lipu Wikipesija tokwiki https://tok.wikipedia.org/wiki/lipu_open MediaWiki 1.47.0-wmf.13 case-sensitive Media ilo toki jan jan la toki pali pali la toki sitelen sitelen la toki MediaWiki MediaWiki la toki kipisi kipisi la toki nasin ilo nasin ilo la toki kulupu kulupu la toki nimi nimi la toki TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk tomo 0 1621 70251 68916 2026-07-31T17:38:36Z Kasisin 5103 mi pali e mute lipu, taso ona li awen pini ala. 70251 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Varassaari5.JPG|thumb|tomo jan]] [[sitelen:Sovereign tower.jpg|thumb|312x312px|tomo suli]]{{pini ala}}{{o lukin lon nimi|tomo|sitelen=Sitelen seli kiwen - tomo.svg}} '''tomo''' li poki suli li awen e ijo insa tan selo. jan li pali e tomo tan [[ko ma]] anu [[kiwen kasi]] anu [[kiwen ma]] anu ijo ante. tomo ante mute li lon tawa ijo ante. suli la jan li pali e tomo jan li lape li moku lon ona. tomo mute li lon ma wan la ni li [[ma tomo]]. == tenpo pini == == ona mute == === tomo jan === {{lipu suli|tomo jan}} tomo jan li pali e awen tawa jan tan kon ma tan seli tan lete tan ijo ante. ona mute li jo e tomo lili mute. tenpo mute la, [[kulupu mama]] li jo e tomo jan. tomo jan la jan li lape li ijo ante. === tomo tawa === {{lipu suli|tomo tawa}} tomo tawa anu ilo tawa li tawa e jan tawa ma ante. === tomo esun === jan li lawa e esun lon tomo esun. ante la, jan li pali lon tomo pali. tomo pali ni li lawa tan kulupu esun lon tenpo mute. ona mute li lon. ken la ona li [[tomo esun moku]] anu tomo pi esun mute anu tomo pali pi kulupu esun. === tomo pi pali ma === ken la, {{lipu li ala|jan pi pali ma|Q131512}} li jo e tomo. ni li tomo pi pali ma. ona la jan li [[pali ma|pali e ma]]. === tomo pi nasin sewi === jan mute li tawa tomo pi nasin sewi tawa toki sewi. [[kulupu:tomo|*]] [[kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin]] [[en:building]] tseerta6cl4xxnuhpemuror1qk7vpb8 70253 70251 2026-07-31T18:12:50Z Kasisin 5103 70253 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Varassaari5.JPG|thumb|tomo jan]] [[sitelen:Sovereign tower.jpg|thumb|312x312px|tomo suli]]{{pini ala}}{{o lukin lon nimi|tomo|sitelen=Sitelen seli kiwen - tomo.svg}} '''tomo''' li poki suli li awen e ijo insa tan selo. jan li pali e tomo tan [[ko ma]] anu [[kiwen kasi]] anu [[kiwen ma]] anu ijo ante. ona mute li jo e sinpin e supa. tomo ante mute li lon tawa ijo ante. tomo mute li lon ma wan la ni li [[ma tomo]]. == tenpo pini == tan open jan la jan li tomo e ijo. == kulupu ona == === tomo jan === {{lipu suli|tomo jan}} tomo jan li pali e awen tawa jan tan kon ma tan seli tan lete tan ijo ante. ona mute li jo e tomo lili mute. tenpo mute la, [[kulupu mama]] li jo e tomo jan. tomo jan la jan li lape li ijo ante. === tomo tawa === {{lipu suli|tomo tawa}} tomo tawa anu ilo tawa li tawa e jan tawa ma ante. === tomo esun === jan li lawa e esun lon tomo esun. ante la, jan li pali lon tomo pali. tomo pali ni li lawa tan kulupu esun lon tenpo mute. ona mute li lon. ken la ona li [[tomo esun moku]] anu tomo pi esun mute anu tomo pali pi kulupu esun. ==== tomo esun pi tomo lape ==== tomo esun pi tomo lape li wile e mani lon esun pi tomo lape pi tenpo lili. === tomo pi pali ma === ken la, {{lipu li ala|jan pi pali ma|Q131512}} li jo e tomo. ni li tomo pi pali ma. ona la jan li [[pali ma|pali e ma]]. === tomo pi nasin sewi === jan mute li tawa tomo pi nasin sewi tawa ni: ona li pana e pona tawa sewi. == ona suli == * [[sinpin suli pi ma Sonko]] [[kulupu:tomo|*]] [[kulupu:lipu ni li tan lipu Panton la o lukin]] [[en:building]] 5sll408yl0krm7hxbizq6q5lqvz0j3d nasa lawa 0 3042 70240 26440 2026-07-31T16:24:59Z Kasisin 5103 jan Kasisin li ante e nimi pi lipu "[[lawa ante]]" tawa lipu "[[nasa lawa]]" 26440 wikitext text/x-wiki {{o tawa|lipu=nasa lawa}} [[sitelen:Neurodiversity Crowd 2.png|300px|thumb|jan mute li lawa ante.]] {{nimi ijo|'''lawa ante'''|neurodivergence|toki Inli}} li ante pi nasin [[pilin]], pi nasin pi [[insa lawa]]. lawa ante suli li [[lawa kule]], li [[lawa pi ken ala pilin e ijo wan taso|lawa ni: ona li ken ala pilin e ijo wan taso]]. [[kulupu:nasin jan]] [[kulupu:sona pi insa lawa]] cg65d8vvtrhkphqxy730fb3195tw84i 70244 70240 2026-07-31T16:28:59Z Kasisin 5103 mi ante e nimi tan ni: nasa li ike ala, li ante tan nasin mute. 70244 wikitext text/x-wiki {{lili ike}}[[sitelen:Neurodiversity Crowd 2.png|300px|thumb|jan mute li jo e nasa lawa.]] '''nasa lawa''' li ante pi nasin [[pilin]], li ante pi nasin pi [[insa lawa]]. lawa ante suli li [[lawa kule]], li [[lawa pi ken ala pilin e ijo wan taso|lawa ni: ona li ken ala pilin e ijo wan taso]]. [[kulupu:nasin jan]] [[kulupu:sona pi insa lawa]] 7g62uburiru9piitjf7fxegfryuzfve kulupu Makoso 0 3566 70239 69816 2026-07-31T12:59:43Z Talun523 3498 mi pana e sitelen 70239 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Microsoft logo (2012).svg|thumb|sitelen lawa pi kulupu Makoso]] {{nimi ijo|'''kulupu Makoso'''|Microsoft|toki Inli||ipa=/ˈmaɪkɹəˌsɒft/}} li [[kulupu esun]] suli tan [[ma Mewika]]. ona li pali e [[ilo sona]] e ilo ante. ilo suli ona li [[ilo Winto]] li [[ilo musi Epa]] li ilo mute. [[jan Pile Ke]] en {{lipu li ala|jan Pa Alen|Q162005}} li mama e kulupu ni lon tenpo sike nanpa 1975. tenpo ni la, jan lawa ona li {{lipu li ala|jan Sateja Natela|Q7426870}} li {{lipu li ala|jan Pate Si|Q50300377}}. == ilo tan kulupu Makoso == * [[ilo Winto]] ([[ilo kon lawa]]) * [[ilo musi Epa]] ([[ilo musi]]) * {{lipu li ala|ilo Sapi|Q40984}} (ilo toki) * [[ilo Pin]] ([[ilo alasa pi lipu ilo]]) * [[ilo Makoso Esi]] ([[ilo lukin pi lipu ilo]]) * {{lipu li ala|ilo pi tomo pali pi kulupu Makoso|Q11255}} (ilo pali) * [[toki ilo Sisapu]] ([[toki ilo]]) * [[toki ilo Wisupesi]] (toki ilo) ==linja tawa== *[https://www.microsoft.com/ lipu ilo lawa pi kulupu Makoso] {{lili ike}} {{DEFAULTSORT:Makoso}} [[kulupu:kulupu esun]] o5zo2yj61tyc7qczokap80v9imbaxs0 toki:nasa lawa 1 6219 70242 52807 2026-07-31T16:24:59Z Kasisin 5103 jan Kasisin li ante e nimi pi lipu "[[toki:lawa ante]]" tawa lipu "[[toki:nasa lawa]]" 52807 wikitext text/x-wiki == o ante ala e nimi pi lipu ni == jan li jo ala e lawa nasa e lawa ike. lawa ante taso li lon [[jan:Jan Imi~wikipesija.org|Jan Imi]] ([[jan la toki:Jan Imi~wikipesija.org|toki]]) 2025-04-12T20:59:46 (UTC) 054m628xnsrhictqq3ytldg3rnzy8ok nena tomo 0 9590 70254 56940 2026-07-31T18:18:24Z Kasisin 5103 70254 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Tetrahedron (green).png|thumb|nena tomo pi supa nena]] [[sitelen:Square pyramid.png|thumb|nena tomo pi supa leko]] [[sitelen:Pentagonal pyramid.png|thumb|nena tomo pi supa pi selo luka]] '''nena tomo''' li [[sijelo]] tomo sinpin li lon ale pi nasin ante tu wan. poka wan li jo e supa. poka ante pi poka ni li jo ala e supa. o1eateex9e4gmc8sybnnd6s4zdnremd supa anpa tomo 0 10495 70255 61927 2026-07-31T18:20:27Z Kasisin 5103 70255 wikitext text/x-wiki {{kon ante|||supa tomo anpa}} [[sitelen:Parquet flooring in Musée des arts décoratifs de Strasbourg.jpg|thumb|supa tomo anpa ni li tan kiwen kasi]] '''supa anpa tomo''' li [[supa]] lon anpa [[tomo]]. supa li ken ko ma taso, li ken supa pi selo mute tan pali ilo. supa li tan [[kiwen]], anu [[kiwen kasi]], anu [[kiwen mani]], anu [[kasi palisa]], anu ijo ante mute. taso, ni li suli: ona o ken awen tan ijo pi suli mute lon sewi ona. supa anpa tomo li jo e poka anpa e poka sewi. jan mute li ken lukin taso e poka sewi. ijo mute li lon, li tawa lon poka sewi. poka anpa la, [[wawa linja|linja wawa]] en nasin [[telo]] en ijo nanpa wan ante mute li lon. ri4ddfggy9volzxq6o078fdxofssr74 toki ilo Nima 0 11779 70262 69960 2026-08-01T06:43:05Z Talun523 3498 70262 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Nim logo.svg|thumb|sitelen nimi pi toki ilo Nima]] {{nimi ijo|toki ilo Nima|Nim|toki inli}} li [[toki ilo]]. lukin ona li sama [[toki ilo Pason]]. taso, toki ilo Pason en toki ilo Nima la, toki ilo Nima li ken tawa pi wawa mute. tawa ona li sama [[toki ilo Si]]. ona li [[ilo kon pi len ala]]. ona li ken tawa wawa li ken kepeken e ilo mute pi toki ilo Si tan ni: toki ilo Nima li ken kama toki ilo Si anu [[toki ilo Sipapa]] anu [[toki ilo Sawasi]]. == tenpo pini == jan li open pali e ona lon tenpo sike nanpa 2005 kepeken {{lipu li ala|toki ilo Paka|Q81571}} li pana e ona lon tenpo sike nanpa 2008. taso, tenpo ni la, jan li pali e toki ilo Nima kepeken toki ilo Nima.<ref>{{tan sona|toki tan=en|linja=https://forum.nim-lang.org/t/13322|tan=Nim forum|tenpo lukin=2026-06-20|linja sama=http://web.archive.org/web/20250929045318/https://forum.nim-lang.org/t/13322|tenpo sama=2025-09-29}}</ref> == toki sama == === toki ilo ni mute li sama toki ilo Nima: === * [[toki ilo Sipapa]] * [[toki ilo Pason]] * [[toki pali pi mun lili]] * {{lipu li ala|toki ilo Sisapu|Q2370}} * {{lipu li ala|toki ilo Ko|Q37227}} == nasin sitelen == === [[ilo "toki, ma ale o!"|toki, ma ale o!]] === sitelen ni la, toki ilo Nima li toki e ni: "toki, ma ale o!<syntaxhighlight lang="nim"> echo "toki, ma ale o!" </syntaxhighlight> == linja tawa == * [https://nim-lang.org/ lipu pi toki ilo Nima] == tan sona == [[kulupu:toki ilo]] [[kulupu:ilo kon pi len ala]] a4vql5pyvhawsiga1dckht87jy7ugnj ilo Kulon 0 12202 70238 69319 2026-07-31T12:49:15Z Talun523 3498 mi pona e lipu 70238 wikitext text/x-wiki [[sitelen:Google Chrome icon (February 2022).svg|thumb|sitelen nimi pi ilo Kulon]] {{nimi ijo|'''ilo Kulon'''|Chrome|toki Inli}} li [[ilo lukin pi lipu ilo]] tan [[kulupu Kuko]]. jan li kepeken e ona lon [[ilo Winto]] anu [[ilo Makinto]] anu [[ilo Linu]] anu [[ilo Antowi]] anu ilo mute.<ref>{{tan sona|toki tan=ja|linja=https://support.google.com/chrome/a/answer/7100626?hl=ja|tan=Chrome ブラウザのシステム要件 - Chrome Enterprise and Education ヘルプ|tenpo lukin=2026-07-31|linja sama=http://web.archive.org/web/20260418101828/https://support.google.com/chrome/a/answer/7100626?hl=ja|tenpo sama=2026-04-18}}</ref> ona li kepeken e {{lipu li ala|ilo Pulin|Q9603949}}. == mute jan == jan mute mute li kepeken e ilo Kulon. tenpo sike 2026 la, jan sama 70 tan jan 100 li kepeken e ona.<ref>https://gs.statcounter.com/</ref> == tenpo pini == tenpo sike nanpa 2008 la, [[kulupu Kuko]] li pana e ona tawa [[ilo Winto]].<ref>{{tan sona|toki tan=ja-jp|linja=https://blog.google/intl/ja-jp/products/android-chrome-play/2008_09_google-chrome/|tan=Google Chrome をリリースしました|tenpo=2008-09-03|tenpo lukin=2026-07-10}}</ref> tenpo sike nanpa 2010 la, kulupu Kuko li pana e ona tawa [[ilo Linu]] en [[ilo Makinto]].<ref>{{tan sona|toki tan=ja-jp|linja=https://blog.google/intl/ja-jp/products/android-chrome-play/2010_05_chrome/|tan=進化を続ける Chrome。より速くなった新バージョンを提供します|tenpo=2010-05-26|tenpo lukin=2026-07-10}}</ref> ilo Kulon li kepeken e {{lipu li ala|ilo Wepuki|Q654034}} tan [[kulupu Apa]]. taso, lawa pi kulupu Kuko en lawa pi kulupu Apa li ante. tenpo sike 2013 la, kulupu Kuko li pali e ilo {{lipu li ala|ilo Pulin|Q9603949}} tan ilo Wepuki.<ref>{{tan sona|nimi jan kepeken toki tan=Google|toki tan=en|linja=https://blog.chromium.org/2013/04/blink-rendering-engine-for-chromium.html|tan=Blink: A rendering engine for the Chromium project|tenpo lukin=2026-07-10}}</ref> == tan sona == <references /> [[kulupu:kulupu Kuko]] [[kulupu:ilo lukin pi lipu ilo]] lvjcp08p9ipibds1qbl77sa6vvcav8f ma Sintu 0 12369 70263 70036 2026-08-01T10:20:03Z Jan Sapilisan 2676 /* */ 70263 wikitext text/x-wiki {{kon ante|ma jan lon tenpo pini|ma pi telo lili|ma ko Sintu}}[[sitelen:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|sitelen ma pi ma Sintu]][[sitelen:Mohenjo-daro.jpg|thumb|tomo pi ma Sintu]]'''ma pi telo Sintu''' anu '''ma Sintu''' anu '''ma Meluka''' li ma jan pi tenpo pini weka lon poka pi [[telo Sintu]], lon [[ma Pansapi]] pi [[ma Pakisan]]. ona li open lon sike #w3300, li pini lon sike #w1300. ona li suli nanpa wan lon sike #w2600 tawa #w1900. telo Sintu li suli mute tawa kama suli ona. ona li telo e kasi, e jan, e ijo ante mute. ona en [[ma Kuma]] en [[ma Mesopotamija]] li lon tenpo sama. ma ni li sitelen kepeken [[sitelen Sintu]]. taso, jan sona li sona ala e ona, li awen alasa sona lon tenpo ni. {{lili ike}} hb42bgpj1ax99fdu5otjs7015l0w05n jan Simi Kata 0 12399 70252 70232 2026-07-31T17:40:55Z Aetholis1 4370 mi pana e sona pi suli nanpa wan 70252 wikitext text/x-wiki  {{poki sona jan|nimi jan=jan Simi Kata|nimi mama=Jimmy Carter|sitelen=[[sitelen:Jimmy Carter Official Portrait2 (3x4 cropped).jpg|200px]]|ma=ma Mewika|toki=toki Inli|pali=jan lawa pi ma Mewika|ma pi kama lon=ma Sosa|tenpo pi kama lon=tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 10 pi tenpo sike nanpa 1924|ma moli=ma Sosa|kulupu=kulupu Wepalikan|jan olin=jan Losalin Kata|mama=jan Sen E Kata suli en jan Lilijan Kosi Kata|sitelen nimi=[[sitelen:Jimmy_Carter_Signature-2.svg|150px]]|tenpo moli=tenpo suno nanpa 29 pi tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike nanpa 2024}} '''jan Sen E Kata sin''' anu jan '''Simi Kata''' li jan lawa nanpa 39 pi ma Mewika. ona li lawa e ma tan tenpo sike nanpa 1977 tawa tenpo sike nanpa 1981. ona li tan [[kulupu Temokasi]]. ona li lawa e ma Sosa tan tenpo sike nanpa 1971 tawa tenpo sike 1975. ona li lon kulupu lawa pi ma Sosa tan tenpo sike nanpa 1963 tawa tenpo sike nanpa 1967. jan lawa pi ma Mewika la ona li suli tenpo nanpa wan li lon tenpo sike 100. tenpo sike nanpa 1946 la jan Kata li kama lon. ona li tawa [[tomo sona pi utala telo lon ma Mewika]]. kama sona ona li pini la, ona li kama sin tawa ma kasi pi kulupu mama ona. ona li lon kulupu pi wile ni: jan pi selo pimeja o ken mute. "jan lawa pi ma seli sin" li sama ona. tenpo sike 1976 la, ona li open wile kama lawa pi ma Mewika. jan pi mute ala lon kulupu Temokasi li sona e ona. taso, ona li kama jan wile pi kulupu Temokasi li kama nanpa wan. jan Sewa Po pi [[kulupu Wepalikan]] li utala e ona li pini lawa. [[soweli li utala e jan Simi Kata]] lon tenpo sike nanpa 1979. [[kulupu:jan lawa pi ma Mewika]] l9isu47t73poonn6doo4uw04kkbz428 lawa ante 0 12403 70241 2026-07-31T16:24:59Z Kasisin 5103 jan Kasisin li ante e nimi pi lipu "[[lawa ante]]" tawa lipu "[[nasa lawa]]" 70241 wikitext text/x-wiki #TAWA [[nasa lawa]] r9txqedce8b39fqpllqwn78uzxsfqhm toki:lawa ante 1 12404 70243 2026-07-31T16:24:59Z Kasisin 5103 jan Kasisin li ante e nimi pi lipu "[[toki:lawa ante]]" tawa lipu "[[toki:nasa lawa]]" 70243 wikitext text/x-wiki #TAWA [[toki:nasa lawa]] k1dfvrnt7jmd4jwewko2feizj7036ez ma Lolene (ma Kanse) 0 12405 70245 2026-07-31T17:01:19Z Jan Kasi Leli 7338 Created by translating the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/237731612|Lorraine]]" 70245 wikitext text/x-wiki ☁ {{Infobox Subdivision administrative|modèle=Infobox Subdivision administrative<!--Paramètre obligatoire pour un modèle-->|couleur=BBDEFD|nom=Lorraine|image=Carte Lorraine 2018.png|légende=La Lorraine au sein des départements et régions de France.|autres noms=Lóreine (lorrain), Lothrenge (francique lorrain)|drapeau=Flag of Lorraine.svg|légende drapeau=[[Drapeau de la Lorraine|Drapeau]]|blason=Blason Lorraine.svg|légende blason=[[Blason de la Lorraine|Blason]]|pays=France|nom de code1=[[ISO 3166-2:FR|ISO 3166-2]]|code1=<code>FR-54</code><br><code>FR-55</code><br><code>FR-57</code><br><code>FR-88</code>|nom de division=Statut|division=Région historique et culturelle|nom de division2=|division2=|nom de division3=[[Départements français]]|division3=[[Meurthe-et-Moselle]] (54)<br>[[Meuse (département)|Meuse]] (55)<br>[[Moselle (département)|Moselle]] (57)<br>[[Vosges (département)|Vosges]] (88)|nom de division5=Villes principales|division5=[[Nancy]], [[Metz]], [[Épinal]], [[Bar-le-Duc]], [[Lunéville]], [[Toul]], [[Verdun]], [[Pont-à-Mousson]], [[Forbach]], [[Sarreguemines]], [[Thionville]], [[Saint-Avold]], [[Saint-Dié|Saint-Dié-des-Vosges]].|population=2327143|année_pop=2023|gentilé=Lorrains, Lorraines|nom divers démographie=[[Concordat en Alsace-Moselle|Cultes concordataires]] (Moselle)|divers démographie=[[Calvinisme]]<br>[[Catholicisme]]<br>[[Judaïsme]]<br>[[Luthéranisme]]|superficie=23547|superficie ha=non|nom divers géo=Point culminant|divers géo=[[Hohneck]] ({{unité|1363|m}})|nom divers=Langues|divers=[[Français de Lorraine]]<br>[[Francique lorrain]] (dialectes germaniques : [[Francique luxembourgeois de Lorraine|luxembourgeois]], [[francique mosellan]], [[francique rhénan de Lorraine|francique rhénan]])<br>[[Lorrain]] ([[langue d'oïl|dialecte roman]])|nom divers2=Symboles|divers2=[[Croix de Lorraine]]<br>[[Chardon lorrain]]<br>[[Alérion]]}} ma Lolene ([[toki Kanse]] : Lorraine : [[toki Tosi]] : ''Lothringen'') li ma lon sewi pi kama suno pi [[ma Kanse]]. Ona li lon poka pi [[ma Pesije]] e [[ma Lusepu]] e [[ma Tosi]]. ma Mele Mosele en ma Mese en ma Mosele en ma Ose li lon ma Lolene.{{Début de carte}} [[Fichier:{{Géolocalisation/Lorraine|image|relief}}|300px|Carte de Lorraine]] {{Début d'incrustation}}{{Tnavbar|Carte/Lorraine|nodiv=1|mini=1}}{{Fin d'incrustation}} {{G|Lorraine|49.1203|6.1778|Metz|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.6936|6.1778|Nancy|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.771944|5.160278|Bar-le-Duc|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.1744|6.4512|Épinal|Ville|14|e}} {{Fin de carte}} [[sitelen:Lorraine_et_anciennes_provinces.svg|thumb|350x350px|ma Mese (MEUSE) en ma Mele Mosele (MEURTHE-ET-MOSELLE) en ma Mosele (MOSELLE) en ma Ose (VOSGES){{Légende/Début}} {{leko kule|#EFB3C7|[[Duché de Lorraine]]}} {{leko kule|#e1c44a|[[Duché de Bar]]}} {{leko kule|#7db3c7|Les [[Trois-Évêchés (province)|Trois-Évêchés]] ([[Metz]], [[Verdun (Meuse)|Verdun]], [[Toul]])}} {{leko kule|#77b979|[[Champagne (province)|Champagne]] et [[Clermont-en-Argonne|Clermontois]]}} {{leko kule|#9da613|Prévôté de [[Montmédy]], partie du [[Luxembourg français]]}} {{leko kule|#b9edff|[[Duché de Carignan]]}} {{leko kule|#838a9d|[[Principauté de Salm]]}} {{leko kule|#947960|[[Comté de Dabo]]}} {{leko kule|#fff071|[[Alsace]]}} {{leko kule|#a3e752|[[Franche-Comté]]}} {{leko kule|#d74961|[[Comté de Créhange]]}} {{Légende/Fin}}]] lpyno7agnzxckfsgl4icfyl5ws38nym 70246 70245 2026-07-31T17:04:14Z Jan Kasi Leli 7338 70246 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrative | nom = | image = | légende = <!-- Administration --> | pays = | nom de division = | division = | nom de division2 = | division2 = | nom de division3 = | division3 = | nom de division4 = | division4 = | titre autorité = | autorité = | mandat autorité = | maire = | article maire = | mandat maire = | cp = <!-- Démographie --> | gentilé = | population = | année_pop = <!-- Géographie --> | latitude = | longitude = | type coord = | altitude = | superficie = <!-- Divers --> | sites touristiques = | nom divers = | divers = <!-- Localisation --> | carte = | géolocdual = | statut = | position = <!-- Liens --> | url = | modèle = }} ma Lolene ([[toki Kanse]] : Lorraine : [[toki Tosi]] : ''Lothringen'') li ma lon sewi pi kama suno pi [[ma Kanse]]. Ona li lon poka pi [[ma Pesije]] e [[ma Lusepu]] e [[ma Tosi]]. ma Mele Mosele en ma Mese en ma Mosele en ma Ose li lon ma Lolene.{{Début de carte}} [[Fichier:{{Géolocalisation/Lorraine|image|relief}}|300px|Carte de Lorraine]] {{Début d'incrustation}}{{Tnavbar|Carte/Lorraine|nodiv=1|mini=1}}{{Fin d'incrustation}} {{G|Lorraine|49.1203|6.1778|Metz|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.6936|6.1778|Nancy|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.771944|5.160278|Bar-le-Duc|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.1744|6.4512|Épinal|Ville|14|e}} {{Fin de carte}} [[sitelen:Lorraine_et_anciennes_provinces.svg|thumb|350x350px|ma Mese (MEUSE) en ma Mele Mosele (MEURTHE-ET-MOSELLE) en ma Mosele (MOSELLE) en ma Ose (VOSGES){{Légende/Début}} {{leko kule|#EFB3C7|[[Duché de Lorraine]]}} {{leko kule|#e1c44a|[[Duché de Bar]]}} {{leko kule|#7db3c7|Les [[Trois-Évêchés (province)|Trois-Évêchés]] ([[Metz]], [[Verdun (Meuse)|Verdun]], [[Toul]])}} {{leko kule|#77b979|[[Champagne (province)|Champagne]] et [[Clermont-en-Argonne|Clermontois]]}} {{leko kule|#9da613|Prévôté de [[Montmédy]], partie du [[Luxembourg français]]}} {{leko kule|#b9edff|[[Duché de Carignan]]}} {{leko kule|#838a9d|[[Principauté de Salm]]}} {{leko kule|#947960|[[Comté de Dabo]]}} {{leko kule|#fff071|[[Alsace]]}} {{leko kule|#a3e752|[[Franche-Comté]]}} {{leko kule|#d74961|[[Comté de Créhange]]}} {{Légende/Fin}}]] lmt5uo7vlxf2xe7hcqyy8cmualw39go 70247 70246 2026-07-31T17:06:41Z Jan Kasi Leli 7338 70247 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrative | nom = ma Lolene | image = Carte Lorraine 2018.png | légende = ma Lolene lon ma Kanse <!-- Administration --> | pays = ma Kanse | nom de division = ma | division = | nom de division2 = | division2 = | nom de division3 = | division3 = | nom de division4 = | division4 = | titre autorité = | autorité = | mandat autorité = | maire = | article maire = | mandat maire = | cp = <!-- Démographie --> | gentilé = | population = | année_pop = <!-- Géographie --> | latitude = | longitude = | type coord = | altitude = | superficie = <!-- Divers --> | sites touristiques = | nom divers = | divers = <!-- Localisation --> | carte = | géolocdual = | statut = | position = <!-- Liens --> | url = | modèle = }} ma Lolene ([[toki Kanse]] : Lorraine : [[toki Tosi]] : ''Lothringen'') li ma lon sewi pi kama suno pi [[ma Kanse]]. Ona li lon poka pi [[ma Pesije]] e [[ma Lusepu]] e [[ma Tosi]]. ma Mele Mosele en ma Mese en ma Mosele en ma Ose li lon ma Lolene.{{Début de carte}} [[Fichier:{{Géolocalisation/Lorraine|image|relief}}|300px|Carte de Lorraine]] {{Début d'incrustation}}{{Tnavbar|Carte/Lorraine|nodiv=1|mini=1}}{{Fin d'incrustation}} {{G|Lorraine|49.1203|6.1778|Metz|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.6936|6.1778|Nancy|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.771944|5.160278|Bar-le-Duc|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.1744|6.4512|Épinal|Ville|14|e}} {{Fin de carte}} [[sitelen:Lorraine_et_anciennes_provinces.svg|thumb|350x350px|ma Mese (MEUSE) en ma Mele Mosele (MEURTHE-ET-MOSELLE) en ma Mosele (MOSELLE) en ma Ose (VOSGES){{Légende/Début}} {{leko kule|#EFB3C7|[[Duché de Lorraine]]}} {{leko kule|#e1c44a|[[Duché de Bar]]}} {{leko kule|#7db3c7|Les [[Trois-Évêchés (province)|Trois-Évêchés]] ([[Metz]], [[Verdun (Meuse)|Verdun]], [[Toul]])}} {{leko kule|#77b979|[[Champagne (province)|Champagne]] et [[Clermont-en-Argonne|Clermontois]]}} {{leko kule|#9da613|Prévôté de [[Montmédy]], partie du [[Luxembourg français]]}} {{leko kule|#b9edff|[[Duché de Carignan]]}} {{leko kule|#838a9d|[[Principauté de Salm]]}} {{leko kule|#947960|[[Comté de Dabo]]}} {{leko kule|#fff071|[[Alsace]]}} {{leko kule|#a3e752|[[Franche-Comté]]}} {{leko kule|#d74961|[[Comté de Créhange]]}} {{Légende/Fin}}]] hxll697fbgltu3qne1jt47qgr014r8q 70248 70247 2026-07-31T17:36:14Z Jan Kasi Leli 7338 70248 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrative }} ma Lolene ([[toki Kanse]] : Lorraine : [[toki Tosi]] : ''Lothringen'') li ma lon sewi pi kama suno pi [[ma Kanse]]. Ona li lon poka pi [[ma Pesije]] e [[ma Lusepu]] e [[ma Tosi]]. ma Mele Mosele en ma Mese en ma Mosele en ma Ose li lon ma Lolene.{{Début de carte}} [[Fichier:{{Géolocalisation/Lorraine|image|relief}}|300px|Carte de Lorraine]] {{Début d'incrustation}}{{Tnavbar|Carte/Lorraine|nodiv=1|mini=1}}{{Fin d'incrustation}} {{G|Lorraine|49.1203|6.1778|Metz|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.6936|6.1778|Nancy|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.771944|5.160278|Bar-le-Duc|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.1744|6.4512|Épinal|Ville|14|e}} {{Fin de carte}} [[sitelen:Lorraine_et_anciennes_provinces.svg|thumb|350x350px|ma Mese (MEUSE) en ma Mele Mosele (MEURTHE-ET-MOSELLE) en ma Mosele (MOSELLE) en ma Ose (VOSGES){{Légende/Début}} {{leko kule|#EFB3C7|[[Duché de Lorraine]]}} {{leko kule|#e1c44a|[[Duché de Bar]]}} {{leko kule|#7db3c7|Les [[Trois-Évêchés (province)|Trois-Évêchés]] ([[Metz]], [[Verdun (Meuse)|Verdun]], [[Toul]])}} {{leko kule|#77b979|[[Champagne (province)|Champagne]] et [[Clermont-en-Argonne|Clermontois]]}} {{leko kule|#9da613|Prévôté de [[Montmédy]], partie du [[Luxembourg français]]}} {{leko kule|#b9edff|[[Duché de Carignan]]}} {{leko kule|#838a9d|[[Principauté de Salm]]}} {{leko kule|#947960|[[Comté de Dabo]]}} {{leko kule|#fff071|[[Alsace]]}} {{leko kule|#a3e752|[[Franche-Comté]]}} {{leko kule|#d74961|[[Comté de Créhange]]}} {{Légende/Fin}}]] k02q5dupnjlj350q3hwaxxk4lgejm31 70249 70248 2026-07-31T17:36:30Z Jan Kasi Leli 7338 70249 wikitext text/x-wiki ma Lolene ([[toki Kanse]] : Lorraine : [[toki Tosi]] : ''Lothringen'') li ma lon sewi pi kama suno pi [[ma Kanse]]. Ona li lon poka pi [[ma Pesije]] e [[ma Lusepu]] e [[ma Tosi]]. ma Mele Mosele en ma Mese en ma Mosele en ma Ose li lon ma Lolene.{{Début de carte}} [[Fichier:{{Géolocalisation/Lorraine|image|relief}}|300px|Carte de Lorraine]] {{Début d'incrustation}}{{Tnavbar|Carte/Lorraine|nodiv=1|mini=1}}{{Fin d'incrustation}} {{G|Lorraine|49.1203|6.1778|Metz|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.6936|6.1778|Nancy|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.771944|5.160278|Bar-le-Duc|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.1744|6.4512|Épinal|Ville|14|e}} {{Fin de carte}} [[sitelen:Lorraine_et_anciennes_provinces.svg|thumb|350x350px|ma Mese (MEUSE) en ma Mele Mosele (MEURTHE-ET-MOSELLE) en ma Mosele (MOSELLE) en ma Ose (VOSGES){{Légende/Début}} {{leko kule|#EFB3C7|[[Duché de Lorraine]]}} {{leko kule|#e1c44a|[[Duché de Bar]]}} {{leko kule|#7db3c7|Les [[Trois-Évêchés (province)|Trois-Évêchés]] ([[Metz]], [[Verdun (Meuse)|Verdun]], [[Toul]])}} {{leko kule|#77b979|[[Champagne (province)|Champagne]] et [[Clermont-en-Argonne|Clermontois]]}} {{leko kule|#9da613|Prévôté de [[Montmédy]], partie du [[Luxembourg français]]}} {{leko kule|#b9edff|[[Duché de Carignan]]}} {{leko kule|#838a9d|[[Principauté de Salm]]}} {{leko kule|#947960|[[Comté de Dabo]]}} {{leko kule|#fff071|[[Alsace]]}} {{leko kule|#a3e752|[[Franche-Comté]]}} {{leko kule|#d74961|[[Comté de Créhange]]}} {{Légende/Fin}}]] tj25d4np35c17y3e4etrte7g6nie025 70250 70249 2026-07-31T17:38:22Z Jan Kasi Leli 7338 70250 wikitext text/x-wiki ma Lolene ([[toki Kanse]] : Lorraine : [[toki Tosi]] : ''Lothringen'') li ma lon sewi pi kama suno pi [[ma Kanse]]. Ona li lon poka pi [[ma Pesije]] e [[ma Lusepu]] e [[ma Tosi]]. ma Mele Mosele en ma Mese en ma Mosele en ma Ose li lon ma Lolene. {{Début de carte}} [[Fichier:{{Géolocalisation/Lorraine|image|relief}}|300px|Carte de Lorraine]] {{Début d'incrustation}}{{Tnavbar|Carte/Lorraine|nodiv=1|mini=1}}{{Fin d'incrustation}} {{G|Lorraine|49.1203|6.1778|Metz|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.6936|6.1778|Nancy|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.771944|5.160278|Bar-le-Duc|Ville|14|e}} {{G|Lorraine|48.1744|6.4512|Épinal|Ville|14|e}} {{Fin de carte}} [[sitelen:Lorraine_et_anciennes_provinces.svg|thumb|350x350px|ma Mese (MEUSE) en ma Mele Mosele (MEURTHE-ET-MOSELLE) en ma Mosele (MOSELLE) en ma Ose (VOSGES){{Légende/Début}} {{leko kule|#EFB3C7|[[Duché de Lorraine]]}} {{leko kule|#e1c44a|[[Duché de Bar]]}} {{leko kule|#7db3c7|Les [[Trois-Évêchés (province)|Trois-Évêchés]] ([[Metz]], [[Verdun (Meuse)|Verdun]], [[Toul]])}} {{leko kule|#77b979|[[Champagne (province)|Champagne]] et [[Clermont-en-Argonne|Clermontois]]}} {{leko kule|#9da613|Prévôté de [[Montmédy]], partie du [[Luxembourg français]]}} {{leko kule|#b9edff|[[Duché de Carignan]]}} {{leko kule|#838a9d|[[Principauté de Salm]]}} {{leko kule|#947960|[[Comté de Dabo]]}} {{leko kule|#fff071|[[Alsace]]}} {{leko kule|#a3e752|[[Franche-Comté]]}} {{leko kule|#d74961|[[Comté de Créhange]]}} {{Légende/Fin}}]] j5bhqh3mjr6fqhi3kbfjjq5djkwv8tb ma tomo Sumken 0 12406 70256 2026-07-31T18:43:08Z Vyacheslav Nasretdinov 4060 mi pali e lipu sin li pana e toki ni: "{{poki sona ma | nimi ma = ma tomo Sumken | nimi mama = Шымкент<br />Şymkent | ma = ma tomo suli pi lawa ma | sitelen = [[sitelen:Aerial View of Shymkent.jpg|300px|center]] | toki pi anpa sitelen = insa pi ma tomo Sumken tan sewi | len ma = [[sitelen:Shymkent flag.svg|150px|center]] | sitelen lawa = [[sitelen:Shymkent logo.svg|100px|center]] | ma suli = [[ma Kasa]] | ma lili = ma tomo pi lawa suli | mute jan = 1,308,120<ref name="population202..." 70256 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma | nimi ma = ma tomo Sumken | nimi mama = Шымкент<br />Şymkent | ma = ma tomo suli pi lawa ma | sitelen = [[sitelen:Aerial View of Shymkent.jpg|300px|center]] | toki pi anpa sitelen = insa pi ma tomo Sumken tan sewi | len ma = [[sitelen:Shymkent flag.svg|150px|center]] | sitelen lawa = [[sitelen:Shymkent logo.svg|100px|center]] | ma suli = [[ma Kasa]] | ma lili = ma tomo pi lawa suli | mute jan = 1,308,120<ref name="population2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/341320/file/ru/|tan=mute jan pi ma Kasa lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2026|tenpo=2026-07-01|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> | jan lawa = jan Kapito Susutukipeko<ref name="akimat">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru|tan=kulupu lawa pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> | mani = tenge | tenpo = UTC+5 | ISO 3166 = | sitelen ma = | toki anpa pi sitelen ma = ma tomo Sumken lon poka seli pi ma Kasa | lipu ilo = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} {{nimi ijo|'''ma tomo Sumken'''|Şymkent|toki Kasa}} (sitelen Kasa: '''Шымкент'''; toki Lusi la, nimi '''Чимкент''' li nimi lawa lon tenpo pini tawa tenpo sike 1992) li ma tomo suli lon poka seli pi [[ma Kasa]]. ona li wan lon ma tomo tu wan pi lawa ma suli; ma tomo ante tu li [[ma tomo Asatana]] en [[ma tomo Alamati]]. ma tomo Sumken li ma lawa ona. ona li lon ala insa pi ma kipisi Tukistan. tenpo suno nanpa 19 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2018 la ona li kama ma tomo pi lawa ma suli.<ref name="decree2018">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|tan=sona lawa tan nasin pi ma lawa pi ma Kasa|tenpo=2018-06-19|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2026 la, jan 1,308,120 li lon ma tomo ni. mute jan la, ona li ma tomo suli nanpa tu wan pi ma Kasa, lon monsi pi ma tomo Alamati en ma tomo Asana.<ref name="population2026"/> suli ma ona li km² 1163.<ref name="development">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru|tan=nasin suli pi ma tomo Sumken lon tenpo sike 2021–2025|tenpo=2023-12-21|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> ma tomo Sumken li ma suli pi pali ijo, pi esun, pi nasin tawa, pi kama sona, pi musi jan lon poka seli pi ma Kasa. pali mani suli ona li pali e ijo, li esun, li pali e tomo, li tawa e ijo e jan, li pana e pali tawa jan. pali tan telo ma pimeja, pali misikeke, pali moku, pali ijo tomo li suli kin.<ref name="stat2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/|tan=ma tomo Sumken: sona lili tan pali mani en kulupu jan|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> jan sona ma majuna li alasa e ma tomo majuna lon insa pi ma tomo. ona li lukin e selo pi tenpo pini. suli pi selo ale li ken m 14. poki ma tan selo anpa li tan pini pi tenpo sike mute nanpa 3 en open pi tenpo sike mute nanpa 2 lon tenpo pini pi tenpo sewi ala. tan ni la, ma tomo ni li ken jo e tenpo sike 2200 anu mute.<ref name="archaeology">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru|tan=ma tomo majuna Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> taso, tenpo pi ijo majuna en tenpo pi nimi lon lipu li sama ala. nimi Sumken li lon lipu ''Sapa-name'' pi jan Salapa Atin Ali Jesi. lipu ni li tan tenpo sike mute nanpa 15 li toki e ijo pi tenpo sike 1365–1366.<ref name="zafar">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru|tan=tan pona luka tu pi tawa ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == nimi == sona nimi wan li toki e ni: kipisi ''chim'' anu ''shym'' li kon ni: kasi anpa, ma kasi, ma laso. kipisi ''kent'' li kon ni: ma tomo anu ma pi jan. ni la nimi li ken pana e kon «ma tomo laso», «ma tomo lon insa pi ma kasi», anu «ma tomo pi kasi pona». kipisi nimi ''-kent'' li tan nasin nimi ma majuna pi ma Ilan. ona li lon nimi pi ma tomo mute lon ma Asija insa, sama [[ma tomo Tasiken]], ma tomo Saliken, en ma tomo Manken.<ref name="investintro">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/|tan=sona ale pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon lipu pi toki Lusi pi tenpo sike mute nanpa 19 en 20 la, jan li sitelen e nimi '''Чимкент'''. lon tenpo sike 1914 la, lawa li ante e nimi tawa '''Черняев''' tan nimi pi jan utala lawa Mikailo Senijaje. jan ni li lawa e jan utala Lusi lon tenpo pi lanpan ma tomo lon tenpo sike 1864. lon tenpo sike 1924 la nimi majuna li kama sin. lon tenpo suno nanpa 8 pi tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike 1992 la, lawa pi ma Kasa li pana e sitelen Lusi '''Шымкент''' tawa nimi lawa.<ref name="rename1992">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_|tan=sona lawa tan ante nimi en sitelen nimi Lusi pi ma lawa lili lon ma Kasa|tenpo=1992-09-08|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == tenpo pini == === tenpo majuna en tenpo meso === jan li lon ma pi ma tomo Sumken tan tenpo majuna mute. ma tomo majuna li lon insa pi ma tomo ni li suli hectare 4.5. jan sona tan tomo sona pi ijo ma majuna pi jan A. H. Makulan en tan tomo sona suli pi ma Kasa seli pi jan M. O. Awesowi li weka e ma, li lukin e selo mute tan tenpo majuna, tan open pi tenpo meso, tan pini pi tenpo meso.<ref name="archaeology"/> ma tomo li kama suli tan lon ona: ona li lon anpa pi nena Tijen San pi pini suno, lon nasin tawa tan ma anpa pi nasin telo Sita tawa ma kasi telo Mawalanala en ma kasi lili pi ma Kasa. ma tomo Salan li lon poka. jan lipu pi tenpo meso li nimi e ona Isipisapo. ona li ma suli lon nasin esun pi len linja. lipu ''Sapa-name'' li toki e nimi Sumken lon toki tan ijo pi tenpo sike 1365–1366. lon tenpo ante mute la, ma tomo en ma poka ona li lon anpa wawa pi ma lawa mute pi ma Asija insa, sama ma lawa Timuli en ma lawa Kasa. lon tenpo sike mute nanpa 17 en 18 la, kulupu Kasa en kulupu Sunkala li utala lon ma ni. lon pini pi tenpo sike mute nanpa 18 en open pi tenpo sike mute nanpa 19 la, ma lawa Kokan en ma lawa Pukala li utala tan ma tomo pi poka seli pi ma Kasa. === ma lawa Kokan en ma lawa suli Lusi === lon open pi tenpo sike mute nanpa 19 la, ma tomo Sumken li kama lon ma lawa Kokan. lon poka pi tenpo sike 1810 la, lawa li pali e ona ma utala pi lawa. tomo utala suli li lon nena lili pi insa ma tomo. ona li lawa e nasin tawa lon ma tomo Tasiken, ma tomo Tukistan, en ma anpa nena. lon tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike 1864 la, jan utala Lusi li lanpan e ma tomo. tenpo kama la, ona li kama ma tomo lawa pi ma kipisi Sita lon ma lawa suli Tukistan pi ma lawa suli Lusi.<ref name="history1864">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://auezov.edu.kz/media/attachments/2022/03/24/5-..-25-29.pdf|tan=jan alasa Lusi li toki e ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo pi lawa suli Lusi la, esun, pali luka, pali e moku tan kasi ma li pali mani suli pi ma tomo. lon tenpo sike mute nanpa 1880 la, jan li open e tomo pali pi misikeke Santonin tan kasi Artemisia cina. tomo ni li open pi pali misikeke sin lon ma tomo Sumken. lon open pi tenpo sike mute nanpa 20 la, nasin tomo tawa linja li kama lon ma tomo, li suli e esun e nasin tawa ona. === tenpo Sosalin === lawa Sosalin li kama la, ma tomo li lon ma lawa Sosalin Tukistan, li kama lon ma lawa Sosalin Kasa, li kama lon ma Kasa Sosalin. lon tenpo sike 1924 la, nimi Senijaje li weka, nimi Simuken li kama sin. lon tenpo sike 1932 la, ona li kama ma tomo lawa pi ma kipisi sin pi poka seli pi ma Kasa.<ref name="museumhistory">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://museum.bhost.kz/index.php/ru/about-uko/history-uko/26-o-yuko/162-history-of-uko-part1|tan=tenpo pini pi ma kipisi Kasa seli tan open pi tenpo sike mute nanpa 20|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo pi pali suli, jan li pali li suli e tomo pali pi kiwen kule, pi ijo sona ma, pi misikeke, pi ko moku, pi moku, pi len. tomo pali pi kiwen Lito lon Simuken en tomo pali pi ijo sona en misikeke li suli mute. lon [[utala suli nanpa tu]], tomo pali en kulupu lawa tan ma pini suno pi ma Sosalin li tawa ma tomo Simuken. ma tomo li kama ma pali suli lon monsi pi ma utala. lon tenpo kama pi utala la, mute jan en suli ma tomo li kama suli kepeken tenpo lili. ma tomo sin pi tomo jan li kama. tomo pali ilo en tomo pali ijo tomo, tomo sona, tomo sijelo li kama. lon tenpo sike mute nanpa 1980 la, tomo pali pi telo ma pimeja pi ma tomo Sumken li open. === ma Kasa pi lawa ona === ma Kasa li kama ma lawa ona la, ma tomo Sumken li awen ma mani suli pi poka seli. lon tenpo sike 1992 la, sitelen Lusi lawa pi nimi li ante tan Чимкент tawa Шымкент.<ref name="rename1992"/> lon tenpo sike 2014 la, lawa li suli mute e ma pi ma tomo kepeken ma en ma tomo lili pi ma kipisi poka. lon tenpo sama la, ma kipisi tomo nanpa tu tu li kama; tenpo kama la nimi ona li ma Kalata.<ref name="district2014">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836|tan=pali e ma kipisi tomo nanpa tu tu en pana e linja ma pi ma tomo Sumken|tenpo=2014-10-07|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo suno nanpa 19 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2018 la, ma tomo Sumken li kama ma tomo pi lawa ma suli. ma tomo lawa pi ma kipisi Kasa seli li tawa [[ma tomo Tukistan]], en nimi pi ma kipisi li kama ma kipisi Tukistan.<ref name="decree2018"/> lon tenpo sike 2022 la, ma kipisi tomo nanpa luka, ma Tulan, li kama.<ref name="turan2022">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189|tan=pali e ma kipisi tomo sin Tulan lon ma tomo Sumken|tenpo=2022-08-12|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == ma == === lon ma === ma tomo Sumken li lon poka seli pi ma Kasa, lon ma supa anpa pi nena Tijen San pi pini suno. linja ma pi [[ma Opeki]] li lon poka. ma tomo li lon nasin tawa majuna en sin. nasin ni li wan e ma tomo Tasiken, ma tomo Tukistan, ma tomo Talasi, ma tomo Alamati. suli pi ma lawa ma tomo li hectare 116,300 anu km² 1163.<ref name="development"/> nasin telo Patan en nasin telo Kosikalata li nasin telo suli. nasin telo Kalasu li kipisi tan Kosikalata. nasin telo pali luka tu tu wan li lon ma tomo; suli linja ale ona li km 91. ona li jo e nasin telo pali Patan, Sumken, Jankisen, Tekesu, Kosikalata. ma kasi lawa en ma laso li suli hectare 5332.7.<ref name="development"/> === kon ma === kon ma pi ma tomo Sumken li ante suli lon tenpo sike: tenpo seli li seli li suli; tenpo lete li lete lili tawa ma Kasa. telo sewi mute li kama lon kipisi lete pi tenpo sike en lon tenpo kasi. lon tenpo seli la, ma li telo ala mute. kulupu Kasakisutomet li nanpa e nasin kon ma tan tenpo sike 1991–2020.<ref name="climate">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.kazhydromet.kz/ru/klimat/shymkent|tan=sona kon ma pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == nasin lawa == ma tomo Sumken li jo e ma kipisi tomo luka: ma Apawi, ma Alapalapi, ma Enpekisi, ma Kalata, ma Tulan.<ref name="akimat"/> lon open pi tenpo sike 2026 la, mute jan pi ma kipisi li ni:<ref name="ethnos2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/|tan=mute jan pi kulupu jan ante lon ma Kasa lon open pi tenpo sike 2026: ma tomo Sumken|tenpo=2026-03-27|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! ma kipisi tomo ! mute jan lon open pi tenpo sike 2026 |- | Apawi | 259,325 |- | Alapalapi | 262,566 |- | Enpekisi | 206,679 |- | Kalata | 334,139 |- | Tulan | 231,341 |} jan lawa pali pi ma tomo li jo e nimi pali ''akim''. tenpo ni la, jan Kapito Susutukipeko li jan lawa pi ma tomo Sumken.<ref name="akimat"/> == jan == lon open pi tenpo sike 2026 la, jan 1,294,050 li lon ma tomo. lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 la, mute jan li kama 1,308,120.<ref name="ethnos2026"/><ref name="population2026"/> suli ma li km² 1163 la, jan poka 1125 li lon km² wan. lon tenpo mun nanpa 1–5 pi tenpo sike 2026 la, jan sin 10,261 li kama lon, jan 1,974 li moli. ni la mute jan li suli kepeken jan 8,287. jan tawa li suli e mute jan kepeken 5,783; jan 5,687 lon ni li tawa tan ma ante pi ma Kasa.<ref name="stat2026"/> === kulupu jan === kulupu jan mute li lon ma tomo Sumken. sona lawa pi open pi tenpo sike 2026 la, kulupu suli li ni:<ref name="ethnos2026"/> {| class="wikitable sortable" ! kulupu jan ! mute jan ! kipisi % |- | jan Kasa | 929,724 | 71.85 |- | jan Opeki | 203,098 | 15.69 |- | jan Lusi | 74,404 | 5.75 |- | jan Asepasan | 23,814 | 1.84 |- | jan Tatalu | 11,346 | 0.88 |- | kulupu ante | 51,664 | 3.99 |} [[toki Kasa]] li toki lawa ma. lon kulupu lawa en lawa ma lili la, [[toki Lusi]] li ken sama toki Kasa tan lawa suli pi ma Kasa. jan mute li kepeken kin [[toki Opeki]] lon lon ale. == mani en pali == ma tomo Sumken li wan lon ma pali ijo en ma esun suli pi ma Kasa. pali e ijo, esun suli en lili, pali tomo, nasin tawa, poki ijo, en pali tawa jan li suli lon mani ma. lon tenpo mun nanpa 1–3 pi tenpo sike 2026 la, mani tan pali ale lon ma tomo li tenge 1.352 trillion. ona li suli kepeken 8.9% tan tenpo sama pi tenpo sike 2025. pali tawa jan li 61.6% pi mani ale; pali e ijo li 30.1%.<ref name="stat2026"/> lon tenpo mun nanpa 1–6 pi tenpo sike 2026 la, pali ijo li pana e tenge 817.46 billion, li suli kepeken 11% lon tenpo sike wan. pali e ijo li suli kepeken 9.6%. pali tomo li tenge 136.26 billion. tomo sin li suli m² 558,600. esun lili li tenge 628.47 billion. mani pana tawa ilo en tomo pali li tenge 308.38 billion.<ref name="stat2026"/> pali majuna suli li ni: pali pona e telo ma pimeja; pali misikeke; pali moku en telo moku; pali len; pali ilo; pali kiwen; pali ijo tomo. tomo pali telo ma pimeja pi Sumken, tomo pali misikeke, tomo pali pi ko kiwen tomo, tomo pali moku, tomo pali len li lon. ma mani lawa Ontusik, ma pali ijo, en nasin pi poki ijo en tawa ijo li kama suli. lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 7 pi tenpo sike 2026 la, kulupu lawa mani 29,410 li jo e nimi lawa lon ma tomo; 24,907 li pali. mute suli pi kulupu pali li kulupu lili.<ref name="stat2026"/> == nasin tawa == ma tomo Sumken li tomo wan suli pi nasin tawa lon poka seli pi ma Kasa. nasin tomo tawa ma li tawa lon anu poka pi ma tomo: Tasiken—Sumken—Talasi—Alamati, en Tasiken—Sumken—Tukistan—Samala. nasin tomo tawa linja li wan e Tasiken, Alusi, Talasi, Alamati.<ref name="development"/> === tawa lon ma tomo === tomo tawa kulupu li nasin tawa suli pi jan. ma tomo li kama suli lon tenpo sike 2014 la, nasin suli pi tomo tawa li kama suli tawa ma tomo jan sin. jan li pana e mani tawa nasin tawa kepeken ilo mani en lipu mani tawa. === tomo tawa linja === tomo awen pi tomo tawa linja Sumken li pana e nasin tawa jan e nasin tawa ijo lon linja Tasiken—Alusi—Talasi—Alamati. lon poka pini suno pi ma tomo la, tomo awen suli Alusi Wan li wan e nasin tawa Tukistan, Kusulota, en ma lete pi ma Kasa. === tomo tawa kon === [[tomo tawa kon pi ma tomo Sumken]] li pali tawa ma Kasa en ma ante. ona li tomo suli pi kulupu tomo tawa kon SCAT. tomo sin pi jan tawa li open lon tenpo suno nanpa 25 pi tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike 2024. suli ona li m² 40,000. tenpo pini la, tomo tawa kon li ken tawa e jan 800,000 lon tenpo sike wan. tomo sin li kama la, ona li ken tawa e jan 6,000,000.<ref name="airporthub">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru|tan=tomo tawa kon pi Asana, Alamati, Sumken, Akuto li kama tomo wan pi nasin tawa mute|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo sike 2025 la, nasin tawa kon pona li open tan Sumken tawa ma tomo mute pi ma Elopa, pi ma Asija open suno, pi ma Asija pini suno. nasin suli kama li jo e pali pi nasin anpa tomo tawa kon sin pi suli km 3.5 en tomo wan pi tawa ijo pi nasin mute.<ref name="airroutes">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1004307?lang=ru|tan=tomo tawa kon sin: nasin tawa pona tan Sumken tawa ma Elopa en ma Asija|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref><ref name="airporthub"/> == kama sona en alasa sona == ma tomo Sumken li ma kama sona suli pi poka seli pi ma Kasa. tomo pi jan lili, tomo sona, tomo sona pali, tomo sona suli, tomo sona pi kama sona suli li lon. kulupu nanpa lawa li pana e sona tan mute pi tomo sona suli, jan kama sona, jan kama sona suli, jan pana sona, en kulupu alasa sona.<ref name="educationstats">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/dynamic-tables/1473/|tan=nanpa pi kama sona, alasa sona, en pali sin lon ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> tomo sona suli mute la, ni li suli: * tomo sona suli alasa pi ma Kasa seli pi nimi jan M. O. Awesowi li pana e sona mute li jo e nasin alasa;<ref name="auezov">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://auezov.edu.kz/rus/|tan=tomo sona suli alasa pi ma Kasa seli pi nimi jan Mukata Awesowi|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> * tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli li pana e sona sijelo en sona misikeke;<ref name="skma">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://skma.edu.kz/|tan=tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> * tomo sona suli pi jan pana sona pi ma Kasa seli pi nimi jan Osepekali Sanipeko li pana e sona tawa jan pana sona.<ref name="zhanibekov">{{tan sona|toki tan=kk|linja=https://www.zhanibekov.edu.kz/|tan=tomo sona suli pi jan pana sona pi nimi Osepekali Sanipeko|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> tomo sona suli Sumken, tomo sona suli Milasi, tomo sona suli pi pali sin pi ma Asija insa, en tomo sona suli ante li lon kin. lon tenpo sike 2026 la, lawa li awen pali e nasin tawa tomo sona suli sin pi nasin musi en pali sitelen, lon tomo sona suli Awesowi.<ref name="cultureuni">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/press/news/details/1200906?lang=ru|tan=tomo sona suli pi nasin musi en tomo musi pi kalama en tawa: pali suli tu lon Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == pona sijelo == ma tomo Sumken li ma suli pi pona sijelo tawa poka seli pi ma Kasa. tomo sijelo pi sona mute, tomo lukin sijelo, tomo pi mama en jan lili, tomo pi pilin insa, tomo pi jaki suli, tomo pi tawa wawa lon tenpo pakala, tomo sijelo mani, en tomo alasa sijelo li lon. kama sona sijelo en pali misikeke li wan poka tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli en tomo pali misikeke. == nasin musi en sona kulupu == kulupu musi Kasa, Lusi, Opeki li lon ma tomo. tomo awen ijo majuna, tomo lipu, kulupu kalama musi, tomo sitelen, tomo musi sike, en kulupu pali musi li lon. tomo musi suli li ni: tomo musi Kasa pi nimi jan Suma Sanin, tomo musi Lusi, tomo musi pi kalama en tawa, tomo musi Opeki, tomo musi pi ijo luka en jan lili. kulupu tomo ijo majuna li jo e ijo pi tenpo pini en ma poka, e sitelen musi, e tomo sona tan jan moli pi lawa ike, e tomo pi nasin jan en pali sewi, e ijo pi ma tomo majuna lon kulupu Sunkala. lon tenpo sike 2020 la, ma tomo Sumken li ma tomo lawa pi nasin musi lon kulupu ma Sosalin majuna. lon tenpo sama la, jan li pana e musi tan tenpo sike 2200 pi ma tomo. kulupu UNESCO li pana e tenpo ni lon lipu tenpo suli ona.<ref name="cisculture">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.mfgs-sng.org/news/shymkent-otkryl-programmu--kul-turnaja-stolitsa-sng--0-0-/|tan=Sumken li open e nasin «ma tomo lawa pi nasin musi 2020»|tenpo=2020-06-20|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == ma lukin en tawa musi == ijo suli pi tenpo pini li kulupu ma tomo majuna Sumkala. ona li lon ma tomo majuna en tomo utala majuna pi ma lawa Kokan. ona li jo e ma alasa ijo majuna, e tomo utala sin pi nasin majuna, e tomo awen ijo, e supa lukin.<ref name="archaeology"/> ma lukin pona li ni: ma supa Olatapasi, sitelen suli Se-Anawi, ma kasi pi lawa ona, sitelen suli Patiseki-pi, ma kasi pi nimi jan Apawi, ma kasi sona pi nimi jan Asanpa Asikalowi, tomo soweli pi ma tomo Sumken, nasin jan Apati, open telo en nasin tawa poka pi nasin telo Kosikalata, tomo sewi pi nasin Isilan, tomo sewi pi nasin sewi Lusi, en tomo majuna. jan li open tawa tan Sumken tawa ma tomo Salan, ma kasi lawa Salan-Ukami, ma kasi awen Akusu-Sapakili, ma tomo Tukistan, ma tomo Otala, en ma pona ante pi ma en tenpo pini lon poka seli pi ma Kasa. == tomo en pali ma tomo == ma tomo li jo e insa majuna poka tomo utala en esun majuna, e ma tomo jan pi tenpo Sosalin, e ma tomo sin pi tomo suli sewi. lawa li suli e ma tomo lon tenpo sike 2014 la, pali tomo mute li tawa poka lete, poka pini suno, en poka lete-pini suno. ma tomo jan en esun Tulan, Sumken City, Posali, Tasaji en ma ante li kama suli. lon tenpo mun nanpa 1–6 pi tenpo sike 2026 la, tomo sin li suli m² 558,600. m² 445,000 lon ni li lon tomo suli pi tomo jan mute.<ref name="stat2026"/> pali ma tomo li jo e nasin sin, linja telo en wawa, tomo sona, tomo sijelo, en tomo musi sin. == musi wawa == musi sike noka, utala luka, utala sijelo, sewi e kiwen, tawa sijelo, musi palisa en sike, tawa telo, tawa ilo sike li suli lon Sumken. kulupu mije pi musi sike noka Olatapasi li kama nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo sike 2023.<ref name="ordabasy2023">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://orda.kz/ordabasy-vpervye-stal-chempionom-kazahstana-378076/|tan=kulupu Olatapasi li kama nanpa wan pi musi sike noka lon ma Kasa|tenpo=2023-10-23|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> kulupu meli PI-IKI Sumken li kama nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo mute li musi lon kulupu ma Elopa.<ref name="biik2023">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://kff.kz/ru/news/25518|tan=PI-IKI Sumken li kulupu meli nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo sike 2023|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> ma musi suli li ni: ma musi suli pi nimi jan Kasimukan Munajitapasowi, tomo pi tawa noka, tomo musi, ma musi palisa en sike, tomo telo. == pona ma en kasi == ma tomo li wile lili e kon jaki tan tomo pali en tomo tawa; li wile pona e ilo ma tomo; li wile pona e telo jaki; li wile weka pona e jaki kiwen; li wile awen e ma laso. nasin suli pi ma tomo li jo e pana kon seli pona tawa tomo, ante pi tomo tawa kulupu, pali sin e nasin telo, pali kasi, suli e sike kasi.<ref name="development"/> open telo Kosikalata en Kalasu, ma anpa pi nasin telo Patan, ma kasi sona, en ma laso pi suli hectare 5,300 li suli tawa ma en tawa lape jan.<ref name="development"/> == ma tomo sama == ma tomo Sumken li jo e nasin pona en pali sama poka ma tomo ni: * [[ma tomo Mokile]] ([[ma Pelalusi]]); * [[ma tomo Siwenese]] ([[ma Inli]]) — tan tenpo sike 1990; * [[ma tomo Akane]] ([[ma Elena]]); * [[ma tomo Isumi]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo sike 2004; * [[ma tomo Pataya]] ([[ma Tawi]]) — tan tenpo sike 2004; * [[ma tomo Koseto]] ([[ma Italija]]); * [[ma tomo Pajin]] ([[ma Sonko]]) — tan tenpo suno nanpa 16 pi tenpo mun nanpa 8 pi tenpo sike 1994; * [[ma tomo Sijan]] ([[ma Sonko]]) — tan tenpo mun nanpa 5 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Kusan]] ([[ma Tosiki]]) — tan tenpo sike 2003; * [[ma tomo Esikise]] ([[ma Tuki]]); * [[ma tomo Palikese]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo sike 1995; * [[ma tomo Senowa]] ([[ma Italija]]) — tan tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Atana]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike 2021; * [[ma tomo Wanaso]] ([[ma Ajemenija]]) — tan tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike 2024; * [[ma tomo Osi]] ([[ma Kilisa]]) — tan tenpo mun nanpa 10 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Polowiti]] ([[ma Pokasi]]) — tan tenpo suno nanpa 9 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2025; * [[ma tomo Pasalapa]] ([[ma Pakisan]]) — tan tenpo suno nanpa 10 pi tenpo mun nanpa 2 pi tenpo sike 2026. == o lukin kin == * [[ma tomo pi ma Kasa]] * ma tomo pi lawa ma suli lon ma Kasa * tenpo pini pi [[ma Kasa]] == tan sona == {{sona pi tan sona}} == lipu == * jan W. W. Patolito. ''pali lipu, kipisi nanpa 3: sona ma tan tenpo pini''. ma tomo Mawa: tomo lipu Nauka, 1965. * jan K. M. Pajipako. ''ma tomo pi tenpo meso lon ma Kasa lon nasin esun pi len linja''. ma tomo Alamati. * ''kulupu ijo pi tenpo pini en nasin musi pi ma Kasa: ma kipisi Kasa seli''. ma tomo Alamati. * ''sona tan alasa ijo majuna lon ma tomo Sumken''. ma tomo Sumken. == linja ante == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent lipu lawa pi ma tomo Sumken] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ nanpa lawa pi ma tomo Sumken] * [https://visit-shymkent.com/ lipu tawa musi pi ma tomo Sumken] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/ lipu mani pi ma tomo Sumken] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shymkent sitelen en ijo lon lipu Wikimesija Commons] [[kulupu:ma tomo]] [[kulupu:ma tomo pi ma Kasa]] [[kulupu:ma tomo suli]] oczy3ok5c1mzjkxjh2ied44sxt3pkvd 70257 70256 2026-07-31T18:43:45Z Vyacheslav Nasretdinov 4060 70257 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma | nimi ma = ma tomo Sumken | nimi mama = Шымкент<br />Şymkent | ma = ma tomo suli pi lawa ma | sitelen = [[sitelen:Aerial View of Shymkent.jpg|300px|center]] | toki pi anpa sitelen = insa pi ma tomo Sumken tan sewi | len ma = [[sitelen:Shymkent flag.svg|150px|center]] | sitelen lawa = [[sitelen:Shymkent logo.svg|100px|center]] | ma suli = [[ma Kasa]] | ma lili = ma tomo pi lawa suli | mute jan = 1,308,120<ref name="population2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/341320/file/ru/|tan=mute jan pi ma Kasa lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2026|tenpo=2026-07-01|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> | jan lawa = jan Kapito Susutukipeko<ref name="akimat">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru|tan=kulupu lawa pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> | mani = [[mani Tenke]] (₸) (KZT) | tenpo = UTC+5 | ISO 3166 = | sitelen ma = | toki anpa pi sitelen ma = ma tomo Sumken lon poka seli pi ma Kasa | lipu ilo = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} {{nimi ijo|'''ma tomo Sumken'''|Şymkent|toki Kasa}} (sitelen Kasa: '''Шымкент'''; toki Lusi la, nimi '''Чимкент''' li nimi lawa lon tenpo pini tawa tenpo sike 1992) li ma tomo suli lon poka seli pi [[ma Kasa]]. ona li wan lon ma tomo tu wan pi lawa ma suli; ma tomo ante tu li [[ma tomo Asatana]] en [[ma tomo Alamati]]. ma tomo Sumken li ma lawa ona. ona li lon ala insa pi ma kipisi Tukistan. tenpo suno nanpa 19 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2018 la ona li kama ma tomo pi lawa ma suli.<ref name="decree2018">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|tan=sona lawa tan nasin pi ma lawa pi ma Kasa|tenpo=2018-06-19|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2026 la, jan 1,308,120 li lon ma tomo ni. mute jan la, ona li ma tomo suli nanpa tu wan pi ma Kasa, lon monsi pi ma tomo Alamati en ma tomo Asana.<ref name="population2026"/> suli ma ona li km² 1163.<ref name="development">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru|tan=nasin suli pi ma tomo Sumken lon tenpo sike 2021–2025|tenpo=2023-12-21|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> ma tomo Sumken li ma suli pi pali ijo, pi esun, pi nasin tawa, pi kama sona, pi musi jan lon poka seli pi ma Kasa. pali mani suli ona li pali e ijo, li esun, li pali e tomo, li tawa e ijo e jan, li pana e pali tawa jan. pali tan telo ma pimeja, pali misikeke, pali moku, pali ijo tomo li suli kin.<ref name="stat2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/|tan=ma tomo Sumken: sona lili tan pali mani en kulupu jan|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> jan sona ma majuna li alasa e ma tomo majuna lon insa pi ma tomo. ona li lukin e selo pi tenpo pini. suli pi selo ale li ken m 14. poki ma tan selo anpa li tan pini pi tenpo sike mute nanpa 3 en open pi tenpo sike mute nanpa 2 lon tenpo pini pi tenpo sewi ala. tan ni la, ma tomo ni li ken jo e tenpo sike 2200 anu mute.<ref name="archaeology">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru|tan=ma tomo majuna Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> taso, tenpo pi ijo majuna en tenpo pi nimi lon lipu li sama ala. nimi Sumken li lon lipu ''Sapa-name'' pi jan Salapa Atin Ali Jesi. lipu ni li tan tenpo sike mute nanpa 15 li toki e ijo pi tenpo sike 1365–1366.<ref name="zafar">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru|tan=tan pona luka tu pi tawa ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == nimi == sona nimi wan li toki e ni: kipisi ''chim'' anu ''shym'' li kon ni: kasi anpa, ma kasi, ma laso. kipisi ''kent'' li kon ni: ma tomo anu ma pi jan. ni la nimi li ken pana e kon «ma tomo laso», «ma tomo lon insa pi ma kasi», anu «ma tomo pi kasi pona». kipisi nimi ''-kent'' li tan nasin nimi ma majuna pi ma Ilan. ona li lon nimi pi ma tomo mute lon ma Asija insa, sama [[ma tomo Tasiken]], ma tomo Saliken, en ma tomo Manken.<ref name="investintro">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/|tan=sona ale pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon lipu pi toki Lusi pi tenpo sike mute nanpa 19 en 20 la, jan li sitelen e nimi '''Чимкент'''. lon tenpo sike 1914 la, lawa li ante e nimi tawa '''Черняев''' tan nimi pi jan utala lawa Mikailo Senijaje. jan ni li lawa e jan utala Lusi lon tenpo pi lanpan ma tomo lon tenpo sike 1864. lon tenpo sike 1924 la nimi majuna li kama sin. lon tenpo suno nanpa 8 pi tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike 1992 la, lawa pi ma Kasa li pana e sitelen Lusi '''Шымкент''' tawa nimi lawa.<ref name="rename1992">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_|tan=sona lawa tan ante nimi en sitelen nimi Lusi pi ma lawa lili lon ma Kasa|tenpo=1992-09-08|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == tenpo pini == === tenpo majuna en tenpo meso === jan li lon ma pi ma tomo Sumken tan tenpo majuna mute. ma tomo majuna li lon insa pi ma tomo ni li suli hectare 4.5. jan sona tan tomo sona pi ijo ma majuna pi jan A. H. Makulan en tan tomo sona suli pi ma Kasa seli pi jan M. O. Awesowi li weka e ma, li lukin e selo mute tan tenpo majuna, tan open pi tenpo meso, tan pini pi tenpo meso.<ref name="archaeology"/> ma tomo li kama suli tan lon ona: ona li lon anpa pi nena Tijen San pi pini suno, lon nasin tawa tan ma anpa pi nasin telo Sita tawa ma kasi telo Mawalanala en ma kasi lili pi ma Kasa. ma tomo Salan li lon poka. jan lipu pi tenpo meso li nimi e ona Isipisapo. ona li ma suli lon nasin esun pi len linja. lipu ''Sapa-name'' li toki e nimi Sumken lon toki tan ijo pi tenpo sike 1365–1366. lon tenpo ante mute la, ma tomo en ma poka ona li lon anpa wawa pi ma lawa mute pi ma Asija insa, sama ma lawa Timuli en ma lawa Kasa. lon tenpo sike mute nanpa 17 en 18 la, kulupu Kasa en kulupu Sunkala li utala lon ma ni. lon pini pi tenpo sike mute nanpa 18 en open pi tenpo sike mute nanpa 19 la, ma lawa Kokan en ma lawa Pukala li utala tan ma tomo pi poka seli pi ma Kasa. === ma lawa Kokan en ma lawa suli Lusi === lon open pi tenpo sike mute nanpa 19 la, ma tomo Sumken li kama lon ma lawa Kokan. lon poka pi tenpo sike 1810 la, lawa li pali e ona ma utala pi lawa. tomo utala suli li lon nena lili pi insa ma tomo. ona li lawa e nasin tawa lon ma tomo Tasiken, ma tomo Tukistan, en ma anpa nena. lon tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike 1864 la, jan utala Lusi li lanpan e ma tomo. tenpo kama la, ona li kama ma tomo lawa pi ma kipisi Sita lon ma lawa suli Tukistan pi ma lawa suli Lusi.<ref name="history1864">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://auezov.edu.kz/media/attachments/2022/03/24/5-..-25-29.pdf|tan=jan alasa Lusi li toki e ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo pi lawa suli Lusi la, esun, pali luka, pali e moku tan kasi ma li pali mani suli pi ma tomo. lon tenpo sike mute nanpa 1880 la, jan li open e tomo pali pi misikeke Santonin tan kasi Artemisia cina. tomo ni li open pi pali misikeke sin lon ma tomo Sumken. lon open pi tenpo sike mute nanpa 20 la, nasin tomo tawa linja li kama lon ma tomo, li suli e esun e nasin tawa ona. === tenpo Sosalin === lawa Sosalin li kama la, ma tomo li lon ma lawa Sosalin Tukistan, li kama lon ma lawa Sosalin Kasa, li kama lon ma Kasa Sosalin. lon tenpo sike 1924 la, nimi Senijaje li weka, nimi Simuken li kama sin. lon tenpo sike 1932 la, ona li kama ma tomo lawa pi ma kipisi sin pi poka seli pi ma Kasa.<ref name="museumhistory">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://museum.bhost.kz/index.php/ru/about-uko/history-uko/26-o-yuko/162-history-of-uko-part1|tan=tenpo pini pi ma kipisi Kasa seli tan open pi tenpo sike mute nanpa 20|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo pi pali suli, jan li pali li suli e tomo pali pi kiwen kule, pi ijo sona ma, pi misikeke, pi ko moku, pi moku, pi len. tomo pali pi kiwen Lito lon Simuken en tomo pali pi ijo sona en misikeke li suli mute. lon [[utala suli nanpa tu]], tomo pali en kulupu lawa tan ma pini suno pi ma Sosalin li tawa ma tomo Simuken. ma tomo li kama ma pali suli lon monsi pi ma utala. lon tenpo kama pi utala la, mute jan en suli ma tomo li kama suli kepeken tenpo lili. ma tomo sin pi tomo jan li kama. tomo pali ilo en tomo pali ijo tomo, tomo sona, tomo sijelo li kama. lon tenpo sike mute nanpa 1980 la, tomo pali pi telo ma pimeja pi ma tomo Sumken li open. === ma Kasa pi lawa ona === ma Kasa li kama ma lawa ona la, ma tomo Sumken li awen ma mani suli pi poka seli. lon tenpo sike 1992 la, sitelen Lusi lawa pi nimi li ante tan Чимкент tawa Шымкент.<ref name="rename1992"/> lon tenpo sike 2014 la, lawa li suli mute e ma pi ma tomo kepeken ma en ma tomo lili pi ma kipisi poka. lon tenpo sama la, ma kipisi tomo nanpa tu tu li kama; tenpo kama la nimi ona li ma Kalata.<ref name="district2014">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836|tan=pali e ma kipisi tomo nanpa tu tu en pana e linja ma pi ma tomo Sumken|tenpo=2014-10-07|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo suno nanpa 19 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2018 la, ma tomo Sumken li kama ma tomo pi lawa ma suli. ma tomo lawa pi ma kipisi Kasa seli li tawa [[ma tomo Tukistan]], en nimi pi ma kipisi li kama ma kipisi Tukistan.<ref name="decree2018"/> lon tenpo sike 2022 la, ma kipisi tomo nanpa luka, ma Tulan, li kama.<ref name="turan2022">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189|tan=pali e ma kipisi tomo sin Tulan lon ma tomo Sumken|tenpo=2022-08-12|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == ma == === lon ma === ma tomo Sumken li lon poka seli pi ma Kasa, lon ma supa anpa pi nena Tijen San pi pini suno. linja ma pi [[ma Opeki]] li lon poka. ma tomo li lon nasin tawa majuna en sin. nasin ni li wan e ma tomo Tasiken, ma tomo Tukistan, ma tomo Talasi, ma tomo Alamati. suli pi ma lawa ma tomo li hectare 116,300 anu km² 1163.<ref name="development"/> nasin telo Patan en nasin telo Kosikalata li nasin telo suli. nasin telo Kalasu li kipisi tan Kosikalata. nasin telo pali luka tu tu wan li lon ma tomo; suli linja ale ona li km 91. ona li jo e nasin telo pali Patan, Sumken, Jankisen, Tekesu, Kosikalata. ma kasi lawa en ma laso li suli hectare 5332.7.<ref name="development"/> === kon ma === kon ma pi ma tomo Sumken li ante suli lon tenpo sike: tenpo seli li seli li suli; tenpo lete li lete lili tawa ma Kasa. telo sewi mute li kama lon kipisi lete pi tenpo sike en lon tenpo kasi. lon tenpo seli la, ma li telo ala mute. kulupu Kasakisutomet li nanpa e nasin kon ma tan tenpo sike 1991–2020.<ref name="climate">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.kazhydromet.kz/ru/klimat/shymkent|tan=sona kon ma pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == nasin lawa == ma tomo Sumken li jo e ma kipisi tomo luka: ma Apawi, ma Alapalapi, ma Enpekisi, ma Kalata, ma Tulan.<ref name="akimat"/> lon open pi tenpo sike 2026 la, mute jan pi ma kipisi li ni:<ref name="ethnos2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/|tan=mute jan pi kulupu jan ante lon ma Kasa lon open pi tenpo sike 2026: ma tomo Sumken|tenpo=2026-03-27|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! ma kipisi tomo ! mute jan lon open pi tenpo sike 2026 |- | Apawi | 259,325 |- | Alapalapi | 262,566 |- | Enpekisi | 206,679 |- | Kalata | 334,139 |- | Tulan | 231,341 |} jan lawa pali pi ma tomo li jo e nimi pali ''akim''. tenpo ni la, jan Kapito Susutukipeko li jan lawa pi ma tomo Sumken.<ref name="akimat"/> == jan == lon open pi tenpo sike 2026 la, jan 1,294,050 li lon ma tomo. lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 la, mute jan li kama 1,308,120.<ref name="ethnos2026"/><ref name="population2026"/> suli ma li km² 1163 la, jan poka 1125 li lon km² wan. lon tenpo mun nanpa 1–5 pi tenpo sike 2026 la, jan sin 10,261 li kama lon, jan 1,974 li moli. ni la mute jan li suli kepeken jan 8,287. jan tawa li suli e mute jan kepeken 5,783; jan 5,687 lon ni li tawa tan ma ante pi ma Kasa.<ref name="stat2026"/> === kulupu jan === kulupu jan mute li lon ma tomo Sumken. sona lawa pi open pi tenpo sike 2026 la, kulupu suli li ni:<ref name="ethnos2026"/> {| class="wikitable sortable" ! kulupu jan ! mute jan ! kipisi % |- | jan Kasa | 929,724 | 71.85 |- | jan Opeki | 203,098 | 15.69 |- | jan Lusi | 74,404 | 5.75 |- | jan Asepasan | 23,814 | 1.84 |- | jan Tatalu | 11,346 | 0.88 |- | kulupu ante | 51,664 | 3.99 |} [[toki Kasa]] li toki lawa ma. lon kulupu lawa en lawa ma lili la, [[toki Lusi]] li ken sama toki Kasa tan lawa suli pi ma Kasa. jan mute li kepeken kin [[toki Opeki]] lon lon ale. == mani en pali == ma tomo Sumken li wan lon ma pali ijo en ma esun suli pi ma Kasa. pali e ijo, esun suli en lili, pali tomo, nasin tawa, poki ijo, en pali tawa jan li suli lon mani ma. lon tenpo mun nanpa 1–3 pi tenpo sike 2026 la, mani tan pali ale lon ma tomo li tenge 1.352 trillion. ona li suli kepeken 8.9% tan tenpo sama pi tenpo sike 2025. pali tawa jan li 61.6% pi mani ale; pali e ijo li 30.1%.<ref name="stat2026"/> lon tenpo mun nanpa 1–6 pi tenpo sike 2026 la, pali ijo li pana e tenge 817.46 billion, li suli kepeken 11% lon tenpo sike wan. pali e ijo li suli kepeken 9.6%. pali tomo li tenge 136.26 billion. tomo sin li suli m² 558,600. esun lili li tenge 628.47 billion. mani pana tawa ilo en tomo pali li tenge 308.38 billion.<ref name="stat2026"/> pali majuna suli li ni: pali pona e telo ma pimeja; pali misikeke; pali moku en telo moku; pali len; pali ilo; pali kiwen; pali ijo tomo. tomo pali telo ma pimeja pi Sumken, tomo pali misikeke, tomo pali pi ko kiwen tomo, tomo pali moku, tomo pali len li lon. ma mani lawa Ontusik, ma pali ijo, en nasin pi poki ijo en tawa ijo li kama suli. lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 7 pi tenpo sike 2026 la, kulupu lawa mani 29,410 li jo e nimi lawa lon ma tomo; 24,907 li pali. mute suli pi kulupu pali li kulupu lili.<ref name="stat2026"/> == nasin tawa == ma tomo Sumken li tomo wan suli pi nasin tawa lon poka seli pi ma Kasa. nasin tomo tawa ma li tawa lon anu poka pi ma tomo: Tasiken—Sumken—Talasi—Alamati, en Tasiken—Sumken—Tukistan—Samala. nasin tomo tawa linja li wan e Tasiken, Alusi, Talasi, Alamati.<ref name="development"/> === tawa lon ma tomo === tomo tawa kulupu li nasin tawa suli pi jan. ma tomo li kama suli lon tenpo sike 2014 la, nasin suli pi tomo tawa li kama suli tawa ma tomo jan sin. jan li pana e mani tawa nasin tawa kepeken ilo mani en lipu mani tawa. === tomo tawa linja === tomo awen pi tomo tawa linja Sumken li pana e nasin tawa jan e nasin tawa ijo lon linja Tasiken—Alusi—Talasi—Alamati. lon poka pini suno pi ma tomo la, tomo awen suli Alusi Wan li wan e nasin tawa Tukistan, Kusulota, en ma lete pi ma Kasa. === tomo tawa kon === [[tomo tawa kon pi ma tomo Sumken]] li pali tawa ma Kasa en ma ante. ona li tomo suli pi kulupu tomo tawa kon SCAT. tomo sin pi jan tawa li open lon tenpo suno nanpa 25 pi tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike 2024. suli ona li m² 40,000. tenpo pini la, tomo tawa kon li ken tawa e jan 800,000 lon tenpo sike wan. tomo sin li kama la, ona li ken tawa e jan 6,000,000.<ref name="airporthub">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru|tan=tomo tawa kon pi Asana, Alamati, Sumken, Akuto li kama tomo wan pi nasin tawa mute|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo sike 2025 la, nasin tawa kon pona li open tan Sumken tawa ma tomo mute pi ma Elopa, pi ma Asija open suno, pi ma Asija pini suno. nasin suli kama li jo e pali pi nasin anpa tomo tawa kon sin pi suli km 3.5 en tomo wan pi tawa ijo pi nasin mute.<ref name="airroutes">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1004307?lang=ru|tan=tomo tawa kon sin: nasin tawa pona tan Sumken tawa ma Elopa en ma Asija|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref><ref name="airporthub"/> == kama sona en alasa sona == ma tomo Sumken li ma kama sona suli pi poka seli pi ma Kasa. tomo pi jan lili, tomo sona, tomo sona pali, tomo sona suli, tomo sona pi kama sona suli li lon. kulupu nanpa lawa li pana e sona tan mute pi tomo sona suli, jan kama sona, jan kama sona suli, jan pana sona, en kulupu alasa sona.<ref name="educationstats">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/dynamic-tables/1473/|tan=nanpa pi kama sona, alasa sona, en pali sin lon ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> tomo sona suli mute la, ni li suli: * tomo sona suli alasa pi ma Kasa seli pi nimi jan M. O. Awesowi li pana e sona mute li jo e nasin alasa;<ref name="auezov">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://auezov.edu.kz/rus/|tan=tomo sona suli alasa pi ma Kasa seli pi nimi jan Mukata Awesowi|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> * tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli li pana e sona sijelo en sona misikeke;<ref name="skma">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://skma.edu.kz/|tan=tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> * tomo sona suli pi jan pana sona pi ma Kasa seli pi nimi jan Osepekali Sanipeko li pana e sona tawa jan pana sona.<ref name="zhanibekov">{{tan sona|toki tan=kk|linja=https://www.zhanibekov.edu.kz/|tan=tomo sona suli pi jan pana sona pi nimi Osepekali Sanipeko|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> tomo sona suli Sumken, tomo sona suli Milasi, tomo sona suli pi pali sin pi ma Asija insa, en tomo sona suli ante li lon kin. lon tenpo sike 2026 la, lawa li awen pali e nasin tawa tomo sona suli sin pi nasin musi en pali sitelen, lon tomo sona suli Awesowi.<ref name="cultureuni">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/press/news/details/1200906?lang=ru|tan=tomo sona suli pi nasin musi en tomo musi pi kalama en tawa: pali suli tu lon Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == pona sijelo == ma tomo Sumken li ma suli pi pona sijelo tawa poka seli pi ma Kasa. tomo sijelo pi sona mute, tomo lukin sijelo, tomo pi mama en jan lili, tomo pi pilin insa, tomo pi jaki suli, tomo pi tawa wawa lon tenpo pakala, tomo sijelo mani, en tomo alasa sijelo li lon. kama sona sijelo en pali misikeke li wan poka tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli en tomo pali misikeke. == nasin musi en sona kulupu == kulupu musi Kasa, Lusi, Opeki li lon ma tomo. tomo awen ijo majuna, tomo lipu, kulupu kalama musi, tomo sitelen, tomo musi sike, en kulupu pali musi li lon. tomo musi suli li ni: tomo musi Kasa pi nimi jan Suma Sanin, tomo musi Lusi, tomo musi pi kalama en tawa, tomo musi Opeki, tomo musi pi ijo luka en jan lili. kulupu tomo ijo majuna li jo e ijo pi tenpo pini en ma poka, e sitelen musi, e tomo sona tan jan moli pi lawa ike, e tomo pi nasin jan en pali sewi, e ijo pi ma tomo majuna lon kulupu Sunkala. lon tenpo sike 2020 la, ma tomo Sumken li ma tomo lawa pi nasin musi lon kulupu ma Sosalin majuna. lon tenpo sama la, jan li pana e musi tan tenpo sike 2200 pi ma tomo. kulupu UNESCO li pana e tenpo ni lon lipu tenpo suli ona.<ref name="cisculture">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.mfgs-sng.org/news/shymkent-otkryl-programmu--kul-turnaja-stolitsa-sng--0-0-/|tan=Sumken li open e nasin «ma tomo lawa pi nasin musi 2020»|tenpo=2020-06-20|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == ma lukin en tawa musi == ijo suli pi tenpo pini li kulupu ma tomo majuna Sumkala. ona li lon ma tomo majuna en tomo utala majuna pi ma lawa Kokan. ona li jo e ma alasa ijo majuna, e tomo utala sin pi nasin majuna, e tomo awen ijo, e supa lukin.<ref name="archaeology"/> ma lukin pona li ni: ma supa Olatapasi, sitelen suli Se-Anawi, ma kasi pi lawa ona, sitelen suli Patiseki-pi, ma kasi pi nimi jan Apawi, ma kasi sona pi nimi jan Asanpa Asikalowi, tomo soweli pi ma tomo Sumken, nasin jan Apati, open telo en nasin tawa poka pi nasin telo Kosikalata, tomo sewi pi nasin Isilan, tomo sewi pi nasin sewi Lusi, en tomo majuna. jan li open tawa tan Sumken tawa ma tomo Salan, ma kasi lawa Salan-Ukami, ma kasi awen Akusu-Sapakili, ma tomo Tukistan, ma tomo Otala, en ma pona ante pi ma en tenpo pini lon poka seli pi ma Kasa. == tomo en pali ma tomo == ma tomo li jo e insa majuna poka tomo utala en esun majuna, e ma tomo jan pi tenpo Sosalin, e ma tomo sin pi tomo suli sewi. lawa li suli e ma tomo lon tenpo sike 2014 la, pali tomo mute li tawa poka lete, poka pini suno, en poka lete-pini suno. ma tomo jan en esun Tulan, Sumken City, Posali, Tasaji en ma ante li kama suli. lon tenpo mun nanpa 1–6 pi tenpo sike 2026 la, tomo sin li suli m² 558,600. m² 445,000 lon ni li lon tomo suli pi tomo jan mute.<ref name="stat2026"/> pali ma tomo li jo e nasin sin, linja telo en wawa, tomo sona, tomo sijelo, en tomo musi sin. == musi wawa == musi sike noka, utala luka, utala sijelo, sewi e kiwen, tawa sijelo, musi palisa en sike, tawa telo, tawa ilo sike li suli lon Sumken. kulupu mije pi musi sike noka Olatapasi li kama nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo sike 2023.<ref name="ordabasy2023">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://orda.kz/ordabasy-vpervye-stal-chempionom-kazahstana-378076/|tan=kulupu Olatapasi li kama nanpa wan pi musi sike noka lon ma Kasa|tenpo=2023-10-23|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> kulupu meli PI-IKI Sumken li kama nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo mute li musi lon kulupu ma Elopa.<ref name="biik2023">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://kff.kz/ru/news/25518|tan=PI-IKI Sumken li kulupu meli nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo sike 2023|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> ma musi suli li ni: ma musi suli pi nimi jan Kasimukan Munajitapasowi, tomo pi tawa noka, tomo musi, ma musi palisa en sike, tomo telo. == pona ma en kasi == ma tomo li wile lili e kon jaki tan tomo pali en tomo tawa; li wile pona e ilo ma tomo; li wile pona e telo jaki; li wile weka pona e jaki kiwen; li wile awen e ma laso. nasin suli pi ma tomo li jo e pana kon seli pona tawa tomo, ante pi tomo tawa kulupu, pali sin e nasin telo, pali kasi, suli e sike kasi.<ref name="development"/> open telo Kosikalata en Kalasu, ma anpa pi nasin telo Patan, ma kasi sona, en ma laso pi suli hectare 5,300 li suli tawa ma en tawa lape jan.<ref name="development"/> == ma tomo sama == ma tomo Sumken li jo e nasin pona en pali sama poka ma tomo ni: * [[ma tomo Mokile]] ([[ma Pelalusi]]); * [[ma tomo Siwenese]] ([[ma Inli]]) — tan tenpo sike 1990; * [[ma tomo Akane]] ([[ma Elena]]); * [[ma tomo Isumi]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo sike 2004; * [[ma tomo Pataya]] ([[ma Tawi]]) — tan tenpo sike 2004; * [[ma tomo Koseto]] ([[ma Italija]]); * [[ma tomo Pajin]] ([[ma Sonko]]) — tan tenpo suno nanpa 16 pi tenpo mun nanpa 8 pi tenpo sike 1994; * [[ma tomo Sijan]] ([[ma Sonko]]) — tan tenpo mun nanpa 5 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Kusan]] ([[ma Tosiki]]) — tan tenpo sike 2003; * [[ma tomo Esikise]] ([[ma Tuki]]); * [[ma tomo Palikese]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo sike 1995; * [[ma tomo Senowa]] ([[ma Italija]]) — tan tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Atana]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike 2021; * [[ma tomo Wanaso]] ([[ma Ajemenija]]) — tan tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike 2024; * [[ma tomo Osi]] ([[ma Kilisa]]) — tan tenpo mun nanpa 10 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Polowiti]] ([[ma Pokasi]]) — tan tenpo suno nanpa 9 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2025; * [[ma tomo Pasalapa]] ([[ma Pakisan]]) — tan tenpo suno nanpa 10 pi tenpo mun nanpa 2 pi tenpo sike 2026. == o lukin kin == * [[ma tomo pi ma Kasa]] * ma tomo pi lawa ma suli lon ma Kasa * tenpo pini pi [[ma Kasa]] == tan sona == {{sona pi tan sona}} == lipu == * jan W. W. Patolito. ''pali lipu, kipisi nanpa 3: sona ma tan tenpo pini''. ma tomo Mawa: tomo lipu Nauka, 1965. * jan K. M. Pajipako. ''ma tomo pi tenpo meso lon ma Kasa lon nasin esun pi len linja''. ma tomo Alamati. * ''kulupu ijo pi tenpo pini en nasin musi pi ma Kasa: ma kipisi Kasa seli''. ma tomo Alamati. * ''sona tan alasa ijo majuna lon ma tomo Sumken''. ma tomo Sumken. == linja ante == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent lipu lawa pi ma tomo Sumken] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ nanpa lawa pi ma tomo Sumken] * [https://visit-shymkent.com/ lipu tawa musi pi ma tomo Sumken] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/ lipu mani pi ma tomo Sumken] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shymkent sitelen en ijo lon lipu Wikimesija Commons] [[kulupu:ma tomo]] [[kulupu:ma tomo pi ma Kasa]] [[kulupu:ma tomo suli]] sxzqt53mvvguzmpjno3l3rwll7okx6z 70258 70257 2026-07-31T18:44:35Z Vyacheslav Nasretdinov 4060 /* nimi */ 70258 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma | nimi ma = ma tomo Sumken | nimi mama = Шымкент<br />Şymkent | ma = ma tomo suli pi lawa ma | sitelen = [[sitelen:Aerial View of Shymkent.jpg|300px|center]] | toki pi anpa sitelen = insa pi ma tomo Sumken tan sewi | len ma = [[sitelen:Shymkent flag.svg|150px|center]] | sitelen lawa = [[sitelen:Shymkent logo.svg|100px|center]] | ma suli = [[ma Kasa]] | ma lili = ma tomo pi lawa suli | mute jan = 1,308,120<ref name="population2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/341320/file/ru/|tan=mute jan pi ma Kasa lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2026|tenpo=2026-07-01|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> | jan lawa = jan Kapito Susutukipeko<ref name="akimat">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru|tan=kulupu lawa pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> | mani = [[mani Tenke]] (₸) (KZT) | tenpo = UTC+5 | ISO 3166 = | sitelen ma = | toki anpa pi sitelen ma = ma tomo Sumken lon poka seli pi ma Kasa | lipu ilo = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} {{nimi ijo|'''ma tomo Sumken'''|Şymkent|toki Kasa}} (sitelen Kasa: '''Шымкент'''; toki Lusi la, nimi '''Чимкент''' li nimi lawa lon tenpo pini tawa tenpo sike 1992) li ma tomo suli lon poka seli pi [[ma Kasa]]. ona li wan lon ma tomo tu wan pi lawa ma suli; ma tomo ante tu li [[ma tomo Asatana]] en [[ma tomo Alamati]]. ma tomo Sumken li ma lawa ona. ona li lon ala insa pi ma kipisi Tukistan. tenpo suno nanpa 19 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2018 la ona li kama ma tomo pi lawa ma suli.<ref name="decree2018">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|tan=sona lawa tan nasin pi ma lawa pi ma Kasa|tenpo=2018-06-19|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2026 la, jan 1,308,120 li lon ma tomo ni. mute jan la, ona li ma tomo suli nanpa tu wan pi ma Kasa, lon monsi pi ma tomo Alamati en ma tomo Asana.<ref name="population2026"/> suli ma ona li km² 1163.<ref name="development">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru|tan=nasin suli pi ma tomo Sumken lon tenpo sike 2021–2025|tenpo=2023-12-21|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> ma tomo Sumken li ma suli pi pali ijo, pi esun, pi nasin tawa, pi kama sona, pi musi jan lon poka seli pi ma Kasa. pali mani suli ona li pali e ijo, li esun, li pali e tomo, li tawa e ijo e jan, li pana e pali tawa jan. pali tan telo ma pimeja, pali misikeke, pali moku, pali ijo tomo li suli kin.<ref name="stat2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/|tan=ma tomo Sumken: sona lili tan pali mani en kulupu jan|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> jan sona ma majuna li alasa e ma tomo majuna lon insa pi ma tomo. ona li lukin e selo pi tenpo pini. suli pi selo ale li ken m 14. poki ma tan selo anpa li tan pini pi tenpo sike mute nanpa 3 en open pi tenpo sike mute nanpa 2 lon tenpo pini pi tenpo sewi ala. tan ni la, ma tomo ni li ken jo e tenpo sike 2200 anu mute.<ref name="archaeology">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru|tan=ma tomo majuna Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> taso, tenpo pi ijo majuna en tenpo pi nimi lon lipu li sama ala. nimi Sumken li lon lipu ''Sapa-name'' pi jan Salapa Atin Ali Jesi. lipu ni li tan tenpo sike mute nanpa 15 li toki e ijo pi tenpo sike 1365–1366.<ref name="zafar">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru|tan=tan pona luka tu pi tawa ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == nimi == sona nimi wan li toki e ni: kipisi ''chim'' anu ''shym'' li kon ni: kasi anpa, ma kasi, ma laso. kipisi ''kent'' li kon ni: ma tomo anu ma pi jan. ni la nimi li ken pana e kon «ma tomo laso», «ma tomo lon insa pi ma kasi», anu «ma tomo pi kasi pona». kipisi nimi ''-kent'' li tan nasin nimi ma majuna pi ma Ilan. ona li lon nimi pi ma tomo mute lon ma Asija insa, sama [[ma tomo Taken]], ma tomo Saliken, en ma tomo Manken.<ref name="investintro">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/|tan=sona ale pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon lipu pi toki Lusi pi tenpo sike mute nanpa 19 en 20 la, jan li sitelen e nimi '''Чимкент'''. lon tenpo sike 1914 la, lawa li ante e nimi tawa '''Черняев''' tan nimi pi jan utala lawa Mikailo Senijaje. jan ni li lawa e jan utala Lusi lon tenpo pi lanpan ma tomo lon tenpo sike 1864. lon tenpo sike 1924 la nimi majuna li kama sin. lon tenpo suno nanpa 8 pi tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike 1992 la, lawa pi ma Kasa li pana e sitelen Lusi '''Шымкент''' tawa nimi lawa.<ref name="rename1992">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_|tan=sona lawa tan ante nimi en sitelen nimi Lusi pi ma lawa lili lon ma Kasa|tenpo=1992-09-08|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == tenpo pini == === tenpo majuna en tenpo meso === jan li lon ma pi ma tomo Sumken tan tenpo majuna mute. ma tomo majuna li lon insa pi ma tomo ni li suli hectare 4.5. jan sona tan tomo sona pi ijo ma majuna pi jan A. H. Makulan en tan tomo sona suli pi ma Kasa seli pi jan M. O. Awesowi li weka e ma, li lukin e selo mute tan tenpo majuna, tan open pi tenpo meso, tan pini pi tenpo meso.<ref name="archaeology"/> ma tomo li kama suli tan lon ona: ona li lon anpa pi nena Tijen San pi pini suno, lon nasin tawa tan ma anpa pi nasin telo Sita tawa ma kasi telo Mawalanala en ma kasi lili pi ma Kasa. ma tomo Salan li lon poka. jan lipu pi tenpo meso li nimi e ona Isipisapo. ona li ma suli lon nasin esun pi len linja. lipu ''Sapa-name'' li toki e nimi Sumken lon toki tan ijo pi tenpo sike 1365–1366. lon tenpo ante mute la, ma tomo en ma poka ona li lon anpa wawa pi ma lawa mute pi ma Asija insa, sama ma lawa Timuli en ma lawa Kasa. lon tenpo sike mute nanpa 17 en 18 la, kulupu Kasa en kulupu Sunkala li utala lon ma ni. lon pini pi tenpo sike mute nanpa 18 en open pi tenpo sike mute nanpa 19 la, ma lawa Kokan en ma lawa Pukala li utala tan ma tomo pi poka seli pi ma Kasa. === ma lawa Kokan en ma lawa suli Lusi === lon open pi tenpo sike mute nanpa 19 la, ma tomo Sumken li kama lon ma lawa Kokan. lon poka pi tenpo sike 1810 la, lawa li pali e ona ma utala pi lawa. tomo utala suli li lon nena lili pi insa ma tomo. ona li lawa e nasin tawa lon ma tomo Tasiken, ma tomo Tukistan, en ma anpa nena. lon tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike 1864 la, jan utala Lusi li lanpan e ma tomo. tenpo kama la, ona li kama ma tomo lawa pi ma kipisi Sita lon ma lawa suli Tukistan pi ma lawa suli Lusi.<ref name="history1864">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://auezov.edu.kz/media/attachments/2022/03/24/5-..-25-29.pdf|tan=jan alasa Lusi li toki e ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo pi lawa suli Lusi la, esun, pali luka, pali e moku tan kasi ma li pali mani suli pi ma tomo. lon tenpo sike mute nanpa 1880 la, jan li open e tomo pali pi misikeke Santonin tan kasi Artemisia cina. tomo ni li open pi pali misikeke sin lon ma tomo Sumken. lon open pi tenpo sike mute nanpa 20 la, nasin tomo tawa linja li kama lon ma tomo, li suli e esun e nasin tawa ona. === tenpo Sosalin === lawa Sosalin li kama la, ma tomo li lon ma lawa Sosalin Tukistan, li kama lon ma lawa Sosalin Kasa, li kama lon ma Kasa Sosalin. lon tenpo sike 1924 la, nimi Senijaje li weka, nimi Simuken li kama sin. lon tenpo sike 1932 la, ona li kama ma tomo lawa pi ma kipisi sin pi poka seli pi ma Kasa.<ref name="museumhistory">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://museum.bhost.kz/index.php/ru/about-uko/history-uko/26-o-yuko/162-history-of-uko-part1|tan=tenpo pini pi ma kipisi Kasa seli tan open pi tenpo sike mute nanpa 20|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo pi pali suli, jan li pali li suli e tomo pali pi kiwen kule, pi ijo sona ma, pi misikeke, pi ko moku, pi moku, pi len. tomo pali pi kiwen Lito lon Simuken en tomo pali pi ijo sona en misikeke li suli mute. lon [[utala suli nanpa tu]], tomo pali en kulupu lawa tan ma pini suno pi ma Sosalin li tawa ma tomo Simuken. ma tomo li kama ma pali suli lon monsi pi ma utala. lon tenpo kama pi utala la, mute jan en suli ma tomo li kama suli kepeken tenpo lili. ma tomo sin pi tomo jan li kama. tomo pali ilo en tomo pali ijo tomo, tomo sona, tomo sijelo li kama. lon tenpo sike mute nanpa 1980 la, tomo pali pi telo ma pimeja pi ma tomo Sumken li open. === ma Kasa pi lawa ona === ma Kasa li kama ma lawa ona la, ma tomo Sumken li awen ma mani suli pi poka seli. lon tenpo sike 1992 la, sitelen Lusi lawa pi nimi li ante tan Чимкент tawa Шымкент.<ref name="rename1992"/> lon tenpo sike 2014 la, lawa li suli mute e ma pi ma tomo kepeken ma en ma tomo lili pi ma kipisi poka. lon tenpo sama la, ma kipisi tomo nanpa tu tu li kama; tenpo kama la nimi ona li ma Kalata.<ref name="district2014">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836|tan=pali e ma kipisi tomo nanpa tu tu en pana e linja ma pi ma tomo Sumken|tenpo=2014-10-07|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo suno nanpa 19 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2018 la, ma tomo Sumken li kama ma tomo pi lawa ma suli. ma tomo lawa pi ma kipisi Kasa seli li tawa [[ma tomo Tukistan]], en nimi pi ma kipisi li kama ma kipisi Tukistan.<ref name="decree2018"/> lon tenpo sike 2022 la, ma kipisi tomo nanpa luka, ma Tulan, li kama.<ref name="turan2022">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189|tan=pali e ma kipisi tomo sin Tulan lon ma tomo Sumken|tenpo=2022-08-12|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == ma == === lon ma === ma tomo Sumken li lon poka seli pi ma Kasa, lon ma supa anpa pi nena Tijen San pi pini suno. linja ma pi [[ma Opeki]] li lon poka. ma tomo li lon nasin tawa majuna en sin. nasin ni li wan e ma tomo Tasiken, ma tomo Tukistan, ma tomo Talasi, ma tomo Alamati. suli pi ma lawa ma tomo li hectare 116,300 anu km² 1163.<ref name="development"/> nasin telo Patan en nasin telo Kosikalata li nasin telo suli. nasin telo Kalasu li kipisi tan Kosikalata. nasin telo pali luka tu tu wan li lon ma tomo; suli linja ale ona li km 91. ona li jo e nasin telo pali Patan, Sumken, Jankisen, Tekesu, Kosikalata. ma kasi lawa en ma laso li suli hectare 5332.7.<ref name="development"/> === kon ma === kon ma pi ma tomo Sumken li ante suli lon tenpo sike: tenpo seli li seli li suli; tenpo lete li lete lili tawa ma Kasa. telo sewi mute li kama lon kipisi lete pi tenpo sike en lon tenpo kasi. lon tenpo seli la, ma li telo ala mute. kulupu Kasakisutomet li nanpa e nasin kon ma tan tenpo sike 1991–2020.<ref name="climate">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.kazhydromet.kz/ru/klimat/shymkent|tan=sona kon ma pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == nasin lawa == ma tomo Sumken li jo e ma kipisi tomo luka: ma Apawi, ma Alapalapi, ma Enpekisi, ma Kalata, ma Tulan.<ref name="akimat"/> lon open pi tenpo sike 2026 la, mute jan pi ma kipisi li ni:<ref name="ethnos2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/|tan=mute jan pi kulupu jan ante lon ma Kasa lon open pi tenpo sike 2026: ma tomo Sumken|tenpo=2026-03-27|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! ma kipisi tomo ! mute jan lon open pi tenpo sike 2026 |- | Apawi | 259,325 |- | Alapalapi | 262,566 |- | Enpekisi | 206,679 |- | Kalata | 334,139 |- | Tulan | 231,341 |} jan lawa pali pi ma tomo li jo e nimi pali ''akim''. tenpo ni la, jan Kapito Susutukipeko li jan lawa pi ma tomo Sumken.<ref name="akimat"/> == jan == lon open pi tenpo sike 2026 la, jan 1,294,050 li lon ma tomo. lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 la, mute jan li kama 1,308,120.<ref name="ethnos2026"/><ref name="population2026"/> suli ma li km² 1163 la, jan poka 1125 li lon km² wan. lon tenpo mun nanpa 1–5 pi tenpo sike 2026 la, jan sin 10,261 li kama lon, jan 1,974 li moli. ni la mute jan li suli kepeken jan 8,287. jan tawa li suli e mute jan kepeken 5,783; jan 5,687 lon ni li tawa tan ma ante pi ma Kasa.<ref name="stat2026"/> === kulupu jan === kulupu jan mute li lon ma tomo Sumken. sona lawa pi open pi tenpo sike 2026 la, kulupu suli li ni:<ref name="ethnos2026"/> {| class="wikitable sortable" ! kulupu jan ! mute jan ! kipisi % |- | jan Kasa | 929,724 | 71.85 |- | jan Opeki | 203,098 | 15.69 |- | jan Lusi | 74,404 | 5.75 |- | jan Asepasan | 23,814 | 1.84 |- | jan Tatalu | 11,346 | 0.88 |- | kulupu ante | 51,664 | 3.99 |} [[toki Kasa]] li toki lawa ma. lon kulupu lawa en lawa ma lili la, [[toki Lusi]] li ken sama toki Kasa tan lawa suli pi ma Kasa. jan mute li kepeken kin [[toki Opeki]] lon lon ale. == mani en pali == ma tomo Sumken li wan lon ma pali ijo en ma esun suli pi ma Kasa. pali e ijo, esun suli en lili, pali tomo, nasin tawa, poki ijo, en pali tawa jan li suli lon mani ma. lon tenpo mun nanpa 1–3 pi tenpo sike 2026 la, mani tan pali ale lon ma tomo li tenge 1.352 trillion. ona li suli kepeken 8.9% tan tenpo sama pi tenpo sike 2025. pali tawa jan li 61.6% pi mani ale; pali e ijo li 30.1%.<ref name="stat2026"/> lon tenpo mun nanpa 1–6 pi tenpo sike 2026 la, pali ijo li pana e tenge 817.46 billion, li suli kepeken 11% lon tenpo sike wan. pali e ijo li suli kepeken 9.6%. pali tomo li tenge 136.26 billion. tomo sin li suli m² 558,600. esun lili li tenge 628.47 billion. mani pana tawa ilo en tomo pali li tenge 308.38 billion.<ref name="stat2026"/> pali majuna suli li ni: pali pona e telo ma pimeja; pali misikeke; pali moku en telo moku; pali len; pali ilo; pali kiwen; pali ijo tomo. tomo pali telo ma pimeja pi Sumken, tomo pali misikeke, tomo pali pi ko kiwen tomo, tomo pali moku, tomo pali len li lon. ma mani lawa Ontusik, ma pali ijo, en nasin pi poki ijo en tawa ijo li kama suli. lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 7 pi tenpo sike 2026 la, kulupu lawa mani 29,410 li jo e nimi lawa lon ma tomo; 24,907 li pali. mute suli pi kulupu pali li kulupu lili.<ref name="stat2026"/> == nasin tawa == ma tomo Sumken li tomo wan suli pi nasin tawa lon poka seli pi ma Kasa. nasin tomo tawa ma li tawa lon anu poka pi ma tomo: Tasiken—Sumken—Talasi—Alamati, en Tasiken—Sumken—Tukistan—Samala. nasin tomo tawa linja li wan e Tasiken, Alusi, Talasi, Alamati.<ref name="development"/> === tawa lon ma tomo === tomo tawa kulupu li nasin tawa suli pi jan. ma tomo li kama suli lon tenpo sike 2014 la, nasin suli pi tomo tawa li kama suli tawa ma tomo jan sin. jan li pana e mani tawa nasin tawa kepeken ilo mani en lipu mani tawa. === tomo tawa linja === tomo awen pi tomo tawa linja Sumken li pana e nasin tawa jan e nasin tawa ijo lon linja Tasiken—Alusi—Talasi—Alamati. lon poka pini suno pi ma tomo la, tomo awen suli Alusi Wan li wan e nasin tawa Tukistan, Kusulota, en ma lete pi ma Kasa. === tomo tawa kon === [[tomo tawa kon pi ma tomo Sumken]] li pali tawa ma Kasa en ma ante. ona li tomo suli pi kulupu tomo tawa kon SCAT. tomo sin pi jan tawa li open lon tenpo suno nanpa 25 pi tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike 2024. suli ona li m² 40,000. tenpo pini la, tomo tawa kon li ken tawa e jan 800,000 lon tenpo sike wan. tomo sin li kama la, ona li ken tawa e jan 6,000,000.<ref name="airporthub">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru|tan=tomo tawa kon pi Asana, Alamati, Sumken, Akuto li kama tomo wan pi nasin tawa mute|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo sike 2025 la, nasin tawa kon pona li open tan Sumken tawa ma tomo mute pi ma Elopa, pi ma Asija open suno, pi ma Asija pini suno. nasin suli kama li jo e pali pi nasin anpa tomo tawa kon sin pi suli km 3.5 en tomo wan pi tawa ijo pi nasin mute.<ref name="airroutes">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1004307?lang=ru|tan=tomo tawa kon sin: nasin tawa pona tan Sumken tawa ma Elopa en ma Asija|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref><ref name="airporthub"/> == kama sona en alasa sona == ma tomo Sumken li ma kama sona suli pi poka seli pi ma Kasa. tomo pi jan lili, tomo sona, tomo sona pali, tomo sona suli, tomo sona pi kama sona suli li lon. kulupu nanpa lawa li pana e sona tan mute pi tomo sona suli, jan kama sona, jan kama sona suli, jan pana sona, en kulupu alasa sona.<ref name="educationstats">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/dynamic-tables/1473/|tan=nanpa pi kama sona, alasa sona, en pali sin lon ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> tomo sona suli mute la, ni li suli: * tomo sona suli alasa pi ma Kasa seli pi nimi jan M. O. Awesowi li pana e sona mute li jo e nasin alasa;<ref name="auezov">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://auezov.edu.kz/rus/|tan=tomo sona suli alasa pi ma Kasa seli pi nimi jan Mukata Awesowi|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> * tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli li pana e sona sijelo en sona misikeke;<ref name="skma">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://skma.edu.kz/|tan=tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> * tomo sona suli pi jan pana sona pi ma Kasa seli pi nimi jan Osepekali Sanipeko li pana e sona tawa jan pana sona.<ref name="zhanibekov">{{tan sona|toki tan=kk|linja=https://www.zhanibekov.edu.kz/|tan=tomo sona suli pi jan pana sona pi nimi Osepekali Sanipeko|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> tomo sona suli Sumken, tomo sona suli Milasi, tomo sona suli pi pali sin pi ma Asija insa, en tomo sona suli ante li lon kin. lon tenpo sike 2026 la, lawa li awen pali e nasin tawa tomo sona suli sin pi nasin musi en pali sitelen, lon tomo sona suli Awesowi.<ref name="cultureuni">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/press/news/details/1200906?lang=ru|tan=tomo sona suli pi nasin musi en tomo musi pi kalama en tawa: pali suli tu lon Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == pona sijelo == ma tomo Sumken li ma suli pi pona sijelo tawa poka seli pi ma Kasa. tomo sijelo pi sona mute, tomo lukin sijelo, tomo pi mama en jan lili, tomo pi pilin insa, tomo pi jaki suli, tomo pi tawa wawa lon tenpo pakala, tomo sijelo mani, en tomo alasa sijelo li lon. kama sona sijelo en pali misikeke li wan poka tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli en tomo pali misikeke. == nasin musi en sona kulupu == kulupu musi Kasa, Lusi, Opeki li lon ma tomo. tomo awen ijo majuna, tomo lipu, kulupu kalama musi, tomo sitelen, tomo musi sike, en kulupu pali musi li lon. tomo musi suli li ni: tomo musi Kasa pi nimi jan Suma Sanin, tomo musi Lusi, tomo musi pi kalama en tawa, tomo musi Opeki, tomo musi pi ijo luka en jan lili. kulupu tomo ijo majuna li jo e ijo pi tenpo pini en ma poka, e sitelen musi, e tomo sona tan jan moli pi lawa ike, e tomo pi nasin jan en pali sewi, e ijo pi ma tomo majuna lon kulupu Sunkala. lon tenpo sike 2020 la, ma tomo Sumken li ma tomo lawa pi nasin musi lon kulupu ma Sosalin majuna. lon tenpo sama la, jan li pana e musi tan tenpo sike 2200 pi ma tomo. kulupu UNESCO li pana e tenpo ni lon lipu tenpo suli ona.<ref name="cisculture">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.mfgs-sng.org/news/shymkent-otkryl-programmu--kul-turnaja-stolitsa-sng--0-0-/|tan=Sumken li open e nasin «ma tomo lawa pi nasin musi 2020»|tenpo=2020-06-20|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == ma lukin en tawa musi == ijo suli pi tenpo pini li kulupu ma tomo majuna Sumkala. ona li lon ma tomo majuna en tomo utala majuna pi ma lawa Kokan. ona li jo e ma alasa ijo majuna, e tomo utala sin pi nasin majuna, e tomo awen ijo, e supa lukin.<ref name="archaeology"/> ma lukin pona li ni: ma supa Olatapasi, sitelen suli Se-Anawi, ma kasi pi lawa ona, sitelen suli Patiseki-pi, ma kasi pi nimi jan Apawi, ma kasi sona pi nimi jan Asanpa Asikalowi, tomo soweli pi ma tomo Sumken, nasin jan Apati, open telo en nasin tawa poka pi nasin telo Kosikalata, tomo sewi pi nasin Isilan, tomo sewi pi nasin sewi Lusi, en tomo majuna. jan li open tawa tan Sumken tawa ma tomo Salan, ma kasi lawa Salan-Ukami, ma kasi awen Akusu-Sapakili, ma tomo Tukistan, ma tomo Otala, en ma pona ante pi ma en tenpo pini lon poka seli pi ma Kasa. == tomo en pali ma tomo == ma tomo li jo e insa majuna poka tomo utala en esun majuna, e ma tomo jan pi tenpo Sosalin, e ma tomo sin pi tomo suli sewi. lawa li suli e ma tomo lon tenpo sike 2014 la, pali tomo mute li tawa poka lete, poka pini suno, en poka lete-pini suno. ma tomo jan en esun Tulan, Sumken City, Posali, Tasaji en ma ante li kama suli. lon tenpo mun nanpa 1–6 pi tenpo sike 2026 la, tomo sin li suli m² 558,600. m² 445,000 lon ni li lon tomo suli pi tomo jan mute.<ref name="stat2026"/> pali ma tomo li jo e nasin sin, linja telo en wawa, tomo sona, tomo sijelo, en tomo musi sin. == musi wawa == musi sike noka, utala luka, utala sijelo, sewi e kiwen, tawa sijelo, musi palisa en sike, tawa telo, tawa ilo sike li suli lon Sumken. kulupu mije pi musi sike noka Olatapasi li kama nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo sike 2023.<ref name="ordabasy2023">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://orda.kz/ordabasy-vpervye-stal-chempionom-kazahstana-378076/|tan=kulupu Olatapasi li kama nanpa wan pi musi sike noka lon ma Kasa|tenpo=2023-10-23|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> kulupu meli PI-IKI Sumken li kama nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo mute li musi lon kulupu ma Elopa.<ref name="biik2023">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://kff.kz/ru/news/25518|tan=PI-IKI Sumken li kulupu meli nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo sike 2023|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> ma musi suli li ni: ma musi suli pi nimi jan Kasimukan Munajitapasowi, tomo pi tawa noka, tomo musi, ma musi palisa en sike, tomo telo. == pona ma en kasi == ma tomo li wile lili e kon jaki tan tomo pali en tomo tawa; li wile pona e ilo ma tomo; li wile pona e telo jaki; li wile weka pona e jaki kiwen; li wile awen e ma laso. nasin suli pi ma tomo li jo e pana kon seli pona tawa tomo, ante pi tomo tawa kulupu, pali sin e nasin telo, pali kasi, suli e sike kasi.<ref name="development"/> open telo Kosikalata en Kalasu, ma anpa pi nasin telo Patan, ma kasi sona, en ma laso pi suli hectare 5,300 li suli tawa ma en tawa lape jan.<ref name="development"/> == ma tomo sama == ma tomo Sumken li jo e nasin pona en pali sama poka ma tomo ni: * [[ma tomo Mokile]] ([[ma Pelalusi]]); * [[ma tomo Siwenese]] ([[ma Inli]]) — tan tenpo sike 1990; * [[ma tomo Akane]] ([[ma Elena]]); * [[ma tomo Isumi]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo sike 2004; * [[ma tomo Pataya]] ([[ma Tawi]]) — tan tenpo sike 2004; * [[ma tomo Koseto]] ([[ma Italija]]); * [[ma tomo Pajin]] ([[ma Sonko]]) — tan tenpo suno nanpa 16 pi tenpo mun nanpa 8 pi tenpo sike 1994; * [[ma tomo Sijan]] ([[ma Sonko]]) — tan tenpo mun nanpa 5 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Kusan]] ([[ma Tosiki]]) — tan tenpo sike 2003; * [[ma tomo Esikise]] ([[ma Tuki]]); * [[ma tomo Palikese]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo sike 1995; * [[ma tomo Senowa]] ([[ma Italija]]) — tan tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Atana]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike 2021; * [[ma tomo Wanaso]] ([[ma Ajemenija]]) — tan tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike 2024; * [[ma tomo Osi]] ([[ma Kilisa]]) — tan tenpo mun nanpa 10 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Polowiti]] ([[ma Pokasi]]) — tan tenpo suno nanpa 9 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2025; * [[ma tomo Pasalapa]] ([[ma Pakisan]]) — tan tenpo suno nanpa 10 pi tenpo mun nanpa 2 pi tenpo sike 2026. == o lukin kin == * [[ma tomo pi ma Kasa]] * ma tomo pi lawa ma suli lon ma Kasa * tenpo pini pi [[ma Kasa]] == tan sona == {{sona pi tan sona}} == lipu == * jan W. W. Patolito. ''pali lipu, kipisi nanpa 3: sona ma tan tenpo pini''. ma tomo Mawa: tomo lipu Nauka, 1965. * jan K. M. Pajipako. ''ma tomo pi tenpo meso lon ma Kasa lon nasin esun pi len linja''. ma tomo Alamati. * ''kulupu ijo pi tenpo pini en nasin musi pi ma Kasa: ma kipisi Kasa seli''. ma tomo Alamati. * ''sona tan alasa ijo majuna lon ma tomo Sumken''. ma tomo Sumken. == linja ante == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent lipu lawa pi ma tomo Sumken] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ nanpa lawa pi ma tomo Sumken] * [https://visit-shymkent.com/ lipu tawa musi pi ma tomo Sumken] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/ lipu mani pi ma tomo Sumken] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shymkent sitelen en ijo lon lipu Wikimesija Commons] [[kulupu:ma tomo]] [[kulupu:ma tomo pi ma Kasa]] [[kulupu:ma tomo suli]] nzf9ea74gwkfsaskcd24i6ieuux77je 70259 70258 2026-07-31T18:45:24Z Vyacheslav Nasretdinov 4060 /* tomo tawa kon */ 70259 wikitext text/x-wiki {{poki sona ma | nimi ma = ma tomo Sumken | nimi mama = Шымкент<br />Şymkent | ma = ma tomo suli pi lawa ma | sitelen = [[sitelen:Aerial View of Shymkent.jpg|300px|center]] | toki pi anpa sitelen = insa pi ma tomo Sumken tan sewi | len ma = [[sitelen:Shymkent flag.svg|150px|center]] | sitelen lawa = [[sitelen:Shymkent logo.svg|100px|center]] | ma suli = [[ma Kasa]] | ma lili = ma tomo pi lawa suli | mute jan = 1,308,120<ref name="population2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/341320/file/ru/|tan=mute jan pi ma Kasa lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2026|tenpo=2026-07-01|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> | jan lawa = jan Kapito Susutukipeko<ref name="akimat">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru|tan=kulupu lawa pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> | mani = [[mani Tenke]] (₸) (KZT) | tenpo = UTC+5 | ISO 3166 = | sitelen ma = | toki anpa pi sitelen ma = ma tomo Sumken lon poka seli pi ma Kasa | lipu ilo = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} {{nimi ijo|'''ma tomo Sumken'''|Şymkent|toki Kasa}} (sitelen Kasa: '''Шымкент'''; toki Lusi la, nimi '''Чимкент''' li nimi lawa lon tenpo pini tawa tenpo sike 1992) li ma tomo suli lon poka seli pi [[ma Kasa]]. ona li wan lon ma tomo tu wan pi lawa ma suli; ma tomo ante tu li [[ma tomo Asatana]] en [[ma tomo Alamati]]. ma tomo Sumken li ma lawa ona. ona li lon ala insa pi ma kipisi Tukistan. tenpo suno nanpa 19 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2018 la ona li kama ma tomo pi lawa ma suli.<ref name="decree2018">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|tan=sona lawa tan nasin pi ma lawa pi ma Kasa|tenpo=2018-06-19|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2026 la, jan 1,308,120 li lon ma tomo ni. mute jan la, ona li ma tomo suli nanpa tu wan pi ma Kasa, lon monsi pi ma tomo Alamati en ma tomo Asana.<ref name="population2026"/> suli ma ona li km² 1163.<ref name="development">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru|tan=nasin suli pi ma tomo Sumken lon tenpo sike 2021–2025|tenpo=2023-12-21|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> ma tomo Sumken li ma suli pi pali ijo, pi esun, pi nasin tawa, pi kama sona, pi musi jan lon poka seli pi ma Kasa. pali mani suli ona li pali e ijo, li esun, li pali e tomo, li tawa e ijo e jan, li pana e pali tawa jan. pali tan telo ma pimeja, pali misikeke, pali moku, pali ijo tomo li suli kin.<ref name="stat2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/|tan=ma tomo Sumken: sona lili tan pali mani en kulupu jan|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> jan sona ma majuna li alasa e ma tomo majuna lon insa pi ma tomo. ona li lukin e selo pi tenpo pini. suli pi selo ale li ken m 14. poki ma tan selo anpa li tan pini pi tenpo sike mute nanpa 3 en open pi tenpo sike mute nanpa 2 lon tenpo pini pi tenpo sewi ala. tan ni la, ma tomo ni li ken jo e tenpo sike 2200 anu mute.<ref name="archaeology">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru|tan=ma tomo majuna Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> taso, tenpo pi ijo majuna en tenpo pi nimi lon lipu li sama ala. nimi Sumken li lon lipu ''Sapa-name'' pi jan Salapa Atin Ali Jesi. lipu ni li tan tenpo sike mute nanpa 15 li toki e ijo pi tenpo sike 1365–1366.<ref name="zafar">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru|tan=tan pona luka tu pi tawa ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == nimi == sona nimi wan li toki e ni: kipisi ''chim'' anu ''shym'' li kon ni: kasi anpa, ma kasi, ma laso. kipisi ''kent'' li kon ni: ma tomo anu ma pi jan. ni la nimi li ken pana e kon «ma tomo laso», «ma tomo lon insa pi ma kasi», anu «ma tomo pi kasi pona». kipisi nimi ''-kent'' li tan nasin nimi ma majuna pi ma Ilan. ona li lon nimi pi ma tomo mute lon ma Asija insa, sama [[ma tomo Taken]], ma tomo Saliken, en ma tomo Manken.<ref name="investintro">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/|tan=sona ale pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon lipu pi toki Lusi pi tenpo sike mute nanpa 19 en 20 la, jan li sitelen e nimi '''Чимкент'''. lon tenpo sike 1914 la, lawa li ante e nimi tawa '''Черняев''' tan nimi pi jan utala lawa Mikailo Senijaje. jan ni li lawa e jan utala Lusi lon tenpo pi lanpan ma tomo lon tenpo sike 1864. lon tenpo sike 1924 la nimi majuna li kama sin. lon tenpo suno nanpa 8 pi tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike 1992 la, lawa pi ma Kasa li pana e sitelen Lusi '''Шымкент''' tawa nimi lawa.<ref name="rename1992">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_|tan=sona lawa tan ante nimi en sitelen nimi Lusi pi ma lawa lili lon ma Kasa|tenpo=1992-09-08|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == tenpo pini == === tenpo majuna en tenpo meso === jan li lon ma pi ma tomo Sumken tan tenpo majuna mute. ma tomo majuna li lon insa pi ma tomo ni li suli hectare 4.5. jan sona tan tomo sona pi ijo ma majuna pi jan A. H. Makulan en tan tomo sona suli pi ma Kasa seli pi jan M. O. Awesowi li weka e ma, li lukin e selo mute tan tenpo majuna, tan open pi tenpo meso, tan pini pi tenpo meso.<ref name="archaeology"/> ma tomo li kama suli tan lon ona: ona li lon anpa pi nena Tijen San pi pini suno, lon nasin tawa tan ma anpa pi nasin telo Sita tawa ma kasi telo Mawalanala en ma kasi lili pi ma Kasa. ma tomo Salan li lon poka. jan lipu pi tenpo meso li nimi e ona Isipisapo. ona li ma suli lon nasin esun pi len linja. lipu ''Sapa-name'' li toki e nimi Sumken lon toki tan ijo pi tenpo sike 1365–1366. lon tenpo ante mute la, ma tomo en ma poka ona li lon anpa wawa pi ma lawa mute pi ma Asija insa, sama ma lawa Timuli en ma lawa Kasa. lon tenpo sike mute nanpa 17 en 18 la, kulupu Kasa en kulupu Sunkala li utala lon ma ni. lon pini pi tenpo sike mute nanpa 18 en open pi tenpo sike mute nanpa 19 la, ma lawa Kokan en ma lawa Pukala li utala tan ma tomo pi poka seli pi ma Kasa. === ma lawa Kokan en ma lawa suli Lusi === lon open pi tenpo sike mute nanpa 19 la, ma tomo Sumken li kama lon ma lawa Kokan. lon poka pi tenpo sike 1810 la, lawa li pali e ona ma utala pi lawa. tomo utala suli li lon nena lili pi insa ma tomo. ona li lawa e nasin tawa lon ma tomo Tasiken, ma tomo Tukistan, en ma anpa nena. lon tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike 1864 la, jan utala Lusi li lanpan e ma tomo. tenpo kama la, ona li kama ma tomo lawa pi ma kipisi Sita lon ma lawa suli Tukistan pi ma lawa suli Lusi.<ref name="history1864">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://auezov.edu.kz/media/attachments/2022/03/24/5-..-25-29.pdf|tan=jan alasa Lusi li toki e ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo pi lawa suli Lusi la, esun, pali luka, pali e moku tan kasi ma li pali mani suli pi ma tomo. lon tenpo sike mute nanpa 1880 la, jan li open e tomo pali pi misikeke Santonin tan kasi Artemisia cina. tomo ni li open pi pali misikeke sin lon ma tomo Sumken. lon open pi tenpo sike mute nanpa 20 la, nasin tomo tawa linja li kama lon ma tomo, li suli e esun e nasin tawa ona. === tenpo Sosalin === lawa Sosalin li kama la, ma tomo li lon ma lawa Sosalin Tukistan, li kama lon ma lawa Sosalin Kasa, li kama lon ma Kasa Sosalin. lon tenpo sike 1924 la, nimi Senijaje li weka, nimi Simuken li kama sin. lon tenpo sike 1932 la, ona li kama ma tomo lawa pi ma kipisi sin pi poka seli pi ma Kasa.<ref name="museumhistory">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://museum.bhost.kz/index.php/ru/about-uko/history-uko/26-o-yuko/162-history-of-uko-part1|tan=tenpo pini pi ma kipisi Kasa seli tan open pi tenpo sike mute nanpa 20|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo pi pali suli, jan li pali li suli e tomo pali pi kiwen kule, pi ijo sona ma, pi misikeke, pi ko moku, pi moku, pi len. tomo pali pi kiwen Lito lon Simuken en tomo pali pi ijo sona en misikeke li suli mute. lon [[utala suli nanpa tu]], tomo pali en kulupu lawa tan ma pini suno pi ma Sosalin li tawa ma tomo Simuken. ma tomo li kama ma pali suli lon monsi pi ma utala. lon tenpo kama pi utala la, mute jan en suli ma tomo li kama suli kepeken tenpo lili. ma tomo sin pi tomo jan li kama. tomo pali ilo en tomo pali ijo tomo, tomo sona, tomo sijelo li kama. lon tenpo sike mute nanpa 1980 la, tomo pali pi telo ma pimeja pi ma tomo Sumken li open. === ma Kasa pi lawa ona === ma Kasa li kama ma lawa ona la, ma tomo Sumken li awen ma mani suli pi poka seli. lon tenpo sike 1992 la, sitelen Lusi lawa pi nimi li ante tan Чимкент tawa Шымкент.<ref name="rename1992"/> lon tenpo sike 2014 la, lawa li suli mute e ma pi ma tomo kepeken ma en ma tomo lili pi ma kipisi poka. lon tenpo sama la, ma kipisi tomo nanpa tu tu li kama; tenpo kama la nimi ona li ma Kalata.<ref name="district2014">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836|tan=pali e ma kipisi tomo nanpa tu tu en pana e linja ma pi ma tomo Sumken|tenpo=2014-10-07|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo suno nanpa 19 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2018 la, ma tomo Sumken li kama ma tomo pi lawa ma suli. ma tomo lawa pi ma kipisi Kasa seli li tawa [[ma tomo Tukistan]], en nimi pi ma kipisi li kama ma kipisi Tukistan.<ref name="decree2018"/> lon tenpo sike 2022 la, ma kipisi tomo nanpa luka, ma Tulan, li kama.<ref name="turan2022">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189|tan=pali e ma kipisi tomo sin Tulan lon ma tomo Sumken|tenpo=2022-08-12|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == ma == === lon ma === ma tomo Sumken li lon poka seli pi ma Kasa, lon ma supa anpa pi nena Tijen San pi pini suno. linja ma pi [[ma Opeki]] li lon poka. ma tomo li lon nasin tawa majuna en sin. nasin ni li wan e ma tomo Tasiken, ma tomo Tukistan, ma tomo Talasi, ma tomo Alamati. suli pi ma lawa ma tomo li hectare 116,300 anu km² 1163.<ref name="development"/> nasin telo Patan en nasin telo Kosikalata li nasin telo suli. nasin telo Kalasu li kipisi tan Kosikalata. nasin telo pali luka tu tu wan li lon ma tomo; suli linja ale ona li km 91. ona li jo e nasin telo pali Patan, Sumken, Jankisen, Tekesu, Kosikalata. ma kasi lawa en ma laso li suli hectare 5332.7.<ref name="development"/> === kon ma === kon ma pi ma tomo Sumken li ante suli lon tenpo sike: tenpo seli li seli li suli; tenpo lete li lete lili tawa ma Kasa. telo sewi mute li kama lon kipisi lete pi tenpo sike en lon tenpo kasi. lon tenpo seli la, ma li telo ala mute. kulupu Kasakisutomet li nanpa e nasin kon ma tan tenpo sike 1991–2020.<ref name="climate">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.kazhydromet.kz/ru/klimat/shymkent|tan=sona kon ma pi ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == nasin lawa == ma tomo Sumken li jo e ma kipisi tomo luka: ma Apawi, ma Alapalapi, ma Enpekisi, ma Kalata, ma Tulan.<ref name="akimat"/> lon open pi tenpo sike 2026 la, mute jan pi ma kipisi li ni:<ref name="ethnos2026">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/|tan=mute jan pi kulupu jan ante lon ma Kasa lon open pi tenpo sike 2026: ma tomo Sumken|tenpo=2026-03-27|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! ma kipisi tomo ! mute jan lon open pi tenpo sike 2026 |- | Apawi | 259,325 |- | Alapalapi | 262,566 |- | Enpekisi | 206,679 |- | Kalata | 334,139 |- | Tulan | 231,341 |} jan lawa pali pi ma tomo li jo e nimi pali ''akim''. tenpo ni la, jan Kapito Susutukipeko li jan lawa pi ma tomo Sumken.<ref name="akimat"/> == jan == lon open pi tenpo sike 2026 la, jan 1,294,050 li lon ma tomo. lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 6 la, mute jan li kama 1,308,120.<ref name="ethnos2026"/><ref name="population2026"/> suli ma li km² 1163 la, jan poka 1125 li lon km² wan. lon tenpo mun nanpa 1–5 pi tenpo sike 2026 la, jan sin 10,261 li kama lon, jan 1,974 li moli. ni la mute jan li suli kepeken jan 8,287. jan tawa li suli e mute jan kepeken 5,783; jan 5,687 lon ni li tawa tan ma ante pi ma Kasa.<ref name="stat2026"/> === kulupu jan === kulupu jan mute li lon ma tomo Sumken. sona lawa pi open pi tenpo sike 2026 la, kulupu suli li ni:<ref name="ethnos2026"/> {| class="wikitable sortable" ! kulupu jan ! mute jan ! kipisi % |- | jan Kasa | 929,724 | 71.85 |- | jan Opeki | 203,098 | 15.69 |- | jan Lusi | 74,404 | 5.75 |- | jan Asepasan | 23,814 | 1.84 |- | jan Tatalu | 11,346 | 0.88 |- | kulupu ante | 51,664 | 3.99 |} [[toki Kasa]] li toki lawa ma. lon kulupu lawa en lawa ma lili la, [[toki Lusi]] li ken sama toki Kasa tan lawa suli pi ma Kasa. jan mute li kepeken kin [[toki Opeki]] lon lon ale. == mani en pali == ma tomo Sumken li wan lon ma pali ijo en ma esun suli pi ma Kasa. pali e ijo, esun suli en lili, pali tomo, nasin tawa, poki ijo, en pali tawa jan li suli lon mani ma. lon tenpo mun nanpa 1–3 pi tenpo sike 2026 la, mani tan pali ale lon ma tomo li tenge 1.352 trillion. ona li suli kepeken 8.9% tan tenpo sama pi tenpo sike 2025. pali tawa jan li 61.6% pi mani ale; pali e ijo li 30.1%.<ref name="stat2026"/> lon tenpo mun nanpa 1–6 pi tenpo sike 2026 la, pali ijo li pana e tenge 817.46 billion, li suli kepeken 11% lon tenpo sike wan. pali e ijo li suli kepeken 9.6%. pali tomo li tenge 136.26 billion. tomo sin li suli m² 558,600. esun lili li tenge 628.47 billion. mani pana tawa ilo en tomo pali li tenge 308.38 billion.<ref name="stat2026"/> pali majuna suli li ni: pali pona e telo ma pimeja; pali misikeke; pali moku en telo moku; pali len; pali ilo; pali kiwen; pali ijo tomo. tomo pali telo ma pimeja pi Sumken, tomo pali misikeke, tomo pali pi ko kiwen tomo, tomo pali moku, tomo pali len li lon. ma mani lawa Ontusik, ma pali ijo, en nasin pi poki ijo en tawa ijo li kama suli. lon tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 7 pi tenpo sike 2026 la, kulupu lawa mani 29,410 li jo e nimi lawa lon ma tomo; 24,907 li pali. mute suli pi kulupu pali li kulupu lili.<ref name="stat2026"/> == nasin tawa == ma tomo Sumken li tomo wan suli pi nasin tawa lon poka seli pi ma Kasa. nasin tomo tawa ma li tawa lon anu poka pi ma tomo: Tasiken—Sumken—Talasi—Alamati, en Tasiken—Sumken—Tukistan—Samala. nasin tomo tawa linja li wan e Tasiken, Alusi, Talasi, Alamati.<ref name="development"/> === tawa lon ma tomo === tomo tawa kulupu li nasin tawa suli pi jan. ma tomo li kama suli lon tenpo sike 2014 la, nasin suli pi tomo tawa li kama suli tawa ma tomo jan sin. jan li pana e mani tawa nasin tawa kepeken ilo mani en lipu mani tawa. === tomo tawa linja === tomo awen pi tomo tawa linja Sumken li pana e nasin tawa jan e nasin tawa ijo lon linja Tasiken—Alusi—Talasi—Alamati. lon poka pini suno pi ma tomo la, tomo awen suli Alusi Wan li wan e nasin tawa Tukistan, Kusulota, en ma lete pi ma Kasa. === tomo tawa kon === tomo tawa kon pi ma tomo Sumken li pali tawa ma Kasa en ma ante. ona li tomo suli pi kulupu tomo tawa kon SCAT. tomo sin pi jan tawa li open lon tenpo suno nanpa 25 pi tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike 2024. suli ona li m² 40,000. tenpo pini la, tomo tawa kon li ken tawa e jan 800,000 lon tenpo sike wan. tomo sin li kama la, ona li ken tawa e jan 6,000,000.<ref name="airporthub">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru|tan=tomo tawa kon pi Asana, Alamati, Sumken, Akuto li kama tomo wan pi nasin tawa mute|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> lon tenpo sike 2025 la, nasin tawa kon pona li open tan Sumken tawa ma tomo mute pi ma Elopa, pi ma Asija open suno, pi ma Asija pini suno. nasin suli kama li jo e pali pi nasin anpa tomo tawa kon sin pi suli km 3.5 en tomo wan pi tawa ijo pi nasin mute.<ref name="airroutes">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1004307?lang=ru|tan=tomo tawa kon sin: nasin tawa pona tan Sumken tawa ma Elopa en ma Asija|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref><ref name="airporthub"/> == kama sona en alasa sona == ma tomo Sumken li ma kama sona suli pi poka seli pi ma Kasa. tomo pi jan lili, tomo sona, tomo sona pali, tomo sona suli, tomo sona pi kama sona suli li lon. kulupu nanpa lawa li pana e sona tan mute pi tomo sona suli, jan kama sona, jan kama sona suli, jan pana sona, en kulupu alasa sona.<ref name="educationstats">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/dynamic-tables/1473/|tan=nanpa pi kama sona, alasa sona, en pali sin lon ma tomo Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> tomo sona suli mute la, ni li suli: * tomo sona suli alasa pi ma Kasa seli pi nimi jan M. O. Awesowi li pana e sona mute li jo e nasin alasa;<ref name="auezov">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://auezov.edu.kz/rus/|tan=tomo sona suli alasa pi ma Kasa seli pi nimi jan Mukata Awesowi|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> * tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli li pana e sona sijelo en sona misikeke;<ref name="skma">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://skma.edu.kz/|tan=tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> * tomo sona suli pi jan pana sona pi ma Kasa seli pi nimi jan Osepekali Sanipeko li pana e sona tawa jan pana sona.<ref name="zhanibekov">{{tan sona|toki tan=kk|linja=https://www.zhanibekov.edu.kz/|tan=tomo sona suli pi jan pana sona pi nimi Osepekali Sanipeko|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> tomo sona suli Sumken, tomo sona suli Milasi, tomo sona suli pi pali sin pi ma Asija insa, en tomo sona suli ante li lon kin. lon tenpo sike 2026 la, lawa li awen pali e nasin tawa tomo sona suli sin pi nasin musi en pali sitelen, lon tomo sona suli Awesowi.<ref name="cultureuni">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/press/news/details/1200906?lang=ru|tan=tomo sona suli pi nasin musi en tomo musi pi kalama en tawa: pali suli tu lon Sumken|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == pona sijelo == ma tomo Sumken li ma suli pi pona sijelo tawa poka seli pi ma Kasa. tomo sijelo pi sona mute, tomo lukin sijelo, tomo pi mama en jan lili, tomo pi pilin insa, tomo pi jaki suli, tomo pi tawa wawa lon tenpo pakala, tomo sijelo mani, en tomo alasa sijelo li lon. kama sona sijelo en pali misikeke li wan poka tomo sona suli pi sona sijelo pi ma Kasa seli en tomo pali misikeke. == nasin musi en sona kulupu == kulupu musi Kasa, Lusi, Opeki li lon ma tomo. tomo awen ijo majuna, tomo lipu, kulupu kalama musi, tomo sitelen, tomo musi sike, en kulupu pali musi li lon. tomo musi suli li ni: tomo musi Kasa pi nimi jan Suma Sanin, tomo musi Lusi, tomo musi pi kalama en tawa, tomo musi Opeki, tomo musi pi ijo luka en jan lili. kulupu tomo ijo majuna li jo e ijo pi tenpo pini en ma poka, e sitelen musi, e tomo sona tan jan moli pi lawa ike, e tomo pi nasin jan en pali sewi, e ijo pi ma tomo majuna lon kulupu Sunkala. lon tenpo sike 2020 la, ma tomo Sumken li ma tomo lawa pi nasin musi lon kulupu ma Sosalin majuna. lon tenpo sama la, jan li pana e musi tan tenpo sike 2200 pi ma tomo. kulupu UNESCO li pana e tenpo ni lon lipu tenpo suli ona.<ref name="cisculture">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://www.mfgs-sng.org/news/shymkent-otkryl-programmu--kul-turnaja-stolitsa-sng--0-0-/|tan=Sumken li open e nasin «ma tomo lawa pi nasin musi 2020»|tenpo=2020-06-20|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> == ma lukin en tawa musi == ijo suli pi tenpo pini li kulupu ma tomo majuna Sumkala. ona li lon ma tomo majuna en tomo utala majuna pi ma lawa Kokan. ona li jo e ma alasa ijo majuna, e tomo utala sin pi nasin majuna, e tomo awen ijo, e supa lukin.<ref name="archaeology"/> ma lukin pona li ni: ma supa Olatapasi, sitelen suli Se-Anawi, ma kasi pi lawa ona, sitelen suli Patiseki-pi, ma kasi pi nimi jan Apawi, ma kasi sona pi nimi jan Asanpa Asikalowi, tomo soweli pi ma tomo Sumken, nasin jan Apati, open telo en nasin tawa poka pi nasin telo Kosikalata, tomo sewi pi nasin Isilan, tomo sewi pi nasin sewi Lusi, en tomo majuna. jan li open tawa tan Sumken tawa ma tomo Salan, ma kasi lawa Salan-Ukami, ma kasi awen Akusu-Sapakili, ma tomo Tukistan, ma tomo Otala, en ma pona ante pi ma en tenpo pini lon poka seli pi ma Kasa. == tomo en pali ma tomo == ma tomo li jo e insa majuna poka tomo utala en esun majuna, e ma tomo jan pi tenpo Sosalin, e ma tomo sin pi tomo suli sewi. lawa li suli e ma tomo lon tenpo sike 2014 la, pali tomo mute li tawa poka lete, poka pini suno, en poka lete-pini suno. ma tomo jan en esun Tulan, Sumken City, Posali, Tasaji en ma ante li kama suli. lon tenpo mun nanpa 1–6 pi tenpo sike 2026 la, tomo sin li suli m² 558,600. m² 445,000 lon ni li lon tomo suli pi tomo jan mute.<ref name="stat2026"/> pali ma tomo li jo e nasin sin, linja telo en wawa, tomo sona, tomo sijelo, en tomo musi sin. == musi wawa == musi sike noka, utala luka, utala sijelo, sewi e kiwen, tawa sijelo, musi palisa en sike, tawa telo, tawa ilo sike li suli lon Sumken. kulupu mije pi musi sike noka Olatapasi li kama nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo sike 2023.<ref name="ordabasy2023">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://orda.kz/ordabasy-vpervye-stal-chempionom-kazahstana-378076/|tan=kulupu Olatapasi li kama nanpa wan pi musi sike noka lon ma Kasa|tenpo=2023-10-23|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> kulupu meli PI-IKI Sumken li kama nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo mute li musi lon kulupu ma Elopa.<ref name="biik2023">{{tan sona|toki tan=ru|linja=https://kff.kz/ru/news/25518|tan=PI-IKI Sumken li kulupu meli nanpa wan pi ma Kasa lon tenpo sike 2023|tenpo lukin=2026-07-29}}</ref> ma musi suli li ni: ma musi suli pi nimi jan Kasimukan Munajitapasowi, tomo pi tawa noka, tomo musi, ma musi palisa en sike, tomo telo. == pona ma en kasi == ma tomo li wile lili e kon jaki tan tomo pali en tomo tawa; li wile pona e ilo ma tomo; li wile pona e telo jaki; li wile weka pona e jaki kiwen; li wile awen e ma laso. nasin suli pi ma tomo li jo e pana kon seli pona tawa tomo, ante pi tomo tawa kulupu, pali sin e nasin telo, pali kasi, suli e sike kasi.<ref name="development"/> open telo Kosikalata en Kalasu, ma anpa pi nasin telo Patan, ma kasi sona, en ma laso pi suli hectare 5,300 li suli tawa ma en tawa lape jan.<ref name="development"/> == ma tomo sama == ma tomo Sumken li jo e nasin pona en pali sama poka ma tomo ni: * [[ma tomo Mokile]] ([[ma Pelalusi]]); * [[ma tomo Siwenese]] ([[ma Inli]]) — tan tenpo sike 1990; * [[ma tomo Akane]] ([[ma Elena]]); * [[ma tomo Isumi]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo sike 2004; * [[ma tomo Pataya]] ([[ma Tawi]]) — tan tenpo sike 2004; * [[ma tomo Koseto]] ([[ma Italija]]); * [[ma tomo Pajin]] ([[ma Sonko]]) — tan tenpo suno nanpa 16 pi tenpo mun nanpa 8 pi tenpo sike 1994; * [[ma tomo Sijan]] ([[ma Sonko]]) — tan tenpo mun nanpa 5 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Kusan]] ([[ma Tosiki]]) — tan tenpo sike 2003; * [[ma tomo Esikise]] ([[ma Tuki]]); * [[ma tomo Palikese]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo sike 1995; * [[ma tomo Senowa]] ([[ma Italija]]) — tan tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Atana]] ([[ma Tuki]]) — tan tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike 2021; * [[ma tomo Wanaso]] ([[ma Ajemenija]]) — tan tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike 2024; * [[ma tomo Osi]] ([[ma Kilisa]]) — tan tenpo mun nanpa 10 pi tenpo sike 2023; * [[ma tomo Polowiti]] ([[ma Pokasi]]) — tan tenpo suno nanpa 9 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike 2025; * [[ma tomo Pasalapa]] ([[ma Pakisan]]) — tan tenpo suno nanpa 10 pi tenpo mun nanpa 2 pi tenpo sike 2026. == o lukin kin == * [[ma tomo pi ma Kasa]] * ma tomo pi lawa ma suli lon ma Kasa * tenpo pini pi [[ma Kasa]] == tan sona == {{sona pi tan sona}} == lipu == * jan W. W. Patolito. ''pali lipu, kipisi nanpa 3: sona ma tan tenpo pini''. ma tomo Mawa: tomo lipu Nauka, 1965. * jan K. M. Pajipako. ''ma tomo pi tenpo meso lon ma Kasa lon nasin esun pi len linja''. ma tomo Alamati. * ''kulupu ijo pi tenpo pini en nasin musi pi ma Kasa: ma kipisi Kasa seli''. ma tomo Alamati. * ''sona tan alasa ijo majuna lon ma tomo Sumken''. ma tomo Sumken. == linja ante == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent lipu lawa pi ma tomo Sumken] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ nanpa lawa pi ma tomo Sumken] * [https://visit-shymkent.com/ lipu tawa musi pi ma tomo Sumken] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/ lipu mani pi ma tomo Sumken] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shymkent sitelen en ijo lon lipu Wikimesija Commons] [[kulupu:ma tomo]] [[kulupu:ma tomo pi ma Kasa]] [[kulupu:ma tomo suli]] cg6rzgg2gesctvf2lc5wodut30e2frk kulupu:ma tomo pi ma Kasa 14 12407 70260 2026-07-31T18:45:59Z Vyacheslav Nasretdinov 4060 mi pana e lipu sin li pana e toki ala 70260 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 kulupu:ma tomo suli 14 12408 70261 2026-07-31T18:46:22Z Vyacheslav Nasretdinov 4060 mi pana e lipu sin li pana e toki ala 70261 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1