lipu Wikipesija
tokwiki
https://tok.wikipedia.org/wiki/lipu_open
MediaWiki 1.47.0-wmf.2
case-sensitive
Media
ilo
toki
jan
jan la toki
pali
pali la toki
sitelen
sitelen la toki
MediaWiki
MediaWiki la toki
kipisi
kipisi la toki
nasin ilo
nasin ilo la toki
kulupu
kulupu la toki
nimi
nimi la toki
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
kulupu KDE
0
215
65452
65401
2026-05-19T02:49:05Z
Kasisin
5103
mi pana e nimi "nanpa" tawa nimi ni: ona o jo e ona.
65452
wikitext
text/x-wiki
[[sitelen:KDE logo.svg|thumb|sitelen pi kulupu KDE]]
'''kulupu KDE''' li kulupu pi pana [[ilo kon]]. ona li kulupu pi jan mute tan ma mute. ona li pali e [[ilo Plasma]] e [[ilo Krita]] e [[ilo kdenlive]] e [[ilo tan kulupu KDE|ilo mute ante]].
== open ==
[[File:Matthias Ettrich LinuxTag 2005-06-23.jpg|thumb|[[jan Matthias Ettrich]] li open e kulupu KDE]]
open la, [[jan Matthias Ettrich]] tan [[ma Tosi]] li pali e ilo. ona li jo e nimi "Kool Desktop Environment" anu KDE. ("ma ilo pona" lon toki pona). ona li nimi "Common Desktop Environment" nasa. ("ma ilo sama" lon toki pona).
tenpo sike nanpa 2009 la, nimi "KDE" li kulupu KDE li ilo KDE ala.
== soweli pi musi kulupu ==
soweli pi musi kulupu KDE li akesi Konki en akesi Kesi.<ref>{{tan sona|toki tan=en|linja=https://kde.org/stuff/clipart/|tan=Press Kit: KDE Clipart|tenpo lukin=2026-01-28}}</ref> tenpo sike nanpa 2015 la, jan [[Tyson Tan]] li sin e nasin lukin ona.<ref>{{tan sona|toki tan=en-gb|linja=https://forum.kde.org/viewtopic.php?f=254&t=109758&sid=34926676ac6764376249c370762cbc81|tan=Konqui, Katie and Friends • KDE Community Forums|tenpo lukin=2026-01-28|linja sama=https://web.archive.org/web/20200822092936/https://forum.kde.org/viewtopic.php?f=254&t=109758&sid=34926676ac6764376249c370762cbc81|tenpo sama=2020-08-22}}</ref>
akesi Kesi li soweli pi kulupu meli KDE.<ref>{{tan sona|linja=https://community.kde.org/KDE_Women|tan=KDE Women - KDE Community Wiki|tenpo lukin=2026-01-28}}</ref>
<gallery>
sitelen:KDE Mascot Konqi by Tyson Tan.png|akesi Konki
sitelen:KDE women mascot Katie development cropped by Tyson Tan.png|akesi Kesi
sitelen:Konqi and his colorful friends.png|kulupu akesi KDE
sitelen:Konqi-klogo-official-400x500 b.png|akesi Konki pi tenpo pini
</gallery>
== tenpo Akatemi ==
[[File:Akademy 2018 - Keynote by Claudia Garad - 02.jpg|thumb|tenpo sike nanpa 2018 la, sitelen pi tenpo Akatemi]]
[[tenpo Akatemi]] li kama lon tenpo seli. ona li lon [[ma Elopa]]. tenpo ni la, jan li kama lon wan tan pana e sona.
[[kulupu:ilo sona]]
[[kulupu:kulupu]]
8ilfg9c3lk4xxd6yjqmopk8x2nfpdfp
mun seli
0
2098
65433
22353
2026-05-18T14:42:39Z
~2026-29877-43
6273
nasin pi "suno mi" li tawa lipu sona suno. mi ante e ona tawa ni: ona li tawa lipu pi mun suno mi.
65433
wikitext
text/x-wiki
[[File:37 coma berenices.jpg|thumb|mun seli lon sewi ma]]
'''mun seli''' anu '''mun suno''' li [[mun]] sike pi [[seli nasa]]. wawa ona pi [[kama tawa suli]] li awen e ona. mun seli li pana e [[seli]] e [[wawa]] e [[suno]]. seli wawa li kama lon insa pi mun seli.
[[mun suno mi|suno mi]] li mun seli. tan [[ma]] mi la, jan ken lukin e mun seli mute lon sewi pimeja. taso, jan ken ala lukin e mun seli mute mute tan ni: ona li lon weka suli tawa mi.
{{lili ike}}
[[kulupu:mun]]
jwukd2afah4uz51cox8knjtsth0zt91
ma Kasa (kon ante)
0
2133
65455
60135
2026-05-19T05:33:39Z
Modahabbab
293
65455
wikitext
text/x-wiki
'''ma Kasa''' li ken:
*[[ma kipisi Kasa]] pi ma Pilisin
*[[ma tomo Kasa]] pi ma kipisi Kasa lon ma Pilisin
*[[ma Kasasan]] pi ma Asija insa
{{nimi pi kon mute|pi ma Kasa}}
8kxj3vbrtz8pg5h6jawxrys2xsd76ir
pan linja Pijan
0
3245
65447
64859
2026-05-18T22:37:54Z
Kasisin
5103
mi pana e nimi "nanpa".
65447
wikitext
text/x-wiki
[[sitelen:Biang Biang Mian.jpg|thumb|ni li pan Pijan lon supa moku.]]
pan linja Pijan li [[pan|pan linja]] suli tan [[ma tomo Sijan|ma tomo lawa Sijan]] pi [[ma Sonko]]<ref name=":0">https://www.bbc.com/travel/article/20210413-the-chinese-noodle-dish-whose-name-doesnt-exist</ref>. jan li toki e ni: suli pi pan Pijan li sama [[len linja sijelo]]<ref name=":0" />.
== sitelen ==
[[sitelen:Biang (regular script).svg|left|thumb|237x237px|ni li sitelen Pijan pi sitelen Ansi pi tenpo pini. ]]
{{nimi ijo|sitelen Pijan pi sitelen Ansi|“𰻝”字|toki Sonko||ipa=}} li sitelen pi linja mute. nanpa linja li 58 lon [[sitelen Ansi]] pi tenpo pini. tenpo sike nanpa 2020 la, [[toki ilo Juniko]] la sitelen ni li kama lon.
==tan sona==
[[kulupu:pan]]
[[kulupu:moku]]
[[kulupu:ma Sonko]]
[[kulupu:sitelen]]
08kuaiytb5wb7lkx0aenzm2dcbcmegu
toki Litepa
0
5844
65449
54653
2026-05-18T22:54:07Z
Kasisin
5103
mi pona e nasin toki e pakala, li pona lukin lili e lipu.
65449
wikitext
text/x-wiki
{{lili}}
{{nimi ijo|'''{{PAGENAME}}''' anu '''toki mun'''|Lingwa de Planeta|toki Litepa}} li [[toki sin]] li wile pana e pona tawa toki pi jan ali. ona li jo e nimi tan [[toki Alapi]] tan [[toki Sonko]] tan [[toki Inli]] tan [[toki Kanse]] tan [[toki Tosi]] tan [[toki Intusan]] tan [[toki Potuke]] tan [[toki Ilan]] tan [[toki Lusi]] tan [[toki Epanja]].
{{poki sona toki|nimi toki=toki mun|nimi mama=Lingwa de Planeta|nasin sitelen=[[sitelen Lasina]]|IETF=art-x-planeta|sitelen ma=[[File:Lidepla.jpg|thumb]]|kulupu toki=toki sin|mute jan=25+ (tenpo sike nanpa 2012)}}
toki mun li wile kulupu e toki ali. kin la, ona li wile e ni: toki mun li sama toki mama ali. pali pi toki mun li tan tenpo sike nanpa 2006. {{nimi ijo|jan Simisi Iwano|Димитри Иванов}} en jan ante li kama pali. tenpo sike nanpa 2010 la, toki ni li kama lon.
{{toki sin}}
[[kulupu:toki sin]]
{{DEFAULTSORT:Litepa}}
q25yl28gy8svc8esv9s2n4qu5j1bpw6
toki Sensina
0
6136
65463
37282
2026-05-19T10:33:56Z
HyperAnd
2838
/* */
65463
wikitext
text/x-wiki
{{nimi ijo|toki Sensina|(sona ala)|toki Sensina}} li [[toki]] pi [[kulupu jan Sensina]]. jan pi kulupu jan Sensina ala li sona ala e toki ni.
{{poki sona toki|nimi toki=toki Senise|nimi mama=(sona ala)|ma=ma telo Nosenise|kulupu toki=Antaman|ISO 639-3=std|mute jan=jan 100 tawa jan 250}}
[[kulupu:toki|Sensina]]
[[kulupu:toki pi kulupu toki Antaman|Sensina]]
1yy3q5wwk7v9lkuad1hwhbc82ishi7s
65464
65463
2026-05-19T10:35:40Z
HyperAnd
2838
/* */
65464
wikitext
text/x-wiki
{{nimi ijo|'''toki Sensina'''|(sona ala)|toki Sensina}} li [[toki]] pi [[kulupu jan Sensina]]. jan pi kulupu jan Sensina ala li sona ala e toki ni.
{{poki sona toki|nimi toki=toki Senise|nimi mama=(sona ala)|ma=ma telo Nosenise|kulupu toki=Antaman|ISO 639-3=std|mute jan=jan 100 tawa jan 250}}
[[kulupu:toki|Sensina]]
[[kulupu:toki pi kulupu toki Antaman|Sensina]]
4b7xd33yipju24870pfoa1ecb8r3ofv
ma Palata en ma Pakisan li utala lon tenpo sike nanpa 2025
0
6465
65448
62790
2026-05-18T22:41:47Z
Kasisin
5103
mi pona lukin lili e lipu.
65448
wikitext
text/x-wiki
tenpo sike nanpa 2025 la jan pi [[nasin sewi Isilami]] li utala e jan pi [[nasin sewi Sanatana]] lon [[ma Palata]] la, ma Palata en [[ma Pakisan]] li open e [[utala]] sin. jan tawa {{o nnp|25}} pi nasin sewi Sanatana en jan wan pi [[nasin sewi pi jan Jesu]] en jan wan pi [[nasin sewi Isilami]] li moli lon utala ni, jan 20+ li jo e sijelo pakala kin. tenpo suno nanpa 24 pi tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike nanpa 2025 la ma Palata en ma Pakisan li open e utala. jan li pilin {{nimi|monsuta}} tawa ni.
{{poki sona utala|nimi utala={{PAGENAME}}|sitelen=[[File:Kashmir map.svg|thumb|250px]]|tenpo pini={{ts|2025-5-10}}
|tenpo open=tenpo suno nanpa 23 pi tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike nanpa 2025|toki pi anpa sitelen=[[sitelen ma]] pi [[ma Kasimija]]|ma=[[ma Pakisan]]<br>[[ma Palata]]|ante=ma Palata li pana ala e telo tawa ma Pakisan.<ref>[https://www.mea.gov.in/Speeches-Statements.htm?dtl/39442 kulupu lawa pi ma Palata li pana e wile] tan kulupu lawa pi ma Palata</ref><br>jan pi ma Pakisan li ken ala tawa ma Palata.<br>jan pi ma Palata li ken ala tawa ma Pakisan.|kulupu utala nanpa wan={{ma Palata}}|kulupu utala nanpa tu={{ma Pakisan}}|weka nanpa wan=ma Pakisan li lanpan e jan utala anpa wan<ref>[https://www.thenews.com.pk/latest/1304717-indian-bsf-soldier-arrested-by-pakistan-rangers jan utala pi ma Pakisan li lanpan e jan utala wan pi ma Palata]</ref><br>jan utala wan li moli<br>jan utala tu li jo e sijelo pakala
=== ma Pakisan la ===
[[tomo tawa kon]] pi ma Palata li anpa|weka nanpa tu=jan wan li moli
===kulupu pona ona===
jan tu wan pi [[kulupu Laka E Tajapa]] li moli|tan=jan pi nasin sewi Isilami li moli e jan pi nasin sewi Sanatana lon ma Palata}}
== tan sona ==
[[kulupu:utala]]
[[kulupu:ma Palata]]
[[kulupu:ma Pakisan]]
nfjvu6m1rqgxwoitoik3lircqv9xnkv
ma Kuma
0
6903
65451
59216
2026-05-19T00:07:07Z
Benscat
3375
mi pona lili e toki open, li insa pona e nimi pi sitelen sitelen
65451
wikitext
text/x-wiki
{{poki sona ma|
| nimi ma = ma Kuma
| nimi mama = <center><hiero>km-m-t:O49</hiero> km.t</center>
| ma = ma
| sitelen = [[sitelen:Ancient_Egypt_map-en.svg|280px]]
| toki pi anpa sitelen =sitelen ma pi ma Kuma
| len ma =
| sitelen lawa =
| kalama musi ma =
| ma tomo lawa =mute
| ma suli =
| toki ante =
| nasin sewi =
| nasin lawa =
| mani =
| tenpo =
| ISO 3166 =
| sitelen ma =
| toki anpa pi sitelen ma =
| lipu ilo =
| ma lili =
|jan lawa=mute|tenpo open=sike tenpo sike 3150 BC}}{{kon ante|ma pi tenpo pini|ma pi tenpo ni|ma Masu}}{{lili ike}}
{{nimi ijo|'''ma Kuma'''|𓆎 𓅓 𓏏𓊖, km.t|toki Kuma||ipa=/ˈkuːmat/ › /ˈkuːmaʔ/ › /ˈkuːma/ › /ˈkeːmə/}} anu '''ma Keme''' li nimi pi ma Masu pi tenpo pini. ma Kuma li lon [[nasin telo Nile]]. kulupu jan pi ma Kuma li pali e ijo suli. ona li pali e tomo suli mute, e sitelen kiwen pona, e sitelen toki, li kepeken nasin nanpa, li kepeken nasin sona. jan lawa li lawa e ma Kuma, la jan lili ona li kama lawa kin. tenpo suli ona nanpa wan la, ona li lawa e kipisi pi [[ma Asija pi pini suno]], e [[ma Itejopija]] pi tenpo pini.
== jan lawa suli ==
sona mute la lili jan lawa suli li:
* [[jan Kejopata]] anu [[jan Lejopata]]
* [[jan Tutankamun]]
* [[jan Lamese nanpa tu]]
* [[jan Akenaten]]
* [[jan Asesu]]
* [[jan Amenote]]
[[sitelen:Pyramids of the Giza Necropolis.jpg|thumb|[[leko pi ma tomo Kise]]]]
[[kulupu:ma pi tenpo pini]]
{{DEFAULTSORT:Kuma, ma}}
nvddv081xgq8mmfyb23ua0pu3moyjp7
ma tomo Pankulu
0
10041
65435
62550
2026-05-18T16:03:30Z
Jan Sapilisan
2676
/* */ mi tawa e poki sona tawa open lipu
65435
wikitext
text/x-wiki
{{poki sona ma|nimi ma=ma tomo Pankulu|nimi mama=Kota Bengkulu|ma=ma tomo lawa|len ma=[[sitelen:Flag of Bengkulu City.png]]|sitelen lawa=[[sitelen:Kota Bengkulu.png]]|ma suli=[[ma kipisi Pankulu]]<br/>pi [[ma Intonesija]]|jan lawa=[[jan Tesi Wajusi]]<br/>[[jan Loni Topin]]|mute jan=jan 397 321|nasin sewi=[[nasin sewi Isilami]] 95,43%<br/>[[nasin sewi Kito]] 3,87%<br/>[[nasin sewi Puta]] 0,35%<br/>[[nasin sewi Sanatana]] 0,06%|mani=mani Lupija pi ma Intonesija|tenpo=UTC+7 (WIB, tenpo pi poka pi pini suno pi ma Intonesija)}}'''ma tomo Pankulu''' li [[ma tomo lawa]] pi [[ma kipisi Pankulu]] li ma taso pi tomo suli lon kipisi ni. kipisi ni li kipisi pi [[ma Intonesija]] lon [[ma lili Sumata]]. ma ni li ma tomo pi suli nanpa tu lon poka pi pini suno pi ma Sumata. nanpa wan li [[ma Patan]]. tenpo pini la, ma ni li lon ma Intalapula li lon ma lawa Panten. mute supa ona li Kilomita Kilomita 151,70. jan 308 544 li lon tenpo sike nanpa 2010. jan 373 591 li lon tenpo sike nanpa 2020. mute pi nasin lawa la, jan 397 321 li lon insa pi tenpo sike nanpa 2024. ni li mije 200 601 li meli 196 720.
fv8mrpwvqpyglnajqslrims0t5sfxwk
ma Kanpese
0
10064
65443
60068
2026-05-18T17:49:08Z
Benscat
3375
mi linja e lipu pi ma palisa Jukatan
65443
wikitext
text/x-wiki
{{poki sona ma|nimi ma=ma Kanpese|nimi mama=Campeche (toki Epanja) <br>
Kaampech (toki Maja Jukate)|ma=ma kipisi|sitelen lawa=[[File:Coat of arms of Campeche.svg|Coat of arms of Campeche|75px]]|ma tomo lawa=[[ma tomo Kanpese]]|ma tomo pi mute jan nanpa wan=[[ma tomo Kanpese]]|ma suli=[[ma Mesiko]]|toki lawa=[[toki Epanja]]|toki ante=[[toki Maja Jukate]]|ISO 3166=MX-CAM|sitelen ma=[[File:Campeche in Mexico.svg|Campeche in Mexico|300px]]|mute jan=92,83,63 (tenpo sike #2020)|jan lawa=[[jan Lajeta Elena Sansole]]|mani=[[mani Peso Mesiko]] (MXN)|nimi pi jan ma=Campechano/a (toki Epanja)|tenpo=[[UTC]]-6|lipu ilo=https://campeche.gob.mx/|ma kipisi=13}}
{{nimi ijo|'''ma Kanpese'''|Campeche|toki Epanja|ipa=[kamˈpetʃe]}} li ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. mute ona li lon [[ma palisa Jukatan]].
mute jan la, ma Kanpese li nanpa 30 lon ma Mesiko. suli ona la, ona li nanpa 17.
{{ma lon pi sona ma|insa={{ma Kanpese}}|poka seli={{ma Katemala}}|poka weka suno en poka lete=[[telo suli Mesiko]]|poka kama suno en poka lete={{ma Jukatan}}|poka kama suno={{ma Kintanalo}}|poka weka suno en poka seli={{ma Tapako}}|poka kama suno en poka seli={{ma Peli}}|poka weka suno=[[telo suli Mesiko]]}}
{{DEFAULTSORT:Kanpese, ma}}
kgb7x4opyuqb005pl5cm9h99gj2oq6h
jan:Waluto
2
10319
65444
61008
2026-05-18T22:25:07Z
Mfield
4615
jan Mfield li ante e nimi pi lipu "[[jan:Okowike]]" tawa lipu "[[jan:Waluto]]": Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Okowike|Okowike]]" to "[[Special:CentralAuth/Waluto|Waluto]]"
61008
wikitext
text/x-wiki
==sona meso==
mi sona ala pali e poki ilo
ni li pilin ike tawa mi
tenpo kama la, mi o kama sona.
==sina wile sona e mi la:==
mi jan Juwese
(nimi ''Mewika'' la nimi Juwese li pilin pona tawa mi)
mi jan pimeja
mi kama sona (lili) e toki pona (ken la sina ken lukin e ni)
mbq0hueowvaw4kftr9nzh63f374vwv0
ilo kon lawa Awiku
0
10539
65446
63987
2026-05-18T22:34:51Z
Kasisin
5103
65446
wikitext
text/x-wiki
[[sitelen:Haiku (operating system) logo.svg|thumb|sitelen nimi pi ilo kon lawa Awiku]]
{{nimi ijo|ilo kon lawa Awiku|HaikuOS|toki Inli}} li [[ilo kon lawa]] pi [[ilo sona]]. ona li open tawa jan ale. jan li pali e ona kepeken [[toki ilo Sipapa|toki ilo Sipupu]]. tenpo pini la, {{nimi ijo|ilo kon lawa Pi|BeOS|toki Inli}} li lon. ona li lukin pali e ilo kon lawa Pi.
tenpo suno nanpa 14 pi tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike nanpa 2009 la, jan li open pali e ona.
nimi ona Awiku li tan {{nimi ijo|toki Aiku|俳句|toki Nijon}}.<ref>{{Cite web|title=General FAQ|url=https://www.haiku-os.org/about/faq/|website=Haiku Project|access-date=2024-12-13|language=en}}https://www.haiku-os.org/docs/welcome/welcome_en.html</ref>。
== tan seme la, ilo kon lawa Awiku li lon? ==
ilo kon lawa Awiku li wile e ni:
* ona li wile ala e pali lawa ike.
* jan li ken kepeken pona e ona.
* ona li wile ala e mani.
* jan ale li kepeken ona.
* ilo sona pi sin ala kin la, ona li ken tawa wawa.
* jan li kepeken pona e ona lon pali pi suli mute mute.
* jan li kepeken ona la, jan li pilin musi.
== tenpo lon ==
tenpo mun nanpa 3 pi tenpo sike nanpa 2026 kin la, jan li awen pali e ona li pini ala pali e ona.
=== tan sona ===
{{sona pi tan sona}}
== lipu poka ==
* [https://www.haiku-os.org/ lipu pi ilo kon lawa Awiku]
* [https://www.haiku-os.org/docs/welcome/welcome_en.html o kama pona tawa ilo kon lawa Awiku! (lipu pi toki Inli)]
[[kulupu:ilo kon lawa]]
4njj4oqv7auq21ndr6ihwzmh1d6kt44
jan:Kasisin
2
10622
65453
64771
2026-05-19T02:51:16Z
Kasisin
5103
65453
wikitext
text/x-wiki
{{#babel:en-N|tok-4|jbo-1|eo-2}}
[[sitelen:Fish and chips plate with peas.jpg|left|thumb|200x200px|o moku e kala pona!]]
toki a! mi jan Kasisin. nimi mi li tan nimi "kasi" tan nimi "sin" lon toki pona. sina wile la, sina ken nimi "kasi sin" taso e mi. mi tan ma Mewika.
mi open kama sona e toki pona lon open pi tenpo sike nanpa 2025. mi ante ike e ijo la [[jan la toki:Kasisin|o toki tawa mi]].
o ante pona!
== lipu pali pi jan ni (lon nasin tenpo) ==
* [[musi sitelen pi jan Non]]
* [[ilo Koto pi pali musi]]
qnz0i7igl02gd2huskilf7pck2w2o4f
65454
65453
2026-05-19T02:51:58Z
Kasisin
5103
65454
wikitext
text/x-wiki
[[sitelen:Fish and chips plate with peas.jpg|left|thumb|200x200px|o moku e kala pona!]]{{#babel:en-N|tok-4|jbo-1|eo-2}}toki a! mi jan Kasisin. nimi mi li tan nimi "kasi" tan nimi "sin" lon toki pona. sina wile la, sina ken nimi "kasi sin" taso e mi. mi tan ma Mewika.
mi open kama sona e toki pona lon open pi tenpo sike nanpa 2025. mi ante ike e ijo la [[jan la toki:Kasisin|o toki tawa mi]].
o ante pona!
== lipu pali pi jan ni (lon nasin tenpo) ==
* [[musi sitelen pi jan Non]]
* [[ilo Koto pi pali musi]]
pdzdoxcygxyrvkkrkw1y7fr56ikpea7
kulupu Maja pi tenpo pini
0
10870
65450
65432
2026-05-18T23:52:04Z
Benscat
3375
mi pana e sitelen
65450
wikitext
text/x-wiki
[[sitelen:Chichen Itza 3.jpg|alt=tomo sewi pi jan sewi Kukulukan|thumb|tomo sewi pi jan sewi Kukulukan li tomo suli pi kulupu Maja pi tenpo pini.]]
'''kulupu Maja pi tenpo pini''' li kulupu jan, li [[kulupu tomo]] lon [[ma Mesomelika]]. [[ma Mesiko]] la, ona li lon [[ma palisa Jukatan]], lon [[ma Sijapa]], lon [[ma Tapako]]. kin, ona li lon [[ma Katemala|ma Watemala]], lon [[ma Peli]], lon [[ma Ontula]], lon [[ma Sawato]].<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Nicolai Grube|linja=http://archive.org/details/los-mayas.-una-civilizacion-milenaria.|tan=Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.|tenpo lukin=2026-04-09}}</ref> ona li suli tan ni: ona li kama [[sona mun]], e nanpa nasin ona, e [[sitelen kiwen]], e nasin tomo, e ma tomo suli, e kulupu linja esun, e nasin lawa suli. kin, ona li pali e [[sitelen toki]] ona. nasin pi sitelen toki ni li suli nanpa wan tan [[ma Amelika]] pi tenpo pini.
tenpo lon la, [[kulupu Maja]] li awen lon ma pi jan mama ona, li kepeken toki tan toki mama ona.
== tenpo ==
=== tenpo open ===
1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e {{nimi ijo|ma tomo lili Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon [[ma Tapako]], lon tenpo insa.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bruce Bower|toki tan=toki Inli|linja=https://www.sciencenews.org/article/lidar-reveals-oldest-biggest-ancient-maya-structure-found-mexico|tan=Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found|ijo pana=Science News|tenpo=2020-06-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja, la ona li open awen lon ma wan taso.<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-52915213|tan=Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada|ijo pana=BBC News Mundo|tenpo=2020-06-05|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref>
ma supa anpa pi [[ma palisa Jukatan|ma Jukatan]] la, tomo ante li kama lon [[ma Sijapa]] lon poka pi [[telo suli Pasipi|telo Pasipi]], lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi [[ko kiwen]].<ref name=":1">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=26|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|tan=The Maya|kipisi=47|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> jan lawa Maja li pali e sinpin kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25|kipisi=182 en 197}}</ref> ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán|toki tan=toki Inli|kipisi=1281–1283|linja=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1121745|tan=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|nanpa=311|kulupu toki=Science|tenpo=2006-03-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> tenpo poka la, {{nimi ijo|ma tomo El Milato|El Mirador|toki Epanja}} li kama suli mute.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=28|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> kin, {{nimi ijo|ma tomo Jamuta|Yax Mutal|toki Maja majuna|na=|2b=|3b=}} li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=25-26|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
ma nena la, {{nimi ijo|ma tomo Kaminakuju|Kaminaljuyu|toki Maja Kise|3b=}},<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael Love|toki tan=toki Inli|kipisi=293 en #297|linja=http://link.springer.com/10.1007/s10814-007-9014-y|tan=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|nanpa=15|kulupu toki=Journal of Archaeological Research|tenpo=2007-09-27|tenpo lukin=}}</ref> en {{nimi ijo|ma tomo Takali Apa|Takalik Abaj|toki Maja Kise}}, en {{nimi ijo|ma tomo Sokola|Chocolá|}} li lon [[ma Katemala|ma Watemala]] li kama suli kin.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=236|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=8|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
=== tenpo insa ===
tenpo insa la, ma anpa la, kulupu jan li pali e sitelen tenpo kepeken {{lipu li ala|nasin tenpo pi nanpa suli|Q767358}}.<ref name=":2">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=81|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> tenpo ni la, jan li pali e tomo suli, e ma tomo suli, e sitelen kiwen suli. mute la, ni li lon ma anpa tawa nasin pi waso lete.<ref name=":2" /> pilin jan la, nasin lawa lon tenpo ni li sama nasin lawa pi [[ma Elina]] majuna, anu nasin lawa pi [[ma Italija]] lon tenpo sike nanpa 1500.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=21|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
tenpo open pi tenpo insa la, kulupu jan pi [[ma tomo Tejosiwakan]] li kama li ante e ma tomo Maja.<ref name=":3">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike nanpa 378 la, ona li kama lon ma tomo Muta, lon ma tomo ante, li pana e jan lawa sin tawa ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Demarest, Arthur|kipisi=218|tan=Ancient Maya: the rise and fall of a rainforest civilization|nanpa=8. print|kulupu toki=Case studies in early societies|ijo pana=Cambridge University Press|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Francisco Estrada Belli|kipisi=123-126|tan=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|ijo pana=Routledge|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref> {{nimi ijo|jan lawa Sija Ka|Siyaj Kʼakʼ|toki Maja|kama tan seli}} li lawa e kama ni. {{nimi ijo|jan lawa Saka To Isaka nanpa wan|Chak Tok Ich'aak I|toki Maja}} li moli lon tenpo sama la, ken la utala li lon.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=322|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=29|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike kama la, jan Sija Ka li pana e jan lawa sin. ni li {{nimi ijo|jan lawa Ja Nun Akin nanpa wan|Yax Nuun Ahiin I|toki Maja majuna}}. ni la, ma Muta li kama suli, li kama wawa lon ma poka.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=324|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. tu li pali e linja esun e linja lawa tawa ma tomo ante, li lawa e ma tomo lili mute. ni la, ma lawa tu ni li utala kepeken ma tomo lili ona. tenpo mute la, ma wan li anpa e ma ante, anu, ma ante li anpa e ma wan.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=133|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2002}}</ref>
tawa nasin insa pi waso lete pi open suno la, {{nimi ijo|ma tomo Owisiki|Oxwitik|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=36|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> tenpo sike nanpa 426 la, jan lawa ona li toki li esun pona tawa ma Tejosiwakan, tawa ma lawa pi {{lipu li ala|ma lupa Peten|Q2164403}}.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=192-193|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=342|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo pona ona nanpa wan li open lon tenpo sike nanpa 695, li pini lon tenpo sike 738.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=200 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma tomo ante suli li {{nimi ijo|ma Paka|Bàak|toki Maja}}, li {{nimi ijo|ma Jokipi|Yo’ki’b|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|Ko San|Joy Chan|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|ma Pakulu|B'aaku'l'|toki Maja majuna}}.<gallery mode="packed" heights="100" widths="100">
sitelen:Tikal mayan ruins 2009.jpg|ma Tika
sitelen:Calakmul Structure 2.jpg|ma Kalakamulu
sitelen:Belize caracol.jpg|{{nimi ijo|ma Usu Wi Ka|Ux Witz Ha'.|toki Maja majuna}}
sitelen:ZONA ARQUEOLOGICA DE PALENQUE.jpg|ma Paka
sitelen:Mexico-3101B (4291194937).jpg|ma Ko San
</gallery>
==== pakala pi tenpo insa ====
poka pi tenpo sike nanpa 300 la, kulupu tomo Maja li kama pakala. jan li weka e ma tomo ona. jan lawa li moli. wawa li tawa nasin pi soweli lete.<ref name=":3" /> jan li sona wawa ala e tan pi pakala ni, la ken la, ona li tan ijo mute. pilin pi jan sona la, ijo ni li utala insa, li jan pi mute suli ike, li moli kasi, li telo lili.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=151-#155|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> ma tomo li pini sitelen e tenpo. sitelen pi nasin tenpo suli nanpa pini li lon {{nimi ijo|ma tomo Popo|Popo'|toki Maja majuna}} lon tenpo sike nanpa 909. jan li pali ala e sinpin sitelen, li kama lon e tomo lawa pi jan ala. nasin linja esun li ante, li weka e ma Peten.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=60|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2002}}</ref>
== tan sona ==
<references />{{DEFAULTSORT:Maja pi tenpo pini, kulupu}}
[[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]]
p59jqqy229i8y2ap8uv6c9t6f1dmzqp
65461
65450
2026-05-19T09:29:56Z
Benscat
3375
mi toki e kipisi tenpo pini, e tenpo pi lawa Epanja. mi pana kin e sitelen, li suli e toki open
65461
wikitext
text/x-wiki
[[sitelen:Mayamap.png|alt=sitelen ma pi ma Maja|thumb|ma pi kulupu Maja lon tenpo pini]]
'''kulupu Maja pi tenpo pini''' li kulupu jan, li [[kulupu tomo]] lon [[ma Mesomelika]]. ona li suli tan ni: ona li kama [[sona mun]], e nanpa nasin ona, e [[sitelen kiwen]], e nasin tomo, e ma tomo suli, e kulupu linja esun, e nasin lawa suli. kin, ona li pali e [[sitelen toki]] ona. nasin pi sitelen toki ni li suli nanpa wan tan [[ma Amelika]] pi tenpo pini. [[ma Mesiko]] la, ona li lon [[ma palisa Jukatan]], lon [[ma Sijapa]], lon [[ma Tapako]]. kin, ona li lon [[ma Katemala|ma Watemala]], lon [[ma Peli]], lon [[ma Ontula]], lon [[ma Sawato]].<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Nicolai Grube|linja=http://archive.org/details/los-mayas.-una-civilizacion-milenaria.|tan=Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.|tenpo lukin=2026-04-09}}</ref> tenpo lon la, [[kulupu Maja]] li awen lon ma pi jan mama ona, li kepeken toki tan toki mama ona.
ona li kama lon la, ona li pali e kasi li moku e kili e pan. ona li open pali e ma tomo lon poka pi tenpo sike 900 BCE la, tenpo sike nanpa 500 BCE la ma tomo ni li jo e tomo sewi suli. sitelen toki li kama lon poka p tenpo sike nanpa 300 BCE. tenpo insa li open lon tenpo sike nanpa 250 BCE la, jan li sitelen e tenpo nanpa lon sinpin kepeken {{lipu li ala|nasin tenpo pi nanpa suli|Q767358}}. ma tomo li esun mute. ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. kipisi tenpo pini la, {{nimi ijo|ma Ukijana|Uuc Yabnal|toki Maja majuna}} en {{nimi ijo|ma Kunkalaka|Qʼumqaraqʼaj|toki Maja kise}} li kama suli. tenpo pi sike ale nanpa 16 la, [[ma Epanja|kulupu Epanja]] li lanpan e ma Maja.
== tenpo ==
=== tenpo open ===
[[sitelen:Museo Miraflores 104.jpg|alt=sitelen kiwen pi ma El Milato.|thumb|sitelen kiwen pi ma El Milato.]]
1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e {{nimi ijo|ma tomo lili Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon [[ma Tapako]], lon tenpo insa.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bruce Bower|toki tan=toki Inli|linja=https://www.sciencenews.org/article/lidar-reveals-oldest-biggest-ancient-maya-structure-found-mexico|tan=Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found|ijo pana=Science News|tenpo=2020-06-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja, la ona li open awen lon ma wan taso.<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-52915213|tan=Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada|ijo pana=BBC News Mundo|tenpo=2020-06-05|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref>
ma supa anpa pi [[ma palisa Jukatan|ma Jukatan]] la, tomo ante li kama lon [[ma Sijapa]] lon poka pi [[telo suli Pasipi|telo Pasipi]], lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi [[ko kiwen]].<ref name=":1">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=26|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|tan=The Maya|kipisi=47|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> jan lawa Maja li pali e sinpin kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25|kipisi=182 en 197}}</ref> ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán|toki tan=toki Inli|kipisi=1281–1283|linja=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1121745|tan=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|nanpa=311|kulupu toki=Science|tenpo=2006-03-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> tenpo poka la, {{nimi ijo|ma tomo El Milato|El Mirador|toki Epanja}} li kama suli mute.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=28|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> kin, {{nimi ijo|ma tomo Jamuta|Yax Mutal|toki Maja majuna|na=|2b=|3b=}} li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=25-26|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
ma nena la, {{nimi ijo|ma tomo Kaminakuju|Kaminaljuyu|toki Maja Kise|3b=}},<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael Love|toki tan=toki Inli|kipisi=293 en #297|linja=http://link.springer.com/10.1007/s10814-007-9014-y|tan=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|nanpa=15|kulupu toki=Journal of Archaeological Research|tenpo=2007-09-27|tenpo lukin=}}</ref> en {{nimi ijo|ma tomo Takali Apa|Takalik Abaj|toki Maja Kise}}, en {{nimi ijo|ma tomo Sokola|Chocolá|}} li lon [[ma Katemala|ma Watemala]] li kama suli kin.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=236|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=8|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
=== tenpo insa ===
[[sitelen:Tikal temple jaguar.jpg|alt=ma Jamuta|thumb|ma Jamuta li wawa lawa.]]
tenpo insa la, ma anpa la, kulupu jan li pali e sitelen tenpo kepeken nasin tenpo pi nanpa suli.<ref name=":2">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=81|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> tenpo ni la, jan li pali e tomo suli, e ma tomo suli, e sitelen kiwen suli. mute la, ni li lon ma anpa tawa nasin pi waso lete.<ref name=":2" /> pilin jan la, nasin lawa lon tenpo ni li sama nasin lawa pi [[ma Elina]] majuna, anu nasin lawa pi [[ma Italija]] lon tenpo sike nanpa 1500.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=21|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
tenpo open pi tenpo insa la, kulupu jan pi [[ma tomo Tejosiwakan]] li kama li ante e ma tomo Maja.<ref name=":3">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike nanpa 378 la, ona li kama lon ma tomo Muta, lon ma tomo ante, li pana e jan lawa sin tawa ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Demarest, Arthur|kipisi=218|tan=Ancient Maya: the rise and fall of a rainforest civilization|nanpa=8. print|kulupu toki=Case studies in early societies|ijo pana=Cambridge University Press|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Francisco Estrada Belli|kipisi=123-126|tan=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|ijo pana=Routledge|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref> {{nimi ijo|jan lawa Sija Ka|Siyaj Kʼakʼ|toki Maja|kama tan seli}} li lawa e kama ni. {{nimi ijo|jan lawa Saka To Isaka nanpa wan|Chak Tok Ich'aak I|toki Maja}} li moli lon tenpo sama la, ken la utala li lon.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=322|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=29|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike kama la, jan Sija Ka li pana e jan lawa sin. ni li {{nimi ijo|jan lawa Ja Nun Akin nanpa wan|Yax Nuun Ahiin I|toki Maja majuna}}. ni la, ma Muta li kama suli, li kama wawa lon ma poka.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=324|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. tu li pali e linja esun e linja lawa tawa ma tomo ante, li lawa e ma tomo lili mute. ni la, ma lawa tu ni li utala kepeken ma tomo lili ona. tenpo mute la, ma wan li anpa e ma ante, anu, ma ante li anpa e ma wan.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=133|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2002}}</ref>
tawa nasin insa pi waso lete pi open suno la, {{nimi ijo|ma tomo Owisiki|Oxwitik|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=36|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> tenpo sike nanpa 426 la, jan lawa ona li toki li esun pona tawa ma Tejosiwakan, tawa ma lawa pi {{lipu li ala|ma lupa Peten|Q2164403}}.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=192-193|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=342|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo pona ona nanpa wan li open lon tenpo sike nanpa 695, li pini lon tenpo sike 738.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=200 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma tomo ante suli li {{nimi ijo|ma Paka|Bàak|toki Maja}}, li {{nimi ijo|ma Jokipi|Yo’ki’b|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|Ko San|Joy Chan|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|ma Pakulu|B'aaku'l'|toki Maja majuna}}.<gallery mode="packed" heights="140" widths="140">
sitelen:CPN WEST COURT 01.jpg|ma Owisiki
sitelen:Calakmul Structure 2.jpg|ma Kalakamulu
sitelen:Mexico-3101B (4291194937).jpg|ma Ko San
sitelen:Palenque 16.jpg|ma Paka
</gallery>[[sitelen:Chichen Itza '2010 07.jpg|alt=ma Sisen Isa|thumb|ma Ukijana anu ma Sisen Isa.|left]]
==== pakala pi tenpo insa ====
poka pi tenpo sike nanpa 300 la, kulupu tomo Maja li kama pakala. jan li weka e ma tomo ona. jan lawa li moli. wawa li tawa nasin pi soweli lete.<ref name=":3" /> jan li sona wawa ala e tan pi pakala ni, la ken la, ona li tan ijo mute. pilin pi jan sona la, ijo ni li utala insa, li jan pi mute suli ike, li moli kasi, li telo lili.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=151-#155|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> ma tomo li pini sitelen e tenpo. sitelen pi nasin tenpo suli nanpa pini li lon {{nimi ijo|ma tomo Popo|Popo'|toki Maja majuna}} lon tenpo sike nanpa 909. jan li pali ala e sinpin sitelen, li kama lon e tomo lawa pi jan ala. nasin linja esun li ante, li weka e ma Peten.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=60|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2002}}</ref> taso, tenpo sama la, {{nimi ijo|ma tomo Osuma|Óoxmáal|toki Maja}} en {{nimi ijo|ma tomo Ukijana|Uuc Yabnal|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
=== tenpo pini ===
[[sitelen:Mayapan chac.JPG|alt=sitelen kiwen lon ma Majapan.|thumb|ma Majapan li suli.]]
kulupu Maja li awen. taso, tenpo insa la, ona li suli lili. ona li weka e ma tomo ona la, ona li kama lon poka pi telo awen.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=613 en #616|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Ukijana en ma tomo pi {{nimi ijo|ma Puku|Puuc|toki Maja}} li kama wawa lili lon poka pi tenpo sike nanpa 1000. ma tomo suli sin li kama lon tenpo sike nanpa 1100, li {{nimi ijo|ma tomo Majapan|Máayapaan|toki Maja}}. ma lawa sin li kama lon poka pi [[telo suli Kalipi|telo Kalipi]], lon poka pi [[telo suli Mesiko|telo Mesiko]], li pali e nasin esun sin.<ref name=":6">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Marilyn A. Masson|kipisi=18238|linja=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3494883/|tan=Maya Collapse Cycles|nanpa=109|kulupu toki=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|tenpo=2012-11-06|tenpo lukin=}}</ref>
ijo mute li ante lon tenpo pini.<ref name=":5">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Arroyo, Bárbara|kipisi=38–43|tan=El Poslclásico Tardío en los Altos de Guatemala|nanpa=9|kulupu toki=Arqueología Mexicana Edición Especial|tenpo=2001-08}}</ref> jan li lon ma tomo suli Kaminakuju lon tenpo sike mute ale, taso jan li weka e ona.<ref name=":4">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=618|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma nena en ma lon poka pi telo Pasipi la, jan li pali e tomo lon ma pi awen pona, li pali e sinipin awen, e lupa awen.<ref name=":4"/> ma nena lon ma Watemala la, {{nimi ijo|ma tomo Kunkalaka|Qʼumqaraqʼaj|toki Maja Kise}} li ma tomo lawa pi {{nimi ijo|ma lawa Kunkalaka|Qʼumqaraqʼaj|toki Maja kise}}, li suli mute.<ref name=":5"/>
nasin lawa, en nasin kulupu, en nasin kon li ike la, jan li weka e ma Majapan lon poka pi tenpo sike nanpa 1448. ni la, tenpo utala en tenpo pi jaki sijelo en tenpo pi pakala kon li lon tenpo kama. tenpo ike ni li pini taso lon poka pi tenpo sike nanpa 1511.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Marilyn A. Masson en Carlos Peraza Lope|linja=https://books.google.com/books?id=580dBQAAQBAJ&pg=PT805|tan=Militarism, Misery and Collapse|kulupu toki=[https://books.google.com/books?id=580dBQAAQBAJ Kukulcan's Realm: Urban Life at Ancient Mayapán]|ijo pana=University Press of Colorado|tenpo=2014|tenpo lukin=}}</ref> taso, ma tomo lawa suli li lon ala la, [[ma Epanja|kulupu Epanja]] li lukin kin e ma tomo pi mani mute, e tomo esun pona pi mani mute lon tenpo pi kama ona.<ref name=":6" /> kulupu Epanja li kama la tenpo poka la, kulupu pi ma lawa li lawa e ma nena pi ma Watemala.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=717|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> {{nimi ijo|[[kulupu Kise]]|Kʼicheʼ|toki Maja Kise}} li pali e ma lawa lili lon ma ni, taso, {{nimi ijo|ma lawa Kasike|Kaqchikel|toki Kasikele}} li pakala e ona kepeken tenpo mute.<ref>{{tan sona|jan=Restall, Matthew en Florine Asselbergs|kipisi=5|tan=Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya accounts of the Conquest Wars|kulupu toki=Latin American Originals|ijo pana=Pennsylvania State University Press|tenpo=2007|tenpo lukin=}}</ref>
=== kulupu Epanja li kama ===
[[sitelen:Lienzo de Tlaxcala Iximche.gif|thumb|lipu ni li sitelen e utala lon ma Isinse]]
tenpo sike nanpa 1511 la, tomo tawa telo li tan ma Epanja li pakala lon telo Kalipi, la jan awen ona li tawa ma Jukatan. jan lawa Maja li jo e ona, li moli e ona, taso jan tu li tawa weka. tenpo sike nanpa 1517 tawa tenpo sike nanpa 1519 la, jan Epanja li tawa ma Jukatan, li lukin e ona, lon tenpo tu wan. ni la, ona li utala mute e kulupu Maja.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=759-760|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> [[ma tomo Mesiko-Tenosilan|ma Tenosilan]] li anpa lon tenpo sike nanpa 1521 la, [[jan Enan Kote]] li pana e {{nimi ijo|jan Peto Apalato|Pedro de Alvarado|toki Epanja}} e jan utala, tawa ma Watemala. ona li kama lon ma Sijapa lon tenpo sike nanpa 1523,<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=763|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> li anpa e ma tomo Kunkalaka lon tenpo sike nanpa 1524.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=764-765|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo kama ni la, {{nimi ijo|ma tomo Isinse|Iximcheʼ|toki Maja}} pi kulupu Kise li jo pona e kulupu Epanja.<ref>{{tan sona|jan=Schele, Linda en Peter Mathews|kipisi=297|linja=https://archive.org/details/codeofkingslangu00lind|tan=The Code of Kings: The language of seven Maya temples and tombs|ijo pana=Simon & Schuster|tenpo=1999}}</ref> ike la, jan Epanja li wile e [[kiwen mani jelo|kiwen mani]] tan jan pi ma tomo, la jan li weka e ma tomo.<ref>{{tan sona|jan=Schele, Linda en Peter Mathews|kipisi=298|linja=https://archive.org/details/codeofkingslangu00lind|tan=The Code of Kings: The language of seven Maya temples and tombs|ijo pana=Simon & Schuster|tenpo=1999}}</ref> {{nimi ijo|ma tomo Sakuleju|Zaculeu|toki Maja Man}} li anpa kin lon tenpo sike nanpa 1525.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Recinos, Adrián|toki tan=toki Epanja|kipisi=110|tan=Pedro de Alvarado: Conquistador de México y Guatemala|nimi pi kulupu tan kepeken toki tan=CENALTEX Centro Nacional de Libros de Texto y Material Didáctico 'José de Pineda Ibarra'|tenpo=1986}}</ref> {{nimi ijo|jan Pansiko Monteko|Francisco de Montejo|toki Epanja}} en {{nimi ijo|jan Pansiko Monteko lili|Francisco de Montejo "El Mozo"|toki Epanja}} li tawa li utala e ma lawa lon ma Jukatan lon tenpo sike nanpa 1527, li lanpan e ma Jukatan ale lon tenpo sike nanpa 1546.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=766-772|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ni la, ma tomo Maja li lon ma lupa Peten taso.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=772-773|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo sike nanpa 1697 la, {{nimi ijo|jan Masin Usuja|Martín de Ursúa|toki Epanja}} li anpa e {{nimi ijo|ma tomo Nopeten|Nojpetén|toki Maja Isa}}. ma tomo ni li ma tomo Maja nanpa pini.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Grant D. Jones|toki tan=toki Inli|kipisi=19|linja=https://books.google.com/books?id=PeOWl54Mt7UC&pg=RA2-PT82|tan=The Conquest of the Last Maya Kingdom|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=1998|tenpo lukin=}}</ref>
== tan sona ==
<references />{{DEFAULTSORT:Maja pi tenpo pini, kulupu}}
[[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]]
sy6hn2va11h3jd2y8lnpxva91ndgre4
65462
65461
2026-05-19T09:30:57Z
Benscat
3375
mi pona e nimi toki
65462
wikitext
text/x-wiki
[[sitelen:Mayamap.png|alt=sitelen ma pi ma Maja|thumb|ma pi kulupu Maja lon tenpo pini]]
'''kulupu Maja pi tenpo pini''' li kulupu jan, li [[kulupu tomo]] lon [[ma Mesomelika]]. ona li suli tan ni: ona li kama [[sona mun]], e nanpa nasin ona, e [[sitelen kiwen]], e nasin tomo, e ma tomo suli, e kulupu linja esun, e nasin lawa suli. kin, ona li pali e [[sitelen toki]] ona. nasin pi sitelen toki ni li suli nanpa wan tan [[ma Amelika]] pi tenpo pini. [[ma Mesiko]] la, ona li lon [[ma palisa Jukatan]], lon [[ma Sijapa]], lon [[ma Tapako]]. kin, ona li lon [[ma Katemala|ma Watemala]], lon [[ma Peli]], lon [[ma Ontula]], lon [[ma Sawato]].<ref name=":0">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Nicolai Grube|linja=http://archive.org/details/los-mayas.-una-civilizacion-milenaria.|tan=Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.|tenpo lukin=2026-04-09}}</ref> tenpo lon la, [[kulupu Maja]] li awen lon ma pi jan mama ona, li kepeken toki tan toki mama ona.
ona li kama lon la, ona li pali e kasi li moku e kili e pan. ona li open pali e ma tomo lon poka pi tenpo sike 900 BCE la, tenpo sike nanpa 500 BCE la ma tomo ni li jo e tomo sewi suli. sitelen toki li kama lon poka p tenpo sike nanpa 300 BCE. tenpo insa li open lon tenpo sike nanpa 250 BCE la, jan li sitelen e tenpo nanpa lon sinpin kepeken {{lipu li ala|nasin tenpo pi nanpa suli|Q767358}}. ma tomo li esun mute. ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. kipisi tenpo pini la, {{nimi ijo|ma Ukijana|Uuc Yabnal|toki Maja majuna}} en {{nimi ijo|ma Kunkalaka|Qʼumqaraqʼaj|toki Maja Kise}} li kama suli. tenpo pi sike ale nanpa 16 la, [[ma Epanja|kulupu Epanja]] li lanpan e ma Maja.
== tenpo ==
=== tenpo open ===
[[sitelen:Museo Miraflores 104.jpg|alt=sitelen kiwen pi ma El Milato.|thumb|sitelen kiwen pi ma El Milato.]]
1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e {{nimi ijo|ma tomo lili Awata Peni|Aguada Fénix|toki Epanja}} lon [[ma Tapako]], lon tenpo insa.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bruce Bower|toki tan=toki Inli|linja=https://www.sciencenews.org/article/lidar-reveals-oldest-biggest-ancient-maya-structure-found-mexico|tan=Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found|ijo pana=Science News|tenpo=2020-06-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja, la ona li open awen lon ma wan taso.<ref>{{tan sona|toki tan=toki Epanja|linja=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-52915213|tan=Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada|ijo pana=BBC News Mundo|tenpo=2020-06-05|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref>
ma supa anpa pi [[ma palisa Jukatan|ma Jukatan]] la, tomo ante li kama lon [[ma Sijapa]] lon poka pi [[telo suli Pasipi|telo Pasipi]], lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi [[ko kiwen]].<ref name=":1">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=26|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|tan=The Maya|kipisi=47|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> jan lawa Maja li pali e sinpin kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25|kipisi=182 en 197}}</ref> ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán|toki tan=toki Inli|kipisi=1281–1283|linja=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1121745|tan=Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala|nanpa=311|kulupu toki=Science|tenpo=2006-03-03|tenpo lukin=2026-05-18}}</ref> tenpo poka la, {{nimi ijo|ma tomo El Milato|El Mirador|toki Epanja}} li kama suli mute.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=28|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> kin, {{nimi ijo|ma tomo Jamuta|Yax Mutal|toki Maja majuna|na=|2b=|3b=}} li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=25-26|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
ma nena la, {{nimi ijo|ma tomo Kaminakuju|Kaminaljuyu|toki Maja Kise|3b=}},<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael Love|toki tan=toki Inli|kipisi=293 en #297|linja=http://link.springer.com/10.1007/s10814-007-9014-y|tan=Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica|nanpa=15|kulupu toki=Journal of Archaeological Research|tenpo=2007-09-27|tenpo lukin=}}</ref> en {{nimi ijo|ma tomo Takali Apa|Takalik Abaj|toki Maja Kise}}, en {{nimi ijo|ma tomo Sokola|Chocolá|}} li lon [[ma Katemala|ma Watemala]] li kama suli kin.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=236|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=8|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
=== tenpo insa ===
[[sitelen:Tikal temple jaguar.jpg|alt=ma Jamuta|thumb|ma Jamuta li wawa lawa.]]
tenpo insa la, ma anpa la, kulupu jan li pali e sitelen tenpo kepeken nasin tenpo pi nanpa suli.<ref name=":2">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=81|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> tenpo ni la, jan li pali e tomo suli, e ma tomo suli, e sitelen kiwen suli. mute la, ni li lon ma anpa tawa nasin pi waso lete.<ref name=":2" /> pilin jan la, nasin lawa lon tenpo ni li sama nasin lawa pi [[ma Elina]] majuna, anu nasin lawa pi [[ma Italija]] lon tenpo sike nanpa 1500.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=21|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
tenpo open pi tenpo insa la, kulupu jan pi [[ma tomo Tejosiwakan]] li kama li ante e ma tomo Maja.<ref name=":3">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike nanpa 378 la, ona li kama lon ma tomo Muta, lon ma tomo ante, li pana e jan lawa sin tawa ona.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Demarest, Arthur|kipisi=218|tan=Ancient Maya: the rise and fall of a rainforest civilization|nanpa=8. print|kulupu toki=Case studies in early societies|ijo pana=Cambridge University Press|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Francisco Estrada Belli|kipisi=123-126|tan=The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period|ijo pana=Routledge|tenpo=2011|tenpo lukin=}}</ref> {{nimi ijo|jan lawa Sija Ka|Siyaj Kʼakʼ|toki Maja|kama tan seli}} li lawa e kama ni. {{nimi ijo|jan lawa Saka To Isaka nanpa wan|Chak Tok Ich'aak I|toki Maja}} li moli lon tenpo sama la, ken la utala li lon.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=322|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=29|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> tenpo sike kama la, jan Sija Ka li pana e jan lawa sin. ni li {{nimi ijo|jan lawa Ja Nun Akin nanpa wan|Yax Nuun Ahiin I|toki Maja majuna}}. ni la, ma Muta li kama suli, li kama wawa lon ma poka.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=324|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Muta en {{nimi ijo|ma tomo Kalakamulu|Kaꞌaláakꞌmúul|toki Maja}} li utala mute. tu li pali e linja esun e linja lawa tawa ma tomo ante, li lawa e ma tomo lili mute. ni la, ma lawa tu ni li utala kepeken ma tomo lili ona. tenpo mute la, ma wan li anpa e ma ante, anu, ma ante li anpa e ma wan.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=133|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2002}}</ref>
tawa nasin insa pi waso lete pi open suno la, {{nimi ijo|ma tomo Owisiki|Oxwitik|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Bertina Olmedo Vera|toki tan=toki Inli|kipisi=36|tan=The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández|nanpa=pana nanpa wan|ijo pana=Jaca Books|tenpo=1999|tenpo lukin=}}</ref> tenpo sike nanpa 426 la, jan lawa ona li toki li esun pona tawa ma Tejosiwakan, tawa ma lawa pi {{lipu li ala|ma lupa Peten|Q2164403}}.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=192-193|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref><ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=342|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo pona ona nanpa wan li open lon tenpo sike nanpa 695, li pini lon tenpo sike 738.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=200 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref> ma tomo ante suli li {{nimi ijo|ma Paka|Bàak|toki Maja}}, li {{nimi ijo|ma Jokipi|Yo’ki’b|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|Ko San|Joy Chan|toki Maja majuna}}, li {{nimi ijo|ma Pakulu|B'aaku'l'|toki Maja majuna}}.<gallery mode="packed" heights="140" widths="140">
sitelen:CPN WEST COURT 01.jpg|ma Owisiki
sitelen:Calakmul Structure 2.jpg|ma Kalakamulu
sitelen:Mexico-3101B (4291194937).jpg|ma Ko San
sitelen:Palenque 16.jpg|ma Paka
</gallery>[[sitelen:Chichen Itza '2010 07.jpg|alt=ma Sisen Isa|thumb|ma Ukijana anu ma Sisen Isa.|left]]
==== pakala pi tenpo insa ====
poka pi tenpo sike nanpa 300 la, kulupu tomo Maja li kama pakala. jan li weka e ma tomo ona. jan lawa li moli. wawa li tawa nasin pi soweli lete.<ref name=":3" /> jan li sona wawa ala e tan pi pakala ni, la ken la, ona li tan ijo mute. pilin pi jan sona la, ijo ni li utala insa, li jan pi mute suli ike, li moli kasi, li telo lili.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Michael D. Coe|kipisi=151-#155|tan=The Maya|nanpa=pana nanpa 6, li pona li suli|kulupu toki=Ancient Peoples and Places|ijo pana=Thames and Hudson|tenpo=1999|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7|tenpo sama=2022-09-27}}</ref> ma tomo li pini sitelen e tenpo. sitelen pi nasin tenpo suli nanpa pini li lon {{nimi ijo|ma tomo Popo|Popo'|toki Maja majuna}} lon tenpo sike nanpa 909. jan li pali ala e sinpin sitelen, li kama lon e tomo lawa pi jan ala. nasin linja esun li ante, li weka e ma Peten.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Lynn V. Foster|kipisi=60|tan=The Handbook to Life in the Ancient Maya World|kulupu toki=|ijo pana=Oxford University Press|tenpo=2002}}</ref> taso, tenpo sama la, {{nimi ijo|ma tomo Osuma|Óoxmáal|toki Maja}} en {{nimi ijo|ma tomo Ukijana|Uuc Yabnal|toki Maja majuna}} li suli.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Simon Martin, en Nikolai Grube|tan=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya|kipisi=9 en #203|nanpa=pana nanpa 1|ijo pana=Thames & Hudson|tenpo=2000|tenpo lukin=2026-05-18|linja sama=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart|tenpo sama=2013-09-03}}</ref>
=== tenpo pini ===
[[sitelen:Mayapan chac.JPG|alt=sitelen kiwen lon ma Majapan.|thumb|ma Majapan li suli.]]
kulupu Maja li awen. taso, tenpo insa la, ona li suli lili. ona li weka e ma tomo ona la, ona li kama lon poka pi telo awen.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=613 en #616|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma tomo Ukijana en ma tomo pi {{nimi ijo|ma Puku|Puuc|toki Maja}} li kama wawa lili lon poka pi tenpo sike nanpa 1000. ma tomo suli sin li kama lon tenpo sike nanpa 1100, li {{nimi ijo|ma tomo Majapan|Máayapaan|toki Maja}}. ma lawa sin li kama lon poka pi [[telo suli Kalipi|telo Kalipi]], lon poka pi [[telo suli Mesiko|telo Mesiko]], li pali e nasin esun sin.<ref name=":6">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Marilyn A. Masson|kipisi=18238|linja=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3494883/|tan=Maya Collapse Cycles|nanpa=109|kulupu toki=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|tenpo=2012-11-06|tenpo lukin=}}</ref>
ijo mute li ante lon tenpo pini.<ref name=":5">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Arroyo, Bárbara|kipisi=38–43|tan=El Poslclásico Tardío en los Altos de Guatemala|nanpa=9|kulupu toki=Arqueología Mexicana Edición Especial|tenpo=2001-08}}</ref> jan li lon ma tomo suli Kaminakuju lon tenpo sike mute ale, taso jan li weka e ona.<ref name=":4">{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=618|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ma nena en ma lon poka pi telo Pasipi la, jan li pali e tomo lon ma pi awen pona, li pali e sinipin awen, e lupa awen.<ref name=":4"/> ma nena lon ma Watemala la, {{nimi ijo|ma tomo Kunkalaka|Qʼumqaraqʼaj|toki Maja Kise}} li ma tomo lawa pi {{nimi ijo|ma lawa Kunkalaka|Qʼumqaraqʼaj|toki Maja Kise}}, li suli mute.<ref name=":5"/>
nasin lawa, en nasin kulupu, en nasin kon li ike la, jan li weka e ma Majapan lon poka pi tenpo sike nanpa 1448. ni la, tenpo utala en tenpo pi jaki sijelo en tenpo pi pakala kon li lon tenpo kama. tenpo ike ni li pini taso lon poka pi tenpo sike nanpa 1511.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Marilyn A. Masson en Carlos Peraza Lope|linja=https://books.google.com/books?id=580dBQAAQBAJ&pg=PT805|tan=Militarism, Misery and Collapse|kulupu toki=[https://books.google.com/books?id=580dBQAAQBAJ Kukulcan's Realm: Urban Life at Ancient Mayapán]|ijo pana=University Press of Colorado|tenpo=2014|tenpo lukin=}}</ref> taso, ma tomo lawa suli li lon ala la, [[ma Epanja|kulupu Epanja]] li lukin kin e ma tomo pi mani mute, e tomo esun pona pi mani mute lon tenpo pi kama ona.<ref name=":6" /> kulupu Epanja li kama la tenpo poka la, kulupu pi ma lawa li lawa e ma nena pi ma Watemala.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=717|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> {{nimi ijo|[[kulupu Kise]]|Kʼicheʼ|toki Maja Kise}} li pali e ma lawa lili lon ma ni, taso, {{nimi ijo|ma lawa Kasike|Kaqchikel|toki Kasikele}} li pakala e ona kepeken tenpo mute.<ref>{{tan sona|jan=Restall, Matthew en Florine Asselbergs|kipisi=5|tan=Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya accounts of the Conquest Wars|kulupu toki=Latin American Originals|ijo pana=Pennsylvania State University Press|tenpo=2007|tenpo lukin=}}</ref>
=== kulupu Epanja li kama ===
[[sitelen:Lienzo de Tlaxcala Iximche.gif|thumb|lipu ni li sitelen e utala lon ma Isinse]]
tenpo sike nanpa 1511 la, tomo tawa telo li tan ma Epanja li pakala lon telo Kalipi, la jan awen ona li tawa ma Jukatan. jan lawa Maja li jo e ona, li moli e ona, taso jan tu li tawa weka. tenpo sike nanpa 1517 tawa tenpo sike nanpa 1519 la, jan Epanja li tawa ma Jukatan, li lukin e ona, lon tenpo tu wan. ni la, ona li utala mute e kulupu Maja.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=759-760|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> [[ma tomo Mesiko-Tenosilan|ma Tenosilan]] li anpa lon tenpo sike nanpa 1521 la, [[jan Enan Kote]] li pana e {{nimi ijo|jan Peto Apalato|Pedro de Alvarado|toki Epanja}} e jan utala, tawa ma Watemala. ona li kama lon ma Sijapa lon tenpo sike nanpa 1523,<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=763|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> li anpa e ma tomo Kunkalaka lon tenpo sike nanpa 1524.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=764-765|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo kama ni la, {{nimi ijo|ma tomo Isinse|Iximcheʼ|toki Maja}} pi kulupu Kise li jo pona e kulupu Epanja.<ref>{{tan sona|jan=Schele, Linda en Peter Mathews|kipisi=297|linja=https://archive.org/details/codeofkingslangu00lind|tan=The Code of Kings: The language of seven Maya temples and tombs|ijo pana=Simon & Schuster|tenpo=1999}}</ref> ike la, jan Epanja li wile e [[kiwen mani jelo|kiwen mani]] tan jan pi ma tomo, la jan li weka e ma tomo.<ref>{{tan sona|jan=Schele, Linda en Peter Mathews|kipisi=298|linja=https://archive.org/details/codeofkingslangu00lind|tan=The Code of Kings: The language of seven Maya temples and tombs|ijo pana=Simon & Schuster|tenpo=1999}}</ref> {{nimi ijo|ma tomo Sakuleju|Zaculeu|toki Maja Man}} li anpa kin lon tenpo sike nanpa 1525.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Recinos, Adrián|toki tan=toki Epanja|kipisi=110|tan=Pedro de Alvarado: Conquistador de México y Guatemala|nimi pi kulupu tan kepeken toki tan=CENALTEX Centro Nacional de Libros de Texto y Material Didáctico 'José de Pineda Ibarra'|tenpo=1986}}</ref> {{nimi ijo|jan Pansiko Monteko|Francisco de Montejo|toki Epanja}} en {{nimi ijo|jan Pansiko Monteko lili|Francisco de Montejo "El Mozo"|toki Epanja}} li tawa li utala e ma lawa lon ma Jukatan lon tenpo sike nanpa 1527, li lanpan e ma Jukatan ale lon tenpo sike nanpa 1546.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=766-772|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> ni la, ma tomo Maja li lon ma lupa Peten taso.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler|kipisi=772-773|tan=The Ancient Maya|nanpa=pana nanpa 6|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=2006|tenpo lukin=|linja sama=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar|tenpo sama=2020-01-25}}</ref> tenpo sike nanpa 1697 la, {{nimi ijo|jan Masin Usuja|Martín de Ursúa|toki Epanja}} li anpa e {{nimi ijo|ma tomo Nopeten|Nojpetén|toki Maja Isa}}. ma tomo ni li ma tomo Maja nanpa pini.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Grant D. Jones|toki tan=toki Inli|kipisi=19|linja=https://books.google.com/books?id=PeOWl54Mt7UC&pg=RA2-PT82|tan=The Conquest of the Last Maya Kingdom|ijo pana=Stanford University Press|tenpo=1998|tenpo lukin=}}</ref>
== tan sona ==
<references />{{DEFAULTSORT:Maja pi tenpo pini, kulupu}}
[[kulupu:kulupu jan pi tenpo pini]]
tucu5l9hjp2ahdx1bjp6yv8fcs6m22e
jan:Jan Sepawi Tija (Jeffrey Diaz)
2
10897
65465
63896
2026-05-19T11:10:24Z
Jan Sepawi Tija (Jeffrey Diaz)
5548
65465
wikitext
text/x-wiki
toki! Jeffrey Diaz here!,
'''APRIL 13, 2026:''' Does anyone want to revive the dead conlang of Fyksian? I am currently reviving the conlang, by editing it's Wikipedia page on Toki Pona right now!, Here is the Wikipedia Page: https://tok.wikipedia.org/wiki/toki_Pasiki
'''MAY 19, 2026:''' Fyksian has been revived, likr it's lexicon now revived since like May 8th o
r9y751wygm8aogfd48e0mdfv4suwgxx
kipisi Kota
0
11206
65434
65410
2026-05-18T15:59:52Z
Jan Sapilisan
2676
/* */ mi pana e linja tawa lipu pi ma tomo
65434
wikitext
text/x-wiki
{{nimi ijo|'''kipisi Kota'''|Kota|toki Intonesija}} li [[ma kipisi|nasin pi kipisi ma]] lon [[ma Intonesija]]. toki pona la, ona li sama '''[[ma tomo]]'''.
kipisi ma pi suli nanpa tu li ona li [[kipisi Kapupaten|''ma insa'']]. {{nimi ijo|jan lawa pi ma tomo|wali kota|toki Intonesija}} li lawa e ona. mute la, ma tomo li lon selo pi [[ma lili]] li lon poka pi [[telo suli]]. supa la, ona li lili. taso, mute jan la, ona li suli. ona li suli tawa esun lon ma kipisi ona.
k91tjz7nvqanwgk4i22lfxww9ud85gx
ma Palenpan
0
11217
65436
2026-05-18T16:09:22Z
Jan Sapilisan
2676
mi lon e lipu pi ma Palenpan.
65436
wikitext
text/x-wiki
{{poki sona ma|nimi ma=ma Palenpan|nimi mama=Palembang<br/>ꤰꥋꤳ ꤶꤾꥉꥂꥏ<br/>كوتا ڤاليمبڠ|ma=ma tomo lawa|sitelen lawa=[[sitelen:Palembang CoA.svg|thumb]]|ma suli=[[ma Sumata Salatan]]<br/>pi [[ma Intonesija]]|jan lawa={{lipu li ala|jan Latu Tewa|Q124428070}}<br/>{{lipu li ala|jan Pima Salan|Q123873088}}|mute jan=jan 1 801 367|nasin sewi=[[nasin sewi Isilami]] 93,21%<br/>[[nasin sewi Puta]] 3,46%<br/>[[nasin sewi Kito]] 3,29%<br/>[[nasin sewi Sanatana]] 0,04%|mani=mani Lupija pi ma Intonesija|tenpo=UTC+7 (WIB, tenpo pi poka pi pini suno pi ma Intonesija)|toki lawa=[[toki Intonesija]]|toki ante=[[toki Malaju|toki Malaju Palenpan]]}}{{nimi ijo|'''ma Palenpan'''|ꤰꥋꤳ ꤶꤾꥉꥂꥏ|sitelen Ulu}} li [[kipisi Kota|ma tomo]], li [[ma tomo lawa|lawa]] e [[ma Sumata Salatan]] pi [[ma Intonesija]]. suli ona li 352,51 km². pini pi sike #2024 la, jan {{nasin nanpa tu|1 801 367|sitelen=1}} li lon.
20iz4kc8jcgzbbtoakgktj61f7k5fge
ma Metan
0
11218
65437
2026-05-18T16:26:09Z
Jan Sapilisan
2676
mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{poki sona ma|nimi ma=ma Metan|nimi mama=Medan<br/>ᯔᯩᯑᯉ᯳<br/>ميدن|ma=ma tomo lawa|sitelen lawa=[[sitelen:Logo Kota Medan (Seal of Medan).svg|thumb]]|ma suli=[[ma Sumata Utala]]<br/>pi [[ma Intonesija]]|jan lawa={{lipu li ala|jan Liko Wasa|Q131344483}}<br/>{{lipu li ala|jan Sakijusin Alapa|Q132455255}}|mute jan=jan 2 539 829<br/>li mije 1 242 313<br/>li meli 1 252 199|nasin sewi=[[nasin sewi Isilami]] 65,78%<br/>[[nasin sewi Kito]] 24,78..."
65437
wikitext
text/x-wiki
{{poki sona ma|nimi ma=ma Metan|nimi mama=Medan<br/>ᯔᯩᯑᯉ᯳<br/>ميدن|ma=ma tomo lawa|sitelen lawa=[[sitelen:Logo Kota Medan (Seal of Medan).svg|thumb]]|ma suli=[[ma Sumata Utala]]<br/>pi [[ma Intonesija]]|jan lawa={{lipu li ala|jan Liko Wasa|Q131344483}}<br/>{{lipu li ala|jan Sakijusin Alapa|Q132455255}}|mute jan=jan 2 539 829<br/>li mije 1 242 313<br/>li meli 1 252 199|nasin sewi=[[nasin sewi Isilami]] 65,78%<br/>[[nasin sewi Kito]] 24,78%<br/>[[nasin sewi Puta]] 8,65%<br/>[[nasin sewi Sanatana]] 0,79%|mani=mani Lupija pi ma Intonesija|tenpo=UTC+7 (WIB, tenpo pi poka pi pini suno pi ma Intonesija)|toki lawa=[[toki Intonesija]]|toki ante=[[toki Malaju|toki Malaju Metan]]|tenpo open=[[tenpo suno|suno]] #24<br/>pi [[tenpo mun|mun]] #11<br/>pi [[tenpo sike|sike]] #1956}}'''ma Metan''' <small>([[toki Intonesija]] la: ''Medan'', [[sitelen Pata]] la: ᯔᯩᯑᯉ᯳, [[sitelen Sawi]] la: ميدن, [[sitelen An]] la: 棉蘭, [[sitelen Tami]] la: மேடான்)</small> li [[kipisi Kota|ma tomo]], li [[ma tomo lawa|lawa]] e [[ma Sumata Utala]] pi [[ma Intonesija]]. ona li ma tomo pi suli nanpa tu tu lon ma Intonesija, li ma tomo pi suli nanpa wan, lon [[ma Sumata]], anu lon [[ma Sawa]] ala.
j3m86vkbz6i9kzkca2g7dg2evj2u6hy
65438
65437
2026-05-18T16:27:44Z
Jan Sapilisan
2676
/* */ sitelen An li kama sitelen Sonko
65438
wikitext
text/x-wiki
{{poki sona ma|nimi ma=ma Metan|nimi mama=Medan<br/>ᯔᯩᯑᯉ᯳<br/>ميدن|ma=ma tomo lawa|sitelen lawa=[[sitelen:Logo Kota Medan (Seal of Medan).svg|thumb]]|ma suli=[[ma Sumata Utala]]<br/>pi [[ma Intonesija]]|jan lawa={{lipu li ala|jan Liko Wasa|Q131344483}}<br/>{{lipu li ala|jan Sakijusin Alapa|Q132455255}}|mute jan=jan 2 539 829<br/>li mije 1 242 313<br/>li meli 1 252 199|nasin sewi=[[nasin sewi Isilami]] 65,78%<br/>[[nasin sewi Kito]] 24,78%<br/>[[nasin sewi Puta]] 8,65%<br/>[[nasin sewi Sanatana]] 0,79%|mani=mani Lupija pi ma Intonesija|tenpo=UTC+7 (WIB, tenpo pi poka pi pini suno pi ma Intonesija)|toki lawa=[[toki Intonesija]]|toki ante=[[toki Malaju|toki Malaju Metan]]|tenpo open=[[tenpo suno|suno]] #24<br/>pi [[tenpo mun|mun]] #11<br/>pi [[tenpo sike|sike]] #1956}}'''ma Metan''' <small>([[toki Intonesija]] la: ''Medan'', [[sitelen Pata]] la: ᯔᯩᯑᯉ᯳, [[sitelen Sawi]] la: ميدن, [[sitelen Sonko]] la: 棉蘭, [[sitelen Tami]] la: மேடான்)</small> li [[kipisi Kota|ma tomo]], li [[ma tomo lawa|lawa]] e [[ma Sumata Utala]] pi [[ma Intonesija]]. ona li ma tomo pi suli nanpa tu tu lon ma Intonesija, li ma tomo pi suli nanpa wan, lon [[ma Sumata]], anu lon [[ma Sawa]] ala.
7y3mpf2fh0gz48zuznfym0j4jzvktq2
ma Sumata Utala
0
11219
65439
2026-05-18T16:39:14Z
Jan Sapilisan
2676
mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{poki sona ma|nimi ma=ma Sumata Utala|nimi mama=Sumatra Utara|ma=ma kipisi|sitelen lawa=[[sitelen:Coat of arms of North Sumatra.svg|thumb]]|ma tomo lawa=[[ma Metan]]|ma tomo pi mute jan nanpa wan=[[ma Metan]]|ma suli=[[ma Intonesija]]|toki lawa=[[toki Intonesija]]|toki ante=[[toki Pata]]<br/>ante mute|nasin sewi=[[nasin Isilami]] 62,77%<br/>[[nasin Kito]] 34,36%<br/>[[nasin Puta]] 2,58%<br/>[[nasin Konpusi]] 0,18%<br/>[[nasin Sanatana]] 0,11%|tenpo=U..."
65439
wikitext
text/x-wiki
{{poki sona ma|nimi ma=ma Sumata Utala|nimi mama=Sumatra Utara|ma=ma kipisi|sitelen lawa=[[sitelen:Coat of arms of North Sumatra.svg|thumb]]|ma tomo lawa=[[ma Metan]]|ma tomo pi mute jan nanpa wan=[[ma Metan]]|ma suli=[[ma Intonesija]]|toki lawa=[[toki Intonesija]]|toki ante=[[toki Pata]]<br/>ante mute|nasin sewi=[[nasin Isilami]] 62,77%<br/>[[nasin Kito]] 34,36%<br/>[[nasin Puta]] 2,58%<br/>[[nasin Konpusi]] 0,18%<br/>[[nasin Sanatana]] 0,11%|tenpo=UTC+7 (WIB, tenpo pi poka pi pini suno pi ma Intonesija)|mute jan=15 785 839|tenpo open=[[tenpo suno|suno]] #15<br/>pi [[tenpo mun|mun]] #4<br/>pi [[tenpo sike|sike]] #1948|mani=[[mani Lupija pi ma Intonesija]]|jan lawa={{lipu li ala|jan Popi Nasusijon|Q54200649}}<br/>{{lipu li ala|jan lawa Suja|Q85994779}}}}{{nimi ijo|'''ma Sumata pi poka pi soweli lete''' anu '''ma Sumata Utala'''|''Sumatra Utara'' ᯘᯮᯔᯖᯩᯒᯥᯖᯒ|toki Intonesija|na=1}} li [[kipisi Popinsi|ma kipisi]] pi [[ma Intonesija]], lon [[nasin pi soweli lete|poka pi soweli lete]] pi [[ma Sumata]]. ma tomo lawa ona li [[ma Metan]]. suli ona li 72 981,23 km².
msimkvrsqrz174i0dkqualld9w0n4ea
nasin Isilami
0
11220
65440
2026-05-18T16:41:18Z
Jan Sapilisan
2676
lipu ni li tawa [[nasin sewi Isilami]]
65440
wikitext
text/x-wiki
#TAWA [[nasin sewi Isilami]]
14bnsbttjrbf4nh4lh1ryq003xpgrc7
nasin Kito
0
11221
65441
2026-05-18T16:41:41Z
Jan Sapilisan
2676
lipu ni li tawa [[nasin sewi pi jan Jesu]]
65441
wikitext
text/x-wiki
#TAWA [[nasin sewi pi jan Jesu]]
g2gqi8s1mn3j7mkfqzxn6lmg5cv9lhz
nasin Sanatana
0
11222
65442
2026-05-18T16:42:47Z
Jan Sapilisan
2676
lipu ni li tawa [[nasin sewi Sanatana]]
65442
wikitext
text/x-wiki
#TAWA [[nasin sewi Sanatana]]
fewbqidg1tqflhipl7fuy9jzuuq9kwh
jan:Okowike
2
11223
65445
2026-05-18T22:25:07Z
Mfield
4615
jan Mfield li ante e nimi pi lipu "[[jan:Okowike]]" tawa lipu "[[jan:Waluto]]": Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Okowike|Okowike]]" to "[[Special:CentralAuth/Waluto|Waluto]]"
65445
wikitext
text/x-wiki
#TAWA [[jan:Waluto]]
mhur8dwq41lmevyirpsuzkec7ki2p8h
ma Seki (kon ante)
0
11224
65456
2026-05-19T05:39:17Z
Modahabbab
293
mi pali e lipu o pali e lipu pi ma Seki
65456
wikitext
text/x-wiki
'''ma Seki''' li ken:
* [[ma Seki]], ma lon ma Elopa insa
* [[ma kipisi Seki]], ma telo ma [[ma Juke]] lon [[telo suli Inli]].
{{nimi pi kon mute|pi ma Seki}}
dmoxyabu25crdiw01tscnczqllko57e
tomo tawa pi sike tu
0
11225
65457
2026-05-19T05:57:15Z
Modahabbab
293
ni li tawa lipu ante
65457
wikitext
text/x-wiki
<nowiki>#REDIRECT [[ilo tawa pi sike tu]]</nowiki>
kzwajzh77tfzvorejlghd0eswh2tpql
65458
65457
2026-05-19T05:57:43Z
Modahabbab
293
lon la ni li tawa lipu ante
65458
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[ilo tawa pi sike tu]]
1f4dfq4szjwri6ean1hiqx590ggevyu
kipisi:ma kipisi Seki
10
11226
65459
2026-05-19T06:17:26Z
Modahabbab
293
mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "[[File:Flag of Sark.svg|20 px]] [[ma kipisi Seki]]"
65459
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Sark.svg|20 px]] [[ma kipisi Seki]]
8adryvra9zjsg4o0qiy5wh0ambc8vgo
ma kipisi Seki
0
11227
65460
2026-05-19T06:20:51Z
Modahabbab
293
mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{poki sona ma|nimi ma=ma kipisi Seki|nimi mama=''Sèr'', ''Cerq'', ''Sark''|ma=ma kipisi|len ma=[[File:Flag of Sark.svg|len pi ma kipisi Seki|125px]]|sitelen lawa=[[File:Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg|sitelen lawa pi ma kipisi Seki|75px]]|ma suli=[[ma kipisi Kenesi]] lon [[ma Juke]]|toki lawa=[[toki Inli]]<br>|toki ante=[[toki Seki (ma kipisi Seki)|toki Seki]]|suli ma=km² 5.44|ISO 3166=GG (ma Juke li jo e CQ)|sitelen ma=File:Guernse..."
65460
wikitext
text/x-wiki
{{poki sona ma|nimi ma=ma kipisi Seki|nimi mama=''Sèr'', ''Cerq'', ''Sark''|ma=ma kipisi|len ma=[[File:Flag of Sark.svg|len pi ma kipisi Seki|125px]]|sitelen lawa=[[File:Arms of William the Conqueror (1066-1087).svg|sitelen lawa pi ma kipisi Seki|75px]]|ma suli=[[ma kipisi Kenesi]] lon [[ma Juke]]|toki lawa=[[toki Inli]]<br>|toki ante=[[toki Seki (ma kipisi Seki)|toki Seki]]|suli ma=km² 5.44|ISO 3166=GG (ma Juke li jo e CQ)|sitelen ma=[[File:Guernsey-Sark.png|Guernsey-Sark|300px]]|mute jan=tenpo sike #2023 la, 562|jan lawa=[[jan lawa Sa nanpa tu wan pi ma Juke|jan Sa nanpa tu wan]]<br>
[[jan Kitope Pomon]]|tenpo open=tenpo sike #1204|mani=[[mani Pun|mani Juke]] (GBP)|tenpo=tenpo lete la [[UTC]]+0<br>
tenpo seli la UTC+1|toki anpa pi sitelen ma=sitelen ma la ma Seki (loje) lon ma Kenesi}}
{{nimi ijo|'''ma kipisi Seki''' anu '''ma kipisi Seke'''|Sèr</i> anu <i>Cerq|[[toki Seki (ma telo Seki)|toki Seki]]|weka=True|2b=Sark|3b=toki Inli}} li ma telo lon [[telo suli Inli]] lon poka pi sinpin pi [[ma tomo Nomansi]]. ona li kipisi pi [[ma kipisi Kenesi]]. suli ona li [[suli linja Meta]] 1000 (km²) 5.44.
tomo tawa kiwen li ken ala lon ma Seki. tomo tawa pi ma kili en [[tomo tawa pi sike tu]] en [[tomo tawa soweli]] li ken lon taso.
{{ma lon pi sona ma|insa={{ma kipisi Seki}}|poka kama suno en poka seli={{ma kipisi Seli}}|poka weka suno={{ma kipisi Kenesi}}|poka kama suno={{ma Kanse}}|poka lete=[[telo suli Inli]]}}
5z7s4noxpiwhueg3m10ctlwdqoofocu