lipu Wikipesija tokwiki https://tok.wikipedia.org/wiki/lipu_open MediaWiki 1.47.0-wmf.2 case-sensitive Media ilo toki jan jan la toki pali pali la toki sitelen sitelen la toki MediaWiki MediaWiki la toki kipisi kipisi la toki nasin ilo nasin ilo la toki kulupu kulupu la toki nimi nimi la toki TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk kulupu KDE 0 215 65401 60109 2026-05-17T15:12:10Z Audryon 2490 65401 wikitext text/x-wiki [[sitelen:KDE logo.svg|thumb|sitelen pi kulupu KDE]] '''kulupu KDE''' li kulupu pi pana [[ilo kon]]. ona li kulupu pi jan mute tan ma mute. ona li pali e [[ilo Plasma]] e [[ilo Krita]] e [[ilo kdenlive]] e [[ilo tan kulupu KDE|ilo mute ante]]. == open == [[File:Matthias Ettrich LinuxTag 2005-06-23.jpg|thumb|[[jan Matthias Ettrich]] li open e kulupu KDE]] open la, [[jan Matthias Ettrich]] tan [[ma Tosi]] li pali e ilo. ona li jo e nimi "Kool Desktop Environment" anu KDE. ("ma ilo pona" lon toki pona). ona li nimi "Common Desktop Environment" nasa. ("ma ilo sama" lon toki pona). tenpo sike 2009 la, nimi "KDE" li kulupu KDE li ilo KDE ala. == soweli pi musi kulupu == soweli pi musi kulupu KDE li akesi Konki en akesi Kesi.<ref>{{tan sona|toki tan=en|linja=https://kde.org/stuff/clipart/|tan=Press Kit: KDE Clipart|tenpo lukin=2026-01-28}}</ref> tenpo sike 2015 la, jan [[Tyson Tan]] li sin e nasin lukin ona.<ref>{{tan sona|toki tan=en-gb|linja=https://forum.kde.org/viewtopic.php?f=254&t=109758&sid=34926676ac6764376249c370762cbc81|tan=Konqui, Katie and Friends • KDE Community Forums|tenpo lukin=2026-01-28|linja sama=https://web.archive.org/web/20200822092936/https://forum.kde.org/viewtopic.php?f=254&t=109758&sid=34926676ac6764376249c370762cbc81|tenpo sama=2020-08-22}}</ref> akesi Kesi li soweli pi kulupu meli KDE.<ref>{{tan sona|linja=https://community.kde.org/KDE_Women|tan=KDE Women - KDE Community Wiki|tenpo lukin=2026-01-28}}</ref> <gallery> sitelen:KDE Mascot Konqi by Tyson Tan.png|akesi Konki sitelen:KDE women mascot Katie development cropped by Tyson Tan.png|akesi Kesi sitelen:Konqi and his colorful friends.png|kulupu akesi KDE sitelen:Konqi-klogo-official-400x500 b.png|akesi Konki pi tenpo pini </gallery> == tenpo Akatemi == [[File:Akademy 2018 - Keynote by Claudia Garad - 02.jpg|thumb|tenpo sike 2018 la, sitelen pi tenpo Akatemi]] [[tenpo Akatemi]] li kama lon tenpo seli. ona li lon [[ma Elopa]]. tenpo ni la, jan li kama lon wan tan pana e sona. [[kulupu:ilo sona]] [[kulupu:kulupu]] 6zukf0txe8qizypqkukb2eb0jca9buc musi Manka 0 428 65405 65209 2026-05-17T18:15:20Z Theooolone 3494 mi weka e nimi mama lili tan ni: nimi ni li kipisi wan taso li ike tawa toki pona. kin la, nimi "Jep" li pona ala 65405 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Minecraft Beta 1.8.1 Gameplay Screenshot.png|thumb|right|musi Manka. jan musi li tawa lon ma. kasi suli en telo linja li lon.]] [[sitelen:Minecraft in school.jpg|jan lili li kepeken musi Manka|thumb]] {{nimi ijo|'''musi Manka'''<ref name=":0">musi Manka pi toki pona la, toki nanpa "telemetry.event.performance_metrics.description" la: "kulupu Mojen li sona e wawa pi musi Manka lon ilo sina la..."</ref>|Minecraft|toki Inli|pakala kiwen en pali ijo|ipa=/maɪnkræft/}} li [[musi ilo]] tan {{nimi ijo|[[kulupu Mojen]]<ref name=":0" />|Mojang}} pi [[ma Sensa]]. {{nimi ijo|jan Mako Pason|Markus Persson|||ipa=}} en {{nimi ijo|jan Jen Pekensen|Jens Bergesten|||ipa=}} li pali e ona kepeken [[toki ilo Sawa]], taso nasin ante pi musi ni li lon li kepeken [[toki ilo Sipapa]]. musi ilo ale la jan pi mute nanpa wan li esun e musi ni<ref>{{tan sona|linja=https://books.google.com/books/about/Minecraft_Annual_2026.html?id=a7nv0AEACAAJ|tan=Minecraft Annual 2026|tenpo lukin=2026-02-02|linja sama=https://web.archive.org/web/20250405083536/https://books.google.com/books/about/Minecraft_Annual_2026.html?id=a7nv0AEACAAJ|tenpo sama=2025-04-05}}</ref>. ==nasin musi== musi la jan li tawa lon ma pi pini ala. ona li ken alasa e ijo li ken pali e ilo li ken pali e tomo. soweli en kala en pipi li lon tenpo suno. tenpo pimeja la monsuta mute li kama. jan li ken utala e ona li ken kama jo e ijo tan ona. sama la jan li ken musi lon poka pi jan ante. ===nasin pi jan ma=== nasin pi jan ma la, jan musi li ken utala e monsuta mute. ona li wile moku. sijelo ike la ona li moli. jan musi li ken pali e mute. taso pini musi la jan li wile moli e akesi kon pimeja suli pi ma End. ===nasin pi jan sewi=== nasin pi jan sewi la, jan musi li jo e ijo ale. ona li ken pakala e leko ale li ken tawa sama waso li ken ala moli. ona li ken pali li ken alasa tan ni. ===nasin pi jan pi lon wan taso=== nasin ni li sama nasin pi jan ma. taso, jan li jo e lon wan taso. ona li ken ala jo e lon kin. ona li moli la ona li ken lukin taso e ma ona. nasin musi ante la suli musi pi lon awen li suli mute. === nasin pi jan lukin === nasin pi jan lukin la, jan musi li ken lukin e ma taso, li ken ala pali e ijo. ona li ken ante e suli tawa ona. ona li ken lukin e ma kepeken lukin soweli anu lukin monsuta. ==sitelen tawa== [[sitelen tawa pi musi Manka]] li kama lon tenpo sike nanpa 2025 <small>(MAML<sup>[[nasin nanpa pona|[nnp]]]</sup>)</small>. [[Kulupu:musi ilo]] {{DEFAULTSORT:Manka}} [[kulupu:musi Manka]] == tan sona == {{sona pi tan sona}} npxkop0079um7ljb9coagmn24x8fmqx nasin mani 0 2053 65404 63249 2026-05-17T15:15:49Z Audryon 2490 65404 wikitext text/x-wiki [[sitelen:NY stock exchange traders floor LC-U9-10548-6.jpg|thumb|esun kipisi pi ma tomo Nujo]] {{nimi ijo|'''nasin mani'''|capitalism|toki Inli}} li [[nasin esun]] suli, li nasin pali suli. nasin mani la, jan esun en kulupu esun li jo e ijo, e ilo pali, e tomo pali, e [[ma]]. kama jo e ijo la, jan li wile kepeken mani. jan li pali tawa ni: ona li wile jo e [[mani]], e ijo pi suli mani suli. ma pi nasin mani la, mani en ijo li suli tawa kulupu lawa. jan li jo e [[tomo]] la, kulupu lawa li ken ala weka e tomo tan ona, li ken ala pana e tomo tawa jan ante. (lon la, nasin lawa li ken pana e wawa ni tawa kulupu lawa.) nasin mani pi tenpo ni li kama lon e tenpo pi [[ante ilo suli]]. tenpo ni la, ma mute li ma pi nasin mani. jan pi toki utala li toki e ijo ni: nasin mani la, jan pi mani mute li jo e wawa mute. jan pi mani lili li jo e wawa lili. jan pi mani mute li ken ante mute e nasin esun, li ken ike tawa jan pi mani lili. jan pi pilin ike tawa nasin mani li open e [[nasin pi pali kulupu]]. {{lili ike}} == pona en ike pi nasin mani == {{nasin toki ike|mi ken ala sona e ni}} jan pi nasin mani la nasin mani li nasin nanpa wan pi pali e mani. mani li pali e ni: jan pi [[jo lili]] li jan lili anu li jan ike. nasin mani la, jan ken pali e sona tan ni: ona ken kama sona en esun e pali ona. [[ma Sesesele]] li kama sona lili lon tenpo pini ona tan ni: nasin loje pana ala tawa jan pi kama sona tan ni: nasin loje la jan ali li sama. ==o lukin kin== [[nasin loje]] [[kulupu:esun]] [[kulupu:nasin lawa]] cnfjnoxhbqrp020ni4kedqz8cwblr0g jan Pasa Alasa 0 5549 65403 63938 2026-05-17T15:15:02Z Audryon 2490 65403 wikitext text/x-wiki {{lili}} {{poki sona jan|nimi jan=jan Pasa Alasa|nimi mama=بشار الأسد‎|sitelen=[[sitelen:Bashar al-Assad in May 2024.png|250px]]|kalama=[baʃˈʃaːr elˈʔasad]|ma=ma Sulija|pali=[[jan lawa]]|ma pi kama lon=[[ma Sulija]]}} '''jan Pasa Alasa''' (<small>[[toki Alapi]] la</small>: بشار الأسد‎) li jan lawa sinpin pi [[ma Sulija]]. tenpo ni la, ona li lon [[ma Lusi]] tan alasa e awen.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Al Jazeera Staff|toki tan=en|linja=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/16/bashar-al-assad-releases-first-statement-since-he-fled-syria|tan=Bashar al-Assad releases first statement since he fled Syria|tenpo lukin=2026-03-01}}</ref> == tan sona == <references /> [[kulupu:jan|Pasa Alasa]] kpyrtdssj9mgtuznlzn2d85nzv3k7ey kulupu mun mi 0 5643 65398 63398 2026-05-17T14:53:57Z Valleybox 1455 nanpa, nasin toki 65398 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Solar System true color.jpg|thumb|kulupu mun mi ]] '''kulupu mun mi''' anu '''kulupu suno mi''' li [[kulupu mun]], [[suno]] li lon ona. [[mun Elopa|mun]] suli 8 li lon ona: [[mun Mekuliju]], [[mun Wenu]], [[sike ma]], [[mun Masi]], [[mun Jupite]], [[mun Satunu]], [[mun Ulanu]] en [[mun Netunu]]. kulupu li open lon [[tenpo sike]] 4 570 000 000 pini. suli kulupu li 1.0014 M<sub>⊙</sub> li [[mute suli ijo]] 1.991 × 10<sup>30</sup>). [[sike kiwen]] li lon insa ma pi mun Masi en mun Jupite. [[mun lili]] mute li lon kulupu: [[mun Selela]], [[mun Puto]], [[mun Ameja]], [[mun Makemake]], [[mun Kama]], [[mun Elita]], [[mun Setana]], mun ante mute. [[mun lili tawa]] li lon kulupu. kulupu mun mi li lon [[kon poka]]. ona li lon {{lipu li ala|luka Olilon|Q33187}} pi [[nasin mun walo]]. {{lipu li ala|kulupu mun Alapa Sentawi|Q12176}} li lon poka suno. ma, mun Mekulijim mun Wenu en mun Masi li lon [[kulupu ma]] tan ni: [[kiwen mani|kiwen]] li lon insa ona. mun Jupite, mun Satunu, mun Ulanu en mun Netunu li [[mun suli]]. [[kon]] li lon insa mun Jupite en mun Satunu la, ona li [[mun suli pi kon]]. telo li lon insa mun Ulanu en min Netunu lam ona li [[mun suli pi lete]]. mun suli ali li jo e [[sike mun|sike]]. ken la {{lipu li ala|kon Oto|Q40864}} li lon sike e kulupu mun mi. ona li ken lon [[linja ma en suno]] 50 000 (linja ma en suno li [[linja pi mute weka pi ma ale|linja Mete]] 149 597 870 700) tan suno. mun lili tawa li ken lon ona. ken la {{lipu li ala|mun nanpa 9|Q22133699}} li lon. [[wawa suno]] li lon linja ma en suno 125 000 tan suno. jan pi tenpo pini li pilin e ni: suno en mun ali li tawa sike e ma mi, ma mi li tawa ala. {{lipu li ala|jan Nikola Kopenike|Q619}}([[tenpo sike ale|tenpo sike ali]] nanpa 17) li toki e ni: mun ali li tawa sike e suno. [[kulupu:kulupu mun]] [[kulupu:suno]] gqvxox70op98xdgmeejr7el40eyy77c sitelen D 0 6239 65402 55002 2026-05-17T15:13:19Z Audryon 2490 65402 wikitext text/x-wiki '''D''' li sitelen lon [[nasin sitelen Lasina]]. {{poki sona pi sitelen lili|lc=d|nasin sitelen=nasin sitelen Lasina|lili=0064|suli=0044|uc=D}} {{sitelen lili meso lon nasin sitelen Lasina}} sez2lhix4odgav35dmo0ulvmep2aq3c jan:Papesike~wikipesija.org 2 6554 65408 64035 2026-05-17T21:50:55Z Babelball 517 mi ante e linja 65408 wikitext text/x-wiki lipu Wikipesija li kama lon kulupu Wikimesija la mi tawa [[jan:Babelball|sijelo ni]]. 7eqc670zvkczp246mt0s56k7we6v6vz pali:poki pi kama sona 4 7189 65416 64973 2026-05-18T01:39:21Z Jan Imon 5833 /* */ 65416 wikitext text/x-wiki lipu ni li poki pi kama sona la, sina ante e ona la ni li ken ala pakala e ijo. o ante nasa, o kama sona, o musi pona! <!-- ante sina o lon anpa pi toki ni --> [[sitelen:Soweli kijetesantakalu.svg|thumb|x200px|mi en jan seme <span style="background-color:black;color:black">{{poka sitelen o jasima|poka=Y|sowelisantakalu}}</span>]] kijetesantakalu li *epiku mute *pona a *ike ala *suwi {{#babel:tok-N}} 73uqr0b1ev4v4d4i2y8y1bylwotyzom 65420 65416 2026-05-18T01:53:02Z Jan Imon 5833 /* */ 65420 wikitext text/x-wiki lipu ni li poki pi kama sona la, sina ante e ona la ni li ken ala pakala e ijo. o ante nasa, o kama sona, o musi pona! <!-- ante sina o lon anpa pi toki ni --> [[sitelen:Soweli kijetesantakalu.svg|thumb|x200px|mi en jan seme <span style="background-color:black;color:black">{{poka sitelen o jasima|poka=Y|sowelisantakalu}}</span>]] kijetesantakalu li *epiku mute *pona a *ike ala *suwi mi kijetewuwojitiwuwuwowojijetesantakalusantakita {{#babel:tok-N}} 34ykchh09s5dnvz30q5pjfvje55klkt toki Pokasi 0 7698 65400 60677 2026-05-17T15:10:34Z Audryon 2490 65400 wikitext text/x-wiki {{poki sona toki|nimi toki=toki Pokasi|nimi mama=български език|kalama=[ˈbɤɫɡɐrski]|ma=[[ma Pokasi]] <br /> [[ma Ukawina]] <br /> *[[ma Otesa]]|kulupu toki=Palata Elopa|toki pi tenpo pini=toki Lowan nanpa wan *toki Lowan seli nanpa wan **toki Pokasi majuna ***toki Pokasi insa|nasin sitelen=[[sitelen Kililisa]]|toki luka=[[toki luka Pokasi]]|ISO 639-1=bg|ISO 639-2=bul|ISO 639-3=bul|Glottolog=bulg1262|Linguasphere=53-AAA-hb|sitelen ma=[[File:Distribution of Bulgarian Speakers.png|Distribution of Bulgarian speakers in the Balkans and surrounding areas (corrected the original source)|300px]]|toki anpa pi sitelen ma=ma la jan li toki Pokasi|mute jan=7,90,00,00 lon ma ale (sike #2023)|kulupu toki ante=*[[kulupu toki Palito-Lowan|Palito Lowan]] **[[kulupu toki Lowan|Lowan]] ***[[kulupu toki Lowan seli|Lowan seli]] ****[[kulupu toki Lowan seli pi open suno|Lowan seli pi open suno]] ***** '''Pokasi'''}} {{nimi ijo|'''toki Pokasi'''|български език|toki Pokasi|ipa=[ˈbɤɫɡɐrski]}} li toki lon [[kulupu toki Lowan seli]]. [[ma Pokasi]] en [[ma Otesa]] pi [[ma Ukawina]] li toki Pokasi. ona li sama mute tawa [[toki Maketonija]]. == sitelen == tenpo sike #886 la, toki Pokasi li kepeken [[sitelen Kakolisi]], taso tenpo li tawa la ona li kama kepeken [[sitelen Kililisa]]. tenpo ni la, sitelen ale ona li ni: {| cellpadding=4 style="font-size:larger; text-align:center; border-color:black; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF;" lang="bg-Cyrl" |+ style="font-size:smaller;" | sitelen Kililisa pi toki Pokasi (sitelen suli en lili) | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} {{lipu Wikipesija pi toki ni li lon}} {{DEFAULTSORT:Pokasi, toki}} 9cg0v47khy4stozks4ywwd6ryn9iya6 toki:ma tomo O Si Min 1 10444 65406 61739 2026-05-17T19:18:31Z ~2026-29735-89 6255 /* nimi li "O Ki Min" ala tan seme? */ toki sin 65406 wikitext text/x-wiki == nimi li "O Ki Min" ala tan seme? == mi lukin e kalama nimi lon toki Wije la mi lukin: [how˨˩ '''c'''ɪj˦˥ mɨn˧˧]. nasin sitelen IPA la kalama /c/ li sama ala kalama /s/. taso ona li sama kalama /k/. ni la nimi pi ma tomo ni o "ma tomo O '''K'''i Min" anu seme? <span style="font-family:Cambria;background-color:#101418;color:#FFFFFF">—pona o tawa sina! mi [[jan:Babelball|<span style="color:#ACE1AF">kisa Papesike</span>]]. o toki tawa mi lon [[jan la toki:Babelball|<span style="color:#AFB4DB">ni</span>]].</span> 2026-03-05T14:48:25 (UTC) :sona mi la ona li tan ni: toki Wije pi ma Wije lete la sitelen <ch> li jo e kalama /t͡ɕ/. [[jan O Si Min]] li tan ma Wije lete (anu, ma Ne An lon ma Wije meso lete); kin la, toki Wije lete li toki Wije lawa. [[ilo:Pali jan/&#126;2026-29735-89|&#126;2026-29735-89]] ([[jan la toki:&#126;2026-29735-89|talk]]) 2026-05-17T19:18:31 (UTC) sr52khxrtof7xflex7yfh3m68v2vrq5 kule Pali pi soweli Pantela Siki Sontawika 0 10688 65399 62706 2026-05-17T15:08:39Z Audryon 2490 65399 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Bali tiger zanveld.jpg|thumb|{{nimi ijo|jan En Sanwe|M. Zanveld}} li moli e soweli ni lon tenpo sike nanpa 1920.]] [[sitelen:Panthera tigris tigris balica distribution map.png|thumb|wan lon pi soweli ni]] '''kule Pali''' li lon kipisi Sontawika pi {{lipu li ala|soweli Pantela Siki|Q19939}}. tenpo pini la, ona li mute lon [[ma Pali]] pi [[ma Intonesija]]. taso, ona ale li weka lon tenpo lon. ona pini li moli lon kulupu nanpa 196 pi tenpo sike 10. dru4zmw5ugorlo07f7wclf8ha52feos kulupu Maja pi tenpo pini 0 10870 65421 63732 2026-05-18T06:49:40Z Benscat 3375 mi toki e tenpo open 65421 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Chichen Itza 3.jpg|alt=tomo sewi pi jan sewi Kukulukan|thumb|tomo sewi pi jan sewi Kukulukan li tomo suli pi kulupu Maja pi tenpo pini.]] '''kulupu Maja pi tenpo pini''' li kulupu jan lon [[ma Mesomelika]]. [[ma Mesiko]] la, ona li lon [[ma palisa Jukatan]], lon [[ma Sijapa]], lon [[ma Tapako]]. kin, ona li lon [[ma Katemala|ma Watemala]], lon [[ma Peli]], lon [[ma Ontula]], lon [[ma Sawato]].<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Nicolai Grube|linja=http://archive.org/details/los-mayas.-una-civilizacion-milenaria.|tan=Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.|tenpo lukin=2026-04-09}}</ref> ona li suli tan ni: ona li pali e sitelen ona, li pali e nanpa nasin ona, li kama [[sona mun]], li pali e ijo musi, li pali e ma tomo suli. tenpo lon la, [[kulupu Maja]] li awen lon li lon ma pi jan mama ona, li toki e toki tan toki pi jan mama ona. == tenpo == === tenpo open === 1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e {{nimi ijo|ma tomo lili Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon tenpo insa.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bruce Bower|toki tan=toki Inli|linja=https://www.sciencenews.org/article/lidar-reveals-oldest-biggest-ancient-maya-structure-found-mexico|tan=Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found|ijo pana=Science News|tenpo=2020-06-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja. poka pi tenpo sike nanpa 1000 BCE la, jan li pali e {{nimi ijo|ma tomo suli Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon [[ma Tapako]], la kulupu Maja li open awen lon ma wan taso.<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-52915213|tan=Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada|ijo pana=BBC News Mundo|tenpo=2020-06-05|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ma supa anpa pi [[ma palisa Jukatan|ma Jukatan]] la, tomo ante li kama lon [[ma Sijapa]] lon poka pi [[telo suli Pasipi|telo Pasipi]], lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi [[ko kiwen]].<ref name=":1">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=26|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> jan lawa Maja li pali e palisa kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25|kipisi=182 en 197}}</ref> ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán|toki tan=toki Inli|kipisi=1281–1283|linja=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1121745|tan=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|nanpa=311|kulupu toki=Science|tenpo=2006-03-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> tenpo poka la, {{nimi ijo|ma tomo El Milato|El Mirador|toki Epanja}} li kama suli mute.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=28|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> kin, {{nimi ijo|ma tomo Tika|Tik'al|toki Maja|na=|2b=|3b=}} li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=25-26|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma nena la, {{nimi ijo|ma tomo Kaminakuju|Kaminaljuyu|toki Maja Kise|3b=}}, en {{nimi ijo|ma tomo Takali Apa|Takalik Abaj|toki Maja Kise}}, en {{nimi ijo|ma tomo Sokola|Chocolá|}} li lon [[ma Katemala|ma Watemala]] li kama suli kin.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael Love|toki tan=toki Inli|kipisi=293 en #297|linja=http://link.springer.com/10.1007/s10814-007-9014-y|tan=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|nanpa=15|kulupu toki=Journal of Archaeological Research|tenpo=2007-09-27|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=236|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=8|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> == tan sona == <references />{{DEFAULTSORT:Maja pi tenpo pini, kulupu}} [[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]] qdjhbwrg2ajn5dkav6g8djsxaz4inzb 65426 65421 2026-05-18T08:36:44Z Benscat 3375 mi toki e tenpo insa 65426 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Chichen Itza 3.jpg|alt=tomo sewi pi jan sewi Kukulukan|thumb|tomo sewi pi jan sewi Kukulukan li tomo suli pi kulupu Maja pi tenpo pini.]] '''kulupu Maja pi tenpo pini''' li kulupu jan, li [[kulupu tomo]] lon [[ma Mesomelika]]. [[ma Mesiko]] la, ona li lon [[ma palisa Jukatan]], lon [[ma Sijapa]], lon [[ma Tapako]]. kin, ona li lon [[ma Katemala|ma Watemala]], lon [[ma Peli]], lon [[ma Ontula]], lon [[ma Sawato]].<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Nicolai Grube|linja=http://archive.org/details/los-mayas.-una-civilizacion-milenaria.|tan=Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.|tenpo lukin=2026-04-09}}</ref> ona li suli tan ni: ona li kama [[sona mun]], e nanpa nasin ona, e [[sitelen kiwen]], e nasin tomo, e ma tomo suli, e kulupu linja esun, e nasin lawa suli. kin, ona li pali e [[sitelen toki]] ona. nasin pi sitelen toki ni li suli nanpa wan tan [[ma Amelika]] pi tenpo pini. tenpo lon la, [[kulupu Maja]] li awen lon ma pi jan mama ona, li kepeken toki tan toki mama ona. == tenpo == === tenpo open === 1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e {{nimi ijo|ma tomo lili Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon tenpo insa.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bruce Bower|toki tan=toki Inli|linja=https://www.sciencenews.org/article/lidar-reveals-oldest-biggest-ancient-maya-structure-found-mexico|tan=Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found|ijo pana=Science News|tenpo=2020-06-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja. poka pi tenpo sike nanpa 1000 BCE la, jan li pali e {{nimi ijo|ma tomo suli Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon [[ma Tapako]], la kulupu Maja li open awen lon ma wan taso.<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-52915213|tan=Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada|ijo pana=BBC News Mundo|tenpo=2020-06-05|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ma supa anpa pi [[ma palisa Jukatan|ma Jukatan]] la, tomo ante li kama lon [[ma Sijapa]] lon poka pi [[telo suli Pasipi|telo Pasipi]], lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi [[ko kiwen]].<ref name=":1">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=26|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|tan=The Maya|kipisi=47|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> jan lawa Maja li pali e sinpin kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25|kipisi=182 en 197}}</ref> ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán|toki tan=toki Inli|kipisi=1281–1283|linja=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1121745|tan=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|nanpa=311|kulupu toki=Science|tenpo=2006-03-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> tenpo poka la, {{nimi ijo|ma tomo El Milato|El Mirador|toki Epanja}} li kama suli mute.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=28|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> kin, {{nimi ijo|ma tomo Jamuta|Yax Mutal|toki Maja majuna|na=|2b=|3b=}} li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=25-26|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma nena la, {{nimi ijo|ma tomo Kaminakuju|Kaminaljuyu|toki Maja Kise|3b=}},<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael Love|toki tan=toki Inli|kipisi=293 en #297|linja=http://link.springer.com/10.1007/s10814-007-9014-y|tan=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|nanpa=15|kulupu toki=Journal of Archaeological Research|tenpo=2007-09-27|tenpo lukin=}}</ref> en {{nimi ijo|ma tomo Takali Apa|Takalik Abaj|toki Maja Kise}}, en {{nimi ijo|ma tomo Sokola|Chocolá|}} li lon [[ma Katemala|ma Watemala]] li kama suli kin.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=236|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=8|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> === tenpo insa === tenpo insa la, ma anpa la, kulupu jan li pali e sitelen tenpo kepeken {{lipu li ala|nasin tenpo pi nanpa suli|Q767358}}.<ref name=":2">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=81|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> tenpo ni la, jan li pali e tomo suli, e ma tomo suli, e sitelen kiwen suli. mute la, ni li lon ma anpa tawa nasin pi waso lete.<ref name=":2" /> pilin jan la, nasin lawa lon tenpo ni li sama nasin lawa pi [[ma Elina]] majuna, anu nasin lawa pi [[ma Italija]] lon tenpo sike nanpa 1500.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=21|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo open pi tenpo insa la, kulupu jan pi [[ma tomo Tejosiwakan]] li kama li ante e ma tomo Maja.<ref name=":3">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike nanpa 378, ona li kama lon ma tomo Muta, lon ma tomo ante, li pana e jan lawa sin tawa ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Demarest, Arthur|kipisi=218|tan=Ancient Maya: the rise and fall of a rainforest civilization|nanpa=8. print|kulupu toki=Case studies in early societies|ijo pana=Cambridge University Press|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Francisco Estrada Belli|kipisi=123-126|tan=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|ijo pana=Routledge|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref> {{nimi ijo|jan lawa Sija Ka|Siyaj Kʼakʼ|toki Maja|kama tan seli}} li lawa e kama ni. {{nimi ijo|jan lawa Saka To Isaka nanpa wan|Chak Tok Ich'aak I|toki Maja}} li moli lon tenpo sama la, ken la utala li lon.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=322|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=29|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike kama la, jan Sija Ka li pana e jan lawa sin. ni li {{nimi ijo|jan lawa Ja Nun Akin nanpa wan|Yax Nuun Ahiin I|toki Maja majuna}}. ni la, ma Muta li kama suli, li kama wawa lon ma poka.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=324|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. tu li pali e linja esun e linja lawa tawa ma tomo ante, li lawa e ma tomo lili mute. ni la, ma lawa tu ni li utala kepeken ma tomo lili ona. tenpo mute la, ma wan li anpa e ma ante, anu, ma ante li anpa e ma wan.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=133|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2023}}</ref> tawa nasin insa pi waso lete pi open suno la, {{nimi ijo|ma tomo Owisiki|Oxwitik|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=36|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> tenpo sike nanpa 426 la, jan lawa ona li toki li esun pona tawa ma Tejosiwakan, tawa ma lawa pi {{lipu li ala|ma lupa Peten|Q2164403}}.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=192-193|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=342|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo pona ona nanpa wan li open lon tenpo sike nanpa 695, li pini lon tenpo sike 738.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=200 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma tomo ante suli li {{nimi ijo|ma Paka|Bàak|toki Maja}}, li {{nimi ijo|ma Jokipi|Yo’ki’b|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|Ko San|Joy Chan|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|ma Pakulu|B'aaku'l'|toki Maja majuna}}. ==== pakala pi tenpo insa ==== tenpo pi sike ale nanpa 4 la, kulupu tomo Maja li kama pakala. jan li weka e ma tomo ona. jan lawa li moli. wawa li tawa nasin pi soweli lete.<ref name=":3" /> jan li sona wawa ala e tan pi pakala ni, la ken la, ona li tan ijo mute. pilin pi jan sona la, ijo ni li utala insa, li jan pi mute suli ike, li moli kasi, li weka telo.<ref name=":2">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=151-#155|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> == tan sona == <references />{{DEFAULTSORT:Maja pi tenpo pini, kulupu}} [[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]] erun0ufccu4nhunmozzoxh7m4cp4q8d 65427 65426 2026-05-18T08:37:32Z Benscat 3375 mi pona e tan sona 65427 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Chichen Itza 3.jpg|alt=tomo sewi pi jan sewi Kukulukan|thumb|tomo sewi pi jan sewi Kukulukan li tomo suli pi kulupu Maja pi tenpo pini.]] '''kulupu Maja pi tenpo pini''' li kulupu jan, li [[kulupu tomo]] lon [[ma Mesomelika]]. [[ma Mesiko]] la, ona li lon [[ma palisa Jukatan]], lon [[ma Sijapa]], lon [[ma Tapako]]. kin, ona li lon [[ma Katemala|ma Watemala]], lon [[ma Peli]], lon [[ma Ontula]], lon [[ma Sawato]].<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Nicolai Grube|linja=http://archive.org/details/los-mayas.-una-civilizacion-milenaria.|tan=Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.|tenpo lukin=2026-04-09}}</ref> ona li suli tan ni: ona li kama [[sona mun]], e nanpa nasin ona, e [[sitelen kiwen]], e nasin tomo, e ma tomo suli, e kulupu linja esun, e nasin lawa suli. kin, ona li pali e [[sitelen toki]] ona. nasin pi sitelen toki ni li suli nanpa wan tan [[ma Amelika]] pi tenpo pini. tenpo lon la, [[kulupu Maja]] li awen lon ma pi jan mama ona, li kepeken toki tan toki mama ona. == tenpo == === tenpo open === 1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e {{nimi ijo|ma tomo lili Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon tenpo insa.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bruce Bower|toki tan=toki Inli|linja=https://www.sciencenews.org/article/lidar-reveals-oldest-biggest-ancient-maya-structure-found-mexico|tan=Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found|ijo pana=Science News|tenpo=2020-06-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja. poka pi tenpo sike nanpa 1000 BCE la, jan li pali e {{nimi ijo|ma tomo suli Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon [[ma Tapako]], la kulupu Maja li open awen lon ma wan taso.<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-52915213|tan=Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada|ijo pana=BBC News Mundo|tenpo=2020-06-05|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ma supa anpa pi [[ma palisa Jukatan|ma Jukatan]] la, tomo ante li kama lon [[ma Sijapa]] lon poka pi [[telo suli Pasipi|telo Pasipi]], lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi [[ko kiwen]].<ref name=":1">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=26|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|tan=The Maya|kipisi=47|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> jan lawa Maja li pali e sinpin kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25|kipisi=182 en 197}}</ref> ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán|toki tan=toki Inli|kipisi=1281–1283|linja=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1121745|tan=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|nanpa=311|kulupu toki=Science|tenpo=2006-03-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> tenpo poka la, {{nimi ijo|ma tomo El Milato|El Mirador|toki Epanja}} li kama suli mute.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=28|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> kin, {{nimi ijo|ma tomo Jamuta|Yax Mutal|toki Maja majuna|na=|2b=|3b=}} li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=25-26|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma nena la, {{nimi ijo|ma tomo Kaminakuju|Kaminaljuyu|toki Maja Kise|3b=}},<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael Love|toki tan=toki Inli|kipisi=293 en #297|linja=http://link.springer.com/10.1007/s10814-007-9014-y|tan=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|nanpa=15|kulupu toki=Journal of Archaeological Research|tenpo=2007-09-27|tenpo lukin=}}</ref> en {{nimi ijo|ma tomo Takali Apa|Takalik Abaj|toki Maja Kise}}, en {{nimi ijo|ma tomo Sokola|Chocolá|}} li lon [[ma Katemala|ma Watemala]] li kama suli kin.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=236|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=8|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> === tenpo insa === tenpo insa la, ma anpa la, kulupu jan li pali e sitelen tenpo kepeken {{lipu li ala|nasin tenpo pi nanpa suli|Q767358}}.<ref name=":2">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=81|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> tenpo ni la, jan li pali e tomo suli, e ma tomo suli, e sitelen kiwen suli. mute la, ni li lon ma anpa tawa nasin pi waso lete.<ref name=":2" /> pilin jan la, nasin lawa lon tenpo ni li sama nasin lawa pi [[ma Elina]] majuna, anu nasin lawa pi [[ma Italija]] lon tenpo sike nanpa 1500.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=21|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo open pi tenpo insa la, kulupu jan pi [[ma tomo Tejosiwakan]] li kama li ante e ma tomo Maja.<ref name=":3">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike nanpa 378, ona li kama lon ma tomo Muta, lon ma tomo ante, li pana e jan lawa sin tawa ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Demarest, Arthur|kipisi=218|tan=Ancient Maya: the rise and fall of a rainforest civilization|nanpa=8. print|kulupu toki=Case studies in early societies|ijo pana=Cambridge University Press|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Francisco Estrada Belli|kipisi=123-126|tan=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|ijo pana=Routledge|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref> {{nimi ijo|jan lawa Sija Ka|Siyaj Kʼakʼ|toki Maja|kama tan seli}} li lawa e kama ni. {{nimi ijo|jan lawa Saka To Isaka nanpa wan|Chak Tok Ich'aak I|toki Maja}} li moli lon tenpo sama la, ken la utala li lon.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=322|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=29|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike kama la, jan Sija Ka li pana e jan lawa sin. ni li {{nimi ijo|jan lawa Ja Nun Akin nanpa wan|Yax Nuun Ahiin I|toki Maja majuna}}. ni la, ma Muta li kama suli, li kama wawa lon ma poka.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=324|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. tu li pali e linja esun e linja lawa tawa ma tomo ante, li lawa e ma tomo lili mute. ni la, ma lawa tu ni li utala kepeken ma tomo lili ona. tenpo mute la, ma wan li anpa e ma ante, anu, ma ante li anpa e ma wan.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=133|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2023}}</ref> tawa nasin insa pi waso lete pi open suno la, {{nimi ijo|ma tomo Owisiki|Oxwitik|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=36|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> tenpo sike nanpa 426 la, jan lawa ona li toki li esun pona tawa ma Tejosiwakan, tawa ma lawa pi {{lipu li ala|ma lupa Peten|Q2164403}}.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=192-193|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=342|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo pona ona nanpa wan li open lon tenpo sike nanpa 695, li pini lon tenpo sike 738.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=200 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma tomo ante suli li {{nimi ijo|ma Paka|Bàak|toki Maja}}, li {{nimi ijo|ma Jokipi|Yo’ki’b|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|Ko San|Joy Chan|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|ma Pakulu|B'aaku'l'|toki Maja majuna}}. ==== pakala pi tenpo insa ==== tenpo pi sike ale nanpa 4 la, kulupu tomo Maja li kama pakala. jan li weka e ma tomo ona. jan lawa li moli. wawa li tawa nasin pi soweli lete.<ref name=":3" /> jan li sona wawa ala e tan pi pakala ni, la ken la, ona li tan ijo mute. pilin pi jan sona la, ijo ni li utala insa, li jan pi mute suli ike, li moli kasi, li weka telo.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=151-#155|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> == tan sona == <references />{{DEFAULTSORT:Maja pi tenpo pini, kulupu}} [[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]] 0e0l90pokcm3wh41jmwqi785g4y9ine 65428 65427 2026-05-18T08:38:28Z Benscat 3375 la 65428 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Chichen Itza 3.jpg|alt=tomo sewi pi jan sewi Kukulukan|thumb|tomo sewi pi jan sewi Kukulukan li tomo suli pi kulupu Maja pi tenpo pini.]] '''kulupu Maja pi tenpo pini''' li kulupu jan, li [[kulupu tomo]] lon [[ma Mesomelika]]. [[ma Mesiko]] la, ona li lon [[ma palisa Jukatan]], lon [[ma Sijapa]], lon [[ma Tapako]]. kin, ona li lon [[ma Katemala|ma Watemala]], lon [[ma Peli]], lon [[ma Ontula]], lon [[ma Sawato]].<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Nicolai Grube|linja=http://archive.org/details/los-mayas.-una-civilizacion-milenaria.|tan=Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.|tenpo lukin=2026-04-09}}</ref> ona li suli tan ni: ona li kama [[sona mun]], e nanpa nasin ona, e [[sitelen kiwen]], e nasin tomo, e ma tomo suli, e kulupu linja esun, e nasin lawa suli. kin, ona li pali e [[sitelen toki]] ona. nasin pi sitelen toki ni li suli nanpa wan tan [[ma Amelika]] pi tenpo pini. tenpo lon la, [[kulupu Maja]] li awen lon ma pi jan mama ona, li kepeken toki tan toki mama ona. == tenpo == === tenpo open === 1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e {{nimi ijo|ma tomo lili Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon tenpo insa.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bruce Bower|toki tan=toki Inli|linja=https://www.sciencenews.org/article/lidar-reveals-oldest-biggest-ancient-maya-structure-found-mexico|tan=Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found|ijo pana=Science News|tenpo=2020-06-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja. poka pi tenpo sike nanpa 1000 BCE la, jan li pali e {{nimi ijo|ma tomo suli Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon [[ma Tapako]], la kulupu Maja li open awen lon ma wan taso.<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-52915213|tan=Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada|ijo pana=BBC News Mundo|tenpo=2020-06-05|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ma supa anpa pi [[ma palisa Jukatan|ma Jukatan]] la, tomo ante li kama lon [[ma Sijapa]] lon poka pi [[telo suli Pasipi|telo Pasipi]], lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi [[ko kiwen]].<ref name=":1">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=26|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|tan=The Maya|kipisi=47|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> jan lawa Maja li pali e sinpin kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25|kipisi=182 en 197}}</ref> ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán|toki tan=toki Inli|kipisi=1281–1283|linja=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1121745|tan=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|nanpa=311|kulupu toki=Science|tenpo=2006-03-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> tenpo poka la, {{nimi ijo|ma tomo El Milato|El Mirador|toki Epanja}} li kama suli mute.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=28|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> kin, {{nimi ijo|ma tomo Jamuta|Yax Mutal|toki Maja majuna|na=|2b=|3b=}} li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=25-26|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma nena la, {{nimi ijo|ma tomo Kaminakuju|Kaminaljuyu|toki Maja Kise|3b=}},<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael Love|toki tan=toki Inli|kipisi=293 en #297|linja=http://link.springer.com/10.1007/s10814-007-9014-y|tan=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|nanpa=15|kulupu toki=Journal of Archaeological Research|tenpo=2007-09-27|tenpo lukin=}}</ref> en {{nimi ijo|ma tomo Takali Apa|Takalik Abaj|toki Maja Kise}}, en {{nimi ijo|ma tomo Sokola|Chocolá|}} li lon [[ma Katemala|ma Watemala]] li kama suli kin.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=236|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=8|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> === tenpo insa === tenpo insa la, ma anpa la, kulupu jan li pali e sitelen tenpo kepeken {{lipu li ala|nasin tenpo pi nanpa suli|Q767358}}.<ref name=":2">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=81|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> tenpo ni la, jan li pali e tomo suli, e ma tomo suli, e sitelen kiwen suli. mute la, ni li lon ma anpa tawa nasin pi waso lete.<ref name=":2" /> pilin jan la, nasin lawa lon tenpo ni li sama nasin lawa pi [[ma Elina]] majuna, anu nasin lawa pi [[ma Italija]] lon tenpo sike nanpa 1500.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=21|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo open pi tenpo insa la, kulupu jan pi [[ma tomo Tejosiwakan]] li kama li ante e ma tomo Maja.<ref name=":3">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike nanpa 378 la, ona li kama lon ma tomo Muta, lon ma tomo ante, li pana e jan lawa sin tawa ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Demarest, Arthur|kipisi=218|tan=Ancient Maya: the rise and fall of a rainforest civilization|nanpa=8. print|kulupu toki=Case studies in early societies|ijo pana=Cambridge University Press|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Francisco Estrada Belli|kipisi=123-126|tan=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|ijo pana=Routledge|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref> {{nimi ijo|jan lawa Sija Ka|Siyaj Kʼakʼ|toki Maja|kama tan seli}} li lawa e kama ni. {{nimi ijo|jan lawa Saka To Isaka nanpa wan|Chak Tok Ich'aak I|toki Maja}} li moli lon tenpo sama la, ken la utala li lon.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=322|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=29|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike kama la, jan Sija Ka li pana e jan lawa sin. ni li {{nimi ijo|jan lawa Ja Nun Akin nanpa wan|Yax Nuun Ahiin I|toki Maja majuna}}. ni la, ma Muta li kama suli, li kama wawa lon ma poka.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=324|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. tu li pali e linja esun e linja lawa tawa ma tomo ante, li lawa e ma tomo lili mute. ni la, ma lawa tu ni li utala kepeken ma tomo lili ona. tenpo mute la, ma wan li anpa e ma ante, anu, ma ante li anpa e ma wan.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=133|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2023}}</ref> tawa nasin insa pi waso lete pi open suno la, {{nimi ijo|ma tomo Owisiki|Oxwitik|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=36|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> tenpo sike nanpa 426 la, jan lawa ona li toki li esun pona tawa ma Tejosiwakan, tawa ma lawa pi {{lipu li ala|ma lupa Peten|Q2164403}}.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=192-193|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=342|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo pona ona nanpa wan li open lon tenpo sike nanpa 695, li pini lon tenpo sike 738.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=200 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma tomo ante suli li {{nimi ijo|ma Paka|Bàak|toki Maja}}, li {{nimi ijo|ma Jokipi|Yo’ki’b|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|Ko San|Joy Chan|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|ma Pakulu|B'aaku'l'|toki Maja majuna}}. ==== pakala pi tenpo insa ==== tenpo pi sike ale nanpa 4 la, kulupu tomo Maja li kama pakala. jan li weka e ma tomo ona. jan lawa li moli. wawa li tawa nasin pi soweli lete.<ref name=":3" /> jan li sona wawa ala e tan pi pakala ni, la ken la, ona li tan ijo mute. pilin pi jan sona la, ijo ni li utala insa, li jan pi mute suli ike, li moli kasi, li weka telo.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=151-#155|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> == tan sona == <references />{{DEFAULTSORT:Maja pi tenpo pini, kulupu}} [[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]] mgdww8amq5laa4a02d3xnb0d0l4rgva 65429 65428 2026-05-18T08:44:10Z Benscat 3375 mi pona e toki open 65429 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Chichen Itza 3.jpg|alt=tomo sewi pi jan sewi Kukulukan|thumb|tomo sewi pi jan sewi Kukulukan li tomo suli pi kulupu Maja pi tenpo pini.]] '''kulupu Maja pi tenpo pini''' li kulupu jan, li [[kulupu tomo]] lon [[ma Mesomelika]]. [[ma Mesiko]] la, ona li lon [[ma palisa Jukatan]], lon [[ma Sijapa]], lon [[ma Tapako]]. kin, ona li lon [[ma Katemala|ma Watemala]], lon [[ma Peli]], lon [[ma Ontula]], lon [[ma Sawato]].<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Nicolai Grube|linja=http://archive.org/details/los-mayas.-una-civilizacion-milenaria.|tan=Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.|tenpo lukin=2026-04-09}}</ref> ona li suli tan ni: ona li kama [[sona mun]], e nanpa nasin ona, e [[sitelen kiwen]], e nasin tomo, e ma tomo suli, e kulupu linja esun, e nasin lawa suli. kin, ona li pali e [[sitelen toki]] ona. nasin pi sitelen toki ni li suli nanpa wan tan [[ma Amelika]] pi tenpo pini. tenpo lon la, [[kulupu Maja]] li awen lon ma pi jan mama ona, li kepeken toki tan toki mama ona. == tenpo == === tenpo open === 1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e {{nimi ijo|ma tomo lili Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon [[ma Tapako]], lon tenpo insa.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bruce Bower|toki tan=toki Inli|linja=https://www.sciencenews.org/article/lidar-reveals-oldest-biggest-ancient-maya-structure-found-mexico|tan=Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found|ijo pana=Science News|tenpo=2020-06-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja, la ona li open awen lon ma wan taso.<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-52915213|tan=Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada|ijo pana=BBC News Mundo|tenpo=2020-06-05|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ma supa anpa pi [[ma palisa Jukatan|ma Jukatan]] la, tomo ante li kama lon [[ma Sijapa]] lon poka pi [[telo suli Pasipi|telo Pasipi]], lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi [[ko kiwen]].<ref name=":1">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=26|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|tan=The Maya|kipisi=47|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> jan lawa Maja li pali e sinpin kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25|kipisi=182 en 197}}</ref> ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán|toki tan=toki Inli|kipisi=1281–1283|linja=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1121745|tan=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|nanpa=311|kulupu toki=Science|tenpo=2006-03-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> tenpo poka la, {{nimi ijo|ma tomo El Milato|El Mirador|toki Epanja}} li kama suli mute.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=28|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> kin, {{nimi ijo|ma tomo Jamuta|Yax Mutal|toki Maja majuna|na=|2b=|3b=}} li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=25-26|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma nena la, {{nimi ijo|ma tomo Kaminakuju|Kaminaljuyu|toki Maja Kise|3b=}},<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael Love|toki tan=toki Inli|kipisi=293 en #297|linja=http://link.springer.com/10.1007/s10814-007-9014-y|tan=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|nanpa=15|kulupu toki=Journal of Archaeological Research|tenpo=2007-09-27|tenpo lukin=}}</ref> en {{nimi ijo|ma tomo Takali Apa|Takalik Abaj|toki Maja Kise}}, en {{nimi ijo|ma tomo Sokola|Chocolá|}} li lon [[ma Katemala|ma Watemala]] li kama suli kin.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=236|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=8|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> === tenpo insa === tenpo insa la, ma anpa la, kulupu jan li pali e sitelen tenpo kepeken {{lipu li ala|nasin tenpo pi nanpa suli|Q767358}}.<ref name=":2">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=81|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> tenpo ni la, jan li pali e tomo suli, e ma tomo suli, e sitelen kiwen suli. mute la, ni li lon ma anpa tawa nasin pi waso lete.<ref name=":2" /> pilin jan la, nasin lawa lon tenpo ni li sama nasin lawa pi [[ma Elina]] majuna, anu nasin lawa pi [[ma Italija]] lon tenpo sike nanpa 1500.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=21|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo open pi tenpo insa la, kulupu jan pi [[ma tomo Tejosiwakan]] li kama li ante e ma tomo Maja.<ref name=":3">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike nanpa 378 la, ona li kama lon ma tomo Muta, lon ma tomo ante, li pana e jan lawa sin tawa ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Demarest, Arthur|kipisi=218|tan=Ancient Maya: the rise and fall of a rainforest civilization|nanpa=8. print|kulupu toki=Case studies in early societies|ijo pana=Cambridge University Press|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Francisco Estrada Belli|kipisi=123-126|tan=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|ijo pana=Routledge|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref> {{nimi ijo|jan lawa Sija Ka|Siyaj Kʼakʼ|toki Maja|kama tan seli}} li lawa e kama ni. {{nimi ijo|jan lawa Saka To Isaka nanpa wan|Chak Tok Ich'aak I|toki Maja}} li moli lon tenpo sama la, ken la utala li lon.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=322|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=29|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike kama la, jan Sija Ka li pana e jan lawa sin. ni li {{nimi ijo|jan lawa Ja Nun Akin nanpa wan|Yax Nuun Ahiin I|toki Maja majuna}}. ni la, ma Muta li kama suli, li kama wawa lon ma poka.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=324|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. tu li pali e linja esun e linja lawa tawa ma tomo ante, li lawa e ma tomo lili mute. ni la, ma lawa tu ni li utala kepeken ma tomo lili ona. tenpo mute la, ma wan li anpa e ma ante, anu, ma ante li anpa e ma wan.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=133|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2023}}</ref> tawa nasin insa pi waso lete pi open suno la, {{nimi ijo|ma tomo Owisiki|Oxwitik|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=36|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> tenpo sike nanpa 426 la, jan lawa ona li toki li esun pona tawa ma Tejosiwakan, tawa ma lawa pi {{lipu li ala|ma lupa Peten|Q2164403}}.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=192-193|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=342|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo pona ona nanpa wan li open lon tenpo sike nanpa 695, li pini lon tenpo sike 738.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=200 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma tomo ante suli li {{nimi ijo|ma Paka|Bàak|toki Maja}}, li {{nimi ijo|ma Jokipi|Yo’ki’b|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|Ko San|Joy Chan|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|ma Pakulu|B'aaku'l'|toki Maja majuna}}. ==== pakala pi tenpo insa ==== tenpo pi sike ale nanpa 4 la, kulupu tomo Maja li kama pakala. jan li weka e ma tomo ona. jan lawa li moli. wawa li tawa nasin pi soweli lete.<ref name=":3" /> jan li sona wawa ala e tan pi pakala ni, la ken la, ona li tan ijo mute. pilin pi jan sona la, ijo ni li utala insa, li jan pi mute suli ike, li moli kasi, li weka telo.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=151-#155|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> == tan sona == <references />{{DEFAULTSORT:Maja pi tenpo pini, kulupu}} [[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]] 8aw0bjgxg1s9wrdiiedte3jknkf4sy6 65432 65429 2026-05-18T09:08:24Z Benscat 3375 mi pona e toki pi tenpo pakala 65432 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Chichen Itza 3.jpg|alt=tomo sewi pi jan sewi Kukulukan|thumb|tomo sewi pi jan sewi Kukulukan li tomo suli pi kulupu Maja pi tenpo pini.]] '''kulupu Maja pi tenpo pini''' li kulupu jan, li [[kulupu tomo]] lon [[ma Mesomelika]]. [[ma Mesiko]] la, ona li lon [[ma palisa Jukatan]], lon [[ma Sijapa]], lon [[ma Tapako]]. kin, ona li lon [[ma Katemala|ma Watemala]], lon [[ma Peli]], lon [[ma Ontula]], lon [[ma Sawato]].<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Nicolai Grube|linja=http://archive.org/details/los-mayas.-una-civilizacion-milenaria.|tan=Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.|tenpo lukin=2026-04-09}}</ref> ona li suli tan ni: ona li kama [[sona mun]], e nanpa nasin ona, e [[sitelen kiwen]], e nasin tomo, e ma tomo suli, e kulupu linja esun, e nasin lawa suli. kin, ona li pali e [[sitelen toki]] ona. nasin pi sitelen toki ni li suli nanpa wan tan [[ma Amelika]] pi tenpo pini. tenpo lon la, [[kulupu Maja]] li awen lon ma pi jan mama ona, li kepeken toki tan toki mama ona. == tenpo == === tenpo open === 1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e {{nimi ijo|ma tomo lili Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon [[ma Tapako]], lon tenpo insa.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bruce Bower|toki tan=toki Inli|linja=https://www.sciencenews.org/article/lidar-reveals-oldest-biggest-ancient-maya-structure-found-mexico|tan=Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found|ijo pana=Science News|tenpo=2020-06-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja, la ona li open awen lon ma wan taso.<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-52915213|tan=Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada|ijo pana=BBC News Mundo|tenpo=2020-06-05|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ma supa anpa pi [[ma palisa Jukatan|ma Jukatan]] la, tomo ante li kama lon [[ma Sijapa]] lon poka pi [[telo suli Pasipi|telo Pasipi]], lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi [[ko kiwen]].<ref name=":1">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=26|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|tan=The Maya|kipisi=47|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> jan lawa Maja li pali e sinpin kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25|kipisi=182 en 197}}</ref> ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán|toki tan=toki Inli|kipisi=1281–1283|linja=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1121745|tan=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|nanpa=311|kulupu toki=Science|tenpo=2006-03-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> tenpo poka la, {{nimi ijo|ma tomo El Milato|El Mirador|toki Epanja}} li kama suli mute.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=28|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> kin, {{nimi ijo|ma tomo Jamuta|Yax Mutal|toki Maja majuna|na=|2b=|3b=}} li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=25-26|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma nena la, {{nimi ijo|ma tomo Kaminakuju|Kaminaljuyu|toki Maja Kise|3b=}},<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael Love|toki tan=toki Inli|kipisi=293 en #297|linja=http://link.springer.com/10.1007/s10814-007-9014-y|tan=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|nanpa=15|kulupu toki=Journal of Archaeological Research|tenpo=2007-09-27|tenpo lukin=}}</ref> en {{nimi ijo|ma tomo Takali Apa|Takalik Abaj|toki Maja Kise}}, en {{nimi ijo|ma tomo Sokola|Chocolá|}} li lon [[ma Katemala|ma Watemala]] li kama suli kin.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=236|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=8|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> === tenpo insa === tenpo insa la, ma anpa la, kulupu jan li pali e sitelen tenpo kepeken {{lipu li ala|nasin tenpo pi nanpa suli|Q767358}}.<ref name=":2">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=81|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> tenpo ni la, jan li pali e tomo suli, e ma tomo suli, e sitelen kiwen suli. mute la, ni li lon ma anpa tawa nasin pi waso lete.<ref name=":2" /> pilin jan la, nasin lawa lon tenpo ni li sama nasin lawa pi [[ma Elina]] majuna, anu nasin lawa pi [[ma Italija]] lon tenpo sike nanpa 1500.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=21|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo open pi tenpo insa la, kulupu jan pi [[ma tomo Tejosiwakan]] li kama li ante e ma tomo Maja.<ref name=":3">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike nanpa 378 la, ona li kama lon ma tomo Muta, lon ma tomo ante, li pana e jan lawa sin tawa ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Demarest, Arthur|kipisi=218|tan=Ancient Maya: the rise and fall of a rainforest civilization|nanpa=8. print|kulupu toki=Case studies in early societies|ijo pana=Cambridge University Press|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Francisco Estrada Belli|kipisi=123-126|tan=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|ijo pana=Routledge|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref> {{nimi ijo|jan lawa Sija Ka|Siyaj Kʼakʼ|toki Maja|kama tan seli}} li lawa e kama ni. {{nimi ijo|jan lawa Saka To Isaka nanpa wan|Chak Tok Ich'aak I|toki Maja}} li moli lon tenpo sama la, ken la utala li lon.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=322|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=29|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike kama la, jan Sija Ka li pana e jan lawa sin. ni li {{nimi ijo|jan lawa Ja Nun Akin nanpa wan|Yax Nuun Ahiin I|toki Maja majuna}}. ni la, ma Muta li kama suli, li kama wawa lon ma poka.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=324|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. tu li pali e linja esun e linja lawa tawa ma tomo ante, li lawa e ma tomo lili mute. ni la, ma lawa tu ni li utala kepeken ma tomo lili ona. tenpo mute la, ma wan li anpa e ma ante, anu, ma ante li anpa e ma wan.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=133|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2023}}</ref> tawa nasin insa pi waso lete pi open suno la, {{nimi ijo|ma tomo Owisiki|Oxwitik|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=36|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> tenpo sike nanpa 426 la, jan lawa ona li toki li esun pona tawa ma Tejosiwakan, tawa ma lawa pi {{lipu li ala|ma lupa Peten|Q2164403}}.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=192-193|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=342|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo pona ona nanpa wan li open lon tenpo sike nanpa 695, li pini lon tenpo sike 738.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=200 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma tomo ante suli li {{nimi ijo|ma Paka|Bàak|toki Maja}}, li {{nimi ijo|ma Jokipi|Yo’ki’b|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|Ko San|Joy Chan|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|ma Pakulu|B'aaku'l'|toki Maja majuna}}. ==== pakala pi tenpo insa ==== poka pi tenpo sike nanpa 300 la, kulupu tomo Maja li kama pakala. jan li weka e ma tomo ona. jan lawa li moli. wawa li tawa nasin pi soweli lete.<ref name=":3" /> jan li sona wawa ala e tan pi pakala ni, la ken la, ona li tan ijo mute. pilin pi jan sona la, ijo ni li utala insa, li jan pi mute suli ike, li moli kasi, li telo lili.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=151-#155|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> == tan sona == <references />{{DEFAULTSORT:Maja pi tenpo pini, kulupu}} [[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]] mmmijaiop782x9jlhkg05ae16tvmqm7 ma Tasakala 0 11001 65431 64266 2026-05-18T09:01:30Z Benscat 3375 mi linja e ma tomo lawa 65431 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma|nimi ma=ma Tasakala|nimi mama=Tlaxcala|ma=ma kipisi|len ma=[[sitelen:Flag of Tlaxcala.svg|130px]]|sitelen lawa=[[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|border|100px]]|toki lawa=ala|toki ante=[[toki Epanja]], [[toki Nawa]], {{lipu li ala|toki Nanu|Q36355}}|nasin lawa=|ISO 3166=MX-TLA|mani=|mute jan=1 342 977 (lon tenpo sike 2020)<ref> {{tan sona |kulupu toki=INEGI |toki tan=toki Epanja |linja=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/ |tan=México en cifras |tenpo=2026-02-01 |tenpo lukin=2026-04-22}}</ref><ref name="kulupu pi ma kipisi"> {{tan sona |kulupu toki=INEGI |toki tan=toki Epanja |linja=https://www.inegi.org.mx/app/tabulados/interactivos/?pxq=Poblacion_Poblacion_01_e60cd8cf-927f-4b94-823e-972457a12d4b |tan=Población total por entidad federativa y grupo quinquenal de edad según sexo, serie de años censales de 1990 a 2020 |tenpo=2020-03-15 |tenpo lukin=2026-04-22}} </ref>|ma tomo lawa=[[ma tomo Tasakala Sikotenka]]|kalama musi ma=Himno a Tlaxcala <br> kalama musi tawa ma Tasakala|sitelen ma=[[sitelen:Tlaxcala in Mexico (zoom).svg|300px]]|toki anpa pi sitelen ma=ma Tasakala lon ma Mesiko (loje)|ma suli=[[ma Mesiko]]|jan lawa={{nimi ijo|jan Lolena Kuweja Sinelo |Lorena Cuéllar Cisneros|toki Epanja}}<ref>{{tan sona|linja=https://tlaxcala.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=2783&Itemid=2784|tan=Gobernadora|tenpo lukin=2026-04-22|toki tan=toki Epanja|kulupu toki=Gobierno del Estado de Tlaxcala}}</ref>|lipu ilo=https://tlaxcala.gob.mx/|ma tomo pi mute jan nanpa wan={{nimi ijo|[[ma tomo San Papulo Te Monte]] |San Pablo del Monte|toki Epanja}}}}{{nimi ijo|'''ma Tasakala'''|Tlaxcala|toki Epanja|ipa=[t̪lasˈkala]}} li [[ma kipisi]] pi [[ma Mesiko]]. ona li lon poka pi [[ma Puwepa]], lon poka pi [[ma kipisi Mesiko]], lon poka pi [[ma Itako]]. ma tomo lawa ona li [[ma tomo Tasakala Sikotenka]]. mute jan la, ona li nanpa mute luka tu wan lon ma Mesiko.<ref name="kulupu pi ma kipisi/> == tan sona == <references /> {{DEFAULTSORT:Tasakala, ma}} [[kulupu:ma kipisi pi ma Mesiko]] 94ahibfmhxtt27md6lhswg5vup3uoq3 jan:Iggymouse 2 11204 65407 2026-05-17T20:29:33Z Iggymouse 3108 mi mama e lipu ni 65407 wikitext text/x-wiki toki a! mi soweli Iki tenpo sike mute la mi toki pona sina wile kama sona la o toki tawa mi 9zg22joae6rn16psr8fs6kx0uzh2s2l kipisi Kapupaten 0 11205 65409 2026-05-17T22:18:04Z Jan Sapilisan 2676 mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{nimi ijo|'''kipisi Kapupaten'''|Kabupaten|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma insa'''. kipisi ma pi suli nanpa tu li ona li [[kipisi Kota|''ma tomo'']]. {{nimi ijo|jan lawa pi ma insa|Bupati|toki Intonesija}} li lawa e ona. mute la, ma insa li lon insa pi [[ma lili]]. supa la, ona li suli. taso, mute jan la, ona li lili. ona li ken jo mute e ma tomo lili. taso, ona ale li lili..." 65409 wikitext text/x-wiki {{nimi ijo|'''kipisi Kapupaten'''|Kabupaten|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma insa'''. kipisi ma pi suli nanpa tu li ona li [[kipisi Kota|''ma tomo'']]. {{nimi ijo|jan lawa pi ma insa|Bupati|toki Intonesija}} li lawa e ona. mute la, ma insa li lon insa pi [[ma lili]]. supa la, ona li suli. taso, mute jan la, ona li lili. ona li ken jo mute e ma tomo lili. taso, ona ale li lili, li kipisi ala e ma tawa [[kipisi Kota|''ma tomo'']]. gidp01jgm1wjsigajuyr9xtprmfoamu kipisi Kota 0 11206 65410 2026-05-17T22:22:49Z Jan Sapilisan 2676 mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{nimi ijo|'''kipisi Kota'''|Kota|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma tomo'''. kipisi ma pi suli nanpa tu li ona li [[kipisi Kapupaten|''ma insa'']]. {{nimi ijo|jan lawa pi ma tomo|wali kota|toki Intonesija}} li lawa e ona. mute la, ma tomo li lon selo pi [[ma lili]] li lon poka pi [[telo suli]]. supa la, ona li lili. taso, mute jan la, ona li suli. ona li suli tawa esun lon ma..." 65410 wikitext text/x-wiki {{nimi ijo|'''kipisi Kota'''|Kota|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma tomo'''. kipisi ma pi suli nanpa tu li ona li [[kipisi Kapupaten|''ma insa'']]. {{nimi ijo|jan lawa pi ma tomo|wali kota|toki Intonesija}} li lawa e ona. mute la, ma tomo li lon selo pi [[ma lili]] li lon poka pi [[telo suli]]. supa la, ona li lili. taso, mute jan la, ona li suli. ona li suli tawa esun lon ma kipisi ona. kpj73v3xftdx7431s7kdjntek60vdx7 jan:Iggymouse/kala pi kute tu suli 2 11207 65411 2026-05-17T22:23:21Z Iggymouse 3108 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1354147074|Jorunna parva]]" 65411 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Jorunna parva, Osezaki.jpg|taxon=Jorunna parva|authority=([[Kikutaro Baba|Baba]], 1938)<ref>Baba, K. (1938) Opisthobranchia of Kii, Middle Japan. Journal of the Dept of Agriculture, Kyushu Imperial University, 6(1): 1–19.</ref>|synonyms_ref=<ref name="WoRMS" />|synonyms=''Thordisa parva'' Baba, 1938}} [[sitelen:Jorunna_parva.jpg|alt=kala pi kute tu suli|thumb|kala ni li lili lon poka pi luka jan]] [[sitelen:Jorunna_parva_1.jpg|alt=kala pi kute tu suli|thumb]] '''''kala pi kute tu suli''''' li [[soweli pi sijelo ko]], li tan kulupu kala Nusipan, li lon kulupu kala Sikotolisite. selo ona li kiwen ala. tenpo sike 1938 la jan Kikutalo Papa li sitelen e lipu nanpa wan pi kala ni. kala Soluna Papa li sama lukin pi soweli Kunikula, la ilo Twitter pi ma Nipon li olin e kala ni lon tenpo sike 2015. == sona == r12kcqij2ectu6jbppj0gd44ec8q4gg kipisi Popinsi 0 11208 65412 2026-05-17T22:29:20Z Jan Sapilisan 2676 mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{nimi ijo|'''kipisi Popinsi'''|Provinsi|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma kipisi'''. nimi ona li sama nasin pi kipisi ma lon [[ma Kanata]] lon ma ante kin. ona li {{nimi ijo|''kipisi Pawin'' anu ''kipisi Powin''|Province|toki Inli}}. ma Intonesija la, ona li kipisi ma pi suli nanpa wan, li kipisi e [[ma Intonesija|ma lawa Intonesija]]. {{nimi ijo|jan lawa pi ma kipisi|Gubernu..." 65412 wikitext text/x-wiki {{nimi ijo|'''kipisi Popinsi'''|Provinsi|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma kipisi'''. nimi ona li sama nasin pi kipisi ma lon [[ma Kanata]] lon ma ante kin. ona li {{nimi ijo|''kipisi Pawin'' anu ''kipisi Powin''|Province|toki Inli}}. ma Intonesija la, ona li kipisi ma pi suli nanpa wan, li kipisi e [[ma Intonesija|ma lawa Intonesija]]. {{nimi ijo|jan lawa pi ma kipisi|Gubernur|toki Intonesija}} li lawa e ona. tenpo lon la, ma Intonesija li jo e ma kipisi {{nasin nanpa tu|38}}. 4wqhqrx89jfaioq70u6qsn20jtkgprx ma insa Pali 0 11209 65413 2026-05-18T01:07:08Z Jan Sapilisan 2676 mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "[[sitelen:Jalan Lintas Sekayu - Belimbing, Penukal Abab Lematang Ilir, SS (1).jpg|thumb|nasin Sakaju Pulinpin li tawa ma insa Pali]] [[sitelen:Logo PALI.png|thumb|sitelen lawa]] {{nimi ijo|'''ma Panuka Apa Lamatan Ili'''|Penukal Abab Lematang Ilir|ma Intonesija}} anu {{nimi ijo|'''ma insa Pali'''|PALI}} li [[kipisi Kapupaten|ma insa]] lon [[ma Sumata Salatan]] pi [[ma Intonesija]]. {{nimi ijo|ma Talan Upi|Q1526694}} li [[kipisi Kasamatan|ma sijelo]],..." 65413 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Jalan Lintas Sekayu - Belimbing, Penukal Abab Lematang Ilir, SS (1).jpg|thumb|nasin Sakaju Pulinpin li tawa ma insa Pali]] [[sitelen:Logo PALI.png|thumb|sitelen lawa]] {{nimi ijo|'''ma Panuka Apa Lamatan Ili'''|Penukal Abab Lematang Ilir|ma Intonesija}} anu {{nimi ijo|'''ma insa Pali'''|PALI}} li [[kipisi Kapupaten|ma insa]] lon [[ma Sumata Salatan]] pi [[ma Intonesija]]. {{nimi ijo|ma Talan Upi|Q1526694}} li [[kipisi Kasamatan|ma sijelo]], li lawa e ona. ona li kama lon suno #11 pi mun #1 pi sike #2013 kepeken lawa #7 pi sike #2013. nimi ona li jo e sitelen pi mute nanpa tu lon nimi pi [[kipisi Kapupaten|ma insa]], lon [[ma Intonesija]]. 2i9xzil1hz273v1xqgeg5mt4wj7l3dg 65414 65413 2026-05-18T01:09:20Z Jan Sapilisan 2676 /* */ 65414 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Jalan Lintas Sekayu - Belimbing, Penukal Abab Lematang Ilir, SS (1).jpg|thumb|nasin Sakaju Pulinpin li tawa ma insa Pali]] [[sitelen:Logo PALI.png|thumb|sitelen lawa]] {{nimi ijo|'''ma Panuka Apa Lamatan Ili'''|Penukal Abab Lematang Ilir|ma Intonesija}} anu {{nimi ijo|'''ma insa Pali'''|PALI}} li [[kipisi Kapupaten|ma insa]] lon [[ma Sumata Salatan]] pi [[ma Intonesija]]. {{lipu li ala|ma Talan Upi|Q1526694}} li [[kipisi Kasamatan|ma sijelo]], li lawa e ona. ona li kama lon suno #11 pi mun #1 pi sike #2013 kepeken lawa #7 pi sike #2013. nimi ona li jo e sitelen pi mute nanpa tu lon nimi pi [[kipisi Kapupaten|ma insa]], lon [[ma Intonesija]]. 2o98y4x2hyup3pj4syejju28s6ms8x3 kipisi Kasamatan 0 11210 65415 2026-05-18T01:17:57Z Jan Sapilisan 2676 mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{nimi ijo|'''kipisi Kasamatan'''|Kecamatan|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma sijelo'''. {{nimi ijo|jan lawa pi ma sijelo|camat|toki Intonesija}} li lawa e ona." 65415 wikitext text/x-wiki {{nimi ijo|'''kipisi Kasamatan'''|Kecamatan|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma sijelo'''. {{nimi ijo|jan lawa pi ma sijelo|camat|toki Intonesija}} li lawa e ona. 7ivx6i6k4evbi29k2wfyfohl1cofm8w 65425 65415 2026-05-18T08:31:43Z Jan Sapilisan 2676 /* */ mi pana e sona sin. 65425 wikitext text/x-wiki {{nimi ijo|'''kipisi Kasamatan'''|Kecamatan|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma sijelo'''. ona li kipisi ma pi suli nanpa tu wan lon ma Intonesija. {{nimi ijo|jan lawa pi ma sijelo|camat|toki Intonesija}} li lawa e ona. rnslw8tob4jhwi8kx2k7j4jz6iq506o kulupu:tok-N 14 11211 65417 2026-05-18T01:39:21Z Babel AutoCreate 1363 ilo [[Project:Babel|Babel]] li lon e lipu kulupu ni 65417 wikitext text/x-wiki jan li lon kulupu ni la sona ona pi toki toki pona li nanpa N. [[Category:User_tok|N]] i8p9nnoibqio3w6h3jo8230zaroy5ur ma Sumata Salatan 0 11212 65418 2026-05-18T01:46:11Z Jan Sapilisan 2676 mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{poki sona ma|nimi ma=ma Sumata Salatan|nimi mama=Sumatra Selatan|ma=ma kipisi|sitelen lawa=[[sitelen:Coat of arms of South Sumatra.svg|thumb]]|ma tomo lawa=[[ma Palenpan]]|ma tomo pi mute jan nanpa wan=[[ma Palenpan]]|ma suli=[[ma Intonesija]]|toki lawa=[[toki Intonesija]]|toki ante=[[toki Malaju Palenpan]]<br/>ante mute|nasin sewi=[[nasin sewi Isilami]] 96,89%<br/>[[nasin sewi Kito]] 1,54%<br/>[[nasin sewi Puta]] 0,80%<br/>[[nasin sewi Sanatana]] e..." 65418 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma|nimi ma=ma Sumata Salatan|nimi mama=Sumatra Selatan|ma=ma kipisi|sitelen lawa=[[sitelen:Coat of arms of South Sumatra.svg|thumb]]|ma tomo lawa=[[ma Palenpan]]|ma tomo pi mute jan nanpa wan=[[ma Palenpan]]|ma suli=[[ma Intonesija]]|toki lawa=[[toki Intonesija]]|toki ante=[[toki Malaju Palenpan]]<br/>ante mute|nasin sewi=[[nasin sewi Isilami]] 96,89%<br/>[[nasin sewi Kito]] 1,54%<br/>[[nasin sewi Puta]] 0,80%<br/>[[nasin sewi Sanatana]] en ante 0,77%|tenpo=UTC+7 (WIB, tenpo pi poka pi pini suno pi ma Intonesija)|mute jan=8 837 301|tenpo open=[[tenpo suno]] #15<br/>pi [[tenpo mun]] #5<br/>pi [[tenpo sike]] #1946|mani=[[mani Lupija pi ma Intonesija]]|jan lawa=[[jan Eman Telu]]<br/>[[jan Si Usan]]}}{{nimi ijo|'''ma Sumata pi poka pi waso lete''' anu '''ma Sumata Salatan'''|''Sumatra Selatan'' ꤼꥈꤸꤳꥎꤽꤼꥎꤾꤳꥐ|toki Intonesija|na=1}} li [[kipisi Popinsi|ma kipisi]] pi [[ma Intonesija]], lon [[nasin pi waso lete|poka pi waso lete]] pi [[ma Sumata]]. ma tomo lawa ona li [[ma Palenpan]]. pini pi sike #2024 la, jan {{nasin nanpa tu|9064690|sitelen=1}} li lon. ltim0v7jxssn4b7skxdabl9ia85rj9r ma Sumata pi poka pi waso lete 0 11213 65419 2026-05-18T01:52:02Z Jan Sapilisan 2676 lipu ni li tawa [[ma Sumata Salatan]] 65419 wikitext text/x-wiki #TAWA [[ma Sumata Salatan]] l0jg88d0uj9h1qil4n1biif6j72ay7e kipisi Kalulawan 0 11214 65422 2026-05-18T08:28:01Z Jan Sapilisan 2676 mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{nimi ijo|'''kipisi Kalulawan'''|Kelurahan|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma kulupu insa'''. ona en [[kipisi Tesa|ma kulupu insa]] li kipisi ma pi suli nanpa tu tu, li ''ma kulupu''. {{nimi ijo|jan lawa pi ma kulupu tomo|lurah|toki Intonesija}} li lawa e ona." 65422 wikitext text/x-wiki {{nimi ijo|'''kipisi Kalulawan'''|Kelurahan|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma kulupu insa'''. ona en [[kipisi Tesa|ma kulupu insa]] li kipisi ma pi suli nanpa tu tu, li ''ma kulupu''. {{nimi ijo|jan lawa pi ma kulupu tomo|lurah|toki Intonesija}} li lawa e ona. 1pj6gothyi96jgoxz0wkjrbfhzdie4x 65423 65422 2026-05-18T08:28:56Z Jan Sapilisan 2676 /* */ mi pona e pakala 65423 wikitext text/x-wiki {{nimi ijo|'''kipisi Kalulawan'''|Kelurahan|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma kulupu tomo'''. ona en [[kipisi Tesa|ma kulupu insa]] li kipisi ma pi suli nanpa tu tu, li ''ma kulupu''. {{nimi ijo|jan lawa pi ma kulupu tomo|lurah|toki Intonesija}} li lawa e ona. e5v4l16b7hnk9juup73kevd2du6wcl1 kipisi Tesa 0 11215 65424 2026-05-18T08:29:49Z Jan Sapilisan 2676 mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{nimi ijo|'''kipisi Tesa'''|Desa|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma kulupu insa'''. ona en [[kipisi Kalulawan|ma kulupu tomo]] li kipisi ma pi suli nanpa tu tu, li ''ma kulupu''. {{nimi ijo|jan lawa pi ma kulupu insa|kepala desa|toki Intonesija}} li lawa e ona." 65424 wikitext text/x-wiki {{nimi ijo|'''kipisi Tesa'''|Desa|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''ma kulupu insa'''. ona en [[kipisi Kalulawan|ma kulupu tomo]] li kipisi ma pi suli nanpa tu tu, li ''ma kulupu''. {{nimi ijo|jan lawa pi ma kulupu insa|kepala desa|toki Intonesija}} li lawa e ona. o5rvoqkqnag3uxykx95anrm8dczycf3 ma tomo Tasakala Sikotenka 0 11216 65430 2026-05-18T09:00:25Z Benscat 3375 mi open e lipu 65430 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma|nimi ma=ma tomo Tasakala Sinkoteka|nimi mama=Tlaxcala de Xicohténcatl|ma=ma tomo|ma suli=[[ma Tasakala]]|jan lawa={{nimi ijo|jan Aponso Sanse Kasija|Alfonso Sánchez García|toki Epanja}}<ref>{{tan sona||toki tan=toki Epanja|linja=https://tlaxcaladexicohtencatl.gob.mx/cabildo/|tan=Integrantes del Honorable Cabildo del Municipio de Tlaxcala|ijo pana=H. Ayuntamiento de Tlaxcala de Xicohténcatl|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref>|sitelen lawa=[[sitelen:EscudodeTlaxcala.png|border|100px]]|sitelen=[[sitelen:Vista de Tlaxcala.jpg|268px]]|mute jan=3,555<ref name="mute jan lipu">{{tan sona|linja=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|tan=Censo de Población y Vivienda 2020|tenpo lukin=2026-04-26|toki tan=toki Epanja|ijo pana=INEGI}}</ref>|lipu ilo=https://tlaxcaladexicohtencatl.gob.mx/}}{{nimi ijo|'''ma tomo Tasakala Sikotenka'''|Tlaxcala de|toki Epanja|ipa=[t̪lasˈkala d̪e]|2b=Xicohténcatl|3b=toki Nawa|4b=/ʃi.koɁˈten.kat͡ɬ/}} li ma tomo lawa pi [[ma Tasakala]] lon [[ma Mesiko]]. mute jan la, ona li lili nanpa wan lon ma Mesiko. == tan sona == {{DEFAULTSORT:Tasakala Sinkoteka, ma tomo}} [[kulupu:ma tomo pi ma Mesiko]] i0zhwo67kh6vujotyxkjdmh25oei3mx