa baganetsi]] tse di neng di latola go tlhoka boleele ga gagwe le mmele yo o bokete jo bo feteletseng . Go ne go sa tlwaelesega go bona Barkley yo o bokete a tshwara bolo morago ga go fosa go tsena mo serotong ya go itshireletsa mme, boemong jwa go feta, a [[:en:Dribble#Basketball|kgweetsa bolo]] ka boleele jotlhe jwa lebaleng mme a felele kwa ntlheng e e fapaaneng ka go tsenya bolo mo serotong a tlolela kwa godimo ka diatla tse pedi. Bogolo jwa mmele wa gagwe le bokgoni jwa gagwe bo dirile gore kgabagare a bidiwe ka leina la sefane la "Thota e e Kgolokwe ya go Boela morago" le "Crisco Kid".<ref name=":2" />
Mo dingwageng tse a neng a le kwa sekolong se segolo, Barkley o ne a tshameka e le motshameki yo o [[:en:Center_(basketball)|emang gaufi le seroto]] go sireletsa le go tsaya dibolo tse di busiwang morago, le fa a ne a le mokhutshwane go feta batshameki ba ba tlwaelesegileng ba maemo ao. Boleele jwa gagwe jo bo neng bo kwadilwe semmuso e le jwa maoto a le marataro le disentšhe di le thataro (dimetara di le pedi go tlhaela disentimetara di le pedi), bo tlhalosiwa e le jwa maoto a le marataro le disentšhe di le nne (dimetara di le pedi go tlhaela disentimetara di le supa) mo bukeng ya gagwe, [[:en:I_May_Be_Wrong_but_I_Doubt_It|''I May Be Wrong but I Doubt It'']]. O ne a nna leloko la setlhopha sa batshameki ba ba gaisang ba Auburn mo dingwageng tsotlhe tsa yone, mme o sa ntse a tshwere pego ya Auburn ya dibolo tse di tsenang mo serotong mo tirong yotlhe ya gagwe, e leng dintlha di le masome a marataro le pedi le bontlha bongwe mo lekgolong.<ref name=":4">auburntigers.cstv.com, [http://auburntigers.cstv.com/sports/m-baskbl/spec-rel/aub-centennial.html Official Site of Auburn Athletics: Men's Basketball] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100311013523/http://auburntigers.cstv.com/sports/m-baskbl/spec-rel/aub-centennial.html|date=March 11, 2010}}. Retrieved April 5, 2007.</ref> O ne a amogela dikgau di le dintsi, go akaretsa Sekgele sa [[:en:SEC_Men's_Basketball_Player_of_the_Year|Motshameki wa Ngwaga]] wa [[:en:Southeastern_Conference|Bokopano jwa Southeastern]] ka ngwaga wa 1984, go tlhophiwa ga gagwe gararo mo [[:en:List_of_All-SEC_men's_basketball_teams|Setlhopheng sa Batshameki ba ba Gaisang]] sa Southeastern Conference, le go tlhophiwa gangwe mo Setlhopheng sa Bobedi sa [[:en:All-America|Batshameki ba ba Gaisang ba Amerika]].<ref>auburntigers.cstv.com, [http://auburntigers.cstv.com/sports/m-baskbl/spec-rel/112008aaa.html Auburn All-American Charles Barkley To Be Inducted Into National Collegiate Basketball Hall of Fame Sunday] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120726092508/http://auburntigers.cstv.com/sports/m-baskbl/spec-rel/112008aaa.html|date=July 26, 2012}}. Retrieved May 16, 2009</ref> Moragonyana, [[:en:Birmingham_Post-Herald|''Birmingham Post Herald'']] e ne ya bitsa Barkley Motshameki wa Southeastern Conference wa Dingwaga tse di Lesome wa bo1980.<ref name=":4" />
Mo dingwageng tse tharo tsa ga Barkley kwa sekolong se segolo, o ne a dira palogare ya dintlha di le lesome le bonnye mo motshamekong mongwe le mongwe, ka masome a marataro le pedi le bontlha bongwe mo lekgolong tsa [[:en:Field_goal_percentage|dibolo tse di neng di tsena mo serotong]], dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le robongwe le borataro, dineelano di le bongwe le bontlha bongwe, le dibolo tse a neng a di thibela gore di se ka tsa tsena mo serotong di le bongwe le dintlha di le supa mo motshamekong mongwe le mongwe.<ref name=":4" /> Ka ngwaga wa [[:en:1984_NCAA_Division_I_men's_basketball_tournament|1984]], o ne a etelela Tigers pele go tsena mo [[:en:NCAA_Men's_Division_I_Basketball_Championship|kgaisanong ya NCAA]] la ntlha mo ditsong ya sekolo, mme a fetsa motshameko oo ka dintlha di le masome a mabedi le boraro, a dira dintlha di le masome a borobabobedi mo lekgolong tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le lesome le bosupa, dineelano di le nne, dibolo tse a neng a di tsaya mo baganetsing di le pedi, le dibolo tse a neng a di thibela gore di se ka tsa tsena mo serotong di le pedi.<ref>espn.com, [http://sports.espn.go.com/ncb/boxscore?replayId=225 Richmond Spiders vs. Auburn Tigers – Box Score – January 01, 1984] [https://web.archive.org/web/20121104215412/http://sports.espn.go.com/ncb/boxscore?replayId=225 Archived] November 4, 2012, at the [[:en:Wayback_Machine|Wayback Machine.]] Retrieved May 17, 2009</ref> Auburn e ne ya ntsha nomoro ya hempe ya ga Barkley e leng masome a mararo le bone mo tirisong ka letsatsi la boraro la kgwedi ya Mopitlwo ka ngwaga wa 2001.<ref name=":4" />
[[Setshwantsho:Sonny Smith, Charles Barkley - Auburn University Lifetime Achievement Awards (cropped).jpg|thumb|Barkley le [[:en:Sonny_Smith|Sonny Smith,]] mokatisi wa gagwe kwa [[:en:Auburn_University|Mmadikolong wa Auburn]].]]
E ne e le mongwe wa batshameki ba le masome a supileng le bonè ba sekolo se segolo ba ba neng ba lalediwa kwa diteko tsa dikgakologo tsa [[:en:1984_United_States_men's_Olympic_basketball_team|setlhopha sa kgwele ya diatla sa banna sa United States sa]] [[:en:1984_United_States_men's_Olympic_basketball_team|dikgaisano tsa metshameko tsa lefatshe tsa 1984]], se se neng se katisiwa ke [[:en:Bob_Knight|Bob Knight]].<ref>Blanchette, John (April 24, 1984). [https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19840423&id=yxhXAAAAIBAJ&pg=6549,4369733 "Stockton makes Olympic cut]". Spokesman-Review. Spokane, Washington. p. C1. [https://web.archive.org/web/20210806101939/https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19840423&id=yxhXAAAAIBAJ&pg=6549,4369733 Archived] from the original on August 6, 2021. Retrieved August 6, 2021.</ref><ref>Weaver, Dan (April 30, 1984). [https://news.google.com/newspapers?id=2_1LAAAAIBAJ&pg=1929%2C3211784 "What's the going price of gold?"]. Spokane Chronicle. Washington. p. 11. [https://web.archive.org/web/20210806101940/https://news.google.com/newspapers?id=2_1LAAAAIBAJ&pg=1929,3211784 Archived] from the original on August 6, 2021. Retrieved August 6, 2021.</ref> Barkley o ne a kgona go tswelela mo tlhophing ya ntlha ka Moranang go fitlha mo batshameking ba le masome a mabedi ba bofelo, mme ka Motsheganong e ne ya nna mongwe wa ba le banè ba ba neng ba ntshiwa, mmogo le [[:en:John_Stockton|John Stockton]], [[:en:Terry_Porter|Terry Porter]] le [[:en:Maurice_Martin|Maurice Martin]], fa go ne go fokotswa palo ya batshameki go nna ba le lesome le borataro.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=fJUpAAAAIBAJ&sjid=tccEAAAAIBAJ&pg=2676%2C3604837 "Barkley won't go for gold"]. Times Daily. Florence, Alabama. staff, wire reports. May 14, 1984. p. 5B. [https://web.archive.org/web/20210806150019/https://news.google.com/newspapers?id=fJUpAAAAIBAJ&sjid=tccEAAAAIBAJ&pg=2676,3604837 Archived] from the original on August 6, 2021. Retrieved August 6, 2021.</ref><ref>Blanchette, John (May 14, 1984). [https://news.google.com/newspapers?id=H1hWAAAAIBAJ&pg=6603%2C8983107 "Basketball school is over for Stockton"]. Spokesman-Review. Spokane, Washington. p. 13. [https://web.archive.org/web/20210806101939/https://news.google.com/newspapers?id=H1hWAAAAIBAJ&pg=6603,8983107 Archived] from the original on August 6, 2021. Retrieved August 6, 2021.</ref> Ka ngwaga wa 2010, Barkley o ne a dumela gore mo nakong ya fa a ne a tshameka kwa Auburn, o ne a kopile mme a newa madi ke baemedi ba batshameki. Barkley o ne a bitsa madi a a neng a a kopile mo baemeding bao e le “madi a mannye fela”, mme a tswelela a re, “Ke ka ntlha yang fa moemedi a ka se nkadime madi mme ke bo ke a busa fa ke sena go aloga?” Go ya ka Barkley, o ne a busa madi otlhe a a neng a a adimilwe morago ga gore a saene tumalano ya gagwe ya ntlha ya NBA.<ref>Eisenberg, Jeff. [https://web.archive.org/web/20140911221110/http://sports.yahoo.com/ncaa/basketball/blog/the_dagger/post/Charles-Barkley-admits-he-received-money-from-ag?urn=ncaab-270502 "Charles Barkley admits he received money from agents at Auburn – The Dagger – NCAAB Blog – Yahoo! Sports".] Yahoo!. Archived from [https://sports.yahoo.com/ncaa/basketball/blog/the_dagger/post/Charles-Barkley-admits-he-received-money-from-ag?urn=ncaab-270502 the original] on September 11, 2014. Retrieved March 13, 2013.</ref>
== Tiro ya gagwe ya botswerere ==
==== Philadelphia 76ers (1984–1992) ====
Barkley o ne a tlogela Auburn pele a fetsa ngwaga wa gagwe wa bofelo mme a dira gore a tshwanelegele go tlhophiwa mo [[:en:1984_NBA_draft|kgaisanong ya NBA ya]] [[:en:1984_NBA_draft|ngwaga wa 1984]]. O ne a tlhophiwa mo maemong a botlhano mo kgatong ya ntlha ke [[:en:Philadelphia_76ers|Philadelphia 76ers]], a saletse morago ditlhopha di le pedi morago ga gore [[:en:Chicago_Bulls|Chicago Bulls]] e tlhophe [[:en:Michael_Jordan|Michael Jordan]]. O ne a tsena mo setlhopheng se se neng se na le batshameki ba ba setseng ba na le maitemogelo, go akaretsa [[:en:Julius_Erving|Julius Erving]], [[:en:Moses_Malone|Moses Malone]] le [[:en:Maurice_Cheeks|Maurice Cheeks]], ba ba neng ba eteletse Philadelphia pele go ya kwa [[:en:1983_NBA_Finals|metshamekong yamafatshe otlhe NBA ka ngwaga wa 1983]]. Ka fa tlase ga kaelo ya ga Malone, Barkley o ne a kgona go laola bokete jwa gagwe mme a ithuta go ipaakanyetsa le go ikatisa sentle pele ga motshameko. Barkley o ne a re Malone ke ene motshameki yo o neng a mo tlhotlheletsa thata mo tirong ya gagwe, mme gantsi a mmitsa “Rre”. O ne a dira palogare ya dintlha di le lesome le bonè le dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le robedi le borataro mo motshamekong mongwe le mongwe mo motshamekong ya tlwaelo, mme a tsenngwa mo Setlhopheng sa Batshameki ba Basha ba ba Gaisang. Mo dikgaisanong tsa bofelo, Sixers e ne ya fitlha kwa makgaolakgannyeng a Eastern Conference, mme ya fenngwa ke Boston Celtics mo metshamekong e le metlhano. E le motshameki yo mosha mo dikgaisanong tsa bofelo, Barkley o ne a dira palogare ya dintlha di le lesome le bonè le robongwe le dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le lesome le bongwe le bongwe mo motshamekong mongwe le mongwe.
Mo ngwageng wa gagwe wa bobedi, Barkley o ne a tokafatsa tsela e a neng a tshameka ka yone ka fa tlase ga boeteledipele jwa Moses Malone mo nakong ya fa go ne go sa tshamekiwe, a ikatisa thata mme mo tirong eo a nna motshameki wa setlhopha yo o neng a tsaya dibolo tse dintsi fa di sena go tsena mo serotong, le motshameki wa bobedi yo o neng a dira dintlha tse dintsi, ka palogare ya dintlha di le masome a mabedi le dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le lesome le pedi le ntlha e le robedi mo motshamekong mongwe le mongwe. O ne a nna motshameki yo o simololang mo maemong a maatla a go tshameka gaufi le seroto mo Sixers mme a thusa go etelela setlhopha sa gagwe kwa dikgaisanong tsa bofelo, a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le botlhano, ka diperesente di le masome a matlhano le supa le borobedi mo lekgolong tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, le dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le lesome le botlhano le ntlha e le robedi mo motshamekong mongwe le mongwe. Le fa a ne a dira bojotlhe, Philadelphia e ne ya fenngwa ke Milwaukee Bucks ka metshameko e le supa mo makgaolakgannyeng a bobedi a Eastern Conference. O ne a tlhophiwa mo Setlhopheng sa Bobedi sa Batshameki ba ba Gaisang ba NBA.
[[Setshwantsho:Barkley Lipofsky.jpg|thumb|Barkley ka ngwaga wa 1991]]
Pele ga paka ya 1986 go ya go 1987, Moses Malone o ne a rekisediwa Washington Bullets mme Barkley a simolola go tsaya taolo jaaka moeteledipele wa setlhopha. Ka la bone la kgwedi ya Ngwanatsele ka 1986, Barkley o ne a dira dintlha di le masome a mararo le bonè, a tsaya dibolo tse di busiwang morago di le lesome, mme a dira dineelano di le lesome le bonè, e leng palo e kgolo go gaisa tsotlhe mo tirong ya gagwe, mo tatlhegelong ya dintlha di le lekgolo le masome a mabedi le botlhano kgatlhanong le lekgolo le masome a mabedi le bongwe tsa Indiana Pacers. Ka la masome a mabedi la kgwedi ya Mopitlwe ka 1987, Barkley o ne a dira dintlha di le masome a mabedi le borataro, a tsaya dibolo tse di busiwang morago di le masome a mabedi le botlhano, go akaretsa dibolo tse a neng a di tsaya mo karolong ya tlhaselo di le lesome le borataro, e leng palo e kgolo e e lekanang le e a neng a kile a e fitlhelela, mme a dira dineelano di le robongwe mo phenong ya dintlha di le lekgolo le lesome le borataro kgatlhanong le lekgolo le borataro tsa Denver Nuggets. O ne a gapa sekgele sa gagwe sa ntlha e bile e le sone fela sa go nna motshameki yo o neng a tsaya dibolo tse dintsi tse di busiwang morago, ka palogare ya dibolo di le lesome le bonè le ntlha e le thataro mo motshamekong mongwe le mongwe. Gape o ne a eteletse kgaisano pele ka dibolo tse a neng a di tsaya mo karolong ya tlhaselo, ka palogare ya tse tlhano le ntlha e le supa mo motshamekong mongwe le mongwe. O ne a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le boraro ka diperesente di le masome a matlhano le robongwe le bonè tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, mme a ya kwa motshamekong wa gagwe wa ntlha wa NBA All Star mme a newa tlotlo ya go nna mo Setlhopheng sa Bobedi sa Batshameki ba ba Gaisang ba NBA lekgetlo la bobedi ka go latelana. Mo dikgaisanong tsa bofelo, Barkley o ne a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le bonè le ntlha e le thataro le dibolo tse di busiwang morago di le lesome le pedi le ntlha e le thataro mo motshamekong mongwe le mongwe, mme a latlhegelwa ke Bucks mo kgaisanong ya ntlha ya dikgaisano tsa bofelo e e neng e na le metshameko e le metlhano, e leng ngwaga wa bobedi ka go latelana.
Mo pakeng e e latelang, Julius Erving o ne a itsise gore o tlogela go tshameka mme Barkley a nna motshameki yo mogolo yo o neng a emela Sixers. Ka la masome a mararo la kgwedi ya Ngwanatsele ka 1988, Barkley o ne a dira dintlha di le masome a mane le bongwe, a tsaya dibolo tse di busiwang morago di le masome a mabedi le pedi, a dira dineelano di le tlhano, mme a tsaya dibolo di le thataro mo baganetsing mo phenong ya dintlha di le lekgolo le lesome le bonè kgatlhanong le lekgolo le borataro tsa Blazers. A tshameka mo metshamekong e le masome a robedi mme a nna le metsotso e le makgolo a mararo go feta motshameki yo o neng a mo latela ka nako ya go tshameka, Barkley o ne a nna le paka ya gagwe e e atlegileng thata, a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le borobedi le ntlha e le boraro ka diperesente di le masome a matlhano le borobedi le supa tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, le dibolo tse di busiwang morago di le lesome le bongwe le ntlha e le robongwe mo motshamekong mongwe le mongwe. O ne a tshameka mo motshamekong wa gagwe wa bobedi wa All Star mme a tlhophiwa mo Setlhopheng sa Ntlha sa Batshameki ba ba Gaisang ba NBA lekgetlo la ntlha mo tirong ya gagwe. Go itsege ga gagwe jaaka motshameki yo mogolo wa Sixers go ne ga dira gore a bonale lekgetlo la ntlha mo khabareng ya Sports Illustrated. Le fa go ntse jalo, e ne e le lekgetlo la ntlha fa e sale ka paka ya 1974 go ya go 1975 gore 76ers e palelwa ke go fitlha kwa dikgaisanong tsa bofelo.
Mo pakeng ya 1988 go ya go 1989, Barkley o ne a tswelela go tshameka sentle, a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le botlhano le ntlha e le robedi ka diperesente di le masome a matlhano le supa le robongwe tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, le dibolo tse di busiwang morago di le lesome le pedi le ntlha e le tlhano mo motshamekong mongwe le mongwe. O ne a ya kwa motshamekong wa gagwe wa boraro wa All Star ka go latelana mme a tlhophiwa mo Setlhopheng sa Ntlha sa Batshameki ba ba Gaisang ba NBA lekgetlo la bobedi ka go latelana. Le fa Barkley a ne a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le supa ka diperesente di le masome a marataro le bonè le bonè tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, dibolo tse di busiwang morago di le lesome le bongwe le supa, le dineelano di le tlhano le boraro mo motshamekong mongwe le mongwe, 76ers e ne ya ntshiwa mo kgaisanong ya ntlha ya dikgaisano tsa bofelo ke New York Knicks.
Paka ya 1991 go ya go 1992 e ne e le ngwaga wa bofelo wa ga Barkley kwa Philadelphia. Mo pakeng ya gagwe ya bofelo, o ne a apara hempe e e nang le nomoro ya masome a mararo le bobedi go na le ya gagwe ya masome a mararo le bonè, go tlotla Magic Johnson, yo o neng a itsisitse pele paka e simologa gore o na le HIV. Le fa 76ers e ne e kile ya ntsha nomoro ya masome a mararo le bobedi mo tirisong go tlotla Billy Cunningham, nomoro eo e ne ya busediwa mo tirisong ka tumalano ya Cunningham gore Barkley a kgone go e apara. Morago ga kitsiso ya Johnson, Barkley o ne a kopa maitshwarelo ka go bo a kile a dira metlae ka seemo sa gagwe. Fa a araba matshwenyego a gore batshameki ba ka tshwarwa ke HIV ka go kopana le Johnson, Barkley o ne a ntsha maikutlo a gagwe a re, “Re tshameka kgwele ya diatla fela. Ga se gore re ya go robala le Magic re sa dirise tshireletso.”
Mo pakeng ya gagwe ya bofelo le Sixers, Barkley o ne a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le boraro le ntlha e le nngwe ka diperesente di le masome a matlhano le botlhano le bobedi tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, le dibolo tse di busiwang morago di le lesome le bongwe le nngwe mo motshamekong mongwe le mongwe. O ne a ya kwa motshamekong wa gagwe wa borataro wa All Star ka go latelana mme a tlhophiwa mo Setlhopheng sa Bobedi sa Batshameki ba ba Gaisang ba NBA, e leng lekgetlo la gagwe la bosupa ka go latelana a tlhophiwa mo Setlhopheng sa Ntlha kgotsa sa Bobedi. O ne a fetsa tiro ya gagwe kwa 76ers a le wa bone mo hisitoring ya setlhopha ka dintlha tsotlhe tse a di dirileng, e leng dikete di le lesome le bonè le lekgolo le masome a robongwe le bonè, wa boraro ka palogare ya dintlha tse a neng a di dira mo motshamekong mongwe le mongwe, e leng masome a mabedi le boraro le ntlha e le tharo, wa boraro ka dibolo tse di busiwang morago, e leng dikete di le supa le masome a supileng le borobongwe, wa borobedi ka dineelano, e leng dikete di le pedi le makgolo a mabedi le masome a supileng le borataro, mme wa bobedi ka diperesente tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, e leng ntlha e le tlhano le supa le borataro mo lekgolong. O ne a eteletse Philadelphia pele ka dibolo tse di busiwang morago le diperesente tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong mo dipakeng di le supa tse di latelanang, le ka dintlha mo dingwageng di le thataro tse di latelanang.
Le fa go ntse jalo, go ne ga bolelwa gore Barkley o ne a batla go rekisediwa setlhopha se sengwe morago ga gore Sixers e palelwe ke go fitlha kwa dikgaisanong tsa bofelo ka rekoto ya diphenyo di le masome a mararo le botlhano le diphitlherelo di le masome a mane le supa. Moragonyana Charles Barkley ka boene o ne a ganetsa seo, a re o ne a sa kopa go rekisiwa, mme o ne a sa itumela e bile a batla go tsamaya. Go na le gore ba eme go fitlha tumalano ya gagwe e fela mme ba latlhegelwe ke motshameki wa bone yo mogolo ba sa bone sepe, 76ers e ne ya mo rekisa. Kwa tshimologong Barkley o ne a rekisediwa Los Angeles Lakers pele paka e fela, mme 76ers ya busetsa morago tumalano eo diura di le mmalwa moragonyana. Ka la lesome le bosupa la kgwedi ya Phukwi ka 1992, o ne a rekisediwa Phoenix Suns semmuso, mme Phoenix ya ntsha Jeff Hornacek, Tim Perry le Andrew Lang e le phapanyetsano.
Mo dipakeng di le robedi tse Barkley a neng a le kwa Philadelphia, o ne a itsege thata mo bathong mme e ne e le mongwe wa batshameki ba le mmalwa ba NBA ba ba neng ba direlwa setshwantsho se sennye sa motshameki ke Starting Lineup, e leng motshameko wa dibapadisiwa wa Kenner. Gape o ne a na le ditlhako tsa gagwe tse di diretsweng ene ka tlhamalalo tse di neng di dirwa ke Nike. Le fa go ntse jalo, tsela ya gagwe ya go bua ka tlhamalalo le ya go tshameka ka maatla e ne ya baka ditiragalo dingwe mo lebaleng la motshameko. Se se neng sa itsege thata e ne e le ntwa ya gagwe le Bill Laimbeer, motshameki yo o neng a emela Detroit Pistons gaufi le seroto, ka 1990, e e neng ya felela ka gore a duedisiwe madi a le dikete di le lekgolo le masome a marataro le pedi le makgolo a matlhano, e leng tuelo e kgolo e e neng e ise e ko e bonwe.
== Tiragalo ya go tshwela mathe ==
Ka la masome a mabedi le borataro la kgwedi ya Mopitlwe ka 1991, mo motshamekong kgatlhanong le New Jersey Nets, Barkley o ne a leka go tshwela molatedi mongwe mathe yo go neng go twe o ne a mo sotla ka mafoko a a tlhaolang batho ka mmala, mme mathe a gagwe a wela mo mosetsaneng yo monnye. Rod Thorn, yo ka nako eo e neng e le moporesidente wa ditsamaiso tsa NBA, o ne a emisa Barkley go tshameka motshameko o le mongwe a sa duediwe, mme a mo duedisa madi a le dikete di le lesome ka ntlha ya go tshwela mathe le go tlhapa molatedi yoo ka mafoko. Tiragalo eo e ne ya nna kgang e e neng ya anama mo nageng yotlhe ya Amerika, mme Barkley a tshwaiwa diphoso thata ka yone. Le fa go ntse jalo, moragonyana Barkley o ne a nna tsala le mosetsana yoo le lelapa la gagwe. O ne a kopa maitshwarelo mme, mo dilong tse dingwe, a ba naya ditekete tsa metshameko e e neng e tla latela.
Morago ga go tlogela go tshameka, Barkley o ne a umakiwa a bua jaana ka tiro ya gagwe, “Ke ne ke tsosa dikganetsano thata, ke akanya jalo, mme selo se le sengwe fela se ke ikwatlhaelang sone ke tiragalo ya go tshwela mathe. Mme a lo itse eng? E ne ya nthuta thuto e e botlhokwa. E ne ya nthuta gore ke ne ke tseela motshameko kwa godimo thata. E ne ya dira gore ke lemoge gore ke ne ke batla go fenya thata. Ke ne ka tshwanelwa ke go ritibala. Ke ne ke batla go fenya ka sengwe le sengwe. Go na le gore ke tshameke motshameko ka tsela e e siameng mme ke o tlotle, ke ne ke akanya fela ka go fenya.”
=== Phoenix Suns (1992 go ya go 1996) ===
Go rekisediwa Phoenix mo pakeng ya ngwaga wa 1992 go ya ko ngwageng wa 1993 go ne ga tsamaya sentle mo go Barkley le Suns. Motshameki wa Suns, Negele Knight, o ne a setse a apara nomoro ya masome a mararo le bobedi, ka jalo Barkley a busetsa nomoro ya hempe ya gagwe kwa go masome a mararo le bonè. Mo motshamekong wa gagwe wa ntlha le Suns, Barkley o ne a batla a fitlhelela triple double, a dira dintlha di le masome a mararo le supa, a tsaya dibolo tse di busiwang morago di le masome a mabedi le bongwe, tse lesome le bobedi tsa tsone e le tsa karolong ya tlhaselo, mme a dira dineelano di le robedi mo phenong ya 111 go ya go 105 kgatlhanong le Los Angeles Clippers. O ne a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le botlhano le ntlha e le thataro ka diperesente di le masome a matlhano le bobedi tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, dibolo tse di busiwang morago di le lesome le bobedi le ntlha e le pedi, le dineelano di le tlhano le ntlha e le nngwe mo motshamekong mongwe le mongwe, mme a etelela Suns pele go nna le rekoto e e gaisang ditlhopha tsotlhe tsa NBA ya diphenyo di le masome a marataro le pedi le diphitlherelo di le masome a mabedi.
Ka ntlha ya se a neng a se dira, Barkley o ne a gapa Sekgele sa Motshameki yo o Botlhokwa go Gaisa wa kgaisano, mme a tlhophiwa go tshameka mo motshamekong wa gagwe wa bosupa wa All Star ka go latelana. O ne a nna motshameki wa boraro fela mo hisitoring go gapa tlotlo ya Motshameki yo o Botlhokwa go Gaisa mo pakeng e e neng ya latela ka bonako morago ga gore a rekisediwe setlhopha se sengwe. O ne a fitlhelela dipalopalo tse dintsi tse di kwa godimo mo tirong ya gagwe mme a etelela Phoenix pele go fitlha kwa Makgaolakgannyeng a NBA lekgetlo la ntlha fa e sale ka 1976. Le fa Barkley a ne a bolelela Jordan gore e ne e le “se se neng se tshwanetse go diragala” gore Suns e gape sekgele, ba ne ba fenngwa ke Chicago Bulls mo metshamekong e le thataro. Barkley o ne a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le borataro le ntlha e le thataro le dibolo tse di busiwang morago di le lesome le boraro le ntlha e le thataro mo motshamekong mongwe le mongwe mo dikgaisanong tsotlhe tsa bofelo. Mo metshamekong ya makgaolakgang, o ne a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le supa le ntlha e le boraro, dibolo tse di busiwang morago di le lesome le boraro le ntlha e le lefela, le dineelano di le tlhano le ntlha e le tlhano mo motshamekong mongwe le mongwe. Mo motshamekong wa bone wa Makgaolakgang, Barkley o ne a fitlhelela triple double, a dira dintlha di le masome a mararo le pedi, a tsaya dibolo tse di busiwang morago di le lesome le bobedi, mme a dira dineelano di le lesome.
Motlha wa 1995 go ya go 1996 e ne e le wa bofelo wa ga Barkley a tshamekela Phoenix Suns. O ne a etelela setlhopha pele mo go tsenyeng dintlha, go tsaya dibolo morago fa di sena go fosa go tsena mo serotong le go tsaya dibolo mo baganetsing, a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le boraro le ntlha e le boraro mo motshamekong mongwe le mongwe, ka ntlha mo lekgolong di le masome a matlhano tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong, dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le lesome le bongwe le ntlha e le thataro, le ntlha mo lekgolong di le masome a supa le supa le supa tsa diteko tsa gagwe tsa go latlhela bolo mo serotong a le mo moleng wa mahala. O ne a fitlhelela go tlhagelela ga gagwe ga bolesome mo Motshamekong wa Batshameki ba ba Kgethegileng, a nna ene yo o neng a bona diboutu di le dintsi mo batshameking ba Western Conference, mme ka la masome a mabedi le bobedi la kgwedi ya Ngwanatsele a fitlhelela palopalo ya gagwe ya bolesome le borobedi ya go nna le dipalopalo di le tharo tse di kwa godimo mo dikarolong tse tharo mo tirong ya gagwe ya kgwele ya diatla. Gape o ne a nna motshameki wa bolesome fela mo hisitoring ya NBA go fitlhelela dintlha di le dikete di le masome a mabedi le dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le dikete di le lesome mo tirong ya gagwe.
Mo metshamekong ya bofelo ya paka, Barkley o ne a dira palogare ya dintlha di le masome a mabedi le botlhano le ntlha e le tlhano le dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le lesome le boraro le ntlha e le tlhano mo motshamekong mongwe le mongwe, fa setlhopha se ne se fenngwa mo metshamekong e le mene ya kgaisano ya ntlha ke San Antonio Spurs. Morago ga gore Suns e feleletse paka ka pego ya diphenyo di le masome a mane le bongwe le diphitlherelo di le masome a mane le bongwe, mme ya latlhegelwa mo kgaisanong ya ntlha, Barkley o ne a rekisediwa Houston go emisediwa Sam Cassell, Robert Horry, Mark Bryant le Chucky Brown.
Mo dingwageng tsotlhe tse a neng a tshamekela Suns, Barkley o ne a dira sentle thata, a amogela tlotlo ya go nna mo Setlhopheng sa Batshameki ba ba Gaisang sa NBA le mo Motshamekong wa Batshameki ba ba Kgethegileng mo go nngwe le nngwe ya dipaka tsa gagwe tse nne.
==== Kganetsano ka gore ke sekao sa batho ====
Mo tirong yotlhe ya gagwe, Barkley o ne a ganetsa gore batshameki ba tshwanetse go tsewa e le dikao tsa batho. O ne a re, “Banna ba le dimilione ba ka tsenya bolo mo serotong ka seatla ba le mo kgolegelong; a ba tshwanetse go nna dikao tsa batho?” Ka 1993, kgang ya gagwe e ne ya tsosa dikgang mo dikgang tsa lefatshe fa a ne a kwala mafoko a papatso ya Nike e e neng e re “Ga ke sekao sa batho.” Dan Quayle, yo e neng e le Motlatsa Moporesidente wa United States, o ne a e bitsa “molaetsa wa mekgwa e e siameng ya lelapa” ka ntlha ya boikuelo jwa ga Barkley jo bontsi jwa batho ba neng ba bo tlhokomologa, jwa gore batsadi le barutabana ba tlogele go lebelela kwa go ene gore a “godise bana ba lona,” mme bone ka bobona ba nne dikao tsa batho.
Molaetsa wa ga Barkley o ne wa tsosa kganetsano e kgolo mo setšhabeng ka ga se dikao tsa batho di tshwanetseng go nna sone. O ne a re:
> Ke akanya gore metswedi ya dikgang e pateletsa batshameki gore ba nne dikao tsa batho ka gonne go na le lefufa lengwe le le mo teng. Go ntse jaaka e kete ba re, “Mosimane yo montsho yo mosha o tshameka motshameko gore a itshedise mme o dira madi a mantsi jaana, ka jalo re tla dira gore botshelo jwa gagwe bo nne bokete.” Se ba se dirang tota ke go bolelela bana gore ba lebe kwa mothong yo ba ka se kang ba nna jaaka ene, ka gonne ga se batho ba le bantsi ba ba ka nnang jaaka rona. Bana ba ka se nne jaaka Michael Jordan.
=== Houston Rockets (1996 go ya go 2000) ===
Go rekisediwa ga gagwe kwa Houston Rockets mo [[:en:1996–97_NBA_season|pakeng ya ngwaga wa 1996 go ya ko ngwageng wa 1997]] e ne e le tshono ya bofelo ya ga Barkley ya go fenya sekgele sa NBA. O ne a tsena mo setlhopheng se se nang le batshameki ba ba nang le maitemogelo, se se neng se akaretsa batshameki ba le babedi mo Batshameking ba le [[:en:50_Greatest_Players_in_NBA_History|Masome a Matlhano ba ba Gaisang mo Ditsong ya NBA]], [[:en:Hakeem_Olajuwon|Hakeem Olajuwon]] le [[:en:Clyde_Drexler|Clyde Drexler]]. Kwa tshimologong ya paka, Barkley o ne a thibetswe go tshameka mo motshamekong wa ntlha wa paka mme a duedisiwa madi a Amerika a le dikete di le tlhano ka ntlha ya go lwa le [[:en:Charles_Oakley|Charles Oakley]] mo motshamekong wa ipaakanyetso wa letsatsi la masome a mabedi le botlhano la kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa 1996. Morago ga gore Oakley a dire molato o o maswe wa go thula Barkley, Barkley o ne a mo araba ka go mo kgorometsa.<ref>Wise, Mike (October 29, 1996). [https://www.nytimes.com/1996/10/29/sports/barkley-fight-costs-oakley-two-games-and-11000.html "Barkley Fight Costs Oakley Two Games and $11,000".] ''The New York Times''. [https://web.archive.org/web/20101130122450/http://www.nytimes.com/1996/10/29/sports/barkley-fight-costs-oakley-two-games-and-11000.html Archived] from the original on November 30, 2010. Retrieved March 31, 2008.</ref>
Mo motshamekong wa gagwe wa ntlha le Houston Rockets, Barkley o ne a tsaya dibolo morago fa di sena go fosa go tsena mo serotong di le masome a mararo le boraro, e leng palo e kgolo go gaisa tsotlhe mo tirong ya gagwe.<ref>Ferraro, Michael X. & Veneziano, John (2007). ''Numbelievable!''. Chicago: Triumph Books. p. 101. [[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]][[:en:Special:BookSources/978-1-57243-990-0| <bdi>978-1-57243-990-0</bdi>]].</ref> O ne a tswelela go lwantshana le dikgobalo mo pakeng yotlhe mme a tshameka metshameko e le masome a matlhano le boraro fela, O ne a fosa metshameko e le lesome le bone ka ntlha ya [[:en:Laceration|ntho e e bulegileng]] le kgobalo mo lethekeng la gagwe le le molema, metshameko e le lesome le bongwe ka ntlha ya go kgopiwa ga leoto la gagwe le le jaa, mme metshameko e le mene ka ntlha ya dithibelo tsa go tshameka.<ref name=":1" /> O ne a nna motshameki wa bobedi yo o tsenyang dintlha di le dintsi mo setlhopheng, a dira palogare ya dintlha di le lesome le borobongwe le ntlha e le pedi, ka ntlha mo lekgolong di le masome a mane le borobedi le bone tsa dibolo tse di neng di tsena mo serotong.<ref name=":5" /> E ne e le lekgetlo la ntlha fa e sale mo pakeng ya gagwe ya ntlha a dira palogare e e kwa tlase ga dintlha di le masome a mabedi mo motshamekong mongwe le mongwe.
E re ka Olajuwon a ne a tsaya bontsi jwa dithunya tsa go latlhela bolo, Barkley o ne a tlhoma mogopolo thata mo go tsayang dibolo morago fa di sena go fosa go tsena mo serotong, a dira palogare ya dibolo di le lesome le boraro le ntlha e le tlhano mo motshamekong mongwe le mongwe, e leng palo ya bobedi e e kwa godimo mo tirong ya gagwe.
Rockets e ne ya fetsa paka ya metshameko ya tlwaelo ka pego ya diphenyo di le masome a matlhano le supa le diphitlherelo di le masome a mabedi le botlhano, mme ya tswelela go ya kwa makgaolakgannyeng a Western Conference, kwa e neng ya fenngwa mo metshamekong e le thataro ke Utah Jazz. Barkley o ne a dira palogare ya dintlha di le lesome le bosupa le ntlha e le robongwe le dibolo tse a neng a di tsaya fa di sena go tsena mo serotong di le lesome le bobedi mo motshamekong mongwe le mongwe mo tatlhegelong e nngwe ya metshameko ya bofelo.
== Metswedi ==
{{reflist}}
fnbred0y3sn3egfrn0zzxpldja5fugb
Ngũgĩ wa Thiong'o
0
15586
56569
56525
2026-10-12T18:39:15Z
Dumbassman
6831
56569
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=Ngũgĩ wa Thiong'o|image=Ngugi wa Thiong'o - Festivaletteratura 2012.JPG|caption=Ngugi ka ngwaga wa 2012|birth_name=James Ngugi|birth_date=Firikgong a le malatsi a matlhano ngwaga wa 1938|birth_place=Kamiriithu, kolone ya Kenya|death_date=Motsheganong a le masome mabedi le borobabobedi ngwaga wa 2025|death_place=Buford, Georgia,US|education=Makerere University (BA)
University of Leeds|occupation=Mokwadi|spouse=Njeeri|children=ba robabongwe ba akaretsa Mukoma le Wanjiku|notable works=Weep Not, Child (1964)
The River Between (1965)
A Grain of Wheat (1967)
Petals of Blood (1977)
Matigari ma Njiruungi (1986)
Murogi wa Kagogo (2006)}}
'''Ngũgĩ wa Thiong'o''' o o tshotsweng ka leina la James Ngugi ka Firikgong a le malatsi a matlhano ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le borobabobedi a tlhokafala ka Motsheganong a le masome mabedi le borobabobedi ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le botlhano) e ne e le mokwadi wa dibuka gape e le moitseanape wa tsa thuto, o o tlhalositsweng e le mokwadi wa dipadi o o eteletseng pele mo botlhaba jwa [[Aferika|Aforika]] gape e le motho o o botlhokwa mo pading ya sesha ya Aforika.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Ngugi-wa-Thiongo "Ngugi wa Thiong'o".] ''Encyclopaedia Britannica''. 29 May 2025. Retrieved 8 October 2026</ref><ref>Cowell, Alan (29 May 2025). [https://www.nytimes.com/2025/05/28/books/ngugi-wa-thiongo-dead.html "Ngugi wa Thiong'o, Writer Who Condemned Colonists and Elites, Dies at 87".] ''The New York Times''. ISSN 0362-4331. Retrieved 8 October 2026</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/articles/ce999kwxn1ro "Ngũgĩ wa Thiong'o - a giant of African literature - dies aged 87".] ''www.bbc.com''. 28 May 2025. Retrieved 8 October 2026</ref>
Ngũgĩ o ne a kwala thata ka puso ya seesemane pele ga a fetogela kwa go kwaleng ka teme ya Gikuyu a nna mmueledi wa dipadi tse di kwadilweng ka diteme tsa Aforika. Dibuka tsa gaga we di akaretsa dipadi di tshwana le e e ipelelwang thata ya ''The River Between'', metshameko, dipolelwana, dikwalo tsa matshelo a batho, dibuka tsa bana, le mekwalo ya thuto le kgalo. E ne ele motlhami le morulaganyi wa mokwalo wa teme ya Gikuyu wa ''Mũtĩiri''. Polelwana ya gagwe ya ngwaga wa dikete pedi lesome le borataro ya The Upright Evolution: Or Why Humnas Walk Upright e ranoletswe mo ditemeng di feta lekgolo.<ref>Kilolo, Moses (2020). [https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315149660-21/single-translated-short-story-history-african-writing-moses-kilolo "The single most translated short story in the history of African writing: Ngũgĩ wa Thiong'o and the Jalada writers' collective".] ''The Routledge Handbook of Translation and Activism''. Routledge. doi:10.4324/9781315149660-21. ISBN <bdi>978-1-315-14966-0</bdi>. S2CID 219925787. Retrieved 8 October 2026</ref>
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le bosupa, Ngugi o ne a bona mokgwa wa bodiragatsi kwa Kenya o o neng o ikaelela go golola tsamaiso ya bodiragatsi go tswa mo tsamaisong ya thuto ya bahumi jaaka a ne a supa, ka go rotloetsa go dirisa methale e e itlelang fela le go tsaya karolo ga balebeledi mo ditiragatsong. Maikaelelo a porojeke ya gagwe e ne e le go tlosa masaitseweng a ditsamaiso tsa bodiragatsi le go tila tsamaiso ya go tlogela ba bangwe kwa ntle mo go dirang batho ba ba matlhagatlhaga le balebeledi, mo go ya ka Ngugi go rotloetsang gore batho ba seka ba nna le kgatlhego. Le nstwa motshameko wa gagwe wa Ngaahika Nedenda (wa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le bosupa), a o kwadile le [[Ngũgĩ wa Mirii]], o ne wa atlega mo thekisong, o ne wa emisiwa ke puso ya kenya ya nako eo e e neng e gatelela.
Ngugi o ne a tshwara morago ga foo sebaka se se fetang ngwaga. O ne a bulelwa kwa kgolegelong ka lekgotla la Amnesty International le ne le mo eme nokeng mme a tshaba kwa Kenya. O ne a tlhomiwa moporofesa o o tlhomogileng wa padi le seesemane kwa University of California, kwa Irvine. O ne a kile a ruta kwa University of Nairobi, Norhwestern University, Yale University le New York University. Ngugi o ne a nna bonwa e le motho o o ka fiwang seetsele sa Nobel Peace Prize sa padi. O ne a abelwa seetsele sa International Nonino Prize kwa Italy ka ngwaga wa dikete pedi le motso, le Park Kyong-ni Prize ka ngwaga wa dikete pedi lesome le borataro. Mo baneng ba gagwe go na le bakwadi ebong Mukoma wa Ngugi le Wanjikũ wa Ngũgĩ.
== Botshelo jwa gagwe ==
Dingwaga tsa a le mmotlana le thuto
Ngugi o tsholetswe kwa Kamiriithu gaufi le Limuru kwa kgaolong ya Kiambu kwa koloneng ya Kenya ya British Empire ka Firikgong a le malatsi a matlhano ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mararo le borobabobedi. Ke wa morafe wa Kikuyu, morago ga kolobetso o ne a fiwa leina la James Ngugi. Rrragwe ebong Thiong'o wa Ndūcũ, o ne a bna le basadi ba le bane le bana ba le masome mabedi le borobabobedi; Ngugi e ne e le ngwana wa mosadi wa boraro ebong Wanjiku wa Ngugi. Ba lolwapa lwa gagwe e ne e le balemi barui ba lefatshe la bone le neng le buseditswe kwa go bone mo molaong wa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe lesome le botlhano. Fa Ngugi e santse e le ngwana, ba ne ba amega mo tiragalong ya [[Botsuolodi jwa Mau Mau]] jwa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bobedi go tsena ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro; motsalwa le ene ebong Mmwangi o ne a le matlhagatlhaga mo sesoleng sa kgololesego le lefatshe sa kwa Kenya (kwa a bolailweng teng), motsalwa le ene o mongwe o ne a thuntshiwa ka nako ya seemo sa tshoganyetso, mmaagwe o ne a bogisiwa kwa Kamiriithu.
Ngugi o dule kwa Limuru ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le bolthano go ya go tsena sekolo kwa Alliance High School, e le sekolos a puso sa bana ba basimane se le bokgakala jwa dikhilomithara di le masome a mabedi. Morago o tlaa kwala ka matlotla a a fitlhetseng fa a boela gae morago ga setlha se le sengwe a le koo...ba Britain ba ne ba thubagantse motse otlhe. Lefatshe la Kenya le ne le le mo seemong sa tshoganyetso, e le tsela ya go leka go kganela sesole sa Kenya Land and Freedom Army go simolola ntwa kgatlhanong le babusi. Motse wa me o thubakantswe, Alliance High School mo dingwageng tse tlhano e ne ya na lefelo le lesha la boremeleo jwa sesole, ke ne ka leba kwa morago ke leba Limuru, kgaolo e ke tsholetsweng kwa go yone. Ka go latlhegelwa ke legae la me, ke ne ka simolola go lemoga legae le le ntatlhegetseng.
Ngugi o ne a ya go tsena sekolo kwa Makerere University College kwa Kampala, Uganda go tswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a matlhano le borobabongwe go tsena ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le boraro, o n a re ke ka dingwaga tseo a le kwa lefatsheng la ga bone le lesha a neng a simolola go nna mokwadi: "dipadi tsa The River Between le Weep Not, Child ke maduo a go nna ga me kwa lefatsheng le ke neng ke ile sekolong kwa go lone. Lefatshe la Uganda le ne la ntetla go upolola Kenya wa me le go tshela botshelo jwa me sesha kwa motseng. Ke ne ka lemoga lefatshe la me ka go nna kwa ntle ga lone." Fa a le moiithuti, o ne a tsenelela bokopano jwa bakwadi ba Aforika jo bo neng bo tshwaretswe kwa Makerere ka Seetebosigo ngwaga wa sekete makgolo a marataro le bobedi, motshameko wa gagwe wa The Black Herrmit o ne a wa simolola go gasiwa e le bontlha jwa tiragalo kwa The National Theatre. Kwa bokopanong, Ngugi o ne a kopa [[Chinua Achebe]] go bala mekwalo ya gagwe ya The River Between le Weep Not, Child tse di neng tsa gatisiwa mo Heinemann African Writers Series morago, tsa tlhomiwa semmuso kwa London ngwaga oo, Achebe e le morulaganyi wa yone wa mogakolodi wa ntlha. Ngugi o alogile ka B.A degree ya seesemane go tswa kwa Makerere University College ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le boraro.
=== Dikgatiso tsa ntlha le dithuto kwa England ===
Padi ya ntlha ya ga Ngugi ya weep Not, Child, e gatisitswe ka Motsheganong ngwga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le bone. E ne e le padi ya ntlha ya seesemane go gatisiwa ke mokwadi wa Aforika go tswa kwa botlhaba jwa Aforika.
Moragonyana ngwaga one oo, a fentse thuso ya madi a go stena sekolo kwa University of Leeds go dira MA, Ngugi o ne a ya England, kwa a neng a le teng fa a fetsa padi ya gagwe ya bobedi ya The River Between, e ne ya tswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le botlhano. The River Between, e e remeletseng mo tsuologong ya Mau Mau gape e supa botsalano jo bo sa iketlang gareng ga BaKeresete le batho ba eseng BaKeresete, e ne e dirisiwa kwa dikolong tsa kwa Kenya pele. O ne a tswa kwa Leeds ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le bosupa a sa fetsa tshekatsheko thuto ya gagwe ya padi kwa Caribbean, thuto ya gagwe e ne e itebagantse le mokwadi wa kwa Barbados George Lamming, o Ngugi a neng a bua se ka ene mo kgobokanyong ya gagwe ya ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le bobedi ya homecoming: "o ne a gwetlha mo go nna setshwantsho sa tsuologo mo lefatsheng le le okametsweng ke batho basweu. Kgabagare ke ne ka itse gore padi e kgona go direlwa go bua le nna, e ka gwetlha sengwe kwa teng ga me. Lefatshe la gagwe le ne le sa nkgakgamatse jaaka la ga Fielding Defoe, Smollet, Jane Austen, George Eliot, Dickens, D.H Lawrence.
=== Phetogo ya leina, kakanyo le go ruta ===
Padi ya ga Ngugi ya ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le bosupa ya A Grain of Wheat e ne ya tshwaya go dumalana le tsamaiso ya Marxism. Morago ga foo o ne a emisa go kwala ka teme ya seesemane le go dirisa leina la James Ngugi; ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa o ne a fetotse leina la gagwe go nna Ngugi wa Thing'o, a simolola go kwla ka teme ya ga gabo ya Gikuyu.Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le bosupa, Ngugi o ne a simolola go ruta kwa University of Nairobi e le motlhatlhelela dithuto tsa padi ya seesemane. o ne a tswelela ka go ruta kwa sekolong seo dingwaga di le lesome fa a bereka e le moithuti o o rutiwang tiro ya tlhamo mo go kwaleng kwa Makerere University. Ka nako eo, o ne a ruta gape kwa Northwestern university a etile kwa lephateng la seesemane le dithuto tsa Aforika sebaka sa ngwaga.
Fa a ruta kwa university of Nairobi, Ngugi o ne a kgotlhetsa dipuisano tsa go emisa lephata la English. O ne a re morago ga bokolone, go bolthokwa gore sekolo mo Aforika se rute dipadi tsa Aforika, di akaretsa dipadi tsa mafoko, le gore seo se sthwanetse go diriwa go lemogiwa khumo ya diteme tsa Aforika. Ka dingwaga tsa skete makgolo a robabongwe masome a marataro, maiteko a, a ne a baka gore sekolo se emise go ruta padi ya seesemane, mme se e beeletse ka e e bayang padi ya Aforika kwa pele.
=== Go isiwa kgolegelong ===
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robaongwe masome a supa le borataro, ngugi o ne a thusa go tlhama lefelo la Kamiriithu Community Education and Cultural Centre le, mo go ste dingwe, le rulagantseng mesthameko ya Aforika mo lefelong leo. Ngwaga o o latelang go ne ga gatisiwa Petals of Blood. Molaetsa wa yone wa polotiki o o mashetla, le wa motshameko wa gagwe wa Ngaahika Ndeenda (ke tlaa nyala fa ke batla), o a o kwadileng le [[Ngũgĩ wa Mirii]] wa gatisiwa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le bosupa, o ne a wa gwetlha mothusa tautona wa lefatshe la Kenya wa nako eo ebong Daniel arap Moi go ntsha taolo ya gore a tshwarwe. Dikgatiso tsa motshameko wa gagwe, dibuka tsa ga Karl Marx, Friedrich Engels le Vladimir Lenin di ne tsa tsewa mo go ene. O ne a romelwa kwa kgolegelong ya Makiti Maximum Security Prison, a bewa koo a sa lekiwa kwa kgotlatshekelong sebaka sa ngwaga.
Ngugi o ne a beilwe mo kamoreng ya kgolegelo e nnye le magolegwa a mangwe a polotiki. Ka nako ya bontlha jwa go tshwarwa ga bone, ba ne ba letlelelwa go aramela letsatsi sebaka sa oura ka letsatsi. ka mafoko a ga Ngugi: "lefelo le pele le ne le dirisediwa magolegwa a a nang le bothata jwa tlhaloganyo pele ga le dirisiwa go tlhatlhela batho ba ba lwalang sepolotiki". O ne a ikgomotsa ka go kwala o n a kwala padi ya gagwe ya ntlha ya sesha ka teme ya Gikuyu, ya Devil on the Cross (Caitaani mutharaba-Ini), mo pampiring ya ntlwana ya boithomelo e ba neng ba e fiwa kwa kgolegelong.
Ka nako ya fa a le kwa kgolegelong, Ngugi o ne a tsaya tshwetso ya go emisa go kwala metshameko ya gagwe le tse dingwe ka teme ya seesemane a simolola go kwala ka teme ya ga bone ya Gikuyu.
Nako e Ngugi a e nnileng kwa kgolegelong e rotloeditse motshameko wa gagwe wa The Trial of Dedan Kimathi (wa ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le borataro.) A o kwadile le Micere Githae Mugo, The Trial of Dedan Kimathi o ne a wa diragadiwa kwa moletlong wa FESTAC 77 kwa Lagos, Nigeria. Motshameko o supa Kimathi mogaka wa tsuologo ya Mau Mau le mopati wa gagwe - molwantwa wa mme. Fa kimathi a le kwa kgolegelong, mosadi o ne a leka go mo falotsa mem o ruta dikokomane go tsweledisa ntwa. Basadi ba Kenya ba le bantsi ba ne ba tsaya karolo mo tsuologong ya Mau Mau.
Morago ga go gololwa ga ga Ngugi ka Morule nwgaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le borobabobedi, o ne a seka a busediwa mo tirong ya gagwe ya go tlhatlhelela dithuto kwa Nairobi University, ba lowlapa lwa gagwe ba tsenngwa dingalo. Ka a ne a kwadile ka tshiamologo ya puso e e gatelelang ka nako eo,Ngugi le ba lolwapa lwa gagwe ba ne ba patelesega go tshaba. Morago ga Daniel Arap Moi, tautona o o ntseng mo setilong sa botautona go feta botautona botlhe kwa Kenya,a sena go ithola tiro ka ngwaga wa dikete pedi le bobedi, go neng ga gololesega gore ba ka boela gae.
=== Go tshaba ===
Fa a tshabile, Ngugi o ne a bereka le komiti ya kwa London ya kgololesego ya magolegwa kwa Kenya (go tswa ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le bobedi go tsena masome a robabongwe le borobabobedi). Matigaro ma Njiruungi (e ranotswe ke Wangui wa Goro go raya Matigare ka seesemane) e ne ya gatisiwa ka nako e. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le bone, e ne e le motlhatlhelela dithuto o o etileng kwa Bayreuth University, ngwaga o o latelang e ne ya nna mokwadi o o katisiwang kwa Borough of Islington kwa London. O ithutetse filimi kwa Dramatiska institute kwa Stockholm, Sweden (ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le borataro).
Dibuka tsa ga Ngugi tsa morago di akaretsa Detained, mekwalo ya gagwe ya letsatsi le letsatsi fa a le kwa kgolegelong (e gatisistswe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le motso), Decolonising the Mind: The Politics of Lnaguage in African literature (e gatisistswe ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le borataro), mokwalo o o buang ka go kwala ka diteme tsa bone ga batho ba Aforika eseng ka diteme tsa Yuropa, gore ba latlhe dikamano tsa bone le bokolone le go aga dipadi tsa Aforika tsa boammaruri, le Matigari (e e ranotsweng ke Wangui wa Goro) (ya ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobedi le bosupa), nngwe ya dipadi tsa gagwe tse di tumileng thata ke tlaopo ya leinane la Gikuyu. O itlhalosa e le mofaladi wa dibuka, o ne a supa gape gore: "ke ne ke tshwanelwa ke gore ke seka ka bua teme ya ga mme gore kgone go upolola teme ya ga mme."
Ngugi e ne e le motlhatlhelela dithuto o o etileng wa english le Comparative Literature kwa Yale University gareng ga dingwaga tsa sekete makgolo a robabongwe masome a robabobdi le borobabongwe go tsena ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le bobedi. Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le bobedi, e ne e le moeng kwa bokopanong jwa bakwadi ba Aforika Borwa a nna kwa motsaneng wa Zwide le Mzi Mahola, ngwaga o a nnileng motlhatlhelela dithuto kwa New york University, kwa a neng a tshwere setilo sa ga Erich Maria Remarque. O berekile e le motlhatlhelela dithuto wa tlhwatlhwa wa seesemane gape e le mookamedi wa ntlha wa lekgotla la International Center for Writing and Translation kwa University of California, kwa Irvine.
== Lekgolo la dingwaga di le masome mabedi le motso ==
Ka Phatwe a le malatsi a robabobedi ngwaga wa dikete pedi le bone, Ngugi o ne a boela kwa Kenya e le bontlha jwa loeto lwa sebaka sa kgwedi kwa botlhaba jwa Aforika. Ka Phatwe a le lesome le motso, magodu a ne a thuba kwa ntlong ya gagwe e e nang le tshireletso e e kwa godimo: ba ne ba betsa Ngugi, ba dirisa mosadi wa gagwe botlhaswa gape ba utswa dilo dingwe tsa tlhwatlhwa e e kwa godimo. Fa Ngugi a boela kwa U.S kwa mafelong a loeto lwa kgwedi, banna ba le batlhano ba ne ba tshwarwa ka ba ne ba belaelwa e le bone ba dira molato, mongwe wa bone e le setlogolo sa gagwe. Ka ngwaga wa dikete pedi le borataro, bagatisi ba dibuka ba Amerika Random House ba ne ba gatisa padi ya gagwe e ntsha ya ntlha mo dingwageng di ka nna masome mabedi ya Wizard of the Crow, e e ranoletsweng mo seesemaneng go tswa puong ya Gikuyu ke mokwadi ka bo ene.
Ka Ngwanatsele a le lesome ngwaga wa dikete pedi le borataro, fa a le kwa San Francisco kwa Hotel Vitale kwa Embarcadero, Ngugi o ne a tshwenngwa a laolelwa go stwa kwa hoteleng ke mmereki. Tiragalo e ne ya baka mekubukubu mo setshabeng ya shakgatsa batho abnstho ba Amerika le ma Aforika a a nnang kwa Amerika, mo go neng ga baka go ikopa maitshwarelo ga hotele.
Dibuka tsa ga Ngugi tsa mo bosheng di akaretsa Globalectics: Theory and the politics of Knowing (e e gatisitsweng ka ngwaga wa dikte pedi lesome le bobedi), le Something Torn and New: An African Renaissance, kgobokanyo ya mekwalo e e gatisitsweng ka ngwaga wa dikete pedi le borobabongwe e e buang ka seabe sa diteme tsa Aforika mo go tsosoloseng tlhaloganyo ya Aforika, e Publishers Weekly e buileng jaana ka yone: puo ya ga Ngugi e ntsha; dipotso tse a di botsang di maleba, se a buang ka sone se a utlwala: go bolaya teme ke go bolaya go gakologelwa ga batho". Se se ne sa salwa morago ke dikwalo tse pedi tsa botshelo jwa gagwe tse di neng tsa amogelesega sentle tsa: Dreams in a Time of War: A childhood memoir (e e gatisitsweng ka ngwaga wa dikete pedi lesome) le ya In The House of the Interpreter: A Memoir (e e gatisitsweng ka ngwaga wa dikete pedi lesome le bobedi) e e neng e tlhalosiwa e kwadilwe sentle thata ebile e tlhokega ke Los Angeles Times, gareng ga dikakgolo tse dingwe.
Go ne go na le magatwe a a sa feleng a gore Ngugi o ka nna mongwe wa ba ba tlaa fenyang seetsele sa Nobel Prize ya padi, o ne a supilwe e le o o rategang thata ka ngwaga wa dikete pedi lesome. Le fa go ntse jalo, ngwaga o o e ne ya neelwa mokwadi wa lotso lwa Peru Mario Vargas Llosa, morago Ngugi o n a begiwa are ga a kgobega marapo thata jaaka bakapa dinepe ba ba neng ba kgobokane kwa ntle ga lolwapa lwa gagwe: "ke nna o ke neng ke ba gomotsa".
Polelo-khutswe ya ngwaga wa dikete pedi lesome le boraro ya ga Ngugi ya The upright Revolution: Or Why Humans Walk Upright e ne ya nna polelokhutswe e e ranotsweng gantsi go feta diwalo tsotlhe mo ditsong tsa dipadi tsa Aforika, e na le dithanolo di feta lekgolo. E kwadilwe pele ka temeya Gikuyu, ka thanolo ya seesemane ee dirilweng ke mokwadi ka sebele, ga mmogo le dithanolo tsa diteme tsa Aforika di le dintsi, e ntshitswe ke Jalada Africa Trust, kgobokanyo ya bakwadi ba Aforika, mo tsebeng ya bone ya Translation Issue, ba simolola porojeke e e neng e ikaelela go ranolela polelo nngwe le nngwe mo ditemeng tsa Aforika di le dikete pedi. Ka ngwaga wa dikete pedi lesome le borobabongwe, the Upright Evolution, Or Why Humans Walk Upright, e tshwantshitswe ke Sunandini Banerjee, e gatisitswe ke Seagull Books.
Buka ya ga Ngugi ya The Perfect Nine, e e kwadilweng ya bo ya gatisiwa ka teme ya Gikuyu ka setlhogo sa Kenda Muiyuru: Rugano Rwa Gikuyu na mumbi (ya ngwaga wa dikete pedi lesome le borobabongwe), e ne ya ranolelwa kwa seesemaneng ke Ngugi ka kgatiso ya yone ya ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi, ke maboko a polelo ya tlholego ya batho ba gagwe. E ne ya tlhalosiwa ke Los Angeles Times e le padi e e sekasekang mainane ka leitlho la Aforika o o kopaneng le balwela ditshwanelo ba bomme. Kakgelo mo World Literature Today e ne ya re:
"Ngugi o kwala go bolelwa sesha fa mainane le ditumelo tsa batho ba Gikuyu a a gatelelang bontle, go nna pelokgale, botlhokwa jwa go dumela mo mongweng, kopano, tshiamo mo ditumelong tsotlhe. Dilo tse tsotlhe di dira polelo ya the Perfect nine polelo ya dikgakagamatso le tswelelo pele; sesha le tumelo; dilo tsa tshimologo le phelelo; kgaologelo ya dilo tsa bogologolo."
Fiona Simpson mo The Guardian o ne a soboka ka gore The Perfect nine ke tiro e ntle thata e e sa tlhaoleng botaki jwa maemo le go bolela dipolelo ga ditso, mme e supa selo se le sengwe, gore botshelo bo na le mosola.
Ka Mopitlo ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le motso, the Perfect Nine e ne ya nna buka ya ntlha e kwadilwe ka teme ya Aforika go phadisanela seetsele sa International Booker Prize, Ngugi e le motho wa ntlha go tlhophiwa e le mokwadi le moranodi wa buka.
Fa a bodiwa ka ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le boraro gore a Kenyan English kgotsa Nigerian English ke diteme tsa kwa gae, Ngugi wa Thiongó o ne a fetola ka gore "go tshwana le batho ba ba dirilweng makgoba ba itumelela gore ga bone ke bokgoba jwa mo gae. English ga se teme ya Aforika. French ga se teme ya Aforika. Kenyan kgotsa Nigerian English ke matlakala. Se ke sekai sa go dumalana le dilo tse di sa tlwaelesegang. Ba ba gateletsweng ba leka go tsaya puo ya ba ba neng ba ba okametse ke sekai sa bokgoba." Ka ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le botlhano, o n a akgela are : "mo Kenya, le gompieno, re na le bana le batsadi ba bone ba ba sa kgoneng go bua teme ya bo mmaabo...ba a itumela fa ba bua English ba bo ba itumele thata fa bana ba bone ba sa itse teme ya bone. Ke sone se ke reng ke go gatelelwa tlhaloganyo". O ne a akgela gape gore ga a na bothata le go bua english, mme ga ke batle gore e nne yone teme ya me ya boremelelo...fa o itse diteme tsotlhe tsa lefatshe, o sa itse puo ya ga mmago, selo seo ke bokgoba, bokgoba kjwa tlhaloganyo. Mme fa o iste teme ya ga mmago, o bo o itse tse dingwe gape, seo ke go nonofa."
== Botshelo jwa gagwe ==
=== Lolwapa ===
Bana ba gagwe ba bane ke bakwadi ba ba gatisitseng dibuka: tee Ngugi, Mukoma wa Ngugi, Nducu wa Ngugi le Wanjiku wa Ngugi.
=== Bolwetse le loso ===
Ka ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le botlhano, Ngugi wa Thiong'o o ne a fitlhelwa a na le kankere a bolelelwa gore o na le dikgwedi di le tharo tsa botshelo; le fa go ntse jalo, o ne a fola. Ka ngwaga wa dikete pedi lesome le borobabongwe, o ne a diriwa loaro lwa pelo, ka nako eo o ne a simola go lwala diphilo. o tlhokafaletse kwa Buford, Georgia, kwa united States ka Motsheganong a le masome mabedi le borobabobedi ngwaga wa dikete pedi masome a mabedi le botlhano a le dingwaga di le masome a robabobedi le bosupa. Fa a tlhokafala, Ngugi go bolelwa fa a ne a amogela kalafi ya diphilo, mme se se bakileng loso lwa gagwe ga sea itsisiwe.
Morago ga loso lwa ga Ngugi, metswedi ya dikgang ya kwa bophirima e ne ya tlotlomatsa maiteko a gagwe go lwantsha bokolone le tse dingwe tse a neng a di kgala. Mokwadi wa kwa nigeria Wole Soyinka, mokwadi wa kwa kenya david Gian Maillu, tautona wa lefatshe la Kenya William Ruto, le mapolotiki Stepheng Kalonzo Musyoka le Raila Odinga ba ne ba mo tswa matshidiso morago ga loso lwa gagwe.
== Dietsele le ditlotla ==
* Ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a marataro le borataro: seetsele sa UNESCO sa padi ya gagwe ya ntlha ya Weep Not Child, kwa moletlong wa ntlha wa mafatshe wa botaki kwa Dakar, Senegal.
* Ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a supa le boraro: The Lotus Prize ya padi kwa Alma Atta, Khazakhistan
* Ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a mabedi le bobedi (Moranang a le malatsi a marataro): Seetsele sa Paul Robeson sa bokgeleke jwa botaki kwa Philadelphia U.S
* Ngwaga wa sekete makgolo a robabongwe masome a robabongwe le boraro: Seetsele sa Zora Neale Hurston-Paul Robeson, se abilwe ke National Council for Black Studies, kwa Accra, Ghana
== Metswedi ==
{{reflist}}
bdjhr3hy8qqchje1qq11v5o8usgaiby
Kopi
0
15588
56567
56533
2026-10-12T18:37:49Z
Dumbassman
6831
56567
wikitext
text/x-wiki
'''Kopi''' e dirisiwa go tshela le go nwa dilo tse di metsi, e ka nna metsi, tee, maswi, matute, senotsididi jalo jalo. Gantsi e bopegile ka popego ya sediko, e na le setshwaro mo letlhakoreng. E ka diriwa ka letsopa, galse, polasetiki, taka kgotsa pampiri. E fitlhelwa ka mekgabiso e e farologaneng. <ref>Cambridge University Press. (n.d.). ''Cup''. In ''Cambridge Dictionary''. Retrieved October 9, 2026, from <nowiki>https://dictionary.cambridge.org</nowiki></ref>
Tiriso ya kopi:
# Go nwa dilo tse di mogote jaaka tee le kofi
# Go nwa dino tse di tsididi jaaka metsi le matute
# Go lekanya metswako fa go apewa
# G ja dijo dingwe jaaka sopo kgotsa disete.
Mefuta ya dikopi:
# Kopi ya tee - E nwa tee
# Kopi ya kofi - E nwa kofi
# Kopi ya tekanyo - E dirisiwa go lekanya metswako
# Kopi ya pampiri - Kopi e e latlhiwa morago ga tiriso
# Kopi ya loeto - E diretswe gore motho a kgone go tsamaya le seno sa gagwe
Botlhokwa jwa kopi:
# E dira gore go nwa gonne bonolo ebile gonne phepha
# E thusa go thibela go tshologa ga dino
# E ka dirisiwa gangwe le gape fa e dirilwe ka didiriswa tse di tiileng
== Metswedi ==
{{reflist}}
tk1tp2g4x4m5mkzrffzi1bgeyecw6q3
Motho
0
15589
56566
56534
2026-10-12T18:37:31Z
Dumbassman
6831
56566
wikitext
text/x-wiki
'''Motho''' ke sebobiwa se se nang le mogopolo, maikutlo, ditshwanelo le maikarabelo. Motho mongwe le mongwe o farologane le ba bangwe ka botho jwa gagwe, bokgoni le maitemogelo a gagwe. Motho o na le tsotlhe tsa mmele jaaka boleele, bokete le popego. O na le maikutlo jaaka boitumelo, bohutsana, bogale kutlo botlotlhoko jalo jalo. O kgona go akanya, go ithuta, go bua le go tsaya ditshwetso. O tshela le go dirisana le batho ba bangwe. <ref>Encyclopaedia Britannica. (n.d.). ''Person''. In ''Britannica''.</ref>
'''Ditiro tsa batho:'''
# Leloko la lelapa
# Moithuti
# Modiri kgotsa mothapi
# Moagi wa naga
'''Botlhokwa jwa motho:'''
# O thusa go tlhabolola lelapa
# O na le ditshwanelo tse di tshwanetseng go tlotliwa
# O na le maikarabelo mo bathong ba bangwe le mo tikologong
== Metswedi ==
{{reflist}}
1uirjnkhrve5jsg1qv8r5u4sxwzpkj3
Thatayaone Mothuba
0
15590
56577
2026-10-13T10:46:17Z
PhalaMountains
13277
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1280290272|Thatayaone Mothuba]]"
56577
wikitext
text/x-wiki
'''Thatayaone Mothuba''' (o tshotswe ka 5 Motsheganong 1978) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa pele [[Botswana|wa Motswana]] . Mothuba o biditswe la ntlha go tshameka mo [[Setlhopha sa setshaba sa kgwele ya dinao sa Botswana|setlhopheng sa kgwele ya dinao sa setshaba sa Botswana]] ka ngwaga wa masome a mabedi a dikete le bongwe wa dingwaga (2001), mme a fenya dikgepi di le pedi mo setlhopheng sa lefatshe la gagwe ka ngwaga wa 2002.
qpvoqtm5uefvn3rmeih0o6465qa9gii
56585
56577
2026-10-13T11:05:40Z
PhalaMountains
13277
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1280290272|Thatayaone Mothuba]]"
56585
wikitext
text/x-wiki
'''Thatayaone Mothuba''' (o tshotswe ka 5 Motsheganong 1978) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa pele [[Botswana|wa Motswana]] . Mothuba o biditswe la ntlha go tshameka mo [[Setlhopha sa setshaba sa kgwele ya dinao sa Botswana|setlhopheng sa kgwele ya dinao sa setshaba sa Botswana]] ka ngwaga wa dikete tse di masome a mabedi le bongwe (2001), mme a fenya dikgepi di le pedi mo setlhopheng sa lefatshe la gagwe ka ngwaga wa 2002.
h29a5d9ghe2p52ortwwwli9aiv054yc
Arnold Mampori
0
15591
56578
2026-10-13T10:51:03Z
GABY2605
13292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1324795838|Arnold Mampori]]"
56578
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''Arnold Mampori''' ( o tshotswe ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a le marataro ka ngwaga wa 1991 ) ke motshameki wa kgwele ya dinao [[Botswana|wa Motswana]] yo o tshamekelang [[Township Rollers F.C.|Township Rollers]] mo Liking e Kgolo ya Botswana le mo [[Setlhopha sa setshaba sa kgwele ya dinao sa Botswana|setlhopheng sa kgwele ya dinao sa bosetšhaba sa Botswana]] .
== Ditshupiso ==
{{Reflist}}
jqz1qhdyue3efsob8hzrdefx1lw8bwi
Ntando Maduna
0
15592
56579
2026-10-13T11:00:20Z
VNGao
10152
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1348218013|Ntando Maduna]]"
56579
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Ntando Maduna''' (o tshotswe ka ngwaga wa 1992 ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi a le masome mabedi le borobabongwe) ke lepolotiki la kwa [[Aforika Borwa|Aforika borwa]] wa le Lekoko la Phuthego bo ditšhaba kwa Aforika borwa wa leloko la Afrcan National Congress fa e sale ka ngwaga wa 2024.
== Tiro ya sepolotiki ==
Ka kgwedi Phukwi ngwaga wa 2023, Maduna o ne a tlhophiwa go nna leloko la Komiti bokhuduthamaga ya bo ditšhaba ebong African National Congress Youth. <ref>{{Cite web |last=Mavuso |first=Sihle |date=2023-07-03 |title=ANCYL NEC achieves gender parity, but no space for any young white leaders |url=https://iol.co.za/news/politics/2023-07-03-ancyl-nec-achieves-gender-parity-but-no-space-for-any-young-white-leaders/ |access-date=2025-06-23 |website=IOL |language=en}}</ref>
Maduna o tlhophilwe go tsena mo Phuhegong ya bo ditšhaba ya Aforika Borwa mo ditlhophong tsa kakaretso tsa ngwaga wa 2024 a tswa mo lenaneong la bo ditšhaba la [[ANC]]. <ref>{{Cite web |title=The 400 MPs elected to the National Assembly - IEC - DOCUMENTS {{!}} Politicsweb |url=https://www.politicsweb.co.za/documents/the-400-mps-elected-to-the-national-assembly--iec |access-date=2025-06-23 |website=www.politicsweb.co.za |language=en}}</ref> Fa e sale ka ngwaga wa 2024 kgwedi ya Phukwi , Maduna e ene a nna leloko la Komiti ka Nakwana e le Modupi Kakaretso, le leloko la Komiti ya Nakwana ya Matlole a madi a puso ka tsa Setšhaba, le Komiti ya Kago ka tsa Dipalamo. <ref>{{Cite web |title=Ntando Maduna |url=http://www.pa.org.za/person/ntando-maduna/ |access-date=2025-06-23 |website=People's Assembly |language=en}}</ref>
== Ditshupiso ==
{{Reflist}}
mlptl2zufvxiw1nkmhu363wje1ggodv
56580
56579
2026-10-13T11:01:01Z
VNGao
10152
56580
wikitext
text/x-wiki
'''Ntando Maduna''' (o tshotswe ka ngwaga wa 1992 ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi a le masome mabedi le borobabongwe) ke lepolotiki la kwa [[Aforika Borwa|Aforika borwa]] wa le Lekoko la Phuthego bo ditšhaba kwa Aforika borwa wa leloko la Afrcan National Congress fa e sale ka ngwaga wa 2024.
== Tiro ya sepolotiki ==
Ka kgwedi Phukwi ngwaga wa 2023, Maduna o ne a tlhophiwa go nna leloko la Komiti bokhuduthamaga ya bo ditšhaba ebong African National Congress Youth. <ref>{{Cite web |last=Mavuso |first=Sihle |date=2023-07-03 |title=ANCYL NEC achieves gender parity, but no space for any young white leaders |url=https://iol.co.za/news/politics/2023-07-03-ancyl-nec-achieves-gender-parity-but-no-space-for-any-young-white-leaders/ |access-date=2025-06-23 |website=IOL |language=en}}</ref>
Maduna o tlhophilwe go tsena mo Phuhegong ya bo ditšhaba ya Aforika Borwa mo ditlhophong tsa kakaretso tsa ngwaga wa 2024 a tswa mo lenaneong la bo ditšhaba la [[ANC]]. <ref>{{Cite web |title=The 400 MPs elected to the National Assembly - IEC - DOCUMENTS {{!}} Politicsweb |url=https://www.politicsweb.co.za/documents/the-400-mps-elected-to-the-national-assembly--iec |access-date=2025-06-23 |website=www.politicsweb.co.za |language=en}}</ref> Fa e sale ka ngwaga wa 2024 kgwedi ya Phukwi , Maduna e ene a nna leloko la Komiti ka Nakwana e le Modupi Kakaretso, le leloko la Komiti ya Nakwana ya Matlole a madi a puso ka tsa Setšhaba, le Komiti ya Kago ka tsa Dipalamo. <ref>{{Cite web |title=Ntando Maduna |url=http://www.pa.org.za/person/ntando-maduna/ |access-date=2025-06-23 |website=People's Assembly |language=en}}</ref>
== Ditshupiso ==
{{Reflist}}
fg9xqtiveycy7jsqv4ylqbahmyt7uds
Thabang Sesinyi
0
15593
56581
2026-10-13T11:01:35Z
Pampusces
13283
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355790024|Thabang Sesinyi]]"
56581
wikitext
text/x-wiki
'''Thabang Sesinyi''' (o tshotswe ka 15 Diphalane 1992) ke motshameki wa kgwele ya dinao [[Botswana|wa Motswana.]] Ke motshameka-gare wa [[Setlhopha sa kgwele ya dinao sa Jwaneng Galaxy F.C.|setlhopha sa Jwaneng Galaxy]] .
== Dipalo tsa boitseanape ==
=== Tsa Mafatshe a sele ===
== Dietsele ==
'''Direkote'''
* Monosi wa dino go gaisa botlhe wa liki e kgolo ya Botswana Premier League : O nositse dino di le 102
8u7fmc5ejuqkyk5zwmef58951ljduw1
56594
56581
2026-10-13T11:13:43Z
Pampusces
13283
/* Dipalo tsa boitseanape */
56594
wikitext
text/x-wiki
'''Thabang Sesinyi''' (o tshotswe ka 15 Diphalane 1992) ke motshameki wa kgwele ya dinao [[Botswana|wa Motswana.]] Ke motshameka-gare wa [[Setlhopha sa kgwele ya dinao sa Jwaneng Galaxy F.C.|setlhopha sa Jwaneng Galaxy]] .
== Dipalo tsa boitseanape ==
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Mokgatho
! rowspan="2" |Setlha
! rowspan="2" |Karolo
! colspan="2" |Liki
! colspan="2" |Kopi
! colspan="2" |Khonthinenthale
! colspan="2" |Dipalo tsotlhe
|-
!Metshameko ee tshamekilweng
!Dino
!Metshameko ee tshamekilweng
!Dino
!Metshameko ee tshamekilweng
!Dino
!Metshameko ee tshamekilweng
!Dino
|-
|Orapa United
|2015-16
|Botswana Premier League
|20
|13
|
|
|
|
|20
|13
|-
| rowspan="8" |Jwaneng Galaxy
|2016-17
| rowspan="7" |Botswana Premier League
|23
|13
|
|
|
|
|23
|13
|-
|2019-20
|4
|2
|
|
|
|
|4
|2
|-
|2021-22
|26
|24
|
|
|6
|2
|32
|26
|-
|2022-23
|27
|20
|1
|1
|
|
|28
|21
|-
|2023-24
|22
|16
|1
|1
|8
|3
|31
|20
|-
|2024-25
|22
|5
|
|
|
|
|22
|5
|-
|2025-26
|20
|20
|
|
|2
|3
|22
|23
|-
! colspan="2" |Dipalo tsotlhe
!144
!100
!2
!2
!16
!8
!162
!110
|-
|Platinum Star
|2017-18
|
|5
|1
|
|
|
|
|5
|1
|-
! colspan="3" |Dipalo Tsotlhe tsa Boitseanape
!169
!114
!2
!2
!16
!8
!187
!12
|}
=== Tsa Mafatshe a sele ===
== Dietsele ==
'''Direkote'''
* Monosi wa dino go gaisa botlhe wa liki e kgolo ya Botswana Premier League : O nositse dino di le 102
ikj5xtmggb8iaqlywsh5thz67mjfa07
56605
56594
2026-10-13T11:23:02Z
Pampusces
13283
/* Dipalo tsa boitseanape */
56605
wikitext
text/x-wiki
'''Thabang Sesinyi''' (o tshotswe ka 15 Diphalane 1992) ke motshameki wa kgwele ya dinao [[Botswana|wa Motswana.]] Ke motshameka-gare wa [[Setlhopha sa kgwele ya dinao sa Jwaneng Galaxy F.C.|setlhopha sa Jwaneng Galaxy]] .
== Dipalo tsa boitseanape ==
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Mokgatho
! rowspan="2" |Setlha
! rowspan="2" |Karolo
! colspan="2" |Liki
! colspan="2" |Kopi
! colspan="2" |Khonthinenthale
! colspan="2" |Dipalo tsotlhe
|-
!Metshameko ee tshamekilweng
!Dino
!Metshameko ee tshamekilweng
!Dino
!Metshameko ee tshamekilweng
!Dino
!Metshameko ee tshamekilweng
!Dino
|-
|[[Orapa United]]
|2015-16
|[[Botswana Premier League]]
|20
|13
|
|
|
|
|20
|13
|-
| rowspan="8" |[[Jwaneng Galaxy]]
|2016-17
| rowspan="7" |[[Botswana Premier League]]
|23
|13
|
|
|
|
|23
|13
|-
|2019-20
|4
|2
|
|
|
|
|4
|2
|-
|2021-22
|26
|24
|
|
|6
|2
|32
|26
|-
|2022-23
|27
|20
|1
|1
|
|
|28
|21
|-
|2023-24
|22
|16
|1
|1
|8
|3
|31
|20
|-
|2024-25
|22
|5
|
|
|
|
|22
|5
|-
|2025-26
|20
|20
|
|
|2
|3
|22
|23
|-
! colspan="2" |Dipalo tsotlhe
!144
!100
!2
!2
!16
!8
!162
!110
|-
|Platinum Star
|2017-18
|
|5
|1
|
|
|
|
|5
|1
|-
! colspan="3" |Dipalo Tsotlhe tsa Boitseanape
!169
!114
!2
!2
!16
!8
!187
!12
|}
=== Tsa Mafatshe a sele ===
== Dietsele ==
'''Direkote'''
* Monosi wa dino go gaisa botlhe wa liki e kgolo ya Botswana Premier League : O nositse dino di le 102
qrxvg88j0c60jtaety6ki4jydabvgv1
Nomvula Mokonyane
0
15594
56582
2026-10-13T11:02:06Z
Boatile dich
13297
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1348217092|Nomvula Mokonyane]]"
56582
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Nomvula Paula Mokonyane''' o tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo e thola malatsi a le masome a mabedi le borobabobedi ngwaga wa 1963.Ke radipolotiki wa Aforika Borwa yo go ne jaana e leng Motlatsa-Mokwaledi-Kakaretso wa Ntlha wa Lekgotla la Bosetšhaba la Aforika (ANC). O nnile Tonakgolo ya ntlha ya mosadi ya Gauteng go tloga ka ngwaga wa 2009 go ya ko ngwageng wa 2014, mme morago ga moo o ne a direla mo pusong ya bosetšhaba jaaka Tona ya Metsi le Kgeleloleswe go tloga ngwaga wa 2014 go ya ko ngwageng wa 2018, tona ya Ditlhaeletsano ka ngwaga wa 2018, le Tona ya Merero ya Tikologo go tloga ka ngwaga wa 2019 go ya ko ngwageng wa 2018 .
<references />
03ct1z2r93ny0eh7ok0ych4fzgn6lgp
56588
56582
2026-10-13T11:09:50Z
Boatile dich
13297
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1348217092|Nomvula Mokonyane]]"
56588
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Nomvula Paula Mokonyane''' o tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo e thola malatsi a le masome a mabedi le borobabobedi ngwaga wa 1963.Ke radipolotiki wa Aforika Borwa yo go ne jaana e leng Motlatsa-Mokwaledi-Kakaretso wa Ntlha wa Lekgotla la Bosetšhaba la Aforika (ANC). O nnile Tonakgolo ya ntlha ya mosadi ya Gauteng go tloga ka ngwaga wa 2009 go ya ko ngwageng wa 2014, mme morago ga moo o ne a direla mo pusong ya bosetšhaba jaaka Tona ya Metsi le Kgeleloleswe go tloga ngwaga wa 2014 go ya ko ngwageng wa 2018, tona ya Ditlhaeletsano ka ngwaga wa 2018, le Tona ya Merero ya Tikologo go tloga ka ngwaga wa 2019 go ya ko ngwageng wa 2018 .
pu6axa41ds2f9n3s2gtsvj2615lcbqw
56592
56588
2026-10-13T11:12:19Z
Boatile dich
13297
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1348217092|Nomvula Mokonyane]]"
56592
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Nomvula Paula Mokonyane''' o tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo e thola malatsi a le masome a mabedi le borobabobedi ngwaga wa 1963.Ke radipolotiki wa Aforika Borwa yo go ne jaana e leng Motlatsa-Mokwaledi-Kakaretso wa Ntlha wa Lekgotla la Bosetšhaba la Aforika (ANC). O nnile Tonakgolo ya ntlha ya mosadi ya Gauteng go tloga ka ngwaga wa 2009 go ya ko ngwageng wa 2014, mme morago ga moo o ne a direla mo pusong ya bosetšhaba jaaka Tona ya Metsi le Kgeleloleswe go tloga ngwaga wa 2014 go ya ko ngwageng wa 2018, tona ya Ditlhaeletsano ka ngwaga wa 2018, le Tona ya Merero ya Tikologo go tloga ka ngwaga wa 2019 go ya ko ngwageng wa 2018 .
== Ditshupiso ==
r545a9yiogz2wwmpoy374qdk48civfi
56600
56592
2026-10-13T11:18:32Z
Boatile dich
13297
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1348217092|Nomvula Mokonyane]]"
56600
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Nomvula Paula Mokonyane''' o tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo e thola malatsi a le masome a mabedi le borobabobedi ngwaga wa 1963.Ke radipolotiki wa Aforika Borwa yo go ne jaana e leng Motlatsa-Mokwaledi-Kakaretso wa Ntlha wa Lekgotla la Bosetšhaba la Aforika (ANC). O nnile Tonakgolo ya ntlha ya mosadi ya Gauteng go tloga ka ngwaga wa 2009 go ya ko ngwageng wa 2014, mme morago ga moo o ne a direla mo pusong ya bosetšhaba jaaka Tona ya Metsi le Kgeleloleswe go tloga ngwaga wa 2014 go ya ko ngwageng wa 2018, tona ya Ditlhaeletsano ka ngwaga wa 2018, le Tona ya Merero ya Tikologo go tloga ka ngwaga wa 2019 go ya ko ngwageng wa 2018 .
pu6axa41ds2f9n3s2gtsvj2615lcbqw
56603
56600
2026-10-13T11:21:10Z
Boatile dich
13297
56603
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Nomvula Paula Mokonyane''' o tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo e thola malatsi a le masome a mabedi le borobabobedi ngwaga wa 1963.Ke radipolotiki wa Aforika Borwa yo go ne jaana e leng Motlatsa-Mokwaledi-Kakaretso wa Ntlha wa Lekgotla la Bosetšhaba la Aforika (ANC). O nnile Tonakgolo ya ntlha ya mosadi ya Gauteng go tloga ka ngwaga wa 2009 go ya ko ngwageng wa 2014, mme morago ga moo o ne a direla mo pusong ya bosetšhaba jaaka Tona ya Metsi le Kgeleloleswe go tloga ngwaga wa 2014 go ya ko ngwageng wa 2018, tona ya Ditlhaeletsano ka ngwaga wa 2018, le Tona ya Merero ya Tikologo go tloga ka ngwaga wa 2019 go ya ko ngwageng wa 2018 .<ref>https://www.news24.com/news24/southafrica/news/the-case-against-mama-action-why-nomvula-mokonyane-could-find-herself-in-the-dock-20220302</ref>
== Ditshupiso ==
10f0ggflylgrx1zgtxra5i126oe9pk2
Vuyelwa Booi
0
15595
56583
2026-10-13T11:03:31Z
Ramonnye JQ
13298
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375632059|Vuyelwa Booi]]"
56583
wikitext
text/x-wiki
'''Vuyelwa Booi''' (o tshotswe ka kgwedi ya moranang e tlhola malatsi a le marataro ka ngwaga wa 1981) ke modiragatsi wa Aforika Borwa, seopedi le mogasi wa thelebišene. <ref name="Booi">{{Cite web |title=Vuyelwa Booi |url=https://afternoonexpress.co.za/guests/vuyelwa-booi/228 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017190623/https://afternoonexpress.co.za/guests/vuyelwa-booi/228 |archive-date=17 October 2021 |access-date=2021-10-17 |website=afternoonexpress.co.za}}</ref> O itsega thata ka dikarolo tsa gagwe mo difiliming tsa ''Chappie'', ''Swartwater'' le ''Sink'' . <ref>{{Cite web |title=Vuyelwa Booi - Infos und Filme |url=https://www.prisma.de/stars/Vuyelwa-Booi,15008200 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017190617/https://www.prisma.de/stars/Vuyelwa-Booi,15008200 |archive-date=17 October 2021 |access-date=2021-10-17 |website=Prisma |language=de}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Vuyelwa Booi - Serien, Sendungen auf TV Wunschliste |url=https://www.wunschliste.de/person/vuyelwa-booi |access-date=2021-10-17 |website=TV Wunschliste |language=de}}</ref> <ref>{{Cite web |last=KG |first=imfernsehen GmbH & Co |title=Filmografie Vuyelwa Booi |url=https://www.fernsehserien.de/vuyelwa-booi/filmografie |access-date=2021-10-17 |website=fernsehserien.de |language=de}}</ref>
== Botshelo jwa motho ka namana ==
Booi o tshotswe ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le marataro ka ngwaga wa 1981 kwa Soweto, [[Johannesburg]], Aforikaborwa . O tsene sekolo se sebotlana kwa legaeng la Baitlami la Dominican kwa Belgravia, kwa Johannesburg. Morago ga moo o ne a wetsa botshelo jwa gagwe jwa sekolo se segolo kwa sekolong se segolo sa Basetsana sa Potchefstroom mme a dira lekwalo la botlhano ka 1998. Ka dingwaga tsa sekolo, o ne a simolola go opela mo khwaereng mme a diragatsa mo metshamekong ya sekolo. O weditse dikirii ya gagwe ya botsweretshi jwa Bobogelo kwa Yunibesithing ya Midrand, e ga jaanong jaana e bidiwang Setheo sa Dialogane sa Midrand . <ref name="TVSA">{{Cite web |title=Vuyelwa Booi: TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=11869 |access-date=2021-10-17 |website=www.tvsa.co.za}}</ref>{{Reflist}}
[[Karolo:Articles with hCards]]
ie8ha7g6jfhdyazmvpxapghz81tugpd
Moshe Tladi
0
15596
56584
2026-10-13T11:04:25Z
Tikweman
13284
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1379486872|Moses Tladi]]"
56584
wikitext
text/x-wiki
'''Moses Tladi''' (yo o tshotsweng ka 18 Moranang,ngwaga wa 1897 – a bo a tlhokafala ka ngwaga wa 1959 )e ne e le motaki yo o ithutileng wa Aforika Borwawa wa ntlha go tshwara dipontsho tsa semmuso mo Aforika Borwaa gape ele motaki wa ntlha o montsho go supa bodiragatsi jwa gagwe kwa pontsho letlotlo ya setshaba sa Aforika Borwa. <ref name="Lloyd2014">{{Cite journal |last=Lloyd |first=A. R. |year=2014 |title=Moses Tladi, Landscape Painter: South Africa's First Black Artist Working in the Western Tradition |journal=Nka: Journal of Contemporary African Art |volume=2013 |issue=33 |pages=20–37 |doi=10.1215/10757163-2352884 |issn=1075-7163 |s2cid=194086491}}</ref> <ref name="CapeTimes2016">{{Cite web |last=Jolly |first=Lucinda |date=30 June 2016 |title=Unearthing Moses Tladi |url=http://www.iol.co.za/capetimes/unearthing-moses-tladi-1930073 |access-date=2016-07-02 |website=Cape Times}}</ref> O ne a bereka mo tshingwaneng kwa Parktown, Johannesburg, a penta di tsa naga tse a neng a di bona mo lefelong leo, mme a emisa go penta morago ga go ntshiwa ka dikgoka mo lapeng la gagwe ke ba Molao wa Ditlhopha tsa mafelo ka ngwaga wa 1956. <ref name="Journalist2016">{{Cite web |date=24 February 2016 |title=Moses Tladi Unearthed |url=https://www.thejournalist.org.za/art/moses-tladi-unearthed/ |access-date=22 September 2026 |website=The Journalist}}</ref>
[[Karolo:Articles with hCards]]
29nq7l3zrykcowpmmt2nq3i16d6m3h1
56597
56584
2026-10-13T11:15:18Z
Tikweman
13284
56597
wikitext
text/x-wiki
'''Moses Tladi''' (yo o tshotsweng ka 18 Moranang,ngwaga wa 1897 – a bo a tlhokafala ka ngwaga wa 1959 ) e ne e le motaki yo o ithutileng wa Aforika Borwawa wa ntlha go tshwara dipontsho tsa semmuso mo Aforika Borwa gape e le motaki wa ntlha o montsho go supa bodiragatsi jwa gagwe kwa pontsho letlotlo ya setshaba sa Aforika Borwa. <ref name="Lloyd2014">{{Cite journal |last=Lloyd |first=A. R. |year=2014 |title=Moses Tladi, Landscape Painter: South Africa's First Black Artist Working in the Western Tradition |journal=Nka: Journal of Contemporary African Art |volume=2013 |issue=33 |pages=20–37 |doi=10.1215/10757163-2352884 |issn=1075-7163 |s2cid=194086491}}</ref> <ref name="CapeTimes2016">{{Cite web |last=Jolly |first=Lucinda |date=30 June 2016 |title=Unearthing Moses Tladi |url=http://www.iol.co.za/capetimes/unearthing-moses-tladi-1930073 |access-date=2016-07-02 |website=Cape Times}}</ref> O ne a bereka mo tshingwaneng kwa Parktown, Johannesburg, a penta di tsa naga tse a neng a di bona mo lefelong leo, mme a emisa go penta morago ga go ntshiwa ka dikgoka mo lapeng la gagwe ke ba Molao wa Ditlhopha tsa mafelo ka ngwaga wa 1956. <ref name="Journalist2016">{{Cite web |date=24 February 2016 |title=Moses Tladi Unearthed |url=https://www.thejournalist.org.za/art/moses-tladi-unearthed/ |access-date=22 September 2026 |website=The Journalist}}</ref>
[[Karolo:Articles with hCards]]
nvwndomo1x4yaybh7zpe8e0sqens1tg
56601
56597
2026-10-13T11:18:46Z
Tikweman
13284
56601
wikitext
text/x-wiki
'''Moses Tladi''' (yo o tshotsweng ka 18 Moranang,ngwaga wa 1897 – a bo a tlhokafala ka ngwaga wa 1959 ) e ne e le motaki yo o ithutileng wa Aforika Borwawa wa ntlha go tshwara dipontsho tsa semmuso mo Aforika Borwa gape e le motaki wa ntlha o montsho go supa bodiragatsi jwa gagwe kwa pontsho letlotlo ya setshaba sa Aforika Borwa. <ref name="Lloyd2014">{{Cite journal |last=Lloyd |first=A. R. |year=2014 |title=Moses Tladi, Landscape Painter: South Africa's First Black Artist Working in the Western Tradition |journal=Nka: Journal of Contemporary African Art |volume=2013 |issue=33 |pages=20–37 |doi=10.1215/10757163-2352884 |issn=1075-7163 |s2cid=194086491}}</ref> <ref name="CapeTimes2016">{{Cite web |last=Jolly |first=Lucinda |date=30 June 2016 |title=Unearthing Moses Tladi |url=http://www.iol.co.za/capetimes/unearthing-moses-tladi-1930073 |access-date=2016-07-02 |website=Cape Times}}</ref> O ne a bereka mo tshingwaneng kwa Parktown, Johannesburg, a penta di tsa naga tse a neng a di bona mo lefelong leo, mme a emisa go penta morago ga go ntshiwa ka dikgoka mo lapeng la gagwe ke ba Molao wa Ditlhopha tsa mafelo ka ngwaga wa 1956. <ref name="Journalist2016">{{Cite web |date=24 February 2016 |title=Moses Tladi Unearthed |url=https://www.thejournalist.org.za/art/moses-tladi-unearthed/ |access-date=22 September 2026 |website=The Journalist}}</ref>
== METSWEDI ==
[[Karolo:Articles with hCards]]
kc6wq12uk2n14yvm7t8so212xsnrblv
Palapye wa kgale
0
15597
56586
2026-10-13T11:07:26Z
Thatgirl3008
13286
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1379692614|Old Palapye]]"
56586
wikitext
text/x-wiki
'''Palapye wa bogologolo''' ke lefelo la ngwaoboswa le le fitlhelwang mo [[Botswana]], go bapa le toropo e e bidiwang Palapye. Old Palapye le Palapye ke mafelo a mabedi a a farologaneng go ya ka banni ba motse oo , [[Palapye]] ke toropo e e tlhabolotsweng. Lefelo le le fitlhelwa 20 Km go tswa mo toropong ya [[Palapye|Palapye.]] Banni ba lefelo le ba le bitsa [[Malaka village|motse wa Malaka]] <ref>{{Cite web |title=Old Palapye monument |url=https://www.knowbotswana.com/old-palapye.html |access-date=22 August 2017 |website=Know Botswana}}</ref> Lefelo le le bidiwa Palapye wa bogologolo ka le rwele kitso ka tsa tlholego ya bogologolo e e e farologanyang le toropo ya Palapye.
Palapye wa bogologolo ke lefelo le le botlhokwa thata le le nang fitlhelwang ka tse dintsi tse di bopilweng ka diatla mo go lone go tswa mo nakong tsa ya motlha wa bogareng, wa morago le wa matlapa. Old Palapye e ne ya itsege kantlha ya masalela a motsemogolo wa [[Bangwato|Ngwato]] o o neng wa fitlhelwa ka ngwaga wa 1889 ka nako ya puso ya ga [[Kgosi Khama III]] go tloga ka 1889-1902. <ref>{{Cite web |title=Historic sites Botswana |url=https://www.knowbotswana.com/old-palapye.html |access-date=22 August 2017 |website=Know Botswana}}</ref> Kgosi Khama III kwa ntlheng o ne a nna mo motseng wa [[Shoshong]] mme ya re morago a fudugela kwa Old Palapye ka mabaka a tlhaelo ya metsi kwa motseng la Shoshong. . Morago ga nako o ne a fudugela kwa [[Serowe]] ka ntlha ya lebaka la letlhoko la metsi le le dirileng gore a fuduge kwa [[Shoshong]] . Kgogelo ya sefikantswe e akaretsa motswedi o o sa feleng le diphororo tsa metsi, masalela a maje a di-roundavel le ditshwantsho tse di takilweng mo mafikeng.
Senepe se se tona sa Kereke ya London Missionary Society (LMS) e e tserweng dinepe e e neng a agiwa ka 1892 mme a tlogelwa ka 1902 a kwa .{{Reflist|2}}
[[Karolo:Kgaolo ya Legare (Botswana)]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
lrij2vonraxb7ivswikcp41wtx1djhn
56590
56586
2026-10-13T11:10:23Z
Thatgirl3008
13286
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1379692614|Old Palapye]]"
56590
wikitext
text/x-wiki
'''Palapye wa bogologolo''' ke lefelo la ngwaoboswa le le fitlhelwang mo [[Botswana]], go bapa le toropo e e bidiwang Palapye. Old Palapye le Palapye ke mafelo a mabedi a a farologaneng go ya ka banni ba motse oo , [[Palapye]] ke toropo e e tlhabolotsweng. Lefelo le le fitlhelwa 20 Km go tswa mo toropong ya [[Palapye|Palapye.]] Banni ba lefelo le ba le bitsa [[Malaka village|motse wa Malaka]] <ref>{{Cite web |title=Old Palapye monument |url=https://www.knowbotswana.com/old-palapye.html |access-date=22 August 2017 |website=Know Botswana}}</ref> Lefelo le le bidiwa Palapye wa bogologolo ka le rwele kitso ka tsa tlholego ya bogologolo e e e farologanyang le toropo ya Palapye.
Palapye wa bogologolo ke lefelo le le botlhokwa thata le le nang fitlhelwang ka tse dintsi tse di bopilweng ka diatla mo go lone go tswa mo nakong tsa ya motlha wa bogareng, wa morago le wa matlapa. Old Palapye e ne ya itsege kantlha ya masalela a motsemogolo wa [[Bangwato|Ngwato]] o o neng wa fitlhelwa ka ngwaga wa 1889 ka nako ya puso ya ga [[Kgosi Khama III]] go tloga ka 1889-1902. <ref>{{Cite web |title=Historic sites Botswana |url=https://www.knowbotswana.com/old-palapye.html |access-date=22 August 2017 |website=Know Botswana}}</ref> Kgosi Khama III kwa ntlheng o ne a nna mo motseng wa [[Shoshong]] mme ya re morago a fudugela kwa Old Palapye ka mabaka a tlhaelo ya metsi kwa motseng la Shoshong. . Morago ga nako o ne a fudugela kwa [[Serowe]] ka ntlha ya lebaka la letlhoko la metsi le le dirileng gore a fuduge kwa [[Shoshong]] . Kgogelo ya sefikantswe e akaretsa motswedi o o sa feleng le diphororo tsa metsi, masalela a maje a di-roundavel le ditshwantsho tse di takilweng mo mafikeng.
Senepe se se tona kwa godimo ke sa Kereke ya London Missionary Society (LMS) e e tserweng dinepe e e neng a agiwa ka 1892 mme a tlogelwa ka 1902 a kwa .{{Reflist|2}}
[[Karolo:Kgaolo ya Legare (Botswana)]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
fpxhm6yvo2gr7252y4c4z6wqcj4mib5
Thapelo Tsheole
0
15598
56587
2026-10-13T11:08:27Z
Ngemi
13295
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365441427|Thapelo Tsheole]]"
56587
wikitext
text/x-wiki
== Lemorago ==
Tsheole o tsholetswe kwa Mochudi mo Botswana. O dirile lekwalo la Bachelor of Social Sciences kwa [[Mmadikolo wa Botswana|Yunibesithing ya Botswana]] le di Masetase tsa Kgwebo mo mmarakeng wa tsa madi kwa Yunibesithing ya Rhodes kwa Aforika Borwa. Gape o na le di Masetase tsa Botsamaisi jwa Kgwebo go tswa kwa Sekolong sa Dialogane sa Kgwebo kwa [[Yunibesiti ya kapa|Yunibesithing ya Motsekapa]] mme gape o dirile mananeo a le mmalwa a mebaraka ya madi go akaretsa le Lenaneo la Tlhabololo ya Boeteledipele kwa Sekolong sa Kgwebo sa Yunibesithi ya Stellenbosch . <ref>{{Cite web |title=Thapelo Tsheole |url=https://www.gsb.uct.ac.za/ |website=UCT GSB Ideas Exchange}}</ref> <ref>{{Cite web |date=August 27, 2013 |title=UCT alumnus rides high |url=https://www.ru.ac.za/facultyofcommerce/alumninews/uctalumnusrideshigh.html |website=www.ru.ac.za}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Botswana Stock Exchange appoints UCT GSB graduate | MBA.co.za |url=https://www.mba.co.za/infocentrearticle.aspx?s=48&c=105&a=5167&p=3 |website=www.mba.co.za}}</ref>
Tsheole o simolotse tiro ya gagwe ka 2003 mo [[Polokelo ya madi ya Botswana|Bankeng ya Botswana]] e le Morekisi mo Mebarakeng ya Forex le ya Madi mme a tlogela ka 2007 go ya go simolola kwa Botswana Stock Exchange e le Motsamaisi wa Tlhabololo ya Dikhumo go fitlhelela ka 2014. <ref>{{Cite web |title=Thapelo Tsheole, CEO of Botswana Stock Exchange |url=https://www.theceomagazine.com/executive-interviews/finance-banking/thapelo-tsheole/ |website=The CEO Magazine}}</ref> <ref>{{Cite web |date=February 9, 2017 |title=Thapelo Tsheole: Revitalizing Botswana's Stock Market |url=https://www.thegazette.news/features/thapelo-tsheole-revitalizing-botswanas-stock-market/}}</ref>
Tsheole o ne a tlhomiwa go nna mothusa tautona wa Botswana Stock Exchange Limited ka 2014. Morago a tlhomiwa go nna Tautona ka Hirikgong 2016 . <ref>{{Cite web |title=Mr. Thapelo Tsheole | World Investment Forum |url=https://worldinvestmentforum.unctad.org/speaker/mr-thapelo-tsheole?event=66 |website=worldinvestmentforum.unctad.org}}</ref> Ka 2017 o ne a nna lelolko la Komiti e Kopantsweng ya go Bega ya Aforika, e e leng letsholo le le kopanetsweng magareng ga Mokgatlho wa Pan African wa Babalamatlotlo le Banka ya Lefatshe. <ref>{{Cite web |date=October 17, 2022 |title=Mr. Thapelo Tsheole, Chief Executive Officer, Botswana Stock Exchange Limited (BSEL) Named InstinctBusiness "CEO OF THE WEEK" - Instinct Business Magazine |url=https://instinctbusinessmag.com/mr-thapelo-tsheole-chief-executive-officer-botswana-stock-exchange-limited-bsel-named-instinctbusiness-ceo-of-the-week/}}</ref> <ref>{{Cite web |date=February 25, 2022 |title=Tsheole urges companies to invest in 'attractive' Botswana |url=https://businessweekly.co.bw/news/tsheole-urges-companies-to-invest-in-attractive-botswana}}</ref>
Ka 2020, Tsheole o ne a tlhomiwa go nna mothusa tautona <ref>{{Cite web |date=November 24, 2021 |title=BSE CEO, THAPELO TSHEOLE RE-ELECTED VICE PRESIDENT OF AFRICAN SECURITIES EXCHANGES ASSOCIATION |url=https://thepatriot.co.bw/bse-ceo-thapelo-tsheole-re-elected-vice-president-of-african-securities-exchanges-association/}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Adamson |first=Kabelo |date=December 8, 2020 |title=Tsheole's stock on the rise » TheVoiceBW |url=https://thevoicebw.com/tsheoles-stock-on-the-rise/}}</ref> wa Mokgatlho wa Diphapanyetsano tsa Dipabalesego wa Aforika mme morago a nna tautona ka 2022. <ref>{{Cite web |last=REPORTER |first=BG |date=December 8, 2022 |title=Tsheole elected President of ASEA |url=https://guardiansun.co.bw/news/tsheole-elected-president-of-asea/news |website=Guardian Sun}}</ref> <ref>{{Cite web |date=November 19, 2020 |title=Mr. Thapelo Tsheole - African Securities Exchanges Association |url=https://african-exchanges.org/staff/mr-thapelo-tsheole/}}</ref> Ka 2023 o ne a tlhomiwa go nna Global PSSL jaaka mogakolodi wa togamaano le motlhatlhobi wa UN Pathways. <ref>{{Cite web |last=SFT |first=Securities Finance Times reporter |title=Global PSSL appoints Thapelo Tsheole as strategic advisor |url=https://www.securitiesfinancetimes.com/securitieslendingnews/article.php?article_id=226052 |website=www.securitiesfinancetimes.com}}</ref> Gape ke leloko la Setheo sa Mebaraka ya Ditšhelete ya Aforikaborwa le Setheo sa Bakaedi mo Aforikaborwa.
Tsheole o simolodisitse Matlole a ntlha mo Botswana a dituelo (ETF) mme ka Lwetse 2018, o ne a akgolwa ka Sekgele sa ga tautona sa Tirelo e e Botlhokwa se a neng a se abelwa ke tautona wa lefatshe la Botswana. <ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/BotswanaGovernment/posts/the-presidential-order-of-meritorious-service-thapelo-tsheolecongratulations-are/1876626579086658/ |website=www.facebook.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=April 30, 2018 |title=Tsheole, To Be Awarded The Presidential Order Of Meritorious Service |url=https://www.mmegi.bw/business/tsheole-to-be-awarded-the-presidential-order-of-meritorious-service/news |website=Mmegi Online}}</ref> <ref>{{Cite web |title=AFSIC - Investing in Africa |url=https://www.afsic.net/business-leader/thapelo-tsheole/ |access-date=2023-12-22 |website=AFSIC 2024 - Investing in Africa |language=en-GB}}</ref>
l1gjmngkjx4q3qhpaqi10904sxfn8ox
Thulagano ya mafelo a a sireleditsweng mo Botswana
0
15599
56589
2026-10-13T11:10:12Z
Gaontebale
13287
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1283467794|List of protected areas of Botswana]]"
56589
wikitext
text/x-wiki
== Mafelo a kagiso ==
* [[Greater Mapungubwe Transfrontier Conservation Area|Lefelo la Tshomarelo la Kgabaganyo ya Melelwane ya Mapungubwe e Kgolo]]
== Mafelo a bosetšhaba ==
* Lefelo la [[Chobe National Park|Bosetšhaba la Chobe]]
* [[Kgalagadi Transfrontier Park|Lefelo la Kgalagadi le le Kgabaganyang Melelwane]]
* [[Makgadikgadi pans|Mat]][[Chobe National Park|š]]<nowiki/>ha a Makgadikgadi
* [[Nxai Pan National Park|Lefelo la Bosetšhaba la Let]][[Chobe National Park|š]]<nowiki/>ha la Nxai
== Mafelo a mangwe a a sireleditsweng ==
* [[Lefelo la diphologolo la Central Kalahari|Lefelo la Diphologolo la Kalahari Bogare]]
* [[Lefelo la diphologolo la Khutse|Lefelo la Tshireletso ya Diphologolo tsa Khutse]]
* [[Noka ya Cuando|Motlhaba wa Linyanti]]
* [[Mashatu Game Reserve|Lefelo la Diphologolo la Mashatu]]
* [[Mokolodi Nature Reserve|Lefelo la Tlhago la Mokolodi]]
* [[Moremi Game Reserve|Lefelo la Diphologolo la Moremi]]
* [[Makgobokgobo a Okavango|Lekgaba la Okavango]]
* [[Savuti Channel and Savute Marsh|Mogotlha wa Savuti le Motlhaba wa Savute]]
== Bona gape ==
* Lefelo la diphologolo
* Thulagano ya mafelo a bosetšhaba
* Thulagano ya mafelo a bosetšhaba mo Aforika
t1s9f77anho4qyf4u2sntb23veedbw2
Kobamelo Kebaikanye
0
15600
56591
2026-10-13T11:11:43Z
Tudu Joy
13291
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1363947086|Kobamelo Kebaikanye]]"
56591
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>
'''Kobamelo Kebaikanye''' ( o tshotswe ka ngwaga wa 1991 ka kgwedi ya Phatwe e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bosupa) ke motshameki wa kgwele ya dinao [[Botswana|wa Motswana]], yo o tshamekelang Orapa United, mo Liking e Kgolo ya Botswana le [[Setlhopha sa setshaba sa kgwele ya dinao sa Botswana|setlhopha sa boditšhaba sa kgwele ya dinao sa Botswana .]]
== Tiro ==
Kebaikanye o simolotse tiro ya gagwe kwa [[Molepolole New Town Highlanders FC|Molepolole New Town Highlanders]] mo Kgaolong ya Ntlha ya KRFA . Le fa a ne a nna setlha se le sengwe fela le setlhopha sa kgaolo ya ntlha, o ne a kgatlha [[Township Rollers F.C.|Township Rollers]] mme a fetogela kwa Premier League ka 2010. Koo o ne a inetefatsa ka bonako jaaka mongwe wa batshameki ba kwa godimo thata mo liking, bogolosegolo ka ntlha ya lebelo la gagwe le le tshosang le go tiribola go ya kwa tlase mo letlhakoreng. <ref>{{Cite web |title=Kobamelo Kebaikanye | the Official Township Rollers Football Club Website | Latest News | Transfers | Announcements | Merchandise | Membership |url=http://www.rollersfc.com/kobamelo-kebaikanye/}}</ref> O ne a adimiwa setlhopha sa gagwe sa liki e kgolwane [[Botswana Defence Force XI F.C.|sa BDF XI]] <ref>{{Cite web |title=BDF XI ready for title chase - The Patriot on Sunday |url=http://www.thepatriot.co.bw/sport/item/3284-bdf-xi-ready-for-title-chase.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111225257/http://www.thepatriot.co.bw/sport/item/3284-bdf-xi-ready-for-title-chase.html |archive-date=2017-11-11 |website=www.thepatriot.co.bw}}</ref> mo setlheng sa 2016–17 mme a rekisediwa Orapa United fa a boa.
== Tlotlo ==
=== Setlhopha ===
; Township Rollers
* '''Liki e Kgolo ya Botswana :3.'''
:: [[2010-11 Botswana Premier League|2010-11]], [[2013-14 Botswana Premier League|2013-14]], 2015-16
* '''Sejana sa Mascom sa Top 8 :1.'''
:: 2011-12
; Orapa Kopanetsweng
* '''[[Botswana FA Challenge Cup|Sejana sa FA]] :1'''
:: 2018-19
== Ditshupiso ==
{{Reflist}}
== Diatlafatso tsa kwa ntle ==
tfhxcm5w506ykgsh474we3szn8r74k0
56593
56591
2026-10-13T11:13:42Z
Tudu Joy
13291
56593
wikitext
text/x-wiki
'''Kobamelo Kebaikanye''' ( o tshotswe ka ngwaga wa 1991 ka kgwedi ya Phatwe e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bosupa) ke motshameki wa kgwele ya dinao [[Botswana|wa Motswana]], yo o tshamekelang Orapa United, mo Liking e Kgolo ya Botswana le [[Setlhopha sa setshaba sa kgwele ya dinao sa Botswana|setlhopha sa boditšhaba sa kgwele ya dinao sa Botswana .]]
== Tiro ==
Kebaikanye o simolotse tiro ya gagwe kwa [[Molepolole New Town Highlanders FC|Molepolole New Town Highlanders]] mo Kgaolong ya Ntlha ya KRFA . Le fa a ne a nna setlha se le sengwe fela le setlhopha sa kgaolo ya ntlha, o ne a kgatlha [[Township Rollers F.C.|Township Rollers]] mme a fetogela kwa Premier League ka 2010. Koo o ne a inetefatsa ka bonako jaaka mongwe wa batshameki ba kwa godimo thata mo liking, bogolosegolo ka ntlha ya lebelo la gagwe le le tshosang le go tiribola go ya kwa tlase mo letlhakoreng. <ref>{{Cite web |title=Kobamelo Kebaikanye | the Official Township Rollers Football Club Website | Latest News | Transfers | Announcements | Merchandise | Membership |url=http://www.rollersfc.com/kobamelo-kebaikanye/}}</ref> O ne a adimiwa setlhopha sa gagwe sa liki e kgolwane [[Botswana Defence Force XI F.C.|sa BDF XI]] <ref>{{Cite web |title=BDF XI ready for title chase - The Patriot on Sunday |url=http://www.thepatriot.co.bw/sport/item/3284-bdf-xi-ready-for-title-chase.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111225257/http://www.thepatriot.co.bw/sport/item/3284-bdf-xi-ready-for-title-chase.html |archive-date=2017-11-11 |website=www.thepatriot.co.bw}}</ref> mo setlheng sa 2016–17 mme a rekisediwa Orapa United fa a boa.
== Tlotlo ==
=== Setlhopha ===
; Township Rollers
* '''Liki e Kgolo ya Botswana :3.'''
:: [[2010-11 Botswana Premier League|2010-11]], [[2013-14 Botswana Premier League|2013-14]], 2015-16
* '''Sejana sa Mascom sa Top 8 :1.'''
:: 2011-12
; Orapa Kopanetsweng
* '''[[Botswana FA Challenge Cup|Sejana sa FA]] :1'''
:: 2018-19
== Ditshupiso ==
{{Reflist}}
== Diatlafatso tsa kwa ntle ==
j6nzmf0oqqpegj0wc30hco02mi33as8
Moepo wa teemane wa Lerala
0
15601
56595
2026-10-13T11:13:47Z
Reinoldah
13300
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374264790|Lerala diamond mine]]"
56595
wikitext
text/x-wiki
Moepo wa teemane wa Lerala one o kopanetswe ke kompone ya De Beers le puso ya Botswana. Moepo o, one ole mo tirisong go tswa mo ngwageng wa 1998 go fitlha 2001. Tota moepo o, ene ese oo kalokalo. Ene ele moeponyana fela oo simologileng go dirwa ditekeletso le dipatlisiso tsa gore a mme go ka tswa diteemane. Ka Tlhakole 2009 moepo o ne wa bewa ka fa tlase ga botsamaisi le tlhokomelo ya semolao ka ntlha ya dipoelo tse do kwa tlase le ditshenyegelo tse di kwa godimo thata tsa goo tsamaisa le mathata a itsholelo ya lefatshe ka bophara. Go bewa ka fa tlase ga tlhokomelo ya semolao e ne ele kgato ee maleba ee tserweng ke botsamaise jwa kompone ya Diamond Ex. Se ke ka gore e ne e setse e kwadisitswe mo go ba Botswana Stock Exchange go ka rekisa diabe mme jaanong iikwadiso e e tshwanetse go phimolwa ka fa molaong ka jaana thekiso ya diabe ene e emisiwa. E rile ka ngwaga wa 20211, kompone ya diteemane ya kwa ga Mmamosadinyana, United Kingdom (UK) ee bidiwang Mantle Diamonds ene ya reka moepo wa Lerala mo komponeng ya DiamonEx Botswana. Ka nako eo, Diamond Ex e ne ele mo mathateng a madi aa neng a bakilwe ke go wela tlase ga itsholelo mo go neng go apere lefatshe ka bophara.
Ka 2014, Moepo wa Lerala o ne wa fetola leina morago ga gore kompone nngwe ya meepo ya kwa Australia, e e Kimberly Diamonds e tseye kompone ya Mantle Diamonds. <ref>{{Cite web |date=25 February 2014 |title=Kimberly Diamonds completes takeover of Mantle Diamonds. |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2014/02/25/kimberley-diamonds-completes-takeover-of-mantle-diamonds/#.WsR-ZdRua00 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo wa Lerala o simolotse go dira ka kgwedi ya Phatwe 2015. Le fa go ntse jalo, ene ya re Ka Motsheganong 2017 kompone ya Lerala Diamond Mines Limited, e leng kompone ee ka fa tlase ga ya Kimberly Diamonds Limited mme e direla mo Botswana, e ne ya patelesega go emisa ditiro mme ya bewa ka fa tlase ga taolo ya semolao, ka ntlha ya go palelwa ke ditshenyegelo tse di kwa godimo. <ref>{{Cite web |date=8 June 2017 |title=Botswana's LERALA Diamond Mines Placed Under Judicial Management |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2017/06/08/botswanas-lerala-diamond-mines-placed-judicial-management/#.WsSB0dRua01 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo o ne o tswalwa lekgetlho la boraro mo ditsong tsa one, morago ga go tswalwa ka Tlhakole 2009 le gape ka Phukwi 2012. <ref>{{Cite web |date=2 June 2017 |title=Kimberley Diamonds Shuts Down Another Mine - Lerala in Botswana |url=https://www.thediamondloupe.com/articles/2017-06-02/kimberley-diamonds-shuts-down-another-mine-lerala-botswana |access-date=4 April 2018 |website=The Diamond Loupe}}</ref>
[[Karolo:Kgaolo ya Legare (Botswana)]]
gnodrga59y68hezc5czm43245g0tr5c
56596
56595
2026-10-13T11:14:40Z
Reinoldah
13300
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374264790|Lerala diamond mine]]"
56596
wikitext
text/x-wiki
Moepo wa teemane wa Lerala one o kopanetswe ke kompone ya De Beers le puso ya Botswana. Moepo o, one ole mo tirisong go tswa mo ngwageng wa 1998 go fitlha 2001. Tota moepo o, ene ese oo kalokalo. Ene ele moeponyana fela oo simologileng go dirwa ditekeletso le dipatlisiso tsa gore a mme go ka tswa diteemane. Ka Tlhakole 2009 moepo o ne wa bewa ka fa tlase ga botsamaisi le tlhokomelo ya semolao ka ntlha ya dipoelo tse do kwa tlase le ditshenyegelo tse di kwa godimo thata tsa goo tsamaisa le mathata a itsholelo ya lefatshe ka bophara. Go bewa ka fa tlase ga tlhokomelo ya semolao e ne ele kgato ee maleba ee tserweng ke botsamaise jwa kompone ya Diamond Ex. Se ke ka gore e ne e setse e kwadisitswe mo go ba Botswana Stock Exchange go ka rekisa diabe mme jaanong iikwadiso e e tshwanetse go phimolwa ka fa molaong ka jaana thekiso ya diabe ene e emisiwa. E rile ka ngwaga wa 20211, kompone ya diteemane ya kwa ga Mmamosadinyana, United Kingdom (UK) ee bidiwang Mantle Diamonds ene ya reka moepo wa Lerala mo komponeng ya DiamonEx Botswana. Ka nako eo, Diamond Ex e ne ele mo mathateng a madi aa neng a bakilwe ke go wela tlase ga itsholelo mo go neng go apere lefatshe ka bophara.
Ka 2014, Moepo wa Lerala o ne wa fetola leina morago ga gore kompone nngwe ya meepo ya kwa Australia, e e Kimberly Diamonds e tseye kompone ya Mantle Diamonds. <ref>{{Cite web |date=25 February 2014 |title=Kimberly Diamonds completes takeover of Mantle Diamonds. |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2014/02/25/kimberley-diamonds-completes-takeover-of-mantle-diamonds/#.WsR-ZdRua00 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo wa Lerala o simolotse go dira ka kgwedi ya Phatwe 2015. Le fa go ntse jalo, ene ya re Ka Motsheganong 2017 kompone ya Lerala Diamond Mines Limited, e leng kompone ee ka fa tlase ga ya Kimberly Diamonds Limited mme e direla mo Botswana, e ne ya patelesega go emisa ditiro mme ya bewa ka fa tlase ga taolo ya semolao, ka ntlha ya go palelwa ke ditshenyegelo tse di kwa godimo. <ref>{{Cite web |date=8 June 2017 |title=Botswana's LERALA Diamond Mines Placed Under Judicial Management |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2017/06/08/botswanas-lerala-diamond-mines-placed-judicial-management/#.WsSB0dRua01 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo o ne o tswalwa lekgetlho la boraro mo ditsong tsa one, morago ga go tswalwa ka Tlhakole 2009 le gape ka Phukwi 2012. <ref>{{Cite web |date=2 June 2017 |title=Kimberley Diamonds Shuts Down Another Mine - Lerala in Botswana |url=https://www.thediamondloupe.com/articles/2017-06-02/kimberley-diamonds-shuts-down-another-mine-lerala-botswana |access-date=4 April 2018 |website=The Diamond Loupe}}</ref>
== Ditshupiso ==
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Karolo:Kgaolo ya Legare (Botswana)]]
ganbcdobj0b8srh4esfms402dcu1pbs
56598
56596
2026-10-13T11:16:38Z
Reinoldah
13300
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374264790|Lerala diamond mine]]"
56598
wikitext
text/x-wiki
Moepo wa teemane wa Lerala one o kopanetswe ke kompone ya De Beers le puso ya Botswana. Moepo o, one ole mo tirisong go tswa mo ngwageng wa 1998 go fitlha 2001. Tota moepo o, ene ese oo kalokalo. Ene ele moeponyana fela oo simologileng go dirwa ditekeletso le dipatlisiso tsa gore a mme go ka tswa diteemane. Ka Tlhakole 2009 moepo o ne wa bewa ka fa tlase ga botsamaisi le tlhokomelo ya semolao ka ntlha ya dipoelo tse do kwa tlase le ditshenyegelo tse di kwa godimo thata tsa goo tsamaisa le mathata a itsholelo ya lefatshe ka bophara. Go bewa ka fa tlase ga tlhokomelo ya semolao e ne ele kgato ee maleba ee tserweng ke botsamaise jwa kompone ya Diamond Ex. Se ke ka gore e ne e setse e kwadisitswe mo go ba Botswana Stock Exchange go ka rekisa diabe mme jaanong iikwadiso e e tshwanetse go phimolwa ka fa molaong ka jaana thekiso ya diabe ene e emisiwa. E rile ka ngwaga wa 20211, kompone ya diteemane ya kwa ga Mmamosadinyana, United Kingdom (UK) ee bidiwang Mantle Diamonds ene ya reka moepo wa Lerala mo komponeng ya DiamonEx Botswana. Ka nako eo, Diamond Ex e ne ele mo mathateng a madi aa neng a bakilwe ke go wela tlase ga itsholelo mo go neng go apere lefatshe ka bophara.
Ka 2014, Moepo wa Lerala o ne wa fetola leina morago ga gore kompone nngwe ya meepo ya kwa Australia, e e Kimberly Diamonds e tseye kompone ya Mantle Diamonds. <ref>{{Cite web |date=25 February 2014 |title=Kimberly Diamonds completes takeover of Mantle Diamonds. |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2014/02/25/kimberley-diamonds-completes-takeover-of-mantle-diamonds/#.WsR-ZdRua00 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo wa Lerala o simolotse go dira ka kgwedi ya Phatwe 2015. Le fa go ntse jalo, ene ya re Ka Motsheganong 2017 kompone ya Lerala Diamond Mines Limited, e leng kompone ee ka fa tlase ga ya Kimberly Diamonds Limited mme e direla mo Botswana, e ne ya patelesega go emisa ditiro mme ya bewa ka fa tlase ga taolo ya semolao, ka ntlha ya go palelwa ke ditshenyegelo tse di kwa godimo. <ref>{{Cite web |date=8 June 2017 |title=Botswana's LERALA Diamond Mines Placed Under Judicial Management |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2017/06/08/botswanas-lerala-diamond-mines-placed-judicial-management/#.WsSB0dRua01 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo o ne o tswalwa lekgetlho la boraro mo ditsong tsa one, morago ga go tswalwa ka Tlhakole 2009 le gape ka Phukwi 2012. <ref>{{Cite web |date=2 June 2017 |title=Kimberley Diamonds Shuts Down Another Mine - Lerala in Botswana |url=https://www.thediamondloupe.com/articles/2017-06-02/kimberley-diamonds-shuts-down-another-mine-lerala-botswana |access-date=4 April 2018 |website=The Diamond Loupe}}</ref><templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Karolo:Kgaolo ya Legare (Botswana)]]
i8d74kq3zzex85mt9q5xgxkaft3x29e
56602
56598
2026-10-13T11:20:00Z
Reinoldah
13300
minor changes
56602
wikitext
text/x-wiki
Moepo wa teemane wa Lerala one o kopanetswe ke kompone ya De Beers le puso ya Botswana. Moepo o, one ole mo tirisong go tswa mo ngwageng wa 1998 go fitlha 2001. Tota moepo o, ene ese oo kalokalo. Ene ele moeponyana fela oo simologileng go dirwa ditekeletso le dipatlisiso tsa gore a mme go ka tswa diteemane. Ka Tlhakole 2009 moepo o ne wa bewa ka fa tlase ga botsamaisi le tlhokomelo ya semolao ka ntlha ya dipoelo tse do kwa tlase le ditshenyegelo tse di kwa godimo thata tsa goo tsamaisa le mathata a itsholelo ya lefatshe ka bophara. Go bewa ka fa tlase ga tlhokomelo ya semolao e ne ele kgato ee maleba ee tserweng ke botsamaise jwa kompone ya Diamond Ex. Se ke ka gore e ne e setse e kwadisitswe mo go ba Botswana Stock Exchange go ka rekisa diabe mme jaanong iikwadiso e e tshwanetse go phimolwa ka fa molaong ka jaana thekiso ya diabe ene e emisiwa. E rile ka ngwaga wa 20211, kompone ya diteemane ya kwa ga Mmamosadinyana, United Kingdom (UK) ee bidiwang Mantle Diamonds ene ya reka moepo wa Lerala mo komponeng ya DiamonEx Botswana. Ka nako eo, Diamond Ex e ne ele mo mathateng a madi aa neng a bakilwe ke go wela tlase ga itsholelo mo go neng go apere lefatshe ka bophara.
Ka 2014, Moepo wa Lerala o ne wa fetola leina morago ga gore kompone nngwe ya meepo ya kwa Australia, Kimberly Diamonds e tseye kompone ya Mantle Diamonds. <ref>{{Cite web |date=25 February 2014 |title=Kimberly Diamonds completes takeover of Mantle Diamonds. |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2014/02/25/kimberley-diamonds-completes-takeover-of-mantle-diamonds/#.WsR-ZdRua00 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo wa Lerala o simolotse go dira ka kgwedi ya Phatwe 2015. Le fa go ntse jalo, ene ya re Ka Motsheganong 2017 kompone ya Lerala Diamond Mines Limited, e leng kompone ee ka fa tlase ga ya Kimberly Diamonds Limited mme e direla mo Botswana, e ne ya patelesega go emisa ditiro mme ya bewa ka fa tlase ga taolo ya semolao, ka ntlha ya go palelwa ke ditshenyegelo tse di kwa godimo. <ref>{{Cite web |date=8 June 2017 |title=Botswana's LERALA Diamond Mines Placed Under Judicial Management |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2017/06/08/botswanas-lerala-diamond-mines-placed-judicial-management/#.WsSB0dRua01 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo o ne o tswalwa lekgetlho la boraro mo ditsong tsa one, morago ga go tswalwa ka Tlhakole 2009 le gape ka Phukwi 2012. <ref>{{Cite web |date=2 June 2017 |title=Kimberley Diamonds Shuts Down Another Mine - Lerala in Botswana |url=https://www.thediamondloupe.com/articles/2017-06-02/kimberley-diamonds-shuts-down-another-mine-lerala-botswana |access-date=4 April 2018 |website=The Diamond Loupe}}</ref><templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Karolo:Kgaolo ya Legare (Botswana)]]
5h7yoyyf5uxtn5ai1k440peesew286z
56613
56602
2026-10-13T11:26:05Z
Reinoldah
13300
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374264790|Lerala diamond mine]]"
56613
wikitext
text/x-wiki
Kompone [[Australia|ya meepo ya Australia]], e [[DiamonEx Limited|leng DiamonEx Limited]], e ne ya bula moepo wa diteemanebokone-bophirima jwa motse wa [[Lerala]] mo [[Botswana]]. Selekanyo sa dikhilomithara di le lesome le botlhano (dimmaele di ferabongwe). Moepo o kwa tshimologong o neng o itsege jaaka '''Kepo ya tekeletso le di patlisiso ya Ditaemane ya Martins Drift.''' O ne wa bulwa mo tshimologong ya ngwaga wa 2008. Maikaelelo ene ele go thapa batho ba le 230–290 go ka epa diteemane tsa boleng jwa {{Convert|330000|carat|kg}} ka ngwaga. <ref>{{Cite web |title=Diamonex Limited Acquires Kimberlite Pipes In USA |url=http://www.abnnewswire.net/press/en/44155/DIAMONEX-LIMITED.html |access-date=20 January 2008 |publisher=ABN Newswire}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Production To Begin On Martins Drift Next Year|url=http://www.mmegi.bw/2006/May/Monday22/236196382442.html|accessdate=21 January 2008}}</ref>
Moepo wa teemane wa Lerala one o kopanetswe ke kompone ya De Beers le puso ya Botswana. Moepo o, one ole mo tirisong go tswa mo ngwageng wa 1998 go fitlha 2001. Tota moepo o, ene ese oo kalokalo. Ene ele moeponyana fela oo simologileng go dirwa ditekeletso le dipatlisiso tsa gore a mme go ka tswa diteemane. Ka Tlhakole 2009 moepo o ne wa bewa ka fa tlase ga botsamaisi le tlhokomelo ya semolao ka ntlha ya dipoelo tse do kwa tlase le ditshenyegelo tse di kwa godimo thata tsa goo tsamaisa le mathata a itsholelo ya lefatshe ka bophara. Go bewa ka fa tlase ga tlhokomelo ya semolao e ne ele kgato ee maleba ee tserweng ke botsamaise jwa kompone ya Diamond Ex. Se ke ka gore e ne e setse e kwadisitswe mo go ba Botswana Stock Exchange go ka rekisa diabe mme jaanong iikwadiso e e tshwanetse go phimolwa ka fa molaong ka jaana thekiso ya diabe ene e emisiwa. E rile ka ngwaga wa 20211, kompone ya diteemane ya kwa ga Mmamosadinyana, United Kingdom (UK) ee bidiwang Mantle Diamonds ene ya reka moepo wa Lerala mo komponeng ya DiamonEx Botswana. Ka nako eo, Diamond Ex e ne ele mo mathateng a madi aa neng a bakilwe ke go wela tlase ga itsholelo mo go neng go apere lefatshe ka bophara.
Ka 2014, Moepo wa Lerala o ne wa fetola leina morago ga gore kompone nngwe ya meepo ya kwa Australia, e e Kimberly Diamonds e tseye kompone ya Mantle Diamonds. <ref>{{Cite web |date=25 February 2014 |title=Kimberly Diamonds completes takeover of Mantle Diamonds. |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2014/02/25/kimberley-diamonds-completes-takeover-of-mantle-diamonds/#.WsR-ZdRua00 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo wa Lerala o simolotse go dira ka kgwedi ya Phatwe 2015. Le fa go ntse jalo, ene ya re Ka Motsheganong 2017 kompone ya Lerala Diamond Mines Limited, e leng kompone ee ka fa tlase ga ya Kimberly Diamonds Limited mme e direla mo Botswana, e ne ya patelesega go emisa ditiro mme ya bewa ka fa tlase ga taolo ya semolao, ka ntlha ya go palelwa ke ditshenyegelo tse di kwa godimo. <ref>{{Cite web |date=8 June 2017 |title=Botswana's LERALA Diamond Mines Placed Under Judicial Management |url=https://minetravel.co.bw/diamonds/2017/06/08/botswanas-lerala-diamond-mines-placed-judicial-management/#.WsSB0dRua01 |access-date=4 April 2018 |website=Mining and Travel Botswana Publication}}</ref> Moepo o ne o tswalwa lekgetlho la boraro mo ditsong tsa one, morago ga go tswalwa ka Tlhakole 2009 le gape ka Phukwi 2012. <ref>{{Cite web |date=2 June 2017 |title=Kimberley Diamonds Shuts Down Another Mine - Lerala in Botswana |url=https://www.thediamondloupe.com/articles/2017-06-02/kimberley-diamonds-shuts-down-another-mine-lerala-botswana |access-date=4 April 2018 |website=The Diamond Loupe}}</ref><templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}
[[Karolo:Kgaolo ya Legare (Botswana)]]
6o3f8ydb5nhjc0uppoi99xq7ac41dcz
Leon Schuster
0
15602
56599
2026-10-13T11:17:43Z
Kedifentse
13289
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1379606946|Leon Schuster]]"
56599
wikitext
text/x-wiki
== Botshelo jwa pele ==
Schuster o ne a ngokilwe ke thulaganyong ya go dira difilimi a sa ntse a le monnye. Fa a ne a sa ntse a le ngwana, ene le morwarraagwe ba ne ba tshameka metlae mo go ba lelapa la gagwe a bo a ba filima. O ne a tlhalosa jaana, mo potsolotsong ya 2010, ka botshelo jwa gagwe a sale monnye kwa Bloemfontein, "Ke gakologelwa ke taboga mo sebatleng se se fa gare ga Ritz Theatre, ke tshameka dikhaoboye le dirukutlhi, e le selo se se neng se tlwaelesegile thata ka nako eo. Ke gakologelwa gape ke rata Laurel le Hardy, Charlie Chaplin le Three Stooges. Ke ne ke nna hela ke diragatsa ga mmogo le go dira metlae. Ke ne ke tsietsa nkuku ka go mo akantsha gore ke ithuntshitse mo leotong ka tlhobolo yame ya dipelete,tamati soso e tla bo e tshelegetse gongwe le gongwe, ke kua jaaka mathinthinyane. Go mo tlholegong yame go dira metlae, mme ke ne ke ise ke tsamaye ke akanye gore ke tla nna mmantswitswidi wa dibaesekopo... nnyaa, ga ke mmantswitswidi wa dibaesekopo, ke rata go tlosa batho bodutu." <ref>{{Cite web |date=2016-03-16 |title=A perfect prankster {{!}} Get It Online Bloemfontein |url=http://bloem.getitonline.co.za/2010/06/28/a-perfect-prankster/#.VujBm577TIU |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316021358/http://bloem.getitonline.co.za/2010/06/28/a-perfect-prankster/#.VujBm577TIU |archive-date=16 March 2016 |access-date=2020-08-03}}</ref>
Schuster o ithutetse setlankana kwa Mmadikolo wa Orange Free State, kwa a neng a tshamekela setlhopha sa ntlha rakabi teng. <ref name=":0">{{Cite book |last=Powers |first=Angus |year=2012 |title=Rugby in Our Blood |publisher=Tafelberg |isbn=9780624048763 |location=Cape Town |chapter=The End of my Rugby Career}}</ref> O ne a boela kwa Jim Fouché e le morutabana dingwaga di le pedi. <ref>{{Cite web |title=10 Things You Didn't Know About Leon Schuster |url=https://m-net.dstv.com/news/10-things-you-didn-t-know-about-leon-schuster_787 |access-date=2020-08-03 |website=M-Net - 10 Things You Didn’t Know About Leon Schuster |language=en}}</ref>
== Ditshupiso ==
{{Reflist}}
[[Karolo:Articles with hCards]]
kekxxx8p5c9uhl1z2761o4e8ddic6mw
Katlego Mphela
0
15603
56604
2026-10-13T11:22:11Z
Nash1974
13285
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1379931473|Katlego Mphela]]"
56604
wikitext
text/x-wiki
'''Katlego Abel Mphela''' ( o tshotswe ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le masome a mabedi le boferabongwe ka ngwaga wa 1984 ) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa pele wa South Africa yo o tlogetseng tiro. O ne a tshameka e le motshamiki wa kwa pele .
== Tiro ya gagwe ya Ditlhopha ==
Mphela, e le sealogane sa Jomo Cosmos, o tshamekile kwa lefatsheng la France mo setlhopheng sa RC Strasbourg Alsace le sa Stade de Reims, ditlhopha tse di neng mme di sa atlega thata.
Fa a sena go boela mo gae o ne a tshamekela setlhopha sa SuperSport United mo setlheng sa 2007–08 pele ga a tshamekela [[Mamelodi Sundowns FC|Mamelodi Sundowns]] mo setlheng se se latelang. Morago ga moo o ne a fetsa setlha sa 2009–10 ka dinno di le lesome le bosupa mo metshamekong e le masome a mararo. Se se ne sa dira gore e nne motshwara dino yo o gaisitseng wa leki eo.. O ne a fenyasetlhako sa Gauta sa ga Lesley Manyathela mme a tlhophiwa go nna motshameki yo o gaisitseng wa setlha seo mo leking ya PSL .
56qw74t2k2dyqgv5q9ss5vlmiop2htf
Trebor Manuele
0
15604
56606
2026-10-13T11:23:19Z
Parishereicome
13288
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374591370|Trevor Manuel]]"
56606
wikitext
text/x-wiki
'''Trevor Andrew Manuel''' ( o tshotswe ka di 31 Ferikgong 1956) ke radipolotiki wa pele wa Aforikaborwa yo o ithotseng marapo ebile gape ele molweladitshwanelo wa pele yo o kileng a nna mo kabineteng ya Aforikaborwa go simolola ka ngwaga wa 1994 goya ko go 2014. E ne e le tona ya lephata la tsa madi go tloga ka 1996 go fitlha ka 2009 ka fa tlase ga bogigi jwa bo tona ba bararo ka go latelana . Gape e ne e le tona wa ntlha mo lephateng la tsa kgwebo le madirelo morago ga kgethololo ya letso la mmala go tloga ka ngwaga wa 1994 go ya kwa go 1996 mme moragonyana a nna Tona mo lephateng la Boporesidente ya Khomišene ya Bosetšhaba ya Thulaganyo go tswa kwa go 2009 go ya kwa go 2014. E ne e le leloko la Komitikhuduthamaga ya Bosetšhaba ya Khonkerese ya Bosetšhaba ya Aforika (ANC) go tloga ka 1991 go fitlha ka 2012.
eeppif888xzh5npn3vk2jh94guxb2jd
56609
56606
2026-10-13T11:24:53Z
Parishereicome
13288
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374591370|Trevor Manuel]]"
56609
wikitext
text/x-wiki
'''Trevor Andrew Manuel''' ( o tshotswe ka di 31 Ferikgong 1956) ke radipolotiki wa pele wa Aforikaborwa yo o ithotseng marapo ebile gape ele molweladitshwanelo wa pele yo o kileng a nna mo kabineteng ya Aforikaborwa go simolola ka ngwaga wa 1994 goya ko go 2014. E ne e le tona ya lephata la tsa madi go tloga ka 1996 go fitlha ka 2009 ka fa tlase ga bogigi jwa bo tona ba bararo ka go latelana . Gape e ne e le tona wa ntlha mo lephateng la tsa kgwebo le madirelo morago ga kgethololo ya letso la mmala go tloga ka ngwaga wa 1994 go ya kwa go 1996 mme moragonyana a nna Tona mo lephateng la Boporesidente ya Khomišene ya Bosetšhaba ya Thulaganyo go tswa kwa go 2009 go ya kwa go 2014. E ne e le leloko la Komitikhuduthamaga ya Bosetšhaba ya Khonkerese ya Bosetšhaba ya Aforika (ANC) go tloga ka 1991 go fitlha ka 2012.
7jmhb0dbe1812do1cicuwvrsd2gz4ta
Steve Kekana
0
15605
56607
2026-10-13T11:23:50Z
JustAGirl2006
13281
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1329467374|Steve Kekana]]"
56607
wikitext
text/x-wiki
'''Tebogo Steve Kekana''' ( yo o tshotsw4eng ka kgwedi ya Phatwe e tlhola malatsi a le mane ka ngwaga wa 1958 mme a tlhokafala ka kgwedi ya Phukwi e tlhola gangwe ka ngwaga wa 2021) <ref>{{Cite web |last=Emmanuel Tjiya |date=1 July 2021 |title=Breaking: Legendary musician Steve Kekana has died |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-01-breaking-legendary-musician-steve-kekana-has-died/ |access-date=1 July 2021 |website=Sowetan Live}}</ref> e ne e le seopedi le mokwadi wa dipina kwa Aforika Borwa. O simolotse tiro ya gagwe ya mmino ka dingwaga tsa bo 1980. O weditse dithuto tsa gagwe kwa [[Yunibesithi ya Aforika Borwa|UNISA]] . <ref name="Mojapelo2009">{{Cite book |last=Mojapelo |first=Max |date=18 March 2009 |title=Beyond Memory: Recording the History, Moments and Memories of South African Music |url=https://books.google.com/books?id=x-KW9f02oNMC&pg=PA29 |publisher=African Minds |isbn=978-1-920299-28-6 |page=27 |access-date=13 June 2011}}</ref>
Kekana o tsholetswe kwa Zebediela kwa Transvaal . O ne a latlhegelwa ke pono a le dingwaga tse tlhano, mme a tsena sekolo sa difofu kwa [[Polokwane|Pietersburg]] . Mo dingwageng tsa gagwe tsa sekolo, o ne a simolola go rata go opela, mme a nna leloko la ditlhopha tsa batho ba ba ithutang go opela ka nako ya fa a ne a le mo dingwageng tsa bolesome.
Ka ngwaga wa 1979 le 1980, Kekana o ne a gapa se ka nako eo se neng se itsege jaaka Sekgele sa Mmino wa Batho bantsho sa SABC sa seopedi se se gaisang sa monna. " Raising My Family" la ga Kekana e ne ya tuma thata kwa Yuropa ka 1980. Ka kakaretso, Kekana o ne a na le dialebamo di feta masome a mane. <ref>{{Cite web |title=www.music.org.za |url=http://www.music.org.za/Artist.asp?ID=191 |access-date=5 August 2012}}</ref> Dipina tsa gagwe "The Bushman" le "Feel So Strong" (tse di nang le Hotline) di ne tsa tumile mo Tšhateng ya Radio ya Springbok (tšhate ya seka-mmuso ya Aforika Borwa ya nako eo) go fitlhelela maemo a lesome le boraro a latelwa ke a borataro ka ngwaga wa 1982 le 1983.<ref>{{Cite web |title=www.rock.co.za |url=http://www.rock.co.za/files/springbok_top_20_%28K%29.html |access-date=24 August 2013}}</ref>
O ne a bereka le batho ba ba tshwanang le Ray Phiri, Nana Coyote, Joe Nina le Hotline e e neng e na le PJ <nowiki><i id="mwJQ">Thandeka</i></nowiki> Powers .
Steve Kekana e ne e le moalogi wa yunibesithi yo o nang le didikirii tsa B Juris le LLB. E ne e le Mmueledi le motlhatlheledi wa Molao wa Badiri kwa Yunibesithing ya Aforika Borwa.
Kekana o tlhokafetse ka ntlha ya mathata a a amanang le COVID-19 ka kgwedi ya Phukwi e tlhola gangwe, ngwaga ele wa 2021 a le dingwaga di le 62.
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
5egm5y919btgfl3hgmrqr4oaf6lr424
Mary Vilakazi
0
15606
56608
2026-10-13T11:24:15Z
Tinashe Tariro
13280
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1375091118|Mary Vilakazi]]"
56608
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''Mary Vilakazi''' ( née Seemane ; yo o tshotsweng ka Phatwe 1977) ke mosadi wa mogwebi wa [[Aforika Borwa|Aforikaborwa]] le mmalamatlotlo yo o kwadisitsweng yo e ntseng e le motlhankedimogolo wa FirstRand fa e sa le ka Moranang 2024. Pele ga a tsenelela FirstRand jaaka motlhankedimogolo wa tsamaiso ka ngwaga wa 2018, e ne e le motlatsamotlhankedimogolo wa tsamaiso kwa MMI Holdings le molekane kwa PwC .
== Botshelo jwa ntlha le thuto ==
Vilakazi o tshotswe ka Phatwe ngwaga wa 1977. <ref>{{Cite web |title=Mary Vilakazi |url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/officers/ngsxgP-lpUQjxkcvjAoeXihuflk/appointments |access-date=2024-12-24 |website=Companies House |language=en}}</ref> O tsholetswe a bo a golela kwa Alexandra, e leng motsesetoropo o o kwa ntle ga [[Johannesburg]] . <ref name=":0">{{Cite web |last=Malope |first=Lesetja |date=11 February 2018 |title=MMI's Mary Vilakazi: Change is natural, not radical |url=https://www.news24.com/fin24/vilakazi-change-is-natural-not-radical-20180209 |access-date=2024-12-24 |website=City Press |language=en-US}}</ref> Mmaagwe e ne e le motlhokomedi wa dibuka. <ref name=":1">{{Cite web |date=2016-05-03 |title=From Alexandra to the boardroom: MMI CFO Mary Vilakazi |url=https://cfo.co.za/articles/mmi-cfo-mary-vilakazi/ |access-date=2024-12-24 |website=CFO South Africa |language=en-US}}</ref> O tsene sekolo se se botlana kwa Alexandra, <ref>{{Cite web |last=Hogg |first=Alec |date=2023-10-05 |title=Undictated: Meet FirstRand's new CEO, the quiet iconoclast Mary Vilakazi |url=https://www.biznews.com/interviews/2023/10/05/undictated-mary-vilakazi |access-date=2024-12-24 |website=BizNews.com |language=en-GB}}</ref> mme, a tshegeditswe ke thuso ya madi a go ithuta ya Letlole la Rotary, <ref name=":1" /> o ne a dira materiki kwa Sekolong se Segolwane sa St Enda kwa Braamfontein, kwa Johannesburg . <ref name=":0" /> O ne a ima a bo a belega mo ngwageng wa gagwe wa bofelo kwa sekolong se segololwane mme le fa go ntse jalo o ne a ikwadisa kwa Yunibesithing ya Witwatersrand, <ref name=":0" /> kwa a weditseng Bachelor of Commerce ka ngwaga wa 1999 le Honours ka ngwaga wa 2000 <ref>{{Cite news|title=First black woman CEO of FirstRand, Mary Vilakazi's journey to success|url=https://www.iol.co.za/business/first-black-woman-ceo-of-firstrand-mary-vilakazis-journey-to-success-47e9c0ee-3477-4046-be7f-e5e5b380c6e2}}</ref>
== Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele ==
Vilakazi o weditse diathikele tsa gagwe tsa tiro ya go nna tlelereke e le mmalamatlotlo yo o kwadisitsweng kwa femeng ya boruni ya PwC, <ref name=":0" /> e e neng e mo neetse basari ya go wetsa dikirii ya gagwe . '''<ref name=":1" />''' Fa a ne a kwala ditlhogo tsa gagwe, le fa kwa tshimologong a ne a kgatlhegetse go dira tiro ya banka, o ne a nna le bokgoni jo bo kgethegileng mo lephateng la inshorense. <ref name=":0" /> O ne a nna mmalamatlotlo yo o kwadisitsweng ka ngwaga wa 2002 . <ref>{{Cite web |last=Jacobs |first=Shaun |date=21 June 2024 |title=The woman running South Africa's most valuable bank |url=https://dailyinvestor.com/finance/55063/the-woman-running-south-africas-most-valuable-bank/ |access-date=2024-12-24 |website=Daily Investor |language=en-ZA}}</ref> O ne a nna kwa PwC morago ga moo mme ka ngwaga wa 2005, a le dingwaga tse di masome a mabedi le bosupa, a tlhatlosiwa maemo go nna molekane mo ofising ya yone [[Cape Town|ya Cape Town]] . <ref name=":0" /> <ref name=":1" />
Magareng ga dingwaga tsa 2008 le 2011, e ne e le motlhankedi mogolo wa tsa madi wa Setlhopha sa Ditirelo tsa Ditswammung, e leng setlamo sa bagakolodi ba ditirelo tsa meepo ; moragonyana o ne a bolela gore o tsere tiro eo gore a kgone go nna le nako e ntsi le morwadie yo mogolwane yo o neng a ya sekolong se segolwane, le gore a kgone go bereka mo tikologong e e neng e se ya dikhamphani tse dintsi e bile e le ya kgwebo. <ref name=":1" /> O ne a tlogela setlhopha se ka ngwaga wa 2011 go ya go nna mogakolodi mme a nna mo borotong ya sone a se gakolola malatsi a mabedi ka beke. <ref name=":1" />
Ka Motsheganong ngwaga wa 2014, Vilakazi o ne a boela kwa Johannesburg go ya go nna leloko la MMI Holdings, e leng setlhopha sa ditirelo tsa madi se se kwadisitsweng mo lenaaneng la JSE se e neng e le moreki wa gagwe kwa PwC le se a neng a nna leloko la boroto ya sone ka ngwaga wa 2010 . <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> O ne a thapiwa go nna tlhogo ya botsamaisi jwa tekanyetso, ka moono wa gore o tla akanyediwa go tlhatlosiwa go nna motlhankedi mogolo wa tsa madi, mme a nna motlhankedi mogolo wa tsa madi ka Phukwi ngwaga wa 2015. <ref name=":1" /> Mo pakeng eo o ne a nna le seabe se segolo mo go tsenyeng tirisong go kopanngwa ga dikompone tsa Metropolitan Holdings le Setlhopha sa Momentum . <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> O ne a tlhomiwa go nna motlatsa-mokhuduthamaga wa MMI ka Phukwi ngwaga wa 2017 mme mo dikgweding tse di latelang a nna ntlhopheng wa go tlhatlhama Nicolaas Kruger jaaka mokhuduthamaga; le fa go ntse jalo, ka Tlhakole ngwaga wa 2018, MMI e ne ya itsise gore Kruger o tla tlhatlhangwa ke ntlhopheng wa kwa ntle le gore Jeanette Marais o tla tlhomiwa go nna motlatsamokhuduthamaga wa bobedi go bereka mmogo le Vilakazi. <ref>{{Cite web |last=Malope |first=Lesetja |date=11 February 2018 |title=MMI deputy chief executive: I was not overlooked |url=https://www.news24.com/citypress/business/mmi-deputy-chief-executive-i-was-not-overlooked-20180209 |access-date=2024-12-24 |website=City Press |language=en-US}}</ref>
[[Karolo:Articles with hCards]]
nrvz8deh87sakxbc6gv0d6p8rv9huqv
Mokgatlho wa Metshameko ya Bosusu wa Aforikaborwa
0
15607
56610
2026-10-13T11:25:16Z
Sehepi
13282
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1335999945|South African Deaf Sports Federation]]"
56610
wikitext
text/x-wiki
Mokgatlho wa batlhoko kutlo ba Afriaka Borwa ('''SADSF''') ke setlhopha sa semmuso se se laolang sa Metshameko ya batlhoko kutlo mo [[Aforika Borwa Rainbow Nation|Aforika Borwa]] se marapo a sone ke a go romela, go kgothatsa, go ema nokeng ditlhopha tse di emelang Aforika Borwa ka tsa madi le batshameki ba tlhoko kutlo mo Metshamekong ya botlhoko kutlo , [[Deaf World Championships|Dikgaisano tsa mafatshe tsa ba tlhoka kutlo]] . Mokgatlho o tsere maikarabelo a go romela batshameki ba ba sa utlweng mo ditsebeng kwa Metshamekong ya ba tlhoko kutlo go tloga ka ngwaga wa 1993.<ref>{{Cite web |title=Countries {{!}} Deaflympics |url=https://www.deaflympics.com/countries.asp?country=rsa |access-date=2017-10-07 |website=www.deaflympics.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.teamsa.co.za/deaf-sports-federation-of-southern-africa/|title=South African Deaf Sports Federation {{!}} TeamSA|date=2014-01-21|access-date=2017-10-07|language=en-US}}</ref>
.
sj92luu6d8vegl3r14dit8v9e53hp05
Aaron Motsoaledi
0
15608
56611
2026-10-13T11:25:19Z
JesusChristlovesme2
13293
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1378386846|Aaron Motsoaledi]]"
56611
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>
'''Pakishe Aaron Motsoaledi''' (o tshotswe ka ngwaga wa 1958 ka kgwedi ya Phatwe e tlhola malatsi a le supa) ke lepolotiki la kwa Aforika Borwa. Ke Tona ya Boitekanelo mo kabineteng ya kwa Aforikaborwa, a tlhophilwe mo maemong a go simolola ka Phukwi a tlhola malatsi a le mararo ka ngwaga wa 2024 . <ref name="DMInitialSwearingin">{{Cite news|title=Historic day for SA as government of national unity ministers take oath of office|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2024-07-03-historic-day-for-sa-as-government-of-national-unity-ministers-take-oath-of-office|access-date=3 July 2024}}</ref> O kile a bo a le Tona ya Merero ya Selegae go simologa ka ngwaga wa 2019 go fitlhelela ka ngwaga wa 2024 ga mmogo le Tona ya Boitekanelo go simologa ka 2009 go fitlhelela ka 2019. Ke leloko la ya Kopano ya Bosetšhaba go simologa ka ngwaga wa 2009, gape ke leloko la Komiti ya khuduthamaga ya Bosetšhaba ya Kokoano ya Bosetšhaba ya Aforika (ANC).
Motsoaledi o tsholetswe kwa motseng wa [[Kgaolo ya Limpopo|Limpopo]] mme a thapisiwa go nna ngaka ya kalafi kwa Yunibesithing ya Natal, kwa a neng a dira tiro ka matlhagatlhaga mo lephateng la go lwantsha tlhaolo ka ntlha ya letso wa baithuti. Mo masomeng a dingwaga a a latelang, o ne a dira jaaka ngaka kwa Sekhukhuneland ka fa a ntse a nna le seabe mo go lweleng dipolotiki. Morago ga bokhutlo jwa tlhaolo ka ntlha , o ne a emela ANC kwa Lekgotleng la Peomolao la Porofense ya Limpopo dipaka di le tharo go tloga ka 1994 go fitlha ka 2009 . Mo nakong eo, o ne a direla ka nako e telele mo Khanseleng ya Khuduthamaga ya Limpopo, a tshotse diphotefolio di le mmalwa tse di farologaneng ka fa tlase ga Tonakgolo Ngoako Ramatlhodi le Sello Moloto . E le tokololo ya nako e telele ya Komitikhuduthamaga ya Porofense ya ANC, o ne a tlhophiwa lekgetlo la ntlha mo Komitingkhuduthamaga ya Bosetšhaba ka Sedimonthole 2007 .
buje0igny4qi6oxw3bvoaggkczq5k03
Eskom
0
15609
56612
2026-10-13T11:25:48Z
OldieMe2023
13294
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1378840162|Eskom]]"
56612
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Infobox company/styles.css"></templatestyles>'''Eskom Hld SOC Ltd''' kgotsa '''Eskom''' ke lephata la puso ya [[motlakase]] [[Aforika Borwa|wa Aferika Borwa]] la ditirelo tsa setšhaba. Eskom e simolotswe ka ngwaga wa 1923 jaaka Electricity Supply (ESCOM) (Afrikaans: Elektisiteitsvoorsieningskommissie(EVKOM)). Mokgatlho o emela [[Aforika Borwa|South Africa mo kgotletsong-mogote wa Aferika ee Borwa.]]
Tiriso e. ke ee tona mo go direng motlakase mo Aferika ebile e ne e le nngwe ya ditiriso tsa maemo a ntlha mo lefatsheng ka bophara mo go direng le go rekisa motlakase. Eskom e dira mo dipalong tsa madirelo a motlakase tse di utlwalang. Dingwe tsa tsone ke Matimba Powe Station le Medupi Power Station kwa Lephalale, Kusile Power Staion kwa Witbank, Kendal Power Station, le Koeberg Nuclear Power station kwa Western Cape, ee leng yone fela madirelo a nuclear mogote-kgotletso mo Aferika.
Komponi e kgaogantswe ka dipaka.
Setheo seno ke sone se se tlhagisang motlakase thata mo [[Aferika|Aforika]], <ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Dana |date=28 October 2014 |title=Which Countries Produce And Consume Most Electricity in Africa? |url=http://afkinsider.com/76584/producing-consuming-electricity-africa/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105080257/http://afkinsider.com/76584/producing-consuming-electricity-africa/ |archive-date=5 November 2014 |access-date=28 October 2014}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Electricity - production - Country Comparison - TOP 100 |url=https://www.indexmundi.com/g/r.aspx?v=79&t=100 |website=indexmundi.com}}</ref> mme se ne se le gareng ga ditheo tse di kwa godimo mo lefatsheng go ya ka bokgoni jwa go tlhagisa motlakase le thekiso . Ke yone e kgolo mo dikgwebong tsa puso tsa Aforikaborwa . Eskom e tsamaisa diteišene tsa motlakase di le mmalwa tse di itsegeng, go akaretsa Seteišene sa Motlakase sa Matimba le Seteišene sa Motlakase sa Medupi kwa Lephalale, Seteišene sa Motlakase sa Kusile kwa Witbank, Seteišene sa Motlakase sa Kendal, le Seteišene sa Motlakase sa Koeberg kwa Porofenseng ya [[Kapa Bophirima]], e leng sone fela seteišene sa motlakase sa Nyutlelia mo [[Aferika|Aforika]] .
== Metswedi ==
{{Reflist}}
hdv9n10stwrps3kb2sdjcgy03xs6q4z
Nathi
0
15610
56614
2026-10-13T11:29:48Z
Kh0.t4ts0
13278
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1370997593|Nathi]]"
56614
wikitext
text/x-wiki
'''Nkosinathi Mankayi''' (o tshotswe ka ngwaga wa 1982 ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a le masome a mabedi le boraro), yo o itsegeng ka leina la '''Nathi''', ke seopedi le mokwadi wa dipina wa [[Aforika Borwa|Aforika borwa]]. <ref>{{Cite news|url=http://m.news24.com/news24/Live/Entertainment/Music/my-life-changed-this-year-nathi-on-prison-the-arts-2016-20151223|title=My life changed this year – Nathi on prison, the arts & 2016|access-date=7 June 2016}}</ref>
O ne a tlhagelela thata fa a ne a ntsha pina ya gagwe e e tumileng e e bidiwang " Nomvula " mo alebamong ya gagwe ya ntlha ''ya Buyelekhaya e'' e neng ya gapa dimpho gararo . Moragonyana o ne a ntsha alebamo ya gagwe ya bobedi e e bidiwang ''Umbulelo Wam'' ka ngwaga wa 2016 ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le masome a mabedi le borobabobedi. Gompieno o tsene mo tumalanong le kompone ya Gallo Record. Ka ngwaga wa 2025 o ne a ntsha pina ya gagwe e e bidiwang "Bhunguza lam" le Lazola le ba bangwe.
== Botshelo jwa go sale gale ==
'''Nkosinathi Mankayi''' o tshotswe mo gare ga bana ba le batlhano fa tlase ga tlhokomelo ya mme [[Mthatha]], ba nna mo torotswana kwa [[Eastern Cape|Kapa Botlhaba]], [[Aforika Borwa|Aforika borwa]] . <ref name="mutha">{{Cite web |date= |title=Nathi – Buyelekhaya |url=http://muthalandentertainment.co.za/nathi-buyelekhaya/ |access-date=7 June 2016 |publisher=Muthaland Entertainment}}</ref> O goletse kwa [[Maclear, Kapa Botlhaba|Maclear]], Kapa Botlhaba, Aforika Borwa kwa a neng a tsena sekolo a bo a nna le kgatlhego mo kopelo le mo ditshwantshong. Ka ngwaga wa 2006, Nathi o ne a atlholelwa dingwaga di le borobabobedi kwa kgolegelong ka ntlha ya molato o amanang le go senya le go thuba ka ngwaga wa 2002. Le fa go ntse jaalo, o ne a gololwa morago ga go dira dingwaga di le 4.
[[Karolo:Pages using infobox musical artist with associated acts]]
[[Karolo:Articles with hCards]]
[[Karolo:Short description is different from Wikidata]]
[[Karolo:Articles with short description]]
sohhan5gloi79esnz958fg20rbeog61