Фән

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tt">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>ttwiki</dbname>
    <base>https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Бәхәс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кулланучы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кулланучы бәхәсе</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия бәхәсе</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл бәхәсе</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВики бәхәсе</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калып бәхәсе</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ярдәм</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Ярдәм бәхәсе</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Төркем</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Төркем бәхәсе</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал бәхәсе</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Фән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11789</id>
    <revision>
      <id>6025761</id>
      <parentid>6024878</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91633" sha1="s5che2my0iu04uqkrtkdjcln05fkq79" xml:space="preserve">{{мәгънәләр|Фән (мәгънәләр)}}
{{УК}}
'''Фән''':
* [[табигать]] серләренә үтеп керүне, аны объектив рәвештә сурәтләүгә һәм закончалыкларын билгеләүгә һәм яңа [[белем]] тудыруга юнәлдерелгән [[кеше]] алып барган эшчәнлегенең аерым төре,
* [[Белем икътисады]]ның нигезе булган [[фәнни тикшеренү]]ләр нәтиҗәсендә билгеле булган белем ([[факт]]лар, аларның [[система]]лаштырылуы, [[гипотеза]]лар һәм [[гөман]]нар).

== Фән тарихы ==
[[Язу]]ның үсеше белән [[борынгы дөнья]] вәкилләрендә табигать, [[җәмгыять]] һәм кеше турында эмпирик белем туплана башлана, [[математика]], [[логика]], [[геометрия]], [[астрономия]], [[медицина]] яралгылары барлыкка килә. Бүгенге көн [[галим]]нәренең элгәрләре булып [[хакыйкать]] эзләү һәм [[уйлану]]лар төп [[шөгыль]]ләре булган [[Борынгы Греция]] һәм [[Борынгы Рим|Рим]] [[фәлсәфәче]]ләре булалар. Борынгы Грециядә белемне төркемләштерү вариантлары килеп чыга.

Бугенге рәвештәге фән [[XVI гасыр|XVI]]—[[XVII гасыр]]ларда оеша башлый, [[мәгърифәтчелек чоры]]нда аеруча популярлаша. Үзенең тарихи үсеше барышында ул [[техника]] һәм [[технология]] кысалары тышына чыга. Фән җәмгыятькә һәм мәдәнияткә һәр яктан [[тәэсир]] итүче иҗтимагый һәм гуманитар яктан әһәмиятле [[:Төркем:Иҗтимагый институтлар|иҗтимагый институт]]ка әверелә.

== Фән өлкәләре ==
{{seealso|Төркем:Фәннәр|en:Category:Scientific disciplines|ru:Категория:Научные дисциплины}}
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2465832}
|section=
|sort=label
|columns=label:исем,description:тасвир,p279,p2578,p527}}
{| class='wikitable sortable'
! исем
! тасвир
! нәрсәнең ассыйныфы
! өйрәнелгән тармак
! нәрсәдән тора
|-
| ''[[:d:Q112612608|ancient science]]''
| 
| ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q567558|anomalistics]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q567555|аномалия]]''
| ''[[:d:Q219611|уфология]]''&lt;br/&gt;[[криптозоология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q179098|парапсихология]]''
|-
| ''[[:d:Q102357321|arts]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q208217|әдәбият белеме]]''
|-
| ''[[:d:Q135920258|asymptotic geometry]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11827733|atmospheric radiation]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122966731|attoscience]]''
| 
| фән
| 
| ''[[:d:Q4119076|attophysics]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q39081418|attochemistry]]''
|-
| ''[[:d:Q10859046|audio-psycho-phonology]]''
| 
| ''[[:d:Q538904|гамәли психология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123224658|Auditory Steady-State Response]]''
| 
| ''[[:d:Q160289|ишетү]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116780261|Bedrijfshuishoudkunde]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56699723|benign paroxysmal positional vertigo]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q832038|Betriebspädagogik]]''
| 
| [[мәгариф]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13053737|branch of psychotherapy]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15305550|carbon sequestration]]''
| 
| ''[[:d:Q41491|углерод газын тоту һәм саклау]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1741945|childhood studies]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9191274|Chronofarmakologia]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140879661|coastal science]]''
| 
| ''[[:d:Q113976585|табигый фәннәр]]''
| [[Яр буе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q124850526|creativity studies]]''
| 
| [[психология]]&lt;br/&gt;[[социология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2029930|organizational studies]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2414942|менеджмент фәне]]''
| ''[[:d:Q170658|иҗат]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113801503|cross-cultural marketing]]''
| 
| [[маркетинг]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3005917|cryptogamic botany]]''
| 
| [[ботаника]]
| ''[[:d:Q333458|cryptogam]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1430062|cryptology]]''
| 
| ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''
| 
| ''[[:d:Q897511|cryptanalysis]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q8789|криптография]]''
|-
| ''[[:d:Q2092031|Cultuurhistorie]]''
| 
| ''[[:d:Q1870019|spatial science]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115515170|curriculum research]]''
| 
| ''[[:d:Q861399|белем бирү өлкәсе тикшеренүләре]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q139620347|Demokratieforschung]]''
| 
| 
| [[демократия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114728600|Designgeschichte]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108552786|digital human sciences]]''
| 
| ''[[:d:Q1026962|цифрлы гуманитар фәннәр]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16246050|digital scholarship]]''
| 
| ''[[:d:Q17079481|scholarly method]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7432048|scholarly communication]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q199655|китапханәчелек]]''
| 
| ''[[:d:Q111252364|digital scholarship project]]''
|-
| ''[[:d:Q4167256|Dostoïevistique]]''
| 
| 
| [[Фёдор Достоевский|Федор Достоевский]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5333231|ecological energetics]]''
| 
| ''[[:d:Q719597|энергетика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12354141|Edition Science]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1994541|edukinesiologie]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3076155|ekistics]]''
| 
| 
| [[торак пункт]]
| ''[[:d:Q23578769|urban studies]]''
|-
| ''[[:d:Q25584060|energy development]]''
| 
| [[Гражданнар төзелеше|төзелеш инженериясе]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137780862|epistemocriticism]]''
| 
| ''[[:d:Q208217|әдәбият белеме]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124429869|Erziehungswissenschaft und Bildungsforschung]]''
| 
| [[гуманитар фәннәр]]
| 
| [[педагогика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q861399|белем бирү өлкәсе тикшеренүләре]]''
|-
| ''[[:d:Q122889015|Escola Paulística]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17105245|ethnolichenology]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133442551|experimental biology]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5769081|experimental science]]''
| 
| фән
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1202243|exploration geophysics]]''
| 
| [[геофизика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q853915|файдалы казылмалар геологиясе]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5421634|exposure science]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q26897695|impact of the environment]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2574087|health effect]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q108582043|extreme event attribution]]''
| 
| ''[[:d:Q900584|attribution]]''&lt;br/&gt;[[климатология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141176682|Feminist Translation Studies]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1438259|forest botany]]''
| 
| ''[[:d:Q19924411|урман белеме]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96378186|formal linguistics]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113976600|galenics]]''
| 
| ''[[:d:Q614304|фармация]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2185393|gamma sciences]]''
| 
| фән
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4475737|general game playing]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135415928|genetic sociology of law]]''
| 
| ''[[:d:Q847034|хокук социологиясе]]''
| [[хокук]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3107858|gitology]]''
| 
| [[геология]]
| ''[[:d:Q3124531|Gîte minéral]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1541210|gradient-index optics]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131557284|gueuzology]]''
| 
| ''[[:d:Q1925986|зитология]]''
| ''[[:d:Q1520229|гёз]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1030089|gyógypedagógiai gerontológia]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3123542|géophysique interne]]''
| 
| [[геофизика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124877263|halieutics]]''
| 
| 
| [[балык тоту]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2801995|handschriftkunde]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58231032|heavy mineral analysis]]''
| 
| [[геология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1980817|historical architectural engineering]]''
| 
| ''[[:d:Q150737|архитектур инженерия]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65928774|historical science]]''
| 
| ''[[:d:Q1587903|human science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''
| [[үткән]]
| ''[[:d:Q23498|археология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q338|космология]]''&lt;br/&gt;[[геология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q840400|эволюцион биология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7205|палеонтология]]''
|-
| ''[[:d:Q138296549|history of Earth's climate]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125875373|holistic psychology]]''
| 
| [[психология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1587903|human science]]''
| 
| ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]''
| ''[[:d:Q3769299|кешенең үз-үзен тотышы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q339557|кеше биологиясе]]''
| [[антропология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6007197|human engineering]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q339557|кеше биологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q720858|җәмгыять экологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5938602|Human systems engineering]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q175002|үсеш психологиясе]]''
|-
| ''[[:d:Q3378584|humanitarian pharmacy]]''
| 
| ''[[:d:Q614304|фармация]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q826745|гуманитар ярдәм]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124649606|hylistics]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124423648|idiobotany]]''
| 
| [[ботаника]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65939664|ketamine in depression]]''
| 
| ''[[:d:Q2075049|нейропсихофармакология]]''
| ''[[:d:Q243547|(RS)-ketamine]]''&lt;br/&gt;[[депрессия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q125321110|Landhuishoudkunde]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12323648|Landinspektørvidenskab]]''
| 
| ''[[:d:Q619798|геоматика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138744894|local government law]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6723726|machine perception]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1287386|Managementsoziologie]]''
| 
| 
| [[менеджмент]]
| 
|-
| ''[[:d:Q10334603|Mantike]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1120735|omen]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1420638|mathetics]]''
| 
| 
| [[белем алу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4268034|meadow management]]''
| 
| ''[[:d:Q113548818|Futterwirtschaft]]''
| [[болын]]
| 
|-
| ''[[:d:Q58579971|Medienforschung]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6822342|metabolic flux analysis]]''
| 
| ''[[:d:Q16335159|флаксомика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12352491|metapedagogy]]''
| 
| 
| [[педагогика]]
| 
|-
| ''[[:d:Q55653436|methodology of cognition sciences]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3378585|military pharmacy]]''
| 
| ''[[:d:Q614304|фармация]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1941909|model-driven engineering]]''
| 
| ''[[:d:Q682496|системотехника]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q80993|software engineering]]''
| ''[[:d:Q1925081|meta-modeling]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q258040|model transformation]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q129265953|momiology]]''
| 
| фән
| ''[[:d:Q43616|мумия]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12038551|monasteriology]]''
| 
| ''[[:d:Q1066186|фән тарихы]]''
| ''[[:d:Q44613|кәшишханә]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q136228543|mountain hydrology]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q120329833|multiplicity]]''
| 
| ''[[:d:Q2914894|phenomenological psychology]]''
| 
| ''[[:d:Q6817504|mental world]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6935011|plurality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18657|кемлекнең диссатсиятив бозылышы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2166675|tulpa]]''
|-
| ''[[:d:Q1213359|mummy research]]''
| 
| ''[[:d:Q23498|археология]]''
| ''[[:d:Q43616|мумия]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q140570453|Myceliotronics]]''
| 
| [[электроника]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3053334|nautical science]]''
| 
| фән
| ''[[:d:Q349613|sea shipping]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12772335|Nautika]]''
| 
| ''[[:d:Q800218|Bahari]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4316669|necropolis studies]]''
| 
| ''[[:d:Q1066186|фән тарихы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5633897|tourist]]''
| ''[[:d:Q200141|necropolis]]''&lt;br/&gt;[[зират]]
| 
|-
| ''[[:d:Q140400547|nuclear physics]]''
| 
| ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''
| ''[[:d:Q214609|материал]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q652630|Nuclear]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q140077024|nuclear science]]''
| 
| ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''
| 
| [[төш химиясе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83504|nuclear engineering]]''&lt;br/&gt;[[төш физикасы]]
|-
| ''[[:d:Q3347121|Néologie]]''
| 
| [[лексикология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1044094|oligofrenopedagogy]]''
| 
| [[педагогика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127220291|ombrology]]''
| 
| [[метеорология]]
| [[яңгыр]]
| 
|-
| ''[[:d:Q56297988|Organisationspädagogik]]''
| 
| [[педагогика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2029930|organizational studies]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2312402|organopotassium chemistry]]''
| 
| ''[[:d:Q237200|металлорганик химия]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126478478|paleocheloniology]]''
| 
| ''[[:d:Q7205|палеонтология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q24002214|хелонология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q106099227|палеогерпетология]]''
| ''[[:d:Q223044|Testudines]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16114972|Testudinata]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q132127029|paléo-généalogie]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138307594|parliamentary ethnography]]''
| 
| ''[[:d:Q135271807|сәясәт этнографиясе]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2056311|pastoral psychology]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131844097|permacomputing]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7180824|pharmacy practice]]''
| 
| ''[[:d:Q614304|фармация]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12765954|phoronomy]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12568274|physical electronics]]''
| 
| [[электроника]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55587445|physical fluid dynamics]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12397798|pleremática]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3332138|point mechanics]]''
| 
| [[классик механика]]&lt;br/&gt;[[теоретик механика]]
| ''[[:d:Q1621273|кисәкчек]]''
| ''[[:d:Q188715|статистик механика]]''
|-
| ''[[:d:Q2101402|political leadership]]''
| 
| ''[[:d:Q484275|leadership]]''&lt;br/&gt;[[менеджмент]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1192040|politics of Europe]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137366993|Politics, Administration &amp; International Relations]]''
| 
| ''[[:d:Q189533|гыйльми дәрәҗә]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q529618|Polizeiwissenschaft]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133897036|predictive science]]''
| 
| фән
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12046735|premuseology]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1550689|primary school pedagogy]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7249400|project engineering]]''
| 
| [[инженерлык]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140685099|protest research]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23582628|provenance]]''
| 
| [[геология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124371317|public mental health]]''
| 
| [[Халык сәламәтлелеге|җәмгыять сәламәтлеге]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q199687|remote sensing]]''
| 
| ''[[:d:Q29693713|gathering of information]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115756137|rhinotopy]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1054094|olfactory system]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q137646870|Santali linguistics]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26710929|security science]]''
| 
| ''[[:d:Q1587903|human science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5769133|Factual science]]''
| ''[[:d:Q10566551|куркынычсызлык]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12054298|Self-defense]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109000697|sensometrics]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30337832|signalistics]]''
| 
| [[семиотика]]
| ''[[:d:Q1211272|signage]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7512608|signage system]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q114415167|wayfinding]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q140192729|Silesian studies]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1511082|social justice research]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124370962|social pharmacy]]''
| 
| ''[[:d:Q614304|фармация]]''&lt;br/&gt;[[Халык сәламәтлелеге|җәмгыять сәламәтлеге]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q139582272|socio-environmental science]]''
| 
| [[социология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]''
| [[җәмгыять]]&lt;br/&gt;[[әйләнә-тирә мохит]]
| 
|-
| ''[[:d:Q56320670|source to sink]]''
| 
| ''[[:d:Q205768|седиментология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137918437|spatial information science]]''
| 
| ''[[:d:Q16387|information science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1870019|spatial science]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1870019|spatial science]]''
| 
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| 
| ''[[:d:Q816425|surveying]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q124468378|geoinformation science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q182468|гидрография]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q42515|картография]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q918779|геоинформатика]]''&lt;br/&gt;[[геодезия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q619798|геоматика]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6083625|spatial informatics]]''
|-
| ''[[:d:Q7604415|statistical signal processing]]''
| 
| ''[[:d:Q208163|signal processing]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2490619|structuuranalyse]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q903491|Studies of literary versions]]''
| 
| ''[[:d:Q15473066|textual scholarship]]''
| ''[[:d:Q5421766|expurgation]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q28666741|study of Jangar]]''
| 
| ''[[:d:Q4210217|Kalmykology]]''
| [[Җаңһар (эпос)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1807978|suicidology]]''
| 
| 
| [[үз-үзенә кул салу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q137613660|survival epidemiology]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6868389|Systems_analysis]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23001701|technics]]''
| 
| [[технология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105296981|the study of thermal baths]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134987139|theobromatology]]''
| 
| фән&lt;br/&gt;[[үсемлекләр систематикасы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q119387958|үсемлек белеме]]''
| ''[[:d:Q162078|Theobroma]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q42385|какао агачы]]''&lt;br/&gt;[[шоколад]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3491469|theory of welding]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7834112|transformative research]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q637916|universology]]''
| 
| фән
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7900162|urban science]]''
| 
| ''[[:d:Q69883|шәһәр төзү]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23578769|urban studies]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q999272|variational sociolinguistics]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]
| [[тел вариантлары]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1130761|variation]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q123224689|vecto-electronystamography]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2419912|verkeersregeltechniek]]''
| 
| ''[[:d:Q1640676|traffic engineering]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109450440|Verplegingswetenschappen]]''
| 
| ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]''
| [[сәламәтлекне саклау]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q121176|nursing]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7936208|vision science]]''
| 
| ''[[:d:Q113129180|офтальмология һәм оптометрия]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1754430|volkerpsychologie]]''
| 
| [[психология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q43455|этнология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136918332|weld metallurgy]]''
| 
| ''[[:d:Q5750455|physical metallurgy]]''
| ''[[:d:Q136905156|weld metal]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q136905101|welded joint]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2137729|heat-affected zone]]''&lt;br/&gt;[[металлургия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q629107|work studies]]''
| 
| ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56313174|wound care]]''
| 
| ''[[:d:Q121176|nursing]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1262192|XX гасыр фәлсәфәсе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125851756|Études maurrassiennes]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q3852964|Maurrassisme]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q138987368|Ödematologie]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130236362|авиацион климатология]]''
| 
| ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''&lt;br/&gt;[[климатология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2555318|автоматик фикерләү]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132731824|авыл хуҗалыгы икътисады]]''
| 
| [[Икътисад (фән)|икътисад]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3606845|agricultural science]]''
| [[авыл хуҗалыгы]]
| 
|-
| [[агрономия]]
| Авыл хуҗалыгы үсемлекләрен игү, аларның уңышын һәм җитештерелгән продукциянең сыйфатын, туфракның уңдырышлылыгын һәм авыл хуҗалыгы җирләренең продуктлылыгын күтәрү алымнары турындагы фәннәр комплексы
| ''[[:d:Q3606845|agricultural science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q110252479|crop and pasture production]]''
| [[Яшелчә культуралары|яшелчә]]&lt;br/&gt;[[авыл хуҗалыгы]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115473241|агротехнология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12076675|агрофизиология]]''
| авыл хуҗалыгы үсемлекләренең экологик физиологиясе
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2356802|агымнар теориясе]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q2356798|агым]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q98073976|агынты суларны күзәтү]]''
| 
| ''[[:d:Q2143522|мониторинг]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q114862363|environmental surveillance]]''
| ''[[:d:Q12438936|poliovirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q193447|аденовируслар]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1907818|Mastadenovirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q752185|Astrovirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1026758|Caliciviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1142751|norovirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7421020|Sapovirus]]''&lt;br/&gt;[[коронавируслар]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q15149715|Cryptosporidiidae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q133078|Cryptosporidium]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q380136|Enterobacteriaceae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q150839|Salmonella]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q311055|Escherichia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q46305|Filoviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5331908|Orthoebolavirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1331256|Flaviviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1165479|Flavivirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5731858|Hepeviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q24718671|Orthohepevirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q149348|Herpesviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23044105|Hexamitidae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1469628|Giardia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q69848812|Matonaviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q9055203|Papillomaviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13210344|Parvoviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q936600|Picornavirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q519796|Enterovirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4346377|Parechovirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1943460|Hepatovirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1778010|Kobuvirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18814482|Cosavirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18814698|Salivirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q948421|Poxviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q910576|Sedoreoviridae]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q189308|retrovirus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1413137|Togaviridae]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2362817|аддиктология]]''
| 
| ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]''
| [[аддикция]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q182413|non-controlled substance abuse]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3378593|substance dependence]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q100248755|азык-төлек токсикологиясе]]''
| 
| ''[[:d:Q1637030|ризык фәне]]''
| ''[[:d:Q184651|токсин]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1357314|Ай геодезиясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7498888|акология]]''
| 
| [[медицина]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q258731|актинометрия]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4674725|акустик океанография]]''
| 
| ''[[:d:Q43518|океанография]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4674681|акустик экология]]''
| 
| [[экология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12527947|акустоэлектроника]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50122569|алгоритмик үтә күренмәлелек]]''
| 
| ''[[:d:Q2798912|accountability]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q535347|transparency]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13636890|алгоритмика]]''
| 
| 
| [[алгоритм]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q175263|бирелмәләр төзелеше]]''
| ''[[:d:Q50122285|algorithmic accountability]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q50122569|алгоритмик үтә күренмәлелек]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q141495|математик оптимизация]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333464|алгоритмнар анализы]]''
|-
| ''[[:d:Q519888|аллометрия]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115690351|анархизм географиясе]]''
| 
| [[география]]
| [[анархизм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q29917753|анархизм өйрәнүләре]]''
| 
| ''[[:d:Q1143546|культурология]]''
| [[анархизм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11015354|анемология]]''
| 
| [[метеорология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2863444|аромакология]]''
| 
| ''[[:d:Q206202|ароматерапия]]''
| ''[[:d:Q485537|ис]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q9160239|аромакология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106131084|астровирусология]]''
| 
| [[астрономия]]&lt;br/&gt;[[вирусология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98072944|астрогеофизика]]''
| 
| ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''&lt;br/&gt;[[астрономия]]&lt;br/&gt;[[геофизика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q751447|астрогнозия]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1649253|астрономик география]]''
| 
| [[география]]&lt;br/&gt;[[астрономия]]
| 
| 
|-
| [[астрономия]]
| күк йөзендә урнашкан барлык системаларны өйрәнгән фәнне һәм белем өлкәсен белдергән термин
| ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q475023|төгәл фәннәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''&lt;br/&gt;фән
| [[Күк җисеме|астрономик җисем]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q5223514|кара сыекча]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q18746443|атомлы көч микроскопиясенә нигезләнүче инфракызыл спектроскопия]]''
| 
| ''[[:d:Q1074953|микроскопия]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q70906|инфракызыл спектроскопия]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2695280|техника]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4181964|аучылык]]''
| 
| 
| [[Сунар|ау]]
| 
|-
| ''[[:d:Q381517|аэрология]]''
| 
| 
| [[метеорология]]
| 
|-
| ''[[:d:Q8421|аэронавтика]]''
| 
| ''[[:d:Q2876213|aerospace]]''
| ''[[:d:Q765633|авиация]]''
| ''[[:d:Q1434048|aircraft construction]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q221395|air traffic control]]''
|-
| ''[[:d:Q16360|аэрономия]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1775058|transient luminous event]]''&lt;br/&gt;[[атмосфера]]
| 
|-
| ''[[:d:Q960146|аэростатика]]''
| 
| ''[[:d:Q6593690|аэромеханика]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q169019|statics]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116756704|аэротермодинамика]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q861525|белем бирү социологиясе]]''
| 
| ''[[:d:Q829367|мәгариф социологиясе]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3478658|белем тәмсиле]]''
| 
| [[ясалма интеллект]]
| ''[[:d:Q109642276|knowledge representation]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12763235|биогения]]''
| 
| ''[[:d:Q864503|биолог]]''
| ''[[:d:Q7562091|development]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q101432870|биогеофәннәр]]''
| 
| ''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''&lt;br/&gt;[[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3648891|биогеоценология]]''
| 
| [[биология]]
| [[биогеоценоз]]
| 
|-
| ''[[:d:Q13638319|биоимплантология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1898366|биоклиматология]]''
| 
| [[климатология]]&lt;br/&gt;[[экология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q864512|биологик кибернетика]]''
| 
| [[биология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q123637|кибернетика]]''
| 
| 
|-
| [[биология]]
| тере тормышны, тереклекне һәм аның табигать белән бәйләнешен өйрәнә торган фән
| ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''
| [[тереклек]]&lt;br/&gt;[[организм]]
| ''[[:d:Q183252|морфология]]''&lt;br/&gt;[[экология]]&lt;br/&gt;[[ботаника]]&lt;br/&gt;[[зоология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4785356|археобиология]]''&lt;br/&gt;[[анатомия]]&lt;br/&gt;[[микология]]&lt;br/&gt;[[генетика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q105582462|төс биологиясе]]''&lt;br/&gt;[[цитология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q840400|эволюцион биология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q177005|хисаплау биологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2728012|нейробиология]]''&lt;br/&gt;[[микробиология]]&lt;br/&gt;[[биотехнология]]&lt;br/&gt;[[биохимия]]&lt;br/&gt;[[биофизика]]
|-
| ''[[:d:Q746656|биология тарихы]]''
| 
| ''[[:d:Q56296765|табигый фәннәр тарихы]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13439429|биомедицина фәннәре]]''
| 
| ''[[:d:Q864601|биомедицина]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q28598684|биология бүлеге]]''
| 
| ''[[:d:Q207011|нейрофән]]''&lt;br/&gt;[[иммунология]]&lt;br/&gt;[[микробиология]]&lt;br/&gt;[[фармакология]]&lt;br/&gt;[[цитология]]
|-
| ''[[:d:Q4915164|биомузыкология]]''
| 
| [[биология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q164204|музыка белеме]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q864826|биостратиграфия]]''
| 
| ''[[:d:Q134783|стратиграфия]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7205|палеонтология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18657428|биотрибология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100489619|биофармацевтик фәннәр]]''
| 
| ''[[:d:Q7180763|фармацевтик фәннәр]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q803860|биофармация]]''
| 
| ''[[:d:Q7180763|фармацевтик фәннәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q614304|фармация]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q174502|биоэлектроника]]''
| 
| [[биология]]&lt;br/&gt;[[электроника]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q864277|биоэлектрохимия]]''
| 
| ''[[:d:Q7877|электрохимия]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864661|биофизик химия]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2374463|бирелмәләр буенча фән]]''
| 
| фән
| [[бирелмәләр]]
| 
|-
| [[ботаника]]
| 
| [[биология]]
| [[үсемлекләр]]
| ''[[:d:Q655362|үсемлекләр морфологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2725616|plant reproduction]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q185973|үсемлекләр физиологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7201518|үсемлекләр генетикасы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q591138|Plant evolutionary developmental biology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1387972|үсемлекләр экологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4021|үсемлекләр анатомиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1138244|фитоценология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q771220|үсемлекләр географиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q640068|фитохимия]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q272737|фенология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q212919|палинология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q192694|палеоботаника]]''
|-
| ''[[:d:Q119851674|буяу технологиясе]]''
| 
| ''[[:d:Q911772|химик технология]]''
| ''[[:d:Q174219|буяу]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q9370062|вакцинология]]''
| 
| [[медицина]]
| ''[[:d:Q134808|вакцина]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4102821|валеология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131153250|ветеринар биохимия]]''
| 
| [[ветеринария]]&lt;br/&gt;[[биохимия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131153253|ветеринар нейроанатомия]]''
| 
| [[ветеринария]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q948647|нейроанатомия]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30891835|ветеринар психология]]''
| 
| [[ветеринария]]&lt;br/&gt;[[психология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7189431|вируслар филодинамикасы]]''
| 
| ''[[:d:Q128570|биоинформатика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2066554|вируслар эволюциясе]]''
| эволюцион биология һәм вирусология бүлеге
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11774920|витикультура]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4130902|габитоскопия]]''
| 
| ''[[:d:Q43504|криминалистика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1144718|газодинамика]]''
| 
| ''[[:d:Q95326007|gas flow]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q8424|аэродинамика]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q216320|гидроаэродинамика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117742678|гаилә фәне]]''
| 
| ''[[:d:Q1587903|human science]]''&lt;br/&gt;[[иҗтимагый фәннәр]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22719|галәмгизәрчелек]]''
| 
| ''[[:d:Q2876213|aerospace]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10854323|гамәли геология]]''
| 
| [[геология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113883996|гамәли гидрология]]''
| 
| ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''&lt;br/&gt;[[гидрология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130217800|гамәли климатология]]''
| 
| ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''&lt;br/&gt;[[климатология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q321249|гамәли лингвистика]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''
| ''[[:d:Q1455196|second-language education]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15879993|тел хатасы]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4781603|гамәли онтология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4376413|гамәли психология]]''
| 
| [[психология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3179130|гамәли сәясәт тикшеренүләре]]''
| 
| ''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''&lt;br/&gt;[[иҗтимагый фәннәр]]
| ''[[:d:Q1156854|policy]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''
| 
| фән
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1493973|гарбология]]''
| 
| [[Академик дисциплиналар|академик дисциплина]]
| ''[[:d:Q45701|waste]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2740627|гелиофизика]]''
| 
| [[физика]]&lt;br/&gt;[[астрономия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q37547|астрофизика]]''
| 
| 
|-
| [[география]]
| табигый һәм территориаль хуҗалык комплексларын һәм аларның компонентларын өйрәнүче фәннәр тупламасы
| фән
| ''[[:d:Q2221906|географик урынлашу]]''
| ''[[:d:Q135995350|evolutionary geography]]''
|-
| ''[[:d:Q152827|геодинамика]]''
| 
| [[геофизика]]&lt;br/&gt;[[геология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112604796|геологик картография]]''
| 
| ''[[:d:Q42515|картография]]''&lt;br/&gt;[[геология]]
| 
| 
|-
| [[геология]]
| 
| ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''&lt;br/&gt;[[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| [[литосфера]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5535463|геометаллургия]]''
| 
| [[металлургия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5535546|геомифология]]''
| 
| [[геология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q580854|мифография]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12018182|геоника]]''
| геоинформатика бүлеге, мәгълүмати комплекслар булдыру методологиясен өйрәнә
| [[геология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q918779|геоинформатика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1440020|геостатистика]]''
| 
| [[статистика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q64811452|geospatial science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1870019|spatial science]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11772762|геотехник һәм файдалы казылмалар чыгару механикасы]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| [[геофизика]]
| 
| [[физика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q104499|планетология]]''
| [[Җир]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q10928429|геологик процесс]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1467769|магматизм]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3123544|геофизиология]]''
| 
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24885798|гигрология]]''
| 
| ''[[:d:Q757520|атмосфера турында фәннәр]]''
| 
| 
|-
| [[гидрология]]
| 
| фән
| ''[[:d:Q1148989|су балансы]]''
| ''[[:d:Q2627395|surface-water hydrology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q182468|гидрография]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1366172|гидрометрия]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17455059|hydrological prognosis]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q72358999|hydrologic engineering]]''
|-
| ''[[:d:Q1045317|гидрометеорология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11710371|гидромикология]]''
| 
| [[микология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1130698|гидробиология]]''
| ''[[:d:Q2948674|aquatic fungus]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q119724213|гликобиология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q741206|гликомика]]''
| 
| [[биохимия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q158666|-омика]]''
| ''[[:d:Q3063952|гликом]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q10660901|гомуми икътисад]]''
| 
| [[Икътисад (фән)|икътисад]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12097476|гранулометрия]]''
| 
| ''[[:d:Q7140480|кисәкчекләр зурлыгын анализлау]]''
| ''[[:d:Q7140503|particle size]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q98815202|droplet size]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q466491|grain size]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]''
| 
| фән
| 
| [[фәлсәфә]]&lt;br/&gt;[[социология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q43455|этнология]]''&lt;br/&gt;[[антропология]]&lt;br/&gt;[[гуманитар фәннәр]]&lt;br/&gt;[[Tel beleme|тел белеме]]&lt;br/&gt;[[тарих]]&lt;br/&gt;[[география]]&lt;br/&gt;[[психология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q164204|музыка белеме]]''&lt;br/&gt;[[Икътисад (фән)|икътисад]]&lt;br/&gt;[[иҗтимагый фәннәр]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q382995|хокук белеме]]''
|-
| ''[[:d:Q97170172|гөмбәләр таксономиясе һәм систематикасы]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115102736|дельфинология]]''
| 
| ''[[:d:Q183904|териология]]''
| ''[[:d:Q7369|дельфин]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q73667464|дендрогеоморфология]]''
| 
| ''[[:d:Q52109|геоморфология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q80205|дендрохронология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103821292|динамик метеорология]]''
| 
| [[метеорология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3174497|динамик системалар теориясе]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q638328|үзгәрмәле җөя]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q73413371|дискурс тел белеме]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q190539|дискурс]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]''
| 
| фән
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25411523|диффузионизм]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6764278|диңгезләр ботаникасы]]''
| 
| [[ботаника]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7173|океан биологиясе]]''
| ''[[:d:Q111240775|диңгез үсемлеге]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1050578|диңгезләр геологиясе]]''
| 
| [[геология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3349060|океанология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q43518|океанография]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1235196|документлау белеме]]''
| 
| фән
| ''[[:d:Q788790|documentation]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1255706|драма теориясе]]''
| 
| ''[[:d:Q960543|театр сәнгате белеме]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2453249|дүртенчел дәвер геологиясе]]''
| 
| [[геология]]
| ''[[:d:Q26185|дүртенчел дәвер]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11602445|дүртенчел дәвер геологиясе]]''
| 
| [[геология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15841966|дәүләт идарәсе]]''
| белем алу тармагы, специальность
| ''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2116549|журналистика фәне]]''
| 
| [[иҗтимагый фәннәр]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1925986|зитология]]''
| 
| [[химия]]&lt;br/&gt;[[биология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1039642|food technology]]''
| ''[[:d:Q26705422|beermaking]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3328171|зоология тарихы]]''
| 
| ''[[:d:Q746656|биология тарихы]]''
| 
| ''[[:d:Q5871123|history of zoology through 1859]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5871120|History of zoology (1859–present)]]''
|-
| ''[[:d:Q7061684|зоопатология]]''
| 
| [[ветеринария]]&lt;br/&gt;[[патология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1402889|игенчелек]]''
| 
| [[авыл хуҗалыгы]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1268199|идари финанслар]]''
| 
| ''[[:d:Q2043282|административ бизнес]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2473359|икътисад фәне методологиясе]]''
| 
| ''[[:d:Q185698|фәнни методология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4530417|икътисади кибернетика]]''
| 
| ''[[:d:Q123637|кибернетика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112209322|иммунобиология]]''
| 
| [[биология]]&lt;br/&gt;[[иммунология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3149134|иммуногематология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5867819|инженерия тарихы]]''
| 
| [[инженерлык]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2183341|history of science and technology]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4201165|инноватика]]''
| 
| 
| [[инновация]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1063716|интерактомика]]''
| 
| ''[[:d:Q158666|-омика]]''
| ''[[:d:Q841382|интерактом]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q6030442|инфокоммуникацияләр]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7167016|инфратавышны тою]]''
| 
| ''[[:d:Q160402|хисләрне тою]]''
| ''[[:d:Q212082|инфратавыш]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3801432|иономика]]''
| 
| ''[[:d:Q471857|протеомика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118711714|итальян ономастикасы]]''
| 
| ''[[:d:Q175156|ономастика]]''
| ''[[:d:Q56446973|итальян исем]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q59484341|иҗтимагый идарә структуралары эволюциясе]]''
| антропологик тикшеренүләр юнәлеше
| ''[[:d:Q27778|сәяси антропология]]''
| 
| 
|-
| [[иҗтимагый фәннәр]]
| җәмгыять һәм җәмгыятьтәге аерым шәхесләр арасындагы мөнәсәбәтләрне өйрәнүче академик дисциплиналар
| ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q97929320|humanities, arts and social sciences]]''
| [[җәмгыять]]
| [[Икътисад (фән)|икътисад]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''&lt;br/&gt;[[антропология]]&lt;br/&gt;[[социология]]&lt;br/&gt;[[психология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3274962|социаль статистика]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q187084|newspaper studies]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5001951|бизнес тикшеренүләре]]''&lt;br/&gt;[[география]]&lt;br/&gt;[[Иҗтимагый психология|социаль психология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q382995|хокук белеме]]''&lt;br/&gt;[[демография]]
|-
| ''[[:d:Q6333|йолдызлар динамикасы]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31836330|калиология]]''
| кош ояларын өйрәнүче орнитология бүлеге
| [[орнитология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42515|картография]]''
| 
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]&lt;br/&gt;[[география]]
| [[харита]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q60533375|картографик ресурслар]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1734650|картометрия]]''
| 
| ''[[:d:Q12453|үлчәү]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1967369|катлаулы системаларны анализлауда математика кулланылышы]]''
| 
| ''[[:d:Q269699|системалар теориясе]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q471906|квант криптографиясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7269071|квант метрологиясе]]''
| 
| ''[[:d:Q394|метрология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3999|кеше анатомиясе]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q23852|кеше тәне]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2892439|кеше физиологиясе]]''
| 
| [[физиология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16526661|кешенең тасвирый, топографик һәм функциональ анатомиясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2501507|кием тарихы]]''
| 
| [[тарих]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27964550|кислоталар–селтеләр химиясе]]''
| 
| [[химия]]
| ''[[:d:Q24855162|кислоталар һәм селтеләр]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12549424|климатография]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1774688|клиник фармакология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2868255|клиниметрика]]''
| 
| [[эпидемиология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q113129019|клиник фәннәр]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q582013|когнитив этология]]''
| 
| [[этология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56318992|коллапсология]]''
| 
| [[экология]]&lt;br/&gt;[[Икътисад (фән)|икътисад]]&lt;br/&gt;[[антропология]]&lt;br/&gt;[[социология]]&lt;br/&gt;[[психология]]&lt;br/&gt;[[биофизика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q52106|биогеография]]''&lt;br/&gt;[[демография]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q159385|геосәясәт]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23498|археология]]''&lt;br/&gt;[[тарих]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188867|киләчәкбелем]]''
| ''[[:d:Q3108979|risks of environmental and societal collapses]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3042783|societal collapse]]''
| 
|-
| [[Коллоид химия|коллоид химиясе]]
| 
| [[химия]]
| 
| ''[[:d:Q5954615|өслекләр химиясе]]''
|-
| ''[[:d:Q374535|колориметрия]]''
| 
| ''[[:d:Q625648|фотометрия]]''
| ''[[:d:Q2561835|color measurement]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q20181823|коммуникацион психология]]''
| 
| [[психология]]
| ''[[:d:Q11024|аралашу]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q287983|кониология]]''
| 
| фән
| ''[[:d:Q498957|particulates]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q165632|тузан]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q474200|кораблар төзелеше]]''
| 
| ''[[:d:Q4459228|commodity production]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q187939|җитештерү]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q118291|marine engineering]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1426058|корпоратив коммуникация]]''
| 
| ''[[:d:Q1937189|оешма коммуникацияләре]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127676088|корткычларга каршы көрәш]]''
| 
| фән
| ''[[:d:Q2306047|pest control]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q10453718|космик астрономия]]''
| космостагы астрономик тикшеренүләр
| [[астрономия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q584093|космик һава торышы]]''
| 
| ''[[:d:Q2740627|гелиофизика]]''&lt;br/&gt;[[һава торышы]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]''
| 
| ''[[:d:Q338|космология]]''&lt;br/&gt;фән
| ''[[:d:Q180046|space exploration]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q686876|space colonization]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4811463|космос электроникасы]]''
| 
| [[электроника]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113884132|космохронология]]''
| 
| ''[[:d:Q130788|хронология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q338|космология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129261095|космоэкология]]''
| 
| фән
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131828209|Костомарознавство]]''
| 
| [[тарихнамә]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1640995|котып тикшеренүләре]]''
| 
| ''[[:d:Q6502154|exploration]]''&lt;br/&gt;[[география]]
| ''[[:d:Q60670|котып төбәкләре]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114457350|кошларны күзәтүдә тепловизор алымнар]]''
| 
| ''[[:d:Q624587|термография]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19605747|кояш активлыгы]]''
| 
| ''[[:d:Q2740627|гелиофизика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112031785|Кояш-Җир бәйләнеше]]''
| 
| [[геофизика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q37547|астрофизика]]''
| ''[[:d:Q17996169|кояш нурланышы]]''&lt;br/&gt;[[кояш җиле]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q11547|космик нурланыш]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q192116|криогеника]]''
| 
| ''[[:d:Q908692|түбән температуралар физикасы]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3506050|криптовирология]]''
| 
| ''[[:d:Q8789|криптография]]''
| 
| 
|-
| [[криптозоология]]
| 
| 
| ''[[:d:Q772636|криптид]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3578714|куллану икътисады]]''
| 
| [[микроикътисад]]
| ''[[:d:Q192270|куллану]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1143546|культурология]]''
| халыкларның мәдәниятен, аның рухи үсешен, халык тормышындагы ролен өйрәнә торган фән
| ''[[:d:Q23010558|area, ethnic, cultural, gender, and group studies]]''&lt;br/&gt;[[гуманитар фәннәр]]&lt;br/&gt;[[антропология]]
| [[мәдәният]]
| ''[[:d:Q1662673|җенсият тикшеренүләре]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3621186|Arabic studies]]''
|-
| [[культурология]]
| 
| [[иҗтимагый фәннәр]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4369615|кыр тел белеме]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q903820|кырлар теориясе]]''
| математика өлкәсе
| 
| ''[[:d:Q190109|кыр]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q60198411|күк йөзе картографиясе]]''
| 
| [[астрономия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q42515|картография]]''
| ''[[:d:Q842617|йолдызлы күк йөзе картасы]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7244973|лазер химиясе]]''
| 
| [[химия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2644091|лактология]]''
| 
| [[биология]]
| [[күкрәк сөтен имезү]]
| 
|-
| ''[[:d:Q20563295|летоника]]''
| 
| 
| [[Латвия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3044418|лингвистик демография]]''
| 
| [[демография]]&lt;br/&gt;[[Tel beleme|тел белеме]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4261907|лингвокультурология]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]&lt;br/&gt;[[культурология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6556376|липидомика]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q6556375|липидом]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q193627|логик позитивизм]]''
| 
| ''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121353464|магнитоакустика]]''
| 
| ''[[:d:Q82811|акустика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4275277|макаренковедение]]''
| 
| [[педагогика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1359035|макросейсмика]]''
| 
| ''[[:d:Q83371|сейсмология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1887105|маледиктология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4279953|маммология]]''
| 
| ''[[:d:Q177719|диагноз]]''
| 
| [[маммография]]
|-
| ''[[:d:Q1066867|масс-медиа хокукы]]''
| 
| [[хокук]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26885502|матди булмаган тарихи мәдәни феноменнарны туплау]]''
| систематик антропология һәм фольклористика формалашуына кадәрге фәнни эшчәнлек юнәлеше
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47087057|математик фаразлау]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''
| 
| ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''
| ''[[:d:Q214609|материал]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q112225193|материал үзлеге]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q64836114|махсус фантастика тикшеренүләре]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12586619|машиналар белеме]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11790210|медицина фәннәре]]''
| 
| ''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2414942|менеджмент фәне]]''
| 
| ''[[:d:Q5001951|бизнес тикшеренүләре]]''
| [[менеджмент]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2643081|ментализм]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12149006|метаболомика]]''
| 
| ''[[:d:Q177005|хисаплау биологиясе]]''&lt;br/&gt;[[биохимия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q158666|-омика]]''
| ''[[:d:Q407595|метаболит]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q903667|метаболом]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q17282409|металломика]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q6822890|metallome]]''
| 
|-
| [[металлургия]]
| 
| ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30599095|метафән]]''
| 
| фән&lt;br/&gt;''[[:d:Q1096708|метатеория]]''
| [[фәнни тикшеренү]]&lt;br/&gt;фән
| ''[[:d:Q65067163|journalology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q107015976|scientonomy]]''
|-
| [[метеорология]]
| 
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q757520|атмосфера турында фәннәр]]''
| [[һава торышы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2615451|atmospheric circulation]]''
| ''[[:d:Q130304502|метеорология бүлеге]]''
|-
| ''[[:d:Q394|метрология]]''
| 
| ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''
| 
| ''[[:d:Q55029126|фәнни метрология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q55033061|гамәли метрология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q55070421|хокуки метрология]]''
|-
| ''[[:d:Q180165|мехатроника]]''
| 
| ''[[:d:Q4917288|control engineering]]''&lt;br/&gt;[[информатика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12176496|electromechanical engineering]]''&lt;br/&gt;[[технология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q113104535|control engineering, mechatronics and robotics]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12553966|микроклиматология]]''
| 
| [[климатология]]
| ''[[:d:Q215108|микроклимат]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1074953|микроскопия]]''
| 
| ''[[:d:Q2695280|техника]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q217602|анализ]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3918374|фәнни технология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1140541|микротарих]]''
| 
| ''[[:d:Q1066186|фән тарихы]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q175403|микроэлектроника]]''
| 
| [[электроника]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q819115|молекуляр нанотехнология]]''
| 
| ''[[:d:Q11468|нанотехнология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124187184|молекуляр фән һәм технология]]''
| 
| ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62045|морфемика]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47784598|морфография]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q186131|terrain]]''
| 
|-
| [[морфонология]]
| 
| 
| 
| [[Морфология (тел белеме)|морфология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q40998|фонология]]''
|-
| ''[[:d:Q12036434|музейчылыкның гомуми теориясе]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q460162|музейчылык фәне]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q899293|музыка кораллары белеме]]''
| 
| ''[[:d:Q164204|музыка белеме]]''
| ''[[:d:Q34379|музыка коралы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2748242|музыка кораллары классификациясе]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q510293|музыкаль акустика]]''
| 
| ''[[:d:Q82811|акустика]]''
| 
| 
|-
| [[мәгариф]]
| 
| [[хезмәт]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6423395|белемнәр белән уртаклашу]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2305441|социаль процесс]]''
| 
| ''[[:d:Q61788126|белем бирү эшчәнлеге]]''&lt;br/&gt;[[белем алу]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q352842|укыту]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2267590|self-education]]''
|-
| ''[[:d:Q131222|мәгълүмат теориясе]]''
| 
| ''[[:d:Q20026918|математик теория]]''
| 
| 
|-
| [[мәгълүмат технологияләре]]
| 
| ''[[:d:Q5268834|мәгълүмати-коммуникацион технологияләр]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1662553|мәгълүмати этика]]''
| 
| [[этика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1791800|мәдәни материализм]]''
| 
| [[антропология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2251440|мәктәп педагогикасы]]''
| 
| [[педагогика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3919817|мөгамәләи фәннәр]]''
| 
| ''[[:d:Q33122512|гуманитар һәм социаль фәннәр]]''
| [[тотыш]]
| ''[[:d:Q1483503|чагыштырма психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q147638|когнитивистика]]''&lt;br/&gt;[[психология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1078351|communication science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q161733|криминология]]''&lt;br/&gt;[[педагогика]]
|-
| ''[[:d:Q106807182|нанонейрофән]]''
| 
| ''[[:d:Q11468|нанотехнология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q207011|нейрофән]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113957059|нанофармакология]]''
| 
| [[фармакология]]
| ''[[:d:Q261659|наномедицина]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q269323|натурфәлсәфә]]''
| табигатьне өйрәнү фәлсәфәсе
| [[фәлсәфә]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113957515|нейроиммуноэндокринология]]''
| 
| [[неврология]]&lt;br/&gt;[[иммунология]]&lt;br/&gt;[[эндокринология]]
| [[эндокрин система]]&lt;br/&gt;[[иммун системасы]]&lt;br/&gt;[[нерв системасы]]
| 
|-
| ''[[:d:Q112417293|нейротоксикология]]''
| 
| [[токсикология]]&lt;br/&gt;[[неврология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25615885|нуклеоника]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107366654|океан төбен сейсмик ысуллар белән өйрәнү]]''
| 
| ''[[:d:Q4674725|акустик океанография]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43518|океанография]]''
| 
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3349060|океанология]]''
| [[океан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3349060|океанология]]''
| 
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| [[океан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2461938|онейрология]]''
| 
| 
| [[йокы]]
| 
|-
| ''[[:d:Q175156|ономастика]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1129340|onomasiology]]''
| ''[[:d:Q25488743|naming]]''&lt;br/&gt;[[исем]]
| ''[[:d:Q485762|топонимика]]''&lt;br/&gt;[[антропонимика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q107466318|әдәбият ономастикасы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q113540689|socio-onomastics]]''&lt;br/&gt;[[зоонимика]]
|-
| ''[[:d:Q193091|оптоэлектроника]]''
| 
| [[электроника]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q467054|фотоника]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99180876|органик фотохимия]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7102834|орисмология]]''
| техник терминнарны шәрехләү
| фән&lt;br/&gt;''[[:d:Q184524|лексикография]]''&lt;br/&gt;[[лексикология]]
| 
| 
|-
| [[орфография]]
| 
| ''[[:d:Q1759988|тел нормалары]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1156854|policy]]''&lt;br/&gt;[[Tel beleme|тел белеме]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130239031|осфрезиология]]''
| 
| ''[[:d:Q2728012|нейробиология]]''&lt;br/&gt;[[химия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5459269|очыш динамикасы]]''
| 
| ''[[:d:Q128030|динамика]]''
| 
| ''[[:d:Q360475|flight dynamics]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q758207|flight dynamics]]''
|-
| ''[[:d:Q52151|палеогеография]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q55965287|палеогеографик объект]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11393529|палеоихнология]]''
| 
| ''[[:d:Q2315537|ихнология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7205|палеонтология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q191069|палеоклиматология]]''
| 
| [[климатология]]
| ''[[:d:Q12558212|палеоклимат]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q104909997|палеоокеанология]]''
| 
| [[геология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7205|палеонтология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q43518|океанография]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3361741|палеопалинология]]''
| 
| ''[[:d:Q7205|палеонтология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q212919|палинология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1501881|палеосейсмология]]''
| 
| ''[[:d:Q83371|сейсмология]]''
| ''[[:d:Q11410991|палео җир тетрәве]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q212919|палинология]]''
| 
| [[ботаника]]
| ''[[:d:Q165632|тузан]]''&lt;br/&gt;[[серкә]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q177332|спора]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q138296545|palynomorph]]''
| ''[[:d:Q6018089|аэропалинология]]''
|-
| ''[[:d:Q648470|паралогизм]]''
| 
| ''[[:d:Q1156402|фикерләү]]''&lt;br/&gt;[[фәлсәфә]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q71102948|патобиохимия]]''
| 
| [[биохимия]]&lt;br/&gt;[[патология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q849994|клиник химия]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17138687|патологик морфология]]''
| 
| ''[[:d:Q183252|морфология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q119708298|педагогик психосоциология]]''
| 
| ''[[:d:Q3410140|психосоциология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q861641|educational sciences]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57409595|педагогик фикер тарихы]]''
| 
| ''[[:d:Q116698620|педагогика тарихы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1195695|интеллектуаль тарих]]''
| 
| 
|-
| [[педагогика]]
| 
| ''[[:d:Q944537|гуманитар фән]]''&lt;br/&gt;[[мәгариф]]
| [[мәгариф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2120372|педология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2624576|петрогенезис]]''
| 
| ''[[:d:Q163082|петрология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113957040|плазмодинамика]]''
| 
| ''[[:d:Q128030|динамика]]''
| [[Plazma|плазма]]&lt;br/&gt;[[физика]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12140686|плазмохимия]]''
| 
| 
| [[Plazma|плазма]]
| 
|-
| ''[[:d:Q84497078|планетар геоморфология]]''
| 
| ''[[:d:Q104499|планетология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q52109|геоморфология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104499|планетология]]''
| 
| ''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]''
| [[планета]]&lt;br/&gt;[[Астероидлар|астероид]]&lt;br/&gt;[[кече планета]]&lt;br/&gt;[[кәрлә планета]]&lt;br/&gt;[[Иярчен|табигый иярчен]]&lt;br/&gt;[[планеталар системасы]]
| ''[[:d:Q3770855|discovery and exploration of the Solar System]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q156312|Җир тарихы]]''
|-
| ''[[:d:Q113957843|позология]]''
| дару матдәләренең дозаларын өйрәнү
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1710346|постурография]]''
| 
| ''[[:d:Q569965|аудиология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2854916|оториноларинголог]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1514380|постурология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5186700|программалау тел кодларының критик тикшеренүләре]]''
| 
| [[герменевтика]]
| ''[[:d:Q124590|program code]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1204375|психогенетика]]''
| 
| [[генетика]]&lt;br/&gt;[[психология]]
| ''[[:d:Q784237|genetic predisposition]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1773859|nature versus nurture]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116802462|психологик дидактика]]''
| 
| [[психология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7921|дидактика]]''
| 
| 
|-
| [[психология]]
| 
| ''[[:d:Q1587903|human science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3919817|мөгамәләи фәннәр]]''
| ''[[:d:Q3769299|кешенең үз-үзен тотышы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3968640|психик халәте]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10355314|psychism]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q194034|психика]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12047512|психик күренеш]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3491351|психик сыйфатлар]]''
| ''[[:d:Q7782373|теоретик психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4376413|гамәли психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q538904|гамәли психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1361345|гомуми психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q199906|клиник психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q624758|психопатология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16270338|оешмалар психологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q490354|инженерлык психологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q175002|үсеш психологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q271716|шәхес психологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23373|когнитив психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3872|нейропсихология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1515727|психофармакология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q475042|эксперименталь психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1514684|gerontopsychology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q632190|спорт психологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q368498|дин психологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2479662|хокукый психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1403186|сәламәтлек психологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q476590|музыкаль психология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1064195|сәнгать психологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5442885|feminist psychology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170912|сексология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1727025|chess psychology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2905785|cyberpsychology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11830699|gender psychology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1224394|дифференциаль психология]]''&lt;br/&gt;[[Иҗтимагый психология|социаль психология]]&lt;br/&gt;[[сәяси психология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2386890|psychology of money]]''&lt;br/&gt;[[психолингвистика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7256416|psychology of dance]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1322052|психодиагностика]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q506132|психометрия]]''
|-
| ''[[:d:Q1515727|психофармакология]]''
| 
| [[фармакология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2299606|психиатрик соматотерапия]]''
| ''[[:d:Q1572854|психофармакологик дару]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7280359|радиацион материаллар белеме]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2125423|радиолокацион астрономия]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3536003|радиотоксикология]]''
| 
| [[токсикология]]
| ''[[:d:Q768105|radiotoxicity]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1446961|ракетотехника]]''
| 
| ''[[:d:Q3798668|aerospace engineering]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12775185|рекреалогия]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7310885|релаксометрия]]''
| 
| ''[[:d:Q3918374|фәнни технология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q217102|реставрация]]''
| 
| ''[[:d:Q1479406|объектларны саклау]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1914636|эшчәнлек]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2144962|ремонт]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q627436|эшчәнлек өлкәсе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q104637332|планлаштырылган процесс]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115583015|ризометрия]]''
| 
| [[ботаника]]
| ''[[:d:Q12453|үлчәү]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q9311551|родология]]''
| 
| [[ботаника]]
| [[гөлҗимеш]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3743777|сазлыклар белеме]]''
| 
| [[гидрология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q52107|физик география]]''
| ''[[:d:Q170321|су-сазлык җирләре]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1122446|санак этикасы]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10379048|санитария технологиясе]]''
| 
| [[технология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1931606|семасиология]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1889114|сизгерлек анализы]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q71102585|симерү өлкәсендә тикшеренүләр]]''
| 
| [[медицина]]
| [[симерү]]
| 
|-
| ''[[:d:Q442843|синтактика]]''
| семиотикадагы синтаксис
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1366192|системалар идентификациясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2167061|системология]]''
| 
| фән&lt;br/&gt;''[[:d:Q30599095|метафән]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q69975710|interdisciplinary studies]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q33521|гамәли математика]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q136530578|theoretical sciences]]''
| ''[[:d:Q58778|система]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q28792120|славяннар мифологиясе һәм диннәре тикшеренүләре]]''
| 
| [[тарихнамә]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113125728|социомәдәни география]]''
| 
| ''[[:d:Q524273|социаль география]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q168891|мәдәни география]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2305217|социоэкология]]''
| 
| [[социология]]&lt;br/&gt;[[экология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1298380|спорт фәне]]''
| 
| фән&lt;br/&gt;''[[:d:Q657632|кинезиология]]''
| ''[[:d:Q219067|физик күнегүләр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q309252|physical fitness]]''&lt;br/&gt;[[спорт]]
| ''[[:d:Q193378|биомеханика]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q657632|кинезиология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2312561|computer science in sport]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q840545|спорт медицинасы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2312917|спорт экологиясе]]''
|-
| ''[[:d:Q122739993|су турында фән]]''
| 
| ''[[:d:Q1665984|дисциплинаара фәнни тикшеренү өлкәсе]]''&lt;br/&gt;[[гидрология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''&lt;br/&gt;[[Нигез (химия)|нигез]]&lt;br/&gt;[[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| [[су]]
| 
|-
| ''[[:d:Q126390320|су-сазлык җирләре фәне]]''
| 
| фән
| ''[[:d:Q170321|су-сазлык җирләре]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q9179627|сугыш кораллары тикшеренүләре]]''
| 
| [[тарих]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102073785|сыну урыны гидрогеологиясе]]''
| геологик доформацияләр породаларның сыеклыклар агымына тәэсирен өйрәнү аланы
| ''[[:d:Q179509|гидрогеология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]''
| 
| ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2323664|сәнәгый экология]]''
| 
| [[экология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3500207|сәяси фикер тарихы]]''
| 
| ''[[:d:Q1147507|сәясәт тарихы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q179805|сәяси фәлсәфә]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q27654|фәлсәфә тарихы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1195695|интеллектуаль тарих]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135271807|сәясәт этнографиясе]]''
| 
| [[этнография]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63766496|сөйләм акустикасы]]''
| 
| [[фонетика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7186272|сөю фәлсәфәсе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''
| табигат күренешләрен тикшерүгә һәм өйрәнүгә җаваплы фән өлкәсе
| фән
| [[табигать]]
| [[биохимия]]&lt;br/&gt;[[биология]]&lt;br/&gt;[[химия]]&lt;br/&gt;[[җирне өйрәнүче фәннәр]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188847|әйләнә-тирә мохитне саклау]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''&lt;br/&gt;[[физика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]''
|-
| ''[[:d:Q113976585|табигый фәннәр]]''
| 
| фән
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2699662|тарихнамә]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q30277550|историография]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1145106|язма тарих]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q30749341|таулар метеорологиясе]]''
| 
| [[метеорология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20097165|таучылыкның физик процесслары]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48258816|текстиль тарихы]]''
| 
| [[тарих]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1206895|текстлар тел белеме]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130273447|теодизм]]''
| 
| [[Tel beleme|тел белеме]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1655098|теоретик геофизика]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2419207|теоретик метеорология]]''
| 
| [[метеорология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q864928|тереклек турында фәннәр]]''
| 
| ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''
| [[тереклек]]&lt;br/&gt;[[организм]]
| [[анатомия]]&lt;br/&gt;[[ботаника]]&lt;br/&gt;[[экология]]&lt;br/&gt;[[физиология]]&lt;br/&gt;[[генетика]]&lt;br/&gt;[[иммунология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q8269924|биологик таксономия]]''&lt;br/&gt;[[зоология]]&lt;br/&gt;[[микробиология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q168091|хайваннар турында фәннәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1587903|human science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q119387958|үсемлек белеме]]''
|-
| ''[[:d:Q3661541|термохронология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112566701|техник керамика]]''
| 
| ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''
| ''[[:d:Q45621|керамика]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12015335|техник фәннәр]]''
| 
| ''[[:d:Q1047113|специальность]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4380673|технологик иминлек]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q289610|тибрәнешләр теориясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| [[токсикология]]
| 
| ''[[:d:Q7180763|фармацевтик фәннәр]]''&lt;br/&gt;[[химия]]&lt;br/&gt;[[биология]]
| ''[[:d:Q184651|токсин]]''
| ''[[:d:Q115582861|кардиотоксикология]]''
|-
| ''[[:d:Q7649562|тотрыклылык тикшеренүләре]]''
| 
| ''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q36442|сәясәт белеме]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q442321|тотрыклылык фәне]]''
| [[тотрыклылык]]
| 
|-
| ''[[:d:Q112633556|трасология фәне]]''
| 
| ''[[:d:Q495304|forensic science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23498|археология]]''
| ''[[:d:Q2657640|трасология]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q55636192|триботроника]]''
| 
| ''[[:d:Q193870|трибология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20098721|трибохимия]]''
| 
| ''[[:d:Q193870|трибология]]''&lt;br/&gt;[[химия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135013268|туфрак климатологиясе]]''
| 
| [[климатология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q9161265|туфрак турында фән]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12370533|туфраклар биологиясе]]''
| 
| [[биология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q9161265|туфрак турында фән]]''
| ''[[:d:Q1282599|soil life]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2138304|төбәк геологиясе]]''
| 
| [[геология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q475023|төгәл фәннәр]]''
| 
| фән
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q811978|төзелеш икътисады]]''
| 
| [[Икътисад (фән)|икътисад]]
| 
| 
|-
| [[төзелеш фәне]]
| 
| ''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3958441|икътисад секторы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2674423|construction engineering]]''
| ''[[:d:Q385378|төзелеш]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q105582462|төс биологиясе]]''
| 
| [[биология]]
| ''[[:d:Q105096490|color in nature]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632614|төсләр белеме]]''
| 
| [[оптика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7936208|vision science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1520130|color theory]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q374535|колориметрия]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56373415|Украина дәүләте һәм хокукы тарихы]]''
| 
| ''[[:d:Q210701|Төркем:Украина тарихы]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59950|урбанизм]]''
| 
| ''[[:d:Q52948|үзара бәйләнеш]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19924411|урман белеме]]''
| 
| [[агрономия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q28797|гамәли фән]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q110231626|agricultural, veterinary and food sciences]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3606845|agricultural science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16021386|forestry engineer]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q372561|forest management]]''
| [[урман]]&lt;br/&gt;[[Урман хуҗалыгы|урманчылык]]&lt;br/&gt;[[Сунар|ау]]&lt;br/&gt;[[агач]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11790208|урманчылык фәннәре]]''
| 
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50069695|фантастика теориясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q391148|фармацевтика тарихы]]''
| 
| ''[[:d:Q614304|фармация]]''&lt;br/&gt;[[медицина тарихы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q501353|химия тарихы]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q614304|фармация]]''
| 
| [[химия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64364597|ферментлар гистохимиясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1337681|физик океанография]]''
| 
| ''[[:d:Q43518|океанография]]''&lt;br/&gt;[[физика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''
| 
| ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''
| 
| [[физика]]&lt;br/&gt;[[астрономия]]&lt;br/&gt;[[химия]]&lt;br/&gt;[[җирне өйрәнүче фәннәр]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1195766|космос тикшеренүләре]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q160398|кристаллография]]''&lt;br/&gt;[[электроника]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q394|метрология]]''
|-
| [[физика]]
| 
| ''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''
| ''[[:d:Q35758|матдә]]''&lt;br/&gt;[[энергия]]
| [[Интерференция (физика)|интерференция]]
|-
| ''[[:d:Q212881|физика тарихы]]''
| 
| ''[[:d:Q56296765|табигый фәннәр тарихы]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q171184|филогенетика]]''
| 
| ''[[:d:Q3516404|биологик систематикасы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q840400|эволюцион биология]]''
| [[филогенез]]&lt;br/&gt;[[эволюция]]
| 
|-
| ''[[:d:Q130217803|фитоклиматология]]''
| 
| ''[[:d:Q1898366|биоклиматология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16335159|флаксомика]]''
| 
| [[биохимия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q816264|формаль фәннәр]]''
| 
| ''[[:d:Q475023|төгәл фәннәр]]''
| 
| [[математика]]&lt;br/&gt;[[мантыйк]]&lt;br/&gt;[[статистика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q44455|уен теориясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q269699|системалар теориясе]]''&lt;br/&gt;[[информатика]]&lt;br/&gt;фән
|-
| ''[[:d:Q63443180|фотоакустика]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q908917|фотобиология]]''
| 
| [[биология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106086850|фотодинамика]]''
| 
| ''[[:d:Q11372|физик химия]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88266905|фотофизика]]''
| 
| [[физика]]
| [[яктылык]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q35758|матдә]]''
| 
|-
| [[фәлсәфә]]
| иң гомуми теория, дөньяга карашның бер төре, кеше эшчәнлегенең бер формасы
| ''[[:d:Q105948247|белем системасы]]''
| ''[[:d:Q813912|шарт]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16722960|күренеш]]''&lt;br/&gt;[[чынбарлык]]&lt;br/&gt;[[белем]]
| ''[[:d:Q44325|онтология]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q35277|метафизика]]''&lt;br/&gt;[[эпистемология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16669800|әхлакый фәлсәфә]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2476757|мантыйк фәлсәфәсе]]''&lt;br/&gt;[[эстетика]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q179805|сәяси фәлсәфә]]''&lt;br/&gt;[[этика]]&lt;br/&gt;[[мантыйк]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q484761|тел фәлсәфәсе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q23407|зиһен фәлсәфәсе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q209295|дин фәлсәфәсе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q180536|математика фәлсәфәсе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q190721|тарих фәлсәфәсе]]''
|-
| ''[[:d:Q121267483|фәлсәфә историографиясе]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q27654|фәлсәфә тарихы]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2688000|фән психологиясе]]''
| 
| [[психология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q472342|фән тикшеренүләре]]''
| 
| ''[[:d:Q603441|библиометрия]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q355654|informetrics]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q30599095|метафән]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2412849|literature review]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59115|фән фәлсәфәсе]]''
| 
| [[фәлсәфә]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24550172|фәнни мәдәният]]''
| фәнни җәмгыять эчендәге социаль-иҗтимагый мәгамәлә
| [[мәдәният]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q168091|хайваннар турында фәннәр]]''
| 
| ''[[:d:Q3606845|agricultural science]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q997006|характерология]]''
| 
| [[психология]]
| ''[[:d:Q366773|характер]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q388618|хастаханә фармациясе]]''
| 
| ''[[:d:Q614304|фармация]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2729912|хемостратиграфия]]''
| 
| ''[[:d:Q134783|стратиграфия]]''&lt;br/&gt;[[геохимия]]
| 
| 
|-
| [[химия]]
| 
| ''[[:d:Q14632398|физик фәннәр]]''
| [[Химик кушылмалар|химик кушылма]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17339814|химик тоташмалар төркеме]]''&lt;br/&gt;[[химик элемент]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q79529|матдә]]''
| [[органик химия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q11372|физик химия]]''&lt;br/&gt;[[органик булмаган химия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q369472|исәпләү химиясе]]''&lt;br/&gt;[[теоретик химия]]&lt;br/&gt;[[биохимия]]&lt;br/&gt;[[аналитик химия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q910172|азык-төлек химиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q321355|әйләнә-тирә мохит химиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q750446|полимерлар химиясе]]''
|-
| ''[[:d:Q4497764|химмотология]]''
| 
| [[химия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117801|хисап фәннәре]]''
| 
| ''[[:d:Q33521|гамәли математика]]''&lt;br/&gt;[[информатика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q41767|хорология]]''
| 
| ''[[:d:Q56604289|precision instruments industry]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111208040|хронопатология]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3333936|хәрби метеорология]]''
| 
| [[метеорология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5058323|целломика]]''
| 
| ''[[:d:Q3918374|фәнни технология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1026962|цифрлы гуманитар фәннәр]]''
| 
| [[гуманитар фәннәр]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19278301|цифрлы дөнья]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q28498715|Work 4.0]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q25383637|цифрлы тормыш рәвеше]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1344862|Entgrenzung der Arbeit]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1224901|цифрлы инфраструктура]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q97379779|Digitale Wissensgesellschaft]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q26882600|цифрлы эш урыны]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q110636220|Digital Supply Chain Twin]]''
|-
| ''[[:d:Q10334763|цифрлы медиалар]]''
| 
| ''[[:d:Q10481248|цифрлы коммуникация]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q165650|media studies]]''
| ''[[:d:Q202833|социаль медиа]]''&lt;br/&gt;[[мәгълүмат йөртүче]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1147112|чагыштырма геномика]]''
| 
| ''[[:d:Q222046|геномика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106490057|чирләр биологиясе]]''
| 
| [[биология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q119175782|чүлләр фәне]]''
| 
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7900104|шәһәр мохите климатологиясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130304428|экоклиматология]]''
| 
| [[климатология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65214329|экологик геоморфология]]''
| 
| ''[[:d:Q52109|геоморфология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1049066|экологик икътисад]]''
| 
| [[Икътисад (фән)|икътисад]]
| 
| ''[[:d:Q131362385|экологик икътисад төшенчәсе]]''
|-
| ''[[:d:Q3299709|экоморфология]]''
| 
| [[анатомия]]&lt;br/&gt;[[экология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56374846|экосистемология]]''
| 
| ''[[:d:Q2167061|системология]]''
| [[экосистема]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115584206|экотоксикогеномика]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1412144|экотоксикология]]''
| 
| ''[[:d:Q3995923|әйләнә-тирә мохит токсикологиясе]]''&lt;br/&gt;[[экология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130262075|эксперименталь метеорология]]''
| 
| [[метеорология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115452339|экспосомика]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1384754|экспосом]]''
| 
|-
| [[Телекоммуникация|электр элемтәсе]]
| 
| ''[[:d:Q1472062|remote communication]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3632898|электрометаллургия]]''
| 
| [[металлургия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101247397|электроник җиһазларны булдыру технологиясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| [[электроника]]
| Вакуум көпшә, транзистор, диодлар һәм интеграль микросхемалар белән эш итүче фән һәм технология тармагы
| ''[[:d:Q2695280|техника]]''
| 
| ''[[:d:Q1815901|электрон схема]]''
|-
| ''[[:d:Q4531103|электротехнология]]''
| 
| [[технология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4531599|эмблематика]]''
| 
| [[тарих]]
| ''[[:d:Q112110|эмблема]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q719597|энергетика]]''
| 
| ''[[:d:Q373065|гамәли физика]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64502477|энзимология]]''
| ферментларны (энзим) өйрәнүче биохимия бүлеге
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q297672|энология]]''
| 
| ''[[:d:Q110735073|oenology and viticulture]]''
| ''[[:d:Q213376|шәраб ясау]]''
| 
|-
| [[эпидемиология]]
| 
| ''[[:d:Q843601|сәламәтлек фәннәре]]''
| [[эпидемия]]&lt;br/&gt;[[пандемия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q23688644|эпилептология]]''
| 
| [[неврология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q660910|нейрофизиология]]''
| [[Эпилепсия|өянәк авыруы]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5383595|эпистемика]]''
| 
| 
| [[мәгълүмат]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3363772|эстетик формализм]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133853817|этноклиматология]]''
| 
| [[климатология]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q43455|этнология]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4533071|этнонимика]]''
| 
| ''[[:d:Q175156|ономастика]]''
| ''[[:d:Q1137656|этноним]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q6096488|эш психологиясе]]''
| кешеләрнең эштәге үз-үзләрен тоту һәм мөгамәләләрен тикшерүче психология бүлеге
| ''[[:d:Q2045692|оешма психологиясе]]''
| ''[[:d:Q268378|хезмәт]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q62090638|ялган һәм алдау нейробиологиясе]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110124315|яман шеш күзәнәкләре метаболизмы]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1421309|яр буйлары географиясе]]''
| 
| [[география]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2464338|ясалма интеллект фәлсәфәсе]]''
| 
| [[фәлсәфә]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q279438|технологияләр фәлсәфәсе]]''
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q263847|ясалма яшәү формалары]]''
| 
| ''[[:d:Q4671303|специализация]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q862838|синтетик биология]]''
| ''[[:d:Q107307973|ясалма яшәү формасы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q107307291|artificially intelligent entity]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q862838|синтетик биология]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q120411401|яңартыла торган энергия өлкәсе тикшеренүләре]]''
| 
| ''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q25584060|energy development]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7649562|тотрыклылык тикшеренүләре]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q442321|тотрыклылык фәне]]''
| ''[[:d:Q12705|яңартыла торган энергия]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3143695|җирасты гидравликасы]]''
| 
| ''[[:d:Q177784|гидравлика]]''
| 
| 
|-
| [[SETI|Җирдән читтәге акыллы тереклекне эзләү]]
| 
| 
| [[җирдән читтәге тереклек]]
| 
|-
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| Җирне һәм аның якын тирәлеген төрле яктан өйрәнүче фәннәрнең уртак атамасы
| ''[[:d:Q107287417|earth and planetary science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7991|табигый фәннәр]]''
| [[Җир]]
| [[геодезия]]
|-
| ''[[:d:Q720858|җәмгыять экологиясе]]''
| 
| [[экология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8328350|үсемлекләрне тукландыру]]''
| 
| ''[[:d:Q397334|агрохимия]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q185973|үсемлекләр физиологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17652193|туклану белеме]]''
| ''[[:d:Q98605589|plant nutrient]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q135108968|һәлакәтләр өлкәсендә тикшеренүләр]]''
| 
| [[фәнни тикшеренү]]
| ''[[:d:Q3839081|һәлакәт]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q107466318|әдәбият ономастикасы]]''
| 
| ''[[:d:Q175156|ономастика]]''
| [[ялгызлык исем]]
| 
|-
| ''[[:d:Q618752|әйләнә-тирә мохит психологиясе]]''
| 
| [[психология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3995923|әйләнә-тирә мохит токсикологиясе]]''
| 
| [[токсикология]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5381367|әйләнә-тирә мохит шартларын тикшерү]]''
| 
| [[география]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q188847|әйләнә-тирә мохитне саклау]]''
| 
| [[җирне өйрәнүче фәннәр]]
| ''[[:d:Q832237|әйләнә-тирә мохитне саклау]]''&lt;br/&gt;[[әйләнә-тирә мохит]]
| ''[[:d:Q5381194|әйләнә-тирә мохит антропологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q321355|әйләнә-тирә мохит химиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q618752|әйләнә-тирә мохит психологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3631109|әйләнә-тирә мохит биотехнологиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10418548|экологик биология]]''
|-
| ''[[:d:Q373184|өслекләр физика һәм химиясе]]''
| 
| ''[[:d:Q228736|материаллар белеме]]''
| ''[[:d:Q4366377|өслекләр күренешләре]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q16711674|պլաստիկական անատոմիա]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135006423|磁性物理学]]''
| 
| [[физика]]
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{тышкы сылтамалар}}

== Шулай ук карагыз ==
{{Портал|Фән}}
* [[:en:Outline of science|Фән төзелеше (ингл.)]]
* [[Фәнни бүләкләр исемлеге]]
{{тәрҗемә|en|Science}}{{тәрҗемә|ru|Наука}}{{Rq|stub|error|image}}

[[Төркем:Фән| ]]</text>
      <sha1>s5che2my0iu04uqkrtkdjcln05fkq79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрономия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12842</id>
    <revision>
      <id>6025754</id>
      <parentid>6024867</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="380217" sha1="cj5abd3kt6ruwjeby1ttylnz67dj8n1" xml:space="preserve">{{УК}}

'''Астрономия''' (''нөҗүм гыйлеме'', {{lang-el|αστρονομία}}, ''αστρον'' — [[йолдыз]] һәм ''νόμος'' — [[канун]]) — [[күк йөзе]]ндә урнашкан барлык [[система]]ларны [[өйрәнү|өйрәнгән]] [[фән]]не һәм [[белем]] өлкәсен белдергән [[термин]]. Астрономия фәне — төрле [[Күк җисеме|күк җисемнәрен]] һәм гомумән [[Галәм|галәмне]] өйрәнүче иң борынгы фәннәрнең берсе.

== Өйрәнелүче объектлар ==
{{seealso|Төркем:Астрономик объектлар}}
[[Рәсем:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|200px|thumb|Астрономияның замандаш [[корал]]ы - [[радиотелескоп]]лар комплексы|left]]
Астрономия төрле [[Күк җисеме|күк җисемнәренең]] урынлашуын, хәрәкәтен, төзелешен, барлыкка килүен, эволюциясен, физик үзлекләрен һәм химик составын өйрәнә. Болар арасына [[Кояш]], [[Кояш системасындагы планеталар]] һәм аларның [[иярчен]]нәре, [[астероид]]лар, [[комета]]лар, [[метеорит]]лар, [[планет-ара матдә]], Кояш системасының тышындагы [[планета]]лар, [[томанлык]]лар, [[галактика]]лар һ.б. керә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bigenc.ru/c/astronomiia-a85a51|title=Астрономия|date=2023-06-16|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spravochnick.ru/astronomiya/razdely_astronomii/|title=Разделы астрономии}}&lt;/ref&gt;

== Кыскача тарих ==
Астрономия борынгы заманнарда көнкүреш ихтыяҗларын ([[Календарь|календарьләр]], {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Навигация|навигация|ru|Навигация}} һәм [[Ел фасыллары|ел фасылларын]] фаразлау) канәгатьләндерү өчен барлыкка килгән. Беренче күзәтүләр [[Вавилон|Вавилонда]], [[Мисыр|Мисырда]] һәм [[Кытай|Кытайда]] алып барылган. [[Борынгы Греция|Борынгы Грециядә]] {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Никея Гиппархы|Никея Гиппархы|ru|Гиппарх}} йолдызлар өчен {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Гиппархның йолдызлар каталогы|беренче каталог|ru|Звёздный каталог Гиппарха}} төзегән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, [[Клавдий Птолемей]] {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Дөньяның геоцентрик системасы|галәмнең геоцентрик моделен|ru|Геоцентрическая система мира}} тәкъдим иткән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Урта гасырларда үсеш Көнчыгышта ({{Тәрҗемә ителмәгән 5|Әбу Махмуд аль-Хөҗәнди|Әбу Махмуд аль-Хөҗәнди|ru|Абу Махмуд аль-Худжанди}} гигант секстант төзегән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Khujandi_BEA.htm|title=Khujandi|author=Glen Van Brummelen|language=en|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Такиюддин аш-Шами|Такиюддин аш-Шами|ru|Такиюддин аш-Шами}} [[Истанбул|Истанбулда]] зур [[обсерватория]] ачкан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://muslimheritage.com/taqi-al-din-bio-essay/|title=Taqi al-Din Ibn Ma’ruf: A Bio-Bibliographical Essay|last=Nizamoglu|first=Cem|date=2008-06-26}}&lt;/ref&gt;) барган. {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Яңарыш Чоры|Яңарыш Чоры|ru|Возрождение}} [[Николай Коперник|Коперникның]] {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Дөньяның гелиоцентрик системасы|гелиоцентрик системасын|ru|Геоцентрическая система мира}}, [[Галилео Галилей|Галилейның]] [[Телескоп|телескопын]] һәм [[Кеплер кануннары|Кеплер кануннарын]] алып килгән. [[XX гасыр|XX гасырда]] {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Эдвин Хаббл|Хаббл|ru|Эдвин Хаббл}} галактикаларны һәм {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Галәмнең киңәюе|галәмнең киңәюен|ru|Расширение Вселенной}} ачкан.

== Күзәтү методлары ==
[[Физика]] кебек эксперименталь фәннәрдән аермалы буларак, астрономия күбесенчә галәмдәге җисемнәрдән килгән [[Электромагнит нурланышы|элетромагнит нурланышын]] пассив күзәтүләргә таяна. Төп методларга {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Оптик астрономия|оптик|ru|Оптическая астрономия}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Радиодулкыннар астрономиясе|радиодулкыннар|ru|Радиоастрономия}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Инфракызыл астрономия|инфракызыл|ru|Инфракрасная астрономия}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Ультрашәмәхә астрономия|ультрашәмәхә|ru|Ультрафиолетовая астрономия}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Рентген астрономиясе|рентген|ru|Рентгеновская астрономия}} һәм {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Гамма-астрономия|гамма-астрономия|ru|Гамма-астрономия}} керә. Аларның һәрберсе {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Электромагнит спектры|спектрның|ru|Электромагнитный спектр}} махсус аерым диапазонын куллана.

== Танылган галимнәр ==
{{seealso|Төркем:Астрономнар}}

=== Борынгылык һәм антиклык астрономнары ===

* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Никея Гиппархы|Никея Гиппархы|ru|Гиппарх}} (як. [[190 ел (б. э. к.)]] – як. [[120 ел (б. э. к.)]]). {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Көн-төн тигезлекләренең прецессиясе|Көн-төн тигезлекләренең прецессиясен|ru|Прецессия равноденствий}} ачкан. 850 йолдыз өчен {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Гиппархның йолдызлар каталогы|беренче каталог|ru|Звёздный каталог Гиппарха}} төзегән. [[Йолдызча зурлык]] төшенчәсен гамәлгә керткән. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sci.aha.ru/ALL/c14.htm|title=Выдающиеся астрономы и астрофизики|language=ru|accessdate=2026-02-08}}&lt;/ref&gt;
* [[Клавдий Птолемей]] ([[87 ел|87]] – [[165 ел|165]]). Үзенең [[Әлмагест|«Әлмагест»]] әсәрендә {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Дөньяның геоцентрик системасы|галәмнең геоцентрик моделен|ru|Геоцентрическая система мира}} тәкъдим иткән. 48 йолдызлыкны каталоглаштырган. Фаразлаулар өчен җәдвәлләр төзегән.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/10-vazhnejshix-deyatelej-v-sfere-osvoeniya-kosmosa.html|title=20 важнейших деятелей в сфере освоения космоса|language=ru|accessdate=2026-02-08}}&lt;/ref&gt;

=== Яңарыш чоры ===

* [[Николай Коперник]] ([[1473 ел|1473]] – [[1543 ел|1543]]). {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Дөньяның гелиоцентрик системасы|Галәмнең гелиоцентрик моделен|ru|Геоцентрическая система мира}} тәкъдим иткән һәм нәтиҗәдә [[Гыйлем инкыйлабы|гыйлем инкыйлабына]] юл салган. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[Тихо Браге]] ([[1546 ел|1546]] – [[1601 ел|1601]]). 20 елдан артык вакыт дәвамында планеталарның төгәл күзәтүләр алып барган. Кометаларның Айдан ераграк очуларын исбатлаган. Йолдызлар каталогын төзегән. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Галилео Галилей]] ([[1564 ел|1564]] – [[1642 ел|1642]]). [[Телескоп|Телескопны]] камилләштергән. [[Юпитер иярченнәре|Юпитерның иярченнәрен]], {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Венераның фазалары|Венераның фазаларын|ru|Фазы Венеры}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Кояшта таплар|Кояштагы тапларны|ru|Солнечные пятна}},  [[Ай|Айда]] [[Тау|тауларны]] ачкан. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Яңа вакыт ===

* [[Иоһанн Кеплер]] ([[1571 ел|1571]] – [[1630 ел|1630]]). Планеталар хәрәкәтенең өч канунын төзегән. Кануннар {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Эллиптик орбита|эллиптик орбиталарны|ru|Эллиптическая орбита}} аңлата.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Уильям Гершель|Уильям Гершель|ru|Уильям Гершель}} ([[1738 ел|1738]] – [[1822 ел|1822]]). [[Уран (планета)|Уран]] планетасын һәм аның иярченнәрен ачкан, [[Куш йолдыз|куш йолдызларны]] тикшергән, [[Галактика]] моделен төзегән.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.skyatnightmagazine.com/space-science/famous-astronomers|title=50 of the greatest, most famous astronomers of all time|author=Iain Todd, Jess Wilder|date=2024-07-15|language=en|publisher=[[:en:BBC Sky at Night|«BBC Sky at Night» журналы сайты]]|accessdate=2026-02-08}}&lt;/ref&gt;

=== Хәзерге заман астрономнары ===

* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Эдвин Хаббл|Эдвин Хаббл|ru|Эдвин Хаббл}} ([[1889 ел|1889]] – [[1953 ел|1953]]). [[Киек Каз Юлы|Киек Каз Юлыннан]] кала башка галактикаларның булуын исбатлаган. {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Галәмнең киңәюе|Галәмнең киңәюен|ru|Расширение Вселенной}} ачкан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calc.ru/197.html|title=Выдающиеся астрономы и астрофизики|language=ru|publisher=&quot;Калькулятор&quot; порталы|accessdate=8 февраль 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Эдмунд Галлей|Эдмунд Галлей|ru|Эдмунд Галлей}} ([[1656 ел|1656]] – [[1742 ел|1742]]). [[Галлей кометасы|Галлей кометасының]] перодик әйләнешен ачкан. {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Көньяк күк ярымшары|Көньяк күк ярымшары|ru|Южное небесное полушарие}} йолдызлары каталогын төзегән.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Басмалар ==
{{seealso|Төркем:Астрономия журналлары|en:Category:Astronomy journals|ru:Категория:Астрономические журналы}}

=== Фәнни журналлар ===

* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Astronomy &amp; Astrophysics|Astronomy &amp; Astrophysics журналы|ru|Astronomy &amp; Astrophysics}}. [[Европа|Аурупаның]] астрономия һәм {{Тәрҗемә ителмәгән 5|астрофизика|астрофизика|ru|Астрофизика}} буенча рецензияләнүче алдынгы журналы. Ел саен меңләгән мәкалә нәшер итә.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://guides.library.cornell.edu/c.php?g=735241&amp;p=10562952|title=Resources &amp; Tools for Astronomy Graduate Students: Top-5 astronomy journals|language=en|publisher=[[:en:Cornell University Library|Cornell University Library сайты]]|accessdate=8 февраль 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|The Astrophysical Journal|The Astrophysical Journal журналы|ru|The Astrophysical Journal}}. Астрофизика буенча иң өлкән һәм цитаталанучы журнал. Йолдызлар, галактика һәм {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Космология|космология|ru|Космология}} турында сөйли.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|The Astronomical Journal|The Astronomical Journal журналы|ru|The Astronomical Journal}}. {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Күзәтү астрономиясе|Күзәтү астрономиясенә|ru|Наблюдательная астрономия}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Планета системасы|планета системасына|ru|Планетная система}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Фундаменталь тикшеренү|фундаменталь тикшеренүләргә|ru|Фундаментальное исследование}} фокус ясый.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (MRAS) журналы|ru|Monthly Notices of the Royal Astronomical Society}}. [[Бөекбритания|Бөекбританиянең]] {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Royal Astronomical Society|Royal Astronomical Society|ru|Королевское астрономическое общество}} җәмгыяте журналы. Карау өчен ирекле форматта.
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Astronomische Nachrichten|Astronomische Nachrichten журналы|ru|Astronomische Nachrichten}}. Астрономия турындагы иң өлкән халыкара журнал, [[1821 ел|1821 елдан]] чыга. Яңалыклар һәм тикшеренүләр турында яза.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/078/416.htm|title=«Большая советская энциклопедия» сайты|accessdate=2026-02-08}}&lt;/ref&gt;

=== Популяр журналлар ===

* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Astronomy|Astronomy журналы|ru|Astronomy}}. Фәнне яратучылар өчен астрономия турындагы иң популяр журналларның берсе. Тиражы 100 000 данә чамасы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://abcas3.auditedmedia.com/ecirc/magtitlesearch.asp|title=CONSUMER MAGAZINES - SEARCH RESULTS|author=|date=|publisher=Alliance for Audited Media|lang=en|access-date=2016-09-13|archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fabcas3.auditedmedia.com%2Fecirc%2Fmagtitlesearch.asp&amp;date=2014-04-18|archive-date=2014-04-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Мәкаләләре күзәтүләр һәм ачышлар турында. &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://edu.zelenogorsk.ru/astron/journals.htm|title=Астрономические (и другие) Журналы|publisher=«&quot;Астро-Гид&quot; от Сергея Гурьянова» сайты|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hypernova.ru/zvezd/reference/thumbing_through_foreign_magazines|title=Обзор зарубежных астрономических журналов|publisher=«hypernova.ru — Сайт об астрономии и устройстве вселенной» сайты|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Sky &amp; Telescope|Sky &amp; Telescope журналы|ru|Sky &amp; Telescope}}. Фәнне яратучы астрономнар өчен ай саен чыга торган гид. Күк хариталары һәм күзәтмәләрне чыгара.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* [[«Звездочёт» журналы]]. [[Россия|Россиядә]] чыгарылган журнал. Йолдыз хариталары, күзәтүләр һәм астрономик вакыйгалар турында язган. [[2005 ел|2005 елдан]] нәшер ителми.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.libex.ru/detail/mag520183.html|title=Журнал Звездочет|language=ru|publisher=«libex.ru — Магазин, где можно не только купить, но и продать книги» сайты|accessdate=8 февраль 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|«Земля и Вселенная» журналы|«Земля и Вселенная» журналы|ru|Земля и Вселенная}}. [[Россия|Россиядә]] [[1965 ел|1965 елдан]] чыга торган журнал. Фәнне һәм астрономияне популярлаштыруны берләштерә.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.naukaran.com/zhurnali/katalog/zemlja-i-vselennaja/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2026-02-13 |archivedate=2018-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102130039/http://www.naukaran.com/zhurnali/katalog/zemlja-i-vselennaja/ }}&lt;/ref&gt;

== Бүләкләр ==
{{seealso|Төркем:Астрономия өлкәсендә бүләкләр|en:Category:Astronomy prizes|ru:Категория:Награды в области астрономии}}

=== Фундаменталь ачышлар өчен премияләр ===

* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Шао премиясе|Шао премиясе|ru|Премия Шао}}. Астрономия, [[биология]], [[медицина]] һәм [[математика]] буенча ел саен бирелә торган 1,2 млн [[АКШ доллары|АКШ долларлы]] премия. [[Shaw Prize Foundation]] фонды тарафыннан бирелә.
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Грубер премиясе|Грубер премиясе|ru|Премия Грубера}}. Космология, [[генетика]], {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Нейрофәннәр|нейрофәннәр|ru|Нейронауки}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Суд эшчәнлеге|суд эшчәнлеге|ru|Правосудие}} һәм [[хатын-кыз хокуклары]] буенча ел саен бирелә торган 500 мең АКШ долларлы премия. 
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Gold Medal of the Royal Astronomical Society|Gold Medal of the Royal Astronomical Society медале|ru|Золотая медаль Королевского астрономического общества}}. Астрономия буенча иң өлкән бүләкләрнең берсе ([[1824 ел|1824 елдан]] бирелә). Ел саен ике медаль бирелә: [[геофизика]], [[кояш физикасы]], [[кояш-җир физикасы]] яки [[Җирне өйрәнүче фәннәр]] буенча казанышлар өчен «G-медале» һәм астрономия, космология, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Астрофизика|астрофизика|ru|Астрофизика}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Астрохимия|астрохимиядә|ru|Астрохимия}} һ. б.ш. казанышлар өчен «А-медале».

=== Башка әһәмиятле премияләр ===
{{Бүлекне тулыландырырга}}

== Оешмалар ==
{{seealso|Төркем:Астрономия оешмалары|en:Category:Astronomy organizations|ru:Категория:Астрономические организации}}

Нигез астрономик оешма төре буларак астрономик [[обсерватория]] булып тора.

* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Халыкара астрономик союз|Халыкара астрономик союз|ru|Международный астрономический союз}}.
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|European Astronomical Society|European Astronomical Society|en|European Astronomical Society}}.
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Американың астрономик җәмгыяте|Американың астрономик җәмгыяте|ru|Американское астрономическое общество}}.
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Британиянең Астрономик ассоциациясе|Британиянең Астрономик ассоциациясе|en|British Astronomical Association}}.
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Европаның көньяк обсерваториясе|Европаның көньяк обсерваториясе|ru|Европейская южная обсерватория}}.
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Atacama Large Millimeter Array|Atacama Large Millimeter Array|ru|Atacama Large Millimeter Array}}.
* [[NASA]].
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Европаның галәм агентлыгы|Европаның галәм агентлыгы|ru|Европейское космическое агентство}}.
* {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Япониянең аэрокосмик тикшеренүләр агентлыгы|Япониянең аэрокосмик тикшеренүләр агентлыгы|ru|Японское агентство аэрокосмических исследований}}.

=== Астрономик обсерваторияләр ===
{{seealso|Төркем:Астрономия обсерваторияләре|en:Category:Astronomical observatories|ru:Категория:Астрономические обсерватории}}
&lt;!-- {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q1254933 }
|section=
|sort=label
|columns=label:исем,p17,p131,p571}}
{| class='wikitable sortable'
! исем
! дәүләт
! административ-территориаль берәмлек
! нигезләнү датасы
|-
| ''[[:d:Q57314877|&quot;Johann Kepler&quot; Astronomical Observatory at &quot;Vasil Levski&quot; Secondary School]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q851855|Троян]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113673157|'s-Gravenwezel Observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q1116|Province of Antwerp]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329984|1st Moscow Gymnasium Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Мәскәү өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616893|29PREMOTE Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Банон (коммуна)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616859|6ROADS Observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Войнувко (Познанский повяты)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633493|6ROADS Observatory 2]]''
| [[Испания]]
| [[Нерпио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534457|7300 observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мейгилл (Нью-Мексико)|Мейгилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521865|A. Volta  observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Ланцо-д’Интельви]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607611|AAS Montsec observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Лерида]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536747|Abbey Ridge Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q3499499|Stillwater Lake]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607599|Abbeydale Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q20986485|Gloucester]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632275|ABObservatory, Rosarno]]''
| [[Италия]]
| [[Розарно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348323|Abu Rayhan al-Biruni Observatory]]''
| [[Иран]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115521274|Achternholt observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Варденбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633470|Ad Astra Sangos Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Алендин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522338|Adati observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Минамисома]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633393|Adena Brook Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коламбус (Алабама)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633457|Adhara obsevatory]]''
| [[Бразилия]]
| ''[[:d:Q6503089|Law School of Sorocaba]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q21015598|Adolphson Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Монмет (Иллинойс)|Монмет]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616886|AG_Sarajevo Observatory]]''
| [[Босния һәм Герцеговина]]
| [[Сараево]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114380205|Ageo observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Агео]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518595|Ager observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116180210|Ager observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116181079|Ager observatory, Lleida]]''
| [[Испания]]
| [[Лерида]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537137|AGM Observatory]]''
| [[Марокко]]
| ''[[:d:Q101625|Marrakech]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633476|AGP GUAM 4 observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Малага]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632351|AHS Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кастаик (Калифорния)|Кастаик]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115428828|Aichtal observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Айхталь]]
| 
|-
| ''[[:d:Q407150|Air Force Maui Optical and Supercomputing observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мауи (округ, Гавай)]]
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993
|-
| ''[[:d:Q113674179|Airali Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Торино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4698610|Airdrie Public Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q207111|North Lanarkshire]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114377102|Akashina observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q4700351|Akashina]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115216038|Akou observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Ако (шәһәр)|Ако]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632291|Al Sadeem Observatory]]''
| [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]
| [[Әбу-Даби|Әбү-Дәби шәһәре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521907|Al-Fulaij  observatory]]''
| [[Оман]]
| ''[[:d:Q4703565|Көньяк аль-Батинаһ]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632292|Al-Khatim Observatory]]''
| [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]
| [[Әбу-Даби|Әбү-Дәби шәһәре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7365682|Al-Khawarizmi Astronomy Complex]]''
| [[Малайзия]]
| 
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002
|-
| ''[[:d:Q102150392|Albanyà Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Альбанья]]
| data-sort-value=&quot;2017&quot; | 2017
|-
| ''[[:d:Q115482368|Albigneux observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Еан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607622|Albireo Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Инка (Балеар утраулары)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633550|Albox observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q175230|San Roque]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523282|Alder Springs observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4713632|Alder Springs]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4713736|Aldershot Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q635274|Rushmoor]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q49458381|Alexander-Frantz-Sternwarte]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дрезден]]
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922
|-
| ''[[:d:Q115251189|Algarve Observatory]]''
| [[Португалия]]
| [[Портимау]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607602|Alginet Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Альхинет]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1138010|Algonquin Radio Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Онтарио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q137160976|Ali Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q577713|Ngari Prefecture]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536735|Alianza S4 observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q1190309|Calingasta Department]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607525|Alicante observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Кампельо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607550|Aljaraque Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Альхараке]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4730346|Allahabad Observatory]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q549937|Allegheny Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Питтсбург]]
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900
|-
| ''[[:d:Q114659283|Allen observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аллен (Техас)]]&lt;br/&gt;[[Боб Дилан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633552|Almalex Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q774015|Leeds]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523243|ALMO observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Падуле (Болонья)|Падуле]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616903|Alnitak observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Эл-Пуерто-де-Санта-Мария]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616845|Alphard Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сатия (Бриндизи)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633512|Alston Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1010527|Longridge]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607596|Alt emporda Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q6157389|Urdanta]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607541|Altamira observatory]]''
| [[Канар утраулары]]
| ''[[:d:Q28125102|Aguerche]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607651|Altdorf Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Альторф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q53513403|Alte Sternwarte]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Мүнстер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115268018|Altenburg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Альтенбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115483482|Alter Satzberg observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Вена шәһәре|Вена]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632293|Althuraya Astronomy Center]]''
| [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]
| [[Дөбәй]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115533888|Altimira observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кото-де-Каса (Калифорния)|Кото-де-Каса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607576|Alto Turia astronomical center]]''
| [[Испания]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1689386|Altona Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q1630|Altona]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114452918|Altrincham observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q915954|Trafford]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115379404|Altschwendt observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Альтшвендт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633537|Amanecer de Arrakis observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Алькала-де-Гвадаира]]
| 
|-
| ''[[:d:Q980524|Ametlla de Mar Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Л’Амеллья-де-Мар]]&lt;br/&gt;[[Каталония]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518612|Ametlla del Valles observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q17591514|Can Reixac (Sant Gregori)]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q243307|Amundsen–Scott South Pole Station]]''
| No/unknown value
| ''[[:d:Q10372207|Антарктик килешү территориясе]]''
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-11
|-
| ''[[:d:Q115607531|An Carraig Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q15262186|Newry, Mourne and Down]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616899|Ananjev observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q1188807|Ananiv Raion]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q15149926|ancien observatoire astronomique de la Marine de Nantes]]''
| [[Франция]]
| [[Нант]]
| data-sort-value=&quot;1828&quot; | 1828
|-
| ''[[:d:Q115521911|Andean Northern observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q990587|Nummi-Pusula]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2446595|Anderson Mesa Station]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коконино (округ, Аризона)]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960
|-
| ''[[:d:Q57323489|Andromeda Astronomical Observatory]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q4442915|Stolichna Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014
|-
| ''[[:d:Q115434992|Andromeda Observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| [[Мишкольц]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2078697|Andrushivka Astronomical Observatory]]''
| [[Украина]]
| [[Житомир өлкәсе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4132917|Gal'chin]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534465|Angel Peaks observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q5183853|Creek]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4762804|Angell Hall Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q18745365|Aniane astronomical observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Аньян (Франция)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12545|Эро]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4771048|Antares Astronomical Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Фейра-ди-Сантана]]
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971
|-
| ''[[:d:Q115632276|Antares MTM Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сан-Донато-Валь-ди-Комино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633452|Antares observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Буэнос-Айрес (провинция)|Буэнос-Айрес провинциясе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q30293544|Antelope Hills Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Беннетт-Спрингс (Колорадо)|Беннетт-Спрингс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113671353|Antibes observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Антиб]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12021070|Antonín Bečvář observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Мост]]
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970
|-
| ''[[:d:Q115633514|Anunaki Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ривас-Васьямадрид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q10340069|Anwar Damha observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Сан-Паулу (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521283|Anysllum observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607893|Anzio observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Лавинио (Рим)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632331|Aorangi Iti Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q616529|Apache Point Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Отеро (округ, Нью-Мексико)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633403|Apex observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Төньяк Каролина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4780333|Apollo Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оһайо (штат)|Оһайо]]&lt;br/&gt;[[Дейтон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633474|Appledorne Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q5436048|Farnsfield]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607536|Aravaca Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Madrid|Мадрид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114593318|Arbonne la Foret observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Арбонн-ла-Форе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522364|Arcadia observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q34819269|Arcardia Gas Field]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633486|Arcangel observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q5970850|Las Zocas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q631933|Arcetri Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Флоренция]]
| data-sort-value=&quot;1869&quot; | 1869
|-
| ''[[:d:Q632629|Archenhold Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q158089|Трептов-Көпеник]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909
|-
| ''[[:d:Q115536720|Arcturus Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q1085095|Manchester Township]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114437585|Area 52 Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нәшвилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q124252170|AREA31 Radio Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q3481780|Shelburne]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q102327045|Arecibo Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]&lt;br/&gt;[[Пуэрто-Рико]]
| ''[[:d:Q640728|Arecibo]]''
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-11-01
|-
| ''[[:d:Q115521870|Argelander Institute for Astronomy observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бонн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q9008673|Argentine Institute of Radio Astronomy]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q2502677|Berazategui Partido]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962
|-
| ''[[:d:Q67665|Argentine National Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Кордоба (провинция)|Кордоба (правинсә)]]
| data-sort-value=&quot;1871&quot; | 1871
|-
| ''[[:d:Q137739483|Argus Array]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Техас (штат)|Техас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4791381|Arizona Radio Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116161158|Arkansas Sky Observatory, Petit Jean Mountain South]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q31804890|Petit Jean Mountain]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q676709|Armagh Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q4792580|Armagh City, Banbridge and Craigavon]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115537121|Armilla observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q328720|armillary sphere]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633541|Arroyo Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q89205002|Miguel Arroyo Hurtado]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633477|ART observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Фрехеналь-де-ла-Сьерра]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633485|Artemis Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q715124|Teide National Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11511783|Asahikawa observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Асахикава]]
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958
|-
| ''[[:d:Q115521910|ASC-Kislovodsk  observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Карачай-Чиркәсия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115251607|Ascot observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q723329|Ascot]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4806069|Ashton Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Айова]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633479|Asociacion Astronomica de Cartagena]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q5747785|Canteras]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q20013217|Asociación Entrerriana de Astronomía]]''
| [[Аргентина]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114736250|Assonet observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q2868272|Assonet]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q745694|Assy-Turgen Observatory]]''
| [[Казакъстан]]
| [[Алматы өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632654|ASTEP, Concordia Station]]''
| No/unknown value
| ''[[:d:Q403127|Concordia Station]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329952|Asterion Observatorium]]''
| [[Россия]]
| [[Петрозаводск]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607510|Astreo Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Майрена-дель-Альхарафе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616837|Astro Dolomites observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q15124|South Tyrol]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616908|Astrocamp Manciano Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Манчиано]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537147|AstroCamp observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Нерпио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632258|AstroColauri observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Наполи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4811559|Astrodomi Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Буэнос-Айрес (провинция)|Буэнос-Айрес провинциясе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607608|Astrognosis Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2920768|Bradwell]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4811610|Astronaut Memorial Planetarium and Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флорида (штат)|Флорида]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4071780|Astronomical and Geophysical Observatory in Golovec]]''
| [[Словения]]
| [[Любляна]]
| 
|-
| ''[[:d:Q571207|Astronomical Calculation Institute]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һайделберг]]
| data-sort-value=&quot;1700&quot; | 1700
|-
| ''[[:d:Q3655956|Astronomical Center of Shumen University]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q181830|Шумен]]''
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999
|-
| ''[[:d:Q4071803|Astronomical Institute]]''
| [[Россия]]
| 
| data-sort-value=&quot;1881&quot; | 1881
|-
| ''[[:d:Q115534450|Astronomical League Alpha  observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7231465|Portal]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3348346|Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Урбана (Иллинойс)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q55360043|astronomical observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Монте-Порцио-Катоне]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4071792|Astronomical Observatory A.L. Kekin]]''
| [[Россия]]
| [[Ростов]]&lt;br/&gt;[[Ярыслау өлкәсе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4138512|Kekin High School]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q57314882|Astronomical Observatory and Planetarium &quot;Nicolaus Copernicus&quot;]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q748965|Varna]]''
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-05-22
|-
| ''[[:d:Q57314885|Astronomical Observatory and Planetarium - Yambol]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q186569|Ямбол]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q57314879|Astronomical Observatory at the Youth Center - Haskovo]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q186254|Хасково]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116159743|Astronomical Observatory Cosmos Dome]]''
| [[Япония]]
| [[Саката (шәһәр)|Саката]]&lt;br/&gt;[[Ямагата (префектура)|Ямагата]]
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-04-26
|-
| ''[[:d:Q10340072|Astronomical Observatory Dietrich Schiel]]''
| [[Бразилия]]
| [[Сан-Карлус (Сан-Паулу)|Сан-Карлус]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12287719|Astronomical observatory Gabrovo]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q180131|Габрово]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
|-
| ''[[:d:Q10340091|Astronomical Observatory in Alto da Sé]]''
| [[Бразилия]]
| [[Пернамбуку]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2346025|Astronomical Observatory in Belgrade]]''
| [[Сербия]]
| ''[[:d:Q231352|Zvezdara City Municipality]]''&lt;br/&gt;[[Белград]]
| data-sort-value=&quot;1887&quot; | 1887
|-
| ''[[:d:Q62391720|Astronomical Observatory in Kolonitskom plateau]]''
| [[Словакия]]
| 
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999&lt;br/&gt;2012&lt;br/&gt;2002
|-
| ''[[:d:Q83629457|Astronomical Observatory in Tradate]]''
| [[Италия]]
| [[Традате]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-05-13
|-
| ''[[:d:Q1426548|Astronomical observatory Leipzig]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Лейпциг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1438054|astronomical observatory Manfred von Ardenne]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дрезден]]
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956
|-
| ''[[:d:Q11795173|Astronomical Observatory named after Professor Robert Głębocki]]''
| [[Польша]]
| [[Гданьск]]
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-08-30
|-
| ''[[:d:Q1546378|Astronomical Observatory of Abruzzo]]''
| [[Италия]]
| [[Терамо]]
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893
|-
| ''[[:d:Q9051571|Astronomical Observatory of Cantabria]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q11702351|Rebollar de Ebro]]''
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006
|-
| ''[[:d:Q115518215|Astronomical Observatory of Capannoli]]''
| [[Италия]]
| [[Капанноли]]
| 
|-
| ''[[:d:Q48813284|astronomical observatory of Castelgrande]]''
| [[Италия]]
| [[Кастельгранде]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1225428|Astronomical Observatory of Farra d'Isonzo]]''
| [[Италия]]
| [[Фарра-д’Изонцо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6048250|Astronomical Observatory of Garraf]]''
| [[Испания]]
| [[Оливелья]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4310642|Astronomical Observatory of Kharkov National University]]''
| [[Украина]]
| [[Харьков]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4259552|Astronomical Observatory of Kyiv Shevchenko National University]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q4259546|Lisniki]]''&lt;br/&gt;[[Киев өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4071785|Astronomical Observatory of Kyiv University]]''
| [[Украина]]
| [[Киев]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2065139|Astronomical Observatory of Lisbon]]''
| [[Португалия]]
| [[Алкантара (Лиссабон)|Алкантара]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4071787|Astronomical Observatory of Lviv University]]''
| [[Украина]]
| [[Львов]]
| 
|-
| ''[[:d:Q124288592|Astronomical Observatory of Moquegua]]''
| [[Перу]]
| ''[[:d:Q3312404|Carumas District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113156657|Astronomical Observatory of Mount Deva]]''
| [[Испания]]
| [[Хихон|Gijón]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3966414|Astronomical Observatory of Padova]]''
| [[Италия]]
| [[Падова]]
| data-sort-value=&quot;1777&quot; | 1777
|-
| ''[[:d:Q3886764|Astronomical observatory of Palermo]]''
| [[Италия]]
| [[Палермо]]
| data-sort-value=&quot;1790&quot; | 1790
|-
| ''[[:d:Q52331441|Astronomical Observatory of Paraíba]]''
| [[Бразилия]]
| [[Параиба]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4071790|Astronomical Observatory of Saratov State University]]''
| [[Россия]]
| [[Сарытау]]
| 
|-
| ''[[:d:Q90332578|Astronomical Observatory of the Infante D. Luís Geophysical Institute]]''
| [[Португалия]]
| ''[[:d:Q10368164|Santo António]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q130261978|Astronomical Observatory of the National University of Asuncion]]''
| [[Парагвай]]
| [[Асунсьон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4811644|Astronomical Observatory of the University of the Punjab]]''
| [[Пакистан Ислам Җөмһүрияте|Пакьстан]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116175|Astronomical Observatory of Trieste]]''
| [[Италия]]
| [[Триест]]
| data-sort-value=&quot;1753&quot; | 1753
|-
| ''[[:d:Q4111356|Astronomical Observatory of Vilnius University]]''
| [[Литва]]
| [[Vilnius|Вилнүс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4071789|Astronomical Observatory St. Petersburg State University]]''
| [[Россия]]
| [[Санкт-Петербург]]&lt;br/&gt;[[Ленинград өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607664|Astronomical Observatory University of Siena]]''
| [[Италия]]
| [[Сиена]]
| 
|-
| ''[[:d:Q28852870|Astronomical Research Observatory, Charleston]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Чарлстон (Иллинойс)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534470|Astronomical Research Westfield observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вестфилд (Иллинойс)|Вестфилд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521898|Astronomical Station Vidojevica]]''
| [[Сербия]]
| [[Бели Камен (Прокуплье)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q61971732|Astronomical Tower in Clementinum Prague]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q748211|Old Town]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q973974|Prague 1]]''
| data-sort-value=&quot;1722&quot; | 1722
|-
| ''[[:d:Q115523238|Astronomihagen observatory]]''
| [[Норвегия]]
| ''[[:d:Q1798136|Vormstad]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q751955|Astronomische Station „Tycho Brahe“]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q1333329|Gartenstadt/Stadtweide]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q752059|Astronomisches Zentrum Schkeuditz]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шкойдиц]]
| 
|-
| ''[[:d:Q24993636|Astronomy Centre]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1327770|Todmorden]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q127417763|Astronomy Club of Kosova]]''
| [[Косово Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q3625575|Prishtina Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014
|-
| ''[[:d:Q751953|Astronomy Station &quot;Samuel Heinrich Schwabe&quot;]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дессау-Рослау]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348395|Astronomy tower of the Sorbonne]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q238723|Парижның V бүлгесе]]''
| data-sort-value=&quot;1885&quot; | 1885
|-
| ''[[:d:Q115518948|Astrophoton observatory]]''
| [[Австрия]]
| ''[[:d:Q758963|Audorf]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q119518513|Astrophysical Multimessenger Observatory Network]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21482490|Astrophysical Observatory of Javalambre]]''
| [[Испания]]
| [[Аркос-де-лас-Салинас]]
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013
|-
| ''[[:d:Q114373369|Astrophysical Observatory of the College of Staten Island]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4811698|Astrophysical Virtual Observatory]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607504|Astroshot Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| [[Дерри]]
| 
|-
| ''[[:d:Q125531220|AstroVal]]''
| [[Швейцария]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115616910|AstroVal observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q52743|Le Chenit]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633440|Atacama Desert Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607570|Atlante observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Санта-Круз-де-Тенерифе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632337|ATLAS-MLO Auxiliary Camera]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q17091162|Waiākea-Uka]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633413|ATLAS–CHL observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q56128|Río Hurtado]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632336|ATLAS–HKO observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мауи (округ, Гавай)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632629|ATLAS–MLO observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гавай (округ, Гавай)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632288|ATLAS–SAAO observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1734288|Karoo Hoogland Local Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q132445399|ATLAS–TDO observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q40846|Tenerife]]''
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021
|-
| ''[[:d:Q115536681|ATU Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Расселлвилл (Арканзас)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113671390|Augerolles observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ожроль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4823603|Australia Telescope National Facility]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2608932|Australian Astronomical Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939
|-
| ''[[:d:Q11607380|Ayabe City Astronomical Museum]]''
| [[Япония]]
| [[Аябе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114380161|Ayabe observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Аябе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523223|AZM Martinsberg observatory]]''
| [[Австрия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115616950|Bacau Observatory]]''
| [[Румыния]]
| ''[[:d:Q179779|Bacău County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632284|Badalona Boreal observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Бадалона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521893|Badalona observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Бадалона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521892|Badalozhnyj observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Красноярск крае]]
| 
|-
| ''[[:d:Q527236|Badlands Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Квинн (Көньяк Дакота)|Квинн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114643129|Bagdad observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Багдад (Аризона)|Багдад]]&lt;br/&gt;[[Багдад]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4842011|Bagnall Beach Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116159781|Baja Astronomical Observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| [[Бая]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4849191|Baker Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миссури (штат)|Миссури]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523284|Bakersfield observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бейкерсфилд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607524|Balbriggan Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| ''[[:d:Q804704|Balbriggan]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329954|Baldone Observatory]]''
| [[Латвия]]
| ''[[:d:Q12302779|Baldone Parish]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4851223|Ball State University Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Индиана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115435753|Balzaretto Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Рим]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607657|Bamberg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бамберг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521267|Banyoles observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Баньолес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536705|Bar J Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q35729773|Lake Ashby]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114775103|Barao Geraldo observatory]]''
| [[Бразилия]]
| ''[[:d:Q4866112|Barão Geraldo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4860399|Bareket observatory]]''
| [[Исраил]]
| ''[[:d:Q165867|Modi'in-Maccabim-Re'ut]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522347|Barfold observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q28931526|Glenhope]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616888|Barlad Observatory]]''
| [[Румыния]]
| [[Бырлад]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4861433|Barnard Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оксфорд (Миссисипи)]]
| data-sort-value=&quot;1856&quot; | 1850s
|-
| ''[[:d:Q115536752|Barred Owl Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q61038816|Ottawa Kanata]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114436190|Barton observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Канберра]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523242|BAS observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Скандиччи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1333523|Bassano Bresciano observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Бассано-Брешано]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113716556|Bastia observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Равенна]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522298|Bastidan observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ла-Бастид-де-Журдан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4079245|Batabat Astrophysical Observatory]]''
| [[Азәрбайҗан]]
| [[Нахчыван Автономияле Республикасы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q920874|Zangezur Mountains]]''&lt;br/&gt;[[Урдабад]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q388081|Shahbuz District]]''
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967
|-
| ''[[:d:Q113728991|Baugy observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Божи (Уаза)|Божи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q812311|Bavarian Public Observatory Munich]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q533054|Berg am Laim]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1523383|Giesing]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946
|-
| ''[[:d:Q115537142|Baxter Garden Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q160642|Salisbury]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521879|Bayerwald observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q15122768|Neuhütte]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161360|Bayerwald observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шпигелау]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4874517|Bayfordbury Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q4874515|Bayford]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522359|BDI observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Бангор (Морбиан)|Бангор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607597|Beaconsfield Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1769761|Penn]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4880086|Beersel Hills Observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q692168|Beersel]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q28857292|Begues Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Бегес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4880928|Behlen Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Небраска]]
| 
|-
| ''[[:d:Q439299|Beijing Ancient Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q11065250|Jianguomen Subdistrict]]''
| data-sort-value=&quot;1442&quot; | 1442
|-
| ''[[:d:Q19596034|Beijing Astronomical Observatory]]''
| [[Кытай]]
| [[Ханбалык|Пекин]]
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958
|-
| ''[[:d:Q115521266|Beilen observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Белен (Мюнстер)|Белен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632302|Beimian Tianwentai observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q577713|Ngari Prefecture]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113673509|Beine-Nauroy Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Бен-Норуа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115253804|Belesta observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Белеста (Арьеж)|Белеста]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521902|Bellavista observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Л’Акуила|Л'Акуила]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607642|Bellino observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Беллино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3658227|Belogradchik Observatory]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q407234|Белоградчик]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114453303|Bendestorf observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q31909785|Bendestorf]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616846|Beppe Forti Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q3904612|San Giovanni Evangelista]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115434611|Bergen-Enkheim Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Франкфурт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329953|Bergisch Gladbach Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бергиш-Гладбах]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536721|Berkeley Heights observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q820857|Berkeley Heights]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q698950|Berlin Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Берлин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456098|Berlin-Babelsberg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Берлин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521887|Bernezzo observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кунео]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522345|Berri observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q1785372|City of Monash]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521289|Berta observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сабадел]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616948|Berthelot Observatory]]''
| [[Румыния]]
| [[Дженерал-Бертело (коммуна)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q844282|Besançon Astronomical Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Безансон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113833711|Besely Observatory]]''
| [[Мадагаскар]]
| ''[[:d:Q121816680|Besely]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536757|Beta Orionis observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Росарио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537125|Betera observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q54939|Province of Valencia]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4899457|Beverly-Begg Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q32188005|Dunedin City]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632270|BiAnto Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Мелара (Потенца)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436133|Bibai observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Бибай]]
| 
|-
| ''[[:d:Q858519|Big Bear Solar Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437454|Big Cypress Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Лодердейл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633330|Big Water observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Биг-Вотер (Юта)|Биг-Вотер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521268|Bigmuskie observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Момберчелли]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607777|Bilbao Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Билбао]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114773891|Biosphere 2 Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632321|Birch Forest Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q121911|Huairou District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632330|Birkdale observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q4916392|Birkdale]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4087274|Bisei Spaceguard Center]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q4917283|Bisei]]''&lt;br/&gt;[[Ибара]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329955|Bishop Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q179351|City of Westminster]]''
| data-sort-value=&quot;1836&quot; | 1836
|-
| ''[[:d:Q114452988|Bishopstoke observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2482964|Bishopstoke]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534482|Bixhoma observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Биксби (Оклахома)|Биксби]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633401|BKH Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Фиррингтон-Вилледж (Төньяк Каролина)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q134873621|Black Birch Astrometric Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q140083|Marlborough District]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
|-
| ''[[:d:Q114452603|Black Birch Station]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q140083|Marlborough District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4921313|Black Moshannon Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632343|Black Mountain Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лос-Алтос-Гилс (Калифорния)|Лос-Алтос-Гилс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115239602|Blackberry Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Порт-Аллен (Луизиана)|Порт-Аллен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534458|BlackBird observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q85814767|Weed Lookout Tower]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607508|Blackrock Castle Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| [[Корк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521895|Blanes observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q12991|Blanes]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607515|Blanquita observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ривас-Васьямадрид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114638085|Blauvac observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Бловак]]
| 
|-
| ''[[:d:Q19962703|Bleien Radio Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q64267|Gränichen]]''
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979
|-
| ''[[:d:Q115523293|Blue Canyon observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4928940|Blue Canyon]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4929429|Blue Mesa Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632328|Blue Mountains Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q3237124|Leura]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114437026|Boambee observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q4931248|Boambee]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114737327|Boca Raton Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бока-Ратон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518623|Bocholt observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бохольт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q20947988|Bohyunsan Optical Astronomy Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q12625594|Hwabuk-myeon]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12021061|Boleslav Tecla Observatory in Moravská Třebová]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q1000078|Моравска-Тршебова]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4090803|Bolivian National Observatory at Tarija]]''
| [[Боливия]]
| [[Тариха]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-04-14
|-
| ''[[:d:Q115521271|Bollwiller observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Больвиллер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3886755|Bologna Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Болонья]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114662593|Boltwood Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q4442642|Stittsville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115482567|Bolzaneto observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q261570|Bolzaneto]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607520|Bootes Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Боэсильо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633544|BOOTES-2 Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q2206|Algarrobo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2718147|Bordeaux Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Флуарак (Жиронда)|Флуарак]]
| data-sort-value=&quot;1878&quot; | 1878
|-
| ''[[:d:Q115518635|Borken observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Боркен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113661918|Bornheim observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Борнһайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11795174|Borowiec Astrogeodynamic Observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Борувець (Познанский повяты)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q25466770|Bosianu Astronomical Observatory]]''
| [[Румыния]]
| [[Бухарест|Бүкрәш]]
| 
|-
| ''[[:d:Q126583|Bosscha Observatory]]''
| [[Индонезия]]
| ''[[:d:Q10388|West Bandung]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4948334|Boswell Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Небраска]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632263|BOSZA Observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| ''[[:d:Q594019|Pécs District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2346031|Bothkamp Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шлезвиг-Һольштейн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115533886|Boulder Knolls observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гидден-Медоус (Калифорния)|Гидден-Медоус]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4951334|Bowman Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коннектикут]]
| 
|-
| ''[[:d:Q895961|Boyden Observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q160284|Free State]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889
|-
| ''[[:d:Q114662564|Boyeros Observatory]]''
| [[Куба]]
| [[Һавана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q131160150|Brackett Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Клермонт (Калифорния)|Клермонт]]
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908
|-
| ''[[:d:Q115241342|Bradbury observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Стоктон-он-Тис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4954996|Bradley Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Джорджия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4955125|Bradstreet Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4955345|Braeside Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флегстафф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113673138|Bray-et-Lû observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Бре-э-Лю]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6621362|Brazil National Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Рио-де-Жанейро]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4008878|Vasco da Gama]]''
| data-sort-value=&quot;1827&quot; | 1827-04-14
|-
| ''[[:d:Q115616958|Bredenkamp Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бремен җире]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523236|Breitenweg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бергиш-Гладбах]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518930|Brelingen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Ведемарк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114237298|Bremen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Bremen|Бремен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1580885|Brera Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Милан]]
| data-sort-value=&quot;1764&quot; | 1764
|-
| ''[[:d:Q115616850|Brescia observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Брешия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456189|Breslau observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Вроцлав|Вротслав]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523245|Brignoles observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Бриньоль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q30293532|Brixiis Astronomical Observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q916980|Kruibeke]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12021065|Brno Observatory and Planetarium]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q2925830|Brno-střed]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522335|Brooklyn Park observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Бруклин-Парк (Мэриленд)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4974973|Brooks Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4975038|Brooks Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оһайо (штат)|Оһайо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q315632|Brorfelde Observatory]]''
| [[Дания]]
| ''[[:d:Q503159|Holbæk Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607580|Brownstown Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| ''[[:d:Q183544|County Meath]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113728445|Bruno Zugna Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Триест]]
| 
|-
| ''[[:d:Q10340075|Brusque observatory]]''
| [[Бразилия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607577|Brynllefrith Observatory]]''
| [[Уэльс|Велс]]
| ''[[:d:Q1024900|Pontypridd]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616838|BSA observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q130270|Cuneo International Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607658|BSCR Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Санта-Мария-а-Монте]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632661|BSH Byulsem Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| [[Pusan|Пусан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4100464|Bucharest Astronomical Observatory]]''
| [[Румыния]]
| [[Бухарест|Бүкрәш]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4983431|Bucknell Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q17512585|Buehler Planetarium and Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Дейви]]
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|-
| ''[[:d:Q115523272|Buenaventura Suarez observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q4811974|La Punta]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q40153566|Building 20]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q3114194|La Cité-Limoilou]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114456309|Burgsolms Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вецлар]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607605|Burjassot Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Бурхасот]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114773870|Burke-Gaffney Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Һәлифәкс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536738|Burleith Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вашингтон (башкала)|Вашингтон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114366423|Burlington observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Джерси]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114366636|Burlington remote site Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Джерси]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632344|Burnt Tree Hill Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4968747|Bristol]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114456623|Burwash observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q5001038|Burwash]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q140550648|Busoniano Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Росарио]]
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011
|-
| ''[[:d:Q115607518|Busot observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Аликанте]]
| 
|-
| ''[[:d:Q65143690|Buthiers Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Бютье (Сена һәм Марна)|Бютье]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523280|Byrne observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q280475|Santa Ynez River]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q56389791|Bükki Star]]''
| [[Маҗарстан]]
| ''[[:d:Q659732|Répáshuta]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5006411|C. E. K. Mees Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-05-08
|-
| ''[[:d:Q115518217|Ca del Monte observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Павия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633535|Cademuir Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| [[Дублин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q15206735|Cagliari Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кальяри]]
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899
|-
| ''[[:d:Q115521262|Caimari observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q11910500|Caimari]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521894|Cala d'Hort observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q1366394|Es Cubells]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q14875583|Calais Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кале (Мэн)|Кале]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1026264|Calar Alto Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Хергаль]]&lt;br/&gt;[[Бакарес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633542|Calar Alto TNO Survey]]''
| [[Испания]]
| [[Хергаль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523266|Calar Alto-CASADO observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Бакарес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633546|Calar Alto-Schmidt observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Бакарес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116161298|Calarreona observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Мурсия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114642211|Calgary observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Кәлгари|Кәлгери]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632628|Caloundra West observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q5023895|Caloundra West]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536694|Calvin College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Грәнд-Рәпидс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534441|Calvin M. Hooper Memorial observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гайд-Парк (Юта)|Гайд-Парк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q18205781|Calvin-Rehoboth Robotic Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q700050|Rehoboth]]''
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004
|-
| ''[[:d:Q114641955|Camarillo observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348363|Camille Flammarion Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Жувизи-сюр-Орж]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115483874|Camorino observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q69802|Camorino]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3886757|Campo Catino Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Гуарчино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633455|Campo dos Amarais observatory]]''
| [[Бразилия]]
| ''[[:d:Q22067942|Lagoa Azul]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q56648694|Campo Imperatore Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Л’Акуила|Л'Акуила]]
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|-
| ''[[:d:Q115267967|Campocatino observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Коллепардо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521261|Campomaggiore observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кампо Маҗоре (Рьети)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521909|Can Roig observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Льягостера]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633496|Cancelada observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Эстепона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348359|Canopus Hill Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Тасмания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q373174|Cantonal observatory of Neuchâtel]]''
| [[Швейцария]]
| [[Нөшател]]
| data-sort-value=&quot;1858&quot; | 1858-05-18
|-
| ''[[:d:Q115633356|Canvas View New Mexico Skies observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мейгилл (Нью-Мексико)|Мейгилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536736|CAO]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633439|CAO]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013
|-
| ''[[:d:Q5035368|Capilla Peak Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523227|Capricornus observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| ''[[:d:Q876203|Csókakő]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607528|Caraquiz Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q24021967|Caraquiz]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115218164|Carbuncle Hill observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Грин (Род-Айленд)|Грин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536727|Carbuncle Hill Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ковентри (Род-Айленд)|Ковентри]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633539|Carda observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q29191|Villaviciosa]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633509|Cardiff observatory]]''
| [[Уэльс|Велс]]
| [[Кардифф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633459|Carina Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| ''[[:d:Q652528|Sobradinho Esporte Clube]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114437330|Carla Jane Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Шарлот]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518220|Carmelita observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Тиана (Каталония)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537140|Carpe-Noctem observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Навасеррада]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607660|Carpione Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сан-Кашиано-ин-Валь-ди-Пеза]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523289|Carroll observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Санта-Барбара (округ, Калифорния)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632279|Cartagena astronomical observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q5747785|Canteras]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5047202|Carter Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q856010|Веллиңтон]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518629|Casal Lumbroso observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Рим]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113716995|Casalecchio di Reno Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Болонья]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518936|Casasco observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Казаско]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116161142|Cascade Mountain observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q31555693|Cascade Mountain]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521908|Casellina observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Скандиччи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523259|Casselman observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q681272|Casselman]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113728948|CAST Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Тальмассонс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537143|Castellon observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Кастельон-де-ла-Плана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632281|Castle Fields Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1235307|Calne]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522346|Castlemaine observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q260317|Castlemaine]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523247|Castrofilippo observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кастрофилиппо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522300|Cat's Eye  observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Манчиано]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536773|Catalina 40&quot; Telescope]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пима (округ, Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1050214|Catalina Station]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пима (округ, Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1795684|Catania Astrophysical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Катания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q139803843|Catania Astrophysical Observatory &quot;A. Riccò&quot;]]''
| [[Италия]]
| [[Катания]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
|-
| ''[[:d:Q114373641|Catholic University Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вашингтон (башкала)|Вашингтон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3886766|Cavriana observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кавриана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437484|CBA Concord observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тусон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536715|CBA-East Observatory, Laurel]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Норт-Лорел (Мэриленд)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633402|CBA-MM Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q55092044|Bass Lake]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536710|CBA-NOVAC Observatory,]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Фронт-Роял (Виргиния)|Фронт-Роял]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523260|CCAT Trieste observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Триест]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521856|CEAM observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q11910500|Caimari]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115537145|CEAMIG-REA Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Белу-Оризонти]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536686|Cedar Drive Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q5876520|Hofa Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116162683|Cedar Glen Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лейк-Ерроугед (Калифорния)|Лейк-Ерроугед]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536722|Cedar Knolls observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q3016895|Hanover Township]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607661|Celado, observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кастелло-Тезино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607584|Celbridge Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| ''[[:d:Q41807260|Celbridge Community School]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5057905|Celestial Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Арканзас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616833|Celico observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q52799435|Celico - Centro]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114437302|Centennial Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Твин-Фоллс (Айдахо)|Твин-Фоллс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q109017988|Centre d'astronomie de La Couyère]]''
| [[Франция]]
| [[Ла-Куиер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q918877|Centre de recherches en géodynamique et astrométrie]]''
| [[Франция]]
| [[Коссоль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q108000731|Centro Astronómico, Tiedra]]''
| [[Испания]]
| [[Тьедра]]
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013
|-
| ''[[:d:Q115607648|Cereseto Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Черезето]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113673972|Cerrina Tololo Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Муризенго]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607501|Cerro del Viento observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Бадахос]]
| 
|-
| ''[[:d:Q20014917|Cerro El Roble Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q1055833|Cerro El Roble]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5064847|Cerro Murphy Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q2118|Antofagasta Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q48839810|Cerro Pachón Observatory]]''
| [[Чили]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1056113|Cerro Tololo Inter-American Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q2121|Coquimbo Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633427|Cerro Tololo-DECam]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q7191572|Piedrasblancas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633428|Cerro Tololo-LCO A]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q7191572|Piedrasblancas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633432|Cerro Tololo-LCO Aqawan A #1]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q7191572|Piedrasblancas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633423|Cerro Tololo-LCO Aqawan B #1]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q7191572|Piedrasblancas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633429|Cerro Tololo-LCO B]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q7191572|Piedrasblancas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633430|Cerro Tololo-LCO C]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q7191572|Piedrasblancas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633556|Cesaraugusto observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сарагоса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607892|Cesena Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Казанова (Форли-Чезена)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518598|Cesson observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сессон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633348|Cewanee Observatory at DSNM]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1031946|Canada–France–Hawaii Telescope]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гавай (округ, Гавай)]]
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979
|-
| ''[[:d:Q115406988|Chalandray-Canotiers observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Шаландре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5069616|Chamberlin Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Денвер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q39792636|Changchun Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q92161|Changchun]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|-
| ''[[:d:Q1062357|Chankillo]]''
| [[Перу]]
| ''[[:d:Q205089|Áncash Department]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q747503|Casma Province]]''
| data-sort-value=&quot;-300&quot; | -300
|-
| ''[[:d:Q115435208|Chante-Perdrix observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Банон (коммуна)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534483|Chapel Hill observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Техас (штат)|Техас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114453046|Cheam observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q320378|London Borough of Sutton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633522|Chelford Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2357393|Chelford]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521871|Chelles observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q119760|canton of Chelles]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3565801|Chelmos Observatory]]''
| [[Греция]]
| ''[[:d:Q16005641|Kalavryta Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251311|Chelmsford observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Челмсфорд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1070229|Cherenkov Telescope Array Observatory]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115616960|Cherkizovo Observatory]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q4513185|Cherkizovo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633382|Cherokeeridge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Медисон (Айова)|Форт-Медисон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607500|Cherryvalley Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115632295|Chervishevo observatory]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q28522990|Chervishevo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633545|Chicharronian 3C Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Трес-Кантос]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4458228|Chichibu Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сайтама (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Титибу (шәһәр)|Титибу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5096413|Chico Community Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5097620|Chilbolton Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2169611|Chilbolton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633420|CHILESCOPE Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q56128|Río Hurtado]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632653|Chinese Culture University observatory]]''
| [[Кытай Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q254626|Shilin District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114642397|Chinle observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Апачи (округ, Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521272|Chinon observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Шинон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456566|Chions observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кьонс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114374650|Chiro Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q8052559|Yerecoin]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114420105|Chirorin observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1204497|Otari]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115433685|Chiusa di Pesio observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кьюза-ди-Пезио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12583238|Chomsongdae]]''
| [[Корея Халык Демократик Җөмһүрияте|Корея Халык Демократик Республикасы]]
| [[Кесоң]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456233|Chorzow observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Хожув]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456051|Christiania observatory]]''
| [[Норвегия]]
| [[Осло]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329961|Chuguevskaya Station Observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q103860660|Chuhuiv Raion]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536702|Chula Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q20585364|Chula]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251215|Church Stretton observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q867120|Church Stretton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3972165|Cima Ekar Observing Station]]''
| [[Италия]]
| [[Азияго]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348364|Cincinnati Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Синсинәти]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1632035|City Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2379199|City of Edinburgh]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q136108444|Ckoirama Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q23660303|Antofagasta]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523235|Clavier observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Лора-дель-Рио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536728|Clay Center Observatory, Brookline]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бруклайн (Массачусетс)|Бруклайн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633422|Clay Telescope observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кембриҗ (АКШ)|Кембриҗ]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521280|Clayhole observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q1702583|Jokela]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114639363|Climenhaga Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Виктория (Британия Колумбиясе)|Виктория (Британ Колумбиясе)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536772|Clinton observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мэриленд|Мериленд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633559|Clixby Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1342914|North East Lincolnshire]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1102634|Cloudcroft Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633453|CMF astronomical observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Парана (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616942|CNVL Observatory]]''
| [[Румыния]]
| [[Бая-Маре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2377087|Coats Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q211091|Renfrewshire]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115218073|Cobram observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q2981173|Cobram]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114452463|Cockfield observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2571768|Cockfield]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q30293533|Coddenham Astronomical Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1860403|Coddenham]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q84529395|Code Astronomical Observatory - Santa Fe Space Observations Center]]''
| [[Аргентина]]
| [[Санта-Фе (Аргентина)|Санта-Фе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q66942492|Coimbra University observatory]]''
| [[Португалия]]
| ''[[:d:Q17460807|Santa Clara e Castelo Viegas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3348366|Cointe Observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q2981920|Cointe]]''
| data-sort-value=&quot;1881&quot; | 1881
|-
| ''[[:d:Q114453145|Colchester observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Колчестер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536756|Colegio Cristo Rey astronomical observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Росарио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5147392|Collins Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113674389|Collonges observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Коллонж]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329972|Colombo University Observatory]]''
| [[Шри-Ланка]]
| ''[[:d:Q35381|Colombo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q24970270|Colonial Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115518631|Comeglians observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Удине]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633409|Comet Hunter Observatory 2]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116162882|Command Module Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Темпи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521290|Como observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Комо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616952|Compustar Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Жак-сюр-Дарнеталь]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115251462|Conder Brow observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q578024|Carnforth]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536734|Conlin Hill Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оксфорд (Массачусетс)|Оксфорд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5162822|Consell Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Консель]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348357|Constantinople Observatory of Taqi ad-Din]]''
| [[Госман империясе]]
| ''[[:d:Q16869|Истанбул]]''
| data-sort-value=&quot;1577&quot; | 1577&lt;br/&gt;1575
|-
| ''[[:d:Q115607636|Contern Observatory]]''
| [[Люксембург]]
| ''[[:d:Q596040|Contern]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161135|Conway observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Конвей (Арканзас)|Конвей]]
| 
|-
| ''[[:d:Q131318353|Copernic Observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q1125|Province of Namur]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633487|Coralito observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сан-Кристобаль-де-ла-Лагуна]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115253950|Corbera observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Корбера]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115267304|Corcaroli Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Мало]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5169946|Cordell–Lorenz Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Теннесси]]
| 
|-
| ''[[:d:Q117814942|Corfu Observatory]]''
| [[Греция]]
| ''[[:d:Q205832|Corfu]]''
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924
|-
| ''[[:d:Q115633528|Corgas observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q1243001|fine]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115482851|Cormons observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кормонс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518625|Corner observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дурмерсхайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114643648|Corpus Christi observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Корпус-Кристи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633506|Cosmos Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q19370|Anhingidae]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116162684|Cosmos Research Center]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115429705|Cosmosoz Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Тассен-ла-Деми-Люн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633500|Costa Teguise observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Тегисе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12396256|Cotobade Astronomical Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q14915641|Carballedo, Cerdedo Cotobade]]''
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011
|-
| ''[[:d:Q114643537|Cottonwood Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оклахома (штат)|Оклахома]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452149|Courroux observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q70095|Courroux]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115429830|Couvaloup de St-Cergue observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q69335|Saint-Cergue]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632285|CPF Observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q764564|canton of Saint-Vallier-de-Thiey]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114456331|Cracow-Fort Skala observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Краков]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114374710|Craigie observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q5181683|Craigie]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5182040|Crane Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Канзас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q18349186|Crawford Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633396|Crawfordville Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Шарон (Джорджия)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114662538|Crescent Moon Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коламбус]]&lt;br/&gt;[[Христофор Колумб]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115267239|Crespadoro observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Креспадоро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4242911|Crimean Laboratory of Sternberg Astronomical Institute]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q903849|Nauchnyi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114638265|Crolles observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q579807|Crolles]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632266|Crow Observatory]]''
| [[Португалия]]
| [[Сет (коммуна)|Сет]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536763|Cruz del Sur observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Сан-Хусто]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116162685|CS3-DanHenge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q6484434|Landers]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116162688|CS3-Palmer Divide Station]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q6484434|Landers]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116162687|CS3-Trojan Station]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q6484434|Landers]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5194545|Cupillari Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633551|Curdridge observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2534593|Curdridge]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632326|Cuteip Remote Observatory]]''
| [[Кытай Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q133865|Changhua County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632346|CWU Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Элленсбург (Вашингтон)|Элленсбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632345|CWU-Lind Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Элленсбург (Вашингтон)|Элленсбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521265|Cyclops observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| ''[[:d:Q641268|Oost-Cappel]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115537131|Cygnus Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1227651|New Alresford]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3348419|Cégep de Trois-Rivières Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q2955899|Champlain]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2991466|Côte d'Azur Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ницца]]
| 
|-
| ''[[:d:Q22973524|Daejeon Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q12604359|Sinseong-dong]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116182286|Daito Cosmic Park Hoshi no Kuni]]''
| [[Япония]]
| [[Нара (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Годзё]]
| 
|-
| ''[[:d:Q119518405|Dan Zowada Memorial Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607629|Danastro Observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q720275|Doische]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5218711|Daniel Scholl Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633418|Danish Telescope observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q145284|Ipomoea arborescens]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115380024|Danzig observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Гданьск]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536725|Dark Rosanne observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миддлфилд (Коннектикут)|Миддлфилд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633344|Dark Sky New Mexico observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5223418|Dark Sky Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Төньяк Каролина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633399|Dark Sky Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Төньяк Каролина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437509|Daventry Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q641756|Daventry]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5232461|David Cole Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Массачусетс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q531487|David Dunlap Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q52998|Richmond Hill]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935
|-
| ''[[:d:Q52151834|Dax Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Дакс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4553007|Dearborn Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]]
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889
|-
| ''[[:d:Q115518928|Deep Sky  observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бад-Бентхайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633358|Deep Sky Observatory Collaborative]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Девис (Техас)|Форт-Девис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633352|Deep Sky West Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Янг-Плейс (Нью-Мексико)|Янг-Плейс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633395|Deerlick Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Шарон (Джорджия)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536695|DeKalb Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оберн (Индиана)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632657|Deokheung Optical Astronomy Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q50211|Goheung County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114638036|Dertingen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q14900830|Dertingen]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1200573|Desert Beaver Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Илой (Аризона)|Илой]]&lt;br/&gt;[[Аризона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3468663|Desert Eagle Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бенсон (Аризона)|Бенсон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437310|Desert Moon Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лас-Крусес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115533889|Desert Wanderer observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Империал (округ, Калифорния)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633529|DeSS Deimos Sky Survey observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q5822124|El Horcajo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114638398|Detmold observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Детмольд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4159412|Detroit Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Әнн-Арбор]]
| data-sort-value=&quot;1854&quot; | 1854
|-
| ''[[:d:Q115616851|Dettelbach Vineyard Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Деттельбах]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523250|Dettenhausen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Деттенхаузен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q15213780|Devasthal Observatory]]''
| [[Һиндстан]]
| ''[[:d:Q1797306|Nainital district]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q25429808|Diadema Municipal Astronomical Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Сан-Паулу (штат)]]
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992
|-
| ''[[:d:Q115607553|DiezALaOnce observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q54925|Guadalajara Province]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616854|Digital Stargate observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Манчиано]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523287|Dilbert observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форест-Гроув (Орегон)|Форест-Гроув]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607533|Dingle Observatory]]''
| [[Уэльс|Велс]]
| [[Монтгомери (Алабама)|Монтгомери]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633462|Discovery Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Карвару|Каруару]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633363|Divine Creation Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Девис (Техас)|Форт-Девис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534476|Doc Greiner Research observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Эвансвил]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633456|Dogsheaven Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| ''[[:d:Q3880035|Núcleo Bandeirante]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521890|Dolomites observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q16289|Trentino]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1238099|Dominion Astrophysical Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q179553|Saanich]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q266818|Dominion Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Ottawa|Оттава]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1238107|Dominion Radio Astrophysical Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Британия Колумбиясе]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960
|-
| ''[[:d:Q16645817|Don Astronomical Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Ростов-на-Дону]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523230|Dordrecht observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Дордрехт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114659389|Doyan Rose Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Индианаполис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1253801|Dr.-Remeis-Sternwarte]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бамберг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q100909152|Drake Municipal Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Айова]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114659341|Drake University observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Де-Мойн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616901|DreamSky Observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q4498800|Khodosivka]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q831364|Drebach Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дребах]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616895|Drebach-South Observatory]]''
| [[Намибия]]
| ''[[:d:Q834508|Khomas Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616868|Dridri Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Досо (Бреша)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113950890|Driesen observatory]]''
| [[Польша]]
| ''[[:d:Q836961|Дрезденко]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114737285|Drum Hill Station]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Челмсфорд (Массачусетс)|Челмсфорд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q41803965|DSS 14]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1263758|Dudley Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Скенектади]]
| 
|-
| ''[[:d:Q105443170|Dun Echt Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q774624|Westhill]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633530|Dunboyne Castle Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| ''[[:d:Q382006|af Chapman]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q586354|Dunsink Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| [[Дублин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5316584|Durham University Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q52555818|City of Durham]]''
| data-sort-value=&quot;1840&quot; | 1840
|-
| ''[[:d:Q115250633|Durtal observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Дюрталь]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329963|Dushak-Erekdag Observatory]]''
| [[Төрекмәнстан]]
| [[Ахал вилаяте]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4201412|Dushanbe Observatory]]''
| [[Таҗикстан]]
| [[Дүшәнбе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5318565|Dyer Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Брентвуд (Теннесси)]]
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953
|-
| ''[[:d:Q552312|Düsseldorf-Bilk Observatory]]''
| ''[[:d:Q1206012|Алман рейхы]]''
| [[Дүсселдорф]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q861878|Bilk]]''
| data-sort-value=&quot;1843&quot; | 1843
|-
| ''[[:d:Q115522350|Earl Hill observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q7842589|Trinity Beach]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114453022|Earls Barton observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2657567|Earls Barton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616861|East Rome Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Рим]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6032929|Eastern Anatolia Observatory]]''
| [[Төркия]]
| [[Паландөкен]]
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012
|-
| ''[[:d:Q115534469|Eastern Illinois University observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Чарлстон (Иллинойс)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115251553|Eastfield observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q20968335|West and Middle Chinnock]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607610|Eastwood Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q541590|Leigh-on-Sea]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607647|Ebersheim Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Майнц]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536750|ECCCO Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q106576115|RUINAS DE LA ESTANCIA]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607639|Eckdorf observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Брюль (Рейнланд)|Брүл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632298|Eden Astronomical Observatory]]''
| [[Пакистан Ислам Җөмһүрияте|Пакьстан]]
| [[Lahor|Лаһор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607613|Eden Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2700979|Banham]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534455|Edmund Kline observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Диер-Трейл (Колорадо)|Диер-Трейл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437464|Edwards Raven Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
|-
| ''[[:d:Q138855994|Efdoxos Observatory]]''
| [[Греция]]
| ''[[:d:Q1737776|Kefalonia Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523237|EG observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Липпштадт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5018501|Ege University Observatory]]''
| [[Төркия]]
| [[Буджа]]
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|-
| ''[[:d:Q115616839|EHB01 Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Визентталь]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329998|Ehrensberg Observatory Traunstein]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Траунштайн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q321789|Einstein Tower]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q2106526|Potsdam-Süd]]''
| data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920s
|-
| ''[[:d:Q114075073|EISCAT Tromso UHF]]''
| [[Норвегия]]
| ''[[:d:Q26087|Тромсө]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607514|El Berrueco observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Madrid|Мадрид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607537|El Boalo Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Эль-Боало]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536769|El Catalejo observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Санта-Роса (Ла-Пампа)|Санта-Роса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521876|El Cielo de Consell observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Балеар утраулары (автономияле төбәк)|Балеар утраулары]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536746|El Condor Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Куртубә]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518627|El Far observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Эль-Фар-д’Эмпорда]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536743|El Gato Gris observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q106587841|TANTI NUEVO LS]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607544|El Guijo Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Кольядо-Вильяльба]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607534|El Maestrat Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Адзанета]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633501|El Manzanillo Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Малага]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521883|El Teatrillo de Lyra observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518941|El Vendrell observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Вендрель]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537124|Elche observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q2909951|Bonavista]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114456600|Eldagsen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шпринге]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523261|Elena Remote observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523265|Elephant Head observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ист-Сагуарита]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633340|Elgin obsevatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Елджин (Аризона)|Елджин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3201|Elginfield Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q4116626|Middlesex Centre]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607895|Elianto observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q16271|Province of Salerno]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521878|Ellinogermaniki Agogi  observatory]]''
| [[Греция]]
| ''[[:d:Q352771|Pallini Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607885|Elsterland Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шёневальде]]
| 
|-
| ''[[:d:Q25247900|Embry-Riddle Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4330004|Emerald Lane Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Декейтер (Алабама)]]&lt;br/&gt;[[Алабама]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632290|Emirates Observatory]]''
| [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]
| [[Әбу-Даби|Әбү-Дәби шәһәре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115206787|Emmy Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Полц (Нью-Йорк)|Нью-Полц]]
| 
|-
| ''[[:d:Q138819087|Enid High School Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Энид (Оклахома)|Энид]]
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963
|-
| ''[[:d:Q114069102|Entoto Observatory and Research Center]]''
| [[Хәбәшстан|Эфиопия]]
| [[Аддис-Абеба]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4117133|Erbil Observatory]]''
| [[Гыйрак]]
| ''[[:d:Q579438|Rawanduz]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114457230|Eremo di Tizzano observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Эремо ди Тицано (Болонья)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616841|Erfurt observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Эрфурт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q76639260|Erfurt public observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| 
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|-
| ''[[:d:Q115267218|Eridanus Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Лангельсхайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633521|ESA Cebreros TBT Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q3313791|Santa Leonor District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1540717|Eschenberg Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| [[Винтертур]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q11943|Цюрих кантоны]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114638337|Essen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Эссен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521885|Estels observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633543|Estrella de Mar observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q3532453|Torre de Benagalbón]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q18149918|Etelman Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Америка Виргин утраулары]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q463937|Saint Thomas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114643382|Etscorn Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сокорро (Нью-Мексико)|Сокорро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114736988|Etters observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115380057|Etyek observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| ''[[:d:Q204834|Etyek]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521872|Eurac observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Больцано]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5412642|European Gravitational Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кашина]]
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-12-11
|-
| ''[[:d:Q115536730|European Southern Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q145284|Ipomoea arborescens]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q478575|Europlanetarium Genk]]''
| [[Бельгия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115536703|Evelyn L. Egan Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q2375832|Estero]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3944788|Event Horizon Telescope]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114773817|Everstar Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Олейте]]
| 
|-
| ''[[:d:Q13385030|Evpatoria Observatory]]''
| [[Украина]]&lt;br/&gt;[[Россия]]
| ''[[:d:Q4301042|Molochno Village Council]]''&lt;br/&gt;[[Кизләү шәһәр округы|Кизләү шәһәр бүлгесе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633392|Ex Nihilo Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Статем (Джорджия)|Статем]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523248|Experimenta observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һайльбронн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q23789293|Experimental Test Site]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518617|Eygalayes observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ейгале]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522302|F.Schiller-Gymnasium, observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Веймар]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1373728|Fabra Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q3310216|Vallvidrera, el Tibidabo i les Planes]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523255|Fabra observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114643594|Fair Oaks Ranch observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Техас (штат)|Техас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456117|Falkensee observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Фалькензее]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5433559|Fan Mountain Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Виргиния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5435479|Farm Cove Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q726917|Auckland Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q601871|Farpoint Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Канзас]]&lt;br/&gt;[[Эскридж (Канзас)|Эскридж]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633376|Fayetteville observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Фаэтвиль (Арканзас)|Фаэтвиль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616848|Felliscopio Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Феликароло (Модена)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616885|Felsina AAB observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Монте-Сан-Пьетро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5443621|Fenton Hill Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536716|Fenwick Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q14713565|Woodside]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5445035|Fernbank Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Джорджия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518596|Fiamene observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Верона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521284|Fiby observatory]]''
| [[Швеция]]
| [[Уппсала]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5446511|Fick Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Айова]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522299|Filzi School observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Лайвес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607883|Fiore Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Преченикко]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114643632|Fire in the Sky Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Брейнерд (Миннесота)|Брейнерд]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q727346|David Brainerd]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114662753|Fitz-Randolph Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Принстон]]&lt;br/&gt;[[Prinston universitetı|Принстон университеты]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5455865|Five College Radio Astronomy Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Массачусетс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4330002|Flarestar Observatory]]''
| [[Мальта]]
| ''[[:d:Q39507|San Ġwann]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114737538|Flint observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114662817|Flower and Cook Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Филадельфия|Филаделфия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633349|FOAH Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q603734|Magdalena]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5464098|Foggy Bottom Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;br/&gt;[[Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607882|Foligno observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Касиньяно (Перуҗа)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5466494|Foothill Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6048200|Forcarei Astronomical Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q12388792|Forcarei, Forcarei]]''
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009
|-
| ''[[:d:Q115633525|Forcarei observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q2972109|oak forest]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5467882|Ford Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5467884|Ford Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q110948258|former Nižbor observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Нижбор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2845808|former observatory of Brussels]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q272243|Saint-Josse-ten-Noode]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115434929|Fort Pius Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Барселона]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2107762|Fort Pienc]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633549|Fosseway Observatoy]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1234765|Radstock]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q13377775|Fountain Hills Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998
|-
| ''[[:d:Q114662418|Four Winds Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лейк-Лилано (Мичиган)|Лейк-Лилано]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6476595|Lake Leelanau]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5476854|Fox Park Public Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Итон (округ, Мичиган)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633400|Foxfire Village observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q2653444|Foxfire]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5481855|Francis Marion University Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Көньяк Каролина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523300|Francisquito observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Санта-Кларита]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456035|Frankfurt observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Франкфурт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4842046|François-Xavier Bagnoud Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q689586|Saint-Luc]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q834|Canton of Valais]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521294|Frasnes-Lez-Anvaing  observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q666813|Frasnes-lez-Anvaing]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616858|Freconrupt observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ла-Брок]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1452194|Fred Lawrence Whipple Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Емадо (Аризона)|Емадо]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1428087|Mount Hopkins]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
|-
| ''[[:d:Q5501613|Fremont Peak Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113673263|Frignano observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Фриньяно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522354|Frog Rock  observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q19878093|Frog Rock]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633332|FRoST observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флегстафф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536748|Frosty Cold Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Эддисон (Мэн)|Эддисон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q14709399|Frosty Drew Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Род-Айленд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607505|Fuensanta de Martos]]''
| [[Испания]]
| [[Фуэнсанта-де-Мартос]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537126|Fuente de los matos observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q2689444|Maliaño]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116159711|Fujieda observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Фудзиэда|Фуҗиеда]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115218004|Fukuchiyama and Kannabe observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Фукутияма]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114737309|Furnace Brook Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кренстон (Род-Айленд)|Кренстон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115206686|Furukawa observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хида]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523253|Fushan observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q727188|Huazhou District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113728513|G. C. Gloriosi Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Салерно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437066|G. Colombo Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Падова]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607889|G. Pascoli Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кастелвекио Пасколи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3886751|G.V. Schiaparelli Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Варезе]]
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956
|-
| ''[[:d:Q115522297|Gaertringen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Гертринген]]
| 
|-
| ''[[:d:Q23689331|Gahberg Observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Вайрегг-ам-Аттерзе]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988
|-
| ''[[:d:Q24960790|Gaisberg observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Райнбах-им-Иннкрайс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521882|Galati observatory]]''
| [[Румыния]]
| ''[[:d:Q128620|Epistle to the Galatians]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536718|Galaxy Blues Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Гатино (Канада)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632309|Galaxy Tibet YBJ Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q769114|Damxung County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q132083128|Galbergweg 12]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Гота]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616900|Galhassin Robotic Telescope observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Изнелло]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633450|Galileo Galilei Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q2190329|Oro Verde]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q15427864|Galileum Solingen]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Золинген]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452359|Galleywood observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q5031504|Galleywood]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251115|Gandia observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Гандия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q675482|Gaocheng Astronomical Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q877609|Dengfeng]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114638443|Garden observatory of Siegfried Gebhard]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дрезден]]
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|-
| ''[[:d:Q115616963|Gartensternwarte Schafsweide]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Эльце]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5527788|Gauribidanur Radio Observatory]]''
| [[Һиндстан]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115616890|Gauteng observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q2296366|Randburg]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115537138|Gedney House Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1955160|Kirton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114638062|Geel observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q464454|Geel]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115379228|Gehrden observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Герден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518606|Gelenau observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Геленау (Руда таулары)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114663957|Gemeaux Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Лаваль (Канада)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6140627|Gemini North]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гавай (округ, Гавай)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q744667|Gemini Observatory]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999
|-
| ''[[:d:Q19673584|Gemini South]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q721224|Elqui Province]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3886752|Geminiano Montanari Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кавеццо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536755|Geminis Austral observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Росарио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115241881|Geminis observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Дос-Эрманас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115251400|Genoa observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Җенова]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616944|GenShtab Observatory]]''
| [[Украина]]
| [[Кырым]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348331|George Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Бенд (округ, Техас)]]&lt;br/&gt;[[Нидвилл (Техас)|Нидвилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5547051|Georgetown University Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вашингтон (башкала)|Вашингтон]]
| data-sort-value=&quot;1843&quot; | 1843
|-
| ''[[:d:Q115633394|Georgia College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Милледжвиль (Джорджия)|Милледжвиль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2426436|Georgian National Astrophysical Observatory]]''
| [[Гөрҗистан]]
| [[Абастумани]]
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-02-08
|-
| ''[[:d:Q114738921|Gettysburg College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607884|Gevelsberg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бреккерфельд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523217|Geyserland Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q15059492|Rotorua Lakes District]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2192924|Bay of Plenty Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q20854973|Ghana Satellite Earth Station]]''
| [[Гана]]
| ''[[:d:Q431729|Зур Аккра]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2553740|Ga West Municipal District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522295|Ghezz observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q68358|Acquarossa]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113716922|GiaGa Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Польяно-Миланезе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521264|Gieres observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q417926|akja]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11471333|Gifu Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Гифу (шәһәр)|Гифу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522321|Gimhae observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| [[Кимһе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616853|GINOP-KHK observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| ''[[:d:Q223501|Mátraszentimre]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q57314887|Giordano Bruno National Astronomical Observatory and Planetarium]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q331048|Димитровград]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q182809|Haskovo]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-05-24
|-
| ''[[:d:Q115632271|Giordano Bruno Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Бралло-ди-Прегола]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4138993|Gissar Observatory]]''
| [[Таҗикстан]]
| [[Дүшәнбе]]&lt;br/&gt;[[Хисар]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521873|Giuseppe Piazzi observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Понте-ин-Вальтеллина]]
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009
|-
| ''[[:d:Q842382|Givatayim Observatory]]''
| [[Исраил]]
| ''[[:d:Q192811|Tel Aviv District]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q152413|Givatayim]]''
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968
|-
| ''[[:d:Q115251657|Glasgow observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q55934339|Glasgow City]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5567676|Glen D. Riley Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Иллинойс (штат)|Иллинойс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114643664|Glenlea Astronomical Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Виннипег]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632626|Glenlee Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q31048935|Glenlee]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633490|Glyn Marsh Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Мэн утравы]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521877|Gnevsdorf observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q65808|Buchberg]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115218051|Go-Chome and Kobe-Suma observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q25369|Kobe Bryant]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115533891|Goat Mountain Astronomical Research Station]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гомстед (Флорида)|Гомстед]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115253513|Godalming observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q909146|Godalming]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q15221788|Godlee Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q21525592|Manchester]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q107270955|Golden Ears Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q16740|Maple Ridge]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607779|Golden Hill Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q693064|Sturminster Newton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3821639|Goodricke-Pigott Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тусон]]&lt;br/&gt;[[Аризона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5583607|Goodsell Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нортфилд (Миннесота)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607632|Gorgonzola Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Горгонцола]]
| 
|-
| ''[[:d:Q15221895|Gornergrat Kulm Hotel]]''
| [[Швейцария]]
| 
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907
|-
| ''[[:d:Q115607519|Gothers Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q772614|St Austell]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q124388707|GOTO-N]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124388717|GOTO-S]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456613|Gottolengo observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Готтоленго]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5589520|Governor Aker Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сеффорд (Аризона)|Сеффорд]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-11-18
|-
| ''[[:d:Q115633411|GOZ observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q22481208|Lac Schryer]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633433|Grainger Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Эксетер (Нью-Гэмпшир)|Эксетер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115267919|Granda observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Авьятико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452350|Grange Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Буссолено]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5596386|Grant O. Gale Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Айова]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115241602|Grantham observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q846683|Grantham]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114736177|Granville observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Массачусетс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639231|Grasslands Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тусон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607615|Gravelle observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Морис (Түбән Рейн)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115253637|Gravesend observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1459781|Gravesham]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616835|Gravina in Puglia observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Гравина-ин-Пулья]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2302080|gravitational-wave detector]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124388042|Gravitational-wave Optical Transient Observer]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607601|Great Shefford Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2712456|Great Shefford]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q41677406|Green Bank Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Покахонтас (округ, Көнбатыш Вирджиния)]]
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-11-12
|-
| ''[[:d:Q115518608|Green Island observatory]]''
| [[Кипр Республикасы]]
| ''[[:d:Q934563|Lefkoniko]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5603078|Green Point Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969
|-
| ''[[:d:Q115633517|Greenmoor Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q8032531|Woodcote]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251231|Greens Norton observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q732508|Greens Norton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536683|Greiner Research Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q2085810|Cross Plains]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534485|Grems Timmons Observatories]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Греттингер (Айова)|Греттингер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115253832|Gretz-Armainvilliers Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Гретз-Арменвилье]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437322|Griffin Hunter Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q3298457|Bethune-Cookman University]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q575901|Griffith Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лос-Анджелес]]
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-05-14
|-
| ''[[:d:Q115522296|Gromme observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q329633|Maasmechelen]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113729033|Groruddalen Optical Observatory]]''
| [[Норвегия]]
| ''[[:d:Q5245991|Oslo Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115267431|Grosshabersdorf observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Гросхаберсдорф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5611385|Grove Creek Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632301|GROWTH India Telescope, IAO]]''
| [[Һиндстан]]
| ''[[:d:Q103429|Eugen Hänle]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q125018213|Gruppo Astrofili Catanesi]]''
| [[Италия]]
| [[Катания]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-11-22
|-
| ''[[:d:Q115632655|GSHS Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| [[Сувон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q30293500|Guadarrama Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Madrid|Мадрид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437275|Gualba Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Гуальба]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537127|Guernanderf observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Гран-Шам]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115264541|Guidestar Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вайнһайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113728335|Guido Ruggieri Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Падова]]
| 
|-
| ''[[:d:Q752125|Guillermo Haro Observatory]]''
| [[Мексика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607499|Guimar observatory]]''
| [[Канар утраулары]]
| [[Санта-Урсула]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607781|Guirguillano Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Гиргильяно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113673388|Guitalens observatoire]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q1554161|Guitalens]]''&lt;br/&gt;[[Гиталенс-Л’Альбаред]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522329|Gumma Astronomical observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11669400|Takayama Onsen Fureai Plaza]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11609606|Gunma Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1203891|Takayama]]''
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999
|-
| ''[[:d:Q139408454|Gurley Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мариетта (Огайо)]]
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882
|-
| ''[[:d:Q115607662|Gwen Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сан-Франческо-аль-Кампо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q177848|Göttingen Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Гөттинген]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113719396|Haagaar Observatory]]''
| [[Норвегия]]
| ''[[:d:Q1769925|Eina]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5660215|Hadano Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хадано|Һадано]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114593082|Hagen Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Финнентроп]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633404|Hagerstown observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гейгерстаун (Мэриленд)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5638678|Haggart Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Орегон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114373871|Hainan Island station]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q589343|Xuanwu District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1667044|Hakos Observatory]]''
| [[Намибия]]
| ''[[:d:Q834508|Khomas Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5641417|Hale Solar Laboratory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632334|Haleakala-LCO Clamshell #3]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4243331|Kula]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632335|Haleakala-LCO OGG B #2]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4243331|Kula]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522332|Hallet Cove observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q5642914|Hallett Cove]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536709|Halstead Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Принстон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11557795|Hamamatsu City Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1131512|Minami-ku]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-03-15
|-
| ''[[:d:Q114420002|Hamamatsu-Yuto observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хамамацу|Һамаматсу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114453763|Hamburg observatory (before 1909)]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һамбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q681942|Hamburg-Bergedorf Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q1637|Bergedorf]]''
| data-sort-value=&quot;1802&quot; | 1802
|-
| ''[[:d:Q114638183|Hamburg-Georgswerder observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һамбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114638374|Hamburg-Himmelsmoor observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һамбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115782496|Hamilton Astronomical Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15222667|Hamilton Astronomical Society Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607606|Hanau Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һанау]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5648524|Hankasalmi Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q543717|Hankasalmi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q13533444|Hans-Ludwig-Neumann-Sternwarte]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q7908|Hochtaunuskreis]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633464|HAO observatory]]''
| [[Марокко]]
| ''[[:d:Q3090623|Oukaïmeden]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114452642|Happy Valley observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| [[Wellington|Веллиңтон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5655270|Hard Labor Creek Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Джорджия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q13635650|Harestua Solar Observatory]]''
| [[Норвегия]]
| ''[[:d:Q488398|Lunner]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q117218212|Harken Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7179546|Pewaukee]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523276|Harlingten Research observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Анимас (Нью-Мексико)|Анимас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632633|Harlingten Telescope, Greenhill Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q46999840|Melton Mowbray]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q109927897|Harquahala Peak Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ла-Пас (округ, Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115251377|Harrow observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q210476|London Borough of Harrow]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5674347|Hartebeesthoek Radio Astronomy Observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q644506|Krugersdorp]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961
|-
| ''[[:d:Q115537135|Hartley Wintney observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2174493|Hartley Wintney]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5675345|Hartung–Boothroyd Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115253584|Hartwell observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q5675394|Hartwell]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q637936|Harvard College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кембриҗ (АКШ)|Кембриҗ]]
| data-sort-value=&quot;1839&quot; | 1839
|-
| ''[[:d:Q21573511|Harvard Observatory, Arequipa]]''
| [[Перу]]
| [[Арекипа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1133697|Harvard–Smithsonian Center for Astrophysics]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кембриҗ (АКШ)|Кембриҗ]]
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973
|-
| ''[[:d:Q115534474|Harvest Moon observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Терре-Хот]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633387|Harvest observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гарвест (Алабама)|Гарвест]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115217844|Hatamae observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сендай]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11555572|Haterumajima Astronomical Observatory Tower]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q699764|Taketomi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607634|Haute Provence Sud Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Мишель-л’Обсерватуар]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437086|Haverford observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q924299|Haverford Township]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251267|Haverhill observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q27068111|Haverhill]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114437013|Hawker observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q5684950|Hawker]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536684|Hawkeye Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q569966|Durand]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q56294899|Haynald Observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| ''[[:d:Q679249|Kalocsa]]''
| data-sort-value=&quot;1877&quot; | 1877
|-
| ''[[:d:Q5687260|Haystack Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Массачусетс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633355|Hazardous Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мейгилл (Нью-Мексико)|Мейгилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632625|Hazelbrook observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q12324458|Hazelbrook]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536692|Heartland Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кармел]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633354|Heaven on Earth Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q85814767|Weed Lookout Tower]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632635|Heaven's Mirror Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q38251414|Manton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616951|Heavenly Owl observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q1026923|Velykodolynske]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q14716128|Hector J. Robinson Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Уэйн (округ, Мичиган)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q27115|Heidelberg-Königstuhl State Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һайделберг]]
| data-sort-value=&quot;1774&quot; | 1774
|-
| ''[[:d:Q110657683|Heinz-Reinhardt-Sternwarte St. Ottilien]]''
| [[Алмания|Германия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114593222|Heisingen Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Эссен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q17339471|Heliometer building, Old Observatory, Leiden]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Лейден]]
| data-sort-value=&quot;1878&quot; | 1878
|-
| ''[[:d:Q115537130|Helios Ontigola observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Онтигола]]
| 
|-
| ''[[:d:Q130427054|Helmrich-Lambrecht-Sternwarte]]''
| [[Австрия]]
| [[Санкт-Канциан-ам-Клопайнер-Зе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5709769|Helmut Ullrich Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q41158|Cortina d'Ampezzo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523283|Hemet observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гемет (Калифорния)|Гемет]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452821|Hemingford Abbots observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2718954|Hemingford Abbots]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518616|Hennef observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һеннеф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q40787894|Hereford Arizona Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639380|Heron Cove Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7100166|Orcas Village]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113729170|Herrenberg Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Херренберг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5743979|Herrett Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Айдахо|Айдаһо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456536|Herrsching observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Хершинг-ам-Аммерзе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q17557034|Herstmonceux Science Centre]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1016813|Herstmonceux]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523220|Hibiscus observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q115239746|Puna'auia observatory]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11374919|Hida Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Такаяма (Гифу)|Такаяма]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-11
|-
| ''[[:d:Q115207100|Hidaka Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1345541|Hidaka]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q14709715|Hidden Valley Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Көньяк Дакота]]
| 
|-
| ''[[:d:Q122828351|Higashi-Hiroshima Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хигасихиросима|Хигачихирочима]]
| 
|-
| ''[[:d:Q33060647|Higginson Tower]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q2955911|Champlain]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q17029447|High Altitude Water Cherenkov Experiment]]''
| [[Мексика]]
| [[Пуэбла|Пвебла (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114660521|High Point observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Һай-Пойнт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5759101|Highland Road Park Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Луизиана (штат)|Луизиана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115250653|Highworth observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q684452|Highworth]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523275|HillTopTop observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Еджвуд (Мэриленд)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632300|Himalayan Chandra Telescope, IAO]]''
| [[Һиндстан]]
| ''[[:d:Q103429|Eugen Hänle]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632317|Hin Hua Observatory]]''
| [[Малайзия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5629668|HIPAS Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аляска]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632643|Hirao Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1205194|Hirao]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522336|Hiratsuka observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хирацука|Хиратсука]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616956|HOB Observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q3593349|Capraia]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5874895|Hobbs Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Висконсин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q876990|Hoher List Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шалькенмерен]]&lt;br/&gt;[[Даун (шәһәр)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q119399291|Holden Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сирекьюз]]
| data-sort-value=&quot;1887&quot; | 1887
|-
| ''[[:d:Q124633945|Holomon Observatory]]''
| [[Греция]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113716385|Homburg-Erbach observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q22863|Erbach]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q140700159|Hondelage observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Брауншвейг]]
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004
|-
| ''[[:d:Q1537282|Hong Kong Observatory]]''
| [[Кытай]]
| [[Һоң Коң]]
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883
|-
| ''[[:d:Q1144740|Hong Kong Space Museum]]''
| [[Кытай]]
| [[Һоң Коң]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-10
|-
| ''[[:d:Q115216110|Honjo observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хондзё]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521273|Hoogeveen observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115536717|Hope Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мэриленд|Мериленд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5900687|Hopkins Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вильямстаун (Массачусетс)|Вильямстаун]]
| data-sort-value=&quot;1838&quot; | 1838
|-
| ''[[:d:Q115521867|Horizon observatory]]''
| [[Казакъстан]]
| [[Петропавел|Кызылъяр]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115267492|Hormersdorf Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Хормерсдорф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633468|Horus observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Картама]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116432332|Hoshi no Mura Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Фукусима (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Тамура (Фукусима)|Тамура]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
|-
| ''[[:d:Q113671501|Hottviller observatoire]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q22911|Hottviller]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114659289|Houston observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Хьюстон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452232|Houstrup observatory]]''
| [[Дания]]
| ''[[:d:Q21142|Varde Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5921769|Howell Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521864|Hoyerswerda observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Хойерсверда]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1639672|Hradec Králové Observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Һрадец-Кралове|Һрадетс-Кралове]]
| data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003-08-05
|-
| ''[[:d:Q7611596|Hubelmatt Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114736960|Hudson observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Гэмпшир|Нью-Һәмпшир]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607554|Huelva Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Велва]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607646|Huenfelden Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Хюнфельден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632340|Hume Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q6770298|Mark West Springs]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522356|Hunters Hill observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q1217662|Ngunnawal]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534464|HUT observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Едвардс (Колорадо)|Едвардс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q57694573|Observatory and Planetarium dr. Zdeňka Kvíze]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q4611037|Horka Domky]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|-
| ''[[:d:Q116458497|observatory in Boskovice]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q894440|Босковитсе]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521288|Jaroslav Trnka Observatory in Slaný]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q1013909|Слани]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q137569091|Hvězdárna Tábor]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q193721|Табор]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q14704879|Hyde Memorial Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Небраска]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616955|Hypatia Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Римини]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607512|Hyperion Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q24021967|Caraquiz]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607627|Hésingue observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Эзенг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116758558|Höfingen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Леонберг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536741|IAA-AI Atacama observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115241264|Ibis observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мангеттен (Канзас)|Мангеттен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1569514|IceCube Neutrino Observatory]]''
| 
| ''[[:d:Q10372207|Антарктик килешү территориясе]]''
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-12-17
|-
| ''[[:d:Q115522327|Iga-Ueno observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q3701483|Tsuge Station]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116447629|Iitate Planetary Radio Telescope]]''
| [[Япония]]
| [[Фукусима (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1155850|Soma District]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q674500|Iitate]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518219|Iluro observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Матаро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523244|Immanuel Kant observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Лимбах-Оберфрона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116432437|Inagawa Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хёго (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1042053|Kawabe district]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1155267|Inagawa]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518218|Inastars observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Потсдам]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115379350|Inastars Observatory Potsdam ( before 2006)]]''
| [[Алман империясе]]
| [[Потсдам]]
| 
|-
| ''[[:d:Q251629|Indian Astronomical Observatory (IAO)]]''
| [[Һиндстан]]
| ''[[:d:Q252064|Hanle]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536706|Indian Hill North Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q22695649|Huntsburg]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607557|Ingenio observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Инхенио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522333|Ingle Farm observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q6032545|Ingle Farm]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q47814136|INPE, Cachoeira Paulista]]''
| [[Бразилия]]
| [[Кашуэйра-Паулиста]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523270|Insperity observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Амбел (Техас)|Амбел]]
| 
|-
| ''[[:d:Q921803|Institut de radioastronomie millimétrique]]''
| [[Франция]]
| [[Гренобль]]&lt;br/&gt;[[Сен-Мартен-д’Эр]]
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979
|-
| ''[[:d:Q451860|Institute of Astronomy]]''
| [[Польша]]
| [[Торунь]]
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947
|-
| ''[[:d:Q123531763|Institute of Astronomy and Meteorology]]''
| [[Мексика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64744408|International Astronomy Center]]''
| [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115616840|iota Scorpii Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Ла-Специя]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114773933|Iowa Robotic Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Елджин (Аризона)|Елджин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115264693|Irmtraut observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Ирмтраут]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523219|Ironwood observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Галеива (Гавай)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523218|Ironwood Remote observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гонолулу (округ, Гавай)|Һонолулу бүлгесе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633502|Irydeo Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Камарма-де-Эстеруэлас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6076864|Isaac Newton Group of Telescopes]]''
| [[Испания]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4329965|Isaac Roberts’ Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q33803247|Crowborough]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q125388058|Isartalsternwarte]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Кёнигсдорф (Бавария)|Кёнигсдорф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521292|Isarwinkel observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бад-Тёльц]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11585400|Ishigakijima Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Исигаки]]
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002
|-
| ''[[:d:Q114420031|Ishiki observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q22123481|Ishiki]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251629|Isle of Man observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q3750799|Foxdale]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522317|ISON-Blagoveschensk observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Благовещенск]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632280|ISON-Byurakan Observatory]]''
| [[Әрмәнстан]]
| ''[[:d:Q2305036|Byurakan]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616894|ISON-Castelgrande Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кастельгранде]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632319|ISON-Hureltogoot Observatory]]''
| [[Монголия]]
| [[Ulaanbaatar|Улан-Батор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329947|ISON-NM Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]&lt;br/&gt;[[Мейгилл (Нью-Мексико)|Мейгилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632640|ISON-SSO Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q4986125|Bugaldie]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522292|ISON-Terskol  observatory]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q4456316|Terskol]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616860|ISON-Uzhhorod Observatory]]''
| [[Украина]]
| [[Карпат арты өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329995|Istanbul University Observatory]]''
| [[Төркия]]
| [[Истанбул]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607506|iTelescope Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Нерпио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632349|iTelescope SRO Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4713633|Alder Springs]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607561|Iturrieta observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q2743547|Iturrieta]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534479|Ivywood observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Эдмонд (Оклахома)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436153|Iwaki observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Иваки (Фукусима)|Иваки]]
| 
|-
| ''[[:d:Q121543781|İnönü University Astronomy Research and Application Center]]''
| [[Төркия]]
| [[Малатья|Малатия]]&lt;br/&gt;[[Батталгази]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534473|J. C. Veen observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7997086|Lowell Township]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632347|Jack C. Davis Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Карсон-Сити]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6119881|Jacobus Kapteyn Telescope]]''
| [[Испания]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607546|Jaen Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Хаен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115482316|Jakokoski Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q11865669|Jakokoski]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113727895|Japal-Rangapur observatory]]''
| [[Һиндстан]]
| ''[[:d:Q7260358|Punjagutta]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3886741|Jarnac Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вейл (Аризона)|Вейл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633492|Javalambre observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q14462|La Higuera]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161641|JBL Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q704978|Bathurst]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114436044|JCPM Hamatonbetsu Station]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1210124|Hamatonbetsu]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115217756|JCPM Kimachi Station]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1203168|Shimizu]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115216438|JCPM Oi Station]]''
| [[Япония]]
| [[Сидзуока (шәһәр)|Чидзуока]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436043|JCPM Sakura Station]]''
| [[Япония]]
| [[Сакура (Тиба)|Сакура]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436030|JCPM Sapporo Station]]''
| [[Япония]]
| [[Саппоро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115217749|JCPM Tone Station]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1203168|Shimizu]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4439544|JCPM Yakiimo Station]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1203168|Shimizu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q79385|Shimizu-ku]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q26753|Jena Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Ена (шәһәр)|Ена]]
| data-sort-value=&quot;1813&quot; | 1813
|-
| ''[[:d:Q110896360|Jesuit astronomical observatory in Poznań]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14713713|Jewett Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пуллман (Вашингтон)|Пуллман]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632303|Jiama'erdeng Tianwentai observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q577713|Ngari Prefecture]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522312|Jiang Nan Tian Chi  observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q551437|Anji County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632323|Jiangnantianchi Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q551437|Anji County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633384|Jimginny Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нейпервил]]
| 
|-
| ''[[:d:Q29109439|Jičín Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q656603|Йичин]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521293|Joan Roget observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1569783|Jodrell Bank Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q6693911|Lower Withington]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1692168|Johann-Kern-Sternwarte Wertheim]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вертхайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q129902396|Johannes-Kepler-Volkssternwarte]]''
| [[Австрия]]
| [[Таль (Штирия)|Таль]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| ''[[:d:Q113661557|Johannesburg-Hartbeespoort]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| [[Yohannesburg|Йоһаннесбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537123|John Beckman observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q6106677|Retamar y el Toyo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q20757604|John J. McCarthy Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Милфорд (Коннектикут)|Нью-Милфорд]]
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998
|-
| ''[[:d:Q16892932|John Payson Williston Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114642447|Joint observatory for cometary research]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сокорро (Нью-Мексико)|Сокорро]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q107612|Socorro]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113716798|Jonathan B. Postel Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Промиод (Валле д'Аоста)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6275260|Jones Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Чаттануга]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114643240|Jornada Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лас-Крусес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115264382|Josef Bresser Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q6191|Borken]]''&lt;br/&gt;[[Боркен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632348|JPL SynTrack Robotic Telescope]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4713633|Alder Springs]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632354|JPL SynTrack Robotic Telescope 2]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4713633|Alder Springs]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116162742|JPL SynTrack Robotic Telescope 3]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флегстафф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6304212|Judson B. Coit Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4329962|Junk Bond Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сьерра-Виста]]&lt;br/&gt;[[Аризона]]
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996
|-
| ''[[:d:Q3886759|Jura Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q54450|Vicques]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4071795|Ka-Dar Observatory]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q40338|Zelenchuksky District]]''&lt;br/&gt;[[Карачай-Чиркәсия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4319074|Nizhny Arkhyz]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329966|Ka-Dar Observatory]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q4245476|Kuzminskoye]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү өлкәсе]]
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004
|-
| ''[[:d:Q115534443|Kachina observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Качина-Виледж]]
| 
|-
| ''[[:d:Q108117624|Kadaň Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q158274|Кадань]]''
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022-02-05
|-
| ''[[:d:Q115216329|Kagiya observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q398989|Tōkai region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114436136|Kahoku observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Кахоку (шәһәр)|Кахоку]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632268|Kairos Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Ростов өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q22118263|Kajigamori Observatory]]''
| [[Япония]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633389|Kalamazoo observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7997283|Kalamazoo Township]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114436161|Kambah observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q1103777|Kambah]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329968|Kamenskoe Plateau Observatory]]''
| [[Казакъстан]]
| [[Алматы]]&lt;br/&gt;[[Каменксое плато (авыл)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436121|Kamihoriguchi observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Ота (шәһәр, Япония)|Ота]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114642243|Kanab observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Канаб (Юта)|Канаб]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q26726|Cannabis sativa]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632658|Kangwon National University Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q12582763|Gangnam-dong]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522319|Kangwon Science High School  observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| [[Вонҗу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436097|Kani observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Кани (шәһәр)|Кани]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2302000|Kanzelhoehe Solar Observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Арриах]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115218199|Kappa Crucis observatory]]''
| [[Уругвай]]
| [[Монтевидео]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536751|Kappa Crucis observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Кордоба (Аргентина)|Кордоба]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115217732|Karasuyama observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Насукарасуяма]]
| 
|-
| ''[[:d:Q646078|Karl Schwarzschild Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Таутенбург]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960
|-
| ''[[:d:Q115408824|Karlovy Vary Observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Карловы-Вары]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q191091|Karlovy Vary Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2346073|Karlsruhe Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Карлсруэ]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115379425|Karrenkneul observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Кальден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632650|Katori observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q780284|Katori district]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633373|Katy Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Техас (штат)|Техас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11264499|Kawabe Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Вакаяма (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1345541|Hidaka]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1131164|Hidaka district]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114380645|Kawachi observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1203304|Kawachi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115216490|Kawane observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q6379644|Kawane]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q22118287|Kazo Miraikan]]''
| [[Япония]]
| [[Сайтама (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Кадзо]]
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001
|-
| ''[[:d:Q6382668|Keeble Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Виргиния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616849|Kelmis observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q159864|Kelmis]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633554|Kempshott observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q810185|Basingstoke and Deane]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q10931420|Ken-Ting Observatory]]''
| [[Кытай Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q194989|Pingtung County]]''
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000
|-
| ''[[:d:Q6390934|Kennon Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329970|Kevola Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q1017129|Paimio]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3348489|Kew Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q32515|London Borough of Richmond upon Thames]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607659|Keyhole Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Мантуя]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4206982|KGO Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Карачай-Чиркәсия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2346071|Kiel Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Кил (шәһәр)|Кил]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115483096|Kielce observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Кельце|Келсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6405250|Kielder Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2064240|Kielder]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11637674|Kihoku Astronomical Museum]]''
| [[Япония]]
| [[Каноя]]
| 
|-
| ''[[:d:Q10945955|Killarney Provincial Park Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q12061001|Killarney Provincial Park]]''
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-06-10
|-
| ''[[:d:Q115633347|Killer Rocks Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пай-Таун (Нью-Мексико)|Пай-Таун]]
| 
|-
| ''[[:d:Q17088615|Kilodegree Extremely Little Telescope]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9037283|Kilpisjärvi Atmospheric Imaging Receiver Array]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q999185|Kilpisjärvi]]''
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011
|-
| ''[[:d:Q114662437|King City observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q483483|King]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522360|Kingsgrove observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q6272457|Kingsgrove]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607581|Kingsland Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| ''[[:d:Q104337223|Runnaroddan]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329969|Kingsnake Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сигин (Техас)|Сигин]]&lt;br/&gt;[[Техас (штат)|Техас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632322|Kinmen Educational Remote Observatory]]''
| [[Кытай Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q706539|Jincheng Township]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607585|Kinver Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Стаурбриҗ]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6415900|Kirkwood Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Индиана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4222205|Kislovodsk Mountain Astronomical Station]]''
| [[Россия]]
| [[Карачай-Чиркәсия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16719509|Шатджатмаз]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1246328|Kiso Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Нагано (префектура)|Нагано]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974
|-
| ''[[:d:Q4222352|Kitab Observatory]]''
| [[Үзбәкстан]]
| [[Кашкадәрья өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1576945|Kitami Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хоккайдо (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Китами]]
| 
|-
| ''[[:d:Q592248|Kitt Peak National Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958
|-
| ''[[:d:Q116162881|Kitt Peak-Bok observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нельсон (Аризона)|Нельсон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115217808|Kiyosato observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1365488|Kiyosato]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114436138|Kiyose and Mizuho observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Киёсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q134651067|Klementinská hvězdárna]]''
| [[Чехия]]
| [[Прага]]
| data-sort-value=&quot;1751&quot; | 1751
|-
| ''[[:d:Q1347780|Kleť Observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Кайов]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|-
| ''[[:d:Q19940586|KMTNet]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607653|Knielingen Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Карлсруэ]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633519|Knocknaboola observatory]]''
| [[Ирландия]]
| ''[[:d:Q6394440|Kerry]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114377785|KNUE Astronomical Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| [[Сеҗоң]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114381741|Kochi observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Коти (шәһәр)|Кочи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348492|Kodaikanal Solar Observatory]]''
| [[Һиндстан]]
| ''[[:d:Q253851|Kodaikanal]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632287|Koeditz observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Кёдиц]]
| 
|-
| ''[[:d:Q174446|Koenigsberg Observatory]]''
| ''[[:d:Q27306|Пруссия кыйраллыгы]]''&lt;br/&gt;[[Өченче рейх]]
| [[Königsberg|Көнигсберг]]&lt;br/&gt;[[Калининград өлкәсе]]
| data-sort-value=&quot;1810&quot; | 1810
|-
| ''[[:d:Q114380797|Kogota observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q6425818|Kogota]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616879|Koksijde observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q465545|Koksijde]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329971|Kolleverde di Gvidoniya observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Гуидония-Монтечельо]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| ''[[:d:Q115518935|Komakallio observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q748092|Kirkkonummi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114380422|Konan observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Конан (Сига)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521281|Konigsleiten observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Вальд-им-Пинцгау]]
| 
|-
| ''[[:d:Q754357|Konkoly Observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| [[Будапешт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6431076|Kopernik Space Center]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вестал (Нью-Йорк)|Вестал]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974
|-
| ''[[:d:Q115633436|Korea Microlensing Telescope Network-CTIO]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q7191572|Piedrasblancas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616898|Korea Microlensing Telescope Network-SAAO]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1734288|Karoo Hoogland Local Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632636|Korea Microlensing Telescope Network-SSO]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q17535|Coonabarabran Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518216|Koschny Observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| ''[[:d:Q848988|Noordwijkerhout]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329973|Kottamia Astronomical Observatory]]''
| [[Мисыр]]
| [[Каһирә]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329950|Kouba Observatory]]''
| [[Алжир|Әлҗәзаир]]
| [[Әлҗәзаир (шәһәр)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4236432|Kourovskaya observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Свердловск өлкәсе]]&lt;br/&gt;[[Слобода (Свердловск өлкәсе)|Слобода]]
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|-
| ''[[:d:Q139661423|Koyama Astronomical Observatory, Kyoto Sangyo University]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1154970|Kita-ku]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329974|Kramatorsk Observatory]]''
| [[Украина]]
| [[Краматорск]]&lt;br/&gt;[[Донецк өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521915|Krasnodar observatory]]''
| [[Россия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4238982|Krasnopresnenskaja Observatory MSU]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q2320761|Пресненский районы]]''
| data-sort-value=&quot;1831&quot; | 1831
|-
| ''[[:d:Q1776351|Kremsmünster Observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Кремсмюнстер]]
| data-sort-value=&quot;1749&quot; | 1749&lt;br/&gt;16th century
|-
| ''[[:d:Q115616876|Kryoneri Observatory]]''
| [[Греция]]
| ''[[:d:Q2634089|Sikyona Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972
|-
| ''[[:d:Q4242693|Kryzhanivka Observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q103501422|Fontanka rural hromada]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522322|KSA SEM  observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| [[Pusan|Пусан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4071811|Kuban State University Astrophysical Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Краснодар]]&lt;br/&gt;[[Краснодар крае]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633334|Kuiper Telescope]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пима (округ, Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4246842|Kuma Kogen Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1351134|Kumakogen]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115206726|Kumamoto]]''
| [[Япония]]
| [[Кумамото (префектура)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116432816|Kumamoto Civil Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q876960|Minami-ku]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11386692|Kurashiki Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Курасики|Курачики]]
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-11-21
|-
| ''[[:d:Q105023830|Kure City Kamagari Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Куре (Япония)|Куре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522341|Kurihara observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Курихара (шәһәр)|Курихара]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523213|Kuriwa observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q5685024|Hawkesbury Heights]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114380233|Kurohone observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11678022|Kurohone]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116432479|Kurume City Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Фукуока (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Куруме]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436078|Kushiro observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Кусиро|Кучиро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113328614|KUSZA Observatory]]''
| [[Малайзия]]
| ''[[:d:Q189701|Тренгану штаты]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1819090|Kvistaberg Observatory]]''
| [[Швеция]]
| ''[[:d:Q113673|Upplands-Bro Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919
|-
| ''[[:d:Q4329967|Kwasan Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1076993|Yamashina-ku]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-10
|-
| ''[[:d:Q115523226|KYSUCE observatory]]''
| [[Словакия]]
| ''[[:d:Q516578|Кисутске-Нове-Место]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4071786|Kyung Hee Astronomical Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115264620|Köln observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Көлн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518602|L'Ampolla observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ла-Амполья]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607575|La Avejerilla observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q95080|Лас-Пальмас]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607549|La Axarquia Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Чильчес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456619|La Chaux de Fonds observatory]]''
| [[Швейцария]]
| [[Ла-Шо-де-Фоң]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607529|La Corte Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ла-Антигуа (Испания)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607539|La Couyere astronomical center]]''
| [[Франция]]
| [[Ла-Куиер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607551|La Fecha Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Арройо-де-ла-Энкомьенда]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521866|La Giustiniana observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Рим]]
| 
|-
| ''[[:d:Q29870423|La Hita observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ла-Пуэбла-де-Альморадьель]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007
|-
| ''[[:d:Q115607583|La Mata Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q1798960|Torre La Mata]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q21004044|La Murta Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Мурсия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607569|La Palma-NEON Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Рио-Гальегос]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1671108|La Plata Astronomical Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q260600|La Plata Partido]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q6464551|La Posta Astro-Geophysical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сан-Диего (округ, Калифорния)]]
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964
|-
| ''[[:d:Q115607586|La Puebla de Vallbona observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Испания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633475|La Romaneta observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q17616407|La Romaneta]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329976|La Sagra Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Пуэбла-де-Дон-Фадрике]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632282|La Sagra Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q93586797|Don Domingo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523267|La Senda observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Кабанильяс-дель-Кампо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114453427|La Seyne sur Mer observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ла-Сен-сюр-Мер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q459352|La Silla Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q2121|Coquimbo Region]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964
|-
| ''[[:d:Q115607555|La Vara observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q6034974|Muñás]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3214361|Laboratoire atmosphères, milieux, observations spatiales]]''
| [[Франция]]
| [[Гиянкур]]
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009
|-
| ''[[:d:Q115616962|LaCaille observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q26409|centurion]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329977|Lahti Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| [[Лаһти]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518632|Laietania observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Паретс-дель-Вальес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6474673|Lake Afton Public Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Канзас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114642016|Lake Arrowhead observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лейк-Ерроугед (Калифорния)|Лейк-Ерроугед]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114735923|Lake Clear observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523296|Lake Forest observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ель-Дорадо-Гиллс (Калифорния)|Ель-Дорадо-Гиллс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536749|Lake of the Woods Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лейк-оф-те-Вудс (Виргиния)|Лейк-оф-те-Вудс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114659466|Lake Saint Louis observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лейк-Сент-Луис (Миссури)|Лейк-Сент-Луис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536704|Lakeland Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кертленд (Огайо)|Кертленд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452418|Lamalou-les-Bains observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ламалу-ле-Бен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534442|LAMP observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Ривер (Аризона)|Нью-Ривер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115251535|Lancaster observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q168052|Lancaster]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633504|Landehen observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ландеан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q134734168|Landolt Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Луизиана (штат)|Луизиана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q137739488|Large Fiber Array Spectroscopic Telescope]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6492083|Las Brisas Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Колорадо (штат)|Колорадо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1068067|Las Campanas Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q2120|Atacama Region]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971
|-
| ''[[:d:Q3348332|Las Cumbres Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Голита (Калифорния)|Голита]]
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-12-29
|-
| ''[[:d:Q115607502|Las Negras observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q5970621|Las Negras]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115537122|Las Vaguadas observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q5970801|Las Vaguadas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q111154710|Laupheim Planetarium]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Лаупхайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6504880|Laws Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115433578|Le Couvent de Lentin observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ледерг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113674336|Le Cres observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ле-Крес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114453156|Le Creusot observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q329664|Le Creusot]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251442|Leamington Spa observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Роял-Лемиңтон-Спа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534484|Leavenworth observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Левенворт (Канзас)|Левенворт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329979|Lee Observatory]]''
| [[Ливан]]
| [[Бәйрут]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633408|Leeside Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q22589397|Lower Rideau Lake]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q662864|Leibniz Institute for Astrophysics Potsdam]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Потсдам]]
| data-sort-value=&quot;1700&quot; | 1700-05-18
|-
| ''[[:d:Q4257428|Leiden Southern Station]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| [[Yohannesburg|Йоһаннесбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456131|Leipzig observatory (since 1861)]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Лейпциг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115379721|Lelekovice observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Лелековице]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114593194|Lenkerbeck observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Эссен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534462|Lenomiya observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Каса-Гранде (Аризона)|Каса-Гранде]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633345|Leo Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тортолита (Аризона)|Тортолита]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607631|Les Barres Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ламанон (Буш-дю-Рон)|Ламанон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q25449446|Les Engarouines observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Мальмор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q117421244|Les Gavarres Astronomical Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сан-Марти-Вель]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523232|Les Pedritxes observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Матадепера]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521855|Les Planes de Son observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Альто-Анеу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113671007|Les Tardieux observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Пьерр-Лафей]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522358|Leura observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q3237124|Leura]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q6534639|Leuschner Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лафаэтт (Калифорния)|Лафаетт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521852|Levendaal observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Лейден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q459970|Leviathan of Parsonstown]]''
| [[Ирландия]]
| ''[[:d:Q104256413|Townparks]]''
| data-sort-value=&quot;1845&quot; | 1845
|-
| ''[[:d:Q115607782|Leyland Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q290838|South Ribble]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3886760|Libbiano astronomical observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q3971733|Libbiano]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522309|LightBuckets observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q985421|Pingelly]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161032|LightBuckets Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Родео (Нью-Мексико)|Родео]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632312|Lijiang Station]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q1200542|Gucheng District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q329012|Lilienthal Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Лилиенталь (посёлок)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348370|Lille observatory of astronomy]]''
| [[Франция]]
| [[Лилль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607578|Linceo observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сантандер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607886|Lindby observatory]]''
| [[Швеция]]
| ''[[:d:Q10700376|Torsjö]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q58203140|Linden Observatory Complex]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q24061879|Lindheimer Astrophysical Research Center]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Эванстон (Иллинойс)|Эванстон]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
|-
| ''[[:d:Q115241418|Linhaceira observatory]]''
| [[Португалия]]
| [[Прая-ду-Рибатежу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632320|LiShan Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q194635|Lintong District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q6048232|Litchfield Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q1021657|Clinton]]''
| data-sort-value=&quot;1856&quot; | 1856
|-
| ''[[:d:Q115633341|Little Moose Observatory]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633369|Live Oak Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7228354|Pontotoc]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114437073|Livergnano observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Пьяноро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115252962|Liverpool observatory (before 1867)]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q21665571|Liverpool]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115252950|Liverpool observatory (since 1867)]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q21665571|Liverpool]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115433643|Livorno observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Ливорно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3178387|Llano de Chajnantor Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q2118|Antofagasta Region]]''
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999
|-
| ''[[:d:Q1814384|Llano del Hato National Astronomical Observatory]]''
| [[Венесуэла]]
| ''[[:d:Q165582|Mérida]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607616|Lledoner observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q40745|trial by ordeal]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607617|Llica d'Amunt Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Льиса-д’Амун]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607612|Lo Fossil Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616896|Lohbach Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дортмунд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1868293|Lohrmann Observatorium]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дрезден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521278|Lohrmann observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дрезден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114457269|Loiano observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Лояно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616947|Lomazzo Observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q48800998|Bissago]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2560059|Lomnický Štít Observatory]]''
| [[Словакия]]
| ''[[:d:Q612516|Високе-Татри]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1072105|Lomnický štít]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939
|-
| ''[[:d:Q115534468|Lone Star observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4890450|Bentley]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523273|Longa Vista observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Браганса-Паулиста]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436980|Loomberah observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q21907832|Loomberah]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q38251197|Loomis Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633414|Loose Goose Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q141724|Saint-Jérôme]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536761|Los Algarrobos observatory]]''
| [[Уругвай]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607573|Los Altos de Arguineguin Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Моган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633447|Los Cabezones observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Санта-Роса (Ла-Пампа)|Санта-Роса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536760|Los Campitos observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q933355|Cañuelas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115537139|Los Milanos observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Касерес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3886753|Los Molinos Observatory]]''
| [[Уругвай]]
| [[Монтевидео]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452994|Loudwater observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2665397|Loudwater]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7826439|Louis B. Stewart Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Торонто]]
| data-sort-value=&quot;1855&quot; | 1855
|-
| ''[[:d:Q22996029|Louis-Théophile Moreux observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Бурж]]
| 
|-
| ''[[:d:Q131292298|Lozova school astronomical observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q4265554|Lozova]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2589586|Lubomir Astronomical Observatory]]''
| [[Польша]]
| 
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922
|-
| ''[[:d:Q115482823|Lucca observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Лукка]]
| 
|-
| ''[[:d:Q63249278|Luiz Cruls Astronomical Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| ''[[:d:Q3896114|Park Way]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q711919|Lulin Observatory]]''
| [[Кытай Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q82357|Nantou County]]''
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-01-13
|-
| ''[[:d:Q115522315|Lulin Widefield Telescope]]''
| [[Кытай Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q44581|Sinyi Township]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q107149313|Lumezzane observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Лумеццане]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115434459|Lumijoki observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q992376|Lumijoki]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114773694|Lunar Cafe Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q439285|Lund Observatory]]''
| [[Швеция]]
| ''[[:d:Q505018|Lund Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1867&quot; | 1867
|-
| ''[[:d:Q115607641|Luscherz Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q69491|Lüscherz]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329981|Lviv Polytechnic Observatory]]''
| [[Украина]]
| [[Львов]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632325|Lvye Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q1197902|Huqiu District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3348374|Lyon Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Жени-Лаваль]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3360|7th arrondissement of Lyon]]''
| data-sort-value=&quot;1878&quot; | 1878
|-
| ''[[:d:Q115607649|M57 Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сальтрио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q14692807|Macalester College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сент-Пол (Миннесота)|Сент-Пол]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116162886|Macclesfield observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Мәклсфилд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632647|Machida observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Матида|Мачида]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607566|Mackay observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сан-Кристобаль-де-ла-Лагуна]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452747|Macnairston Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q209131|South Ayrshire]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115978486|Madhava Observatory]]''
| [[Һиндстан]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116159726|Madison-YRS observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Висконсин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q628478|Madras Observatory]]''
| [[Һиндстан]]
| [[Ченнай|Чинай]]
| data-sort-value=&quot;1786&quot; | 1786
|-
| ''[[:d:Q1883774|Magdalena Ridge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сокорро (округ, Нью-Мексико)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522357|Magellan observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q7348476|Lake Bathurst]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523240|Magroforte observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Магрофорте Инфериоре (Алесандрия)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4286403|Maiaky Observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q47192944|Maiaky Hromada]]''&lt;br/&gt;[[Одесса өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1573566|Maidanak Observatory]]''
| [[Үзбәкстан]]
| [[Кашкадәрья өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521263|Maidbronn observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Римпар]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523288|Maiden Lane observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Острив Бейнбридж]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537132|Maidenhead observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1368496|Виндзор һәм Мейденһед]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1589563|Main Astronomical Observatory of the National Academy of Sciences of Ukraine]]''
| [[Украина]]
| [[Киев]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4142165|Holosiiv]]''
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944
|-
| ''[[:d:Q115521287|Maisoncelles observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Мартен-дю-Боше]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113673630|Maisons Laffitte observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Мезон-Лаффитт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616940|Majadahonda observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Махадаонда]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607592|Makerstoun Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q211113|Scottish Borders]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3348343|Makes Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Луи (Реюньон)|Сен-Луи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607558|Malaga Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Малага]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6741187|Malakoff Tower]]''
| [[Бразилия]]
| [[Ресифи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521270|Malina River observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Равоза-Магредиз (Удине)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536731|Mamalluca Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q60852445|Plaza Vicuña Mackenna]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q140268076|Manaratu AlUla]]''
| [[Согуд Гарәбстаны]]
| ''[[:d:Q236027|Мәдинә (провинция)]]''
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-03-02
|-
| ''[[:d:Q6747042|Manastash Ridge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518601|Mandi observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Удине]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607604|Manises observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Манисес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q315240|Mannheim Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Маннһейм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q21654734|Mannou Observatory]]''
| [[Япония]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633467|MAO observatory]]''
| [[Марокко]]
| ''[[:d:Q35383147|Chaabet Ain Laqsab]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633437|MAP observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521260|Marana observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Креспадоро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456040|Marburg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q3869|Marburg]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q6759661|Margaret M. Jacoby Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Род-Айленд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115380247|Margherita Hack observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Флоренция]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6761440|Maria Mitchell Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Массачусетс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607656|Marienburg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һилдесһайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607663|Marina di Cerveteri observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Марина ди Черветери (Рим)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633469|Marina Sky observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Нерпио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114454078|Marine Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һамбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607643|Maritime Alps Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кунео]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633383|Mark Evans Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Блумингтон (Иллинойс)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633405|Mark Slade Remote Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Виргиния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2574779|Markree Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| ''[[:d:Q179325|County Sligo]]''
| data-sort-value=&quot;1830&quot; | 1830
|-
| ''[[:d:Q114593038|Marl observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Марль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607621|Marratxi observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q43099628|Talaiot des Caülls]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1103949|Marseille Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Марсель]]
| data-sort-value=&quot;1702&quot; | 1702
|-
| ''[[:d:Q115522361|Marsfield observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q6773288|Marsfield]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616957|Martesana Observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q2941290|Cassina de' Pecchi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114593522|Martigues observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Мартиг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114738833|Martin Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Блексбург (Виргиния)|Блексбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521888|Martin S. Kraar  observatory]]''
| [[Исраил]]
| ''[[:d:Q207350|Rehovot]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q6777751|Martz Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115250676|Marxuquera observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q9028627|Marxuquera]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114437469|Maryland Space Grant Consortium Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Балтимор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115253664|Masia Cal Maciarol Modul 2]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q362183|Ager]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115253676|Masia Cal Maciarol Modul 8]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113728745|Masquefa Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Маскефа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633482|MASTER-IAC Observatory, Tenerife]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q715124|Teide National Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522318|MASTER-II  observatory]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q16274423|Shirotnaya Street]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q19597824|MASTER-II Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Кисловодск]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521903|MASTER-II observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Бурятия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633435|MASTER-OAFA Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Сан-Хуан (правинсә)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616946|MASTER-Tavrida observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q903849|Nauchnyi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115253815|Mataro observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Матаро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q55831157|Matera Laser Ranging observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Матера]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607526|Matosinhos Observatory]]''
| [[Португалия]]
| [[Ланьезеш]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113674411|Mauguio observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Могио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q831790|Maunakea Observatories]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гавай (округ, Гавай)]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968
|-
| ''[[:d:Q115518943|Mauren Valley  observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Хольцгерлинген]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116162680|Maury Lewin Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Глендора (Калифорния)|Глендора]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6797399|Maynard F. Jordan Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мэн (штат)|Мэн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633532|Mazagon Huelva observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q555360|Mazagan]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633513|Mazariegos observatory]]''
| [[Испания]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q947962|McCormick Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Албемарл (округ, Виргиния)|Аккомак (округ, Виргиния)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1536779|McDonald Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Девис (Техас)|Форт-Девис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633360|McDonald Observatory-LCO ELP]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Девис (Техас)|Форт-Девис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633361|McDonald Observatory-LCO ELP Aqawan A #1]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Девис (Техас)|Форт-Девис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633362|McDonald Observatory-LCO ELP B]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Девис (Техас)|Форт-Девис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6801891|McKim Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гринкасл (Индиана)|Гринкасл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3303709|McMath–Hulbert Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]&lt;br/&gt;[[Лейк-Ангелус (Мичиган)|Лейк-Ангелус]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6802382|McMillin Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оһайо (штат)|Оһайо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6803142|Mead Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Джорджия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633365|Medina Dome observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Медина (Сапата округы, Техас)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616959|MeerLICHT]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1734288|Karoo Hoogland Local Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q6809208|Mehalso Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3299222|Melbourne Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Виктория (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632256|Melezhy Astrophoto Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Владимир өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q14709561|Melton Memorial Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Көньяк Каролина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633426|Mendel Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Норт-Андовер (Массачусетс)|Норт-Андовер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1392337|Mendenhall Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оклахома (штат)|Оклахома]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6817127|Menke Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Айова]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3982942|Merate Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Мерате]]
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926
|-
| ''[[:d:Q20670520|Mercedes Astronomical Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114737058|Mercedes Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Буэнос-Айрес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115250753|Merignac observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Мериньяк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452252|Merlette observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q3125|Hautes-Alpes]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114455996|Meschede observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Мешеде]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616873|Metsahovi Optical Telescope observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q748092|Kirkkonummi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518621|Metsala observatory]]''
| [[Финляндия]]
| [[Эспоо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q18682261|Metsähovi]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q748092|Kirkkonummi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3847974|Metsähovi Radio Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q748092|Kirkkonummi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q13104410|Meudon Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Медон (О-де-Сен)|Медон]]
| data-sort-value=&quot;1876&quot; | 1876
|-
| ''[[:d:Q6826502|Meyer–Womble Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Колорадо (штат)|Колорадо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q123596758|Michiel Coignet Observatorium]]''
| [[Бельгия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14716222|Michigan State University Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6715169|Michigan-Dartmouth-MIT Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тусон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452886|Mickleover observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q6838865|Mickleover]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607619|Micro Palomar observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Реянетт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q117000038|MicroObservatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114373715|Middlebury College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вермонт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536754|Middlesex School Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Конкорд (Массачусетс)|Конкорд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523292|Mill Creek observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ченовет (Орегон)|Ченовет]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523231|Millau observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Мийо (город)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6859196|Miller Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Төньяк Каролина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6859986|Mills Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2357511|Dundee City]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633366|Millwood Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q5059334|Center Point]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114419923|Minami-Oda Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1351153|Minami]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11408718|Minamiaso Luna Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1184681|Minamiaso]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523278|Minnetonka observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миннетонка (Миннесота)|Миннетонка]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633527|Miron del Cielo observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Оренсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11278847|Misato Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1354884|Kimino]]''&lt;br/&gt;[[Вакаяма (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1130990|Kaiso District]]''
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-07-07
|-
| ''[[:d:Q115216774|Mishima observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сусоно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114643520|Missouri City observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миссури-Сити (Техас)]]&lt;br/&gt;[[Миссури-Сити (Миссури)|Миссури-Сити]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522331|Miwa observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11353840|Manza Onsen Ski Resort]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522324|Miyaki-Argenteus observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1351707|Miyaki]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114381466|Miyasaka Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11453543|Miyasaka]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q40702981|Mizusawa VERA Observatory]]''
| [[Япония]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115523222|Moana observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q115239746|Puna'auia observatory]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4299444|Modra Observatory]]''
| [[Словакия]]
| ''[[:d:Q596044|Модра]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633337|Moka Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бенсон (Аризона)|Бенсон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q578010|Molėtai Astronomical Observatory]]''
| [[Литва]]
| ''[[:d:Q2089785|Molėtai District Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632278|MOMA observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Овьедо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616954|MONET/South]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1734288|Karoo Hoogland Local Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1543970|Mont Mégantic Observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q1844577|La Patrie]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970s
|-
| ''[[:d:Q115607614|Montagut observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Террасса|Терраса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607563|Montana Blanca observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q2046900|Tías]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607562|Montana Cabreja observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Вега-де-Сан-Матео]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521896|Montarrenti observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Совичилле]]
| 
|-
| ''[[:d:Q30080225|Montcabrer Osservatory]]''
| [[Испания]]
| [[Кабрилес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q27997087|Monte Agliale observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Борго-а-Моццано]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114457243|Monte Argentario observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Монте-Арджентарио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114457254|Monte Autore observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q3861206|Monte Autore]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3886761|Monte Bianco obsertatory]]''
| [[Италия]]
| [[Курмайор]]&lt;br/&gt;[[Шамони]]
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893
|-
| ''[[:d:Q115241987|Monte Deva observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q11007280|Monte Deva]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q14469379|Monte Generoso Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q12724|Тичино кантоны]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329985|Monte Mario Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Рим]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3886748|Monte Viseggi Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Ла-Специя]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-04-14
|-
| ''[[:d:Q115633524|Montecanal Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сарагоса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521900|Montevenere observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Монцуно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q61454060|Monteviasco Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Курилья-кон-Монтевьяско]]
| 
|-
| ''[[:d:Q78373665|Montevideo Astronomical Observatory]]''
| [[Уругвай]]
| [[Монтевидео]]
| 
|-
| ''[[:d:Q102157912|Montjoia observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Мойя (Барселона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q104617429|Montpellier Astronomical Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Монпелье]]
| data-sort-value=&quot;1879&quot; | 1879
|-
| ''[[:d:Q126893|Montsec Astronomical Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сан-Эстеве-де-ла-Сарга]]
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-10-24
|-
| ''[[:d:Q115483679|Montseny Astronomical Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Монсень]]
| 
|-
| ''[[:d:Q136915523|Moon Palace]]''
| [[Бөекбритания]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115632272|Moonbase South Observatory]]''
| [[Намибия]]
| ''[[:d:Q834508|Khomas Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115239405|Moonedge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q3452681|Northport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534477|Moonglow observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ворренсбург (Миссури)|Ворренсбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632333|Mooray Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| [[Крайстчерч]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639428|Moorpark College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452492|Moorwarfen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Йевер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633342|Moose Springs Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q49251874|Humbug Canal]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633417|Moquegua observatory]]''
| [[Перу]]
| ''[[:d:Q3312404|Carumas District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536758|Morgantown Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Моргантаун (Пенсильвания)|Моргантаун]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6912002|Morgan–Monroe Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Индиана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115217951|Moriyama observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Морияма]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534463|Morning Star observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Танк-Верде]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6913835|Morris Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Индиана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114659406|Morrison Obervatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6914037|Morrison Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миссури (штат)|Миссури]]
| 
|-
| ''[[:d:Q14708606|Mounds Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оклахома (штат)|Оклахома]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6347284|Mount Abu Observatory]]''
| [[Һиндстан]]
| ''[[:d:Q205719|Sirohi district]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|-
| ''[[:d:Q114451989|Mount Belleview Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Канада]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6920321|Mount Cuba Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Делавэр (штат)|Делавэр]]
| 
|-
| ''[[:d:Q612700|Mount Graham International Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Грейам (округ, Аризона)|Коконино (округ, Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4383524|Mount John University Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q1760822|Mackenzie District]]''
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|-
| ''[[:d:Q86755669|Mount Kent Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q1067014|Toowoomba Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5650505|Mount Laguna Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6472904|Laguna Mountains]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q224761|Mount Lemmon Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пима (округ, Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1749185|Mount Lemmon Survey]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пима (округ, Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518937|Mount Matajur observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Савонья]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452076|Mount Molehill Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q726917|Auckland Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q13360143|Mount Nyūkasa Optical Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Ина (шәһәр)|Ина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1819126|Mount Pleasant Radio Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Тасмания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q752029|Mount Suhora Observatory]]''
| [[Польша]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114437019|Mount Tarana Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q704978|Bathurst]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329987|Mount Terskol Observatory]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q4456316|Terskol]]''&lt;br/&gt;[[Кабарда-Балкария]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607598|Mount Tuffley Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q20986485|Gloucester]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523302|Mount Wilson-TIE  observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q3119066|Mount Wilson]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633336|Mountain Creek Ranch observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6925217|Mountain Skies Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вайоминг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116179651|Mountainville Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Юта (штат)|Юта]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114642978|MPO Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флориссент (Миссури)|Флориссент]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329982|Mr. Barclay’s observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q23240|Essex]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114642387|Mt. Bigelow Station 27&quot; Telescope]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пима (округ, Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522305|Mt. Guizi observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q1337284|Hongshan District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114436973|Mt. Kajigamori observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1206441|Ōtoyo-chō]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115267943|Mueggelheim observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q66095671|Müggelheimer Straße/Wendenschloßstraße]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616836|Muensterschwarzach Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шварцах-ам-Майн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11342611|Mui Observatory]]''
| [[Япония]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11415881|Mukai Chiai Children's Science Museum]]''
| [[Япония]]
| [[Татебаяси]]&lt;br/&gt;[[Гумма (префектура)]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
|-
| ''[[:d:Q115632304|Multa Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Мульта]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114453527|Mundenheim observatory (1907-1913)]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Лүдвигсһафен-ам-Рейн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456073|Munich observatory (1819-1938)]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Мүнхен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6937554|Murchison Radio-astronomy Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q3206|Көнбатыш Австралия]]''
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005
|-
| ''[[:d:Q115607780|Murcia Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Мурсия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114419998|Murou observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q349267|Uda]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632339|Murray Hill Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бивертон (Орегон)|Бивертон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522351|Murrumbateman observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q3328224|Murrumbateman]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607624|Murviel-les-Montpellier observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Мюрвьель-ле-Монпелье]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607530|Muxagata Observatory]]''
| [[Португалия]]
| [[Вила-Нова-ди-Фош-Коа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4320429|Mykolaiv Observatory]]''
| [[Украина]]
| [[Николаев (Николаев өлкәсе)|Мыколаив]]
| data-sort-value=&quot;1852&quot; | 1852
|-
| ''[[:d:Q122594|Nachi-Katsuura Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1346730|Nachikatsuura]]''&lt;br/&gt;[[Вакаяма (префектура)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632646|Nagano Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Омати (шәһәр)|Омати]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436075|Nagatoro observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1345299|Nagatoro]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522326|Nakagawa observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Анан (Токусима)|Анан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116432590|Nakagoya Astronomical Observatory “Subaru Dome”]]''
| [[Япония]]
| [[Миядзаки (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1132445|Higashiusuki district]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1352182|Misato]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116432206|Nakanoshima Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Кагосима (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1043830|Kagoshima district]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q701079|Toshima]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522301|Nanchuan observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q917049|Tianhe District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q6963759|Nankivell Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q692895|Wairarapa]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632306|Nanshan Station, Xinjiang Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q335040|Ürümqi County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4312906|Nanyo Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Ямагата (префектура)|Ямагата]]&lt;br/&gt;[[Нанъё]]
| 
|-
| ''[[:d:Q60643512|Nançay Radio Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Нансе (коммуна)]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995
|-
| ''[[:d:Q11548824|NAOJ Mizusawa Campus]]''
| [[Япония]]
| [[Осю|Очу]]
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899
|-
| ''[[:d:Q115518618|Narama observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Нарама]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1662664|NASA Infrared Telescope Facility]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гавай (округ, Гавай)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536690|NASA/MSFC ALAMO Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Редстоун-Арсенал]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114660594|Nashville observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нәшвилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521891|Nastro Verde observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Прйора (Напуль)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633406|Natelli Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Фредерик (Мэриленд)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q57314873|National Astronomical Observatory &quot;Galileo Galilei&quot;]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q182428|Силистра]]''
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999
|-
| ''[[:d:Q57314881|National Astronomical Observatory &quot;Slavey Zlatev&quot;]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q192875|Карҗали]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q844345|National Astronomical Observatory of China]]''
| [[Кытай]]
| [[Ханбалык|Пекин]]
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001
|-
| ''[[:d:Q1327713|National Astronomical Observatory of Japan]]''
| [[Япония]]
| [[Митака]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988
|-
| ''[[:d:Q11421254|National Astronomical Observatory of Japan Hawaii Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гавай (округ, Гавай)]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-04-10
|-
| ''[[:d:Q4289239|National Astronomical Observatory of San Pedro Mártir]]''
| [[Мексика]]
| [[Түбән Калифорния|Баха-Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1816405|National Observatory of Athens]]''
| [[Греция]]
| ''[[:d:Q1224979|Афин муниципалитеты]]''
| data-sort-value=&quot;1842&quot; | 1842
|-
| ''[[:d:Q114643553|National Observatory of Tacubaya]]''
| [[Мексика]]
| [[Мехико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1315390|National Optical Astronomy Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тусон]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
|-
| ''[[:d:Q1967618|National Radio Astronomy Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-11-17
|-
| ''[[:d:Q594282|National Research Institute of Astronomy and Geophysics]]''
| [[Мисыр]]
| ''[[:d:Q771345|Helwan]]''
| data-sort-value=&quot;1840&quot; | 1840&lt;br/&gt;1865&lt;br/&gt;1903
|-
| ''[[:d:Q2707219|National Solar Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]&lt;br/&gt;[[Аризона]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952
|-
| ''[[:d:Q4315139|National Space Facilities Control and Test Center]]''
| [[Россия]]&lt;br/&gt;[[Украина]]
| [[Кырым]]
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996
|-
| ''[[:d:Q15965835|NAUTILUS]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6983160|Naylor Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q17227030|Nayoro Municipal Observatory Kitasubaru]]''
| [[Япония]]
| [[Наёро]]&lt;br/&gt;[[Хоккайдо (префектура)]]
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-04
|-
| ''[[:d:Q115607565|Nazaret observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q430776|Nazareth]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114639087|Near-Earth Asteroid Tracking (NEAT) at Palomar observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633425|Nebula Knoll Observatoy]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вейкфилд (Нью-Гэмпшир)|Вейкфилд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632311|Negara observatory]]''
| [[Малайзия]]
| ''[[:d:Q6486155|Langkawi Cable Car]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q60846054|NenuFAR]]''
| [[Франция]]
| 
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-10
|-
| ''[[:d:Q92189309|Neue Universitätssternwarte Innsbruck]]''
| [[Австрия]]
| [[Иннсбрук]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616832|Neutraubling observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Нойтраублинг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114659300|New Bullpen Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Альфаретта (Джорджия)|Альфаретта]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114236846|New Horizons KBO Search-CFHT]]''
| [[Гавай (штат)|Һавайлар]]
| [[Гило]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115267164|New Millennium Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Моццате]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7017113|Newbrook Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Альберта]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7796221|Thorhild County]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951
|-
| ''[[:d:Q115536693|Newcastle observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q555690|Newcastle]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114452819|Newcastle-upon-Tyne observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q21012735|Ньюкасл-апон-Тайн]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534451|NF observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11505003|Nichihara Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q640586|Tsuwano]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985
|-
| ''[[:d:Q1170005|Nihondaira Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1203168|Shimizu]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q79385|Shimizu-ku]]''
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967
|-
| ''[[:d:Q115521862|Nijmegen observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Неймеген]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114237277|Nimes observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ним]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607547|Nira observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q2046900|Tías]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114380504|Nishi Kobe observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q25369|Kobe Bryant]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q104878674|Nishi-Harima Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хёго (префектура)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11629399|Nishimino Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1204046|Ibigawa]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|-
| ''[[:d:Q7042143|Nizamia observatory]]''
| [[Һиндстан]]
| [[Хәйдәрабад]]
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908
|-
| ''[[:d:Q115536723|NJIT Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ньюарк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633494|NNHS Drummonds Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2538623|Pitsford]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616864|NOAK Observatory]]''
| [[Греция]]
| ''[[:d:Q21481445|Stavraki Ioanninon]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1994765|Nobeyama radio observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1203240|Minamimaki]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-10
|-
| ''[[:d:Q99534494|NOIRLab]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115632260|Nomad Observatory]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q4236651|Kochevanchik]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521869|Nonndorf observatory]]''
| [[Австрия]]
| ''[[:d:Q67950704|Nonndorf]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633534|Norba Caesarina observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Касерес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114593061|Norderstedt observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Нордерштедт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633483|Nordic Optical Telescope observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Канар утраулары]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522362|Norma Rose observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q2095799|Leyburn]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q23015236|North Bohemian Observatory and Planetarium in Teplice]]''
| [[Чехия]]
| [[Теплице|Теплитсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7055480|North Georgia Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Джорджия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633351|North Mesa Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лос-Аламос]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607771|North Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q937631|Waterlooville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7056239|North Otago Astronomical Society Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114436999|North Ryde observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q1769479|North Ryde]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114663749|North Scituate observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7545681|Smithville – North Scituate]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536688|Northbrook Meadow Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q570986|Northbrook]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114642348|Northern Arizona University observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флегстафф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633488|Northern Skygems Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Нерпио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q55625472|Northolt Branch Observatories]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q210476|London Borough of Harrow]]''
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-09-27
|-
| ''[[:d:Q116162884|Northolt Branch Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q83399|Northolt]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633511|Northolt Branch Observatory 2]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q40478|London Borough of Hammersmith and Fulham]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633497|Northolt Branch Observatory 3]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q644530|Blandford Forum]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536712|Northview Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мэндон (Нью-Йорк)|Мэндон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536765|Northwest Florida State College observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Найсвилл (Флорида)|Найсвилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633386|Northwest Indiana Robotic Telescope]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ловелл (Индиана)|Ловелл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113728183|Northwood Ridge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Гэмпшир|Нью-Һәмпшир]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115267196|Nova Milanese observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Нова-Миланезе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523239|Novaloop observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Мужен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114457208|Novi Ligure observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Нови Лигуре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632283|Novoselki observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q4325744|Novosilky]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116146100|NTT Rokko Astronomical Communication Center]]''
| [[Япония]]
| [[Хёго (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1154555|Nada-ku]]''&lt;br/&gt;[[Кобе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116161053|Nubbin Ridge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Арканзас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633536|Nuevos Horizontes observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Камас (округ, Айдахо)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q25615912|Nuffield Radioastronomy Laboratory]]''
| [[Бөекбритания]]
| 
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945
|-
| ''[[:d:Q114453344|Nyenheim observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| ''[[:d:Q775|Gelderland]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7071262|Nyrölä Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q7071265|Nyrölä]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7071676|O'Brien Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Марин-он-Сент-Крой (Миннесота)|Марин-он-Сент-Крой]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521905|OACL observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Терамо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114638892|Oak Bay observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q7073424|Oak Bay]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q132144|Oak Ridge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Массачусетс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7074159|Oakley Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Индиана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522353|Oakley Southern Sky observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q17535|Coonabarabran Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536707|Oakridge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Те-Гаммокс (Флорида)|Те-Гаммокс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114659436|Oakwood observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оуквуд (Джорджия)|Оуквуд]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q779968|Oakwood]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633495|OAO University Observatory Station Aras]]''
| [[Испания]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633454|OATU observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Тупи-Паулиста]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7220463|Oaxaca Observatory]]''
| [[Мексика]]
| [[Оахака (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523263|Oberfrauendorf observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Гласхютте (Саксония)|Гласхютте]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114638007|Oberwichtrach observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q15837303|Oberwichtrach]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q65945|Wichtrach]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521298|Oberwiesenthal observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Обервизенталь]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616911|ObsCT observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Катания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q141136954|Observatoire Airglow]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|-
| ''[[:d:Q7075447|Observatoire Astronomique de Mont-Soleil]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q11911|Берн кантоны]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q947985|Observatory of Strasbourg]]''
| [[Франция]]
| [[Страсбург]]
| data-sort-value=&quot;1881&quot; | 1881
|-
| ''[[:d:Q131859529|observatoire astronomique Pierre Fayadat]]''
| [[Франция]]
| [[Жуаньи]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987
|-
| ''[[:d:Q3886765|Observatoire de Bédoin]]''
| [[Франция]]
| [[Бедуэн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113672957|Observatoire de Castres]]''
| [[Франция]]
| [[Кастр (Тарн)|Кастр]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113670938|Observatoire de l'Ardeche]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q3148|Ardèche]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3886769|Observatoire de Saint-Véran]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Веран (Югары Альплар)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113727702|Observatoire des Cote de Meuse]]''
| [[Франция]]
| [[Виньель-ле-Аттоншатель]]
| 
|-
| ''[[:d:Q141222473|Observatoire des Côtes de Meuse]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q15971807|Viéville-sous-les-Côtes]]''
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997
|-
| ''[[:d:Q51785579|observatoire des sciences de l'Univers en région Centre-Val de Loire]]''
| [[Франция]]
| [[Орлеан]]
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008
|-
| ''[[:d:Q3348420|Observatoire du Mont Cosmos]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q3462113|Saint-Elzéar]]''
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995
|-
| ''[[:d:Q11939209|Observatori Astronòmic de Castelltallat]]''
| [[Испания]]
| [[Сан-Матеу-де-Бажес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q19257162|Observatori de l'Ebre]]''
| [[Испания]]
| [[Рокетас]]
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904
|-
| ''[[:d:Q30182589|Observatori de Santa Maria de Montmagastrell]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q17184274|Santa Maria de Montmagastrell]]''
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
|-
| ''[[:d:Q109623111|Observatories of the Sciences of the Universe]]''
| [[Франция]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6048195|Observatorio Astronómico de Cabezo de la Jara]]''
| [[Испания]]
| [[Пуэрто-Лумбрерас]]
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001
|-
| ''[[:d:Q357639|Observatorio Astronómico de Mallorca]]''
| [[Испания]]
| [[Костич (Балеар утраулары)]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
|-
| ''[[:d:Q28501751|Observatorio Astronómico del CURE]]''
| [[Уругвай]]
| 
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| ''[[:d:Q111687567|Observatorio Astronómico Educativo Turístico UNMSM - M. D. Maranganí]]''
| [[Перу]]
| ''[[:d:Q3312558|Maranganí District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5811531|National Astronomical Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q45632|Santiago province]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3348350|Observatorio Astronómico Nacional de Colombia]]''
| [[Колумбия]]
| [[Богота]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7075452|Observatorio de La Cañada]]''
| [[Испания]]
| [[Авила]]
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002
|-
| ''[[:d:Q18417448|Observatorio del Instituto de Profesores Artigas]]''
| [[Уругвай]]
| [[Монтевидео]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-01-09
|-
| ''[[:d:Q140689663|Observatorio Inca de Oro]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q23660300|Diego de Almagro]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12396254|Observatorio Ramón María Aller]]''
| [[Испания]]
| [[Сантьяго-де-Компостела]]
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943
|-
| ''[[:d:Q115607503|Observatorio UCM]]''
| [[Испания]]
| [[Madrid|Мадрид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q10605926|Observatorium Tusculanum]]''
| [[Дания]]
| ''[[:d:Q499400|Һөе-Тоструп]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q29740196|Observatory &quot;Stellar Society&quot;]]''
| [[Болгария]]
| [[Юндола]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7611597|Observatory - Planetarium SIRIUS]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q65732|Sigriswil]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113270224|Observatory Großschwabhausen]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Гросшвабхаузен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7075465|Observatory House]]''
| [[Бөекбритания]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633444|Observatory Hurtado]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q56128|Río Hurtado]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q20755532|Observatory in Mikulášovice]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q56416137|Mikulášovice]]''
| data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913
|-
| ''[[:d:Q68958792|observatory Ledeč nad Sázavou]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q1290479|Ледеч-над-Сазавоу]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q679176|Observatory of Geneva]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q63979|Versoix]]''
| data-sort-value=&quot;1772&quot; | 1772
|-
| ''[[:d:Q4071791|Observatory of Kunstkamera, Saint Petersburg]]''
| [[Россия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4328552|Observatory of Nurol]]''
| [[Франция]]
| [[Орек-сюр-Луар]]
| 
|-
| ''[[:d:Q30196237|observatory of Saint-Pardon-de-Conques]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Пардон-де-Конк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329983|Observatory of San Vito a Montelupo]]''
| [[Италия]]
| [[Монтелупо-Фьорентино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q139830205|Observatory of Szeged]]''
| [[Маҗарстан]]
| [[Сегед]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329991|Observatory of the Collegio Romano]]''
| [[Италия]]
| [[Рим]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114659316|Observatory of the State University of Missouri]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миссури (штат)|Миссури]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3562800|Observatory Vsetín]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q513417|Всетин]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
|-
| ''[[:d:Q74473851|Observatório Astronómico da Faculdade de Ciências da Universidade do Porto/Professor Manuel de Barros e respetivas instalações]]''
| [[Португалия]]
| [[Оливейра-ду-Дору (Вила-Нова-де-Гайа)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q140644919|Observatório Astronómico de Travancinha]]''
| [[Португалия]]
| [[Травансинья]]
| 
|-
| ''[[:d:Q108159717|Observatório Astronômico do Sertão de Itaparica]]''
| [[Бразилия]]
| [[Итакуруба]]
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011
|-
| ''[[:d:Q10340076|Observatório Municipal de Americana]]''
| [[Бразилия]]
| [[Сан-Паулу (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q10340079|Observatório Municipal de Campinas Jean Nicolini]]''
| [[Бразилия]]
| [[Кампинас]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977
|-
| ''[[:d:Q11795177|Obserwatorium Astronomiczne Solaris]]''
| [[Польша]]
| [[Ополе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11795178|Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Zielonogórskiego]]''
| [[Польша]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114638961|OCA-Anza Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[(2061) Анса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1759008|OCA-DLR Asteroid Survey]]''
| [[Франция]]
| [[Грас (округ)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3139|Диңгез буе Әлпләре]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114381666|Ochiai observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q7076314|Ochiai]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2014467|Odesa Astronomical Observatory]]''
| [[Украина]]
| [[Одесса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536689|Ohio State University Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лайма (Огайо)|Лайма]]
| 
|-
| ''[[:d:Q123034152|Ohio University Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Атенс (Огайо)|Эйтенз (Огайо)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7081349|Oil Region Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116100210|Oishi Kogen Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1345889|Aridagawa]]''&lt;br/&gt;[[Вакаяма (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1131181|Arida district]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114419909|Oishi observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1354884|Kimino]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114641932|Ojai observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115217676|Ojima Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q7081631|Ojima]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11472118|Okayama Astrophysical Observatory]]''
| [[Япония]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115216153|Okutama observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q598626|Okutama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1570896|Old Naval Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вашингтон (башкала)|Вашингтон]]
| data-sort-value=&quot;1843&quot; | 1843
|-
| ''[[:d:Q14469330|Old Observatory of Geneva]]''
| [[Швейцария]]
| [[Женева]]
| data-sort-value=&quot;1772&quot; | 1772
|-
| ''[[:d:Q115633472|Old Orchard Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2094060|Fiddington]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523225|Oldenburg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Ольденбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12330138|Ole Rømer Observatory]]''
| [[Дания]]
| ''[[:d:Q240262|Aarhus Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7086916|Olin Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коннектикут]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607589|Olive Farm Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q290838|South Ribble]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7087726|Oliver Observing Station]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521849|Olmen observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q642071|Hendrick van Balen the Elder]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q138515349|Olympoksen tähtitorni]]''
| [[Финляндия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633372|Omaha observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Небраска]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523241|OmegaLab observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Палермо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632296|Omsk-Yogik Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Омск өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7092212|Ondokuz Mayıs University Observatory]]''
| [[Төркия]]
| 
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006
|-
| ''[[:d:Q115616902|Ondrejov--BlueEye600 Telescope observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q249259|Енджеюв]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113674224|Onnens Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q65963837|Prez]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q929994|Onsala Space Observatory]]''
| [[Швеция]]
| ''[[:d:Q499380|Kungsbacka Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949
|-
| ''[[:d:Q114437299|Ontinyent observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Онтеньенте]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436087|Oosato observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Кумагая]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115217990|Ootake observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Отакэ (Хиросима)|Отакэ]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633557|OPERA Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Пале (Жиронда)|Сен-Пале]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456179|Oppolzer Observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Вена шәһәре|Вена]]
| 
|-
| ''[[:d:Q874698|Old Innsbruck Observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Иннсбрук]]
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904
|-
| ''[[:d:Q114659494|Optec Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633449|Orbis Tertius observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Кордоба (Аргентина)|Кордоба]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113728383|OrbitJet Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Колден (Нью-Йорк)|Колден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523279|Organ Mesa observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лас-Крусес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7102746|Orioloromano Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Орьоло-Романо]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007
|-
| ''[[:d:Q114457220|Orwell Park observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q3243134|Nacton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522339|Osaki observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Осаки (шәһәр)|Осаки]]
| 
|-
| ''[[:d:Q123197377|Oscar G. Mayer Memorial Building]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сан-Диего (округ, Калифорния)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114638143|Osenbach observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Озенбак]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113719898|Osservatorio Antonio Grosso]]''
| [[Италия]]
| [[Бругерио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616941|Osservatorio Astronomico]]''
| [[Италия]]
| [[Пьоббико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q30293596|Osservatorio Astronomico Armenzano]]''
| [[Италия]]
| [[Перуҗа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2034636|Astronomical Observatory of Capodimonte]]''
| [[Италия]]
| [[Наполи]]
| data-sort-value=&quot;1812&quot; | 1812
|-
| ''[[:d:Q58952590|Osservatorio astronomico di Cima Rest]]''
| [[Италия]]
| [[Магаза]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4328295|Osservatorio Astronomico di Gnosca]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q67754|Gnosca]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q106083966|Osservatorio astronomico di Loiano]]''
| [[Италия]]
| [[Лояно]]
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-11-15
|-
| ''[[:d:Q18752335|Osservatorio astronomico di Remanzacco]]''
| [[Италия]]
| [[Реманцакко]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348347|Osservatorio astronomico Fondation Clément Fillietroz]]''
| [[Италия]]
| [[Нюс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q121864406|Osservatorio astronomico Lazzarello]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q47007923|Alta Val Tidone]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q543489|Osservatorio Astronomico Sormano]]''
| [[Италия]]
| [[Сормано]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113720293|Osservatorio La Dehesilla]]''
| [[Испания]]
| [[Алаурин-де-ла-Торре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1663070|Osservatorio Madonna di Dossobuono]]''
| [[Италия]]
| [[Мадона ди Дособуоно (Верона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q56799995|Osservatorio Polifunzionale del Chianti]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q60287354|Barberino Tavarnelle]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113720116|osservatorio Rivalta]]''
| [[Италия]]
| [[Ривальта-ди-Торино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113720198|Osservatorio Scandicci]]''
| [[Италия]]
| [[Скандиччи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115380146|Ostrorog observatory]]''
| [[Польша]]
| ''[[:d:Q1005885|Остролуг]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q554021|Gmina Ostroróg]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616887|Ostrov Observatory, Constanta]]''
| [[Румыния]]
| [[Есекиой]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4071788|Ostrowik Observatory]]''
| [[Польша]]
| ''[[:d:Q2328621|Gmina Celestynów]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633540|Osuna observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Осуна]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116161249|ottawa observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Ottawa|Оттава]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113728078|Ottmarsheim Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Оттмарсайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q28952453|Oukaïmden Observatory]]''
| [[Марокко]]
| ''[[:d:Q7110362|Oukaimden]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988
|-
| ''[[:d:Q115537129|Ourense observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q95038|Ourense]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114638483|Overberg observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q3361528|Overberg]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1640898|Bredasdorp]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607654|OVM Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Киеза-ин-Вальмаленко]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632289|OWL-Net observatory]]''
| [[Исраил]]
| ''[[:d:Q741793|Mitzpe Ramon]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632656|OWL-Net observatory, Daedeok]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q20919|Daejeon Station]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632660|OWL-Net observatory, Mt. Bohyun]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q50331|Cheongsong County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633343|OWL-Net observatory, Mt. Lemmon]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q224761|Mount Lemmon Observatory]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633463|OWL-Net observatory, Oukaimeden]]''
| [[Марокко]]
| ''[[:d:Q3090623|Oukaïmeden]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161583|OWL-Net observatory, Songino]]''
| [[Монголия]]
| ''[[:d:Q2637533|Songino Khairkhan]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518938|Owls and Ravens observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Хольцгерлинген]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616843|P.M.P.H.R. Deep Sky Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Атина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536771|P2 Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мейгилл (Нью-Мексико)|Мейгилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115218448|Pacific Lutheran University Keck Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Паркленд (Вашингтон)|Паркленд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522349|Pacific Sky Observatory observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q9332790|Saipan Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115434125|Palazzo Bindi Sergardi observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сиена]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521853|Pallerols observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q11939914|Pallerols]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114643294|Palmer Divide Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Колорадо-Сприңс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452736|Palmerston North observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q909220|Palmerston]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632341|Palo Alto observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пало-Альто]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115219253|Palominas Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сьерра-Виста-Саузист]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1075600|Pan-STARRS]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мауи (округ, Гавай)]]
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006
|-
| ''[[:d:Q115633438|Panameno observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115267402|Panker observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Панкер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q22047646|Panzano Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Кастельфранко-Эмилия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632274|PAO observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Прато]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633555|Para Todos Remote Observatory]]''
| [[Испания]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10914152|Paranal Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q94552|Антофагаста]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q21899369|Parc Astronòmic Montsec]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12021068|Pardubice observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Пардубице]]
| 
|-
| ''[[:d:Q65159989|Park Astronomiczny Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku]]''
| [[Польша]]
| ''[[:d:Q497115|Фромборк]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q148044|Parkes Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q605513|Parkes]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961
|-
| ''[[:d:Q115380167|Parma observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Парма]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437516|Partizanske observatory]]''
| [[Словакия]]
| [[Тренчин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607628|PASTIS Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Банон (коммуна)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7153287|Paul Robinson Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q3015934|Lebanon Township]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7154366|Paul Wild Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q181766|Narrabri]]''&lt;br/&gt;[[Яңа Көньяк Велс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518624|Paus observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сабадел]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7157644|Peach Mountain Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534472|Pear Tree observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Валперейзо (Флорида)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607542|Penamayor Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Нава (Астурия)|Нава]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607513|Penn Heights Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q9611|Rickmansworth]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q96204406|Penrith Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113302232|Penteli Observatory]]''
| [[Греция]]
| ''[[:d:Q11815519|Penteli Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958
|-
| ''[[:d:Q115522334|Penwortham observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q508016|Penwortham]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115434542|Penzing Astrometric observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Вена шәһәре|Вена]]
| 
|-
| ''[[:d:Q138333469|Perak Observatory]]''
| [[Малайзия]]
| ''[[:d:Q2302576|Manjung]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536701|Perkins Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Делавер (Огайо)|Делавер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114638286|Perpignan observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Перпиньян]]
| 
|-
| ''[[:d:Q525762|Perth Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q1721949|City of Kalamunda]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115380102|Peschiera del Garda observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Пескьера-дель-Гарда]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616961|PESCOPE observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q125434|Gqeberha]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161096|Petit Jean Mountain observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q31804890|Petit Jean Mountain]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521912|Petit Sant Feliu observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сан-Фелиу-де-Льобрегат]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115241719|Peverell observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q21674890|City of Plymouth]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633473|PGC observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Фрехеналь-де-ла-Сьерра]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536737|Phillips Academy Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Андовер (Массачусетс)|Андовер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q17065949|Phoebe Waterman Haas Public Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вашингтон (башкала)|Вашингтон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1772232|Pianoro Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Пьяноро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4385571|Piazzano Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Эмполи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329986|Pic du Midi Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Баньер-де-Бигор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518600|Picard observatory]]''
| [[Австрия]]
| ''[[:d:Q34632970|Windhag]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q938369|Pico dos Dias Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Бразополис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523229|Piconcillo observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q9059410|Piconcillo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633499|Picoto Observatory]]''
| [[Португалия]]
| [[Каррейра (Барселуш)|Каррейра]]
| 
|-
| ''[[:d:Q254958|Piera Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Пьера]]
| 
|-
| ''[[:d:Q6094027|Pierre Kauffman Radio Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Сан-Паулу (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115325621|Pieta observatory]]''
| [[Мальта]]
| ''[[:d:Q744070|Pietà, Malta]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633381|Pin Oak Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Форт-Медисон (Айова)|Форт-Медисон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7195070|Pine Bluff Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Висконсин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633407|Pineapple Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Фредерик (Мэриленд)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607571|Pinsoro Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q3573783|Pinsoro]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523274|Pinto Valley observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сан-Бернардино (округ, Калифорния)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q58918214|Piombino Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Пьомбино]]
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975
|-
| ''[[:d:Q1636877|Pises Observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q12515|Gard]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1368807|Cévennes National Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7198279|Pisgah Astronomical Research Institute]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Төньяк Каролина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1587024|Pistoia Mountains Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q28090981|San Marcello Piteglio]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|-
| ''[[:d:Q221647|Piszkéstető Station]]''
| [[Маҗарстан]]
| [[Матра]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329988|Pla D'Arguines Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сегорбе]]&lt;br/&gt;[[Альхимия-де-Альфара]]
| 
|-
| ''[[:d:Q106928083|Planetario de Serón-Almería]]''
| [[Испания]]
| [[Серон (Испания)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616881|Planetarium de Vaulx-en-Velin Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Во-ан-Велен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q98215482|Planetarium Halle-Kanena]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һалле]]
| 
|-
| ''[[:d:Q135486697|Planetarium Lübz]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Любц]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980
|-
| ''[[:d:Q30258636|Planetarium České Budějovice]]''
| [[Чехия]]
| [[Ческе-Будеёвице|Ческе-Будейовитсе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q8311385|České Budějovice 7]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937
|-
| ''[[:d:Q30111375|planetary astronomical observatory of Anzi]]''
| [[Италия]]
| [[Анци]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3152063|Planetology and Astrophysics Institute of Grenoble]]''
| [[Франция]]
| [[Гренобль]]
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011
|-
| ''[[:d:Q115616842|Platanus Observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Люсувко]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2644051|Plateau Observatory]]''
| No/unknown value
| ''[[:d:Q10372207|Антарктик килешү территориясе]]''&lt;br/&gt;[[Антарктида]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633388|Pleasant Groves Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Плезент-Гровс (Алабама)|Плезент-Гровс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523290|Pleasanton observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Плезантон (Калифорния)|Плезантон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329989|Pleiade Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Пескантина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536724|Pleiades observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q3285492|Mandeville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114736211|Plessisville observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q124101719|Plessisville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114437291|Plomer observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Буэнос-Айрес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114237106|Plonsk observatory]]''
| [[Польша]]
| ''[[:d:Q270656|Плоньск]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12021067|Plzeň observatory and planetarium]]''
| [[Чехия]]
| [[Пльзень|Плзен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522304|Po Leung Kuk observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q986383|Tuen Mun District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518634|Polaris observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| [[Будапешт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q18747332|Polino astronomical observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Полино (Умбрия)|Полино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633441|Polonia Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633553|Polop observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Полоп]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607620|Pommier observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Шад-Бофор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633533|Ponferrada observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Кампонарая]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616907|Ponte Uso observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q109610829|cemetery of Sogliano al Rubicone]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616953|Popovich Observatory]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q617758|Ivanivka]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7231423|Portage Lake Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607572|Posadas Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Посадас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q30293580|Possum Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q140246|Gisborne District]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| ''[[:d:Q115537136|Pousada dos Anoes Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Сан-Жуан-д’Алианса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115379879|Povegliano Veronese observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Повельяно-Веронезе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115240967|Poway Valley observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пауей (Калифорния)|Повей]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7236087|Powell Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Канзас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q752045|Poznań Observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Познань]]
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919
|-
| ''[[:d:Q115250729|Pozuelo observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Посвело-де-Аларкон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536691|Prairie Grass Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Малберри (Индиана)|Малберри]]
| 
|-
| ''[[:d:Q25004594|Prairie Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115534478|Preston Hills observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Селина (Техас)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7245135|Principia Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миссури (штат)|Миссури]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537146|Principia observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Малага]]
| 
|-
| ''[[:d:Q123757798|Prishtina Observatory]]''
| [[Косово Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q3625575|Prishtina Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-11-15
|-
| ''[[:d:Q126596818|Private Sternwarte (Zeppelinstraße 7)]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дрезден]]
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969
|-
| ''[[:d:Q113673883|Promiod observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Шатийон (Валле-д’Аоста)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632641|PROMPT observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q17535|Coonabarabran Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q29474336|Provencal Baronnies Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Муадан]]
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013
|-
| ''[[:d:Q114643318|Prude Ranch observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Техас (штат)|Техас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536680|PSU Greenbush Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q5603779|Greenbush]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2532213|Public Observatory Mainz]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q880555|Altstadt]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q30229568|Public Observatory Mercury]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Дордрехт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521874|Puchenstuben observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Пухенштубен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7258259|Puckett Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Джорджия]]&lt;br/&gt;[[Гөрҗистан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633451|Pueyrredon observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q5964114|La Lonja]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q19368123|Pujalt Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Пужальт]]
| data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003
|-
| ''[[:d:Q832621|Pula Observatory]]''
| [[Хорватия]]
| [[Пула]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q58268|Истарска жупаниясе]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521851|Pulkovo Station observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Л’Акуила|Л'Акуила]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115239746|Puna'auia observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q1969812|Punaauia]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2118822|Purgathofer-Sternwarte]]''
| [[Австрия]]
| [[Клостернойбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522311|Purple Mountain Observatory,  Xuyi Station]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q773125|Xuyi County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632315|Purple Mountain Observatory, Yao'an Station]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q1200824|Yao'an County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2024849|Pushchino Radio Astronomy Observatory]]''
| [[Россия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633367|Putman Mountain Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q6694447|Loyal Valley]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607560|Puzol Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Пусоль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115250615|Pymoor observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q20023091|Downham]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4497166|Qism Helwan]]''
| [[Мисыр]]
| ''[[:d:Q30805|Каһирә провинциясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q22932694|South Area]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903
|-
| ''[[:d:Q115616884|QOS Observatory]]''
| [[Украина]]
| [[Хмельницкий өлкәсе|Хмельницки өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607776|Quainton Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Эйлсбери]]
| 
|-
| ''[[:d:Q24944761|Queen Jadwiga Astronomical Observatory]]''
| [[Польша]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115253901|Quincampoix observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Кенкампуа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5563102|Quinns Rock Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q3206|Көнбатыш Австралия]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2581892|Quito Astronomical Observatory]]''
| [[Эквадор]]
| [[Кито]]
| data-sort-value=&quot;1873&quot; | 1873
|-
| ''[[:d:Q114662679|Quito, comet astrograph station]]''
| [[Эквадор]]
| [[Кито]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7273621|R. F. Joyce Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q4479817|West Melton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q56542908|Rabat Observatory]]''
| [[Марокко]]
| ''[[:d:Q3551|Rabat]]''
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999
|-
| ''[[:d:Q4329990|Radcliffe Observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| [[Pretoriä]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1257365|Radebeul Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Радебойль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q124287829|Radio Astronomical Observatory of Sicaya]]''
| [[Перу]]
| ''[[:d:Q6319759|Sicaya District]]''
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009
|-
| ''[[:d:Q111676725|Radiosternwarte Kiel]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Кил (шәһәр)|Кил]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607532|Ragdon Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q867120|Church Stretton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607559|Raheny Observatory]]''
| [[Ирландия]]
| [[Дублин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437015|Rainbow Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q1000123|Coonabarabran]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7284977|Rainwater Observatory and Planetarium]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115250840|Ramonville Saint Agne observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Рамонвиль-Сент-Ань]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523297|Rancho Del Sol observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Камино (Калифорния)|Камино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523301|Rancho Palos Verdes observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ранчо-Палос-Вердес (Калифорния)|Ранчо-Палос-Вердес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633415|Rand II Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q192700|Lake Placid]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114663824|Rand Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;br/&gt;[[Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116162681|Rani Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сан-Диего]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521913|Rantiga observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Карпринети]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116771010|Rantiga Observatory]]''
| [[Италия]]&lt;br/&gt;[[Польша]]
| [[Тинкана (Реҗо Эмилия)]]
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-03
|-
| ''[[:d:Q115633364|Rapid City observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Рапид-Сити (Көньяк Дакота)|Рапид-Сити]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329949|RAS (Remote Astronomical Society) Observatory of New Mexico]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116160868|RAS Observatory, Biggera Waters]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q4906907|Biggera Waters]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522337|RAS observatory, Moorook]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q6908445|Moorook]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522348|RAS Observatory, Officer]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q7079440|Officer]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632350|RASC Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4713633|Alder Springs]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616897|RaSo Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q1069550|Röhrsdorf]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633378|Rattle Snake Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Смиттон (Миссури)|Смиттон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114381167|Ray Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1354284|Toyoura]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4402214|Rayleigh Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2338468|South Woodham Ferrers]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632261|RDSS observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Ростов-на-Дону]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7303718|Red Barn Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Джорджия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7303835|Red Buttes Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ларами (Вайоминг)|Ларами]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639393|Red Mountain Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Юта (штат)|Юта]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632353|Redondo Beach observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Редондо-Бич (Калифорния)|Редондо-Бич]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518610|Redshed observatory]]''
| [[Австрия]]
| ''[[:d:Q1696515|Johann Weirether]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1749431|Reedy Creek Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Квинсленд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607625|Reilhanette Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Реянетт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456335|Reintal observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Мүнхен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456029|Remeis Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Бамберг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3424585|Remote Integrated Telescope Zentrum]]''
| [[Чили]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633448|Remoto Bosque Alegre observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q1063086|Santa María Department]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523257|Requena observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Рекена]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114457236|Resse Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Ведемарк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607509|Retamar observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q6106677|Retamar y el Toyo]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536719|Reynolds Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115379162|Rezman Observatory]]''
| [[Словения]]
| [[Тунице]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607511|Rho Ophiocus observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Лас-Розас-де-Мадрид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116161169|Ricky Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Блу-Спрингс (Миссури)|Блу-Спрингс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607896|Riethnordhausen Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Ритнордхаузен (Зангерхаузен)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11890683|Rihlaperä Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q6452306|Kypärämäki]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116432680|Rikubetsu Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хоккайдо (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1134193|Ashoro district]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1185968|Rikubetsu]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115482525|Rimbach observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Римбах (Түбән Бавария)|Римбах]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633466|Rio Cofio observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Кольядо-Вильяльба]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7276842|RIT Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7336813|Ritter Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оһайо (штат)|Оһайо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114773884|River Moss Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миссури (штат)|Миссури]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115218411|River Oaks Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Браунфелс (Техас)|Нью-Браунфелс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633380|River Ridge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Роланд (Арканзас)|Роланд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114773914|Riverside observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Риверсайд (Калифорния)|Риверсайд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114662718|Rixeyville observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7339010|Rixeyville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633391|RMS Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Индиан-Гилл (Огайо)|Индиан-Гилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523268|ROAD observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616867|ROASTERR-1 Observatory]]''
| [[Румыния]]
| [[Клуж-Напока]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7342427|Robert Brownlee Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7353414|Robotic Lunar Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флегстафф]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995
|-
| ''[[:d:Q3928356|Robotic Optical Transient Search Experiment]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633458|Rocca Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| ''[[:d:Q3457218|Jardim Botânico de Brasília]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633461|ROCG observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Рио-де-Жанейро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522366|Rochedale (APTA) observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q7353853|Rochedale]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114639253|Rock Finder Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Кәлгари|Кәлгери]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115240799|Rockland Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сьерра-Виста]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115241503|Rodeno observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Альфара-де-Альхимия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113674061|Roeser Observatory]]''
| [[Люксембург]]
| ''[[:d:Q683922|Roeser]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7359314|Rogers Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q96142963|Rokycany Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q986072|Рокитсани]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633377|Rolling Hills Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ворренсбург (Миссури)|Ворренсбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115251103|Rolvenden observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2313624|Rolvenden]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2034654|Rome Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Рим]]
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938
|-
| ''[[:d:Q114638235|Romito observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Ла-Специя]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1068376|Roque de los Muchachos Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Гарафия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521296|ROSA observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Верклоз]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616831|Rosarno observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Розарно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537148|Rose Cottage Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Кисли]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116151487|Rose-Hulman Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Терре-Хот]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7368224|Roseland Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q22338583|Корнволл]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7368377|Rosemary Hill Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флорида (штат)|Флорида]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521889|Roser observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q12991|Blanes]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2168759|Rothney Astrophysical Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Альберта]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521285|Rouet observatory]]''
| [[Франция]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q192988|Royal Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q693450|Royal Borough of Greenwich]]''
| data-sort-value=&quot;1675&quot; | 1675-03-04
|-
| ''[[:d:Q3106882|Royal Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2379199|City of Edinburgh]]''
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896
|-
| ''[[:d:Q4274351|Royal Observatory of Madrid]]''
| [[Испания]]
| [[Madrid|Мадрид]]
| data-sort-value=&quot;1790&quot; | 1790
|-
| ''[[:d:Q15273525|Royal Observatory, Cape of Good Hope]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1185115|City of Cape Town]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521279|Royal Park observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Рьельс-и-Вьябреа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q799313|Rozhen Observatory]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q2012430|Smolyan]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q405807|Чепеларе]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-03-13
|-
| ''[[:d:Q13419179|Rožňava observatory]]''
| [[Словакия]]
| ''[[:d:Q267888|Рожнәва]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633510|Runcorn observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q376141|Halton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633503|Rushay Farm Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q693064|Sturminster Newton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633333|Rusty Mountain Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Квин-Велли (Аризона)|Квин-Велли]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114662912|Rutherford observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;br/&gt;[[Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q29939282|Ryubangtaek Science Museum]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q12613438|Inji-myeon]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534487|S.O.S. observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миннеаполис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616906|Saarbruecken Rastpfuhl observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Саарбрүккен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113328105|Sabah State al-Biruni Observatory]]''
| [[Малайзия]]
| ''[[:d:Q179029|Сабах штаты]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114773894|Sabino Canyon Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тусон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5646313|Sadabell Astronomical Society]]''
| [[Испания]]
| [[Сабадел]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-04-14
|-
| ''[[:d:Q115633446|SADR observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q56128|Río Hurtado]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633339|Saguaro Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тусон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115483592|Saint Barthelemy observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Аоста]]
| data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003
|-
| ''[[:d:Q115253754|Saint-Caprais observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Рабастенс-де-Бигор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114736239|Saint-Felicien observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q141511|Saint-Félicien]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607630|Saint-Saturnin-les-Avignon Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Сатюрнен-лез-Авиньон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q29845892|Saint-Sulpice Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Сюльпис (Ньевр)|Сен-Сюльпис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607588|Sainte Helene Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сент-Елен (Жиронда)|Сент-Елен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113674269|Sainte-Clotilde observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Реюньон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1993908|Saji Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Тоттори (шәһәр)|Тоттори]]
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-07
|-
| ''[[:d:Q115632644|Sakai Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сакаи (Осака)|Сакай]]
| 
|-
| ''[[:d:Q122363059|Sakamoto Hachiryu Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Кумамото (префектура)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114380342|Sakamoto Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Оцу|Отсу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115206661|Saku observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Саку (шәһәр)|Саку]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114642476|Salida observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Селайда (Колорадо)|Селайда]]&lt;br/&gt;[[Сартак]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4406224|Saltsjöbaden Observatory]]''
| [[Швеция]]
| ''[[:d:Q946647|Nacka Municipality]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q990771|Saltsjöbaden]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q104231|Стокгольм ләне]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931
|-
| ''[[:d:Q115536744|Salvador astronomical observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q8206935|Estudiantes de Río Cuarto]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616871|Salvatore di Giacomo observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Наполи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537141|Salvia Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сольж]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632627|Samford Valley Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q7409308|Samford]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114437031|San Benedetto Po observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сан-Бенедетто-По]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114641997|San Clemente observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сан-Клементе (Калифорния)|Сан-Клементе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q56138|San Clemente]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632277|San Costantino observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сан Козтантино (Вибо Валенция)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607644|San Defendente Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сан Дефенденте (Кунео)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114641911|San Emigdio Peak observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607582|San Gabriel Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Аликанте]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518024|San Lazzaro di Savena observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q837773|Ponticella]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632262|San Marco Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Салерно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7415145|San Pedro Valley Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бенсон (Аризона)|Бенсон]]
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|-
| ''[[:d:Q102149707|San Pere observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Матаро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114638213|San Polo A Mosciano observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Скандиччи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1265856|San Vittore Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Болонья]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616892|Sanderphil Urban Observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q3909229|Port of Civitavecchia]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534454|Sandia View observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Рио-Ранчо (Нью-Мексико)|Рио-Ранчо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q27918336|Sandlot observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Канзас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616877|Sandvreten Observatory]]''
| [[Швеция]]
| ''[[:d:Q10726479|Åloppe]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329992|Sanglok Observatory]]''
| [[Таҗикстан]]
| [[Хәтлан вилаяте]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518940|Sant Celoni observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сан-Селони]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115482727|Sant Gervasi Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Барселона]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3310216|Vallvidrera, el Tibidabo i les Planes]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115521277|Santa Coloma de Gramenet observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Сиена]]
| 
|-
| ''[[:d:Q676124|Santa Lucia Stroncone Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Стронконе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518614|Santa Mama observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Ареццо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607568|Santa Pola Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Санта-Пола]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639163|Santana Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]&lt;br/&gt;[[Ранчо-Кукамаңга]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114663181|Santiago-San Bernardo observatory]]''
| [[Чили]]
| [[Сантьяго]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11521260|Sapporo Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1079635|Chūō-ku]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11521430|Sapporo Science Center]]''
| [[Япония]]
| [[Хоккайдо (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Саппоро]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1134346|Atsubetsu-ku]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q30922080|Atsubetsuchūō]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116985646|SARA-CT]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q2121|Coquimbo Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115533893|SARA-KP]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115250701|Sassoeiros observatory]]''
| [[Португалия]]
| [[Каркавелуш]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521904|SATINO Remote observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Мишель-л’Обсерватуар]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113728806|Sauro Donati Astronomical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Лукка]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616857|Savelli Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Савелли]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115483031|Savigny-le-Temple observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Савиньи-ле-Тампль]]
| 
|-
| ''[[:d:Q144129|Sayan Solar Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Бурятия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1098623|Tunkinsky District]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4301691|Mondy]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114662624|Sayre Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Саут-Бетлегем (Пенсильвания)|Саут-Бетлегем]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113729227|Schaerding observatory]]''
| [[Австрия]]
| ''[[:d:Q3597747|178243 Schaerding]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518947|Schafmatt Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q66095|Oltingen]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616889|Schela Observatory]]''
| [[Румыния]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4525933|Scheuren Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Алмания|Германия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607633|Schmelz Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Шмельц (Саар)|Шмельц]]
| 
|-
| ''[[:d:Q137738772|Schmidt Observatory System]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115518946|Schonfeld observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q8891|Schönfeld-Weißig]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523228|Schuelerlabor Astronomie St. 7 observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вупперталь]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456199|Schwerin observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шверин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114735875|Scott Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Фитчбург (Массачусетс)|Фитчбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q66667468|Scottish Dark Sky Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q209135|Көнчыгыш Эйршир]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q18705910|Seagrave Memorial Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114457217|Sedgefield observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q2465269|Sedgefield]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q315157|Seeberg Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Гота]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607516|Segorbe observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сегорбе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11560544|Seiwa Kogen Observatory]]''
| [[Япония]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138333449|Selangor Observatory]]''
| [[Малайзия]]
| ''[[:d:Q2198128|Sabak Bernam]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607623|Sencelles observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сансельяс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4416112|Sendai Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11650412|Nishikigaoka]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1042308|Aoba-ku]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114435976|Sendai Astronomical Observatory Ayashi Station]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11360912|Shimoayashi]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115217801|Sendai Municipal Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сендай]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11622289|Sendai Space Museum]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11549902|Nagatoshi-chō]]''
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998
|-
| ''[[:d:Q4191331|Sendling Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q262879|Sendling]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114638455|Senftenberger observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Ржержихи]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436143|Sengamine Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11398811|Kami]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114456367|Serra La Nave observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Рагальна]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
|-
| ''[[:d:Q115607650|Serra Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Прело (Җенова)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521850|Seveso observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q16210|Province of Monza and Brianza]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7389935|SFA Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Техас (штат)|Техас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616866|SGT Observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Гафленц]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114376048|Shahe Station (Beijing Observatory)]]''
| [[Кытай]]
| [[Ханбалык|Пекин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q752128|Shamakhy Astrophysical Observatory]]''
| [[Азәрбайҗан]]
| ''[[:d:Q4363337|Pirqulu]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960
|-
| ''[[:d:Q115522316|Shandong University  observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q373023|Вейхай]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q23234|Shanghai Astronomical Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q57002|Xuhui District]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962
|-
| ''[[:d:Q115632294|Sharjah Observatory]]''
| [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]
| [[Шарҗә (әмирлек)|Шарҗә]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632630|Shasta Valley Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Газелл (Калифорния)|Газелл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7490733|Shattuck Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Гэмпшир|Нью-Һәмпшир]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633368|Shed of Science South observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7228354|Pontotoc]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4311228|Sheltozero Station Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Şöltozero]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522307|Shenton Park  observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q14935908|Shenton Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523252|Sherbrooke observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Шербрук]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7495551|Sherwood Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q600996|Ashfield]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q10886470|Sheshan Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q10886472|Sheshan]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114420202|Shimada observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Симада]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114380913|Shimotsuma observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Симоцума]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632645|Shinshiro observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11494237|Aichi Prefectural Xincheng East High School]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114377283|Shishikui observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q7499076|Shishikui]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115216453|Shizuoka observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сидзуока (шәһәр)|Чидзуока]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7502317|Shosanbetsu observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1355358|Shosanbetsu]]''&lt;br/&gt;[[Хоккайдо (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1134113|Tomamae district]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329994|Siberian State Aerospace University Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Красноярск]]
| 
|-
| ''[[:d:Q930096|Siding Spring Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116161609|Siding Spring Observatory: iTelescope Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q97316352|Siding Spring]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161629|Siding Spring-Janess-G, JAXA]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q97316352|Siding Spring]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632622|Siding Spring-LCO A]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q17535|Coonabarabran Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632623|Siding Spring-LCO B]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q17535|Coonabarabran Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632638|Siding Spring-LCO Clamshell #1]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q17535|Coonabarabran Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632639|Siding Spring-LCO Clamshell #2]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q17535|Coonabarabran Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536759|Sidoli observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q5983600|Luis Guillón]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114453434|Siegen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Зиген]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521276|Siena observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q362183|Ager]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633547|Sierra Contraviesa observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Лос Варгас (Кардонал)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q526841|Sierra Nevada Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q82142|Province of Granada]]''&lt;br/&gt;[[Гранада]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
|-
| ''[[:d:Q115533892|Sierra Remote observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оберри (Калифорния)|Оберри]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633338|Sierra Sinagua Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флегстафф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523298|Sierra Stars observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Меса-Виста (Калифорния)|Меса-Виста]]
| 
|-
| ''[[:d:Q833520|Silesian Planetarium]]''
| [[Польша]]
| [[Хожув]]
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955
|-
| ''[[:d:Q57711860|Siligo astronomical observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Силиго]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536714|Silver Spring observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вайт-Оук (Мэриленд)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113673036|Sinsen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q27869680|Sinsen-Lenkerbeck]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518620|Sintini observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Альфонсине]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633538|Sirius observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Лас-Ломас (Техас)|Лас-Ломас]]
| 
|-
| ''[[:d:Q125813120|site de Paris de l'Observatoire de Paris]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q211604|Montparnasse]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q108737462|SKA Telescope, Australia]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q3206|Көнбатыш Австралия]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q333531|Skalnate Pleso observatory]]''
| [[Словакия]]
| ''[[:d:Q612516|Високе-Татри]]''
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943
|-
| ''[[:d:Q4071810|Skibotn Astrophysical Observatory]]''
| [[Норвегия]]
| ''[[:d:Q1634337|Skibotn]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12874150|Skinakas Observatory]]''
| [[Греция]]
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
|-
| ''[[:d:Q115521291|Sky Vistas observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Айхграбен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q123690175|Sky's the Limit Observatory and Nature Center]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Твентинайн-Палмс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633526|Skybor Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Борха]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632265|Skygems Namibia Remote Observatory]]''
| [[Намибия]]
| ''[[:d:Q3599942|82346 Hakos]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633421|Skyledge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Киллингворт (Коннектикут)|Киллингворт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518615|Skylive observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Катания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3486419|SkyMapper]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008
|-
| ''[[:d:Q57314874|Sliven Observatory]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q178385|Сливен]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523269|Slooh.com Canary Islands observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q715124|Teide National Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633431|Slooh.com Chile Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q14502|Lo Barnechea]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518934|Slope Rock observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q207753|Hyvinkää]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115715672|Slovak Central Observatory Hurbanovo]]''
| [[Словакия]]
| ''[[:d:Q856402|Һурбаново]]''
| data-sort-value=&quot;1871&quot; | 1871
|-
| ''[[:d:Q114437250|Smith College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нортгемптон (Массачусетс)|Нортһәмптон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7545250|Smith Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Висконсин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437576|Smith River Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Данбери (Коннектикут)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1755255|Smithsonian Astrophysical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кембриҗ (АКШ)|Кембриҗ]]
| data-sort-value=&quot;1890&quot; | 1890
|-
| ''[[:d:Q115616891|Smolecin observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Смоленцин (Грифицкий повяты)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12290810|Smolyan Planetarium]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q192888|Смолән]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-09-06
|-
| ''[[:d:Q115218137|Snohomish Hilltop Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сногомиш (Вашингтон)|Сногомиш]]
| 
|-
| ''[[:d:Q17995800|Sobaeksan Optical Astronomy Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q50220|Danyang County]]''&lt;br/&gt;[[Йоңҗу]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633489|Sobradillo observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q9078381|Sobradillo de Palomares]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518942|Soerth observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Зёрт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q33139597|Sofia University Astronomical Observatory]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q7582432|Sredets District]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897
|-
| ''[[:d:Q114593261|Soisy-sur-Seine observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Суази-сюр-Сен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q14693056|Sola Fide Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q490450|Моуэр (округ, Минесота)]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115518933|Solaris observatory]]''
| [[Польша]]
| ''[[:d:Q9394502|Łuczanowice]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114452437|Sollies-Pont observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сольес-Пон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7560466|Sommers–Bausch Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Колорадо (штат)|Колорадо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633442|SON Station]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q187893|San Pedro de Atacama]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633460|SONEAR Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Минас-Жерайс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q63520|Sonneberg Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Зоннеберг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534448|Sonoita Research observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сонойта (Аризона)|Сонойта]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534449|Sonoran Skies observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сент-Девид (Аризона)|Сент-Девид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639325|Sooke observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q993727|Sooke]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616855|Sopot Astronomical Observatory]]''
| [[Сербия]]
| ''[[:d:Q92689|Сопот]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616870|Sormano 2 Observatory]]''
| [[Италия]]
| ''[[:d:Q650088|Villa Melzi d'Eril]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q112212013|Soukromá hvězdárna Staré u Třebívlic]]''
| [[Чехия]]
| [[Тржебивлице]]
| 
|-
| ''[[:d:Q227807|South African Astronomical Observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1185115|City of Cape Town]]''
| data-sort-value=&quot;1820&quot; | 1820
|-
| ''[[:d:Q40031756|South African Radio Astronomy Observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115607591|South Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q937631|Waterlooville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251479|South Wonston observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2264190|South Wonston]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251165|Southend Bradfield observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q4954517|Bradfield]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115239693|Southern Stars Observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q1022934|Faʻaʻā]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632648|Southern Utsunomiya observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Уцуномия|Утсуномия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7570853|Southland Astronomical Society Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115633478|Southwater observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2693675|Southwater]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115219135|Southwest Institute for Space Research]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115264257|Sozzago astronomical Station]]''
| [[Италия]]
| [[Соццаго]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4115803|Space Research Centre, Polish Academy of Sciences]]''
| [[Польша]]
| [[Варшава]]&lt;br/&gt;[[Вроцлав|Вротслав]]&lt;br/&gt;[[Боровець (Островский повяты)]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-09-29
|-
| ''[[:d:Q116161599|Space Tracking and Communications Center, JAXA]]''
| [[Япония]]
| [[Ибара]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607522|SPAG Monfrague observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q27825511|Palazuelo-Empalme]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1937388|Special Astrophysical Observatory of the Russian Academy of Science]]''
| [[Россия]]
| [[Карачай-Чиркәсия]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
|-
| ''[[:d:Q115633419|SPECULOOS-South Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q94552|Антофагаста]]''
| data-sort-value=&quot;2017&quot; | 2017
|-
| ''[[:d:Q671810|Sphinx Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q834|Canton of Valais]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q660663|Goms District]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937
|-
| ''[[:d:Q115616905|Spica observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Карминьяно]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633374|Spirit Marsh Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мейр-Гров (Миннесота)|Мейр-Гров]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632264|SpringBok Observatory]]''
| [[Намибия]]
| ''[[:d:Q834508|Khomas Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114457264|Springe observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шпринге]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633398|Squirrel Valley Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коламбус]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113715908|St Paul Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Реюньон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607638|St-Martin Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Амате-Везинье]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452519|St. Andrews observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q201149|Fife]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616882|St. George Observatory]]''
| [[Румыния]]
| [[Кокошешть (Алба)|Кокошешть]]
| 
|-
| ''[[:d:Q870437|St. Margarethen observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q69621|Binningen]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633548|St. Mellons observatory]]''
| [[Уэльс|Велс]]
| [[Кардифф]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113674071|St. Michel sur Meurthe observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Мишель-сюр-Мерт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q29641603|St. Thomas Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114452905|Stakenbridge observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Киддерминстер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114663001|Stamford observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Стәмфорд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115482954|Stammersdorf observatory]]''
| [[Австрия]]
| ''[[:d:Q2329581|Stammersdorf]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116162885|Stanley Laver Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q3878864|Pontesbury]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114643351|Stansbury Park Observatory Complex]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Туиле (Юта)|Туиле]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437295|Star Cruiser Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Анза (Калифорния)|Анза]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534480|Star Ridge observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ваймер (Техас)|Ваймер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11512735|Star Square Astronomical Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q79385|Shimizu-ku]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3886747|Stardome Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q726917|Auckland Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616883|Stardreams Observatory]]''
| [[Румыния]]
| ''[[:d:Q592497|Vălenii de Munte]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616880|Stardust Observatory]]''
| [[Румыния]]
| [[Брашов]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536753|Starhoo Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лейквилл (Массачусетс)|Лейквилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q537820|Starkenburg Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Хеппенхайм (Бергштрасе)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116159738|Starkenburg Observatory Heppenheim Asteroid Survey (SOHAS)]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Хеппенхайм (Бергштрасе)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329996|Starlab Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Карачай-Чиркәсия]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4319074|Nizhny Arkhyz]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632324|Starlight Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q551437|Anji County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115533887|Starry Knight observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633371|Starry Night Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Глидден (Техас)|Глидден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521859|Starry Wanderer observatory]]''
| [[Беларусия|Беларусь]]
| ''[[:d:Q80409|Baran]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q38186303|Stará hvězdárna]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q11870479|Valašské Meziříčí]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929
|-
| ''[[:d:Q115518944|Stazione Astronomica Betelgeuse observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Маньяго]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632273|Stazione Astronomica Le Pleiadi]]''
| [[Италия]]
| [[Таверна (коммуна)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7607161|Stellafane Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Спрингфилд (Вермонт)|Спрингфилд]]
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924
|-
| ''[[:d:Q115607640|Stellarium Gornergrat]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q27494|Zermatt]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q124634107|Stephanion Observatory]]''
| [[Греция]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115482601|Sterni Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Кемптен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q37800210|Sternwarte]]''
| [[Австрия]]
| [[Гмунден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2346032|Sternwarte Bülach]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q9093|Bülach]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11943|Цюрих кантоны]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1678250|Sternwarte Calden]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Кальден]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977
|-
| ''[[:d:Q140606402|Sternwarte Edelschrott]]''
| [[Австрия]]
| [[Эдельшрот]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2346057|Gotha Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1668019|Sternwarte Greifswald]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Грайфсвальд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q126597539|Sternwarte Gönnsdorf]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q1559387|Gönnsdorf]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q107302728|Sternwarte Hof]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Һоф (Бавария)|Һоф]]
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-06-21
|-
| ''[[:d:Q2801945|Sternwarte Kassel]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Кассел]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1629144|Sternwarte Kirchheim]]''
| [[Алмания|Германия]]
| ''[[:d:Q480107|Amt Wachsenburg]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q24619320|Sternwarte Limburg]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Лимбург-ан-дер-Лан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q14469617|Sternwarte Metzerlen]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q70025|Metzerlen-Mariastein]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11929|Canton of Solothurn]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2346089|Sternwarte Mirasteilas]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q65086|Falera]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q123652641|Sternwarte Rümlang]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q67894|Rümlang]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115373503|Sternwarte Simplon-Adler]]''
| [[Швейцария]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134008271|Sternwarte Streitheim]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Цусмарсхаузен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q14469636|Sternwarte Tentlingen]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q67313|Tentlingen]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12640|Canton of Fribourg]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2346124|Sternwarte Tübingen]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Түбинген]]
| 
|-
| ''[[:d:Q121324468|Sternwarte und Planetarium „Sigmund Jähn“ Rodewisch]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Родевиш]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2346126|Sternwarte Weikersheim]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вайкерсхайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4110103|Sternwarte Wetzikon]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q68305|Wetzikon]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q55519923|Sternwarten des ehemaligen Forschungsinstituts Manfred von Ardenne]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дрезден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521275|Sterrenwacht Andromeda observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| ''[[:d:Q977819|Ellecom]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q17336073|main building of the Old Observatory, Leiden]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Лейден]]
| data-sort-value=&quot;1858&quot; | 1858
|-
| ''[[:d:Q115435273|Stia observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Стия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115434504|Stixendorf observatory]]''
| [[Австрия]]
| ''[[:d:Q110944448|Stixendorf]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q142658|Stjärneborg]]''
| [[Швеция]]
| ''[[:d:Q502298|Landskrona Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1584&quot; | 1584
|-
| ''[[:d:Q681497|Stockholm Observatory]]''
| [[Швеция]]
| ''[[:d:Q506250|Стокгольм]]''
| data-sort-value=&quot;1753&quot; | 1753&lt;br/&gt;1752
|-
| ''[[:d:Q114437008|Stockport observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q18526|Стокпорт Каунти]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7618563|Stokesville Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Виргиния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523281|Stone Edge observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ель-Верано (Калифорния)|Ель-Верано]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639187|Stone Finder Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Кәлгари|Кәлгери]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536699|Stonegate Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Әнн-Арбор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7619602|Stony Ridge Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|-
| ''[[:d:Q115521860|Stowupland observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2454255|Stowmarket]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607593|Strawberry Field observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q21683230|City of Southampton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q57323463|Student Astronomical Observatory, Department of Astronomy - Plana]]''
| [[Болгария]]
| ''[[:d:Q4442915|Stolichna Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013
|-
| ''[[:d:Q7628619|Stull Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;br/&gt;[[Нью-Йорк]]
| 
|-
| ''[[:d:Q316089|Stuttgart Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Штутгарт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113673807|Stuttgart-Hoffeld observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Штутгарт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q841079|Subaru Telescope]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q131230|Mauna Kea]]''&lt;br/&gt;[[Гавай (штат)|Һавайлар]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997
|-
| ''[[:d:Q115632338|Submillimeter Array, Mauna Kea (SMA)]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гило]]
| 
|-
| ''[[:d:Q111455966|Sudair Observatory]]''
| [[Согуд Гарәбстаны]]
| ''[[:d:Q1249255|Әр-Рияд вилаяте]]''
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015
|-
| ''[[:d:Q115632649|Sukagawa observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сукагава]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534453|Sulphur Flats observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q648216|Jemez Springs]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114381132|Sumoto observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сумото]]
| 
|-
| ''[[:d:Q33039548|Sun Dagger site]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сан-Хуан (округ, Нью-Мексико)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114659324|Sunflower Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Олейте]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536770|Sunflower Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q43009899|Regal Santa Fe]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536726|Sunhill Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ньютон (Массачусетс)|Ньютон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523291|Sunriver Nature Center observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Санривер (Орегон)|Санривер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7641159|Sunriver Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Орегон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522323|Suntopia Marina observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сумото]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115616949|Sura Gardens]]''
| [[Украина]]
| ''[[:d:Q9017097|Kamianka]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1570660|Sura Ionospheric Heating Facility]]''
| [[Россия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116161487|Sutherland Observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1734288|Karoo Hoogland Local Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161373|Sutherland-LCO A]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1734288|Karoo Hoogland Local Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616874|Sutherland-LCO Aqawan A #1 observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1750319|Sutherland]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161464|Sutherland-LCO B]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1734288|Karoo Hoogland Local Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161476|Sutherland-LCO C]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1734288|Karoo Hoogland Local Municipality]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633412|SVH Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q950876|Blairstown]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q139032629|Svákov observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q12055185|Soběslav II]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632631|Swan Hill observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q2305836|Swan Hill]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115433765|Swedenborg observatory]]''
| [[Швеция]]
| [[Лангбаллиг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523234|SWF observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| [[Челмсфорд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437267|Swilken Brae observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q207736|St Andrews]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7660067|Sydney Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Яңа Көньяк Велс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518605|Szamotuly-Galowo observatory]]''
| [[Польша]]
| [[Галово (Великопольское воеводалыгы)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114638113|Szeged Observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| [[Сегед]]
| 
|-
| ''[[:d:Q10340092|São Paulo Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Сан-Паулу (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115264663|Sögel observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Зёгель]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q559544|Sögel]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3039662|Table Mountain Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4906128|Big Pines]]''
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924
|-
| ''[[:d:Q115607538|Tacande Observatory]]''
| [[Канар утраулары]]
| [[Эл-Пасо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11271068|Tachibana Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Мияконодзё|Мияконоҗо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7674728|Taeduk Radio Astronomy Observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115217968|Tajimi observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Тадзими|Таҗими]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522340|Takanezawa observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q648859|Takanezawa]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114452052|Takapuna observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q726917|Auckland Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2390124|Talcott Mountain Science Center]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коннектикут]]
| 
|-
| ''[[:d:Q17339474|Talcott house]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Лейден]]
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898
|-
| ''[[:d:Q4450511|Tallinn Observatory]]''
| [[Эстония]]
| ''[[:d:Q4450503|Tallinn]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954
|-
| ''[[:d:Q113716842|Tamaris Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ла-Сен-сюр-Мер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7681509|Tamke-Allan Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Теннесси]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436959|Tamworth Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q1434796|Tamworth]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522365|Tangra observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Сент-Клер (Миссури)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633370|Tara Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q7228354|Pontotoc]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607497|Tarbatness Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q208279|Highland]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536764|Tarleton State University Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Стивенвилл (Техас)|Стивенвилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632352|Tarzana observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лос-Анджелес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113716164|Tashkent observatory]]''
| [[Үзбәкстан]]
| [[Ташкент|Ташкәнт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522314|Tataka observatory]]''
| [[Кытай Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q44581|Sinyi Township]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114663160|Taunton observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тонтен (Массачусетс)|Тонтен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115537134|Taurus Australis Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| ''[[:d:Q734609|Taguatinga]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5490095|Taurus Hill observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q683525|Varkaus]]''
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004
|-
| ''[[:d:Q4329951|Taurus-1 Observatory]]''
| [[Беларусия|Беларусь]]
| [[Витебск өлкәсе]]&lt;br/&gt;[[Барань]]
| 
|-
| ''[[:d:Q59182134|Tavolaia astronomical observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Санта-Мария-а-Монте]]
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999
|-
| ''[[:d:Q114374106|Taya Beixo Observatory]]''
| [[Венесуэла]]
| [[Баркисимето]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437003|Taylor Range Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Брисбен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114775023|Tebbutt Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Эджвуд (Нью-Мексико)|Эджвуд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534461|TechDome observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q85814767|Weed Lookout Tower]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2013047|Teide Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q40846|Tenerife]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116162883|Telescope Live]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q98062034|Cortijo de las Minas]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633445|Telescope Live observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q56128|Río Hurtado]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115251577|Telford observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q20969932|Great Dawley]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113328462|Teluk Kemang Observatory]]''
| [[Малайзия]]
| ''[[:d:Q213893|Negeri Sembilan]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114639206|Temecula observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Темекьюла]]
| 
|-
| ''[[:d:Q61709296|Temisas Astronomical Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Агуимес]]
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008
|-
| ''[[:d:Q7699144|Ten Acre Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оклахома (штат)|Оклахома]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4330000|Tenagra II Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]&lt;br/&gt;[[Ногалес (Аризона)|Ногалес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q20008368|Tenagra Observatories]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коттедж-Гроув (Орегон)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633491|Tenerife Observatory-LCO A, Tenerife]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q715124|Teide National Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633484|Tenerife Observatory-LCO B, Tenerife]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q715124|Teide National Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633481|Tenerife-LCO Aqawan A #1]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q715124|Teide National Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633480|Tenerife-LCO Aqawan A #2]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q715124|Teide National Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607888|Teplice Observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Теплице|Теплитсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633505|Terminus observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Олейрос]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521858|Terrassa observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Террасса|Терраса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534471|Terre Haute observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Терре-Хот]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518599|Terres Blanches observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q673711|canton of Reillanne]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115537144|Tesla observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Вальдеморильо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q140787445|tetzacualco]]''
| [[Мексика]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115534481|Texas A&amp;M Physics observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Колледж-Стейшен|Коллеҗ-Стейшен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q823007|Teylers astronomical observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Һарлем]]
| 
|-
| ''[[:d:Q18762444|Thai National Observatory]]''
| [[Таиланд]]
| 
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-01-22
|-
| ''[[:d:Q987953|The astrodome of the Lyceum in Eger]]''
| [[Маҗарстан]]
| [[Эгер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536767|The Cottage Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Алтуна (Пенсильвания)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q17743924|The Equatorial Observatory, Penllergare]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q7163093|Penllergaer]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633359|The Ranch Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Мексико]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607543|The Spaceguard Center observatory]]''
| [[Уэльс|Велс]]
| ''[[:d:Q2254730|Knighton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633515|The Studios Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q846683|Grantham]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3821241|The Tower of the Sun]]''
| [[Италия]]
| [[Брембате-ди-Сопра]]
| 
|-
| ''[[:d:Q28668183|the Virtual Telescope Project]]''
| [[Италия]]
| [[Чеккано]]
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006
|-
| ''[[:d:Q4139127|The Voeikov Main Geophysical Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Санкт-Петербург]]
| data-sort-value=&quot;1849&quot; | 1849-04-01
|-
| ''[[:d:Q113275678|THEMIS Ground-based Observatory]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7781594|Theodor Jacobsen Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сиэтл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536742|Thomas G. Cupillari Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q38249664|Fleetville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536696|Thomas More College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кентукки]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7795757|Thompson Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Висконсин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536685|Thompsonville Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q2672086|Thompsonville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523212|Thornlands observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q7796450|Thornlands]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114643098|Thornton observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Торнтон (Колорадо)]]&lt;br/&gt;[[Торнтон (Арканзас)|Торнтон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534445|Three Buttes observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Саддлбрук (Аризона)|Саддлбрук]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7797395|Three College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Төньяк Каролина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2431089|Tian Shan Astronomical Observatory]]''
| [[Казакъстан]]
| [[Алматы]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521269|Tiana observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Тиана (Каталония)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536739|Tigh Speuran Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Фрейминггам (Массачусетс)|Фрейминггам]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523221|Tiki observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q115239746|Puna'auia observatory]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q135408876|Timau National Observatory]]''
| [[Индонезия]]
| ''[[:d:Q14141|Kupang]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115536711|Timberlake Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Рестон (Виргиния)|Рестон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115219228|Timberland Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Алабама]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115534486|Timberline observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Винтерсет (Айова)|Винтерсет]]
| 
|-
| ''[[:d:Q18544500|Timișoara Astronomical Observatory]]''
| [[Румыния]]
| [[Timişoara]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113716254|Tivoli Observatory]]''
| [[Намибия]]
| ''[[:d:Q110289|Tivoli Gardens]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114565866|TLC Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Болонья]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452006|Toby Point Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Наррагансетт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11535200|Tochigi Science Museum]]''
| [[Япония]]
| [[Уцуномия|Утсуномия]]&lt;br/&gt;[[Тотиги (префектура)]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-05-03
|-
| ''[[:d:Q115607579|Tocororo Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Аркильинос]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115216356|Tokai observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Токай (Айти)|Токай]]
| 
|-
| ''[[:d:Q11272953|Tokigawa Town Star and Green Creation Center]]''
| [[Япония]]
| [[Сайтама (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1075201|Hiki district]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q251027|Tokigawa]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115216062|Tokushima observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Токусима (шәһәр)|Токучима]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4459557|Tokyo Astronomical Observatory (before 1938)]]''
| [[Япония]]
| [[Токио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436065|Tokyo-Asahikawa observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Токио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114420285|Tokyo-Dodaira observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Токио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114420331|Tokyo-Mitaka observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Токио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114420073|Tokyo-Norikura observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Токио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114419900|Tokyo-Okayama observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Токио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633443|Tolar astronomical observatory]]''
| [[Аргентина]]
| ''[[:d:Q7814097|Tolar Grande]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115217938|Toma observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1357085|Tōma-chō]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329999|Tomsk State University Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Тум|Томск]]
| 
|-
| ''[[:d:Q130259437|Torre Coxina]]''
| [[Италия]]
| [[Виченца]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633531|Torreaguila observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q957619|Barbaño]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115253697|Torredembarra observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Торредембарра]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115428788|Tortona observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Тортона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639282|Torus Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бакли (Вашингтон)|Бакли]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115215951|Tosa observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Тоса (шәһәр)|Тоса]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2013009|Toulouse Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Тулуза]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2092877|Tour de la Babotte]]''
| [[Франция]]
| [[Монпелье]]
| data-sort-value=&quot;1363&quot; | 1363
|-
| ''[[:d:Q11456388|Toyama City Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Тояма (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Тояма (шәһәр)|Тояма]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115218133|Toyama observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Тояма (шәһәр)|Тояма]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114376859|Toyonaka observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Тоёнака|Тойонака]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115216404|Toyota observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Тоёта (шәһәр)|Тойота]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633397|Transit Dreams Observatory, Campobello]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Кампобелло (Көньяк Каролина)|Кампобелло]]
| 
|-
| ''[[:d:Q133734441|Transit of Venus Observation Site]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q1210763|Selwyn District]]''
| data-sort-value=&quot;1874&quot; | 1874-10
|-
| ''[[:d:Q115633516|TRAPPIST-North observatory]]''
| [[Марокко]]
| ''[[:d:Q3090623|Oukaïmeden]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113729111|Trebur observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Требур]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607521|Trent Astronomical Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q21885994|City of Nottingham]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607594|Tres Cantos Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Madrid|Мадрид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q130261605|Troodos Observatory]]''
| [[Кипр Республикасы]]
| ''[[:d:Q59150|Limassol District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632310|TRT-NEO observatory]]''
| [[Таиланд]]
| ''[[:d:Q5071639|Chang Khoeng]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633416|Trumbull Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Трамбулл (Коннектикут)|Трамбулл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633558|TRZ observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q110139024|Caseta de les Mallades]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114374367|Tsingtao field station]]''
| [[Кытай Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q274388|Paracel Islands]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114376614|Tsingtao Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q57114749|A method for resolving spectra shift in the urban air quality monitoring system (DOAS)]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1568014|TUBITAK National Observatory]]''
| [[Төркия]]
| [[Antalya|Анталия]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
|-
| ''[[:d:Q115607552|Tucci Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Мартос (Хаэн)|Мартос]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115533895|Tucson-Winterhaven observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тусон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114642364|Tumamoc Hill observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Тусон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q776020|Tuorla Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q735563|Kaarina]]''
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-04-29
|-
| ''[[:d:Q115695|Turin Astrophysical Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Пино-Торинезе]]
| data-sort-value=&quot;1759&quot; | 1759
|-
| ''[[:d:Q115607645|Turin Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Торино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114452317|Turin observatory (before 1913)]]''
| [[Италия]]
| [[Торино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523216|Turitea observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q750586|Turytsia]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q29017211|Turnov Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q851419|Турнов]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q27982910|Turtle Star Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Мүлһайм-ан-дер-Рур]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522293|Tuscolana astronomy association]]''
| [[Италия]]
| [[Рокка-ди-Папа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607587|Tweenhills Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q5675158|Hartpury]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534452|Tyrone observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Грант (округ, Нью-Мексико)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522342|Tzec Maun  observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q6908445|Moorook]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116160945|Tzec Maun Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мейгилл (Нью-Мексико)|Мейгилл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522310|Tzec Maun observatory (before 2010)]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q985421|Pingelly]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q52184505|Třebíč observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q4611037|Horka Domky]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12042006|U green frog observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Ондржейов]]
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898
|-
| ''[[:d:Q114642336|U. of Minn. Infrared Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q59805|Mount Lemmon]]''&lt;br/&gt;[[Саммергейвн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523271|UAdeC observatory]]''
| [[Мексика]]
| [[Сальтильо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633350|UAS-ISON Observatory]]''
| [[Мексика]]
| [[Синалоа]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7895639|UCL Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q151048|London Borough of Barnet]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q693124|Uecht Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q66148|Niedermuhlern]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951
|-
| ''[[:d:Q13360139|Uenohara Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Яманаси (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Уэнохара]]
| 
|-
| ''[[:d:Q18479152|UFES astronomical observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Витория (Эспириту-Санту)|Витория]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521880|Uiterstegracht Station]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Лейден]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632267|UJA Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Хаен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632652|ULTRA Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q167516|Gusu District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q113729350|Umbrella Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Фреденбек]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116432549|Umeenosato Observatory Tenkyukan]]''
| [[Япония]]
| [[Оита (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Кунисаки]]
| 
|-
| ''[[:d:Q63063779|Undelivered observatory in Vysluní]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q56412327|Výsluní]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115218355|Underwood observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Габбардстон (Массачусетс)|Габбардстон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2564753|Union Observatory]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q7075455|Observatory]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903
|-
| ''[[:d:Q11700|United States Naval Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вашингтон (башкала)|Вашингтон]]
| data-sort-value=&quot;1830&quot; | 1830
|-
| ''[[:d:Q4439554|United States Naval Observatory Flagstaff Station]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флегстафф]]
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955
|-
| ''[[:d:Q2306370|United States Space Surveillance Network]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мауи (округ, Гавай)]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|-
| ''[[:d:Q114643418|Universidad de Monterrey observatory]]''
| [[Мексика]]
| [[Нвево-Леон (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116160888|University Hills observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7895030|University of Alabama Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Таскалуса]]
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949
|-
| ''[[:d:Q115536682|University of Central Arkansas Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Конвей (Арканзас)|Конвей]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7895694|University of Maryland Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мэриленд|Мериленд]]
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963
|-
| ''[[:d:Q114659354|University of Minnesota observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миннеаполис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536708|University of Narino Observatory]]''
| [[Колумбия]]
| ''[[:d:Q25893312|Provincia de Pasto]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7895905|University of New Hampshire Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Гэмпшир|Нью-Һәмпшир]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114643696|University of North Dakota observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гранд-Форкс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7896015|University of Oklahoma Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оклахома (штат)|Оклахома]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114662863|University of Rhode Island observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q4246750|Quonochontaug]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522363|University of Southern Queensland observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q3116141|Greenmount]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2346055|University of Tartu Old Observatory]]''
| [[Эстония]]
| ''[[:d:Q42307965|Tartu City]]''
| data-sort-value=&quot;1811&quot; | 1811
|-
| ''[[:d:Q4439542|University of the Andes station]]''
| [[Венесуэла]]
| [[Мерида (Венесуэла)|Мерида]]
| 
|-
| ''[[:d:Q652811|University of Tokyo Atacama Observatory]]''
| [[Чили]]
| 
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009
|-
| ''[[:d:Q7896499|University of Toronto Southern Observatory]]''
| [[Канада]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113716320|Untermenzing Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Мүнхен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q752038|Uppsala Astronomical Observatory]]''
| [[Швеция]]
| ''[[:d:Q59091|Uppsala Municipality]]''&lt;br/&gt;[[Уппсала]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115379900|Uppsala-Angstrom observatory]]''
| [[Швеция]]
| [[Уппсала]]
| 
|-
| ''[[:d:Q79220|Uraniborg]]''
| ''[[:d:Q756617|Дания корольлеге]]''
| ''[[:d:Q502298|Landskrona Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1576&quot; | 1576
|-
| ''[[:d:Q115633518|Uraniborg Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Эсиха]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7901150|Ursa Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| [[Һельсинки|Һелсинки]]
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926&lt;br/&gt;1850
|-
| ''[[:d:Q114643066|USAF Academy Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Колорадо-Сприңс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7902140|Ussuriysk Astrophysical Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Уссурийск]]&lt;br/&gt;[[Горно-Таежное]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114381433|Uto Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Уто (шәһәр)|Уто]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633410|UTP astronomical observatory]]''
| [[Колумбия]]
| [[Перейра (шәһәр)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1519288|Utrecht Observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| [[Үтрехт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114420404|Utsunomiya observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Уцуномия|Утсуномия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114380127|Utsunomiya-Imaizumi observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Уцуномия|Утсуномия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522308|UWA observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q19584|Кроли Таун]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q121541899|UZAYMER Observatory]]''
| [[Төркия]]
| [[Адана иле]]&lt;br/&gt;[[Сарычам (Адана)|Сарычам]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
|-
| ''[[:d:Q4251886|Uzhhorod Observatory]]''
| [[Украина]]
| [[Ужгород|Ужһород]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|-
| ''[[:d:Q114419931|Uzurano observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q126762|Kasai Station]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115534467|Vail View observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вейл (Аризона)|Вейл]]
| 
|-
| ''[[:d:Q252274|Vainu Bappu Observatory]]''
| [[Һиндстан]]
| ''[[:d:Q66659621|Tirupattur district]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6379072|Kavalur]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114735314|Val-des-Bois observatory]]''
| [[Канада]]
| ''[[:d:Q3553381|Val-des-Bois]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q20057453|Valašské Meziříčí observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q375651|Валашске-Мезиржичи]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11870479|Valašské Meziříčí]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929
|-
| ''[[:d:Q115521901|Valdicerro observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Лорето (Анкона)|Лорето]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115251420|Valencia observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Валенсия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607626|Valentines observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q52261|Bex]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q10340067|Valinhos Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Сан-Паулу (штат)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518626|Vallauris observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Валлорис]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115518929|Valldoreix observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сан-Кугат-дел-Вальес]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2891751|Valldoreix]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607775|Valle del Sol Observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q16641810|Torreón de la Tercia]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q29645558|Vallinfreda astronomical observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Валлинфреда]]
| 
|-
| ''[[:d:Q20008369|Valmeca observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Пюимишель]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7912530|Valongo Observatory]]''
| [[Бразилия]]
| [[Рио-де-Жанейро]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114659420|Van Allen Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Айова-Сити]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12071928|Van Vleck Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коннектикут]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7914457|Vanderbilt Dyer Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Теннесси]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113729310|Varennes observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Варенн (Сомма)|Варенн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329960|Vartiovuori Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| [[Турку]]
| data-sort-value=&quot;1819&quot; | 1819
|-
| ''[[:d:Q115521861|Varuna observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Торино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7916909|Vassar College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;br/&gt;[[Поукипзи (Нью-Йорк)|Поукипзи]]
| data-sort-value=&quot;1865&quot; | 1865
|-
| ''[[:d:Q591923|Vatican Observatory]]''
| [[Ватикан]]
| [[Кастель Гандольфо]]
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891
|-
| ''[[:d:Q115632255|Vedrus Observatory]]''
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q1968504|Azovskaya]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7918069|Veen Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мичиган (штат)|Мичиган]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607772|Vega del Thader observatory]]''
| [[Испания]]
| ''[[:d:Q1324420|El Palmar]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115616943|VEGA observatory]]''
| [[Австрия]]
| [[Австрия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q98637481|Vega-Sternwarte Salzburg]]''
| [[Австрия]]
| [[Нусдорф-ам-Хаунсберг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607652|Vegaquattro Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Нови Лигуре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7918325|Vega–Bray Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бенсон (Аризона)|Бенсон]]
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|-
| ''[[:d:Q4329956|Velikiye Luki Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Бөек Луки|Великие-Луки]]&lt;br/&gt;[[Псков өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q98930303|Velizhan sanctuary]]''
| [[Россия]]
| [[Төмән өлкәсе]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607548|Ventilla observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Madrid|Мадрид]]
| 
|-
| ''[[:d:Q110933282|Venus Hill]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q51681|Charlotte Amalie]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q672021|Vera C. Rubin Observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q721224|Elqui Province]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q3556305|VERITAS]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Аризона]]
| 
|-
| ''[[:d:Q105997976|Vermilion River Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Иллинойс (штат)|Иллинойс]]
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959
|-
| ''[[:d:Q115533894|Vermillion Cliffs observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Канаб (Юта)|Канаб]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7922294|Vernonia Peak Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27825818|Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines Observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Гиянкур]]
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009
|-
| ''[[:d:Q265628|Very Large Telescope]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q2118|Antofagasta Region]]''
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998
|-
| ''[[:d:Q113728685|Vesqueville observatory]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q1908658|Vesqueville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633434|VHS-VISTA observatory]]''
| [[Чили]]
| ''[[:d:Q2118|Antofagasta Region]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523299|Via Capote Sky  observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Таузенд-Оукс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521297|Via Lactea observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Ажер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q116161190|Vicksburg observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Виксбург (Миссисипи)|Виксбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114456171|Vienna observatory (before 1879)]]''
| [[Австрия]]
| [[Вена шәһәре|Вена]]
| 
|-
| ''[[:d:Q30293587|Vihorlat Observatory]]''
| [[Словакия]]
| [[Гуменне (шәһәр)|Һуменне]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952
|-
| ''[[:d:Q19060587|Village-neuf Observatory]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q20669912|Gare de Neuf-Brisach Ville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114456591|Vilnius observatory (since 1939)]]''
| [[Литва]]
| [[Vilnius|Вилнүс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114663424|Vina del Mar observatory]]''
| [[Чили]]
| [[Винья-дел-Мар]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521899|Vinyols observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Виньольс-и-эльс-Арс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q98918328|Violau observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Альтенмюнстер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3886767|Virginio Cesarini observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Фрассо-Сабино]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2063130|VIRGO]]''
| [[Италия]]
| [[Кьезануова (Пиза)]]
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993
|-
| ''[[:d:Q115632286|Virgo Oservatory]]''
| [[Италия]]
| [[Севезо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7935007|Virtual Observatory India]]''
| [[Һиндстан]]
| ''[[:d:Q1538|Pune]]''
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002
|-
| ''[[:d:Q115616862|Visnjan Observatory]]''
| [[Хорватия]]
| ''[[:d:Q1973860|stotra]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4112335|Vitebsk Observatory]]''
| [[Беларусия|Беларусь]]
| [[Заходники]]
| 
|-
| ''[[:d:Q125401275|Vlašim Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q56413542|Vlašim]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q126934748|Vojtěch Šafařík's observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Прага]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114453594|Volkssternwarte Dhaun observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Кирн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q37792428|Volkssternwarte Klagenfurt]]''
| [[Австрия]]
| [[Клагенфурт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329993|Volkssternwarte Michelbach]]''
| [[Австрия]]
| [[Михельбах (Түбән Австрия)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q109450281|Volkssterrenwacht Copernicus]]''
| [[Нидерланд]]
| ''[[:d:Q9908|Bloemendaal]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974
|-
| ''[[:d:Q14516272|Volkssterrenwacht Simon Stevin]]''
| [[Нидерланд]]
| ''[[:d:Q9841|Halderberge]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11901878|Volsin tähtitorni]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q18682868|Vols]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523294|Vulcan North, Lick observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q1950508|Mount Hamilton]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523249|Vulpecula observatory]]''
| [[Маҗарстан]]
| [[Будапешт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12021062|Vyškov observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q954569|Вишков]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-11-06
|-
| ''[[:d:Q115536766|W Crusis Astronomical Observatory]]''
| [[Аргентина]]
| [[Сан-Хусто]]
| 
|-
| ''[[:d:Q210997|W. M. Keck Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Гавай (штат)|Һавайлар]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607891|Waizenreuth Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вайденберг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114381038|Wakayama observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Вакаяма (шәһәр)|Вакаяма]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114663317|Wallace Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вестфорд (Массачусетс)|Вестфорд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522330|Wallaroo observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q691473|Macropus robustus]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607787|Wallhausen Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вальхаузен (Вюртемберг)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639414|Wallis Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523286|Walnut Creek observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Волнат-Крик]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536697|Waltonfields Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Волтон (Кентукки)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114639452|Wanapum Dam observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522355|Wanniassa observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q7968044|Wanniassa]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7969058|Ward Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q139907|Manawatū-Whanganui Region]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10856931|Whanganui District]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114662615|Warner and Swasey Nassau Station]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Чардон (Огайо)|Чардон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7969782|Warner and Swasey Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оһайо (штат)|Оһайо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7969741|Warner Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114642920|Warren &amp; Beverly Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q432556|Cloudcroft]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7970461|Warren Rupp Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оһайо (штат)|Оһайо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632624|Warrumbungle Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q17535|Coonabarabran Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q11795176|Warsaw University Astronomical Observatory]]''
| [[Польша]]
| ''[[:d:Q7095|Śródmieście]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116161124|Wartburg College Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вейверли (Айова)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7971453|Washburn Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мәдисон|Мәдисен]]
| data-sort-value=&quot;1881&quot; | 1881
|-
| ''[[:d:Q115241547|Waterlooville observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q937631|Waterlooville]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114773906|Wayside Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Миннетонка (Миннесота)|Миннетонка]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7978365|Weaver Student Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115522294|Wegberg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вегберг]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115266911|Weinheim observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вайнһайм]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7980424|Weitkamp Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Оһайо (штат)|Оһайо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521854|Wellinghofen observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дортмунд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113728587|Wendelstein Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Мүнхен]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536733|Werner Schmidt Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Ярмаут (Массачусетс)|Ярмаут]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115251139|Werrington observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q12956645|City of Peterborough]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115607595|West Challow observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q875011|Wantage]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q7986041|West Mountain Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Юта (штат)|Юта]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114437433|West Skies Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мулвейн (Канзас)|Мулвейн]]
| 
|-
| ''[[:d:Q14715106|Westport Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вестпорт (Массачусетс)|Вестпорт]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633390|WestRock Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коламбус (Алабама)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633424|Westwood observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Вествуд (Массачусетс)|Вествуд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7990626|Whangarei Observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115534447|Whipple observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q6727142|Madera Canyon]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633335|Whipple Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q28222537|Madera Canyon]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633346|Whiskey Creek Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Силвер-Сити (Нью-Мексико)|Силвер-Сити]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115521884|Whitestar observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Тричезимо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q12072873|Whitin Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Массачусетс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q109066838|WHOO!]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q12047926|Opava-Předměstí]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523262|Wickede observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Дортмунд]]
| 
|-
| ''[[:d:Q7998683|Widener University Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Пенсилвания]]
| 
|-
| ''[[:d:Q113716634|Wildberg observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вильдберг (Алгы Померания)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q8001098|Wilder Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Массачусетс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115252903|Wilfred Hall Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q385669|Preston]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q8003443|Willard L. Eccles Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Юта (штат)|Юта]]
| 
|-
| ''[[:d:Q8006080|William Brydone Jack Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Фредериктон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q8015644|William Miller Sperry Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Нью-Джерси]]
| 
|-
| ''[[:d:Q8021076|Williams Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Төньяк Каролина]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607773|Willow Bank Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1327770|Todmorden]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633385|Willowed Plains Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q2536706|Manteno]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114452841|Wimborne Minster observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q535233|Wimborne Minster]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114663123|Winchester observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Винчестер (Массачусетс)|Винчестер]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436962|Windsor observatory]]''
| [[Австралия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3348340|Winer Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сонойта (Аризона)|Сонойта]]&lt;br/&gt;[[Аризона-Сити (Аризона)|Аризона-Сити]]
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983
|-
| ''[[:d:Q8025050|Winfree Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Линчбург (Вирджиния)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q580230|Wise Observatory]]''
| [[Исраил]]
| ''[[:d:Q741793|Mitzpe Ramon]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971
|-
| ''[[:d:Q115536740|Wishing Star Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Беррингтон (Род-Айленд)|Беррингтон]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115523215|Wither observatory]]''
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q8028154|Witherlea]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522352|Wobblesock observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q17535|Coonabarabran Airport]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632329|Woogaroo Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q3630835|Forest Lake]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115252981|Woolston Observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q2646350|North Cadbury]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q29918483|Woomera Observatory]]''
| [[Австралия]]
| [[Көньяк Австралия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115264168|Wormout observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ворму]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114775062|Wykrota Observatory-CEAMIG]]''
| [[Бразилия]]
| ''[[:d:Q9560|Minas Geraes]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115523256|Wyncroft observatory]]''
| [[Бөекбритания]]
| ''[[:d:Q1975526|Attleborough]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q753261|Wyoming Infrared Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Олбани (округ, Вайоминг)|Руг Олбани (округ, Вайоминг)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115241183|Wyrick Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Геймаркет (Виргиния)|Геймаркет]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4329959|Würzburg University Observatory]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Вүрцбург]]
| 
|-
| ''[[:d:Q3348342|Ximenian Observatory]]''
| [[Италия]]
| [[Флоренция]]
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
|-
| ''[[:d:Q2037209|Xinglong Station]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q1152014|Xinglong County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q19854229|Xingming Observatory]]''
| [[Кытай]]
| [[Öremçe|Өремче]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007
|-
| ''[[:d:Q115521863|Xingming observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q335040|Ürümqi County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632308|Xingming Observatory #2, Nanshan]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q335040|Ürümqi County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632307|Xingming Observatory #3, Nanshan]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q335040|Ürümqi County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632305|Xingming Observatory-KATS]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q335040|Ürümqi County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q8044606|Xinjiang Astronomical Observatory]]''
| [[Кытай]]
| [[Öremçe|Өремче]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|-
| ''[[:d:Q114663071|Yale Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Бетани (Коннектикут)|Бетани]]
| 
|-
| ''[[:d:Q8047440|Yale University Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Коннектикут]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4205816|Yale-Columbia Station]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| [[Yohannesburg|Йоһаннесбург]]
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925
|-
| ''[[:d:Q114381242|Yamada observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1023790|Yamada]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q116160801|Yamagata observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Ямагата (Ямагата)|Ямагата]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114436116|Yamamoto observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1205163|Yamamoto]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q118118303|Yame City Star Culture Museum]]''
| [[Япония]]
| [[Яме (шәһәр)|Яме]]
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009
|-
| ''[[:d:Q11512752|Yanagida Observatory Mantenboshi]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1349388|Noto]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q2543703|Yatsugatake South Base Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хокуто (Яманаси)|Хокуто]]
| 
|-
| ''[[:d:Q20113245|Yatsugatake-Kobuchizawa observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Хокуто (Яманаси)|Хокуто]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114381651|Yatsuka observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q8050273|Yatsuka]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114381364|YCPM Kagoshima Station]]''
| [[Япония]]
| [[Кагосима (шәһәр)|Кагочима]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5761035|Yebes Observatory]]''
| [[Испания]]
| [[(4661) Йебес]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115536698|Yellow Springs observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q49000|Yellow Springs]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q14310|Yerkes Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| ''[[:d:Q1758449|Williams Bay]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897
|-
| ''[[:d:Q113727977|Yerres-Canotiers observatory]]''
| [[Франция]]
| [[Ерр (Эссонна)|Ерр]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4053419|YGCO Chiyoda Station]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1023773|Chiyoda]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115217775|YGCO Hoshikawa and Nagano Stations]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q11512884|Hoshikawa]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115428607|Yonsei Survey Telescopes for Astronomical Research]]''
| [[Көньяк Африка Республикасы|Көньяк Африка Җөмһүрияте]]
| ''[[:d:Q1750319|Sutherland]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q4329964|Yorii Observatory]]''
| [[Япония]]
| [[Сайтама (префектура)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q961604|Yorii]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q8055599|York University Observatory]]''
| [[Канада]]
| [[Онтарио]]
| 
|-
| ''[[:d:Q114377494|Younchun observatory]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q50258|Yeoncheon County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115522328|YSVP  observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q1724993|Vale Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q8060101|Yuba City Astronomical Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Калифорния (штат)|Калифорния]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632314|Yunling Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q1200824|Yao'an County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q752042|Yunnan Astronomical Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q182852|Kunming]]''
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930
|-
| ''[[:d:Q115632313|Yunnan-HK Observatory]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q1152610|Yulong Naxi Autonomous County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115537133|Yunquera observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Юнкера (Малага)|Юнкера]]
| 
|-
| ''[[:d:Q57314616|Yuri Gagarin National Astronomical Observatory and Planetarium]]''
| [[Болгария]]
| [[Стара-Загора]]
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961
|-
| ''[[:d:Q67104735|Zadko Observatory]]''
| [[Австралия]]
| ''[[:d:Q3106766|Gingin]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3206|Көнбатыш Австралия]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q286453|Shire of Gingin]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115633523|Zaldibia observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Сальдивия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115632297|Zeds Astronomical Observatory]]''
| [[Пакистан Ислам Җөмһүрияте|Пакьстан]]
| [[Lahor|Лаһор]]
| 
|-
| ''[[:d:Q139962522|Zeiss-Planetarium und Sternwarte Schneeberg]]''
| [[Алмания|Германия]]
| [[Шнееберг (Руда таулары)]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952
|-
| ''[[:d:Q114453363|Zeist observatory]]''
| [[Нидерланд]]
| ''[[:d:Q775|Gelderland]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114643641|Zeno Observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Эдмонд (Оклахома)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q861742|Théodore-Edmond Plumier]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q114662333|Zephyrhills observatory]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Зефиргиллс (Флорида)|Зефиргиллс]]
| 
|-
| ''[[:d:Q688051|Zimmerwald Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q67251|Wald]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q12021063|Zlín Observatory]]''
| [[Чехия]]
| [[Злин]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115607523|Zonalunar observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Валенсия]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115633520|Zuben observatory]]''
| [[Испания]]
| [[Алаурин-де-ла-Торре]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4189470|Zvenigorod Observatory]]''
| [[Россия]]
| [[Мәскәү өлкәсе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13636119|Луцино]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q115632254|Zvjezdarnica Graberje observatory]]''
| [[Хорватия]]
| [[Загреб]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4330003|Ähtäri Observatory]]''
| [[Финляндия]]
| ''[[:d:Q6172|Ähtäri]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q8077417|ÇOMÜ Ulupınar Observatory]]''
| [[Төркия]]
| 
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002
|-
| ''[[:d:Q1751360|Épendes Observatory]]''
| [[Швейцария]]
| ''[[:d:Q12640|Canton of Fribourg]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q66922|Ependes]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q844957|Østervold Observatory]]''
| [[Дания]]
| ''[[:d:Q504125|Copenhagen Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1861&quot; | 1861
|-
| ''[[:d:Q11087045|Úpice observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q330259|Упитсе]]''
| data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003-08-06
|-
| ''[[:d:Q113225234|Ústecká hvězdárna]]''
| [[Чехия]]
| [[Телнице (Усти над Лабем)]]
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929
|-
| ''[[:d:Q341666|Črni Vrh Observatory]]''
| [[Словения]]
| ''[[:d:Q3441842|Municipality of Idrija]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975
|-
| ''[[:d:Q28530281|Ďáblice Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q1822800|Ďáblice]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1610198|Ōizumi Observatory]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q385080|Ōizumi-machi]]''&lt;br/&gt;[[Гумма (префектура)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q392420|Štefánik's Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q744598|Hradčany]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q973974|Prague 1]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928
|-
| ''[[:d:Q106783186|Ždánice Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q393439|Жданитсе]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q56707485|Žebrák Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q393474|Жебрак]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q126934749|Žďár nad Sázavou Observatory]]''
| [[Чехия]]
| ''[[:d:Q10296640|Žďár nad Sázavou 3]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q955819|Алжир обсерваториясе]]''
| [[Алжир|Әлҗәзаир]]
| [[Әлҗәзаир (шәһәр)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4062941|Алтайский оптико-лазерный центр имени Г. С. Титова]]''
| [[Россия]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4071783|Астрономическая обсерватория Иркутского государственного университета]]''
| [[Россия]]
| [[Иркутск]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1421339|Бельгия патша обсерваториясе]]''
| [[Бельгия]]
| ''[[:d:Q203312|Uccle]]''
| data-sort-value=&quot;1826&quot; | 1826-06-08
|-
| ''[[:d:Q4087749|Благовещенская широтная станция]]''
| [[Россия]]
| [[Благовещенск]]
| 
|-
| [[В. П. Энгельгардт исемендәге астрономия обсерваториясе|В. П. Энгелһардт ис. йолдызбелем күзәтүханәсе]]
| [[Россия]]
| [[Татарстан]]
| 
|-
| ''[[:d:Q4105724|Вега (обсерватория)]]''
| [[Россия]]
| [[Балашиха]]
| 
|-
| ''[[:d:Q532127|Вена обсерваториясе]]''
| [[Австрия]]
| [[Вена шәһәре|Вена]]
| data-sort-value=&quot;1753&quot; | 1753
|-
| ''[[:d:Q1018734|Виктор Амбарцумян исемендәге Бюракан астрофизик обсерваториясе]]''
| [[Әрмәнстан]]
| ''[[:d:Q2305036|Byurakan]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17915|Aragatsotn Province]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946
|-
| ''[[:d:Q1519999|Вишнян обсерваториясе]]''
| [[Хорватия]]
| ''[[:d:Q1642046|Вишнян]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1498846|Гейсей обсерваториясе]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1206376|Geisei]]''&lt;br/&gt;[[Коти (префектура)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q1499172|Гэкко обсерваториясе]]''
| [[Япония]]
| ''[[:d:Q1203533|Kannami]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q1475872|Гёте Линк исемендәге обсерватория]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Индиана]]
| 
|-
| ''[[:d:Q5969695|Дайник астрономик обсерваториясе]]''
| [[Япония]]
| [[Сига (префектура)]]&lt;br/&gt;[[Хиконе]]&lt;br/&gt;[[Kioto|Кьото]]
| 
|-
| [[Джеймс Кук Обсерваториясе]]
| [[Яңа Зеландия]]
| ''[[:d:Q140246|Gisborne District]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-10-09
|-
| [[Загреб обсерваториясе]]
| [[Хорватия]]
| 
| 
|-
| [[Казан университетының астрономия обсерваториясе]]
| [[Россия]]
| [[Казан]]
| data-sort-value=&quot;1837&quot; | 1837
|-
| [[Казан университетының Төньяк Кавказ астрономия станциясе]]
| [[Россия]]
| ''[[:d:Q2626562|Arkhyz]]''
| 
|-
| [[Кара Урман Обсерваториясе]]
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Колорадо (штат)|Колорадо]]
| 
|-
| ''[[:d:Q936126|Кырым астрофизика обсерваториясе]]''
| [[Россия]]&lt;br/&gt;[[Украина]]
| [[Baqçasaray|Бакчасарай]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q903849|Nauchnyi]]''&lt;br/&gt;[[Кырым]]
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945
|-
| ''[[:d:Q151991|Көньяк Европа обсерваториясе]]''
| [[Алмания|Германия]]
| 
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962
|-
| ''[[:d:Q466895|Лоуэлл обсерваториясе]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Флегстафф]]
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894
|-
| ''[[:d:Q466863|Маунт-Вилсон]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Лос-Анджелес (округ, Калифорния)|Лос-Әнҗелес]]
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904
|-
| ''[[:d:Q1310548|Маунт-Стромло күзәтүханәсе]]''
| [[Австралия]]
| [[Канберра]]
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924
|-
| ''[[:d:Q508362|Ницца обсерваториясе]]''
| [[Франция]]
| [[Ницца]]&lt;br/&gt;[[Ла-Трините (Диңгез буе Альплары)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q115941839|Обсерватория Монпелье]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q608580|Олугбәк обсерваториясе]]''
| [[Үзбәкстан]]
| [[Сәмәрканд]]
| data-sort-value=&quot;1420&quot; | 1420s
|-
| ''[[:d:Q123153|Ондржейов астрономик обсерваториясе]]''
| [[Чехия]]
| [[Ондржейов]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188399|Урта Чехия төбәге]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-01-21
|-
| [[Осерваторио Азтрофизико (Виченца)]]
| [[Италия]]
| [[Азияго]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2013015|От-Прованс обсерваториясе]]''
| [[Франция]]
| [[Сен-Мишель-л’Обсерватуар]]
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937
|-
| ''[[:d:Q191684|Паломар обсерваториясе]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Сан-Диего (округ, Калифорния)]]
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928
|-
| ''[[:d:Q461340|Париж обсерваториясе]]''
| [[Франция]]
| ''[[:d:Q211604|Montparnasse]]''
| data-sort-value=&quot;1667&quot; | 1667
|-
| ''[[:d:Q1861728|Прескотт обсерваториясе]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Прескотт (Аризона)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q845924|Пулково обсерваториясе]]''
| [[Россия]]
| [[Мәскәү районы (Санкт-Петербург)]]
| data-sort-value=&quot;1839&quot; | 1839-08-07
|-
| ''[[:d:Q944482|Симеиз күзәтүханәсе]]''
| [[Украина]]
| [[Ялта шәһәр шурасы]]
| 
|-
| ''[[:d:Q581794|Тарту күзәтүханәсе]]''
| [[Эстония]]
| ''[[:d:Q1020142|Nõo Rural Municipality]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964
|-
| ''[[:d:Q4458386|Тбилиси физик күзәтүханәсе]]''
| [[Гөрҗистан]]
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| 
|-
| ''[[:d:Q2976682|Турку обсерваториясе]]''
| [[Финляндия]]
| [[Турку]]
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937
|-
| ''[[:d:Q1403276|Феликс Агилар исемендәге обсерватория]]''
| [[Аргентина]]
| [[Сан-Хуан (правинсә)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q829805|El Leoncito National Park]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q5641443|Халеакала обсерваториясе]]''
| [[Америка Кушма Штатлары]]
| [[Мауи (округ, Гавай)]]
| 
|-
| ''[[:d:Q714352|Шәмәхә тавы обсерваториясе]]''
| [[Кытай]]
| ''[[:d:Q589343|Xuanwu District]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928
|-
| ''[[:d:Q751902|Эль-Леонсито астрономия комплексы]]''
| [[Аргентина]]
| [[Сан-Хуан (правинсә)]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q829805|El Leoncito National Park]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983
|-
| ''[[:d:Q4071794|Ягелло университетының астрономия күзәтүханәсе]]''
| [[Польша]]
| ''[[:d:Q54159|Lesser Poland Voivodeship]]''&lt;br/&gt;[[Краков]]
| data-sort-value=&quot;1792&quot; | 1792
|-
| ''[[:d:Q16095077|金海天文台]]''
| [[Көньяк Корея]]
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12598239|별마로천문대]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q50306|Yeongwol County]]''
| 
|-
| ''[[:d:Q135105671|부안청림천문대]]''
| [[Көньяк Корея]]
| ''[[:d:Q50246|Buan County]]''
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-04-05
|-
| ''[[:d:Q27290836|중미산천문대]]''
| [[Көньяк Корея]]
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}--&gt;

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}

== Моны да карагыз ==
{{Портал|Фән|Астрономия}}
{{Фәннәр}}
[[Төркем:Астрономия| ]]</text>
      <sha1>cj5abd3kt6ruwjeby1ttylnz67dj8n1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ак Барс (хоккей клубы, Казан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14598</id>
    <revision>
      <id>6025710</id>
      <parentid>6024787</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43915" sha1="8zsrm7omg89bvr62isrcsamij16etdl" xml:space="preserve">{{мәгънәләр|Ак Барс (мәгънәләр)}}
{{ҮК}}
'''&quot;Ак Барс&quot; ''' — [[Континенталь хоккей лигасы]]нда чыгыш ясаучы профессиональ [[хоккей]] клубы. Төп базасы [[Казан]] шәһәрендә урнашкан. Өендәге матчларын 2005 елда ачылган [[Татнефть-Арена]]да үткәрә. 
&quot;Ак Барс&quot; - континенталь хоккей лигасындагы иң титуллы һәм популяр командаларның берсе. Гагарин кубагының өчләтә иясе.

== Клубның тарихы ==
Команда [[1956 ел]]да [[Казан]] шәһәрендә оеша. Бу вакытта ул «Машстрой» дип атала. Чыгыш ясый башлаганда ук, атамасын «Урицкий исемендәге спорт клубы»на үзгәртеп, беренче ике сезон дәвамында Казан беренчелегендә катнаша. Ил чемпионатларында исә клуб [[1958 ел]]дан чыгыш ясый башлый.

=== Исемнәре ===
* «Машстрой» ([[1956]]-[[1958]]),
* «Урицкий исемендәге спорт клубы» ([[1958]]-[[1990]]),
* «Итил» ([[1990]]-[[1995]]),
* «Ак Барс» ([[1995]] елдан).

== «Ак Барс» командасының казанышлары ==
* Ике тапкыр [[РСФСР]] чемпионы ([[1962]], [[1976]]).
* Дүрт тапкыр Россия чемпионы ([[1997]]-[[1998]], [[2005]]-[[2006]], [[2008]]-[[2009]], [[2009]]-[[2010]]).
* Россия чемпионатларының өч тапкыр көмеш призеры ([[1999]]-[[2000]], [[2001]]-[[2002]], [[2006]]-[[2007]]).
* Континенталь кубок ярышларының бронза призеры ([[1999]]).
* Россия чемпионатларының өч тапкыр бронза призеры ([[2003]]-[[2004]]).
* Европа чемпионнары кубогы иясе ([[2007]]).
* Континенталь кубок иясе ([[2008]]).
* [[Гагарин кубогы]] иясе һәм КХЛ чемпионы ([[2009]], [[2010]], [[2018 ел|2018]]).

== Шәхесләр ==
=== Баш тренерлары ===
* [[Анатолий Муравьев]] ([[1956]]-[[1965]], [[1966]]-[[1968]])
* [[Исмаил Милушев]] ([[1965]]-[[1966]], [[1968]]-[[1971]])
* [[Евгений Егоров]] ([[1971]]-[[1975]])
* [[Владимир Андреев]] ([[1975]]-[[1978]])
* [[Владимир Васильев]] ([[1978]]-[[1982]])
* [[Олег Голямин]] ([[1982]]-[[1984]])
* [[Геннадий Цыгуров]] ([[1984]]-[[1987]])
* [[Виталий Стаин]] ([[1987]]-[[1988]])
* [[Всеволод Елфимов]] ([[1988]]-[[1991]], [[1994]]-[[1995]])
* [[Юрий Очнев]] ([[1991]]-[[1992]])
* [[Владимир Гусев]] ([[1992]])
* [[Виктор Кузнецов]] ([[1992]]-[[1994]])
* [[Юрий Моисеев]] ([[1995]]-[[1999]], [[2001]]-[[2002]])
* [[Владимир Крикунов]] ([[1999]]-[[2001]])
* [[Владимир Плюще]]в ([[2002]]-[[2003]])
* [[Владимир Вуйтек]] ([[2003]]-[[2004]])
* [[Зиннәтулла Билалетдинов]] ([[2004]]-[[2011]])
* [[Владимир Крикунов]] ([[2011]]-[[2012]])
* [[Валерий Белов]] ([[2012]]- 2014)
* [[Зиннәтулла Билалетдинов]] ([[2014]]-[[2019]])
* [[Дмитрий Квартальнов]] (25.03.1966) ([[2019]]-...)&lt;ref&gt;[http://tatcenter.ru/appointments/dmitrij-kvartalnov/ Дмитрий Вячеслав улы  Квартальнов «Ак Барс» хоккей клубының баш тренеры итеп билгеләнде.] Деловой интернет-портал TatCenter,  1.05.2019{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

=== Клуб белән бәйле аерым танылган хоккеистлар ===
{{seealso|Төркем:«Ак Барс» ХК уенчылары}}
{{notice|Түбәндәге төзмә кешеләр һәм роботлар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P54 wd:Q413568. ?item wdt:P106 wd:Q11774891 }
|section=
|sort=p54/Q413568/p580
|columns=p54/Q413568/p580:башлау,p54/Q413568/p582:тәмамлау,label:исем,p569,p19,p69,p373,p570}}
{| class='wikitable sortable'
! башлау
! тәмамлау
! исем
! туу датасы
! туу урыны
! уку йорты
! Викиҗыентыктагы төркем
! үлем датасы
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q26282|Mikhail Varnakov]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-03-01
| [[Түбән Новгород]]
| 
| [[:commons:Category:Mikhail Varnakov|Mikhail Varnakov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q26286|Vasiliy Koshechkin]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-03-27
| [[Тольятти]]
| 
| [[:commons:Category:Vasiliy Koshechkin|Vasiliy Koshechkin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q59702|Oleg Petrov]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-04-18
| [[Мәскәү]]
| 
| [[:commons:Category:Oleg Petrov|Oleg Petrov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Кирилл Петров]]
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-04-13
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q59953|Josef Straka]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-02-11
| ''[[:d:Q368929|Йиндржиһув-Һрадетс]]''
| 
| [[:commons:Category:Josef Straka|Josef Straka]]
| 
|-
| 
| 
| [[Кирилл Князев]]
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-06-09
| [[Ижау]]
| 
| [[:commons:Category:Kirill Knyazev|Kirill Knyazev]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q113607|Aleksandr Osipov]]''
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-03-24
| [[Түбән Тагил]]
| 
| [[:commons:Category:Alexander Osipov (ice hockey)|Alexander Osipov (ice hockey)]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q126430|Vyacheslav Kozlov]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-05-03
| [[Воскресенск]]
| 
| [[:commons:Category:Vyacheslav Kozlov|Vyacheslav Kozlov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q129202|Fedor Tyutin]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-07-19
| [[Ижау]]
| 
| [[:commons:Category:Fedor Tyutin|Fedor Tyutin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q129212|Niclas Bergfors]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-03-07
| [[Сөдертелье]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q10728142|Östertälje church parish]]''
| 
| [[:commons:Category:Niclas Bergfors|Niclas Bergfors]]
| 
|-
| 
| 
| [[Александр Гуськов]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-11-26
| [[Түбән Новгород]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q143299|Yuri Gunko]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-02-28
| [[Киев]]
| 
| [[:commons:Category:Yuri Hunko|Yuri Hunko]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q155307|Niko Kapanen]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-04-29
| [[Һәмеэнлинна]]
| 
| [[:commons:Category:Niko Kapanen|Niko Kapanen]]
| 
|-
| 
| 
| [[Михаил Жуков]]
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-01-03
| [[Санкт-Петербург]]
| 
| [[:commons:Category:Mikhail Zhukov|Mikhail Zhukov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q203938|Mikhail Tyulyapkin]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-05-04
| [[Түбән Новгород]]
| 
| [[:commons:Category:Mikhail Tyulyapkin|Mikhail Tyulyapkin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q283995|Petr Vrána]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-03-29
| ''[[:d:Q392429|Штернберк]]''
| 
| [[:commons:Category:Petr Vrána|Petr Vrána]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q285823|Nik Antropov]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-02-18
| [[Үскәмән]]
| 
| [[:commons:Category:Nikolai Antropov|Nikolai Antropov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Җастин Азеведо]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-04-01
| ''[[:d:Q115134681|West Lorne]]''
| 
| [[:commons:Category:Justin Azevedo|Justin Azevedo]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q374052|Mikhail Yunkov]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-02-16
| [[Воскресенск]]
| 
| [[:commons:Category:Mikhail Yunkov|Mikhail Yunkov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q375902|Alexei Emelin]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-04-25
| [[Тольятти]]
| 
| [[:commons:Category:Alexey Emelin|Alexey Emelin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q376357|Ruslan Salei]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-11-02
| [[Минск]]
| 
| [[:commons:Category:Ruslan Salei|Ruslan Salei]]
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-09-07
|-
| 2000
| 2001
| ''[[:d:Q381413|Павел Дацюк]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-07-20
| [[Екатеринбург]]
| 
| [[:commons:Category:Pavel Datsyuk|Pavel Datsyuk]]
| 
|-
| 
| 
| [[Әлбирт Яруллин]]
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-05-03
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q434859|Ilya Kovalchuk]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-04-15
| [[Тверь]]
| ''[[:d:Q4398072|Россия дәүләт физкультура, спорт, яшьләр һәм туризм университеты]]''
| [[:commons:Category:Ilya Kovalchuk|Ilya Kovalchuk]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q435078|Dmitriy Dudarev]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-02-23
| [[Үскәмән]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q440283|Dany Heatley]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-01-21
| [[Фрайбург-им-Брайсгау]]
| ''[[:d:Q838330|Мәдисендәге Висконсин университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5304065|Dr. E.P. Scarlett High School]]''
| [[:commons:Category:Dany Heatley|Dany Heatley]]
| 
|-
| 
| 
| [[Игорь Мирнов]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-09-19&lt;br/&gt;1984-09-15
| [[Чита]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q444607|Alexei Badyukov]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-04-20
| [[Мәскәү]]
| 
| [[:commons:Category:Alexey Badyukov|Alexey Badyukov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q445356|Yevgeny Fyodorov]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-11-11
| [[Түбән Тагил]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Андрей Кузьмин (1981)|Андрей Кузьмин]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-04-05&lt;br/&gt;1981-04-15
| [[Пенза]]
| 
| [[:commons:Category:Andrei Kuzmin|Andrei Kuzmin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q447246|David Nemirovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-08-01
| [[Торонто]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q458564|Darius Kasparaitis]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-10-16
| ''[[:d:Q286554|Электренай]]''
| 
| [[:commons:Category:Darius Kasparaitis|Darius Kasparaitis]]
| 
|-
| 2002
| 2003
| ''[[:d:Q463755|Andrei Mezin]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-07-08
| [[Чиләбе]]
| 
| [[:commons:Category:Andrei Mezin|Andrei Mezin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q464087|Alexei Tertyshny]]''
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-03-27
| [[Чиләбе]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q464821|Mikhail Glukhov]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-05-13
| [[Орски|Ыр]]
| 
| [[:commons:Category:Mikhail Glukhov|Mikhail Glukhov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q465380|Evgeny Skachkov]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-07-14
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Александр Радулов]]
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-07-05
| [[Түбән Тагил]]
| 
| [[:commons:Category:Alexander Radulov|Alexander Radulov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Руслан Зәйнуллин]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-02-14
| [[Казан]]
| 
| [[:commons:Category:Ruslan Zainullin|Ruslan Zainullin]]
| 
|-
| 
| 
| [[Евгений Моратов]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-01-28
| [[Түбән Тагил]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Василий Тукранов]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-08-02
| [[Әлмәт]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q474281|Jan Benda]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-04-28
| ''[[:d:Q3423037|Reet]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q491204|Anders Nilsson]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-03-19
| [[Лулео]]
| 
| [[:commons:Category:Anders Nilsson|Anders Nilsson]]
| 
|-
| 
| 
| [[Андрей Иванов (1981)|Андрей Иванов]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-03-10
| [[Санкт-Петербург]]
| 
| [[:commons:Category:Andrei Ivanov (ice hockey)|Andrei Ivanov (ice hockey)]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q502528|Andrei Mukhachev]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-07-21
| [[Екатеринбург]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q502541|Andrei Pervyshin]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-02-02
| [[Архангельск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Андрей Зубарев]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-03-03
| [[Уфа]]
| 
| [[:commons:Category:Andrei Zubarev|Andrei Zubarev]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q502694|Andrei Trefilov]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-08-31
| [[Кирово-Чепецк]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Андрей Никитенко]]
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-01-13
| [[Төмән]]
| 
| [[:commons:Category:Andrei Nikitenko|Andrei Nikitenko]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q503694|Mikhail Chernov]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-11-11
| [[Прокопьевск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Евгений Лапенков]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-08-01
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Динар Хәфизуллин]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-01-05
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Вадим Епанчинцев]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-03-16
| [[Орски|Ыр]]
| 
| [[:commons:Category:Vadim Epanchintsev|Vadim Epanchintsev]]
| 
|-
| 
| 
| [[Андрей Михнов]]
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-11-26
| [[Киев]]
| 
| [[:commons:Category:Andriy Mikhnov|Andriy Mikhnov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Дмитрий Космачёв]]
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-06-07
| [[Түбән Новгород]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q533838|Stepan Sannikov]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-09-25
| [[Саликам]]
| 
| [[:commons:Category:Stepan Sannikov|Stepan Sannikov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q553244|Николай Хәбибуллин]]''
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-01-13
| [[Екатеринбург]]
| 
| [[:commons:Category:Nikolai Khabibulin|Nikolai Khabibulin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q561648|Marcel Hossa]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-10-12
| ''[[:d:Q481564|Илава]]''
| 
| [[:commons:Category:Marcel Hossa|Marcel Hossa]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q561846|Jarkko Immonen]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-04-19
| ''[[:d:Q1025745|Rantasalmi]]''
| 
| [[:commons:Category:Jarkko Immonen (1982)|Jarkko Immonen (1982)]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q575897|Ray Giroux]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-07-20
| ''[[:d:Q912253|North Bay]]''
| [[Yel universitetı|Йель университеты]]
| [[:commons:Category:Ray Giroux|Ray Giroux]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q587994|Anton Babchuk]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-05-06
| [[Киев]]
| 
| [[:commons:Category:Anton Babchuk|Anton Babchuk]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q593699|Artemi Panarin]]''
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-10-30
| [[Коркино]]
| 
| [[:commons:Category:Artemi Panarin|Artemi Panarin]]
| 
|-
| 2014
| 2015
| ''[[:d:Q603727|Сергей Костицын]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-03-20
| [[Новополоцк|Наваполатск]]
| ''[[:d:Q2496026|Euphrosyne Polotskaya State University of Polotsk]]''
| [[:commons:Category:Sergei Kostitsyn|Sergei Kostitsyn]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q609738|Antti Miettinen]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-07-03
| [[Һәмеэнлинна]]
| 
| [[:commons:Category:Antti Miettinen|Antti Miettinen]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q613467|Fredrik Norrena]]''
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-11-29
| ''[[:d:Q1679567|Jakobstad]]''
| 
| [[:commons:Category:Fredrik Norrena|Fredrik Norrena]]
| 
|-
| 
| 
| [[Александр Королюк]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-01-15
| [[Мәскәү]]
| 
| [[:commons:Category:Alexander Korolyuk|Alexander Korolyuk]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q621156|Alexei Tereshchenko]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-12-16
| [[Можайск]]
| 
| [[:commons:Category:Alexei Tereshchenko|Alexei Tereshchenko]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q688108|Alexei Kudashov]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-07-21
| [[Электросталь]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q689347|Jukka Hentunen]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-05-03
| ''[[:d:Q1641672|Joroinen]]''
| 
| [[:commons:Category:Jukka Hentunen|Jukka Hentunen]]
| 
|-
| 
| 
| [[Егор Миловзоров]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-11-19
| [[Новосибирск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q706875|Vincent Lecavalier]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-04-21
| [[Монреаль]]
| ''[[:d:Q15229678|John-Rennie High School]]''
| [[:commons:Category:Vincent Lecavalier|Vincent Lecavalier]]
| 
|-
| 
| 
| [[Петри Веһанен]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-10-09
| ''[[:d:Q37013|Rauma]]''
| 
| [[:commons:Category:Petri Vehanen|Petri Vehanen]]
| 
|-
| 
| 
| [[Яков Рылов]]
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-01-15
| [[Кирово-Чепецк]]
| 
| [[:commons:Category:Yakov Rylov|Yakov Rylov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q722097|Tony Mårtensson]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-06-23
| ''[[:d:Q83681|Kalix]]''
| 
| [[:commons:Category:Tony Mårtensson|Tony Mårtensson]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q722653|Jiří Hudler]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-01-04
| [[Оломоуц|Оломоутс]]
| 
| [[:commons:Category:Jiří Hudler|Jiří Hudler]]
| 
|-
| 
| 
| [[Максим Майоров]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-03-26
| [[Әндиҗан]]
| 
| [[:commons:Category:Maksim Mayorov|Maksim Mayorov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q730901|Chris Bourque]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-01-29
| [[Бостон]]
| ''[[:d:Q5196182|Cushing Academy]]''
| [[:commons:Category:Chris Bourque|Chris Bourque]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q732817|Evgeny Bodrov]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-01-08
| [[Тольятти]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Алексей Морозов]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-02-16
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q4398072|Россия дәүләт физкультура, спорт, яшьләр һәм туризм университеты]]''
| [[:commons:Category:Alexei Morozov|Alexei Morozov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q739793|Brad Richards]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-05-02
| ''[[:d:Q3328191|Murray Harbour]]''
| ''[[:d:Q4815630|Athol Murray College of Notre Dame]]''
| [[:commons:Category:Brad Richards|Brad Richards]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q739944|Alexei Kovalev]]''
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-02-24
| [[Тольятти]]
| 
| [[:commons:Category:Alexei Kovalev|Alexei Kovalev]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q748492|Konstantin Glazachev]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-02-18
| [[Архангельск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q760803|Hannes Hyvönen]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-08-29
| [[Оулу]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q767721|Vyacheslav Buravchikov]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-05-22
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q769792|Yuri Dobryshkin]]''
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-07-19
| [[Пенза]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q770226|Sergei Nikolaev]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-06-08
| [[Сарытау]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q771395|Vladimir Denisov]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-06-29
| [[Чашники]]
| ''[[:d:Q2496026|Euphrosyne Polotskaya State University of Polotsk]]''
| [[:commons:Category:Vladimir Denisov|Vladimir Denisov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q787552|Yevgeny Medvedev]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-08-27
| [[Чиләбе]]
| 
| [[:commons:Category:Yevgeny Medvedev|Yevgeny Medvedev]]
| 
|-
| 
| 
| [[Борис Тортунов]]
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-08-14
| [[Чиләбе]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q913261|Dmitri Bykov]]''
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-05-05
| [[Ижау]]
| 
| [[:commons:Category:Dmitri Bykov|Dmitri Bykov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q928220|Fred Brathwaite]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-11-24
| [[Ottawa|Оттава]]
| ''[[:d:Q5728807|Henry Street High School]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7528725|Sir Robert Borden High School]]''
| [[:commons:Category:Fred Brathwaite|Fred Brathwaite]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q929033|Jakub Petružálek]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-04-24
| ''[[:d:Q986082|Литвинов]]''
| 
| [[:commons:Category:Jakub Petružálek|Jakub Petružálek]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q932004|Enver Lisin]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-04-22
| [[Воскресенск]]
| 
| [[:commons:Category:Enver Lisin|Enver Lisin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q933375|Vitaly Atyushov]]''
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-07-04
| [[Пенза]]
| 
| [[:commons:Category:Vitaly Atyushov|Vitaly Atyushov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q939710|Oscar Möller]]''
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-01-22
| [[Стокгольм]]
| 
| [[:commons:Category:Oscar Möller|Oscar Möller]]
| 
|-
| 1997
| 1999
| [[Олег Антоненко]]
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-07-01
| [[Минск]]
| 
| [[:commons:Category:Oleg Antonenko|Oleg Antonenko]]
| 
|-
| 
| 
| [[Геннадий Разин]]
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-02-03
| [[Харьков]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Руслан Нуретдинов (1980)|Руслан Нуретдинев]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-03-30
| [[Уфа]]
| 
| [[:commons:Category:Ruslan Nurtdinov|Ruslan Nurtdinov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q942204|Vadym Shakhraychuk]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-06-12
| [[Киев]]
| 
| [[:commons:Category:Vadym Shakhraychuk|Vadym Shakhraychuk]]
| 
|-
| 
| 
| [[Роман Кукумберг]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-04-08
| [[Братислава]]
| 
| [[:commons:Category:Roman Kukumberg|Roman Kukumberg]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q944151|Igor Shadilov]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-06-07
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Алексей Щебланов]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-01-24
| [[Минск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4536906|Egor Yakovlev]]''
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-09-17
| [[Магнитогорск]]
| 
| [[:commons:Category:Egor Yakovlev|Egor Yakovlev]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4755855|Андрей Макаров]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-03-08
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Артем Анисимов (1976)|Артем Анисимов]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-07-27
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Дмитрий Балмин]]
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-07-15
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q6315667|Jussi Rynnäs]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-05-22
| [[Пори]]
| 
| [[:commons:Category:Jussi Rynnäs|Jussi Rynnäs]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q11792164|Nikolay Ignatov]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-04-22
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12073441|Dmitry Yerofeyev]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-01-28
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12087697|Марат Вәлиуллин]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-02-11
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12098582|Гусов Андрій Леонідович]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-11-16
| [[Минск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12140620|Андрей Писарев]]''
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-03-22
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12152231|Maxim Sergeev]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-07-04
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12762621|Artur Iľdusovič Bagautdinov]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-03-05
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-10-17
|-
| 
| 
| [[Сергей Абрамов (1959)|Сергей Абрамов]]
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-09-15
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16225736|Евгений Ярославлев]]''
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-04-06
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Данил Фәйзуллин]]
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-12-03
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16528494|Andrei Gusov]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-11-16
| [[Минск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16600580|Sergejs Povečerovskis]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-04-24
| [[Оленегорск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16614058|Валерий Гудожников]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-04-03
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 1958&lt;br/&gt;1963&lt;br/&gt;1966&lt;br/&gt;1992
| 1959&lt;br/&gt;1964&lt;br/&gt;1970&lt;br/&gt;1992
| [[Владимир Гусев (1939)|Владимир Гусев]]
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-11-17
| [[Казан]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-10-25
|-
| 2019-05-21
| 
| ''[[:d:Q18916545|Кристиан Хенкель]]''
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-11-07
| [[Минск]]
| 
| [[:commons:Category:Kristian Khenkel|Kristian Khenkel]]
| 
|-
| 
| 
| [[Рәмир Хәйдәров|Рәмир Хәйдәрев]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-12-29
| [[Казан]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-06-29
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q20069026|Ziyat Paigin]]''
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-02-08
| [[Тольятти]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Дамир Мусин]]
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-10-05
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21100288|Andrey Kirilov]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-05-17
| [[Кирово-Чепецк]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21109486|Valery Nazarov]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-02-25
| [[Электросталь]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22280611|Dmitry Arkhipov]]''
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-02-02
| [[Яңа Чабаксар]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22695628|Эдуард Милюшев]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-06-22
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q26776677|Alexander Trofimov]]''
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-09-09
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30345621|Mikhail Sidorov]]''
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-06-25
| [[Ярославль]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q32362087|Alexander Sokolov]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-10-08
| ''[[:d:Q4425349|Smyshlyayevka]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Антон Юркин]]
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-06-03
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q48644155|Эдгар Гаделшин]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-01-12
| [[Казан]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-10-21
|-
| 1962
| 1966
| ''[[:d:Q60827710|Владимир Курбатов]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60837682|Vladislav Podyapolsky]]''
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-06-04
| [[Новокузнецк]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Ришат Гыймаев]]
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-02-02
| [[Тимәш]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q64853164|Дмитрий Воронков]]''
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-09-10
| [[Ангарск]]
| 
| [[:commons:Category:Dmitri Voronkov|Dmitri Voronkov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q75430072|Danila Zhuravlyov]]''
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-04-08
| ''[[:d:Q4335095|Опалиха (Кстован кӀошт)]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q76826652|Alexander Pechenyov]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-11-06
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q78570938|Vladislav Kara]]''
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-04-20
| [[Тында]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q85853537|Орлов, Анатолий Николаевич]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-01-24
| [[Түбән Новгород]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-09-15
|-
| 
| 
| [[Әмир Мифтахов]]
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-04-26
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q85993090|Sergei Kiryakhin]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-02-27
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Тимур Билялов]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-03-28
| [[Түбән Кама]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q88263354|Artiom Galimov]]''
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-09-08
| [[Самар]]
| 
| 
| 
|-
| 2023
| 
| ''[[:d:Q104866795|Митчелл Миллер]]''
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001-12-20
| [[Силвения (Огайо)|Силвения]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q104903560|Pavel Lazarev]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-03-31
| [[Чиләбе]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-09-03
|-
| 1986&lt;br/&gt;1991
| 1988&lt;br/&gt;2001
| ''[[:d:Q105393437|Илнур Гыйззәтуллин]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-05-13
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q944229|Petr Čajánek]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-08-18
| [[Злин]]
| 
| [[:commons:Category:Petr Čajánek|Petr Čajánek]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q944243|Tomáš Vlasák]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-02-01
| [[Прага]]
| 
| [[:commons:Category:Tomáš Vlasák|Tomáš Vlasák]]
| 
|-
| 
| 
| [[Дмитрий Обухов]]
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-07-09
| [[Казан]]
| 
| [[:commons:Category:Dmitri Obukhov|Dmitri Obukhov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Глеб Клименко]]
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-07-28
| [[Хабарау|Хабаровск]]
| 
| [[:commons:Category:Gleb Klimenko|Gleb Klimenko]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q959945|Maxim Spiridonov]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-04-07
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q960482|Robert Esche]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-01-22
| ''[[:d:Q515404|Whitesboro]]''
| ''[[:d:Q5017660|Cairine Wilson Secondary School]]''
| [[:commons:Category:Robert Esche|Robert Esche]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q963033|Stepan Zakharchuk]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-11-30
| [[Амдерма]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q965915|Denis Golubev]]''
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-07-11
| [[Магнитогорск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Яков Селезнёв]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-08-04
| [[Алабуга]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Николай Лемтюгов]]
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-01-15
| [[Мияс]]
| 
| [[:commons:Category:Nikolai Lemtyugov|Nikolai Lemtyugov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q967517|Ilia Nikulin]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-03-12
| [[Мәскәү]]
| 
| [[:commons:Category:Ilya Nikulin|Ilya Nikulin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q968213|Grigori Panin]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-11-24
| [[Караганда|Караганды]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Евгений Давыдов]]
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-05-27
| [[Чиләбе]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Игорь Мусатов]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-09-23
| [[Мәскәү]]
| 
| [[:commons:Category:Igor Musatov|Igor Musatov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q973875|Stanislav Bocharov]]''
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-06-20
| [[Хабарау|Хабаровск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Николай Белов (1987)|Николай Белов]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-08-13
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q977232|Serhiy Klymentiev]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-04-05
| [[Киев]]
| 
| [[:commons:Category:Serhiy Klymentiev|Serhiy Klymentiev]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q981770|Tomáš Vincour]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-11-19
| [[Брно]]
| ''[[:d:Q6802459|McNally High School]]''
| [[:commons:Category:Tomáš Vincour|Tomáš Vincour]]
| 
|-
| 
| 
| [[Данис Зарипов]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-03-26
| [[Чиләбе]]
| ''[[:d:Q4476757|Урал дәүләт физкультура университеты]]''
| [[:commons:Category:Danis Zaripov|Danis Zaripov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q984036|Stanislav Galimov]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-02-12
| [[Чиләбе]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q984054|Konstantin Barulin]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-09-04
| [[Караганда|Караганды]]
| 
| [[:commons:Category:Konstantin Barulin|Konstantin Barulin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q984252|Alexander Eremenko]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-04-10
| [[Мәскәү]]
| 
| [[:commons:Category:Alexander Eremenko (ice hockey)|Alexander Eremenko (ice hockey)]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q984256|Denis Kulyash]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-05-31
| [[Омск]]
| 
| [[:commons:Category:Denis Kulyash|Denis Kulyash]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q984259|Janne Pesonen]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-05-11
| ''[[:d:Q214054|Suomussalmi]]''
| 
| [[:commons:Category:Janne Pesonen|Janne Pesonen]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q998552|Alexander Svitov]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-11-03
| [[Омск]]
| 
| [[:commons:Category:Alexander Svitov|Alexander Svitov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Булат Шәвәлиев]]
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-09-19
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Денис Платонов]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-11-06
| [[Сарытау]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Денис Соколов]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-01-27
| [[Екатеринбург]]
| 
| [[:commons:Category:Denis Sokolov (ice hockey)|Denis Sokolov (ice hockey)]]
| 
|-
| 
| 
| [[Денис Архипов]]
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-05-19
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1187689|Denis Denisov]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-12-31
| [[Харьков]]
| 
| [[:commons:Category:Denis Denisov|Denis Denisov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1232389|Dmitriy Kazionov]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-05-13
| [[Ижау]]
| 
| [[:commons:Category:Dmitri Kazionov|Dmitri Kazionov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Дмитрий Ячанов|Дмитри Ячанов]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-04-17
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1232689|Dmitry Upper]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-07-27
| [[Дмитриевка (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)]]
| 
| [[:commons:Category:Dmitri Upper|Dmitri Upper]]
| 
|-
| 
| 
| [[Дмитрий Квартальнов]]
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-03-25
| [[Воскресенск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1245770|Janne Lahti]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-07-20
| ''[[:d:Q429864|Рийһимәки]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1252348|Vitali Yachmenev]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-01-08
| [[Чиләбе]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1282551|Vadim Khomitsky]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-07-21
| [[Воскресенск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Эдуард Кадыйрмәтов]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-03-07
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Алексей Симаков]]
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-04-07
| [[Екатеринбург]]
| 
| [[:commons:Category:Alexei Simakov|Alexei Simakov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1342208|Nikolay Zherdev]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-11-05
| [[Киев]]
| 
| [[:commons:Category:Nikolai Zherdev|Nikolai Zherdev]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1342417|Mikael Tellqvist]]''
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-09-19
| ''[[:d:Q19978722|Sundbyberg church parish]]''
| 
| [[:commons:Category:Mikael Tellqvist|Mikael Tellqvist]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1342533|Michael Nylander]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-10-03
| [[Стокгольм]]
| 
| [[:commons:Category:Michael Nylander|Michael Nylander]]
| 
|-
| 
| 
| [[Александр Бурмистров]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-10-21
| [[Казан]]
| 
| [[:commons:Category:Alexander Burmistrov|Alexander Burmistrov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1367412|Kanstantsin Kaltsou]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-04-17
| [[Минск]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024-03-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1369648|Sergei Bautin]]''
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-03-11
| [[Рогачёв|Раһачоу]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022-12-31
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1373863|Vitali Prokhorov]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-12-25
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1379215|Alexei Zhitnik]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-10-10
| [[Киев]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1389715|Sergei Zinovjev]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-03-04
| [[Прокопьевск]]
| 
| [[:commons:Category:Sergei Zinovjev|Sergei Zinovjev]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1389806|Konstantin Korneyev]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-06-05
| [[Мәскәү]]
| 
| [[:commons:Category:Konstantin Korneev|Konstantin Korneev]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1389952|Jonas Andersson]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-02-24
| ''[[:d:Q11057477|Лидингө]]''
| 
| [[:commons:Category:Jonas Andersson (ice hockey)|Jonas Andersson (ice hockey)]]
| 
|-
| 
| 
| [[Евгений Рясенский]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-07-18
| [[Тверь]]
| 
| [[:commons:Category:Yevgeni Ryasensky|Yevgeni Ryasensky]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1390031|Nikita Alexeev]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-12-27
| [[Мурманск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1390145|Lauris Dārziņš]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-01-28
| [[Рига]]
| 
| [[:commons:Category:Lauris Dārziņš|Lauris Dārziņš]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1390258|Vitali Proshkin]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-05-08
| [[Электросталь]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1390434|Alexander Stepanov]]''
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-04-26
| [[Мәскәү]]
| 
| [[:commons:Category:Alexander Stepanov (ice hockey)|Alexander Stepanov (ice hockey)]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1390466|Vladimir Vorobiev]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-11-02
| [[Череповец]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1392259|Evgeny Varlamov]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-12-07
| [[Таллинн]]
| 
| [[:commons:Category:Evgeny Varlamov|Evgeny Varlamov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1392507|Alekseï Tchoupine]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-11-11
| [[Глазов]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1400502|Grigory Shafigulin]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-01-13
| [[Чиләбе]]
| 
| [[:commons:Category:Grigori Shafigulin|Grigori Shafigulin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1422347|Fedor Malykhin]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-11-13
| [[Екатеринбург]]
| 
| [[:commons:Category:Fedor Malykhin|Fedor Malykhin]]
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-03-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1440121|Serhiy Varlamov]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-07-21
| [[Киев]]
| 
| [[:commons:Category:Sergi Varlamov|Sergi Varlamov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Иван Касутин]]
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-10-17
| [[Вологда]]
| 
| [[:commons:Category:Ivan Kasutin|Ivan Kasutin]]
| 
|-
| 
| 
| [[Александр Рыбаков]]
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-08-11
| [[Казан]]
| 
| [[:commons:Category:Alexander Rybakov|Alexander Rybakov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1675763|Pēteris Skudra]]''
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-04-24
| [[Рига]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1683613|Jaroslav Hlinka]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-11-10
| [[Прага]]
| 
| [[:commons:Category:Jaroslav Hlinka|Jaroslav Hlinka]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1688674|Evgeny Ketov]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-01-17
| [[Губаха]]
| ''[[:d:Q4314989|П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли дәүләт физик тәрбия, спорт һәм сәламәтлек университеты]]''
| [[:commons:Category:Evgeny Ketov|Evgeny Ketov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Тим Стәплтон]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-07-19
| ''[[:d:Q968621|Лагранж]]''
| ''[[:d:Q16836536|Fenwick High School]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1932959|Mika Noronen]]''
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-06-17
| [[Тампере]]
| 
| [[:commons:Category:Mika Noronen|Mika Noronen]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2004959|Sheldon Brookbank]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-10-03
| ''[[:d:Q1805495|Lanigan]]''
| 
| [[:commons:Category:Sheldon Brookbank|Sheldon Brookbank]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2007327|Valeri Zelepukin]]''
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-09-17
| [[Воскресенск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2058897|Patrik Martinec]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-09-04
| ''[[:d:Q368796|Йилемнитсе]]''
| 
| [[:commons:Category:Patrik Martinec|Patrik Martinec]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2092875|Vladimir Tsyplakov]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-04-18
| [[Инта]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-12-14
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2569145|Andrei Skabelka]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-01-20
| [[Минск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2577579|Alexander Golovin]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-03-26
| [[Үскәмән]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Альберт Вишняков]]
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-12-30
| [[Әлмәт]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Александр Дроздецкий]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-11-10
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Евгений Константинов (1982)|Евгений Константинов]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-03-29
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2832543|Aleksandr Jdan]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-08-28
| [[Воскресенск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Александр Виноградов (1970)|Александр Виноградов]]
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-06-20
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2846816|Andrey Kozyrev]]''
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-06-17
| [[Северск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Аслан Рәисев]]
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-12-29
| [[Грозный]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3022862|Denis Perevozchikov]]''
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-02-02
| [[Пермь]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3079720|Jozef Daňo]]''
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-12-28
| [[Нитра]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3148309|Igor Nikulin]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-08-26
| [[Череповец]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Николай Цулыгин|Николай Сулыгин]]
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-05-29
| [[Уфа]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3350276|Oleg Shargorodsky]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-11-18&lt;br/&gt;1969-11-19
| [[Харьков]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Сергей Котов (1950)|Сергей Котов]]
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-01-09
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3481575|Shaun Heshka]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-07-30
| ''[[:d:Q605427|Melville]]''
| 
| [[:commons:Category:Shaun Heshka|Shaun Heshka]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3554987|Vassili Tourkovski]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-09-03
| [[Сарытау]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Валерий Белов (1967)|Валерий Белов]]
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-01-24
| [[Мәскәү]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Эмиль Гарипов|Имил Гарипов]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-08-15
| [[Казан]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4182512|Andrei Zabolotnev]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-01-20
| [[Чиләбе]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Артём Лукоянов]]
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-01-31
| [[Әлмәт]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Денис Метлюк]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-01-30
| [[Тольятти]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4370292|Oleg Polkovnikov]]''
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-08-21
| [[Киев]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4397188|Oleg Romanov]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-03-31
| [[Минск]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4404071|Oleksandr Savytskyi]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-05-03
| [[Киев]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4427188|Konstantin Sokolov]]''
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-05-12
| [[Үскәмән]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4458997|Vladimir Tkachyov]]''
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-10-05
| [[Днипро]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4524624|Vladimir Shikhanov]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-03-16
| [[Самар]]
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
* Чемпион булу серләре: хоккей/ авт-төз. [[Гөлнара Сибгатова|Г.Сибгатова]]. — [[Казан]]: Татар. кит. нәшр., [[2010]]. — 71 б.: рәс. б-н.

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}

== Шулай ук карагыз ==
{{Портал|Спорт}}
* [[Ак Бүре (спорт мәктәбе)|Ак Бүре]]
* [[Нефтехимик (хоккей клубы, Түбән Кама)]]
* [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)]]
* [[Барс (хоккей клубы, Казан)]]
* [[Ирбис (хоккей клубы, Казан)]]
* [[Реактор (хоккей клубы, Түбән Кама)]]

{{Татарстан спорт оешмалары}}
{{Континенталь хоккей лигасы}}

{{Rq|stub}}

[[Төркем:Россия хоккей клублары]]
[[Төркем:Казан спорт клублары]]</text>
      <sha1>8zsrm7omg89bvr62isrcsamij16etdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәрит Мөхәммәтшин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16617</id>
    <revision>
      <id>6025688</id>
      <parentid>5572221</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бүләкләре, мактаулы исемнәре */ өстәмә</comment>
      <origin>6025688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16372" sha1="bxv7p6qbt6whz0cw1rqfh2zdypu91pt" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Фәрит Мөхәммәтшин
| рәсем =
| рәсем_зурлыгы = 270px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = Фәрит Мөхәммәтшин
| тулы исем = Фәрит Хәйрулла улы Мөхәммәтшин
| һөнәр = сәясәтче, галим
| туу датасы = 22.05.1947
| туу җире = [[Әлмәт]]
| гражданлык = [[Россия]]
| милләт = татар
| үлем датасы = 
| үлем җире = 
| әти = Хәйрулла Динкәй улы
| әни = Маһинур Мирзиян кызы
| ир =
| хатын = Луиза Әкрам кызы
| балалар = ''улы'' Дамир (''[[1971]]''),&lt;br/&gt; ''кызы'' Лилия&lt;ref&gt;Мин сине ничек яраттым. Казан: «Ак Барс», 2004&lt;/ref&gt;
| бүләк һәм премияләр = {{2 дәрәҗә &quot;Ватан алдында казанышлары өчен&quot; ордены}}{{3 дәрәҗә &quot;Ватан алдында казанышлары өчен&quot; ордены}} {{4 дәрәҗә &quot;Ватан алдында казанышлары өчен&quot; ордены}} {{Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале}}[[Файл:OrdenMeritTatarstan.jpg|20px|&quot;Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен&quot; ордены]][[Файл:Order Duslik rib.png|40px|Дуслык ордены - 2022]]{{Салават Юлаев ордены}}[[Файл:Order of Alexander Nevsky 2010 ribbon.svg|40px|Александр Невский ордены - 2022]]
| сайт = http://tat.speaker.tatarstan.ru/
| башка мәгълүмат =
}}
{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Мөхәммәтшин}}
'''Фәрит Хәйрулла улы Мөхәммәтшин''' – Татарстан сәясәтчесе, 1998 елның 27 маеннан 2026 елның 17 мартына кадәр [[Татарстан Республикасы Дәүләт Советы]] Рәисе. [[Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе]] академигы (2023).&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/farit-moxammatsin-ham-rifkat-minnexanov-tatarstan-fannar-akademiyase-agzasy-buldy-5872761  Фәрит Мөхәммәтшин һәм Рифкать Миңнеханов Татарстан Фәннәр академиясе әгъзасы булды.] [[Татар-информ]], 23.06.2023&lt;/ref&gt;

==Биография==
* [[1947 ел]]ның [[22 май|22 маенда]] [[Әлмәт]] шәһәрендә туган.
* [[1972 ел]]да – производствода эшләгән килеш Әлмәт газ сәнәгате техникумын, [[1979 ел]]да – [[Уфа нефть институты]]н, [[1986 ел]]да [[Сарытау]] югары партия мәктәбен тәмамлый.
*15 яшендә [[Миңнебай]] газ-[[бензин]] заводында токарь булып эшли башлый. Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Аннан кайтканнан соң, &quot;Әлмәтнефть&quot; нефть промыселы идарәсе җитештерүенең автоматлаштыру цехында контроль-үлчәү приборлары слесаре булып эшли.
*[[1970 еллар]] башыннан Ф.Х.Мөхәммәтшин Әлмәт шәһәрендә партия, Совет һәм хуҗалык эшләрендә була: КПССның шәһәр комитеты сәнәгать-транспорт бүлеге инструкторы; халык депутатларының шәһәр Советы башкарма комитеты рәисе урынбасары, беренче урынбасары, рәисе; КПССның шәһәр комитеты секретаре, икенче секретаре; &quot;Әлмәтнефть&quot; НГДУда катламнар басымын тоту өчен технологик сыекча әзерләү буенча идарә башлыгы.
*[[1980 еллар]] ахырында Ф.Х.Мөхәммәтшин республика Хөкүмәтендә җаваплы урыннар били: сәүдә министры, Министрлар Советы Рәисе урынбасары, соңрак – Татарстан Республикасы Премьер-министры.
*1998 елның 27 маеннан 2026 елның 17 мартына кадәр&lt;ref&gt;''[[Гөлнар Гарифуллина]].'' [https://tatar-inform.tatar/news/farit-moxammatsin-vazifasynnan-vakytynnan-alda-kitu-turynda-iglan-itte-5920762  Фәрит Мөхәммәтшин вазифасыннан вакытыннан алда китү турында игълан итте.] [[Татар-информ]], 17.03.2026&lt;/ref&gt; [[Татарстан Республикасы Дәүләт Советы]]на җитәкчелек итә.
* 2026 елның 17 мартыннан ― [[Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Мактаулы Рәисе]]&lt;ref&gt;[https://gossov.tatarstan.ru/file/gossov/docs/regulation_64260.pdf Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Мактаулы Рәисен сайлау турында 581-VII ДС карары]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Гөлнар Гарифуллина]]''. [https://tatar-inform.tatar/news/farit-moxammatsin-tatarstan-respublikasy-daulat-sovetynyn-maktauly-raise-itep-sailandy-5920769Фәрит Мөхәммәтшин Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Мактаулы Рәисе итеп сайланды.]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Татар-информ]], 17.03.2026&lt;/ref&gt;.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
Дәүләт алдындагы казанышлары һәм халыклар арасында дуслыкны һәм хезмәттәшлекне ныгытуга керткән зур өлеше өчен Дуслык ордены белән бүләкләнде ([[1997 ел]], май).

Россия дәүләтчелеген үстерүдәге казанышлары һәм законнар чыгару эшчәнлегендә актив катнашканы өчен Мактау ордены белән бүләкләнде (2005 ел, ноябрь).

Татарстан Республикасы икътисадын үстерүдәге һәм федератив мөнәсәбәтләрне камилләштерүдәге казанышлары өчен Россия Федерациясе Хөкүмәтенең Мактау грамотасы һәм Россия Федерациясе [[Федераль Җыен]] Федерация Советының Мактау грамотасы бирелде.

&quot;Ел спикеры&quot; номинациясендә &quot;Россия милли Олимпы&quot; премиясенә һәм Россиянең иң югары иҗтимагый бүләге – &quot;За Честь и Доблесть&quot; орденына ([[2005 ел]], ноябрь) ия булды.

* [[2005 ел|2005]] &quot;[[Казан]]ның 1000 еллыгы истәлегенә&quot; медале белән бүләкләнде.
* [[2012 ел|2012]] ― 2нче дәрәҗә [[Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены]]
* [[2017 ел|2017]] ― 3нче дәрәҗә [[Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены]] — «''70 яшьлек юбилее хөрмәтенә''»&lt;ref&gt;[https://www.azatliq.org/a/28504251.html Фәрит Мөхәммәтшин һәм митрополит Феофан &quot;Ватан алдындагы хезмәтләре өчен&quot; ордены белән бүләкләнде. Азатлык Радиосы,23.05.2017]&lt;/ref&gt;.

Ф.Х.Мөхәммәтшин – сәяси фәннәр докторы, [[Россия]] Федерациясе Технологик фәннәр академиясе академигы. Федератив төзелеш, милләтара мөнәсәбәтләр, сәясәт һәм күчеш чоры икътисады проблемалары буенча күп санлы монографияләр һәм публикацияләр авторы.

Ф.Х.Мөхәммәтшин чын мәгънәсендә җәмгыятебез үсешенең демократик юлын яклаучы сәясәтчеләрнең яңа плеядасына керә. Ул республиканың һәм аның гражданнарының мәнфәгатьләрен тотрыклы яклаучы. Ике яклы хезмәттәшлекле киңәйтүдә [[федераль үзәк]] белән актив диалогны ныклы дәвам итә. [[Татарстан]] алдындагы катлаулы икътисадый һәм социаль бурычлар комплексын хәл итүдә иң актив катнашучы. Бүгенге этапта иң мөһиме – [[демократия]]не һәм базар институтларын үстерү, эшкуарлык активлыгын стимуллаштыру, нәтиҗәле социаль сәясәт алып бару һәм җирле үзидарә нигезләрен ныгыту дип саный ул. Фәрид Хәйрулла улы –хезмәт сөючән һәм үз-үзенә таләпчән кеше. Кешеләрнең компетентлы, намуслы һәм тәрбияле булуын хуплый.
* [[2022 ел|2022]] ― [[Дуслык ордены (Татарстан)]] ― «''75 яшьлек юбилее хөрмәтенә''»&lt;ref&gt;''[[Гөлнар Гарифуллина]]''. [https://tatar-inform.tatar/news/rostam-minnexanov-farit-xairullovic-belan-ber-tapkyr-da-aculanyskanybyz-bulmady-5854950  Президент Фәрит Мөхәммәтшинны «Дуслык» ордены белән бүләкләде.] Татар-информ, 23.05.2022&lt;/ref&gt;
* [[2022 ел|2022]] ― [[Салават Юлаев ордены| Салават Юлаев ордены (Башкортстан)]] ― «''75 яшьлек юбилее хөрмәтенә''»&lt;ref&gt;''[[Гөлнар Гарифуллина]]''.[https://tatar-inform.tatar/news/farit-moxammatsin-salavat-yulaev-ordeny-belan-bulaklande-5854957 Фәрит Мөхәммәтшин «Салават Юлаев» ордены белән бүләкләнде.] [[Татар-информ]], 23.05.2022&lt;/ref&gt;
* [[2022 ел|2022]] ― Александр Невский ордены (РФ) ― «''Россия дәүләтчелеген ныгытуга, парламентаризмны үстерүгә зур өлеш керткәне һәм закон чыгару эшчәнлегендә активлык өчен''» &lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/putin-moxammatsinny-nevskii-ordeny-a-saimievne-maktau-ordeny-belan-bulaklade-5862870  Путин Фәрит Мөхәммәтшинны – Невский ордены, Айрат Шәймиевне Мактау ордены белән бүләкләде.] [[Татар-информ]], 14.11.2022&lt;/ref&gt;
* [[2023 ел|2023]] ― «Алтай Республикасы Парламенты» истәлекле медале ― ''парламентара хезмәттәшлекне үстерүгә һәм ныгытуга зур шәхси өлеш керткәне өчен''&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/kfuda-ikence-abilar-cuagy-kilacak-digan-ysanycny-yukka-cygardylar-5877532 Татарстан һәм Алтай Республикасы парламентарийлары хезмәттәшлек турында килешү имзалады.] [[Татар-информ]], 11.10.2023&lt;/ref&gt;
* [[2026 ел|2026]] ― II дәрәҗә [[Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены|«Ватан алдындагы казанышлары өчен»]] ордены ― ''Россия дәүләтчелеген ныгытуга, парламентаризмны үстерүгә керткән зур өлеше һәм актив закон чыгару эшчәнлеге өчен''&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/farit-moxammatsin-ii-daraa-vatan-aldyndagy-kazanyslary-ocen-ordeny-belan-bulaklande-5918117 Фәрит Мөхәммәтшин II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены белән бүләкләнде.] [[Татар-информ]], 28.01.2026&lt;/ref&gt;.
* [[2026 ел|2026]] — [[Казанның мактаулы гражданины|«Казанның Мактаулы гражданины»]]&lt;ref&gt;[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/ilsur-metshin-mnogimi-svoimi-dostizheniyami-kazan-obyazana-tseleustremlennym-i-silnym-lichnostyam/ Ильсур Метшин: «Многими своими достижениями Казань обязана целеустремленным и сильным личностям».] Официальный портал Казани, 29.08.2026&lt;/ref&gt;
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* {{ТР Дәүләт Советы VI чакырылыш депутаты| башлык = Мөхәммәтшин Фәрит Хәйрулла улы | person_id = 2| deputy_id = 185}}

== Шулай ук карагыз ==
{{Татарстан премьер-министрлары}}
{{Федераль Мәҗлестә Татарстан вәкилләре}}
{{Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 6 нчы чакырылыш депутатлары (2019-2024)}}
{{Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 5 нче чакырылыш депутатлары (2014-2019)}}
{{Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 4 нче чакырылыш депутатлары (2009-2014)}}
{{Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 3 нче чакырылыш депутатлары (2004-2009)}}
{{Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 2 нче чакырылыш депутатлары (1999-2004)}}
{{Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 1 нче чакырылыш депутатлары (1995-1999)}}
{{Татарстан Республикасы Югары Шурасы депутатлары (1990-1995)}}
{{«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены лауреатлары}}
{{Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе}}
{{Татарстанның шәрәфле ватандашлары}}
{{«Дуслык» ордены кавалерлары}}
{{Портал|Шәхесләр}}

{{DEFAULTSORT:Мөхәммәтшин, Фәрит}}
[[Төркем:Татарстан сәясәтчеләре]]
[[Төркем:Татар сәясәтчеләре]]
[[Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре]]
[[Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре]]
[[Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре]]
[[Төркем:Сәясәт фәннәре докторлары]]
[[Төркем:Татарстан Куркынычсызлык Шурасы әгъзалары]]
[[Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары]]
[[Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары]]
[[Төркем:Парламентлар спикерлары]]
[[Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары]]
[[Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары]]
[[Төркем:Россиянең Александр Невский ордены кавалерлары]]
[[Төркем:Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академиклары]]
[[Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары]]</text>
      <sha1>bxv7p6qbt6whz0cw1rqfh2zdypu91pt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фатих Хөсни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20185</id>
    <revision>
      <id>6025680</id>
      <parentid>4078647</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Хәтер */ өстәмә</comment>
      <origin>6025680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14578" sha1="av4v95d49nmuebbdebls087efc590zw" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Фатих Хөсни
| рәсем =
| рәсем_зурлыгы = 
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы =
| тулы исем = Фатих Хөснетдин улы Хөснетдинов
| һөнәр = язучы, публицист, драматург
| туу датасы = 3.02.1908
| туу җире = [[Татарстан]]ның [[Саба районы]] [[Олы Мәтәскә]] авылы
| гражданлык = 
| милләт = 
| үлем датасы = 19.05.1996
| үлем җире = [[Казан]]
| әти =
| әни =
| ир =
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр = {{Тукай бүләге}} [[1972 ел]]
| сайт =
| башка мәгълүмат =
}}
{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Хөснетдинов}}
'''Фатих Хөсни''', тулы исеме '''Фатих Хөснетдин улы Хөснетдинов''' — язучы-прозаик, әдәби тәнкыйтьче, публицист һәм драматург.
==Тәрҗемәи хәле==
Фатих Хөснетдинов [[1908 ел]]ның [[3 февраль|3 февралендә]] [[Русия]]нең элекке Казан губернасы [[Лаеш өязе]] (хәзерге [[Татарстан Республикасы]]ның Саба районы) [[Олы Мәтәскә]] дигән авылда урта хәлле игенче гаиләсендә туа. Башлангыч белемне авыл мәдрәсәсендә һәм 1917 елгы Октябрь инкыйлабыннан соң яңа ачылган совет мәктәбендә ала. [[1924]]-[[1929]] елларда [[Казан]]дагы М.Вахитов исемендәге ун сыйныфлы күргәзмә-тәҗрибә мәктәбендә укый. Шунда укыганда каләм тибрәтә башлый: [[1927]]-[[1930]] еллар арасында Казанда чыккан [[«Безнең юл» журналы]], «Авыл яшьләре», «Яңалиф», «Атака» журналлары битләрендә яшь авторның дистәләгән романтик рухтагы лирик шигырьләре дөнья күрә. Каләмен әдәбиятның башка жанрларында да сынап карый: Казан шәһәре һәм халкы тормышыннан очерклар, репортажлар бастыра, «Луиза», «Машиналар арасында мәхәббәт» дигән поэмаларын, «Көрәш кызы», «Усаллар» исемле беренче тәҗрибә драмаларын яза.

[[1929]]-[[1933 ел]]ларда Ф.Хөсни [[Казан финанс-икътисад институты]]нда укый. Институтны тәмамлагач, армиягә алынып, [[1935 ел]]ның ахырына кадәр Казандагы Беренче укчы дивизиянең махсус батальонында — элемтәче, соңыннан дивизия газетасы редакциясендә хәрби {{коммент|мөхбир|корреспондент}} булып хезмәт игә. Гаскәри хезмәт мөддәтен тутырып кайткач, Казандагы газета редакцияләрендә эшли, үзхәбәрче сыйфатында авылларда күп йөри, күмәкләшү гарасатын кичерә торган авыл халкының ыгы-зыгылы көнкүреше, уй-хисләре белән якыннан таныша. Боларның һәммәсе аның тормыш тәҗрибәсен арттыра, иҗатына яңа темалар, яңа төсмерләр өсти, каләменең чарлана-шомара баруына ярдәм итә. Бу елларда ул бигрәк тә хикәя жанрында актив эшли. [[1934]]-[[1941 ел]]лар арасында язучының хикәяләре, новеллалары тупланган дүрт җыентыгы басылып чыга. Мәшһүр татар артисты-гармунчысы [[Фәйзулла Туишев]]ның биографик материалларына нигезләнеп язылган, маҗаралы сюжетка корылган «Гармунчы» повесте ([[1939]]) һәм гаилә төзү, әхлак мәсьәләләрен яктырткан «Урманда» комедиясе дә ([[1938]]) әдипнең сугышка кадәрге иҗат эволюциясендә үзенчәлекле урын тоталар. Соңгысы, [[1938]]-[[1939 ел]]гы театр сезонында Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә куелып, матбугатта уңышлы спектакль буларак бәяләнә.

[[Бөек Ватан сугышы]] чорында Ф.Хөсни, барлык язучылар кебек, каләм көчен фашизмга каршы көрәшкә юнәлтә. Ул [[Көньяк фронты (Бөек Ватан сугышы)|Көньяк фронтында]] [[татар теле]]ндә чыга торган [[Сталин байрагы (газета, 1943–1944)|«Сталин байрагы»]] исемле газета редакциясендә берникадәр вакыт командировкада булып кайта. Ватан сугышы темасы, совет кешеләренең фронттагы һәм тылдагы фидакяр батырлыклары теге яки бу формада әдипнең шул еллардагы күп кенә әсәрләрендә чагыла. Болар арасында «Йөзек кашы» исемле повесте ([[1942]]) аеруча игътибарга лаеклы. Әсәрдә сугышка кадәрге бик ерак хәлләр турында сөйләнсә дә, үзенең эчке рухы белән повесть сугыш вакыты өчен дә актуаль яңгырашлы әхлакый проблемаларны — олы мәхәббәт, күңел сафлыгы, намуслылык, тугрылык шикелле изге хисләрнең кешенең рухи дөньясында һәм реаль эш-хәрәкәтләрендә чагылу нечкәлекләрен гаҗәеп эмоциональ күтәренкелектә, тәэсирле итеп сурәтләве белән укучыны җәлеп итә. Әсәрнең композицион яктан җыйнак, романтик аһәңле, лирик яңгырашлы вакыйгалар нигезенә корылган булуы, теле-стилендә халыкчан сурәтләү чараларының, романтик, лирик һәм юмористик бизәкләрнең муллыгы, каһарманнары кичергән хис-тойгыларньң тормышчан табигыйлеге бу әсәргә тиз арада киң популярлык китерә. Повестьның үз заманында рус, үзбәк, казакъ һ.б. телләргә тәрҗемә ителүе дә шул хакта сөйли.

[[1936 ел]]дан  ул [[СССР Язучылар берлеге]] әгъзасы.

Ватан сугышыннан соңгы елларда Ф.Хөсни үзенең проза остасы буларак иҗади йөзен билгели торган күләмле әсәрләрен — «Җәй башы» ([[1950]]), «Авыл өстендә йолдызлар» ([[1953]]), «Җәяүле кеше сукмагы» ([[1957]]), «Утызынчы ел» ([[1962]]), «Гыйльмениса һәм анын күршеләре» ([[1968]]), «Мәйдан» ([[1970]]), «Алтын эзләүчеләр» ([[1973]]), «Без яшь идек» ([[1975]]), «Картая белмәс картлык» ([[1977]]) кебек психологик пландагы повесть һәм романнарын иҗат итә. Катлаулы тормыш мәйданында төрле язмыш кичергән кешеләрнең эчке дөньясына тирән үтеп кереп, аларның көнкүрешен, уй-хыялларын, шатлык-кайгыларын, өмет-теләкләрен заманның тарихи-иҗтимагый вакыйгалары фонында үз каләменә хас психологик нечкәлек белән сәнгатьчә гәүдәләндергән бу әсәрләр илленче-җитмешенче еллардагы татар прозасының җитди казанышлары исемлегендә лаеклы урын биләп торалар. «Гыйльмениса һәм аның күршеләре» дигән повесте һәм шул исемдәге китапка кергән бер төркем сайланма хикәяләре өчен Ф.Хөсни [[1972 ел]]да [[Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе|Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе]]нә лаек була.

Ул озакка сузылган каты авырудан соң [[1996 ел]]ның [[19 май|19 маенда]] [[Казан]]да вафат була, [[Яңа бистә зираты]]нда җир куенына иңдерелә.

==Иҗат үзенчәлекләре==
Ф.Хөснинең иҗат мирасында әдәби жанрлардан драматургия, әдәби тәнкыйть, публицистика, мемуар төрләре дә күренекле урын тота. Тормышта үз кыйблаларын югалткан, көндәлек көнкүреш ыгы-зыгысына, мәшәкатьләренә кереп баткан кеше типларының рухи ярлылыгын гәүдәләндергән «Еллар һәм юллар» ([[1956]]), туганнар арасындагы мөнәсәбәтләр яктылыгында кешенең намусы, вөҗданы каршында җаваплылыгы кебек әхлакый проблемаларны кискен итеп куйган «Бертуган Таһировлар» ([[1965]]) драмалары үз вакытында, Татар дәүләт академия театрында куелып, тамашачылар тарафыннан җылы каршы алыналар.

Әдипнең матбугат битләрендә даими басылып килгән тәнкыйди-публицистик мәкаләләрендә исә үз заманының төрле иҗтимагый-мәдәни мәсьәләләре яктыртыла, татар әдәбияты һәм сәнгатенең үсеш тенденцияләре, әдәби жанрлар, аларның үзара багланышы, традицияләр, әдәби форма, язучы осталыгы, иҗат психологиясе һ.б. турында фикерләре бәян ителә. Бу төр мәкаләләр әдипнең «Уйланулар» ([[1961]]), «Ни әйтергә? Ничек әйтергә?» ([[1974]]) һәм «Карурманга керәм» ([[1985]]) исемле җыентыкларында урын ала.
==Дәүләт бүләкләре һәм истәлек==
Фатих Хөсни төрле елларда Татарстан Язучылар берлеге идарәсендә, «Казан утлары» журналы редколлегиясендә әгъза булып тора. Татар әдәбиятын үстерүдәге хезмәтләре өчен ул «Почет Билгесе» ([[1957]]), Хезмәт Кызыл Байрагы ([[1968]]), Октябрь Революциясе ([[1978]]) орденнары һәм берничә медаль белән бүләкләнә, ә [[1993 ел]]да Татарстан Республикасы Президенты М.Ш.Шәймиев Указы белән аңа «Татарстан Республикасының халык язучысы» дигән исем бирелә.
== Хәтер ==
* [[ТР Язучылар берлеге]] тарафыннан Фатих Хөсни исемендәге әдәби [[Фатих Хөсни исемендәге премия|премия]] булдырылган.
* 1997 елдан Фатих Хөснинең туган ягында ― [[Олы Мәтәскә]] авылында язучының тормышына һәм иҗатына багышланган музей эшли. Аның фондларында 2 меңнән артык экспонат, шул исәптән язучының мемориаль әйберләре, аның китаплары һәм фотосурәтләре бар&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/marat-axmatov-telace-raionynda-yazucy-fatix-xosni-muzeenda-buldy-5928413  Марат Әхмәтов Теләче районында язучы Фатих Хөсни музеенда булды.][[Татар-информ]], 28.08.2026&lt;/ref&gt;.
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Шулай ук карагыз ==

== Тышкы сылтамалар ==
* {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Фатих Хөсни | башлык = Адәм балалары  | серия = аудиоязма | файл = adam-balalary }}
* {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Фатих Хөсни | башлык = Йөзек кашы  | серия = аудиоязма | файл = fatih-hosni-jozek-kashy }}
* {{Татарстан китап нәшрияты аудиосы| автор = Фатих Хөсни | башлык = Энҗеле калфак  | серия = аудиоязма | файл = fatih-hosni-enje-kalfak }}
{{rq|wikify}}
{{Тукай премиясе лауреатлары 1970-1980}}

{{DEFAULTSORT:Хөсни, Фатих}}
[[Төркем:Татар язучылары]]
[[Төркем:Тукай премиясе лауреатлары]]
[[Төркем:Фатих Хөсни]]</text>
      <sha1>av4v95d49nmuebbdebls087efc590zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олы Мәтәскә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39123</id>
    <revision>
      <id>6025681</id>
      <parentid>6018490</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Мәдәният */ өстәмә</comment>
      <origin>6025681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17054" sha1="90lzzxp4vsu68ejegid09s2oxxy3kzo" xml:space="preserve">{{ТП
|халәт     = авыл
|татар исеме  = Олы Мәтәскә
|чын исем    = Олы Мәтәскә
|ил       = Россия
|герб      = 
|байрак     = 
|герб киңлеге  = 
|байрак киңлеге = 
|lat_deg = 55
|lat_min = 52
|lat_sec = 48
|lon_deg = 50
|lon_min = 4
|lon_sec = 12
|CoordAddon   = type:city(17800)_region:RU
|CoordScale   = 250000
|ЯндексХарита = 
|ил харитасы зурлыгы =300
|төбәк харитасы зурлыгы =300
|район харитасы зурлыгы =250
|төбәк төре   = Республика
|төбәк     = Татарстан
|төбәк җәдвәлдә = Татарстан
|район төре   = муниципаль район
|район    = Теләче районы
|район җәдвәлдә= 
|җәмгыять төре=
|җәмгыять    = 
|җәмгыять таблицада    = 
|ил харитасы    = 
|төбәк харитасы  = 
|эчке бүленеш    = 
|башлык төре    = 
|башлык    = 
|нигезләү датасы = Казан ханлыгы
|беренче телгә алу = 
|элеккеге исемнәр  = 
|мәйдан     = 
|биеклек төре    = 
|ТП мәркәзе биеклеге = 
|климат     = dfb — дымлы континенталь
|рәсми тел   = 
|халык саны   = 591
|исәп елы    = 2002
|халык тыгызлыгы = 
|агломерация   = 
|милли состав   = 
|дини состав   = 
|этнохороним   = 
|сәгать кушагы    = +3
|DST    = 
|телефон коды  = 
|почта индексы = 422082
|почта индекслары    = 
|автомобиль коды    = 16, 116
|Commons-та төркем    = 
|сайт    = 
|сайт теле    = 
|сайт теле2    = 
|сайт теле3    = 
|сайт теле4    = 
|сайт теле5    = 
|add1n     = 
|add1    = 
|add2n    = Русча топонимы
|add2    = Большие Метески
|add3n    = 
|add3    = 

| add3n = ОКАТО
| add3  = 92256000014

| add4n = ОКТМО
| add4  = 92656413101
}}
'''Олы Мәтәскә''' — [[Татарстан Республикасы]]ның [[Теләче районы]]ндагы авыл. Олы Мәтәскә авылы район үзәге Теләчедән 7 чакрым ераклыкта урнашкан.
 
== Тарих ==
Җөри юлы өстендәге Югары Мәтәскә, Олы Мәтәскә, Мәтәскә бушлыгы (пустошь) һәм Тәмте-Мәтәскә янындагы дүртенче Мәтәскә авыллары да Казан ханлыгы чорында булган. Урта Мәтәскә авылы зиратында XVI йөзгә нисбәтле кабер ташы язмаларын археограф-галим Һ. В. Йосыпов билгеләгән. Д. А. Корсаков җыентыгында Җөри юлы өстендәге Мәтәскә суы буена утырган Югары Мәтәскәдә 136 ясак түли торган татар, шул ук су буендагы Олы Мәтәскәдә 186 йомышлы һәм дүрт керәшен татары яшәве әйтелә. А. Артемьев китабындагы мәгълүматларга караганда, Мәтәскә суы янындагы Олы Мәтәскәдә 191 хуҗалыкта 590 ир-ат һәм 619 хатын-кыз көн күргән, бер мәчет булган. Югары Мәтәскә авылының 91 хуҗалыгында 264 ир-ат һәм 285 хатын-кыз исәпләнгән, авылда бер мәчет эшләгән. Төрек-Тәмте суы янындагы Тәмте-Мәтәскә авылында 47 хуҗалык булып, анда 158 ир-ат һәм 160 хатын-кыз яшәгән, бер мәчет булган. [[Илиодор Износков|И. А. Износков]] атамалары составында «мәтәскә» берәмлеге булган авылларны болай тасвирлый: «Олы Мәтәскә авылы Җөри сәүдә юлы өстенә, Мәтәскә суы буена утырган. Авылдагы 312 хуҗалыкта ислам дине тотучы 719 ир-ат һәм 670 хатын-кыз яши. Югары Мәтәскә икенче төрле Яңа ил дип атала. Бу атама аның яңарак кына барлыкка килүен күрсәтә. Авылдагы 92 хуҗалыкта ислам дине тотучы 393 ир-ат һәм 357 хатын-кыз исәпләнгән. Тәмте-Мәтәскә авылы Җөри сәүдә юлы өстенә, Төрек-Тәмте суы буена утырган. Авылдагы 71 хуҗалыкта ислам динендәге 240 ир-ат һәм 218 хатын-кыз яшәгән». [[Казан үнивирситите|Казан университеты]] профессоры [[Сергей Шпилевский|С. М. Шпилевский]] бу төбәкне җентекләп тикшергән. «Бу тирәләрдә,— дип яза ул,— 1184 ел датасы белән рус елъязмаларында еш искә алынган Тәмтедә (русча: Темтюзи) кавем-кабиләләре яшәгән». 1898 елда Олы Мәтәскә (Түбән Мәтәскә), Югары Мәтәскә һәм Тәмте-Мәтәскәдә татарлар яши дип искәртеп кителә. К. П. Берстель китабында Олы Мәтәскәдә барлыгы — 1503, Югары Мәтәскәдә — 721, Тәмте-Мәтәскәдә 441 татар яшәве билгеләнгән. Почта станциясе булган Мәтәскә В. П. Семенов хезмәтендә искә алына.
Олы Мәтәскә, Югары Мәтәскә авыллары халкы Күкчә, Балыклы, Тәмте авыллары халкы белән бергә Балыклы җыены яисә Олы болын җыены үткәргән.
Аксакаллар сөйләвенә караганда, Төрек авылыннан Тәмте аерылып чыккан. Тәмтедән килеп, Олы Мәтәскә авылын нигез-ләгәннәр. Тәмте авылының бер бабае җиләклек эзләп йөргәндә матур болыны, агым суы, чишмә-кизләүләре күп булган бер урынны ошата һәм җиде улын алып шушы урынга килеп утыра. Үзе белән сигез хуҗалык төзеп, тыныч кына яши башлыйлар. Авыл үсә, зурая һәм андагы кайбер гаиләләр китеп Югары Мәтәскә авылына нигез салалар. Мәтәскә исеме алган атамалар бер урынга, Тәмте һәм Мәтәскә сулары буена сыенып утырганнар. Бу суларны икенче төрле Инеш дип йөртәләр.
Казан ханлыгы яулап алынганнан соң, Идел буендагы халыкларны, шул исәптән татарларны да көчләп чукындыру, ягъни христиан диненә күчерү башлана. Бу сәясәт һәр татар авылына, шул исәптән Мәтәскәгә дә килеп җитә. Олы Мәтәскә халкының бер өлеше чукындырыла, ләкин соңыннан алар яңадан мөселманлыкка кире кайта.
Олы Мәтәскә авылын халык һәрвакыт Мәтәскә дип кенә атый. Олы Мәтәскәдән биш чакрым ераклыктагы Югары Мәтәскәне Яңа ил (Янил) дип йөртәләр.
Мәтәскә тирәләрендә исемле географик берәмлекләр шактый. Күкчә белән ике арада Түләмә суы ага. Имана түли алмаган вакытларда, салым җыючылар килгәндә, халык шушы елга янына килеп качып торган. Түләмә чишмәсе дә шушы елга ярында аккан. Зират астындагы чишмә Изгеләр чишмәсе дип йөртелә. Аны карап һәм чистартып торалар, янына сәдака куеп китәләр.
Куш елга дип исемләнгән су ике зур елгадан торган. Икесе дә тирән һәм зур булган. Мәтәскәнең Инеш суы дүрт чишмә-судан барлыкка килгән: Озын алан, Зиреклек, Ташчишмә, Кәкре каен төбеннән чыккан су. Шунда ук Ярмәк суын да атарга мөмкин. Кабак суы кечкенә генә инеш, ә суы бик салкын, чөнки ул чишмә суларыннан җыелган. Сабирҗан абзый Вәлиев әйтүенә караганда, элек аның янында аракы заводы булган. Хәзер анда көтү йөри. Таш елганың да хәзер суы беткән. Ярларының кайбер урыннары бик текә, анда төрле таш катламнары күренеп тора икән. Моннан башка, Хәйбулла һәм Мөнәвәрә елгалары да ага. Авыл янында Бака күле дип йөртелгән күл бар. Югары Мәтәскә күле дә матур, Данауровка күле тирәсе дә гаҗәп ямьле. Соңгысы бик зур, суы чиста, тирә-юнендә агачлар үсә. Авыл янында Казыган тау дип йөртелгән тау бар. Бу тау кешеләр казып ясаганга да ошаган, шул ук вакытта ул табигый да кебек. Аны адаштыра торган җир дип сөйлиләр. Моннан башка, Акъяр тавы, Текә тау, Марҗа кабере тауларын әйтеп китәргә була.
Сабантуй, җыен, кичке уеннар нәкъ авыл уртасындагы Болын җирдә оештырыла. Авылда хәзер 300 хуҗалык бар, ә элек хуҗалыклар саны 500 дән артык булган, китапханә,
Мәдәният йорты эшли. 1992 елның декабрь аенда авылда мәчет ачылган.
Халык урамнарны үзенчә атап йөртә: Тегәрҗеп урамы, Түбән оч, Олы урам, Зират очы, Үткәвәл урамы һ. б.
Олы Мәтәскә авылы халкы әби-баба ята торган зиратны карап һәм чистартып тора. Аның тирә-юне әйбәтләп тотып алынган. Һәр елны язга чыгу белән, авыл ир-атлары анда өмә үткәрәләр.

== Мәдәният ==
* 1997 елдан [[Фатих Хөсни]]нең туган ягында ― [[Олы Мәтәскә]] авылында язучының тормышына һәм иҗатына багышланган музей эшли. Аның фондларында 2 меңнән артык экспонат, шул исәптән язучының мемориаль әйберләре, аның китаплары һәм фотосурәтләре бар&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/marat-axmatov-telace-raionynda-yazucy-fatix-xosni-muzeenda-buldy-5928413  Марат Әхмәтов Теләче районында язучы Фатих Хөсни музеенда булды.][[Татар-информ]], 28.08.2026&lt;/ref&gt;.
== Халык ==
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q20588203. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-02-03
| [[Фатих Хөсни]]
| 
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6051619|публицист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q487596|драматург]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-05-19
| [[Казан]]
|-
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-02-14
| [[Айгөл Нәбиуллина]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]
| ''[[:d:Q33999|актёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1607826|мөхәррир]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13590141|алыпбаручы]]''&lt;br/&gt;[[җырчы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q60687737|мәдәният өлкәсе оешма җитәкчесе]]''
| [[Казан шәһәренең музей комплексы|«Казан» милли-мәдәни үзәге]]&lt;br/&gt;[[Казан шәһәр филармониясе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q123054919|Мәйдан TV]]''&lt;br/&gt;[[Тәртип радиосы|Тәртип FM]]
| 
| 
|-
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-05-15
| ''[[:d:Q111711028|Azat Nurmöxämmätef]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-11-05
| [[Динар Кәримуллин]]
| [[Идел буе дәүләт физик культура, спорт һәм туризм университеты|Идел буе физик культура, спорт һәм туризм университеты]]
| ''[[:d:Q2066131|спортчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q41583|тренер]]''
| [[Лаеш районы]]
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}
=== Шәхесләр ===
* Олы Мәтәскә авылында татар прозасының күренекле вәкиле, халык язучысы [[Фатих Хөсни]] (Фатих Хөснетдин улы Хөснетдинов, 1908—1996) туып үскән.
* [[Илдар Низамов (1950)|Илдар Низамов]] (1950―2018), [[Теләче районы]] башлыгы (1999―2011 елларда).
* [[Динар Кәримуллин]] (1996), көрәш буенча Россиянең атказанган спорт мастеры (2026).

== Демография ==
{| class='standard' style='text-align: center;' width=60%
| colspan=13 | Халык саны
|- class='shadow'
|[[1859 ел|1859]]
|[[1897 ел|1897]]
|[[1908 ел|1908]]
|[[1920 ел|1920]]
|[[1926 ел|1926]]
|[[1938 ел|1938]]
|[[1949 ел|1949]]
|[[1958 ел|1958]]
|[[1970 ел|1970]]
|[[1979 ел|1979]]
|[[1989 ел|1989]]
|[[2002 ел|2002]]
|[[2010 ел|2010]]
|-
|1209
|1503
|1633
|1575
|1177
|1061
|926
|745
|811
|672
|573
|591
|
|}
Төп милләтләр ([[1989 ел]]гы җанисәп буенча): [[татарлар]].


2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 467 кеше яши&lt;ref name=16t&gt;[https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.]&lt;/ref&gt;, шул исәптән:
[[татарлар]] — 97,22%,
башка халыклар — 2,78%&lt;ref name=16t /&gt;.

== Климат ==
{{temperatura12-y-cyrillic|-10.9|-10.9|-5.8|4.5|13.4|18.5|20.4|17.8|12.1|4.4|-4.8|-10.2|4.0}}
Климат уртача континенталь. [[Кёппен климатлар классификация|Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе]] буенча климатның коды: Dfb&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm#data World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna]&lt;/ref&gt;. Уртача еллык һава температурасы 4.0&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;[http://www.retscreen.net NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International]&lt;/ref&gt;
== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}
== Чыганаклар ==
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* Рухи башкалабыз: Мәшһүр [[татар]] авыллары / [[Фирдәүс Гарипова|Ф.Г. Гарипова]]. – [[Казан]]: Мәгариф, [[2005]], - 247 б.
{{рәсемнәр юк|}}
{{викиләштерергә}}
{{Теләче районы}}</text>
      <sha1>90lzzxp4vsu68ejegid09s2oxxy3kzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Польша-Литва татарлары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56720</id>
    <revision>
      <id>6025712</id>
      <parentid>5965575</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37452-30</username>
        <id>61536</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарих */</comment>
      <origin>6025712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38458" sha1="fgjw2mom9ec6copm1xvicp2d4k04u0m" xml:space="preserve">&lt;small&gt;{{мәгънәләр| Татарлар (мәгънәләр) }}&lt;/small&gt;
{{УК}}
[[Рәсем:Grupa żołnierzy Pułku Jazdy Tatarskiej 1919 rok.JPG|right|250px|thumb|Польша Татарлары. Татар гаскәриләр Варшава яклавында, 1919 ел]]
[[Рәсем:Пробуждение журнал Сенкевич Генрик N5 1915.jpg|right|250px|thumb|Һенрик Сенкевич, Нобель лауреаты — Польша Татар вәкиле, 1915 ел]]
[[Рәсем:CharlzTat.jpg|right|250px|thumb|Бөек Британия тәхете мирасчысы, Велс шаһзадәсе [[Чарльз (Велс шаһзадәсе)|Чарльз]] Польша татарлары белән очраша һәм бергә җырлый. «Британия өчен сугыш»та (1940-1943) катнашкан татар хәрби очучыларына багышланган чаралары. Кружиняны, Польша, 2010 ел.]]
[[Рәсем:Bohoniki - Mosque 05.jpg|right|250px|thumb|Боһоники Мәчете, 18 гасыр]]
[[Рәсем:Bohoniki cmentarz muzulmanski 03.jpg|right|250px|thumb|Татар зираты, [[Польша]], [[Боһоники]]]]
'''Польша-Литва татарлары''' (тат.гарәп. ﭘِوُﻟﺷﺎ-ﻟﻳﺗوﺎ ﺗﺎﺗﺎﺭﻟﺎﺭئِ'', ''липкалар'', ''липка татарлары'', ''Беларусь татарлары'')&amp;nbsp;— [[XIII гасыр|XIII]] ([[XIV гасыр|XIV]]) гасырдан [[Литва]], [[Беларусь]]тә, [[Польша]]да, [[Балтыйк буе]]нда яшәүче [[татарлар]]. 

Гомуми санннары&amp;nbsp;— 26 меңнән артык кеше ([[1993]]): 10 меңнән артык [[Беларус]]та, 5 меңнән артык [[Польша]]да, 4 мең Литвада яши. Аерым вәкилләре [[Россия]]дә, [[Украина]]да һәм башка дәүләтләрдә гомер кичерә. 

Диннәре: сөнни [[мөселман]]нар, христианнар ([[православие|православ]], [[католицизм|католик]], [[протестантлык|протестант]]). 

Телләре: [[Поляк теле|поляк]], [[беларус теле|беларус]], [[татар теле|татар телләре]]. Язулары [[латин әлифбасы|латин]], [[Кириллица|кирил]] һәм [[Гарәп әлифбасы|гарәп әлифбалары]] нигезендә.
[[Рәсем:Belarusian Lipka Tatar Flag.svg|right|250px|thumb|Беларус Татарлары Байрагы]]

== Тарих ==
[[Tuqtamış xan|Туктамыш хан]] һәм Нугай әмире бәрелешләреннән соң Туктамыш гаскәренең өлеше Бөек Литва кенәзлегенә китәргә мәҗбүр булган. [[XV гасыр]]да Литвага вассал өч татар кенәзлеге оеша: [[Мансур кенәзлеге]], [[Җагалдай ханлыгы]] һәм [[Курск төмәнлеге]].

=== Җәләл-әд-Дин гаскәре ===
Әмир [[İdegäy|Идегәй]] [[Tuqtamış xan|Туктамыш]] хан өстеннән җиңүдән сон [[Tuqtamış xan|Туктамыш]] улы&amp;nbsp;— [[Cələletdin|Җәләл-әд-Дин]] үзенең гаскәре белән Литвага күчкән. Литва бөек кенәзе [[Витовт]] аны яклаган һәм үзенең дәүләтенда татарларга яшәргә рөхсәт биргән.

=== Грүнвальд сугышы ===
[[Grünwald suğışı|Грүнвальд сугышы]]нда Татар Гаскәре [[Cələletdin|Җәләл-әд-Дин]] җитәкчелегендә катнашкан, гомуми литва-татар-славян җиңүендә хәлиткеч роль уйнаган.

Витовт [[Grünwald suğışı|Грүнвальд сугышы]]нда татар хәлиткеч булышуы өчен татарларга Литвада җир хокукы һәм мәчетләр төзүе рөхсәт биргән. Шул вакыттан башлап татарлар Литваның ([[1569 ел]]дан [[Речь Посполита]]) чикләрен саклаганнар.

[[1557 ел|1557]]—[[1558 ел]]арда язылган «Risāle-yi Tatar-i Leh» кулъязмасы буенча Польшада мәчетле 100 татар авылы булган.

=== Гаскәри катлау ===
Татарлар Речь Посполитаяда гаскәри катлау булган. [[Польша Татар Гаскәре]] [[1683 ел]]да [[Вена шәһәре|Вена]] шәһәренә сугышында катнашкан.

[[1667 ел]]да Польша Сеймы татар дини иреклеге чикләгән, [[1672 ел]]да Татар Гаскәре бу дини чикләүләргә каршы Подолиядә баш күтәргән, [[1679 ел]]да Польша Сеймы Татар дини иреклеге һәм өстен хокукларын кире кайтарырга дучар булган. [[Польша]] патшасы Ян III Собеский ([[1674 ел|1674]]—[[1696 ел|1696]]) «Таҗ биләмәләрендә» [[Брест]], [[Гродно]], [[Кобрина]] шәһәрләре янында татарларга җир биргән: 0,5-7,5 км². хәрби дәраҗә тәңгәллеге буенча. Соңгы татар гаскәрләре Польшага [[1691 ел]]да кайткан. 

[[1775 ел]]да Польша Сеймы татар өстенлелекләрен раслаган. Татар җиңел атлы гаскәре бөтен Аурупада билгеле булган һәм татар сүзе огълан&amp;nbsp;— улан махсус Польша атлы гаскәренә исеме бирелгән. Польша татар полковнигы Александр Улан (Aleksander Ułan) Саксон сугышларында катнашканнан соң, аның даны бөтен Польшада танылган булган һәм бөтенесе татар гаскәрләрен «Уланнар» дип йөртелә башлаган. 

[[Австрия мираслыгы өчен сугышы]]нда ([[1740 ел|1740]]—[[1748 ел|1748]]), [[Җидееллык сугыш]]та татар уланнары катнашканнар.

=== Польша хезмәтендә татар морзалары фамилияләре ===
[[XVII гасыр]]да Польша хезмәтендә татар морзалары фамилияләре: 

Альдукевич, Барановский, Базаревич, Халецкий, Яблоньский, Крычиньский, Кржечовский, Ледзиньский, Лось, Селецки, Михаловский, Муха, Олеёвский, Поплавский, Рудзиевич, Северин, Скирнут, Смольский, Соколовский, Тальковский, Вильчиньский, Заблоцкий (''полякча Aldukiewicz, Baranowski, Bazarewicz, Chalecki, Jabłoński, Kryczyński, Krzeczowski, Ledziński, Łoś, Sielecki, Michalowski, Mucha, Olejowski, Popławski, Rudziewicz, Seweryn, Skirnut, Smolski, Sokolowski, Talkowski, Wilczyński, Zabłocki'').

[[XVIII гасыр]] регистры : Александрович, Ассанович, Азулевич, Бучацкий, Давлашeвич, Муравский, Ясиньский, Романовский, Сафаревич, Соболевский, Сулимович (''полякча Aleksandrowicz, Assanowicz, Azulewicz, Buczacki, Dawlaszewicz, Murawski, Jasiński, Romanowski, Safarewicz, Sobolewski, Sulimowicz'').

=== Польша бүленүе ===
[[Польша]] бүленгәннән соң [[Пруссия]], [[Австрия]], [[Россия]] тарафыннан 1772-1775 елларда татарлар берничә дәүләттә яши башлаган. Һәр дәүләттә татарлар хәрби хезмәт үтәгәннәр.

=== Россиядә ===
[[Россия Империясе]]ндә Литва-татар атлы полкы [[1797 ел]]да барлыкка килгән (1168 кеше), [[1803 ел]]да тагыда Татар атлы гаскәре барлыкка килгән.

=== Наполеон Бөек Гаскәрендә ===
[[Рәсем:Lithuanian Tatars of Napoleonic army.JPG|right|300px|thumb|Татар оланнары Наполеон гаскәрендә]]

[[1812 ел]]да [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] [[Вилнүс|Вильно]] шәһәрендә Татар эскадроны Мостафа Мирза Ахмат улы җитәкчелегендә оештырган. Мостафа Мирза Ахмат улына Франция Гвардия 1-нче Татар атлы Гаскәре майоры булып билгеләнгән. [[1812 елгы Ватан сугышы|Бородино сугышында]] татар гаскәрләре ике яктан да катнашканнар.

=== Польша дәүләтендә (1918—1939) ===
[[1919 ел|1919]]—[[1939 ел]]ларда [[Польша]] бәйсез дәүләте торгызганнан соң татарлар яңадан Польша гаскәрендә хезмәт итә башлаган. [[1919 ел]]да «Мостафа Әхмәт улы исемендәге Җиңел атлы полкы» ({{lang-pl|Pułk Jazdy Tatarskiej im. Mustafy Achmatowicza}}), [[1920 ел]]да «Татар оглан полкы» ({{lang-pl|Tatarski Pułk Ułanów imienia Mustafy Achmatowicza}}) оештырылган. Байрагы&amp;nbsp;— бунчук була. [[1920 ел]]да 13-нче Вилен татар улан полкы ({{lang-pl|13 Pułk Ułanów Wileńskich}}) оештырылган.
[[Файл:Rozmieszczenie Tatarów w Polsce.png|thumb|318x318px]]
[[Файл:Tatars in Belarus — Татары в Беларуси 2009.png|thumb|300px]]

==== Татарлар Варшаваны коткара ====
Совет-Польша сугышы вакытында , [[1920 ел]]да, Тухачевский җитәкчелегендәге Кызыл Гаскәр [[Варшава]]га һөҗүм иткән. Польша маршалы [[Юзеф Пилсудский]] Татар Улан гаскәрләренә Тухачевский гаскәре артыннан һөҗүм итәргә боерык биргән. 14 августта, сугышның хәлиткеч мизгелләрендә, Татар Уланнары Тухачевский гаскәрләренә һөҗүм иткәннәр һәм Кызыл Армия качып китәргә мәҗбүр була. Шулай итеп Польша мөстәкыйльлеген якланган. Пилсудский маршалы рәсми рәвештә татарларга хөрмәт тапшырган.

[[1938 ел]]да Польшада 17 мәчет һәм 2 дога кылу йорты эшләгән.&lt;ref&gt;http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=1987&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=1&amp;QI=A270C3B6F7CEAC299C18EBBA1EDCBAF5-1&lt;/ref&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:88%&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
![[Торак пункт|ТП]] исеме
!Мәэмүри берәмлек (1938)
&lt;small&gt;(хәзерге)&lt;/small&gt;
!Мәчет төзелү вакыты
!Хәзерге торышы
!Искәрмә
|-
|[[Боһоники]]
''Bohoniki''
|Сокулка повяты
&lt;small&gt;{{POL}}, [[Подлясье воеводалыгы]]&lt;/small&gt;
|1834
|
|Мәхәллә 1795 елга кадәр оештырылган
|-
|Довбучишки
''Dowbuciszki''
|Молодечно повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, [[Һродна өлкәсе]], Сморгонь районы&lt;/small&gt;
|1735
|&lt;small&gt;1991 дә сүтелгән, калдыклары Халык мигъмарияте һәм көнкүреше музеена алып кителгән&lt;/small&gt;
|Мәхәллә 1588 елда оештырылган
|-
|Клецк
''Kleck''
|Нисвиж повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, [[Минск өлкәсе]], Клецк районы&lt;/small&gt;
|1881
|[[:pl:Meczet w Klecku|1944 тә яндырылып юк ителгән]]
|Мәхәллә 1886 елда оештырылган
|-
|[[Крушиняны]]
''Kruszyniany''
|Гродна повяты
&lt;small&gt;{{POL}}, Подлясье воеводалыгы&lt;/small&gt;
|?
|эшли
|Мәхәллә ~1679 елда оештырылган
|-
|Ляховиче
''Lachowicze''
|Барановиче повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, [[Брест өлкәсе]], Ляховичи районы&lt;/small&gt;
|1815, 1924
|1953 тә юк ителгән.
|1917 дә рус гаскәрләре тарафыннан җимерелгән.
1924 елда АКШ татарлары, Мисыр патшасы һәм мөфтият акчаларына яңадан төзелгән.
|-
|Ловчыце
''Łowczyce''
|Новогрудек повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, Һродна өлкәсе, Новогрудок районы&lt;/small&gt;
|?
|эшли?
|Мәхәллә ~1420 елда оештырылган
|-
|Мядель
''Miadzioł''
|Поставы повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, Минск өлкәсе, Мядель районы&lt;/small&gt;
|1840, 1930
|?
|Беренче бөтендөнья сугышы вакытында җимерелгән.
1930 елда яңадан төзелгән.
|-
|Мир
''Mir''
|Столпец повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, Һродна өлкәсе, Кореличи районы&lt;/small&gt;
|1795-1840
|?
|
|-
|[[Өе]]
''Iwie''
|&lt;small&gt;{{BLR}}, Һродна өлкәсе, Өе районы&lt;/small&gt;
|
|
|
|-
|Некрашуньце

''Niekraszuńce''
|Лида повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, Һродна өлкәсе, Вороново районы&lt;/small&gt;
|?, 1926
|1938 дән соң юк ителгән.
|Мәхәллә ~1420 елда оештырылган.

Иске мәчет сугыш вакытында җимерелгән, 1926 да яңадан төзелгән.
|-
|[[Немеж]]

''Niemież''
|Вильно повяты
&lt;small&gt;{{LTU}}, Вилнүс өязе&lt;/small&gt;
|?, 1909
|эшли
|Мәхәллә 1684 елга кадәр оештырылган.
|-
|[[Новогрудок|Новогрудек]]

''Nowogródek''
|Новогрудек повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, Һродна өлкәсе&lt;/small&gt;
|1796
|эшли
|1855 елда үзгәртеп төзелгән, 1939 елгача мәчет каршында [[мәктәп]] тә эшләгән. [[Икенче бөтендөнья сугышы|ИБСнан]] соң 1994 елгача - торак йорт.
|-
|Осмолово

''Osmołowo''
|Нисвиж повяты
&lt;small&gt;Беоруссия, Минск өлкәсе, Несвиж районы&lt;/small&gt;
|?, 1924
|1960 та сүтелгән.&lt;ref&gt;http://www.nesvizh-news.by/2014/12/tatary-v-osmolove-2/&lt;/ref&gt;
|Мәхәллә 1834 елга кадәр оештырылган. Соңгы мәчет 1924 тә төзелгән.
|-
|[[Слоним]]

''Słonim''
|Слоним повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, Һродна өлкәсе&lt;/small&gt;
|1804, 1882, 1994
|эшли
|
|-
|[[Кырык Татар|Сорок Татары]]

''Sorok Tatary''
|Вильно повяты
&lt;small&gt;{{LTU}}, Вилнүс өязе&lt;/small&gt;
|1815
|
|Мәхәллә 1588 елга кадәр оештырылган.
|-
|Видзе

''Widze''
|Браслав повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, Витебск өлкәсе, Браслав районы&lt;/small&gt;
|1860...1865, 1930...1932
|
|
|-
|[[Вильно]]

''Wilno''
|Вильно воеводалыгы
&lt;small&gt;{{LTU}}&lt;/small&gt;
|XV гасыр, XIX гасыр
|1962 елда җимерелгән.
|
|-
|Докшыце

''Dokszyce''
|Дҗисна повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, [[Витебск өлкәсе]], Докшицы районы&lt;/small&gt;
|июнь 1926
|?
|Мәхәллә [[Беренче бөтендөнья сугышы|ББСнан]] соң оештырылган.
|-
|Глембоке

''Glębokie''
|Дҗисна повяты
&lt;small&gt;{{BLR}}, [[Витебск өлкәсе]], Глубокое районы&lt;/small&gt;
|1930
|юк ителгән.
|
|}
&lt;/div&gt;

=== Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында ===
[[1939 ел]]да [[Польша]] дәүләтенә [[Фашистлар Германиясе]] һөҗүм иткән. Соңрак [[СССБ]] үз гаскәрләрен Польшага җибәргән. Татар улан полкы батырлык күрсәтеп фашистларга каршы сугышкан, соңрак көтмәгәндә партизанча фашист гаскәренә һөҗүм иткән.

==== Татар эскадроны ====
[[1936 ел]]ның язында Польша Гаскәрендә Татар эскадроны, 13-нче Вильно полкы оешкан. [[1939 ел]]ның сентябрь ахырында фашистлар каршы Медыка янындагы сугышта Татар эскадроны батырлык күрсәтеп чигенергә дучар булган. Фашистлар һөҗүмнәренә карамастан Татар эскадроны өлеше фашист чолганышыннан чыгып котылган, ләкин бүтән Татар эскадроны өлеше Фашист һәм Совет әсирлегенә эләккән.

[[Варшава]]ны буйсындырганнан соң алман фашистлары татарлардан үч алганнар: Варшава Татар зиратын мәсхәрәләгәннәр, аның урынына танк ангары оештырганнар, фашистлар Варшава Татар мәчетен җимергәннәр, Татар мөфтияте бай архивын юк иткәннәр, Польша Татар китапханәсен яндырганнар. Күп Татар эскадроны гаскәриләре Польша, бүтән Европа дәүләте антифашист каршылыгына кушылган.

Күп татарлар Британия өчен сугышында хәрби очучы булып катнашканнар. Британия тәхете мирасчысы, Велс шаһзадәсе Чарльз [[2010 ел]]да Польша татар авылында &quot;Кружиняны&quot;да була һәм татар очучысы батырлыгы хәтере өчен рәхмәт белдерә.

==== Антифашист хәрәкәте ====
Польша Татарлары Антифашист Каршылыгында катнашканнар. Гомер Акмулла Адаманов — Польша антифашист Каршылыгы данлыклы партизан отряды сардары. [[1943 ел]]ның 1 июнендә Юзефово шәһәре яшәүчеләрен коткарганда Гомер Акмулла Адаманов һәм аның партизан отряды батырларча һәлак булган. Һәр 1-нче июньдә Юзефово шәһәре Бургомистры Истәлек чаралары үткәрә.

==== Катынь җинаяте ====
{{Төп мәкалә|Катынь җинаяте}}
Совет оккупациясе заманында Польшада берничә Татар мәчете җимерелгән.

Совет әсирлегенә эләккән Польша Татар эскадроны гаскәриләре гомуми Польша әсирләре язмышы НКВД лагерьләрендә кичергәннәр.

1940 елда Польша әсирләре Катынь урманында атып үтерелгән (4 421 кеше). Бүтән урыннарда: [[Старобельск]], [[Осташков]]ск, Украина, Беларус лагерьләрендә 21 857 Польша офицерлары, зыялылары атып үтерелгән. Үтерелгән Польша гаскәриләре арасында татар офицерлары да булган.

Һәрбер Катынь Хәтер гыйбадәтендә татар мөселман рухание катнаша.

== Польша-Литва татарлары бүген ==
=== Польша-Литва татарларының мәдәнияте һәм әдәбияте ===
Липкаларның [[туган тел]]ләре [[XVI гасыр]]да ук юкка чыккан. Дини әдәбият әкренләп [[белорус теле]]нә күчкән. Туган телнең бетү сәбәпләре турында төрле фаразлар бар. Биредә татарның гореф-гадәтләре дә әллә ни сакланмаган. Мәчетләре дини бәйрәмнәрдә генә ачыла. Польшада нибары 3 мәчет бар. Мәчетләре бик үзенчәлекле, архитектура ягыннан [[католиклар]] гыйбадәтханәсен хәтерләтә. Күп еллар яшәү дәвамында мондагы татарлар җирле халыкның тормыш рәвешен сеңдергәннәр. Милләт күрсәткече булып мөселманлык тора.&lt;ref&gt;[http://belem.ru/tatar-tele/vuz-rus/151___.html 1.5.1. Польшада яшәүче татарлар]&lt;/ref&gt;

Липка татарлары мәдәнияте урта гасырларда Ислам кануннарында нигезләлә. Кызганычка каршы, бай Мөфти китапханәсе фашист тарафыннан юк ителгән . Күренекле Польша татар шагыйре [[Сәлим Хазбиевич]] ({{lang-pl|[[:pl:Selim Chazbijewicz|Selim Chazbijewicz]]}}) үз шигырендә болай язган:
{{цитата|автор=| Минем эчемдә поляк һәм татар тора, 

Берсе бүрек, икенчесе түбәтәй кия. }}
Сугыштан соң Польша Татар әдәбияте Көнбатыш һөм Шәрык мәдәнияте тоташтыруы нигезендә булдырылган.

=== Беларус һәм Литва ===
 
[[Йомышлы татарлар|Йомышлы татар]] авыллары [[Вилнүс]], [[Каунас]], [[Тракай]], [[Новогрудок]], [[Гродно]], [[Лида]], [[Брест]] шәһәрләре тирәсенә туплана. XIX гасырда һәм авылда һәм шәһәрдә мәчетләр эшләгән. Имамнар [[Бакчасарай]]дагы Таврия Диния нәзаратына буйсына. Әлеге вакытта татар мәхәлләсе [[Өе]] (Ивье), [[Новогрудок]], [[Каунас]] шәһәрләрендә, [[Немеж]], [[Кырык Татар]] һәм [[Райз]] авылларында сакланып калган.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Мусульмане Литвы и Беларуси |url=http://www.verigi.ru/?book=200&amp;chapter=25 |access-date=2013-01-13 |archive-date=2021-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518232036/http://www.verigi.ru/?book=200&amp;chapter=25 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Польша ===
Икенче бөтендөнья сугышыннан соң ССРБ тарафыннан аннексияләнгән җирләрдән кайбер татарлар Польшаның [[:Pl:Ziemie odzyskane|яңа көнбатыш территорияләренә]] ([[Вроцлав]], [[Олесница]], [[Зелёна-Гура]], [[Згожелец]]) күчеп урнаша. Иң зур диаспораларның берсе [[Гожув-Велькопольски]]да оеша: [[Новогрудок|Новогрудектан]] күчеп килгән шәһәрнең Янице районына килеп төпләнә. Татарларның күпчелеге Гожувтан [[Варшава]]га яисә [[Подлясье воеводалыгы|Подлясьегә]] күчеп китсә дә, җирле халык ул районны әле дә ''Татарские-Гурки'' дип атый.&lt;ref&gt;http://gorzow.wyborcza.pl/gorzow/1,36844,18970785,waleczne-i-wierne-rzeczypospolitej-plemie-czyli-gorzowianie.html?disableRedirects=true&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.echogorzowa.pl/news/16/mija-dzien/2015-09-24/na-gorzowska-ziemie-przywiodl-ich-przed-laty-imam-12560.html&lt;/ref&gt;[[Рәсем:Tatarhaykale.jpg|right|300px|thumb|Татар гаскәриенә һәйкәл, [[Гданьск]] шәһәре, [[Польша]]. [[:pl:Park Oruński#Kultura tatarska|Орунски паркындагы]] ''Татар халкы мәдәни үзәге'' буенда урнашкан.]]

Польшаның [[Подлясье воеводалыгы]]нда ике авылда ([[Боһоники]] һәм [[Крушиняны]]) татарлар тупланып гомер итә, авылга нигез салучылар да - татарлар. Шуларның берсендә — 5, икенчесендә — 2 генә татар гаиләсе калган. Элегрәк татарлар бу авылларда күпләп яшәгәннәр, ләкин, тора-бара, зур шәһәрләргә күченеп киткәннәр. 

[[1992]] елда ''Польша Татар Берлеге'' ({{lang-pl|[[:pl:Związek Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej|Związek Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej]]}}) оешкан, ул [[Życie Tatarskie]] (''Татар тормышы '') исемле журналны бастырып чыгара. 

[[Балтыйк диңгезе]] ярлары буенда урнашкан [[Поморье воеводалыгы]] административ үзәге [[Гданьск]] шәһәрендәге [[Леон Крычиньский]] ис. ''Татар халкы мәдәни үзәге'' ({{lang-pl|Narodowy Centrum Kultury Tatarów}}) истәлек чараларны, [[Сабан туе]]н һәм башка бәйрәмнәрне үткәрә. Рәисе — [[Ежи Шахуневич]]. 

[[Przegląd Tatarski (журнал)|«Przegląd Tatarski»]] („Татар күзәтүе”) һәм „Muzułmanie Rzeczypospolitej” («Мусульмане Республики Польша») басмалары чыгып тора, [[2014]] елда ''Польша татарлары елъязмасы'' ({{lang-pl|[[:pl:Rocznik Tatarów Polskich|Rocznik Tatarów Polskich]]}}) яңадан чыга башлады. Татар җыр һәм бию ансамбле &quot;Бунчук&quot; бар. 

Польша татарлары [[Бөтендөнья татар конгрессы]]нда катнашалар. 

==== Татар гаскәриенә һәйкәл ====
2010 елның 25 ноябрендә Гданьск шәһәрендә &quot;Речь Посполитая Татарына&quot; һәйкәле ачылган. Ачылу тантанасында Польша Президенты Бронислав Коморовский, аның әнисе Ядвига Коморовська (татар нәселеннән), Польша хөкүмәте әгъзалары, Беларус, Украина, Россия, Татар оешмалары вәкилләре катнашкан. Польша Президенты үз чыгышында болай әйткән:
{{цитата|автор=| ...Татар ат өстендә туа — польша татарына куелган әлеге һәйкәл моңа дәлил булып тора — һәркемнең хәтерендә, польша татарлары Речь Посполита дошманнарын, Литва һәм Корона дошманнарын искиткеч җайдаклар буларак җиңгәннәр. Кыюлык, сугышчанлык, хәрби һөнәрне оста өйрәнү нәтиҗәсендә үзләренекеләрдә хозурлык хисе уятсалар, читләр арасына ышанмаслык курку хисе чәчкәннәр. Польша татарлары Речь Посполитага дан алып килгән. Речь Посполита аларны һәрвакыт игътибары белән юатмаса да, алар аңа гел тугры хезмәт иткәннәр, һәркемгә билгеле бит: әгәр татар ярата икән, бөтен кайнар йөрәге белән ярата.}}

&lt;div style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;{{hider|title=''Оригинал текст'' {{ref-{{#if:{{{1|}}}|{{{1|}}}|pl}}}}|title-style=text-align:left;color:#808080|hidden=1|frame-style=border:0px solid #F5F5F5|content-style =text-align: {{#switch: {{{1|http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wypowiedzi-prezydenta/wystapienia/art,101,wystapienie-prezydenta-na-odslonieciu-pomnika-tatara-rp.html}}} | he=right | ar=right |left }}|content=&lt;span lang=&quot;{{{1|en}}}&quot; xml:lang=&quot;{{{1|en}}}&quot;&gt;{{#switch:{{{1|}}}|ja={{{2}}}|''…Tatar rodzi się na koniu – zaświadcza o tym także ten pomnik Tatara polskiego – to wszyscy pamiętamy, że Tatarzy polscy gromili wrogów Rzeczypospolitej, wrogów Korony i Litwy jako niezrównani jeźdźcy. Budzili podziw u swoich, siali strach u wrogów swoją dzielnością, bitnością i mistrzowskim opanowaniem wojennego rzemiosła. Nieśli także chwałę Rzeczpospolitej. Nie zawsze byli przez tę Rzeczpospolitą rozpieszczani, ale zawsze służyli jej wiernie, bo wiadomo: jak Tatar pokocha, to nie potrafi kochać połową serca – kocha zawsze całym swoim gorącym sercem.&lt;ref&gt;http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wypowiedzi-prezydenta/wystapienia/art,101,wystapienie-prezydenta-na-odslonieciu-pomnika-tatara-rp.html&lt;/ref&gt; ''}}&lt;/span&gt;}}&lt;/div&gt;
Президент әнисе Ядвига Коморовська һәйкәл Ачылуы тантанасында үз чыгышында {{цитата|автор=| Мин әтиемнең татар чыгышы белән горурланам }}
дип әйткән.

== Мәшһүр липка татарлары ==
*[[Рәсем:Jakub Szynkiewicz.png|right|250px|thumb|Якуб Шинкевич]][[Чарльз Бронсон]] (Каролис Бучинскис — Америка Һолливуд актёры, әтисе — татар нәселеннән).
[[Рәсем:Hassan Konopacki.jpg|right|200px|thumb|[[Хәсән Канапацкий]] ]]
* [[Һенрик Сенкевич]] — Польша язучысы, [[Нобель бүләге]] иясе, мәшһүр романы «Крестоносцы», «Потоп», «Quo Vadis» авторы. (әтисе — татар нәселеннән).
* [[Хәсән Канапацкий]] — сәясәтче, полковник.
* [[Якуб Шинкевич]] — мөфти.
* [[Ибраһим Канапацкий]] — беларус сәяси, мәдәни эшлеклесе.
* [[Лука Беганский]] — Варшава герцоглыгы һәм Польша Патшалыгы армияләре җитәкчесе.
* [[:en:Aleksander Jeljaszewicz|Александр Еляшевич]] — поляк армиясе майоры.
* [[:be:Бекір Міхайлавіч Смольскі|Бекир Михайлович Смольский]]
* [[:ru:Туган-Барановский, Михаил Иванович|Михаил Туган-Мирза-Барановский]] — россия, украины тарихчысы.
* [[Давид Туган-Мирза-Барановский]] — хәрби эшлекле.
* [[Александр Базаревский]] — Россия империясе армиясе генералы, Совет хәрби эшлеклесе, полковник.
* [[:ru:Юзефович, Яков Давидович|Яков Юзефович]] — Россия генералы.
* [[Ежи Идегәй|Ежи Эдигей]] — Польша язучысы.
* [[Сөләйман Сулькевич]] — Россия генералы
* [[Искәндәр Тальковски (1858)|Искандер Осман улы Тальковский]] — Россия һәм Совет хәрби эшлеклесе
* [[Искәндәр Тальковски (1894)|Искәндәр Искәндәр улы Тальковский]] — Совет гаскәр башлыгы
* [[Яков Юзефович]] — Россия генералы.
* [[Ежи Идегәй|Ежи Эдигей]] — Польша язучысы.
* [[Леон Крычиньский]] — Польша татар язучысы, галиме, җәмәгать эшлеклесе, антифашист хәрәкәтендә катнашучы.
* [[Виктор Янукович]] — Украина Президенты (әтисе — Липка татарлары нәселеннән)
* [[Александр Романович]] — Россия империясе армиясе һәм Польша армиясе генералы.
* [[Искәндәр Сулькевич|Искәндәр Мирза Хузман Бәк Сулькевич]] — Польша сәясәтчесе.
* [[Марта Стюарт]] — америкалы язучы, телевизион алып баручы, эшкуар.
* [[Бруно Абаканович]] — литвалы математик, уйлап табучы һәм [[инженер]]-электрик.
* [[Магдалена Абаканович]] — поляк сынчысы.
* [[Лука Беганский]] — Варшава герцоглыгы һәм Польша Патшалыгы армияләре җитәкчесе.
* [[Сәлим Хазбиевич]] — поляк язучысы, укытучы-профессор.
* Витольд Михаловски — поляк [[инженер]]е.
* [[Степан Александрович|Степан Хусейнович Александрович]] — беларус язучысы.
* [[Дмитрий Смольский]] — беларус композиторы.
* [[Ибраһим Канапацкий]] — беларус сәяси, мәдәни эшлеклесе.
* [[Агафангел Крымский]] — украина совет язучысы.
* [[Михаил Туган-Мирза-Барановский]] — россия, украины тарихчысы.
* [[Давид Туган-Мирза-Барановский]] — хәрби эшлекле.
* [[Бронислав Коморовский]] — Польша президенты (әнисе липка татары).
* [[Муса Чахоровский]] ({{lang-pl|Musa Çaxarxan Czachorowski}}, 1953), шагыйрь, журналист, тәрҗемәче, нашир. «Przegląd Tatarski» (Татар күзәтүе) иҗтимагый-мәдәни журналының баш мөхәррире. Шигъри җыентыклар авторы.
* [[Галина Мишкинене]] (1966), фән докторы, профессор, Литва теле институтының әйдәүче фәнни хезмәткәре ([[Вильнюс]], [[Литва]]).
* [[Степан Туган-Барановский]] (1849―''1906 елдан соң''), Россия империясе армиясе артиллерия генерал-майоры (1906).

== Моны да карагыз ==
* [[Катынь җинаяте]]
* [[Литва мәчетләре]]
* [[«Чишмә» татар-башкорт мәдәни мирасы халыкара иҗтимагый берләшмәсе (Беларусь)]]

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [https://lyczkowski.net/ru/statja/litovskije-tatary.html Литва татарлары] {{ref-ru}}
* [http://maidanua.org/static/newskrym/1290583579.html ПОЛЬША ПОМНИТ И ЧТИТ ПАМЯТЬ О ВОИНАХ ТАТАРАХ,ЗАЩИЩАВШИХ ЕЁ НЕЗАВИСИМОСТЬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140908144436/http://maidanua.org/static/newskrym/1290583579.html |date=2014-09-08 }}
* [http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=FBNXuUbhH0I#! Крушиняны — Польшада татар авылы]
* [https://web.archive.org/web/20130101115443/http://turkolog.narod.ru/info/I311.htm Польские татары: традиции, религия, судьба]
* [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Татары Татарлар]
* [http://tatarlar.spb.ru/displayarticle2784.html ТАТАРЫ ПОЛЬШИ в Санкт-Петербурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120013851/http://www.tatarlar.spb.ru/displayarticle2784.html |date=2012-11-20 }}
* [http://art16.ru/content/otkrytiie_pamiatnika_tatarin_riechi_pospol Открытие памятника «Татарин Речи Посполитой» в Гданьске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708184923/http://art16.ru/content/otkrytiie_pamiatnika_tatarin_riechi_pospol |date=2014-07-08 }}
* [http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=1987&amp;from=latest Kryczyński, Stanisław. Tatarzy litewscy: próba monografii historyczno-etnograficznej. 1938, Warszawa]
* [http://bibliotekatatarska.pl/przeglad-tatarski/ Przegląd Tatarski — Польша татарларына багышланган журнал]
* [http://bibliotekatatarska.pl/wp-content/uploads/2016/11/Slownik.pdf Słownik biograficzny Tatarów polskich XX wieku]
{{Сайланган мәкалә}}{{Тышкы сылтамалар}}{{Татарлар}}
{{Татарстаннан читтә яшәүче татарлар}}{{Бу темага Татнетта|сүз%20төзмә= Польша-Литва%20татарлары |сүз+төзмә= Польша-Литва+татарлары |süz%20tözmä = Pol'şa-Litva%20tatarları}}
[[Төркем:Липка татарлары]]
[[Төркем:Кырым татарлары]]
[[Төркем:Татарлар]]
[[Төркем:Татар мәдәнияте]]</text>
      <sha1>fgjw2mom9ec6copm1xvicp2d4k04u0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көлпә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115340</id>
    <revision>
      <id>6025750</id>
      <parentid>6025452</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4768" sha1="70nitjt2ma46o3ydgt96t14b1nnohnm" xml:space="preserve">{{Дәүләт эшлеклесе
 | исем               = Көлпә
 | тулы исем          = قولپا Кулпа
 | рәсем              = 
 | ширина портрета    = 
 | рәсем язуы         = 
 | титул              = [[Алтын Урда]]ның тугызынчы ханы
 | байрак             = 
 | чорбаш          = [[1359]]
 | чоразак         = [[1360]]
 | аңа кадәр          = [[Бәрдибәк]] 
 | дәвамчысы          = [[Нәүрүзбәк]]
 | титул2            = [[Җүчи Олысы|Җучи Олысы]]ның ун дүртенче хакиме&lt;br&gt;&lt;br&gt;
 | байрак2           = 
 | чорбаш2        = 
 | чоразак2       = 
 | аңа кадәр2        = 
 | дәвамчысы2        =  
 | туу датасы         = 
 | туу урыны          = 
 | үлем датасы        = [[1360]]
 | үлем урыны         = 
 | дин                = Ислам
 | династия           = 
 | әти                = 
 | әни                = 
 | ир                 = 
 | хатын              = 
 | балалар            =  
 | автограф           = 
}}
[[Файл:Алтын Урда иле.jpg|300px|мини|уңда|Алтын Урда чәчәк ату чорында, 14 гасыр]]
'''Көлпә'''  (tat. lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Көлпә ''Kölpä'']{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, قولپا Кулпа, үл. 1360)  - [[Алтын Урда]] ханы  ([[1359]]-[[1360]]). Чыгышы билгесез, ялган исем белән йөрүче хаким. [[Алтын Урда]]ның бөек чуалышы чорында хан.

== Тарих ==
[[1359]] елда Көлпә  түнтәрелешне оештырган, түнтәрелеш нәтиҗәсендә [[Бәрдибәк]] һәм аның яклысы Туглы-бай үтерелгәннәр. Бәрдибәк үлгәннән соң Бату хан токымы тәмамлана һәм Алтын Урда көчле-кодрәтле дәүләт булудан туктый.

Көлпә үзе турында - [[Җанибәк]] улы, [[Бәрдибәк]] энесе дип әйткән. Көлпә Бәрдибәкнең тугры яклыларын үтергәннән соң, башкаларына каршы сугыша башлаган.

Көлпәнең дошманнарының берсе - [[Бәрдибәк]] кызына өйләнгән [[төмән]] [[Мамай]] булган. Мамай [[Идел]]нең уң ягында хакимиятне алган.

Чуалыш дәверендә абруйлы үзәк хакимият булмаган. Кайбер әмирләр Ак Урда хакимен Чымтай ны Алтын Урда тәхетенә чакырганнар. Чымтай Сарайга үз бертуганын Урда-Шәихне җибәргән, ләкин ул юлда үтерелгән булган.

[[1359]] елның ахырында Хызр үзене [[Гөлистан]] хакиме итеп игълан иткән.

[[1360]] елда Көлпә тәхеттән [[Нәүрүзбәк]] тарафыннан бәреп төшерелгән һәм уллары белән үтерелгән.

Тәхеткә башка ялган исем белән йөрүче хаким [[Нәүрүзбәк]] утырган.

== Моны да карагыз ==
* [[Алтын Урда ханнары исемлеге]]

{{start box|wide=1}}
{{succession box|title=[[Алтын Урда|Алтын Урда ханы]] &lt;br /&gt;|before= [[Бәрдибәк]] |after=[[Нәүрүзбәк]]|years=[[1359]]-[[1360]]}}
{{end box}}
==Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}
== Әдәбият ==
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

[[Төркем:Алтын Урда ханнары]]
[[Төркем:Чыңгызхан нәселе]]</text>
      <sha1>70nitjt2ma46o3ydgt96t14b1nnohnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Себер федераль университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118403</id>
    <revision>
      <id>6025739</id>
      <parentid>6011177</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40521" sha1="208con9385jpoup4vwtpcwyq2jkjtic" xml:space="preserve">{{УК}}

'''{{Label|Q2382644|lang=tt}}''' ({{lang-ru|{{Label|Q2382644|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q2382644|lang=en}}}}) — [[Красноярски]]да урнашкан федераль университет.

== Тарих ==
СДУ [[2006 ел]]да [[Красноярск]] шәһәренең 4 югары уку йорты (Красноярск дәүләт университеты, Красноярск архитектура-төзелеш академиясе, Красноярск дәүләт техника университеты һәм Төсле металлар һәм алтын дәүләт университеты) берләштерү нәтиҗәсендә барлыкка килгән.&lt;ref&gt;http://newslab.ru/news/dosie/13542&lt;/ref&gt;

[[2012 ел]]да СДУ составына Красноярск дәүләт сәүдә-икътисади институты һәм «Кристалл» фәнни-тикшеренү [[инженер]] үзәге кертелгәннәр.&lt;ref&gt;http://www.edu.ru/db-mon/mo/Data/d_12/m112.pdf&lt;/ref&gt;
== Структура ==
Университет 20 институттан тора; вузда 36 500&lt;ref&gt;http://www.sfu-kras.ru/about&lt;/ref&gt; студент укый, аларга якынча 3 300 укытучы белем бирә.

Шуның өстенә, [[Әчинск]]идә, [[Железногорск]]ида, [[Минусинск]]ида, [[Шарып]]та, [[Лесосибирск]]ида (педагогика институты), [[Абакан]]да (Хакас техника институты) филиаллар, ә [[Мәскәү]]дә, [[Санкт-Петербург]]да, [[Томски]]да, [[Дивногорск]]ида, [[Заозёрный (Красноярск крае)|Заозёрный]]да һәм [[Канск]]ида вәкиллекләр эшлиләр.

== Шәхесләр ==
=== Ректорлар ===
=== Укытучылар ===
{{seealso|ru:К:Преподаватели Сибирского федерального университета|ru:К:Преподаватели Красноярского государственного университета|ru:К:Преподаватели Красноярского государственного технического университета|ru:К:Преподаватели Красноярской государственной архитектурно-строительной академии|ru:К:Преподаватели Государственного университета цветных металлов и золота|ru:К:Преподаватели Красноярского государственного торгово-экономического института}}
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q2382644. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p108/Q2382644/p580:башлау,p108/Q2382644/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p373,p570}}
{| class='wikitable sortable'
! башлау
! тәмамлау
! Исем
! туу датасы
! туу урыны
! уку йорты
! һөнәр төре
! Викиҗыентыктагы төркем
! үлем датасы
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q110820506|Вальфрыд Мікалаевіч Трэер]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-12-05
| [[Турку]]
| ''[[:d:Q4304083|Мәскәү политехника университеты]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-12-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4139022|Iosif Gitel'son]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-07-06
| [[Самар]]
| ''[[:d:Q4239243|Красноярск дәүләт медицина университеты]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q14906342|биофизик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[:commons:Category:Iossif Gitelson|Iossif Gitelson]]
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022-09-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4422043|Aleksandr Skovorodnikov]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-11-30
| [[Харбин]]
| ''[[:d:Q4239244|Красноярск дәүләт педагогика университеты]]''
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022-09-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q25390934|Areg Demirkhanov]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-06-21
| [[Новосибирск]]
| ''[[:d:Q1296887|Новосибирск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]''
| [[галим]]
| [[:commons:Category:Areg Demirkhanov|Areg Demirkhanov]]
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-09-11
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q97316494|Шлёнская, Галина Максимовна]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-05-14
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q4476754|Урал дәүләт педагоика университеты]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-05-19
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15081049|Pyotr Polyakov]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-06-05
| [[Биштау]]
| [[Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты]]
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q50320099|Georgy Petrovich Egorychev]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-05-06
| [[Екатеринбург]]
| ''[[:d:Q1851014|Урал дәүләт университеты]]''
| [[математик]]
| 
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-12-26
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q56676627|Anatoliy Ivanovitsj Roeban]]''
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943
| 
| ''[[:d:Q742494|Томск дәүләт университеты]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4496400|Boris Iosifovitsj Hasan]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-05-18
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4480817|MSU Faculty of Psychology]]''
| ''[[:d:Q212980|психолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-01-14
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15064851|Yevgeny Vaganov]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-10-10
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q93012212|Vyacheslav I. Kharuk]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-12-18
| ''[[:d:Q13643577|Ivanovka]]''
| ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19918268|Vladimir Kokorin]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-04-06
| ''[[:d:Q751058|Bogradsky District]]''
| Себер федераль университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-08-01
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109487279|Кратасюк, Валентина Александровна]]''
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-12-01
| [[Златоуст]]
| ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18740943|Vladimir Krinin]]''
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-04-09
| ''[[:d:Q2157152|Minusinsky District]]''
| ''[[:d:Q1466666|Томск политехника университеты]]''
| [[галим]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4478106|Александр Усс]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-11-03
| ''[[:d:Q27468012|Novogorodka]]''
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| [[хокук белгече]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''
| [[:commons:Category:Alexander Uss|Alexander Uss]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16646415|Sergey Drobyshevsky]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-02-10
| [[Бакы]]
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q16012028|хокук галиме]]''
| 
| 
|-
| 2012-03
| 
| ''[[:d:Q59676506|Konstantin Krutovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-08-16
| [[Самар]]
| ''[[:d:Q4406409|Самар дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q3126128|генетик]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q98239878|Сарченко, Владимир Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-01-03
| ''[[:d:Q27473580|Алдарак]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15077139|Olga Smolyaninova]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-08-30
| 
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| [[галим]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4149348|Lyudmila Grigoryeva]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-06-12
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q4239244|Красноярск дәүләт педагогика университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2376759|Россия дәүләт хезмәте академиясе]]''
| ''[[:d:Q19829980|дин белгече]]''&lt;br/&gt;[[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2306091|социолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4155379|Vladimir Datsyshen]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-05-15
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q4239244|Красноярск дәүләт педагогика университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4126500|Иркутск дәүләт университетының Педагогика институты]]''
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q105945993|Dariusz Klechowski]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
| 
| ''[[:d:Q137503|Луҗ үнивирситите]]''
| ''[[:d:Q20179720|паланис]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q97663381|Максим Румянцев]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-08-21
| 
| ''[[:d:Q4239244|Красноярск дәүләт педагогика университеты]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q47102274|Elena Borodina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2012-09-01
| 
| ''[[:d:Q47605777|Vladimir Shishov]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2017-03-01
| 
| ''[[:d:Q50206615|Maxim S. Molokeev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q174220|Академик Михаил Фёдорович Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэро-космос университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2004-09-01
| 
| ''[[:d:Q51612835|Ivan V. Timofeev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q57423008|Boris Khasan]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2004-09
| 
| ''[[:d:Q57758758|Tatiana A Zotina]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201433|Institute of Biophysics SB RAS]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2011-11-11
| 
| ''[[:d:Q57848220|Aleksander Osipov]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2004-08
| 
| ''[[:d:Q57908877|Marina Gerasimova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2012
| 
| ''[[:d:Q57913486|Vladimir Myglan]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2006-02-01
| 
| ''[[:d:Q57918346|Nikolai V. Erkaev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q752129|астрофизик]]''
| 
| 
|-
| 2013
| 
| ''[[:d:Q60398891|V.A. Kuzmin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4239244|Красноярск дәүләт педагогика университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q62595636|Daniel Diaz-de-Quijano]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2008-04-15
| 
| ''[[:d:Q63395185|Alexey Rubtsov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q186638|Université de Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2005-09-01
| 
| ''[[:d:Q64866547|Evgenii Ponomarev]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2016-01-01
| 
| ''[[:d:Q73040842|Faris Gel'mukhanov]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2011-11-25
| 
| ''[[:d:Q73181763|Elena Nemtseva]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2019-04-12
| 
| ''[[:d:Q73556210|Bair B Damdinov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1055243|Бурят дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-01-01&lt;br/&gt;2010-01-01&lt;br/&gt;2008-09-01&lt;br/&gt;1998-09-01&lt;br/&gt;1997-09-01&lt;br/&gt;1991-01-01&lt;br/&gt;1989-01-01&lt;br/&gt;1986-09-01
| 2015-01-01&lt;br/&gt;2013-12-31&lt;br/&gt;2010-01-01&lt;br/&gt;2008-09-01&lt;br/&gt;1998-09-01&lt;br/&gt;1997-09-01&lt;br/&gt;1991-01-01&lt;br/&gt;1988-12-31
| ''[[:d:Q77193420|Vladimir Salmin]]''
| 
| 
| [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты|Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2012-02-01
| 
| ''[[:d:Q80159419|Yuliya Putintseva]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2017-09-01
| 
| ''[[:d:Q81544965|Pavel O Krasnov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4418288|Себер дәүләт технологик университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1985-09-01
| 
| ''[[:d:Q81559818|Alexander N Vtyurin]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2001-09-01
| 
| ''[[:d:Q82685024|Felix Tomilin]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2016-06
| 2018-06
| ''[[:d:Q83507074|Syed Baker]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1983-02-01
| 
| ''[[:d:Q84671912|Mikhail Kucherov]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2010-09-01
| 2011-07-31
| ''[[:d:Q86130321|Irina L Arshukova]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1997
| 
| ''[[:d:Q86880685|Stepan Ya Vetrov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4239243|Красноярск дәүләт медицина университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1998-09-01
| 
| ''[[:d:Q87578604|Alexander A Shubin]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2013-09-01
| 
| ''[[:d:Q87777673|Anna A Deeva]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-09-01
| 
| ''[[:d:Q87786597|Maxim Pyatnov]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q87955220|Elena N Esimbekova]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2018-01-15
| 
| ''[[:d:Q88357771|Patrick Fonti]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2016-08-26
| 
| ''[[:d:Q88453024|Shubhra Pande]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2013-09-11
| 2020-04-24
| ''[[:d:Q88948592|Evgenia A Kovaleva]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2011
| 
| ''[[:d:Q89155465|Vladimir E Zakhvataev]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2001-08-01
| 
| ''[[:d:Q89544774|Svetlana Didukh]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89544778|Vladimir Losev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4239251|Красноярск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2020-07-01
| 2021-09-01
| ''[[:d:Q89979121|Anton Utyushev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1342013|ИТМО университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q90231870|Michail I Gladyshev]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2018-03-01
| 
| ''[[:d:Q90596930|Olga Churakova Sidorova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q112081115|Office of Environmental Management - Project Management]]''&lt;br/&gt;Себер федераль университеты&lt;br/&gt;[[Берн университеты]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q90731361|Ivan V Nemtsev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q174220|Академик Михаил Фёдорович Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэро-космос университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2017-09-01
| 2019-12-31
| ''[[:d:Q91418239|Iuliia A Melchakova]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2013-09
| 
| ''[[:d:Q91564000|Evgeniy G Kiselev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4418288|Себер дәүләт технологик университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014
| 
| ''[[:d:Q91860726|Vadim Sharov]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q91920753|Mikhail N Krakhalev]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2015-12-18
| 
| ''[[:d:Q92562853|Rajeev Ranjan]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q3595299|Central Food Technological Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5575117|Goa University]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q92948020|Svetlana V Saikova]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2012-02-01
| 2022-12-30
| ''[[:d:Q96235353|Oleg S Sutormin]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q97687673|Anastasia Yu Avdeeva]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2009
| 
| ''[[:d:Q98226534|Olga V Buyko]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q98915247|Sergey A. Ananyev]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1981
| 
| ''[[:d:Q102341274|Vladimir Vladimirovich Rybakov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''
| [[математик]]
| 
| 
|-
| 2013
| 2018
| ''[[:d:Q102413328|Vitaly Krasikov]]''
| 
| 
| Себер федераль университеты
| 
| 
| 
|-
| 2013-02-01
| 2014-06-30
| ''[[:d:Q104749320|Alex Shershebnev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q189022|Лундын импирия көллияте]]''&lt;br/&gt;Себер федераль университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4304107|Мәскәү дәүләт нәзек химия технологияләре университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

=== Тәмамлаучылар === 
{{seealso|ru:Төркем:Себер федераль университетын тәмамлаучылар|ru:К:Выпускники Красноярского государственного университета|Төркем:Красноярск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар|ru:К:Выпускники Московского института цветных металлов и золота (до 1959)|ru:К:Выпускники Государственного университета цветных металлов и золота|ru:К:Выпускники Красноярского государственного торгово-экономического института}}
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q2382644. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p69/Q2382644/p580:башлау,p69/Q2382644/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p373,p570}}
{| class='wikitable sortable'
! башлау
! тәмамлау
! Исем
! туу датасы
! туу урыны
! һөнәр төре
! эш урыны
! Викиҗыентыктагы төркем
! үлем датасы
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19918268|Vladimir Kokorin]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-04-06
| ''[[:d:Q751058|Bogradsky District]]''
| [[галим]]
| Себер федераль университеты
| 
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-08-01
|-
| 1970-09-01
| 1975-06-12
| ''[[:d:Q55103207|Sergey Znamensky]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-02-12
| 
| [[математик]]
| ''[[:d:Q48501886|Program Systems Institute of RAS]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Ринат Галиев (1955)|Ринат Галиев]]
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-01-05
| [[Стәрлетамак]]
| ''[[:d:Q1162163|директор]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2025451|Sergei Kruglov]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-07-26
| [[Красноярск]]
| [[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1423891|дин хезмәтчесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6051619|публицист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2722764|радиотапшырулар алып баручысы]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;[[рухани]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21640717|Arkady Krivosheyev]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-01-30
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q41583|тренер]]''
| 
| 
| 
|-
| 1990-09-01
| 1994-08-31
| ''[[:d:Q92831466|Dmitry S Ushakov]]''
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2919046|тереклек химиячесе]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2644029|Aleksey Proshin]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-09-25
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q10866633|тимераякчы-егерүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q236635|Olga Medvedtseva]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-07-07
| [[Бородино (шәһәр)]]
| ''[[:d:Q16029547|биатлонист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13382608|чаңгы узышчысы]]''
| 
| [[:commons:Category:Olga Medvedtseva|Olga Medvedtseva]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q65153417|Gennadiy Nosovko]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-03-10
| ''[[:d:Q16015875|Budagovo]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| [[:commons:Category:Gennadiy Nosovko|Gennadiy Nosovko]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q115511|Alyona Sidko]]''
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-09-20
| [[Заозёрный|Заозөрный]]
| ''[[:d:Q13382608|чаңгы узышчысы]]''
| 
| [[:commons:Category:Alyona Sidko|Alyona Sidko]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q7086679|Olga Shevchenko]]''
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-05-26
| [[Әчинск]]
| ''[[:d:Q13581129|orienteer]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q523333|Aslanbek Khushtov]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-07-01
| ''[[:d:Q18400442|Beloglinskoye]]''
| ''[[:d:Q12369333|көрәшче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4207575|Oleg Kazakov]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-05-20
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q18515558|мини-футбулчы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q110266339|Elena Mironenko]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-06-21
| [[Минусинск]]
| [[менеджер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q382887|дәүләт вазифаи заты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q662729|җәмәгать эшлеклесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19829999|культуролог]]''
| ''[[:d:Q4304134|Кече Бронная театры]]''
| [[:commons:Category:Elena Mironenko|Elena Mironenko]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q32866|Svetlana Boldykova]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-07-07
| [[Таштагол]]
| ''[[:d:Q15709642|snowboarder]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13382603|чаңгыда сикерүче]]''
| 
| [[:commons:Category:Svetlana Boldykova|Svetlana Boldykova]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q6430038|Konstantin Sats]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-04-28
| ''[[:d:Q27469218|Партизанск]]''
| ''[[:d:Q4144610|тау чаңгычы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2788941|Andrey Boldykov]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-10-04
| [[Таштагол]]
| ''[[:d:Q15709642|snowboarder]]''
| 
| [[:commons:Category:Andrey Boldykov|Andrey Boldykov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4109366|Kirill Veselov]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-01-11
| [[Тум|Томск]]
| ''[[:d:Q2066131|спортчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13581129|orienteer]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 2005
| ''[[:d:Q136817406|Илья Викторович Соболев]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-02-25
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q18545066|стендап-комик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q33999|актёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17125263|ютубчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q355242|showman]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3712331|Dmitry Trunenkov]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-04-19
| ''[[:d:Q7687142|Taseyevo]]''
| ''[[:d:Q13383011|бабсличе]]''
| 
| [[:commons:Category:Dmitry Trunenkov|Dmitry Trunenkov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4501304|Nikolay Khrenkov]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-07-15
| [[Железногорск (Красноярск крае)|Железногорск]]
| ''[[:d:Q13383011|бабсличе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11513337|җиңел атлет]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-06-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q462857|Nazyr Mankiev]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-01-27
| ''[[:d:Q2073382|Surkhakhi]]''
| ''[[:d:Q12369333|көрәшче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4262435|Bekkhan Mankiev]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-09-15
| ''[[:d:Q2073382|Surkhakhi]]''
| ''[[:d:Q12369333|көрәшче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4279603|Polina Malchikova]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-03-01
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q13581129|orienteer]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19615940|Konstantin Zotov]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-09-16
| 
| ''[[:d:Q2066131|спортчы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16213179|Nikita Melnikov]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-06-27
| [[Шахты]]
| ''[[:d:Q12369333|көрәшче]]''
| 
| [[:commons:Category:Nikita Melnikov (wrestler)|Nikita Melnikov (wrestler)]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16528526|Andriej Feller]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-01-22
| [[Әчинск]]
| ''[[:d:Q13382608|чаңгы узышчысы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q48608642|Maksim Andrianov]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-02-27
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q13383011|бабсличе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13382981|чаначы-спортчы]]''
| 
| [[:commons:Category:Maxim Andrianov|Maxim Andrianov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21088479|Andrey Arbuzov]]''
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-10-29
| [[Дивногорск]]
| ''[[:d:Q2066131|спортчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10843402|йөзүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q771276|Vladimir Goncharov]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-06-09
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q18515558|мини-футбулчы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17333385|Ekaterina Skoromko]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-08-08
| [[Зеленогорск (Красноярск крае)]]
| ''[[:d:Q26237722|rugby sevens player]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q14089670|rugby union player]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15725816|Marika Pertakhiya]]''
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-12-15
| [[Гал (Абхазия)|Гал]]
| ''[[:d:Q18617021|freestyle skier]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18280575|Яровицкая, Вера Васильевна]]''
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-06-10
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q2066131|спортчы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16628737|Zhanna Byazrova]]''
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-05-23
| [[Норильск|Норилск]]
| ''[[:d:Q3665646|баскетболчы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q62714311|Сучков, Никита Александрович]]''
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-06-07
| [[Назарово (Красноярск крае)]]
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15925169|Alexey Bugaev]]''
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-03-30
| [[Красноярск]]
| ''[[:d:Q132041876|para alpine skier]]''
| 
| [[:commons:Category:Alexey Bugaev|Alexey Bugaev]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q44155817|Aleksandr Budychenko]]''
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-09-09
| 
| ''[[:d:Q14089670|rugby union player]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109286769|Глеб Евгеньевич Марьясов]]''
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-07-08
| 
| ''[[:d:Q11499147|сәяси активист]]''
| 
| 
| 
|-
| 2019
| 2023
| ''[[:d:Q135025261|Vitaly Wilde]]''
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-10-18
| ''[[:d:Q2563395|Vershina Tyoi]]''
| [[инженер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q24885626|thinker]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12356615|сәяхәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3243461|коллекционер]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q41311803|blood donor]]''
| 
| 
| 
|-
| 2009-09-01
| 2012-05-31
| ''[[:d:Q57418290|Ekaterina Mikhaleva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Россия фәннәр академиясе]]
| 
| 
|-
| 2004-10-01
| 2007-10-01
| ''[[:d:Q57758748|Dmitry V Dementyev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1989-09
| 1994-06
| ''[[:d:Q57758758|Tatiana A Zotina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Себер федераль университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4239241|Krasnoyarsk Scientific Center SB RAS]]''
| 
| 
|-
| 
| 2013
| ''[[:d:Q57945590|Aleksandr O Lykhin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q238101|Миннесота университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q131252|Чикаго университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1185955|University of Nevada, Reno]]''
| 
| 
|-
| 1980-09-01
| 1985-05-31
| ''[[:d:Q59661030|Alex Medvedev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q30289801|Attagene]]''&lt;br/&gt;[[Дьюк университеты|Дьюк үнивирситите]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1284039|National Institute of Environmental Health Sciences]]''
| 
| 
|-
| 2010
| 2012
| ''[[:d:Q59704199|Gulzar Omurova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q50040078|Central-Asian Institute for Applied Geosciences]]''
| 
| 
|-
| 1999-09-01
| 2004-02-05
| ''[[:d:Q60159767|Vyacheslav Zhandun]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201783|L.V. Kirensky Institute of Physics]]''
| 
| 
|-
| 2005-09-01
| 2010-06-20
| ''[[:d:Q61770145|Ivan Denisov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2005-09-01&lt;br/&gt;2009-09-01&lt;br/&gt;2011-09-01
| 2009-06-30&lt;br/&gt;2011-06-30&lt;br/&gt;2015-06-30
| ''[[:d:Q62555780|Ilia L Rasskazov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q149990|Рочестер университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1145814|Иллинойс университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q624649|KLA Corporation]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q457281|Урбана-Шампейндагы Иллинойс университеты]]''&lt;br/&gt;[[Pensilvaniä universitetı|Пенсилвания университеты]]
| 
| 
|-
| 1992-06-01
| 1997-06-01
| ''[[:d:Q63395182|Oxana Masyagina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201562|Sukachev Institute of Forest]]''
| 
| 
|-
| 2009-10-01&lt;br/&gt;2003-09-01
| 2012-09-31&lt;br/&gt;2008-08-01
| ''[[:d:Q80159419|Yuliya Putintseva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 2001-09-01
| 2011-03-18
| ''[[:d:Q80338953|Valeriy S Gerasimov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2001-09-01
| 2011-03-18
| ''[[:d:Q80338956|Ivan L Isaev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201456|Institute of Computational Modeling]]''
| 
| 
|-
| 1994-09-01
| 1999-06-14
| ''[[:d:Q82071984|Alexei M Shor]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4239241|Krasnoyarsk Scientific Center SB RAS]]''
| 
| 
|-
| 2001-09-01
| 2006-06-30
| ''[[:d:Q83585129|Evgeny Bogdanov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4239242|Красноярск дәүләт аграр университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201783|L.V. Kirensky Institute of Physics]]''
| 
| 
|-
| 1994-09-01
| 2000-01-30
| ''[[:d:Q84402456|Vitaly Bondarev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201783|L.V. Kirensky Institute of Physics]]''
| 
| 
|-
| 1994-09-01
| 2000-01-15
| ''[[:d:Q84741547|Andrey Kartashev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201783|L.V. Kirensky Institute of Physics]]''
| 
| 
|-
| 1996
| 2000
| ''[[:d:Q84836848|Natalia V Bulina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201814|Institute of Solid State Chemistry and Mechanochemistry]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201783|L.V. Kirensky Institute of Physics]]''
| 
| 
|-
| 2005
| 2011
| ''[[:d:Q86729044|Victor Demin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201438|Emanuel Institute of Biochemical Physics]]''
| 
| 
|-
| 2009-09-01
| 2013-08-31
| ''[[:d:Q87786597|Maxim Pyatnov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201783|L.V. Kirensky Institute of Physics]]''&lt;br/&gt;Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 1978
| 
| ''[[:d:Q88066789|Alexander Iomin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q333705|Технион]]''
| 
| 
|-
| 1998-09-01
| 2003-06-30
| ''[[:d:Q88357771|Patrick Fonti]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 2011&lt;br/&gt;2015
| 2015&lt;br/&gt;2017
| ''[[:d:Q88362720|Ekaterina S Kovel]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Россия фәннәр академиясе]]
| 
| 
|-
| 2008
| 2013
| ''[[:d:Q88637724|Marina A Stolyar]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2013-08-30&lt;br/&gt;2008-09-01
| 2017-06-01&lt;br/&gt;2013-06-30
| ''[[:d:Q88948592|Evgenia A Kovaleva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 2012-09-01
| 2014-07-01
| ''[[:d:Q89175848|Kirill Lukyanenko]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4239241|Krasnoyarsk Scientific Center SB RAS]]''
| 
| 
|-
| 2003-09&lt;br/&gt;1997-09-01
| 2006-09&lt;br/&gt;2003-06-27
| ''[[:d:Q89254904|Anna S Kichkailo]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4239243|Красноярск дәүләт медицина университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4239241|Krasnoyarsk Scientific Center SB RAS]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89544774|Svetlana Didukh]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 2006-09-01
| 2011-06-30
| ''[[:d:Q89979123|Alexander Ershov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2016-09-01&lt;br/&gt;2012-09-01
| 2018-07-01&lt;br/&gt;2016-07-01
| ''[[:d:Q90239975|Ilya V Potapenko]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4239243|Красноярск дәүләт медицина университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 2018-09-25
| ''[[:d:Q90596930|Olga Churakova Sidorova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1302497|Swiss Federal Institute for Forest, Snow and Landscape Research]]''&lt;br/&gt;Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q90851423|Mikhail Solovyev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201723|Institute of Systematics and Ecology of Animals]]''
| 
| 
|-
| 2013-09-01
| 2017-08-30
| ''[[:d:Q91418239|Iuliia A Melchakova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1342013|ИТМО университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q742494|Томск дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q487841|Kyungpook National University]]''&lt;br/&gt;Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 2005-09-01
| 2011-01-03
| ''[[:d:Q91426211|Dmitry A Fedorov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q270222|Мичиган штаты үнивирситите]]''
| 
| 
|-
| 1999-09-01
| 2004-06
| ''[[:d:Q91580286|Petr Gromovykh]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1990-09-01
| 1995-06-25
| ''[[:d:Q91787744|Olga Isaeva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q30257472|Камчатка дәүләт техник университеты]]''
| 
| 
|-
| 2000-09
| 2005-07
| ''[[:d:Q92420032|Andrey V Oberenko]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q92948020|Svetlana V Saikova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 1998
| 2003
| ''[[:d:Q96200455|Ksenia K Fursova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201431|Institute of Bioorganic Chemistry]]''
| 
| 
|-
| 2004
| 2010
| ''[[:d:Q96276952|Yu N Malyar]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4239241|Krasnoyarsk Scientific Center SB RAS]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q98226534|Olga V Buyko]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 2011-09-01
| 2012-07-31
| ''[[:d:Q100691421|Andrey Mikhaylov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q309988|Карлсруэ технология университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1466666|Томск политехника университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102365583|Daria Viktorovna Lytkina]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102413328|Vitaly Krasikov]]''
| 
| 
| 
| Себер федераль университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q2004114|Г. В. Плеханов исемендәге Россия икътисад университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1472245|Мәскәү дәүләт техника университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102552007|Ivan Veniaminovich Shestakov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102923307|Stepan Igorevich Bashmakov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q103002216|Alexander Nikoaevich Polkovnikov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q103052035|Anastasiya Sergeevna Peicheva]]''
| 
| 
| [[математик]]
| 
| 
| 
|-
| 2012-01-09
| 2014-06-30
| ''[[:d:Q104749320|Alex Shershebnev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4039332|Genotek]]''&lt;br/&gt;Себер федераль университеты
| 
| 
|-
| 2011
| 2015
| ''[[:d:Q116884163|Anastasiia Ogneva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q280305|University of A Coruña]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1473677|Сантьяго-де-Компостела университеты]]''
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
* [http://udsu.ru/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430055341/http://udsu.ru/ |date=2012-04-30 }}

{{Тышкы сылтамалар}}

== Шулай ук карагыз ==
{{Портал|Мәгариф}}
* [[Россия югары уку йортлары исемлеге]]
{{Россия классик университетлары ассоциациясе}}

[[Төркем:Әлифба буенча университетлар]]
[[Төркем:2006 елда нигезләнгән уку йортлары]]
[[Төркем:Красноярск]]
[[Төркем:Россия федераль университетлары]]</text>
      <sha1>208con9385jpoup4vwtpcwyq2jkjtic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гөлзада Руденко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182923</id>
    <revision>
      <id>6025696</id>
      <parentid>4247021</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бүләкләре, мактаулы исемнәре */ өстәмә</comment>
      <origin>6025696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9506" sha1="2ecl616ydouh3aezrtl0jle3snacowh" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Гөлзада Руденко
| рәсем = Gulzada Rudenko (mincult.tatarstan.ru).jpg
| рәсем_зурлыгы =200px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы =
| тулы исем = Гөлзада Рәкыйп кызы Мөбәрәкшина (Руденко)
| һөнәр = укытучы, музей директоры
| туу датасы =  30.08.1956
| туу җире =  [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Арча районы|Арча районында}} [[Үрнәк (Арча районы)|Үрнәк]]
| милләт = татар
| үлем датасы =  
| үлем җире =  
| әти = Рәкыйп Мөбәрәкшин, ''укытучы''
| әни = Язилә
| ир = 
| хатын = Александр Леонид улы
| балалар = ''улы'' Станислав Александр улы
| бүләк һәм премияләр =[[Файл:Заслуженный работник культуры Российской Федерации.Нагрудный знак.jpg|20px|РФ атказанган мәдәният хезмәткәре]] [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган мәдәният хезмәткәре]][[Файл:Order Duslik rib.png|45px|«Дуслык» ордены (2026)]]{{«Мәдәнияттәге казанышлары өчен» билгесе (Татарстан)}}&lt;br/&gt;Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә Россия Федерациясе дәүләт премиясе 
| сайт = http://www.elabuga.com/about/about.html
| башка мәгълүмат = 
}}
'''Гөлзада Руденко''', Гөлзада Рәкыйп кызы Руденко, ''кыз фамилиясе'' '''Мөбәрәкшина''' (''Гульзада Ракиповна Руденко; [[1956 ел]]ның [[30 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Арча районы]], [[Үрнәк (Арча районы)|Үрнәк]]'') — [[Алабуга дәүләт тарихи-архитектура һәм сәнгать музей-тыюлыгы]]ның генераль директоры, [[Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре|РФ]] (2008) һәм [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре|ТР]] (1998) атказанган мәдәният хезмәткәре,  Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә Россия Федерациясе дәүләт премиясе лауреаты (2022).

== Тәрҗемәи хәле ==
[[Файл:Г.Р.Руденко.jpg|200px|thumb|right|Гөлзада Руденко]]
[[1956 ел]]ның [[30 август]]ында [[ТАССР]] [[Арча районы]] [[Үрнәк (Арча районы)|Үрнәк]] авылында туган. Әтисе Рәкыйп — [[Үрнәк (Арча районы)|Үрнәк]] һөнәри-техник училищесы укытучысы, әнисе Язилә —ашханә эшчесе. 8 классны [[Үрнәк (Арча районы)|Үрнәк]]тә, урта мәктәпне [[Алабуга]]да тәмамлый. [[Алабуга дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетын тәмамлаган (''[[1978 ел|1978]]'').

== Хезмәт юлы ==
* [[1978 ел|1978]]-[[1981 ел|1981]] [[Яр Чаллы]]да [[ВЛКСМ]]ның Комсомомол район комитеты инструкторы (''[[1978 ел|1978]]''), икенче сәркатип (''[[1981 ел|1981]]'').
* [[1984 ел]]дан [[Яр Чаллы]] [[КПСС]]ның Комсомол район комитеты пропаганда бүлеге мөдире урынбасары.
* [[1988 ел]]дан «Камгэсэнерготөзелеш» берләшмәсенең райком хокукындагы партком сәркатибенең урынбасары.
* [[1987 ел]]да [[Вьетнам]]да (ГЭС коручы ире янәшәсендә) ССРБ белгечләре парткомы сәркатибе урынбасары.
* [[1991 ел]]да «Эврика» мәгълүмати үзәге (''элекке'' «Камгэсэнерготөзелеш» берләшмәсенең һөнәри берлеге китапханәсе) директоры.
* [[1997 ел]]да [[Колумбия]]дә (ГЭС коручы ире янәшәсендә) РФ белгечләре арасында хатын-кызлар шурасы рәисе урынбасары.
* [[1999 ел]]ның февраленнән [[Чаллы]] шәһәре башкарма комитетының мәдәният һәм сәнгать идарәсе башлыгы (''[[мэр|шәһәр башлыгы]]'' [[Рәфкать Алтынбаев|Р. Алтынбаев]]).
* «Леон–Тур» туристлык фирмасы башлыгы.
* [[2002 ел]]ның ноябреннән [[Алабуга дәүләт тарихи-архитектура һәм сәнгать музей-тыюлыгы]]ның генераль директоры (''[[мэр|шәһәр башлыгы]]'' [[Илшат Гафуров|И. Гафуров]]).

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
[[Файл:Gulzada Rudenko (2022-06-12) 03.jpg|250px|мини|справа|Премия тапшырганда, 2022 ел]]
* 1998 ― [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]]
* 2008 ― [[Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре|РФ атказанган мәдәният хезмәткәре]]
* РФ хөкүмәтенең мәдәният өлкәсендәге махсус премиясе лауреаты
* Фридрих Хаас медале (''[[Алмания]]'')
* Ломоносов исемендәге орден (''[[РФ]]'')
* 2006 ― «Татарстанның иң данлы хатын-кызы»
* 2007 ― Татарстанның «Ел шәхесе»
* 2022 ― Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә Россия Федерациясе дәүләт премиясе ― ''Россиянең тарихи-мәдәни мирасын өйрәнүгә, саклауга һәм популярлаштыруга керткән өлеше өчен'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/news/68599|title=Указ о присуждении Государственных премий в области литературы и искусства 2021 года|publisher=Президент Российской Федерации|date=10 июня 2022|accessdate=10 июня 2022}}&lt;/ref&gt;. Россия көнендә Мәскәүдә Зур Кремль сараеның Георгий залында Россия Федерациясе Президенты В. В. Путин тарафыннан тапшырылган&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/68650/photos|title=Вручение медалей Героя Труда и Государственных премий|publisher=Президент Российской Федерации|date=12 июня 2022|accessdate=12 июня 2022}}&lt;/ref&gt;
* 2026 — [[«Дуслык» ордены]]&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/apKQp1_t_ztB8uKt Накануне Дня Республики Минниханов вручил госнаграды в Казанском Кремле.] [[Татар-информ]], 29.08.2026&lt;/ref&gt;
== Гаиләсе ==
Ире Александр Леонид улы Руденко (''[[1981 ел]]да өйләнешкәннәр''), ГЭСларга махсус җиһазлар урнаштыру буенча белгеч.
* ''улы'' Станислав (''[[1982 ел|1982]]'').

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Әдәбият ==
;Мәкаләләр
* ''[[Вахит Имамов|В. Имамов]]''. Гөлзада һәйкәлләре. «[[Мәйдан (журнал)|Мәйдан]]», 2011, № 3.

== Сылтамалар ==
* [http://www.elabuga.com/about/about.html  Алабуга музей-тыюлыгы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911163550/http://www.elabuga.com/about/about.html |date=2016-09-11 }}
{{Тышкы сылтамалар}}
== Моны да карагыз ==
{{Татарстанның шәрәфле ватандашлары}}
{{Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре}}

{{DEFAULTSORT:Руденко, Гөлзада}}
[[Төркем:Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре]]
[[Төркем:Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре]]
[[Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре]]
[[Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары]]
[[Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр]]
[[Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары]]</text>
      <sha1>2ecl616ydouh3aezrtl0jle3snacowh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Дьяченко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187878</id>
    <revision>
      <id>6025695</id>
      <parentid>4457486</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47201-47</username>
        <id>62370</id>
      </contributor>
      <comment>/* Искәрмәләр */</comment>
      <origin>6025695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19017" sha1="sln6ltz83kxdwhgn9tj3e1yw8wwl3iw" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Сергей Дьяченко
| рәсем =С.В.Дьяченко.JPG
| рәсем_зурлыгы = 250px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = &lt;small&gt;С.В. Дьяченко (''1846-1907'')&lt;/small&gt;
| тулы исем = Сергей Виктор улы Дьяченко
| һөнәр = казый, шәһәр башлыгы
| туу датасы = 04.10.1846
| туу җире = 
| гражданлык = {{байраклаштыру|Россия империясе}}
| милләт = [[украин]]
| үлем датасы = 07.01.1907
| үлем җире = 
| әти = В.А. Дьяченко
| әни =
| ир = 
| хатын = М.П. Карпова
| балалар = 
| кул кую =
| бүләк һәм премияләр = 
| сайт =
| башка мәгълүмат = 
}}
&lt;small&gt;&lt;/small&gt;{{мәгънәләр|Дьяченко}}
&lt;small&gt;{{мәгънәләр|Сергей Дьяченко (мәгънәләр)}}&lt;/small&gt;
'''Сергей Дьяченко''', Сергей Виктор улы Дьяченко (Чернорудый-Дьяченко), {{lang-ru|Дьяченко Сергей Викторович}} (''[[1846 ел]]ның [[4 октябрь|4 октябре]], [[Харковь]] — [[1907 ел]]ның [[7 гыйнвар]]ы, [[Казан]]'') — хокукчы, җәмәгать эшлеклесе, өч мәртәбә сайланган [[Казан]] шәһәр башлыгы (''голова'') (''[[1889 ел|1889]]-[[1899 ел|1899]]''), [[Казан хәрби округы|Казан округы]] суды рәисе-казые (''[[1888 ел|1888]]-[[1903 ел|1903]]''). [[1894 ел]]да Казан шәһәр музеен ([[ТР милли музее]]) нигезләүчеләрнең берсе. Казан шәһәр музееның беренче директоры (''шура рәисе'') (''[[1895 ел|1895]]-[[1902 ел|1902]]'').

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1846 ел]]ның [[4 октябрь|4 октябрендә]] [[Харковь]] шәһәрендә туган. [[Малороссия]]нең нәселдән күчә торган {{comment|асылзатлары|дворян}} Чернорудыйлар дәвамчысы. Нәсел башы булган Чернорудый [[Мәскәү]]дә думада дьяк вазифасында булган. Туган җире [[Полтава губернасы]] Пирятин өязенә кайткач, ''Чернорудый дьячек'' кушаматы алган, балалары-оныклары инде Чернорудый-Дьяченко фамилиясендә була. Тора-бара фамилиянең беренче өлеше онытыла, Дьяченко өлеше генә калган.

С.В. Дьяченконың бабасы Антон Василий улы Дьяченко озак вакытлар [[Харковь губернасы]] прокуроры булып тора. Әтисе Виктор Антон улы Дьяченко, [[тимер юл]] [[инженер]]е, соңрак билгеле драматург (''«Гувернер», «Светские ширмы», «Корбан өчен корбан», «Замана барышнясы» һ.б. драмалары бар''). Әнисе (''{{comment|асылзат|дворян}} Кашинцовлар вәкиле'') ягыннан бабасы [[Харковь]] гражданнар пулаты рәисе булып торган. Заманасына карата бик яхшы өй тәрбиясе алгач (''[[алман теле|алман]], [[инглиз теле|инглиз]],  [[француз теле|француз]] телләрен камил белгән''), Сергей 11 яшендә [[Харковь]]ның 2нче гимназиясенә укырга керә. Гимназиядә укыганда ук сәләтле һәм талантлы үзешчән драма артисты дигән шөһрәте чыга. Гимназиянең 4нче сыйныфында укыганда «''Россиядә заманча драматургия әдәбиятының  торышы''» дигән инша язып, гимназия башлыкларының ныклы игътибарына эләгә. Гимназияне тәмамлагач, [[Харковь университеты]]ның юридик факультетына укырга керә (''[[1868 ел]]да тәмамлый''). Хокук фәне белән беррәттән, үзенең яраткан драма әдәбиятын һәм сәхнә тарихын да өйрәнә. [[1864 ел|1864]] һәм [[1865 ел]]ларда әтисе һәм һөнәри артистлар белән бергә [[Россия]] шәһәрләре буенча гастрольләргә чыга. Әтисе үзенең пьесаларын куя, ә улы Сергей «''Сергеев''» кушаматы белән төрле рольләрдә уйный.

Университетны тәмамлагач, [[1868 ел]]ның [[18 ноябрь|18 ноябрендә]] [[Харковь]] шәһәрендә казый вазифасына кандидат булып урнаша.

== [[Петербург]]та ==
[[1869 ел]]да гаиләсе белән [[Петербург]]ка хезмәт итәргә күчеп китә. Петербург округ судының 3нче күчмә бүлегенә яклаучы булып урнаша, яхшы хезмәте өчен бераздан 1нче бүлекчә суд тикшерүчесе итеп куела. Тагын 5 айдан Петербург шәһәр суды 3нче бүлекчәсе сәркатибенең  ярдәмчесе була. «''Судебный Сборник''» журналында күчмә суд утырышларыннан фельетон төрендәге хисаплар яза. Бәйрәм вакытларында [[Кронштадт]]та башкала театр труппасында «''Сергеев''» кушаматы белән спектакльләрдә уйнавын дәвам итә.

[[1870 ел]]да [[Россия империясе]]нең юстиция министрлыгы карары белән [[Казан]]га хезмәткә күчерелә.

== [[Казан]]да ==
[[8 август]]та «Купец» Меркурьев пароходында икенче Ватанына әйләнәчәк [[Казан]] шәһәренә килеп төшә. Аңа тиешле вазифаларда башка кешеләр утыру сәбәпле, беренче эше, Казан суд пулаты әгъзасы Г. Славинскийның ярдәмчесе сыйфатында, 1,5 ай дәвамында [[Сембер губернасы]] һәм [[Самара губернасы]] [[Ставрополь өязе (Самара губернасы)|Ставрополь өязенә]] командировкага барып, мировой оешмалар эшен тикшерү һәм уголовный эшләргә ревизия ясау була.

[[1870 ел]]ның [[8 ноябрь|8 ноябрендә]] император галиҗанәпләре фәрманы белән [[Казан хәрби округы|Казан округ]] суды һәм Казан суд пулатында барлык вазифалар булдырылгач, суд пулаты сәркатибе вазифасын ала. [[1871 ел]]ның [[5 сентябрь|5 сентябрендә]] җирле алпавыт кызы Мария Петр кызы Карповага өйләнә. Хатынының [[Казан]]да зур йорты һәм Казан тирәсендә зур җир биләмәсе була. [[1873 ел]]да хатыны белән [[Аурупа]] буенча сәяхәт итә. 10 ел буе [[Казан хәрби округы|Казан хәрби округ]] суды әгъзасы (''казые'') булып тора.

Җирле үзидарә эшендә дә актив катнаша. [[1875 ел]]дан [[Казан өязе|Казан өяз]] һәм [[Казан губернасы|губерна]] земской җыелышларының, Казан шәһәр думасының гласные булып тора. [[1876 ел]]дан Казан дворяннар клубы старшинасы итеп сайлана. Шәрәфле мировой казый, губерна укуханәләр шурасы әгъзасы, ат чабышын яратучылар җәмгыяте вице-президенты, җәнлекләрне яклау җәмгыяте рәисе, Казан 2нче (Ксения) кызлар гимназиясе химаячеләр шурасы рәисе, [[ТР милли банкы|Дәүләт банкының]] хисап комитеты әгзасы, Казан аеклык җәмгыяте шәрәфле әгъзасы &lt;ref&gt;{{Citation |title=Деятели второго трезвеннического движения Российской империи. Международная академия трезвости |url=http://www.intacso.ru/deyateli-trezvennicheskogo-dvizheniya/deyateli-vtorogo-trezvennicheskogo-dvizheniya-rossijskoj-imperii/ |access-date=2017-03-25 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107123154/http://intacso.ru/deyateli-trezvennicheskogo-dvizheniya/deyateli-vtorogo-trezvennicheskogo-dvizheniya-rossijskoj-imperii |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; һ.б. шәрәфле вазифалары була.
[[1883 ел]]ның [[ноябрь|ноябрендә]] [[Казан хәрби округы|Казан округ]] суды рәисе иптәше (''[[Чистай өязе|Чистай]], [[Лаеш өязе|Лаеш]],  [[Мамадыш өязе|Мамадыш]],  [[Царевококшайск өязе|Царевококшайск]] өязләре буенча рәис урынбасары'') вазифасын ала. [[1887 ел]]ның [[көз]]ендә Казан округ судында кыскартулар вакытында гражданнар эше бүлеге рәисе итеп калдырыла.

Камергер А.А. Лебедев шәһәр башлыгы вазифасыннан киткәч, [[1888 ел]]ның [[12 гыйнвар]]ында шәһәр башлыгы вазифасына сайлана. Юстиция министрлыгы, үзенең соравы буенча, суд вазифаларыннан азат итеп, отставкага җибәрә, коллежский советниктан статский советник  дәрәҗәсенә күтәрә. Казый вазифасы белән саубуллашканда, Казан округ суды шәһәр башлыгы тамгасы булган көмештән ясалган муен чылбыры, [[Чистай]] шәһәре ватандашлары «''Чын кешегә-казыйга''» дип язылган көмеш тышлы альбом бүләк итә.

== Шәһәр башлыгы вазифасында ==
[[Файл:Kremlyovskaya street in Kazan by Vasilij Turin .jpg|thumb|right|200px|«[[Кунак йорты (Казан)|Кунак йорты]]» бинасы. 1820 еллар.]]
[[Файл:Национальный музей Республики Татарстан.JPG |thumb|right|200px|[[ТР милли музее]]]]
[[Файл:Kazan Railway station 08-2016 img1.jpg |thumb|right|200px|[[Казан-Пассажирлы|Казан вокзалы]] баш бинасы күренеше]]
Өч мәртәбә рәттән Казан шәһәр башлыгы итеп сайлана ([[1767 ел]]да шәһәр башлыгы вазифасы кертелгәннән бирле, бу шундый беренче очрак була&lt;ref&gt;[http://rmakazan.narod.ru/kazdum.htm Казанская дума – представительный орган городского самоуправления]&lt;/ref&gt;).
* [[Казан]]ны илнең [[тимер юл]]ы челтәренә тоташтыручы тимер юл тармагы һәм [[Казан-Пассажирлы|Казан тимер юл вокзалы]] салдыра. Моның өчен 5 ай дәвамында ил башкаласы [[Петербург]]та яши, император галиҗанәпләре [[Александр III]] янына керә, министрларны, Дәүләт шурасы әгъзаларын борчый (''юллар министры Губбенет каршы була''), газеталарга яза. 6 ел эчендә шәһәр казнасыннан 300 мең түләү шарты белән, концессионерларны, [[Казансу]] аркылы күпер салып, [[Казан-Пассажирлы|Казан тимер юл вокзалын]] [[Казан]]ның сәүдә үзәгенә салдыруга ризалата. Тимер юл [[1893 ел]]ның [[декабрь|декабренә]] төзелеп бетә.
[[Файл:Zarianko Al3.jpg|thumb|right|200px|[[Александр III]]]]
* [[1890 ел]]да [[Казан]]да Россиякүләм әһәмияткә ия [[Казан ярминкәсе|фәнни-сәнәгать ярминкәсе]] уздыруга ирешә. Ярминкә уздыру вакытында күп санлы химаячеләр барлыкка килә: Ольга Сергей кызы Александрова (Гейнс) 2 ''млн'' сум (шуның 1/2 ''млн''ы [[ТР милли музее|музей]] өчен&lt;ref&gt;[http://kazved.ru/printa/16142.aspx Репин просто так портретов не писал. «[[Казанские ведомости (гәҗит)|Казанские ведомости]]», 17.01.2007]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) бирә, вице-адмирал  [[Иван Лихачев|И.Ф. Лихачев]] шәһәр музее ([[ТР милли музее]]) ачу өчен энесе  [[Андрей Лихачев|А.Ф. Лихачев]] Казанда һәм үзе [[Париж]]да туплаган коллекцияләрен бүләк итә; киндер тукымалар белән сәүдә итүче сәүдәгәр Иванов мохтаҗлар өчен 50 мең сум, сәүдәгәр Прибытков хастаханә өчен 50 мең бирә, сәнәгатькәрләр [[Иван Алафузов]], Петр Щетинкин, Яков Шамов, Михаил Атлашкин музей өчен өлеш кертә  һ.б. 
* ат тарту көчле яңа  тимер юл (''трамвай'') салына;
* шәһәр ломбарды ачыла;
* Казан 2нче (Ксения) кызлар гимназиясе бинасы төзелә;
* очсызлы ике ашхана һәм чәйханә ачыла;
* Владимир китапханәсе ачыла;
* император [[Александр II]] гә һәйкәл куела;
* берничә матур шәһәр бакчасы (''сквер'') булдырыла;
* җәмәгать мал сую урыны булдырыла;
* шәһәр музее ([[ТР милли музее]]) ачыла;
* Казанка елгасы аркылы яңа күпере булган Кизик дамбасы корыла;
* табиблар институты нигезләнә;
* санитар обозы (''ашыгыч ярдәм хезмәте'') булдырыла һ.б.
[[1891 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ында «{{comment|[[хакыйкый дәүләт киңәшчесе]]|действительный статский советник}}» дәрәҗәсе бирелә.
Әдәби әсәрләр (''«Көч саламны сындыра» ({{lang-ru|Сила солому ломит}}), «Яшьлек гөнаһы» ({{lang-ru|Грех юности}}) һ.б пьесалар'') һәм газеталарга мәкаләләр яза.

Янәдән шәһәр башлыгы итеп сайлана: [[1891 ел]]да (''70 тавыштан нибары өч кара шар ала''), [[1893 ел]]да (''бертавыштан, чиста 80 тавыш белән'').

[[1907 ел]]ның [[7 гыйнвар]]ында [[Казан]]да вафат.

== Хәтер ==
* [[XX гасыр]] башында [[Казан]]ның Вокзал яны мәйданы ''С. П. Дьяченко мәйданы'' исемен йөрткән.&lt;ref&gt;https://etomesto.com/map-kazan_1913/?x=49.100916&amp;y=55.788523&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 9 (Ди-Же). М.: НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-339-2
# [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C Татарский энциклопедический словарь]. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

== Әдәбият ==
# Н.Я. Агафонов. Казань и казанцы. К., 1907.
# [[Гөлчәчәк Нәҗипова|Г.Р. Назипова]]. Казанский городской музей. Очерки истории 1895-1917 годов. К.: «Kazan-Казань», 2000. ISBN 5-85903-019-3

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [http://marihistory.ru/index.php/2011-01-01-20-09-57/2743-dyachenko-sergey-viktorovich Дьяченко Сергей Викторвич «Марийская история в лицах» сайтында]
* [http://www.elitat.ru/%3Frub%3D39%26st%3D16141%26type%3D3%26s%3D1?rub=8&amp;st=2281&amp;type=3&amp;s=1  Мэр Дьяченко был голова. «[[Элита Татарстана (журнал)|Элита Татарстана]]»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123141845/https://elitat.ru/%3Frub%3D39%26st%3D16141%26type%3D3%26s%3D1?rub=8&amp;st=2281&amp;type=3&amp;s=1 |date=2022-01-23 }}

== Моны да карагыз ==
* [[Татарстан тарихы]]
{{Казан шәһәр башлыклары}}
{{Портал|Шәхесләр|Сәясәт|Казан|Тарих}}

{{DEFAULTSORT:Дьяченко, Сергей}}
[[Төркем:Казан башлыклары]]
[[Төркем:Харьков университетын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Казыйлар]]
[[Төркем:Хокук белгечләре]]</text>
      <sha1>sln6ltz83kxdwhgn9tj3e1yw8wwl3iw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025707</id>
      <parentid>6025695</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>{{Фш|}}</comment>
      <origin>6025707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18988" sha1="a8tu41531exyq6mmpv9tiu6v7s84pqd" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Сергей Дьяченко
| рәсем =С.В.Дьяченко.JPG
| рәсем_зурлыгы = 250px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = &lt;small&gt;С.В. Дьяченко (''1846-1907'')&lt;/small&gt;
| тулы исем = Сергей Виктор улы Дьяченко
| һөнәр = казый, шәһәр башлыгы
| туу датасы = 04.10.1846
| туу җире = 
| гражданлык = {{байраклаштыру|Россия империясе}}
| милләт = [[украин]]
| үлем датасы = 07.01.1907
| үлем җире = 
| әти = В.А. Дьяченко
| әни =
| ир = 
| хатын = М.П. Карпова
| балалар = 
| кул кую =
| бүләк һәм премияләр = 
| сайт =
| башка мәгълүмат = 
}}
{{Фш|Дьяченко}}
&lt;small&gt;{{мәгънәләр|Сергей Дьяченко (мәгънәләр)}}&lt;/small&gt;
'''Сергей Дьяченко''', Сергей Виктор улы Дьяченко (Чернорудый-Дьяченко), {{lang-ru|Дьяченко Сергей Викторович}} (''[[1846 ел]]ның [[4 октябрь|4 октябре]], [[Харковь]] — [[1907 ел]]ның [[7 гыйнвар]]ы, [[Казан]]'') — хокукчы, җәмәгать эшлеклесе, өч мәртәбә сайланган [[Казан]] шәһәр башлыгы (''голова'') (''[[1889 ел|1889]]-[[1899 ел|1899]]''), [[Казан хәрби округы|Казан округы]] суды рәисе-казые (''[[1888 ел|1888]]-[[1903 ел|1903]]''). [[1894 ел]]да Казан шәһәр музеен ([[ТР милли музее]]) нигезләүчеләрнең берсе. Казан шәһәр музееның беренче директоры (''шура рәисе'') (''[[1895 ел|1895]]-[[1902 ел|1902]]'').

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1846 ел]]ның [[4 октябрь|4 октябрендә]] [[Харковь]] шәһәрендә туган. [[Малороссия]]нең нәселдән күчә торган {{comment|асылзатлары|дворян}} Чернорудыйлар дәвамчысы. Нәсел башы булган Чернорудый [[Мәскәү]]дә думада дьяк вазифасында булган. Туган җире [[Полтава губернасы]] Пирятин өязенә кайткач, ''Чернорудый дьячек'' кушаматы алган, балалары-оныклары инде Чернорудый-Дьяченко фамилиясендә була. Тора-бара фамилиянең беренче өлеше онытыла, Дьяченко өлеше генә калган.

С.В. Дьяченконың бабасы Антон Василий улы Дьяченко озак вакытлар [[Харковь губернасы]] прокуроры булып тора. Әтисе Виктор Антон улы Дьяченко, [[тимер юл]] [[инженер]]е, соңрак билгеле драматург (''«Гувернер», «Светские ширмы», «Корбан өчен корбан», «Замана барышнясы» һ.б. драмалары бар''). Әнисе (''{{comment|асылзат|дворян}} Кашинцовлар вәкиле'') ягыннан бабасы [[Харковь]] гражданнар пулаты рәисе булып торган. Заманасына карата бик яхшы өй тәрбиясе алгач (''[[алман теле|алман]], [[инглиз теле|инглиз]],  [[француз теле|француз]] телләрен камил белгән''), Сергей 11 яшендә [[Харковь]]ның 2нче гимназиясенә укырга керә. Гимназиядә укыганда ук сәләтле һәм талантлы үзешчән драма артисты дигән шөһрәте чыга. Гимназиянең 4нче сыйныфында укыганда «''Россиядә заманча драматургия әдәбиятының  торышы''» дигән инша язып, гимназия башлыкларының ныклы игътибарына эләгә. Гимназияне тәмамлагач, [[Харковь университеты]]ның юридик факультетына укырга керә (''[[1868 ел]]да тәмамлый''). Хокук фәне белән беррәттән, үзенең яраткан драма әдәбиятын һәм сәхнә тарихын да өйрәнә. [[1864 ел|1864]] һәм [[1865 ел]]ларда әтисе һәм һөнәри артистлар белән бергә [[Россия]] шәһәрләре буенча гастрольләргә чыга. Әтисе үзенең пьесаларын куя, ә улы Сергей «''Сергеев''» кушаматы белән төрле рольләрдә уйный.

Университетны тәмамлагач, [[1868 ел]]ның [[18 ноябрь|18 ноябрендә]] [[Харковь]] шәһәрендә казый вазифасына кандидат булып урнаша.

== [[Петербург]]та ==
[[1869 ел]]да гаиләсе белән [[Петербург]]ка хезмәт итәргә күчеп китә. Петербург округ судының 3нче күчмә бүлегенә яклаучы булып урнаша, яхшы хезмәте өчен бераздан 1нче бүлекчә суд тикшерүчесе итеп куела. Тагын 5 айдан Петербург шәһәр суды 3нче бүлекчәсе сәркатибенең  ярдәмчесе була. «''Судебный Сборник''» журналында күчмә суд утырышларыннан фельетон төрендәге хисаплар яза. Бәйрәм вакытларында [[Кронштадт]]та башкала театр труппасында «''Сергеев''» кушаматы белән спектакльләрдә уйнавын дәвам итә.

[[1870 ел]]да [[Россия империясе]]нең юстиция министрлыгы карары белән [[Казан]]га хезмәткә күчерелә.

== [[Казан]]да ==
[[8 август]]та «Купец» Меркурьев пароходында икенче Ватанына әйләнәчәк [[Казан]] шәһәренә килеп төшә. Аңа тиешле вазифаларда башка кешеләр утыру сәбәпле, беренче эше, Казан суд пулаты әгъзасы Г. Славинскийның ярдәмчесе сыйфатында, 1,5 ай дәвамында [[Сембер губернасы]] һәм [[Самара губернасы]] [[Ставрополь өязе (Самара губернасы)|Ставрополь өязенә]] командировкага барып, мировой оешмалар эшен тикшерү һәм уголовный эшләргә ревизия ясау була.

[[1870 ел]]ның [[8 ноябрь|8 ноябрендә]] император галиҗанәпләре фәрманы белән [[Казан хәрби округы|Казан округ]] суды һәм Казан суд пулатында барлык вазифалар булдырылгач, суд пулаты сәркатибе вазифасын ала. [[1871 ел]]ның [[5 сентябрь|5 сентябрендә]] җирле алпавыт кызы Мария Петр кызы Карповага өйләнә. Хатынының [[Казан]]да зур йорты һәм Казан тирәсендә зур җир биләмәсе була. [[1873 ел]]да хатыны белән [[Аурупа]] буенча сәяхәт итә. 10 ел буе [[Казан хәрби округы|Казан хәрби округ]] суды әгъзасы (''казые'') булып тора.

Җирле үзидарә эшендә дә актив катнаша. [[1875 ел]]дан [[Казан өязе|Казан өяз]] һәм [[Казан губернасы|губерна]] земской җыелышларының, Казан шәһәр думасының гласные булып тора. [[1876 ел]]дан Казан дворяннар клубы старшинасы итеп сайлана. Шәрәфле мировой казый, губерна укуханәләр шурасы әгъзасы, ат чабышын яратучылар җәмгыяте вице-президенты, җәнлекләрне яклау җәмгыяте рәисе, Казан 2нче (Ксения) кызлар гимназиясе химаячеләр шурасы рәисе, [[ТР милли банкы|Дәүләт банкының]] хисап комитеты әгзасы, Казан аеклык җәмгыяте шәрәфле әгъзасы &lt;ref&gt;{{Citation |title=Деятели второго трезвеннического движения Российской империи. Международная академия трезвости |url=http://www.intacso.ru/deyateli-trezvennicheskogo-dvizheniya/deyateli-vtorogo-trezvennicheskogo-dvizheniya-rossijskoj-imperii/ |access-date=2017-03-25 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107123154/http://intacso.ru/deyateli-trezvennicheskogo-dvizheniya/deyateli-vtorogo-trezvennicheskogo-dvizheniya-rossijskoj-imperii |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; һ.б. шәрәфле вазифалары була.
[[1883 ел]]ның [[ноябрь|ноябрендә]] [[Казан хәрби округы|Казан округ]] суды рәисе иптәше (''[[Чистай өязе|Чистай]], [[Лаеш өязе|Лаеш]],  [[Мамадыш өязе|Мамадыш]],  [[Царевококшайск өязе|Царевококшайск]] өязләре буенча рәис урынбасары'') вазифасын ала. [[1887 ел]]ның [[көз]]ендә Казан округ судында кыскартулар вакытында гражданнар эше бүлеге рәисе итеп калдырыла.

Камергер А.А. Лебедев шәһәр башлыгы вазифасыннан киткәч, [[1888 ел]]ның [[12 гыйнвар]]ында шәһәр башлыгы вазифасына сайлана. Юстиция министрлыгы, үзенең соравы буенча, суд вазифаларыннан азат итеп, отставкага җибәрә, коллежский советниктан статский советник  дәрәҗәсенә күтәрә. Казый вазифасы белән саубуллашканда, Казан округ суды шәһәр башлыгы тамгасы булган көмештән ясалган муен чылбыры, [[Чистай]] шәһәре ватандашлары «''Чын кешегә-казыйга''» дип язылган көмеш тышлы альбом бүләк итә.

== Шәһәр башлыгы вазифасында ==
[[Файл:Kremlyovskaya street in Kazan by Vasilij Turin .jpg|thumb|right|200px|«[[Кунак йорты (Казан)|Кунак йорты]]» бинасы. 1820 еллар.]]
[[Файл:Национальный музей Республики Татарстан.JPG |thumb|right|200px|[[ТР милли музее]]]]
[[Файл:Kazan Railway station 08-2016 img1.jpg |thumb|right|200px|[[Казан-Пассажирлы|Казан вокзалы]] баш бинасы күренеше]]
Өч мәртәбә рәттән Казан шәһәр башлыгы итеп сайлана ([[1767 ел]]да шәһәр башлыгы вазифасы кертелгәннән бирле, бу шундый беренче очрак була&lt;ref&gt;[http://rmakazan.narod.ru/kazdum.htm Казанская дума – представительный орган городского самоуправления]&lt;/ref&gt;).
* [[Казан]]ны илнең [[тимер юл]]ы челтәренә тоташтыручы тимер юл тармагы һәм [[Казан-Пассажирлы|Казан тимер юл вокзалы]] салдыра. Моның өчен 5 ай дәвамында ил башкаласы [[Петербург]]та яши, император галиҗанәпләре [[Александр III]] янына керә, министрларны, Дәүләт шурасы әгъзаларын борчый (''юллар министры Губбенет каршы була''), газеталарга яза. 6 ел эчендә шәһәр казнасыннан 300 мең түләү шарты белән, концессионерларны, [[Казансу]] аркылы күпер салып, [[Казан-Пассажирлы|Казан тимер юл вокзалын]] [[Казан]]ның сәүдә үзәгенә салдыруга ризалата. Тимер юл [[1893 ел]]ның [[декабрь|декабренә]] төзелеп бетә.
[[Файл:Zarianko Al3.jpg|thumb|right|200px|[[Александр III]]]]
* [[1890 ел]]да [[Казан]]да Россиякүләм әһәмияткә ия [[Казан ярминкәсе|фәнни-сәнәгать ярминкәсе]] уздыруга ирешә. Ярминкә уздыру вакытында күп санлы химаячеләр барлыкка килә: Ольга Сергей кызы Александрова (Гейнс) 2 ''млн'' сум (шуның 1/2 ''млн''ы [[ТР милли музее|музей]] өчен&lt;ref&gt;[http://kazved.ru/printa/16142.aspx Репин просто так портретов не писал. «[[Казанские ведомости (гәҗит)|Казанские ведомости]]», 17.01.2007]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) бирә, вице-адмирал  [[Иван Лихачев|И.Ф. Лихачев]] шәһәр музее ([[ТР милли музее]]) ачу өчен энесе  [[Андрей Лихачев|А.Ф. Лихачев]] Казанда һәм үзе [[Париж]]да туплаган коллекцияләрен бүләк итә; киндер тукымалар белән сәүдә итүче сәүдәгәр Иванов мохтаҗлар өчен 50 мең сум, сәүдәгәр Прибытков хастаханә өчен 50 мең бирә, сәнәгатькәрләр [[Иван Алафузов]], Петр Щетинкин, Яков Шамов, Михаил Атлашкин музей өчен өлеш кертә  һ.б. 
* ат тарту көчле яңа  тимер юл (''трамвай'') салына;
* шәһәр ломбарды ачыла;
* Казан 2нче (Ксения) кызлар гимназиясе бинасы төзелә;
* очсызлы ике ашхана һәм чәйханә ачыла;
* Владимир китапханәсе ачыла;
* император [[Александр II]] гә һәйкәл куела;
* берничә матур шәһәр бакчасы (''сквер'') булдырыла;
* җәмәгать мал сую урыны булдырыла;
* шәһәр музее ([[ТР милли музее]]) ачыла;
* Казанка елгасы аркылы яңа күпере булган Кизик дамбасы корыла;
* табиблар институты нигезләнә;
* санитар обозы (''ашыгыч ярдәм хезмәте'') булдырыла һ.б.
[[1891 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ында «{{comment|[[хакыйкый дәүләт киңәшчесе]]|действительный статский советник}}» дәрәҗәсе бирелә.
Әдәби әсәрләр (''«Көч саламны сындыра» ({{lang-ru|Сила солому ломит}}), «Яшьлек гөнаһы» ({{lang-ru|Грех юности}}) һ.б пьесалар'') һәм газеталарга мәкаләләр яза.

Янәдән шәһәр башлыгы итеп сайлана: [[1891 ел]]да (''70 тавыштан нибары өч кара шар ала''), [[1893 ел]]да (''бертавыштан, чиста 80 тавыш белән'').

[[1907 ел]]ның [[7 гыйнвар]]ында [[Казан]]да вафат.

== Хәтер ==
* [[XX гасыр]] башында [[Казан]]ның Вокзал яны мәйданы ''С. П. Дьяченко мәйданы'' исемен йөрткән.&lt;ref&gt;https://etomesto.com/map-kazan_1913/?x=49.100916&amp;y=55.788523&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 9 (Ди-Же). М.: НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-339-2
# [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C Татарский энциклопедический словарь]. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

== Әдәбият ==
# Н.Я. Агафонов. Казань и казанцы. К., 1907.
# [[Гөлчәчәк Нәҗипова|Г.Р. Назипова]]. Казанский городской музей. Очерки истории 1895-1917 годов. К.: «Kazan-Казань», 2000. ISBN 5-85903-019-3

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [http://marihistory.ru/index.php/2011-01-01-20-09-57/2743-dyachenko-sergey-viktorovich Дьяченко Сергей Викторвич «Марийская история в лицах» сайтында]
* [http://www.elitat.ru/%3Frub%3D39%26st%3D16141%26type%3D3%26s%3D1?rub=8&amp;st=2281&amp;type=3&amp;s=1  Мэр Дьяченко был голова. «[[Элита Татарстана (журнал)|Элита Татарстана]]»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123141845/https://elitat.ru/%3Frub%3D39%26st%3D16141%26type%3D3%26s%3D1?rub=8&amp;st=2281&amp;type=3&amp;s=1 |date=2022-01-23 }}

== Моны да карагыз ==
* [[Татарстан тарихы]]
{{Казан шәһәр башлыклары}}
{{Портал|Шәхесләр|Сәясәт|Казан|Тарих}}

{{DEFAULTSORT:Дьяченко, Сергей}}
[[Төркем:Казан башлыклары]]
[[Төркем:Харьков университетын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Казыйлар]]
[[Төркем:Хокук белгечләре]]</text>
      <sha1>a8tu41531exyq6mmpv9tiu6v7s84pqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025709</id>
      <parentid>6025707</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>орфография</comment>
      <origin>6025709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19011" sha1="jpnahmlj84oewjbl3f3zfhkcpf98hai" xml:space="preserve">{{Шәхес
| исем = Сергей Дьяченко
| рәсем =С.В.Дьяченко.JPG
| рәсем_зурлыгы = 250px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
| рәсем язуы = &lt;small&gt;С.В. Дьяченко (''1846-1907'')&lt;/small&gt;
| тулы исем = Сергей Виктор улы Дьяченко
| һөнәр = казый, шәһәр башлыгы
| туу датасы = 04.10.1846
| туу җире = 
| гражданлык = {{байраклаштыру|Россия империясе}}
| милләт = [[украин]]
| үлем датасы = 07.01.1907
| үлем җире = 
| әти = В.А. Дьяченко
| әни =
| ир = 
| хатын = М.П. Карпова
| балалар = 
| кул кую =
| бүләк һәм премияләр = 
| сайт =
| башка мәгълүмат = 
}}
{{Фш|Дьяченко}}
&lt;small&gt;{{мәгънәләр|Сергей Дьяченко (мәгънәләр)}}&lt;/small&gt;
'''Сергей Дьяченко''', Сергей Виктор улы Дьяченко (Чернорудый-Дьяченко), {{lang-ru|Дьяченко Сергей Викторович}} (''[[1846 ел]]ның [[4 октябрь|4 октябре]], [[Харьков]] — [[1907 ел]]ның [[7 гыйнвар]]ы, [[Казан]]'') — хокукчы, җәмәгать эшлеклесе, өч мәртәбә сайланган [[Казан]] шәһәр башлыгы (''голова'') (''[[1889 ел|1889]]-[[1899 ел|1899]]''), [[Казан хәрби округы|Казан округы]] суды рәисе-казые (''[[1888 ел|1888]]-[[1903 ел|1903]]''). [[1894 ел]]да Казан шәһәр музеен ([[ТР милли музее]]) нигезләүчеләрнең берсе. Казан шәһәр музееның беренче директоры (''шура рәисе'') (''[[1895 ел|1895]]-[[1902 ел|1902]]'').

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1846 ел]]ның [[4 октябрь|4 октябрендә]] [[Харьков]] шәһәрендә туган. [[Малороссия]]нең нәселдән күчә торган {{comment|асылзатлары|дворян}} Чернорудыйлар дәвамчысы. Нәсел башы булган Чернорудый [[Мәскәү]]дә думада дьяк вазифасында булган. Туган җире [[Полтава губернасы]] Пирятин өязенә кайткач, ''Чернорудый дьячек'' кушаматы алган, балалары-оныклары инде Чернорудый-Дьяченко фамилиясендә була. Тора-бара фамилиянең беренче өлеше онытыла, Дьяченко өлеше генә калган.

С.В. Дьяченконың бабасы Антон Василий улы Дьяченко озак вакытлар [[Харьков губернасы]] прокуроры булып тора. Әтисе Виктор Антон улы Дьяченко, [[тимер юл]] [[инженер]]е, соңрак билгеле драматург (''«Гувернер», «Светские ширмы», «Корбан өчен корбан», «Замана барышнясы» һ.б. драмалары бар''). Әнисе (''{{comment|асылзат|дворян}} Кашинцовлар вәкиле'') ягыннан бабасы [[Харьков]] гражданнар пулаты рәисе булып торган. Заманасына карата бик яхшы өй тәрбиясе алгач (''[[алман теле|алман]], [[инглиз теле|инглиз]],  [[француз теле|француз]] телләрен камил белгән''), Сергей 11 яшендә [[Харьков]]ның 2нче гимназиясенә укырга керә. Гимназиядә укыганда ук сәләтле һәм талантлы үзешчән драма артисты дигән шөһрәте чыга. Гимназиянең 4нче сыйныфында укыганда «''Россиядә заманча драматургия әдәбиятының  торышы''» дигән инша язып, гимназия башлыкларының ныклы игътибарына эләгә. Гимназияне тәмамлагач, [[Харьков университеты]]ның юридик факультетына укырга керә (''[[1868 ел]]да тәмамлый''). Хокук фәне белән беррәттән, үзенең яраткан драма әдәбиятын һәм сәхнә тарихын да өйрәнә. [[1864 ел|1864]] һәм [[1865 ел]]ларда әтисе һәм һөнәри артистлар белән бергә [[Россия]] шәһәрләре буенча гастрольләргә чыга. Әтисе үзенең пьесаларын куя, ә улы Сергей «''Сергеев''» кушаматы белән төрле рольләрдә уйный.

Университетны тәмамлагач, [[1868 ел]]ның [[18 ноябрь|18 ноябрендә]] [[Харьков]] шәһәрендә {{comment|казый|судья}} вазифасына кандидат булып урнаша.

== [[Петербург]]та ==
[[1869 ел]]да гаиләсе белән [[Петербург]]ка хезмәт итәргә күчеп китә. Петербург округ судының 3нче күчмә бүлегенә яклаучы булып урнаша, яхшы хезмәте өчен бераздан 1нче бүлекчә суд тикшерүчесе итеп куела. Тагын 5 айдан Петербург шәһәр суды 3нче бүлекчәсе сәркатибенең  ярдәмчесе була. «''Судебный Сборник''» журналында күчмә суд утырышларыннан фельетон төрендәге хисаплар яза. Бәйрәм вакытларында [[Кронштадт]]та башкала театр труппасында «''Сергеев''» кушаматы белән спектакльләрдә уйнавын дәвам итә.

[[1870 ел]]да [[Россия империясе]]нең юстиция министрлыгы карары белән [[Казан]]га хезмәткә күчерелә.

== [[Казан]]да ==
[[8 август]]та «Купец» Меркурьев пароходында икенче Ватанына әйләнәчәк [[Казан]] шәһәренә килеп төшә. Аңа тиешле вазифаларда башка кешеләр утыру сәбәпле, беренче эше, Казан суд пулаты әгъзасы Г. Славинскийның ярдәмчесе сыйфатында, 1,5 ай дәвамында [[Сембер губернасы]] һәм [[Самара губернасы]] [[Ставрополь өязе (Самара губернасы)|Ставрополь өязенә]] командировкага барып, мировой оешмалар эшен тикшерү һәм уголовный эшләргә ревизия ясау була.

[[1870 ел]]ның [[8 ноябрь|8 ноябрендә]] император галиҗанәпләре фәрманы белән [[Казан хәрби округы|Казан округ]] суды һәм Казан суд пулатында барлык вазифалар булдырылгач, суд пулаты сәркатибе вазифасын ала. [[1871 ел]]ның [[5 сентябрь|5 сентябрендә]] җирле алпавыт кызы Мария Петр кызы Карповага өйләнә. Хатынының [[Казан]]да зур йорты һәм Казан тирәсендә зур җир биләмәсе була. [[1873 ел]]да хатыны белән [[Аурупа]] буенча сәяхәт итә. 10 ел буе [[Казан хәрби округы|Казан хәрби округ]] суды әгъзасы (''казые'') булып тора.

Җирле үзидарә эшендә дә актив катнаша. [[1875 ел]]дан [[Казан өязе|Казан өяз]] һәм [[Казан губернасы|губерна]] земской җыелышларының, Казан шәһәр думасының гласные булып тора. [[1876 ел]]дан Казан дворяннар клубы старшинасы итеп сайлана. Шәрәфле мировой казый, губерна укуханәләр шурасы әгъзасы, ат чабышын яратучылар җәмгыяте вице-президенты, җәнлекләрне яклау җәмгыяте рәисе, Казан 2нче (Ксения) кызлар гимназиясе химаячеләр шурасы рәисе, [[ТР милли банкы|Дәүләт банкының]] хисап комитеты әгзасы, Казан аеклык җәмгыяте шәрәфле әгъзасы &lt;ref&gt;{{Citation |title=Деятели второго трезвеннического движения Российской империи. Международная академия трезвости |url=http://www.intacso.ru/deyateli-trezvennicheskogo-dvizheniya/deyateli-vtorogo-trezvennicheskogo-dvizheniya-rossijskoj-imperii/ |access-date=2017-03-25 |archive-date=2022-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107123154/http://intacso.ru/deyateli-trezvennicheskogo-dvizheniya/deyateli-vtorogo-trezvennicheskogo-dvizheniya-rossijskoj-imperii |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; һ.б. шәрәфле вазифалары була.
[[1883 ел]]ның [[ноябрь|ноябрендә]] [[Казан хәрби округы|Казан округ]] суды рәисе иптәше (''[[Чистай өязе|Чистай]], [[Лаеш өязе|Лаеш]],  [[Мамадыш өязе|Мамадыш]],  [[Царевококшайск өязе|Царевококшайск]] өязләре буенча рәис урынбасары'') вазифасын ала. [[1887 ел]]ның [[көз]]ендә Казан округ судында кыскартулар вакытында гражданнар эше бүлеге рәисе итеп калдырыла.

Камергер А.А. Лебедев шәһәр башлыгы вазифасыннан киткәч, [[1888 ел]]ның [[12 гыйнвар]]ында шәһәр башлыгы вазифасына сайлана. Юстиция министрлыгы, үзенең соравы буенча, суд вазифаларыннан азат итеп, отставкага җибәрә, коллежский советниктан статский советник  дәрәҗәсенә күтәрә. Казый вазифасы белән саубуллашканда, Казан округ суды шәһәр башлыгы тамгасы булган көмештән ясалган муен чылбыры, [[Чистай]] шәһәре ватандашлары «''Чын кешегә-казыйга''» дип язылган көмеш тышлы альбом бүләк итә.

== Шәһәр башлыгы вазифасында ==
[[Файл:Kremlyovskaya street in Kazan by Vasilij Turin .jpg|thumb|right|200px|«[[Кунак йорты (Казан)|Кунак йорты]]» бинасы. 1820 еллар.]]
[[Файл:Национальный музей Республики Татарстан.JPG |thumb|right|200px|[[ТР милли музее]]]]
[[Файл:Kazan Railway station 08-2016 img1.jpg |thumb|right|200px|[[Казан-Пассажирлы|Казан вокзалы]] баш бинасы күренеше]]
Өч мәртәбә рәттән Казан шәһәр башлыгы итеп сайлана ([[1767 ел]]да шәһәр башлыгы вазифасы кертелгәннән бирле, бу шундый беренче очрак була&lt;ref&gt;[http://rmakazan.narod.ru/kazdum.htm Казанская дума – представительный орган городского самоуправления]&lt;/ref&gt;).
* [[Казан]]ны илнең [[тимер юл]]ы челтәренә тоташтыручы тимер юл тармагы һәм [[Казан-Пассажирлы|Казан тимер юл вокзалы]] салдыра. Моның өчен 5 ай дәвамында ил башкаласы [[Петербург]]та яши, император галиҗанәпләре [[Александр III]] янына керә, министрларны, Дәүләт шурасы әгъзаларын борчый (''юллар министры Губбенет каршы була''), газеталарга яза. 6 ел эчендә шәһәр казнасыннан 300 мең түләү шарты белән, концессионерларны, [[Казансу]] аркылы күпер салып, [[Казан-Пассажирлы|Казан тимер юл вокзалын]] [[Казан]]ның сәүдә үзәгенә салдыруга ризалата. Тимер юл [[1893 ел]]ның [[декабрь|декабренә]] төзелеп бетә.
[[Файл:Zarianko Al3.jpg|thumb|right|200px|[[Александр III]]]]
* [[1890 ел]]да [[Казан]]да Россиякүләм әһәмияткә ия [[Казан ярминкәсе|фәнни-сәнәгать ярминкәсе]] уздыруга ирешә. Ярминкә уздыру вакытында күп санлы химаячеләр барлыкка килә: Ольга Сергей кызы Александрова (Гейнс) 2 ''млн'' сум (шуның 1/2 ''млн''ы [[ТР милли музее|музей]] өчен&lt;ref&gt;[http://kazved.ru/printa/16142.aspx Репин просто так портретов не писал. «[[Казанские ведомости (гәҗит)|Казанские ведомости]]», 17.01.2007]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) бирә, вице-адмирал  [[Иван Лихачев|И.Ф. Лихачев]] шәһәр музее ([[ТР милли музее]]) ачу өчен энесе  [[Андрей Лихачев|А.Ф. Лихачев]] Казанда һәм үзе [[Париж]]да туплаган коллекцияләрен бүләк итә; киндер тукымалар белән сәүдә итүче сәүдәгәр Иванов мохтаҗлар өчен 50 мең сум, сәүдәгәр Прибытков хастаханә өчен 50 мең бирә, сәнәгатькәрләр [[Иван Алафузов]], Петр Щетинкин, Яков Шамов, Михаил Атлашкин музей өчен өлеш кертә  һ.б. 
* ат тарту көчле яңа  тимер юл (''трамвай'') салына;
* шәһәр ломбарды ачыла;
* Казан 2нче (Ксения) кызлар гимназиясе бинасы төзелә;
* очсызлы ике ашхана һәм чәйханә ачыла;
* Владимир китапханәсе ачыла;
* император [[Александр II]] гә һәйкәл куела;
* берничә матур шәһәр бакчасы (''сквер'') булдырыла;
* җәмәгать мал сую урыны булдырыла;
* шәһәр музее ([[ТР милли музее]]) ачыла;
* Казанка елгасы аркылы яңа күпере булган Кизик дамбасы корыла;
* табиблар институты нигезләнә;
* санитар обозы (''ашыгыч ярдәм хезмәте'') булдырыла һ.б.
[[1891 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ында «{{comment|[[хакыйкый дәүләт киңәшчесе]]|действительный статский советник}}» дәрәҗәсе бирелә.
Әдәби әсәрләр (''«Көч саламны сындыра» ({{lang-ru|Сила солому ломит}}), «Яшьлек гөнаһы» ({{lang-ru|Грех юности}}) һ.б пьесалар'') һәм газеталарга мәкаләләр яза.

Янәдән шәһәр башлыгы итеп сайлана: [[1891 ел]]да (''70 тавыштан нибары өч кара шар ала''), [[1893 ел]]да (''бертавыштан, чиста 80 тавыш белән'').

[[1907 ел]]ның [[7 гыйнвар]]ында [[Казан]]да вафат.

== Хәтер ==
* [[XX гасыр]] башында [[Казан]]ның Вокзал яны мәйданы ''С. П. Дьяченко мәйданы'' исемен йөрткән.&lt;ref&gt;https://etomesto.com/map-kazan_1913/?x=49.100916&amp;y=55.788523&lt;/ref&gt;

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 9 (Ди-Же). М.: НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-339-2
# [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C Татарский энциклопедический словарь]. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

== Әдәбият ==
# Н.Я. Агафонов. Казань и казанцы. К., 1907.
# [[Гөлчәчәк Нәҗипова|Г.Р. Назипова]]. Казанский городской музей. Очерки истории 1895-1917 годов. К.: «Kazan-Казань», 2000. ISBN 5-85903-019-3

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [http://marihistory.ru/index.php/2011-01-01-20-09-57/2743-dyachenko-sergey-viktorovich Дьяченко Сергей Викторвич «Марийская история в лицах» сайтында]
* [http://www.elitat.ru/%3Frub%3D39%26st%3D16141%26type%3D3%26s%3D1?rub=8&amp;st=2281&amp;type=3&amp;s=1  Мэр Дьяченко был голова. «[[Элита Татарстана (журнал)|Элита Татарстана]]»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123141845/https://elitat.ru/%3Frub%3D39%26st%3D16141%26type%3D3%26s%3D1?rub=8&amp;st=2281&amp;type=3&amp;s=1 |date=2022-01-23 }}

== Моны да карагыз ==
* [[Татарстан тарихы]]
{{Казан шәһәр башлыклары}}
{{Портал|Шәхесләр|Сәясәт|Казан|Тарих}}

{{DEFAULTSORT:Дьяченко, Сергей}}
[[Төркем:Казан башлыклары]]
[[Төркем:Харьков университетын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Казыйлар]]
[[Төркем:Хокук белгечләре]]</text>
      <sha1>jpnahmlj84oewjbl3f3zfhkcpf98hai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190401</id>
    <revision>
      <id>6025773</id>
      <parentid>6024887</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32085" sha1="pgqa3bnlt4uq2s6n82m9n7dyfao99nn" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре''' ({{lang-ru|{{Label|Q61135697|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q61135697|lang=en}}}}) — {{Татарстан республикасы байрагы}} дәүләт бүләге, {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Татарстан Республикасының мактаулы исемнәре|мактаулы исемнәренең|ru|Почётные звания Татарстана}} берсе. 

[[1965 ел]]ның [[3 август]] көнендә [[ТАССР ЮШ]] Президумы тарафыннан булдырылган. [[1991 ел]]дан бирле [[Татарстан Рәисе]] тарафыннан бирелә.

Бүләкләнүчеләр саны — 1579 кеше (1997),&lt;ref&gt;[[Татар энциклопедия сүзлеге]]&lt;/ref&gt; 2768 кеше (1.01.2015).

== Бүләкләнү нигезе ==
''[[Мәдәният]] өлкәсендә кимендә 10 ел эшләүче һәм аны үстерүдә зур казанышларга ия булган, мәдәният учреждениеләренең, оешмаларының һәм органнарының, мәдәни-агарту учреждениеләренең, кинематографиянең, [[телевидение]] һәм радиотапшыруларның, матбугатның, нәшриятның, полиграфия сәнәгатенең һәм китап сәүдәсенең, туристлык-экскурсия оешмаларының һәм учреждениеләренең югары квалификацияле хезмәткәрләренә, мәдәният һәм [[сәнгать]] уку йортлары хезмәткәрләренә, үзешчән иҗатта катнашучыларга һәм мәдәният оешмалары, учреждениеләре һәм органнары эшендә җәмәгатьчелек башлангычларында катнашучы затларга'' бирелә.&lt;ref&gt;[http://kitaphane.tatarstan.ru/file/Гос%20награды%20рТ.pdf Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре турында]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Ияләре ==
{{seealso|Калып:Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре|Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре|Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре}}
{{notice|Түбәндәге төзмә кешеләр һәм роботлар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P166 wd:Q61135697. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p166/Q61135697/p585
|columns=p166/Q61135697/p585:Ел,label:Исем,p21,p569,p19,p69,p373:медиа,p570}}
{| class='wikitable sortable'
! Ел
! Исем
! җенес
! туу датасы
! туу урыны
! уку йорты
! медиа
! үлем датасы
|-
| 
| [[Вахит Имамов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-03-18
| [[Иске Байсар]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Vahit Imamov|Vahit Imamov]]
| 
|-
| 1985
| [[Фәнис Яруллин]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-02-09
| [[Баулы районы]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Fanis Yarullin|Fanis Yarullin]]
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-12-09
|-
| 1994
| [[Җәүдәт Дәрзаман]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-10-13
| [[Сугышлы (Лениногорск районы)|Сугышлы]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Zaudat Darzaman|Zaudat Darzaman]]
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-02-25
|-
| 1972
| [[Вакыйф Нуруллин]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-05-01
| [[Югары Әшнәк]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-03-23
|-
| 2000
| [[Камил Кәримов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-07-01
| [[Шәле]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]
| [[:commons:Category:Kamil Karimov|Kamil Karimov]]
| 
|-
| 1980
| [[Мансур Шиһапов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-05-01
| [[Яншык (Татарстан)]]
| [[Казан театр укуханәсе|Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров исемендәге Казан театр укуханәсе]]&lt;br/&gt;[[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Mansur Shigapov|Mansur Shigapov]]
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022-12-09
|-
| 1987
| [[Марат Әмирханов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-04-22
| [[Кәзкәй]]
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]
| [[:commons:Category:Marat Amirhanov|Marat Amirhanov]]
| 
|-
| 1998
| [[Мәхмүт Әхмәтҗанов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-02-14
| [[Нәсибаш]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-04-04
|-
| 1995
| [[Нәбирә Гыйматдинова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-10-20
| [[Карасу (Татарстан)|Карасу]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 
| [[Ринат Мөхәммәдиев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-12-10
| 
| 
| [[:commons:Category:Rinat Muhamadiev|Rinat Muhamadiev]]
| 
|-
| 1984
| [[Роза Туфитуллова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-10-17
| [[Яңа Үзи]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 1980
| ''[[:d:Q13208746|Яхъя Халитов]]''
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-08-22
| [[Үтәмеш (Тәтеш районы)|Үтәмеш]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-01-02
|-
| 1979
| [[Әдип Маликов|Әдип Мәликев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-08-16
| [[Югары Чат]]
| [[Пермь татар-башкорт педагогия техникумы]]&lt;br/&gt;[[А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты]]
| [[:commons:Category:Adib Malikov|Adib Malikov]]
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-04-23
|-
| 1964
| [[Әминә Сафиуллина]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-06-22
| [[Ямаширмә]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-01-16
|-
| 2007
| [[Фәрит Әсәдуллин]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-02-03
| [[Казан]]
| ''[[:d:Q4126647|СПДУ Көнчыгыш факультеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5279909|Россия Федерациясе Чит ил эшләре министрлыгының Дипломатия академиясе]]''&lt;br/&gt;[[Әл-Әзһәр университеты]]
| 
| 
|-
| 
| [[Сәфьян Ибраһимов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-08-24
| [[Казан]]
| 
| [[:commons:Category:Safiyan Ibragimov|Safiyan Ibragimov]]
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-01-14
|-
| 2002
| [[Роберт Андреев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-03-31
| [[Баткак]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]
| [[:commons:Category:Robert Andreev|Robert Andreev]]
| 
|-
| 
| [[Марсель Бакиров]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-12-10
| [[Мөслим (Мөслим районы)]]
| 
| 
| 
|-
| 1986
| [[Клара Булатова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-03-18
| [[Татар Карамалысы]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-04-29
|-
| 2010
| [[Рәшит Бәшәр]]
| 
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-10-07
| [[Янил]]&lt;br/&gt;[[Куакбаш]]&lt;br/&gt;[[Лениногорск]]
| 
| 
| 
|-
| 1985
| [[Илбарис Надиров|Илбарис Надыйров]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-04-15
| [[Яңа Нәдер]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-08-20
|-
| 
| [[Саҗидә Сөләйманова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-10-03
| [[Яңавыл]]
| [[Башкорт дәүләт университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-05-10
|-
| 1991
| [[Әнвәр Хәйри]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947
| [[Шәрбән]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-07-20
|-
| 
| [[Роза Хәмидуллина]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-10-14
| [[Мулла Иле]]
| 
| 
| 
|-
| 1997
| [[Флора Әхмәтова-Урманче]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-05-23
| [[Күкрәнде]]
| 
| [[:commons:Category:Flora Ahmetova-Urmanche|Flora Ahmetova-Urmanche]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-10-16
|-
| 
| [[Наилә Ахунова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-06-12
| [[Әлмәт]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]
| [[:commons:Category:Nailya Akhunova|Nailya Akhunova]]
| 
|-
| 1998
| [[Флүрә Баязитова|Флера Баязитова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-01-02
| [[Иске Салавыч]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 1967
| [[Ян Винецкий]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-03-10
| [[Запорожье]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Jan Vinetskiy|Jan Vinetskiy]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-08-01
|-
| 
| [[Ринат Закиров]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-08-01
| [[Нарат-Елга]]
| 
| [[:commons:Category:Rinat Zakirov|Rinat Zakirov]]
| 
|-
| 2011
| [[Мирсәй Гариф]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-05-01
| [[Азнакай районы]]
| ''[[:d:Q1736331|Томск дәүләт архитектура һәм төзелеш университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| [[Владимир Мироваев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-12-11
| [[Хуҗа Хәсән]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]&lt;br/&gt;[[Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллияте]]&lt;br/&gt;[[Хуҗа Хәсән урта мәктәбе|Хуҗа Хәсән гомуми урта белем бирү мәктәбе]]
| 
| 
|-
| 1974
| [[Венера Ихсанова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-08-23
| [[Түбән Шөн]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-02-16
|-
| 
| [[Шәмси Закиров]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-02-11
| [[Шәдче]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]
| 
| 
|-
| 1965
| [[Гәверлә Беляев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-02-26
| [[Түбән Бикмәт]]
| [[И.В. Сталин исемендәге Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973
|-
| 
| ''[[:d:Q51668632|Юлия Дрешер]]''
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-06-26
| ''[[:d:Q588164|Krasnokutsk Raion]]''
| 
| [[:commons:Category:Yulia Dresher|Yulia Dresher]]
| 
|-
| 1989
| [[Әлмира Әдиатуллина]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-07-08
| [[Сәеткол (Илеш районы)|Сәеткол]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Almira Adiatullina|Almira Adiatullina]]
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-07-21
|-
| 1995-02-13
| [[Рина Зарипова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-03-12
| [[Меңнәр]]
| [[Казан федераль университетының Алабуга институты]]
| [[:commons:Category:Rina Zaripova|Rina Zaripova]]
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-01-10
|-
| 2007
| [[Рафаил Газизов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-04-26
| [[Кече Кирмән]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]&lt;br/&gt;[[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]
| 
| 
|-
| 1980
| [[Әхмәдулла Әхмәтгалиев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931
| [[Усы (Актаныш районы)|Усы]]
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]&lt;br/&gt;[[Минзәлә педагогика көллияте]]
| 
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005
|-
| 
| [[Фәрит Шәрифуллин (1953)|Фәрит Шәрифуллин]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953
| 
| [[Казан музыка көллияте]]&lt;br/&gt;[[Казан дәүләт консерваториясе]]
| 
| 
|-
| 1988
| [[Равил Гыймадиев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-11-03
| [[Актаныш]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 
| [[Венера Якупова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-07-06
| [[Яшел Үзән районы]]
| 
| [[:commons:Category:Venera Yakupova|Venera Yakupova]]
| 
|-
| 1998
| [[Гомәр Таһир]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-11-15
| [[Куйсуы]]
| ''[[:d:Q28695|Хельсинки университеты]]''
| [[:commons:Category:Ymär Daher|Ymär Daher]]
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-07-10
|-
| 2010
| [[Вәсил Галимов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-02-05
| [[Чиләбе]]
| 
| 
| 
|-
| 
| [[Ольга Левадная]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-06-02
| [[Сумы]]
| 
| [[:commons:Category:Olga Levadnaya|Olga Levadnaya]]
| 
|-
| 
| [[Гамил Әсхәдуллин]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-03-19
| [[Түбән Кама районы]]&lt;br/&gt;[[Шәңгәлче]]
| [[В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты]]
| 
| 
|-
| 
| ''[[:d:Q106862710|Динә Диас кызы Хисамова]]''
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-05-31
| 
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Dina Khisamova|Dina Khisamova]]
| 
|-
| 
| [[Гөлназ Шәйхи]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-11-04
| [[Каенсар (Арча районы)|Каенсар]]
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]
| 
| 
|-
| 1987
| [[Габдрахман Сәлимов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-12-16
| [[Күәм]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
|-
| 
| [[Гамир Гайфетдинов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-07-01
| [[Бишсубаш]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-11-28
|-
| 
| [[Гаптрәүф Нуриев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-01-10
| [[Урта Бирәзә]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2177054|Россия театр сәнгате университеты — ГИТИС]]''
| [[:commons:Category:Gaptrauf Nuriev|Gaptrauf Nuriev]]
| 
|-
| 2012
| [[Марс Тукаев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-05-26
| [[Рыс]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]&lt;br/&gt;[[Истанбул университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1060621|Әнкара университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1567050|Хаҗетеппе университеты]]''
| 
| 
|-
| 1992
| [[Рәмзия Хөсәенова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-08-30
| [[Чишмәбаш (Кукмара районы)]]
| [[Казан дәүләт аграр университеты]]&lt;br/&gt;[[Казан педагогика көллияте]]&lt;br/&gt;[[Казан дәүләт мәдәният институты]]
| 
| 
|-
| 
| [[Фаил Зыязов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-10-15
| [[Чишмә (Актаныш районы)|Чишмә]]
| [[Казан театр укуханәсе|Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров исемендәге Казан театр укуханәсе]]&lt;br/&gt;[[И. Я. Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты|Иван Яковлевич Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты]]
| 
| 
|-
| 
| [[Гөлнара Зиннәтуллина]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-04-07
| [[Хәерби]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-09-08
|-
| 
| [[Дамир Вагыйзов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-03-01
| ''[[:d:Q30179960|Татар Агайбашы]]''
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]&lt;br/&gt;[[Татар Сараланы]]
| 
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016
|-
| 
| [[Ирек Һадиев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-04-28
| [[Кече Кирмән]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Irek Hadiev|Irek Hadiev]]
| 
|-
| 2003
| [[Айсылу Башкурова-Садыйкова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-04-27
| [[Кызыл Октябрь районы]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 
| [[Зөфәр Рәмиев|Рәмиев Зөфәр Зәйни улы]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-07-25
| [[Уразлы (Кама Тамагы районы)]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Zufar Rameev|Zufar Rameev]]
| 
|-
| 2010
| [[Гөлчәчәк Нәҗипова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-02-10
| [[Тойгуҗа]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 
| ''[[:d:Q113897634|Михаил Черепанов]]''
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-12-12
| [[Ишем]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Mikhail Cherepanov|Mikhail Cherepanov]]
| 
|-
| 2007
| [[Сәүбән Чуганаев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-01-03
| [[Йөкшер]]
| [[Уфа сәнгать укуханәсе|Уфа сәнгать училищесы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16655482|Пермь музыка укуханәсе]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024-11-23
|-
| 2023
| [[Армандо Диамантэ]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-11-11
| [[Чепья]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]&lt;br/&gt;[[ТИСБИ]]
| 
| 
|-
| 2019
| [[Луиза Шәмсетдинова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-05-18
| [[Вагай районы]]
| ''[[:d:Q4146737|Төньяк Урал аръягы дәүләт аграр университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q30257771|Төмән дәүләт дөнья икътисады, идарә һәм хокук академиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13419575|Төмән дәүләт университетының Дмитрий Иванович Менделеев исемендәге Тубыл педагогика институты]]''
| 
| 
|-
| 2002
| ''[[:d:Q122194742|Михаил Козловский]]''
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-03-24
| [[Казан]]
| [[Казан дәүләт финанс-икътисад институты|Казан дәүләт финанс һәм икътисад институты]]
| [[:commons:Category:Mikhail Kozlovsky (photographer)|Mikhail Kozlovsky (photographer)]]
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-01-20
|-
| 
| [[Айгөл Нәбиуллина]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-02-14
| [[Олы Мәтәскә]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]
| 
| 
|-
| 1983
| ''[[:d:Q125251566|Гомәр Сабирҗанов]]''
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-04-20
| [[Яңа Фәйзулла]]
| [[И. Н. Ульянов исемендәге Сембер дәүләт педагогия университеты|Илья Николаевич Ульянов исемендәге Сембер дәүләт педагогия университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4059245|СБКФ ҮК каршындагы иҗтимагый фәннәр академиясе]]''
| [[:commons:Category:Gumer Sabirzyanov|Gumer Sabirzyanov]]
| 
|-
| 1996
| [[Фуат Гарифуллин]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-12-09
| [[Күл Черкене]]
| [[Казан илкүләм тикшеренү технология университеты|Казан милли тикшеренү технология университеты]]&lt;br/&gt;[[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 
| ''[[:d:Q126090566|Әлфия Хәбибуллина]]''
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-11-22
| [[Салагыш]]
| [[Казан театр укуханәсе|Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров исемендәге Казан театр укуханәсе]]
| [[:commons:Category:Alfiya Habibullina|Alfiya Habibullina]]
| 
|-
| 1996
| [[Солтан Шәмси]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-02-10
| [[Суыксу (Биектау районы)]]
| [[А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты]]
| [[:commons:Category:Sultan Shamsi|Sultan Shamsi]]
| 
|-
| 
| ''[[:d:Q126327386|Розалия Нургалиева]]''
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-08-07
| [[Казан]]
| [[Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты]]
| [[:commons:Category:Rozaliya Nurgaleeva|Rozaliya Nurgaleeva]]
| 
|-
| 2007
| [[Вәрис Гали]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-11-16
| [[Кече Кирмән]]
| 
| 
| 
|-
| 1999
| [[Әнисә Алиева]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-09-29
| [[Кече Чынлы]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 2013
| [[Фәридә Исмәгыйлева]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-01-01
| [[Карамалы (Азнакай районы)]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q130331369|Татарстан Республикасы мәгарифен үстерү институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4059262|Хезмәт һәм социаль мөнәсәбәтләр академиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2381477|Россия дәүләт сәхнә сәнгатьләре институты]]''
| 
| 
|-
| 2017
| [[Диләрә Гыймранова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-11-07
| [[Кичүчат]]
| [[Әлмәт политехник техникумы]]&lt;br/&gt;[[Казан дәүләт мәдәният институты]]&lt;br/&gt;[[Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты|Татарстан Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты]]
| 
| 
|-
| 2025-02-28
| [[Илмир Ямалов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-03-01
| [[Мусабай-Завод]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]&lt;br/&gt;[[Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллияте]]
| 
| 
|-
| 
| [[Николай Туганов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-03-16
| [[Кече Шәмәк]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 
| [[Венера Гаврилова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-01-24
| [[Чыбыклы]]
| [[Казан федераль университетының Алабуга институты]]
| 
| 
|-
| 
| ''[[:d:Q134611865|Ринат Әхмәтгали улы Фазлыйәхмәтов]]''
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-06-13
| [[Олы Әтнә]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[:commons:Category:Rinat Fazliakhmetov|Rinat Fazliakhmetov]]
| data-sort-value=&quot;2017&quot; | 2017-04-28
|-
| 
| [[Кадим Нуруллин]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-07-02
| [[Ташкичү (Ютазы районы)|Ташкичү]]
| [[Казан дәүләт мәдәният институты]]
| 
| 
|-
| 
| [[Флорид Әгъзамов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-02-11
| [[Чакмагыш районы]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005-12-04
|-
| 
| ''[[:d:Q135670086|Аладинский, Евгений Александрович]]''
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-03-31
| [[Казан]]
| [[А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты]]&lt;br/&gt;[[Казан театр укуханәсе|Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров исемендәге Казан театр укуханәсе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4453555|Мәскәү театр институты]]''
| [[:commons:Category:Evgeniy Aladinskiy|Evgeniy Aladinskiy]]
| 
|-
| 
| [[Абдуллах Бегиев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-10-19
| [[Кыргызстан]]&lt;br/&gt;[[Чуй өлкәсе]]
| [[Х. М. Бербеков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт университеты|Хатута Мутович Бербеков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;[[А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты]]
| 
| 
|-
| 1996
| ''[[:d:Q135976000|Рафаэль Валеев]]''
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-08-28
| [[Керкәле (Лениногорск районы)|Керкәле]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]&lt;br/&gt;[[Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты|Татарстан Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты]]
| [[:commons:Category:Rafael Valeev|Rafael Valeev]]
| 
|-
| 
| [[Тәэминә Биктимирова]]
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-10-12
| [[Яңа Шимбер]]
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]
| 
| 
|-
| 
| [[Роберт Әбелмәмбәтов]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-02-25
| [[Юлкотлы]]
| [[Казан театр укуханәсе|Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров исемендәге Казан театр укуханәсе]]
| 
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002-04-27
|-
| 
| [[Тәлгат Фәхразыев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-09-25
| [[Салкын Алан]]
| [[Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллияте]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4407698|Санкт-Петербург дәүләт мәдәният институты]]''
| [[:commons:Category:Musicians from Russia|Musicians from Russia]]
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-03-29
|-
| 
| ''[[:d:Q138752659|Рәүфә Уразманова]]''
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-02-22
| [[Можга]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-08-20
|-
| 2001
| ''[[:d:Q140894087|Александр Афанасьев]]''
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-02-08
| [[Кителга]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4059245|СБКФ ҮК каршындагы иҗтимагый фәннәр академиясе]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005-06-15
|-
| 
| [[Хәмит Миңнегалиев]]
| ''[[:d:Q6581097|ир-ат]]''
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-03-25
| [[Яңа Әлем]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006-05-13
|-
| 1999
| ''[[:d:Q141194916|Фәтхия Газизова]]''
| ''[[:d:Q6581072|хатын-кыз]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-05-25
| [[Бәйрәкәтамак]]
| [[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}

== Моны да карагыз ==
{{Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре}}
{{Казанда узучы чаралар}}
[[Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре]]</text>
      <sha1>pgqa3bnlt4uq2s6n82m9n7dyfao99nn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зоя Космодемьянская урамы (Казан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190926</id>
    <revision>
      <id>6025686</id>
      <parentid>5976564</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47201-47</username>
        <id>62370</id>
      </contributor>
      <comment>/* Искәрмәләр */</comment>
      <origin>6025686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2569" sha1="49zmqbq2ytjafzffc9koh9e35rf5ppt" xml:space="preserve">{{Яңартырга кирәк|дата=2017}}

{{Урам|Казан
 |шәһәр=Казан|төбәк=[[Татарстан]]|ил=[[Русия]]|исем=Татарстан урамы}}'''Зоя Космодемьянская урамы''' ({{lang-ru|улица Зои Космодемьянской}}) – [[Казанның Вахитов районы|Казанның Вахит районында]] урнашкан урам. [[Бехтерев урамы (Казан)|Бехтерев урамыннан]] башланып, [[Тау өсте урамы (Казан)|Тау өсте урамы]] белән кисешә һәм [[Федосеев урамы (Казан)|Федосеев урамы]] белән киселештә тәмамлана; «[[Нефтьчеләр бистәсе]]» барлыкка килгәнче [[Казансу буе урамы (Казан)|Казансу буе урамы]] белән киселештә тәмәмланган булган. [[Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре|Кызылармияче]]-диверсант [[Зоя Космодемьянская]] (1923-1941) исемен йөртә.

== Тарих ==
[[Октябрь Инкыйлабы|Октябрь инкыйлабына]] кадәр ике исем белән йөртелгән (Юшков тыкрыгы һәм Мәчеләр тыкрыгы), ләкин карталарда тик {{comment|Мәчеләр тыкрыгы|русчасы: Кошачий переулок}} исеме генә очрый.&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-kazan_1913/?y=55.800571&amp;x=49.119404 Казан харитасы (1913)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-kazan_1887/?y=55.800571&amp;x=49.119404 Казан харитасы (1887)]&lt;/ref&gt; 1920-елларның икенче яртысында урамга язучы [[Максим Горький]] исеме бирелә, ә [[1949 ел]]ның [[25 май|25 маенда]] урамга хәзерге исем бирелә; Горький исеме исә элекке [[Зур Галактионов урамы (Казан)|Зур Галактионов урамына]] бирелә.

== Игътибарга лаек объектлар ==
* {{comment|2|2/5}} нче йорт — Дружинина йорты ([[1913 ел]])
* 4 нче йорт — П.И.Делунг йорты ([[1912 ел]], сүтелгән)

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}{{Казанның тарихи урамнары}}

[[Төркем:Казанның Вахит районы урамнары]]</text>
      <sha1>49zmqbq2ytjafzffc9koh9e35rf5ppt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192913</id>
    <revision>
      <id>6025741</id>
      <parentid>6024843</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153410" sha1="sogieqdppd7sx3zp9vdvbty50ljrq3a" xml:space="preserve">{{УК}}

'''Санкт-Петербург дәүләт тау университеты''' — Санкт-Петербургның иң төп һәм зур вузларының берсе, Русиянең беренче югары техник уку йорты, [[Русиянең милли тикшеренү университеты]].

==Тарих==
1773 елның октябрендә Екатерина II карары белән нигезләнгән.

Аны ачылу башлангычы тулысынча башкорт сәнәгатьчесе [[Исмәгыйль Тасимов]] исеме белән бәйле. Ул үз акчасына төзелеш эшләрен башлый.
[[1773]] елның [[21 октябрь|21 октябрендә]] ([[яңа ысул]] буенча 3 ноябрдә) [[Екатерина II]] Русиядә беренче югары техник мәктәбен булдыру турында Сенат карарын раслый. Ул кадет корпусы дип түгел, ә «мирза балаларыннан тыш, башкалар да укый алсын өчен» Тау училищесы дип атала. Тау кадет корпусын тәмамлаучы академик Дмитрий Соколов [[1830 ел]]да үз хезмәтләренең һәркайсында: «Төп авылдан ярты кыргый башкорт Тау корпусына башлангыч нигез ташы салуына ышанырлык түгел», — дип яза.

Тау институтының 100 еллык юбилеенда институтны ташламаучы, хөкүмәт киңәшчесе Петр Алексеев Тау институты коллективына, Исмәгыйл Тасимовның образын мәңгеләштергән тезмә юллары менә мөрәҗәгать итә:

       Сто лет тому назад тогдашний горный мир
       Приятно изумил безграмотный башкир.
       Он подал от своих товарищей прошение -
       В России учредить такое заведение,
       Чтоб рудокопам — им, безграмотным, как сам,
       Давать указчиков по рудным их делам!

2009 елдан университет [[Русиянең милли тикшеренү университеты|милли тикшеренү университеты]] статусын конкурс аша алды.

[[1990-еллар]]да бу университетта [[Владимир Путин]], [[Виктор Зубков]] кандидатлык диссертацияларын яклыйлар.

== Шәхесләр ==
=== Ректорлар ===
=== Укытучылар ===
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q2495829. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p108/Q2495829/p580:башлау,p108/Q2495829/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p373,p570}}
{| class='wikitable sortable'
! башлау
! тәмамлау
! Исем
! туу датасы
! туу урыны
! уку йорты
! һөнәр төре
! Викиҗыентыктагы төркем
! үлем датасы
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2608229|Ivan Khemnitser]]''
| data-sort-value=&quot;1745&quot; | 1745-01-05&lt;br/&gt;1745-01-16
| ''[[:d:Q695151|Yenotayevka]]''
| 
| ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3064032|fabulist]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;[[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]
| [[:commons:Category:Ivan Khemnitser|Ivan Khemnitser]]
| data-sort-value=&quot;1784&quot; | 1784-03-19
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4190166|Karl Zeidel]]''
| data-sort-value=&quot;1786&quot; | 1786
| 
| 
| ''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''
| [[:commons:Category:Karl Zeidel|Karl Zeidel]]
| data-sort-value=&quot;1842&quot; | 1842
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4199702|Alexey Ilyinsky]]''
| data-sort-value=&quot;1788&quot; | 1788
| 
| [[Санкт-Петербург руханилар академиясе]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1231865|педагог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1837&quot; | 1837-09-25
|-
| 1839
| 1855
| [[Эдуард Эйхвальд]]
| data-sort-value=&quot;1795&quot; | 1795-07-04
| [[Елгава]]
| ''[[:d:Q658192|Вилнүс университеты]]''
| ''[[:d:Q11900058|сәяхәтче-тәдкыйкатьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q350979|зоолог]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q39631|табиб]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18805|табигать фәннәре белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2083925|ботаника коллекционеры]]''
| [[:commons:Category:Karl Eichwald|Karl Eichwald]]
| data-sort-value=&quot;1876&quot; | 1876-11-10
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q67676|Gregor von Helmersen]]''
| data-sort-value=&quot;1803&quot; | 1803-09-29&lt;br/&gt;1803-10-11
| ''[[:d:Q25517663|Kammeri manor]]''
| ''[[:d:Q28024477|Дерпт университеты]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q2388897|Saint Peter's School]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11900058|сәяхәтче-тәдкыйкатьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q901402|географ]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1734662|картограф]]''&lt;br/&gt;[[профессор]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| [[:commons:Category:Gregor von Helmersen|Gregor von Helmersen]]
| data-sort-value=&quot;1885&quot; | 1885-02-03&lt;br/&gt;1885-02-15
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q643237|Vasili Samarsky-Bykhovets]]''
| data-sort-value=&quot;1803&quot; | 1803-11-07
| [[Томск губернасы|Тум губернасы]]
| ''[[:d:Q58362673|Mining Cadet Corps]]''
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;[[инженер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q47064|хәрби хезмәткәр]]''&lt;br/&gt;[[офицер]]
| 
| data-sort-value=&quot;1870&quot; | 1870-05-31
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q370151|Viktor Bunyakovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1804&quot; | 1804-12-16
| ''[[:d:Q737925|Бар]]''
| ''[[:d:Q209842|Париж университеты]]''
| [[математик]]&lt;br/&gt;[[укытучы]]
| [[:commons:Category:Victor Bunyakovsky|Victor Bunyakovsky]]
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-11-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4202928|Grigory Iossa]]''
| data-sort-value=&quot;1804&quot; | 1804-01-24
| [[Карпинск]]
| ''[[:d:Q58362673|Mining Cadet Corps]]''
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1874&quot; | 1874-07-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4140273|Vladimir Semjonovič Gluhov]]''
| data-sort-value=&quot;1813&quot; | 1813-02-16
| 
| ''[[:d:Q48940342|Элемтә юллары мөһәндисләре институты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-02-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4239772|Apollinarius Kaetanovich Krasovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1817&quot; | 1817-02-08
| ''[[:d:Q7530|Volhynia]]''
| ''[[:d:Q48940342|Элемтә юллары мөһәндисләре институты]]''
| ''[[:d:Q42973|архитектор]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1875&quot; | 1875-06-21
|-
| 1872
| 1881
| ''[[:d:Q4227519|Nikolay Koksharov]]''
| data-sort-value=&quot;1818&quot; | 1818-11-23
| [[Тум|Томск]]
| ''[[:d:Q4234226|Mining Engineers Corps]]''
| ''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[:commons:Category:Nikolay Koksharov|Nikolay Koksharov]]
| data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892-12-21
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12154105|Пётр Иванович Собко]]''
| data-sort-value=&quot;1819&quot; | 1819-05-18
| [[Киев]]
| ''[[:d:Q19911220|Nizhyn Gymnasium of Higher Education]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2378801|Петербург дәүләт тимер юллар университеты]]''
| [[инженер]]
| 
| data-sort-value=&quot;1870&quot; | 1870-11-14
|-
| 
| 
| [[Николай Барбот де Марни]]
| data-sort-value=&quot;1829&quot; | 1829-01-31
| [[Пермь губернасы]]
| ''[[:d:Q4234226|Mining Engineers Corps]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| [[:commons:Category:Nikolai Barbot de Marni|Nikolai Barbot de Marni]]
| data-sort-value=&quot;1877&quot; | 1877-04-04
|-
| 1851&lt;br/&gt;1866
| 1866
| ''[[:d:Q4176250|Pavel Yeremeyev]]''
| data-sort-value=&quot;1830&quot; | 1830-03-09
| [[Краснотурьинск]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''&lt;br/&gt;[[инженер]]
| 
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-01-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4397353|Gennady Romanovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1830&quot; | 1830-07-30
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q30059961|палеоботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| [[:commons:Category:Gennady Romanovsky|Gennady Romanovsky]]
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-05-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q55102337|Georg August Thieme]]''
| data-sort-value=&quot;1831&quot; | 1831-02-14
| [[Златоуст]]
| ''[[:d:Q4234226|Mining Engineers Corps]]''
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-02-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15065138|Edmund Karl Wreden]]''
| data-sort-value=&quot;1836&quot; | 1836-01-01
| [[Рига]]
| ''[[:d:Q4139211|Баш педагогика институты]]''
| ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-07-21
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18555941|Edward Kowerski]]''
| data-sort-value=&quot;1837&quot; | 1837-03-17
| [[Мозырь|Мазыр]]
| ''[[:d:Q21156313|Берис кәдит курпысы]]''
| ''[[:d:Q1734662|картограф]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916-01-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4095809|Eduard Brandt]]''
| data-sort-value=&quot;1839&quot; | 1839-02-15
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q38178366|Император тыйб-хирургия академиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2388897|Saint Peter's School]]''
| ''[[:d:Q39631|табиб]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q350979|зоолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10872101|анатом]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-11-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4289603|Valerian von Möller]]''
| data-sort-value=&quot;1840&quot; | 1840-11-26
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4234226|Mining Engineers Corps]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| [[:commons:Category:Valerian Meller|Valerian Meller]]
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-06-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4421527|Konstantin Skalkovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1843&quot; | 1843-04-18
| [[Одесса]]
| ''[[:d:Q4234226|Mining Engineers Corps]]''
| [[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17337766|театраль тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q212238|дәүләт хезмәткәре]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-05-19&lt;br/&gt;1905
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1992260|Alexander Theodorowicz Batalin]]''
| data-sort-value=&quot;1847&quot; | 1847
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q28729082|Санкт-Петербург император университеты]]''
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| [[:commons:Category:Alexander Batalin|Alexander Batalin]]
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4140845|Christofor Jakovlevič Gobi]]''
| data-sort-value=&quot;1847&quot; | 1847-04-12
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919-12-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q56309799|Sigismund Vojislav]]''
| data-sort-value=&quot;1850&quot; | 1850
| ''[[:d:Q1351046|Мариямполе]]''
| ''[[:d:Q28667128|Варшау император университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| [[:commons:Category:Sigismund Vojislav|Sigismund Vojislav]]
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-01-25
|-
| 
| 
| [[Дмитрий Никольский]]
| data-sort-value=&quot;1855&quot; | 1855-10-25
| [[Пермь]]
| ''[[:d:Q38178366|Император тыйб-хирургия академиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1459393|С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академиясе]]''
| ''[[:d:Q39631|табиб]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4773904|антрополог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12347522|этнограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q901402|географ]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-06-26
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4539279|Feliks Jasiński]]''
| data-sort-value=&quot;1856&quot; | 1856-09-15
| [[Варшава]]
| ''[[:d:Q2378801|Петербург дәүләт тимер юллар университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q48940342|Элемтә юллары мөһәндисләре институты]]''
| ''[[:d:Q13582652|төзелеш инженеры]]''
| [[:commons:Category:Feliks Jasiński|Feliks Jasiński]]
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-11-18
|-
| 
| 
| [[Николай Курнаков]]
| data-sort-value=&quot;1860&quot; | 1860-11-24
| [[Нулин]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q593644|химик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18576582|металлург]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[:commons:Category:Nikolai Semenovich Kurnakov|Nikolai Semenovich Kurnakov]]
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-03-19
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q48954953|Владимиров, Константин Александрович]]''
| data-sort-value=&quot;1860&quot; | 1860
| [[Рига]]
| ''[[:d:Q16351413|Polytechnikum Riga]]''
| [[инженер]]
| 
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-03-14
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4077317|Баниге, Сергей Владимирович]]''
| data-sort-value=&quot;1862&quot; | 1862-10-15
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q58036807|Санкт-Петербург граждан инженерлары институты (1842-1917)]]''
| ''[[:d:Q42973|архитектор]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926
|-
| 1894
| 1918
| ''[[:d:Q4520853|Mikhail Shatalen]]''
| data-sort-value=&quot;1866&quot; | 1866-01-01
| [[Анапа]]
| ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3652444|Тифлис гимназиясе]]''
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[:commons:Category:Mikhail Shatelen|Mikhail Shatelen]]
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-01-31
|-
| 
| 
| [[Владимир Бауман]]
| data-sort-value=&quot;1867&quot; | 1867-04-21
| [[Минзәлә|Минзәлә шәһәре]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q820037|шахтёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1743623|маркшейдер]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-03-15
|-
| 
| 
| [[Николай Яковлев (1870)|Николай Яковлев]]
| data-sort-value=&quot;1870&quot; | 1870-04-15
| [[Казан]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-06-19
|-
| 
| 
| [[Валериан Вебер]]
| data-sort-value=&quot;1871&quot; | 1871-09-14
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12051314|сейсмолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-01-20
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4105992|Boris Weinberg]]''
| data-sort-value=&quot;1871&quot; | 1871-07-20
| [[Петергоф|Петерһоф]]
| ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q28729082|Санкт-Петербург император университеты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| [[:commons:Category:Boris Petrovich Weinberg|Boris Petrovich Weinberg]]
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-04-18
|-
| 
| 
| [[Алексей Борисяк]]
| data-sort-value=&quot;1872&quot; | 1872-07-22
| [[Ромны]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-02-25
|-
| 1918
| 1930
| ''[[:d:Q18755197|Бабошин, Александр Львович]]''
| data-sort-value=&quot;1872&quot; | 1872
| ''[[:d:Q4458286|Титов]]''
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-01-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12083722|Boris Bokiy]]''
| data-sort-value=&quot;1873&quot; | 1873-07-11
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| [[:commons:Category:Boris Bokiy|Boris Bokiy]]
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-03-13
|-
| 1909
| 1916
| ''[[:d:Q65124351|Иван Николаевич Глушков]]''
| data-sort-value=&quot;1873&quot; | 1873-03-23
| [[Усолье]]
| ''[[:d:Q19613126|Alekseevskoye real college]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916-01-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18168757|Aleksandr German]]''
| data-sort-value=&quot;1874&quot; | 1874-10-20
| [[Киров (Киров өлкәсе)|Киров]]
| ''[[:d:Q28729082|Санкт-Петербург император университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-11-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q61052643|Henryk Czeczott]]''
| data-sort-value=&quot;1875&quot; | 1875-06-18
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[:commons:Category:Henryk Czeczott|Henryk Czeczott]]
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-06-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4256369|Левенсон, Лев Борисович]]''
| data-sort-value=&quot;1876&quot; | 1876-09-19
| [[Киев]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-04-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4159071|Konstantin Mikhailovich Derjugin]]''
| data-sort-value=&quot;1878&quot; | 1878-01-27
| ''[[:d:Q18780970|Колосовка (Пскован область)]]''
| ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''
| ''[[:d:Q350979|зоолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4205432|ихтиолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3546255|океанолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3640160|диңгез биологы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-12-27
|-
| 1930
| 
| ''[[:d:Q70252115|Nikolaj Nikolajevič Slavjanov]]''
| data-sort-value=&quot;1878&quot; | 1878-06-01
| [[Воткинск|Вуткин]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16685857|Пермь ирләр гимназиясе]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-10-16
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21953177|Vladimir Kotulsky]]''
| data-sort-value=&quot;1879&quot; | 1879-07-03
| [[Бялысток|Белосток]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| [[:commons:Category:Vladimir Kotulskiy|Vladimir Kotulskiy]]
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-02-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12077679|Aleksey Alekseyev]]''
| data-sort-value=&quot;1881&quot; | 1881-04-05
| [[Одесса]]
| ''[[:d:Q85300|Одесса университеты]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-05-15
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4070229|Dmitry Artemyev]]''
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-07-21
| [[Түбән Новгород]]
| ''[[:d:Q4483556|Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]''
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q250867|католик рухание]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4274813|Sergey Mayzel]]''
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-12-14
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q28729082|Санкт-Петербург император университеты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-07-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12867017|Mikhail Tetyaev]]''
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-09-11
| [[Түбән Новгород]]
| ''[[:d:Q1334582|Льеж университеты]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| [[:commons:Category:Mikhail Tetyaev|Mikhail Tetyaev]]
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-10-11
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q13171756|Dmitry Mushketov]]''
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-03-19
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q11900058|сәяхәтче-тәдкыйкатьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| [[:commons:Category:Dmitry Mushketov|Dmitry Mushketov]]
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-02-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4219139|Nikolai Kell]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-01-08
| ''[[:d:Q4461217|Торопец өязе]]''
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q294126|surveyor]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-12-22
|-
| 1926
| 1932
| ''[[:d:Q4296087|Степан Миронов]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-07-29
| ''[[:d:Q18797599|Порошино (Кирован гӀалин гуо)]]''
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-03-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q24037072|Enovk Bagratuni]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-10-21
| ''[[:d:Q212546|Akhaltsikhe]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-07-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28357302|Nikolay Vasilevitsj Bobkov]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-03-09
| [[Ливны]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-02-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q48956670|Felix-Yulian Nikolaevich Shklyarsky]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-11-21
| ''[[:d:Q4276948|Mala Karatul]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт электротехника университеты|Владимир Ильич Ульянов (Ленин) исемендәге «ЛЭТИ» Санкт-Петербург дәүләт электротехника университеты]]
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-12-27
|-
| 
| 
| [[Александр Заварицкий|Александр Заваритски]]
| data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-03-02
| [[Уфа]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| [[:commons:Category:Alexander Zavaritskiy|Alexander Zavaritskiy]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-07-23
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16706044|V. M. Timofeev]]''
| data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-07-08
| [[Петрозаводск]]
| ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-08-03
|-
| 1918
| 1926
| ''[[:d:Q4216784|Nikolay Kassin]]''
| data-sort-value=&quot;1885&quot; | 1885-12-02
| [[Гнусино]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-10-28
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q124771587|Osip Ansheles]]''
| data-sort-value=&quot;1885&quot; | 1885
| [[Пенза]]
| ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;[[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18236400|Konstantin Beloglazov]]''
| data-sort-value=&quot;1887&quot; | 1887-11-01
| [[Камышлы (Волгоград өлкәсе)|Камышлы]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-12-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q20507934|Vladimir Lodochnokov]]''
| data-sort-value=&quot;1887&quot; | 1887-05-14
| [[Георгиевск]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| [[галим]]
| [[:commons:Category:Vladimir Lodochnikov|Vladimir Lodochnikov]]
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-01-11
|-
| 1910
| 1913
| ''[[:d:Q205981|Alexander Friedmann]]''
| data-sort-value=&quot;1888&quot; | 1888-06-16
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q4127845|The Second Saint Petersburg Gymnasium]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2310145|метеоролог]]''&lt;br/&gt;[[галим]]
| [[:commons:Category:Alexander Friedmann|Alexander Friedmann]]
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-09-16
|-
| 1924
| 1933
| ''[[:d:Q17494869|Dmitry Fedotov]]''
| data-sort-value=&quot;1888&quot; | 1888-10-30
| [[Санкт-Петербург]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q350979|зоолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''
| [[:commons:Category:Dmitry Mikhailovich Fedotov|Dmitry Mikhailovich Fedotov]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-09-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q130386120|Исаев Виталий Михайлович]]''
| data-sort-value=&quot;1888&quot; | 1888-01-27
| [[Вышний Волочёк|Вышний Волочёк шәһәре]]
| ''[[:d:Q81475231|Реформатское училище]]''&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q350979|зоолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1232728|Dimitri Nalivkin]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-08-13
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12094958|геофизик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-03-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4163802|Nikolay Dobrokhotov]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-03-27
| [[Арзамас]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''
| [[:commons:Category:Nikolai Dobrokhotov|Nikolai Dobrokhotov]]
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-10-15
|-
| 1921
| 
| ''[[:d:Q120143464|Vladimir Komarov]]''
| data-sort-value=&quot;1890&quot; | 1890-05-10
| [[Таллинн]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-10-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15206950|Andrey Pavlovitsj Kirikov]]''
| data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892
| 
| 
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60607243|Andrey Zhuravsky]]''
| data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892-12-13
| [[Чернигов|Черниһив]]
| ''[[:d:Q23675254|lycée classique de Saint-Pétersbourg]]''
| [[математик]]
| 
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-09-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q94289|Nikolai Kudryavtsev]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-10-09
| [[Опочка]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q7178961|геолог-нефтяник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-12-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4145901|Ivan Gorsky]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-08-31
| [[Рыбинск]]
| ''[[:d:Q4480733|The Faculty of Geography and Geoecology]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-07-09
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19908710|Viktor Nikolaev]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-11-25
| [[Түбән Новгород]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-09-25
|-
| 
| 
| [[Сергей Смирнов (геолог)]]
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-09-02
| [[Иваново]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-08-20
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12556275|Мікалай Іванавіч Накоўнік]]''
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-05-20
| ''[[:d:Q90881673|Nakoŭniki]]''
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28842694|Ivan Aleksandrovich Lappo-Danilevsky]]''
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-10-16&lt;br/&gt;1896-10-16
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q2624043|Пажлар корпусы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-03-15
|-
| 1930
| 1992
| [[Нестор Толстихин]]
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-11-09
| [[Хабарау|Хабаровск]]
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-02-20
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4085964|Anatoliy Georgievich Betekhtin]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-02-24
| ''[[:d:Q13651437|Striga]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| [[:commons:Category:Anatoliy Georgievich Betekhtin|Anatoliy Georgievich Betekhtin]]
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-04-20
|-
| 1938
| 1947
| ''[[:d:Q17495028|Nikolay Yeliseyev]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-12-07
| [[Самар]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18342390|петрограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q112134160|геолог-картограф]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-06-24
|-
| 
| 
| [[Александр Логачёв]]
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-11-11
| [[Белозерье (Сембер өлкәсе)|Белозерье]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-11-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q112988880|Домарев, Виктор Сергеевич]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-10-29
| [[Бакы]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-10-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18084478|Naoum Solomonovitch Greïver]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-03-02
| [[Тихвин]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-06-15
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q41250195|Evgeny Pogrebitsky]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900
| [[Багушэвичы (Бярэзинский районы)|Багушэвичы]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q724267|Yuri Bilibin]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-05-06
| [[Ростов]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| [[:commons:Category:Yury Bilibin|Yury Bilibin]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-05-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4141148|Mikhail Godlevsky]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-10-14
| [[Варшава]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-06-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120279902|Климент Звонарёв]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-11-27
| ''[[:d:Q4169708|Dubrovka]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16702893|Nikolai G. Sudovikov]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-12-26
| [[Акъяр]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19356817|петролог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-07-29
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22918677|Звягин, Павел Захарович]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903
| [[Витебск]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-12-24
|-
| 1937
| 1983
| ''[[:d:Q123471071|Николай Андреевич Гусев]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-02-18
| ''[[:d:Q18806698|Shakitsy]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q116994205|геодезист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1743623|маркшейдер]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-03-04
|-
| 1930
| 1959
| ''[[:d:Q137639709|Leonid Nesterov]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-08-21
| ''[[:d:Q4340825|Oshta]]''
| ''[[:d:Q21660520|Институт физики Казанского (Привожского) федерального университета]]''
| ''[[:d:Q12094958|геофизик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-03-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4521108|Ilarion Shafranovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-03-11
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''
| ''[[:d:Q15142825|кристаллограф]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-07-01
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19615464|Boris Yerofeyev]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-05-02
| ''[[:d:Q4303501|Моршанск өязе]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-08-31
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q137709257|Pavel Ivanovich Rozhdestvensky]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-02-14
| [[Орёл губернасы]]
| ''[[:d:Q4258144|Александр Сергеевич Пушкин исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q323681|А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогика университеты]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-11
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q554066|Vladimir Sobolev]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-05-17
| [[Луганск]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| [[:commons:Category:Vladimir S. Sobolev|Vladimir S. Sobolev]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-09-01
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16676336|Artemiy Micklucho-Macklay]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-07-26
| [[Малын]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980&lt;br/&gt;1981
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q55973987|Evgeny Shatalov]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-02-03
| [[Тула]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-08-09
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q131850398|Константин Георгиевич Асатур]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-11-21
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q1474624|Ереван дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;[[Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты]]
| [[инженер]]
| 
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-05-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30345938|Vyacheslav Melkov]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-09-22
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-05-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q68638629|Драбкин, Александр Лазаревич]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-06-21
| [[Витебск]]
| 
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-03-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29865158|Lev Kell]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-11-19
| [[Тихвин]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-07-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120492010|Белоликов, Антонин Николаевич]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-07-17
| [[Красный Холм]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q1743623|маркшейдер]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-01-27
|-
| 1940
| 
| ''[[:d:Q16673142|Ivan Magakyan]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-03-24
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-02-14
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q125423143|Vladimir Zavaritsky]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-06-24
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q19356817|петролог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005-11-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4526144|Vladimir Shor]]''
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-08-30
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| ''[[:d:Q3064300|Санкт-Петербург дәүләт университетының филология факультеты]]''
| ''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-11-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q41186526|Лавринович, Альберт Фомич]]''
| data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-03-02
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q41583|тренер]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11338576|боксчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q22122536|boxing trainer]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004-04-18
|-
| 1967
| 
| ''[[:d:Q110655638|Арсентьев, Александр Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-11-05
| [[Сафоново районы]]
| ''[[:d:Q4146982|Дәүләт төсле металлар һәм алтын университеты]]''
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1028181|рәссам]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-02-19
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q94484162|I︠U︡riĭ Kapkov]]''
| data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920-02-29&lt;br/&gt;1920
| 
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q26404802|Nikolai Medvedev]]''
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924-04-06
| [[Ярыслау губернасы|Ярыслау гөбернәсе]]
| ''[[:d:Q4530466|Economics Faculty of Saint Petersburg State University]]''
| ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-08-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30345813|Yury Ostrovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-06-09
| 
| ''[[:d:Q4483622|Санкт-Петербург дәүләт университетының физика факультеты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1996635|optician]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-01-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q41240808|Yulian Evgen'evich Pogrebitskij]]''
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-10-14
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| [[:commons:Category:Yulian Pogrebitsky|Yulian Pogrebitsky]]
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006-04-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q55103629|Tatyana Greyver]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-12-07
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-05-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4482090|Vladimir Fedoseyev]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-02-12
| [[Тверь өлкәсе]]
| [[Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты]]
| ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-11-29
|-
| 1972
| 1980
| ''[[:d:Q21636550|Nikolai Bulychev]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-02-17
| [[Яраң]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-11-28
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120278480|Каримов, Зуфар Фазылович]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-10-15
| [[Түбән Каргавылы]]
| [[Уфа дәүләт нефть техника университеты|Уфа дәүләт нефть-техника университеты]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4525366|Aleksandr Shkurko]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-01-28
| ''[[:d:Q19618816|Lednev]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-10-23
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30345968|Yury Marin]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-08-02
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q593644|химик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q51277028|Nikolay Proskuryakov]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-06-01
| ''[[:d:Q18806787|Sharovitsy]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q820037|шахтёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-05-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q97204392|Афанасьев, Владимир Георгиевич]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-10-05
| 
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120278798|Мустафаев, Александр Сеит-Умерович]]''
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-05-24
| [[Бишкәк]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30880028|לאוניד וייסברג]]''
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-06-20
| [[Первоуральск]]
| ''[[:d:Q4314987|Милли тау эше университеты]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-12-29
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4526151|Yulia Shor]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-05-05
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q3064300|Санкт-Петербург дәүләт университетының филология факультеты]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-01-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q112536794|Aleksandr Sokolov]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-10-20
| [[Санкт-Петербург]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q635734|архивист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[:commons:Category:Alexander Sokolov (historian)|Alexander Sokolov (historian)]]
| 
|-
| 1975
| 1989
| ''[[:d:Q4418787|K.P Sidorenko]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951
| [[Краснодар]]
| ''[[:d:Q323681|А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогика университеты]]''
| [[галим]]
| 
| 
|-
| 1980
| 1988
| ''[[:d:Q10278147|Eugene Polzik]]''
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953
| 
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| 
|-
| 1984-09
| 2010-07
| ''[[:d:Q104247645|Pavel Talalay]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-10-14
| [[Санкт-Петербург]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q59177479|Tatyana Aleksandrova]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
| 
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[галим]]&lt;br/&gt;[[профессор]]
| 
| 
|-
| 2014-10-01
| 2022-09-26
| ''[[:d:Q104614678|Alexey V Alekseenko]]''
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991
| [[Новороссийск]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;[[инженер]]
| 
| 
|-
| 1981
| 
| ''[[:d:Q57850976|Alekseev]]''
| 
| 
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2012
| 
| ''[[:d:Q77885386|Miroslava B. Shabaeva]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q78042404|M. L. Rudakov]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q84808154|Evgeny Zlotnikov]]''
| 
| 
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1990-09-01
| 
| ''[[:d:Q85361644|Aleksandr Mustafaev]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2019-09-01
| 
| ''[[:d:Q89412219|Aleksandr Danilov]]''
| 
| 
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2015-09-01
| 
| ''[[:d:Q96771592|Natalya Borovkova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1164215|National University &quot;Zaporizhzhia Polytechnic&quot;]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-06
| 
| ''[[:d:Q102072857|Tatiana Chvileva]]''
| 
| 
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-09
| 
| ''[[:d:Q104477928|Ekaterina Vodkailo]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

=== Тәмамлаучылар === 
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q2495829. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p69/Q2495829/p580:башлау,p69/Q2495829/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p373,p570}}
{| class='wikitable sortable'
! башлау
! тәмамлау
! Исем
! туу датасы
! туу урыны
! һөнәр төре
! эш урыны
! Викиҗыентыктагы төркем
! үлем датасы
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q104089373|Август Фёдорович Мейер]]''
| data-sort-value=&quot;1779&quot; | 1779-03-13
| [[Һамбург]]
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| ''[[:d:Q85307650|Гороблагодатские заводы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1857&quot; | 1857-03-15
|-
| 
| 1805
| ''[[:d:Q4427168|Dmitri Ivanovich Sokolov]]''
| data-sort-value=&quot;1788&quot; | 1788
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| 
| [[:commons:Category:Dmitri Sokolov|Dmitri Sokolov]]
| data-sort-value=&quot;1852&quot; | 1852-11-19&lt;br/&gt;1852
|-
| 1801
| 1807
| ''[[:d:Q4169076|Leonty Dubelt]]''
| data-sort-value=&quot;1792&quot; | 1792-09-15
| [[Россия империясе]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| [[:commons:Category:Leontiy Vasilievich Dubelt|Leontiy Vasilievich Dubelt]]
| data-sort-value=&quot;1862&quot; | 1862-04-27
|-
| 
| 1817
| ''[[:d:Q4506815|Ilya Petrovich Tchaikovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1795&quot; | 1795-07-31
| [[Слабутски|Слободской]]&lt;br/&gt;[[Глазов]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1880&quot; | 1880-01-21
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18786005|Бальдауф, Фёдор Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1800&quot; | 1800-03-08
| [[Иркутск губернасы]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;[[шагыйрь]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1839&quot; | 1839-04-02
|-
| 
| 1823
| ''[[:d:Q57315698|Alexander Gertov]]''
| data-sort-value=&quot;1801&quot; | 1801
| 
| ''[[:d:Q1463475|mintmaster]]''
| ''[[:d:Q2361481|Saint Petersburg Mint]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1857&quot; | 1857
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q67676|Gregor von Helmersen]]''
| data-sort-value=&quot;1803&quot; | 1803-09-29&lt;br/&gt;1803-10-11
| ''[[:d:Q25517663|Kammeri manor]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11900058|сәяхәтче-тәдкыйкатьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q901402|географ]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1734662|картограф]]''&lt;br/&gt;[[профессор]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[:commons:Category:Gregor von Helmersen|Gregor von Helmersen]]
| data-sort-value=&quot;1885&quot; | 1885-02-03&lt;br/&gt;1885-02-15
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4100171|Nikolai Fjodorowitsch Butenew]]''
| data-sort-value=&quot;1803&quot; | 1803-11-24
| [[Петрозаводск]]
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17488316|тарихкача дәверне өйрәнүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4773904|антрополог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1870&quot; | 1870
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19907657|Nikolaj Ivanovič Voskobojnikov]]''
| data-sort-value=&quot;1803&quot; | 1803
| 
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| No/unknown value
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4492583|Alexander Frese]]''
| data-sort-value=&quot;1804&quot; | 1804-02-09
| [[Курессааре]]
| [[инженер]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1872&quot; | 1872-08-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4202927|Aleksandr Iossa]]''
| data-sort-value=&quot;1810&quot; | 1810-12-19
| [[Карпинск]]
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''
| 
| [[:commons:Category:Iossa AA|Iossa AA]]
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-01-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4444214|Alexei Strolman]]''
| data-sort-value=&quot;1811&quot; | 1811
| 
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-12-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1373475|Pavel Annenkov]]''
| data-sort-value=&quot;1813&quot; | 1813-06-19
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10379007|театр белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1607826|мөхәррир]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1815782|алпавыт]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]
| 
| [[:commons:Category:Pavel Annenkov|Pavel Annenkov]]
| data-sort-value=&quot;1887&quot; | 1887-03-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21142786|Nikolai August Wilhelm von Völkner]]''
| data-sort-value=&quot;1817&quot; | 1817-07-04
| [[Нократ губернасы]]
| ''[[:d:Q820037|шахтёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1508239|сәнәгатькәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q27947380|инженер-металлург]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18576582|металлург]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6606110|сәнәгатьче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1878&quot; | 1878-12-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4330063|Pavel Obukhov]]''
| data-sort-value=&quot;1820&quot; | 1820-11-11
| [[Воткинск|Вуткин]]
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''&lt;br/&gt;[[инженер]]&lt;br/&gt;[[галим]]
| 
| [[:commons:Category:Pavel Matvejevitsch Obukhov|Pavel Matvejevitsch Obukhov]]
| data-sort-value=&quot;1869&quot; | 1869-01-13
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3567360|Aleksandr Georgīevich Vlangali]]''
| data-sort-value=&quot;1823&quot; | 1823
| 
| ''[[:d:Q193391|дипломат]]''
| ''[[:d:Q4234226|Mining Engineers Corps]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-04-01
|-
| 
| 1851
| ''[[:d:Q4176250|Pavel Yeremeyev]]''
| data-sort-value=&quot;1830&quot; | 1830-03-09
| [[Краснотурьинск]]
| ''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''&lt;br/&gt;[[инженер]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-01-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4397353|Gennady Romanovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1830&quot; | 1830-07-30
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q30059961|палеоботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[:commons:Category:Gennady Romanovsky|Gennady Romanovsky]]
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-05-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4513014|A. A.  Cherkasov]]''
| data-sort-value=&quot;1834&quot; | 1834-12-12
| [[Иске Русса]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;[[мэр]]
| 
| [[:commons:Category:Alexander Alexandrovich Cherkasov|Alexander Alexandrovich Cherkasov]]
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-01-10
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4491402|Фоллендорф, Николай Павлович]]''
| data-sort-value=&quot;1836&quot; | 1836-11-25
| 
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-11-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15080880|Stanisław Leopold Podymowski]]''
| data-sort-value=&quot;1839&quot; | 1839-04-06
| [[Варшава]]
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| 
| [[:commons:Category:Stanisław Podymowski|Stanisław Podymowski]]
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-09-26
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4289603|Valerian von Möller]]''
| data-sort-value=&quot;1840&quot; | 1840-11-26
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[:commons:Category:Valerian Meller|Valerian Meller]]
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-06-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4156289|Nikolaï Debolski]]''
| data-sort-value=&quot;1842&quot; | 1842-11-16
| [[Санкт-Петербург]]
| [[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''
| [[Санкт-Петербург руханилар академиясе]]
| 
| data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-02-26
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4202930|Nikolay Iossa]]''
| data-sort-value=&quot;1845&quot; | 1845-05-07
| [[Әртә (бистә)]]
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| ''[[:d:Q2654435|Санкт-Петербург дәүләт технология институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916-12-31
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28360802|Ivan Pokrovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1845&quot; | 1845
| [[Чиләбе]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| [[:commons:Category:Ivan K. Pokrovsky|Ivan K. Pokrovsky]]
| No/unknown value
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60562414|Maurycy Mitte]]''
| data-sort-value=&quot;1845&quot; | 1845
| [[Варшава]]
| 
| 
| [[:commons:Category:Maurycy Mitte|Maurycy Mitte]]
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3738779|Grigori Levitski]]''
| data-sort-value=&quot;1852&quot; | 1852-11-08
| [[Харьков]]
| ''[[:d:Q11063|астроном]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12051314|сейсмолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q845924|Пулково обсерваториясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q28024487|Харьков университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q28024477|Дерпт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q323681|А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогика университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-10-26&lt;br/&gt;1917
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4236593|Nikolay Kotsovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1853&quot; | 1853
| 
| [[галим]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-11-15
|-
| 1874
| 1876
| ''[[:d:Q333222|Vsevolod Garshin]]''
| data-sort-value=&quot;1855&quot; | 1855-02-02
| ''[[:d:Q4079880|Бахмут өязе]]''
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;[[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4164507|сәнгать тәнкыйтьчесе]]''
| 
| [[:commons:Category:Vsevolod Garshin|Vsevolod Garshin]]
| data-sort-value=&quot;1888&quot; | 1888-03-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1958395|Dmitri Konovalov]]''
| data-sort-value=&quot;1856&quot; | 1856-03-10
| [[Екатеринослав губернасы]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| [[:commons:Category:Dmitry Konovalov|Dmitry Konovalov]]
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-01-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q9140096|Adam Onufrowicz]]''
| data-sort-value=&quot;1856&quot; | 1856-07-21
| [[Валоки (Хойники)|Валоки]]
| [[инженер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q18576582|металлург]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q593644|химик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| ''[[:d:Q4270816|Lysva Iron and Steel Plant]]''
| [[:commons:Category:Onufrovich Adam|Onufrovich Adam]]
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-07-20
|-
| 1872
| 
| ''[[:d:Q46566291|Narkiz Bunin]]''
| data-sort-value=&quot;1856&quot; | 1856-02-01
| ''[[:d:Q4216895|Kastornoye]]''
| ''[[:d:Q630349|war artist]]''
| 
| [[:commons:Category:Narkiz Bunin|Narkiz Bunin]]
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-03-13
|-
| 1875
| 1880
| ''[[:d:Q113836617|Marcin Szymanowski]]''
| data-sort-value=&quot;1856&quot; | 1856-09-01
| ''[[:d:Q3063086|Tymoshivka]]''
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q26805550|шахта хуҗасы]]''
| ''[[:d:Q27346501|Anonymous Society of Krivoy Rog Iron Ore]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16635917|Гданцевский чугунолитейный завод]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1905&quot; | 1905-01-09
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16705701|Vyacheslav Lipin]]''
| data-sort-value=&quot;1858&quot; | 1858-12-06
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-12-19
|-
| 1878
| 1880
| ''[[:d:Q154707|Vladimir Shevyakov]]''
| data-sort-value=&quot;1859&quot; | 1859-10-17
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q350979|зоолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q151510|Һайделберг университеты]]''&lt;br/&gt;[[Россия фәннәр академиясе]]&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4294463|Ministry of National Education]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q24932262|Women's Pedagogical Institute]]''&lt;br/&gt;[[Иркутск дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;[[Омск дәүләт аграр университеты|Пётр Аркадьевич Столыпин исемендәге Омск дәүләт аграр университеты]]&lt;br/&gt;[[Иркутск дәүләт медицина университеты]]
| [[:commons:Category:Wladimir Schewiakoff|Wladimir Schewiakoff]]
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-10-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15919425|Henryk Korwin-Krukowski]]''
| data-sort-value=&quot;1860&quot; | 1860
| 
| [[инженер]]
| ''[[:d:Q414245|AGH University of Science and Technology]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-04-19
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16403890|Nikolai Pogrebov]]''
| data-sort-value=&quot;1860&quot; | 1860&lt;br/&gt;1860-11-05
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q35380338|гидрогеолог]]''
| ''[[:d:Q4135691|Геология комитеты]]''
| [[:commons:Category:Nikolay Pogrebov|Nikolay Pogrebov]]
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-01-10
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4133950|Arkady Harting]]''
| data-sort-value=&quot;1861&quot; | 1861-10-20
| [[Пинск]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q9352089|разведчик]]''
| 
| [[:commons:Category:Arcadiy Harting|Arcadiy Harting]]
| No/unknown value
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2365809|Karol Bohdanowicz]]''
| data-sort-value=&quot;1864&quot; | 1864-12-17
| ''[[:d:Q744259|Ludza]]''
| ''[[:d:Q901402|географ]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1231865|педагог]]''
| ''[[:d:Q4135691|Геология комитеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q414245|AGH University of Science and Technology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4144712|Department of Mining]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11815269|Polish Geological Institute]]''
| [[:commons:Category:Karol Bohdanowicz|Karol Bohdanowicz]]
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-06-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q136694034|Konstantin Khatisyan]]''
| data-sort-value=&quot;1864&quot; | 1864-07-09
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q662729|җәмәгать эшлеклесе]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-10-23
|-
| 
| 1894
| ''[[:d:Q109428162|Бєльський Степан Володимирович]]''
| data-sort-value=&quot;1865&quot; | 1865-12-27
| ''[[:d:Q148912|Борзна]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2443377|топограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q9397809|Zhytomyr Ivan Franko State University]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12104644|Polissia National University]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12104642|Zhytomyr Regional Museum]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-05-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12086860|Більський Степан Володимирович]]''
| data-sort-value=&quot;1866&quot; | 1866-01-08
| ''[[:d:Q148912|Борзна]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-05-07
|-
| 
| 1898
| ''[[:d:Q51667675|Stanislaw-Petr-Sigismund Konstantinowitsch Sobolewski]]''
| data-sort-value=&quot;1868&quot; | 1868-10-07
| [[Бяла-Подляска|Бәла-Подләска]]
| ''[[:d:Q60472581|җирасты байлыкларын чыгару технологиясе галиме]]''
| ''[[:d:Q1961160|Мәскәү дәүләт таучылык университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4314987|Милли тау эше университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1466666|Томск политехника университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1851014|Урал дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1938341|Урал дәүләт техника университеты]]''&lt;br/&gt;[[Урал дәүләт тау университеты|Урал дәүләт тау эше университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4398063|Серго Орджоникидзе исемендәге Россия дәүләт геология разведкасы университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-03-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q96622058|Казас, Марк Ильич]]''
| data-sort-value=&quot;1870&quot; | 1870-03-18
| [[Акмәсҗит]]
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1743623|маркшейдер]]''&lt;br/&gt;[[инженер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q1164210|O.M.Beketov National University of Urban Economy in Kharkiv]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-01-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1387578|Ivan Gubkin]]''
| data-sort-value=&quot;1871&quot; | 1871-09-09
| ''[[:d:Q19815175|Pozdnyakovo]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q4303883|Мәскәү тау эше академиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4135691|Геология комитеты]]''&lt;br/&gt;[[Россия фәннәр академиясе]]
| [[:commons:Category:Ivan Gubkin|Ivan Gubkin]]
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-04-21
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4296693|Vladimir Mitkevich]]''
| data-sort-value=&quot;1872&quot; | 1872-07-22
| [[Минск]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| [[Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-06-01
|-
| 
| 1897
| ''[[:d:Q20512900|Armenak Sargsyants]]''
| data-sort-value=&quot;1872&quot; | 1872-04-23
| ''[[:d:Q158903|Шуша]]''
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-09-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17057424|Kasimir Petrovich Kalitsky]]''
| data-sort-value=&quot;1873&quot; | 1873-03-04
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4135691|Геология комитеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4127526|All Russia Petroleum Research Exploration Institute]]''
| [[:commons:Category:Kasimir Kalizki|Kasimir Kalizki]]
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-12-28
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4422470|Aleksandr Skochinsky]]''
| data-sort-value=&quot;1874&quot; | 1874-07-01
| [[Олёкминск]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| ''[[:d:Q4201480|Тау эше институты]]''
| [[:commons:Category:Alexander Skochinsky|Alexander Skochinsky]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-10-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q27890572|Samson Apressov]]''
| data-sort-value=&quot;1874&quot; | 1874-07-22
| ''[[:d:Q158903|Шуша]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-02-05
|-
| 
| 1900
| ''[[:d:Q61052643|Henryk Czeczott]]''
| data-sort-value=&quot;1875&quot; | 1875-06-18
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q414245|AGH University of Science and Technology]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[:commons:Category:Henryk Czeczott|Henryk Czeczott]]
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-06-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4255684|Aleksey Lebedev]]''
| data-sort-value=&quot;1876&quot; | 1876-08-21
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q55044|Мүнхен университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4256369|Левенсон, Лев Борисович]]''
| data-sort-value=&quot;1876&quot; | 1876-09-19
| [[Киев]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-04-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q100558824|Михеев, Николай Степанович]]''
| data-sort-value=&quot;1879&quot; | 1879
| 
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930
|-
| 
| 1929
| ''[[:d:Q27067475|Вайполин, Александр Фёдорович]]''
| data-sort-value=&quot;1880&quot; | 1880-04-06
| [[Краснотурьинск]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-04-11
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q41574039|Бахурин, Иван Михайлович]]''
| data-sort-value=&quot;1880&quot; | 1880-10-13
| [[Зарайск]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q58346416|Тау институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-10-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4218612|Gershko Kvasha]]''
| data-sort-value=&quot;1881&quot; | 1881-08-18
| ''[[:d:Q1022485|Medzhybizh]]''
| [[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;[[математик]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19908921|Dominik Yefremov]]''
| data-sort-value=&quot;1881&quot; | 1881
| ''[[:d:Q1999379|Višķi]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-07-19
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q13171756|Dmitry Mushketov]]''
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-03-19
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q11900058|сәяхәтче-тәдкыйкатьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4135691|Геология комитеты]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[:commons:Category:Dmitry Mushketov|Dmitry Mushketov]]
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-02-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16408259|Aleksander Kink]]''
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-12-04
| ''[[:d:Q31272109|Arula Rural Municipality]]''
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-12-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16706807|Dmytro Melnykov]]''
| data-sort-value=&quot;1882&quot; | 1882-09-01
| 
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q84151|Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q85449|Киев политехника институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-01-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4217895|Nikolai Kachalov]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-06-20
| [[Дрезден]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q4201812|Institute of Silicate Chemistry named after IV Grebenshchikov]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1303887|Imperial Porcelain Factory]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2654435|Санкт-Петербург дәүләт технология институты]]''
| [[:commons:Category:Nikolai Kachalov|Nikolai Kachalov]]
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-06-19
|-
| 
| 1908
| ''[[:d:Q16697444|Двойченко, Петр Абрамович]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-09-16
| [[Бердянск]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q1517401|Таврия милли университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q85300|Одесса университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q136339928|Крымский научно-исследовательский институт]]''
| [[:commons:Category:Pyotr Dvoychenko|Pyotr Dvoychenko]]
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-05-25
|-
| 
| 1916
| ''[[:d:Q24037072|Enovk Bagratuni]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-10-21
| ''[[:d:Q212546|Akhaltsikhe]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4135691|Геология комитеты]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-07-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q48956670|Felix-Yulian Nikolaevich Shklyarsky]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-11-21
| ''[[:d:Q4276948|Mala Karatul]]''
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4303883|Мәскәү тау эше академиясе]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-12-27
|-
| 
| 
| [[Александр Заварицкий|Александр Заваритски]]
| data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-03-02
| [[Уфа]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[:commons:Category:Alexander Zavaritskiy|Alexander Zavaritskiy]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-07-23
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12157515|Mykola Stasyuk]]''
| data-sort-value=&quot;1885&quot; | 1885-05-16
| [[Днипро]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| [[:commons:Category:Mykola Stasyuk|Mykola Stasyuk]]
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q48851263|Adam Ludkiewicz]]''
| data-sort-value=&quot;1885&quot; | 1885-07-11
| 
| 
| ''[[:d:Q414245|AGH University of Science and Technology]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-07-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q9341814|Stanisław Doktorowicz-Hrebnicki]]''
| data-sort-value=&quot;1888&quot; | 1888-11-09
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q11815269|Polish Geological Institute]]''
| [[:commons:Category:Stanisław Doktorowicz-Hrebnicki|Stanisław Doktorowicz-Hrebnicki]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-12-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109279610|Повнанский Николай Фёдорович]]''
| data-sort-value=&quot;1888&quot; | 1888-07-19
| 
| ''[[:d:Q1231865|педагог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-02-13
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1232728|Dimitri Nalivkin]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-08-13
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12094958|геофизик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q1981482|Россия фәннәр академиясе китапханәсе]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-03-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q24350701|Dmitriy Fjodorovitsj Moerasjov]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-04-05
| [[Рига]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-03-27
|-
| 
| 1917
| ''[[:d:Q67211377|Maxim Konrad Elias]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-08-12
| [[Минск]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-05-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q114556485|Sergei Kovalevsky]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-01-25
| 
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]''
| ''[[:d:Q724207|Азәрбайҗан дәүләт нефть һәм сәнәгать академиясе]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-05
|-
| 1907
| 1921
| ''[[:d:Q120143464|Vladimir Komarov]]''
| data-sort-value=&quot;1890&quot; | 1890-05-10
| [[Таллинн]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-10-08
|-
| 
| 1918
| ''[[:d:Q3495280|Klaudzi Duzh-Dusheuski]]''
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-03-27
| [[Глыбокае (шәһәр)|Һлыбокае]]
| [[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q193391|дипломат]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q42973|архитектор]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| ''[[:d:Q2088544|Беларускі нацыянальны камісарыят]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13033366|Central Belarusian Concil of Wilno and Grodno]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13028699|Belarusian Society for Aid to War Victims]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3917343|Belarusian Gymnasium of Vilnia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1756541|Vytautas Magnus University]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6517842|Lithuanian Ministry for Belarusian Affairs]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17047051|Беларускі сцяг]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13133547|Kryvič]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q117301954|Літбудпраект]]''
| [[:commons:Category:Klaudzi Duzh-Dusheuski|Klaudzi Duzh-Dusheuski]]
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-02-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4061147|Semyon Aleksandrov]]''
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-01-01
| [[Шахты]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q113408777|Восточный научно-исследовательский институт золота и редких металлов]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-01-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q59455405|Ivan Kuznetsov]]''
| data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892-08-27
| [[Налчык]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| 
| [[:commons:Category:Ivan Kuznetsov|Ivan Kuznetsov]]
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-06-09
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q115047869|Valentina Borisovna Trizna]]''
| data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892&lt;br/&gt;1896-09-28
| [[Кәттәкурган]]&lt;br/&gt;[[Минск]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-04-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q94289|Nikolai Kudryavtsev]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-10-09
| [[Опочка]]
| ''[[:d:Q7178961|геолог-нефтяник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4127526|All Russia Petroleum Research Exploration Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-12-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4318203|Vasilij Petrovič Nechorošev]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-10-14
| [[Ырынбур]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-01-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19908710|Viktor Nikolaev]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-11-25
| [[Түбән Новгород]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-09-25
|-
| 
| 1920
| ''[[:d:Q28922802|Konstantin Paffengoltz]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-03-17
| [[Албинецул Веки (Фылешти)]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1474624|Ереван дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q21697936|Institute of Geological Sciences of National Academy of Sciences of Armenia]]''
| [[:commons:Category:Konstantin Paffengoltz|Konstantin Paffengoltz]]
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-09-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q104535613|Grigory Padalka]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893
| [[Дон гаскәре өлкәсе|Тын гаскәре өлкәсе]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-04-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4383147|Władimir Ptucha]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-04-06
| [[Чернигов губернасы]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-04-25
|-
| 
| 1927
| ''[[:d:Q60545792|Constantin Voynovskiy-Kriger]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-12-03&lt;br/&gt;1894-12-15
| [[Vilnius|Вилнүс]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q1513804|Каныш Сәтбаев исемендәге Казакъ илкүләм техника университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-03-02&lt;br/&gt;1979-02-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q132859579|Брайнин Иосиф Ефимович]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894
| [[Витебск]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4166239|Donetsk Metallurgical Plant]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1968183|Донецк милли техника университеты]]''
| 
| 
|-
| 1913
| 1919
| [[Сергей Смирнов (геолог)]]
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-09-02
| [[Иваново]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4135690|Geological Institute of the Russian Academy of Sciences]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-08-20
|-
| 
| 1921
| ''[[:d:Q109492072|Куличихин, Николай Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-05-12
| [[Тамбов өлкәсе]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-03-28
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2642216|Aleksandr Vologdin]]''
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-02-28
| [[Саликам өязе]]
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4135691|Геология комитеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1975612|А. А. Борисяк исемендәге РФА Палеонтология институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-09-28
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q114903067|Александър Альошков]]''
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-02
| 
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4085964|Anatoliy Georgievich Betekhtin]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-02-24
| ''[[:d:Q13651437|Striga]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4135690|Geological Institute of the Russian Academy of Sciences]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q96657311|Institute of Geological Sciences USSR Academy of Sciences]]''
| [[:commons:Category:Anatoliy Georgievich Betekhtin|Anatoliy Georgievich Betekhtin]]
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-04-20
|-
| 
| 1924
| ''[[:d:Q12157346|N. A. Starikov]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-03-21
| ''[[:d:Q4174064|Yedrovo]]''
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;[[галим]]
| [[Урал дәүләт тау университеты|Урал дәүләт тау эше университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3608706|Крывый Риһ милли университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4314987|Милли тау эше университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-06-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12864518|Vladimir Kreyter]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-10-12
| [[Новокузнецк]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| ''[[:d:Q4398063|Серго Орджоникидзе исемендәге Россия дәүләт геология разведкасы университеты]]''&lt;br/&gt;[[Россия халыклар дуслыгы университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-12-31
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16706290|Man'kovskiy Il'ich]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-03-19
| [[Бронницы]]
| [[инженер]]
| ''[[:d:Q4201480|Тау эше институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-04-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22954606|Pyotr Petrovič Berg]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-12-25
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;[[инженер]]
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-06-20
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19907538|Alexander Burov]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-08-30
| ''[[:d:Q4080721|Bezhetsky Uyezd]]''
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| [[:commons:Category:Alexander Burov|Alexander Burov]]
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-11-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30346092|Aleksandr Krasilnikov]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-10-22
| ''[[:d:Q19685678|Будихино]]''
| ''[[:d:Q27947380|инженер-металлург]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-05-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q84723900|Boris Boky]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-01-24
| [[Киев]]
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-05-13
|-
| 
| 1925
| ''[[:d:Q112988880|Домарев, Виктор Сергеевич]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-10-29
| [[Бакы]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-10-03
|-
| 
| 1931
| ''[[:d:Q4094800|Ramazan Borukaev]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-01-12
| ''[[:d:Q4191882|Zilga]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1734662|картограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7940086|вулканолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-07-09
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4233023|Dmitrii S. Korzhinskii]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-09-01
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-12-16
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q7938579|Vladimir Porfiriev]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-06-26
| [[Киров (Киров өлкәсе)|Киров]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q12074571|Інстытут геалогіі і геахіміі гаручых выкапняў НАН Украіны]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12074570|Institute of Geological Sciences]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-01-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12556289|Николай Лазаревич Бубличенко]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-10-09
| 
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-07-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12562595|Смирнов Василий Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-02-11
| [[Ярыслау губернасы|Ярыслау гөбернәсе]]
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q1534138|National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1938341|Урал дәүләт техника университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-07-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19692696|Ierokhim Epshteyn]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-07-27
| ''[[:d:Q2625702|Usvyaty]]''
| [[инженер]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-10-20
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28358930|Michail Albow]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-10-27
| [[Никольск (Вологда өлкәсе)]]
| [[галим]]
| [[Урал дәүләт тау университеты|Урал дәүләт тау эше университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-04-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q53020363|Казачек, Анатолий Петрович]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-11-02
| [[Кременец|Кременетс]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q1466666|Томск политехника университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2164560|Roman Hecker]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-03-12
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16063546|фән тарихчысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1975612|А. А. Борисяк исемендәге РФА Палеонтология институты]]''
| [[:commons:Category:Roman Hecker|Roman Hecker]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-08-15
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4172612|Lidia Ivanovna Dyomkina]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-01-26
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12376667|технолог]]''
| ''[[:d:Q4146907|Дәүләт оптика институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-03-29
|-
| 
| 1928
| ''[[:d:Q18084478|Naoum Solomonovitch Greïver]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-03-02
| [[Тихвин]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-06-15
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q41250195|Evgeny Pogrebitsky]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900
| [[Багушэвичы (Бярэзинский районы)|Багушэвичы]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q724267|Yuri Bilibin]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-05-06
| [[Ростов]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q21659437|Гинцветмет]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2619400|Dalstroy]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4135690|Geological Institute of the Russian Academy of Sciences]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q96657311|Institute of Geological Sciences USSR Academy of Sciences]]''
| [[:commons:Category:Yury Bilibin|Yury Bilibin]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-05-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16435485|Γκεόργκι Μεντόγιεφ]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-06-17
| [[Дигора]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-11-23
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21177784|Сергиев Николай Григорьевич]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-04-23
| [[Киров (Киров өлкәсе)|Киров]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q1513804|Каныш Сәтбаев исемендәге Казакъ илкүләм техника университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-08-26
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q111621761|Yury Sheinmann]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-06-17
| [[Киев]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-04-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4096708|Игнатий Брод]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-10-25
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q876864|мөхәррир]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-07-16
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4141148|Mikhail Godlevsky]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-10-14
| [[Варшава]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19909683|Central Research Institute of Geological Prospecting for Base and Precious Metals]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-06-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4503178|Valentin Tsaregradsky]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-07-11
| [[Чирмешәндәге Никольское]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4430599|Союззолото (акционерное общество)]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2619400|Dalstroy]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-08-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15066791|Mykola Zaitsev]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-12-29
| ''[[:d:Q24287349|Lyubnitsa]]''
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| ''[[:d:Q85449|Киев политехника институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-09-21
|-
| 
| 1924
| ''[[:d:Q19907983|Nikolay Vassoevich]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-03-17
| [[Ростов-на-Дону]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-11-24
|-
| 
| 1926
| ''[[:d:Q24010678|Mikhail Dobrokhotov]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-11-15
| [[Арзамас]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-03-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q70250966|Vasily Kotlyar]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-08-14
| ''[[:d:Q13637137|Пятроўка (Злынкаўскі раён)]]''
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4135691|Геология комитеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4294326|Ministry of Geology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4398063|Серго Орджоникидзе исемендәге Россия дәүләт геология разведкасы университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-11
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120279902|Климент Звонарёв]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-11-27
| ''[[:d:Q4169708|Dubrovka]]''
| 
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4245329|Anatoly Kuzmin]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-11-20
| [[Тверь]]
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-10-28
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4428054|Иван Иванович Соловьёв]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-07-14
| 
| [[галим]]
| ''[[:d:Q224802|Мәскәү энергетика институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12541536|Евлампий Иванович Антоновский]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-12-11
| ''[[:d:Q20152486|Шухра]]''
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-05-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15065875|Vladimir Ditmar]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-07-23
| [[Иске Оскол]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-03-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22918677|Звягин, Павел Захарович]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903
| [[Витебск]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-12-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28359249|Vladimir Alekseevitsj Sokolov]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-03-01
| 
| 
| ''[[:d:Q12074569|Satpayev Institute of Geological Sciences]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q427677|Казакъстан милли университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-04-01
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120266619|Бреховских, Феодосий Максимович]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-03-14
| ''[[:d:Q19657267|Стрункино]]''
| [[инженер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q18576582|металлург]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q123471071|Николай Андреевич Гусев]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-02-18
| ''[[:d:Q18806698|Shakitsy]]''
| ''[[:d:Q116994205|геодезист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1743623|маркшейдер]]''
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q123471100|Всесоюзный научно-исследовательский институт горной геомеханики и маркшейдерского дела]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;[[Урал дәүләт тау университеты|Урал дәүләт тау эше университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-03-04
|-
| 
| 1936
| ''[[:d:Q141133537|Mikhail Shestopalov]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-12-22
| [[Златоуст]]
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4344163|Andrey Dmitrievitsj Panov]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-10-02
| ''[[:d:Q4397813|Roslavlsky Uyezd]]''
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-05-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4404273|Vasiliy Petrovitsj Savtsjenko]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-01-14
| [[Воронеж губернасы]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4294488|ССРБ Нефть сәнәгате министрлыгы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4131780|Gazprom VNIIGAZ]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-03-31
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16667535|Александр Крылов]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-08-01
| ''[[:d:Q2395512|Tatevo]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-05-11
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109494820|Вознесенский, Дмитрий Владимирович]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904
| [[Якутск]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16438165|Georgij Leontʹevič Kušev]]''
| data-sort-value=&quot;1905&quot; | 1905-03-11
| [[Рәүде (Свердловск өлкәсе)|Рәүде]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q1513804|Каныш Сәтбаев исемендәге Казакъ илкүләм техника университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-04-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4362523|Boris Piip]]''
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-10-24
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7940086|вулканолог]]''
| ''[[:d:Q2370801|ССРБ Фәннәр академиясе]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-03-10
|-
| 
| 1934
| ''[[:d:Q24010215|Igor Gubin]]''
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-04-18
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2036624|Таҗикстан Республикасы фәннәр академиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201777|Schmidt Institute of Physics of the Earth]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001-07-15
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q65126731|Nikolay Koktomov]]''
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-01-16
| ''[[:d:Q69096|Yarensk Uyezd]]''
| ''[[:d:Q193391|дипломат]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-08-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q112992696|Куприянов, Фёдор Андрианович]]''
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-12-24
| ''[[:d:Q4344403|Panfílovo]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-04-04
|-
| 
| 1929
| ''[[:d:Q121605934|Orest Sergejevič Bogdanov]]''
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-04-27
| [[Санкт-Петербург]]
| [[инженер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q30263299|Mekhanobr Appliances]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-01-10
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19615464|Boris Yerofeyev]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-05-02
| ''[[:d:Q4303501|Моршанск өязе]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-08-31
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q36019864|Pavel Titov]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-10-10
| ''[[:d:Q4129947|Vyshgorodok]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-09-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q39083100|Стугарев, Андрей Савельевич]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-08-20
| [[Смоленск губернасы|Смоленск гөбернәсе]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-10-10
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q64438520|Fedor Volfson]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-10-31
| [[Сидаравичы (Магилёвский районы)|Сидаравичы]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-04-26
|-
| 
| 1936
| ''[[:d:Q84718040|Sergueï Ivanovitch Tchernov]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907
| [[Кукан]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q86094742|Омельченко, Александр Николаевич]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-10-30
| 
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-06-17
|-
| 
| 1936
| ''[[:d:Q124769758|Конев, Анисим Кузьмич]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907
| [[Яңа Зыбков]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| No/unknown value
|-
| 
| 1934
| ''[[:d:Q138609734|Меняйлов, Александр Алексеевич]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-09-02
| [[Самар]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7940086|вулканолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
|-
| 1932
| 1935
| ''[[:d:Q54828|Ivan Yefremov]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-04-10
| ''[[:d:Q4827|Vyritsa]]''
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18844224|язучы-фантаст]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;[[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12144794|прозачы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15949613|язучы-новеллист]]''
| [[Россия фәннәр академиясе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1975612|А. А. Борисяк исемендәге РФА Палеонтология институты]]''
| [[:commons:Category:Ivan Yefremov|Ivan Yefremov]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-10-05
|-
| 
| 1930
| ''[[:d:Q554066|Vladimir Sobolev]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-05-17
| [[Луганск]]
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4201469|V. S. Sobolev Institute of Geology and Mineralogy]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4294140|Fersman Mineralogical Museum]]''&lt;br/&gt;[[Иркутск дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12074571|Інстытут геалогіі і геахіміі гаручых выкапняў НАН Украіны]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q80207|Львов милли университеты]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''
| [[:commons:Category:Vladimir S. Sobolev|Vladimir S. Sobolev]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-09-01
|-
| 
| 1933
| ''[[:d:Q4396309|Ivan Rozhkov]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-08-20
| ''[[:d:Q21669440|Ivanino]]''
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q16655684|Diamond and Precious Metal Geology Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19909683|Central Research Institute of Geological Prospecting for Base and Precious Metals]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-07-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15079180|Pavel Melnikov]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-06-06
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| [[М. К. Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университеты|Максим Кирович Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16655710|Obruchev Permafrost Institute of the USSR Academy of Sciences]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-07-21
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16676336|Artemiy Micklucho-Macklay]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-07-26
| [[Малын]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980&lt;br/&gt;1981
|-
| 
| 1930
| ''[[:d:Q55973987|Evgeny Shatalov]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-02-03
| [[Тула]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201470|РФА Руда чыганаклары геологиясе, петрография, минералогия һәм геохимия институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-08-09
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60034724|Panteleymon Nikolaevitsj Panjukov]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-06-04
| ''[[:d:Q23978138|Nyobdino]]''
| [[галим]]
| ''[[:d:Q1961160|Мәскәү дәүләт таучылык университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16692601|Rosgeologia]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-02-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q105945844|Peter Kayukov]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-05-25
| ''[[:d:Q4134456|Gvardeytsy village]]''
| ''[[:d:Q35380338|гидрогеолог]]''
| 
| [[:commons:Category:Peter Kayukov|Peter Kayukov]]
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-02-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2255261|Ioann Vendland]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-01-14
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q189854|мәтран]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19340487|православ рухание]]''
| ''[[:d:Q651133|Мирза Олугбәк исемендәге Үзбәкстан милли университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-03-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4256621|Oleg Levitsky]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-03-06
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-01-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12083724|Georgy Boky]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-09-26
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q15142825|кристаллограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q593644|химик]]''
| ''[[:d:Q4201552|РФА бәллүрбелем институты]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201634|РФА гомуми һәм органик химия институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q32637|Россия фәннәр академиясенең Абрам Фёдорович Иоффе исемендәге Физика-техника институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201622|Россия фәннәр академиясе Себер бүлекчәсенең Анатолий Васильевич Николаев исемендәге Органик булмаган химия институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2537306|VINITI]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201470|РФА Руда чыганаклары геологиясе, петрография, минералогия һәм геохимия институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001-09-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12097176|Heorhii Horshkov]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-04-11
| ''[[:d:Q4383356|Pudlivtsi]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12051314|сейсмолог]]''
| ''[[:d:Q4135693|МДУның геология факультеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-11-18
|-
| 
| 1931
| ''[[:d:Q36566908|Georgii Pavlovich Radchenko]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-02-07
| [[Иркутск]]
| ''[[:d:Q30059961|палеоботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-04-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2642837|Aleksandr Rudakov]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-08-29
| ''[[:d:Q368856|Полоһы]]''
| ''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-07-10
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18634727|Vasily Pavlov]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910
| [[Россия империясе]]
| [[офицер]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962
|-
| 
| 1934
| ''[[:d:Q20509436|Հակոբ Դոնաբեդով]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-12-03
| [[Үнъе (Үнье)]]
| ''[[:d:Q12094958|геофизик]]''
| ''[[:d:Q113407999|Institute of Geology for the Development of Fossil Fuels]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-12-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29359435|Leonid Nikolaevitsj Rozanov]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-12-16
| [[Краснодар]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4127526|All Russia Petroleum Research Exploration Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q113374953|Akop Tigranovich Donabedov]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-12-03
| [[Төркия]]
| ''[[:d:Q12094958|геофизик]]''
| ''[[:d:Q96657311|Institute of Geological Sciences USSR Academy of Sciences]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q60824755|TSNIGRI]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4135690|Geological Institute of the Russian Academy of Sciences]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4425786|Vasiliy Alekseevitsj Sobko]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-03-22
| [[Харьков губернасы]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004-09-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16437102|Στεπάν Μπατίστσεφ-Ταράσοφ]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-08-01
| ''[[:d:Q4108566|Verhnie Belozerki]]''
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-03-26
|-
| 
| 
| [[Екатерина Анкинович]]
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-12-07
| [[Ялчык]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-07-10
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18277216|V. N. Saks]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-04-09
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q1968068|Arctic and Antarctic Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1589820|Chief Directorate of the Northern Sea Route]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201469|V. S. Sobolev Institute of Geology and Mineralogy]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-02-17&lt;br/&gt;1979
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18277882|Αντρέι Σμόλκο]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911
| 
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29865458|Vasiliy Sinitsyn]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-12-22
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;[[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-01-23
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30345938|Vyacheslav Melkov]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-09-22
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-05-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q65031995|Lev Krasnyi]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-03-22
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-05-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q110677935|Anatoly Tarkhov]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-05-01
| [[Каен (Новосибирск өлкәсе)|Каен]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4398063|Серго Орджоникидзе исемендәге Россия дәүләт геология разведкасы университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| [[:commons:Category:Anatoly Tarkhov|Anatoly Tarkhov]]
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-10-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q11763403|Ludger Szklarski]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-03-26
| [[Луцк|Лутск]]
| [[инженер]]
| ''[[:d:Q414245|AGH University of Science and Technology]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003-07-19
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12563089|Stepan Ankinovich]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-11-04
| [[Орша районы]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q1513804|Каныш Сәтбаев исемендәге Казакъ илкүләм техника университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-06-16
|-
| 
| 1935
| ''[[:d:Q13172565|Dmitry Rezvoy]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-08-06
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-08-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21092077|Semjon Alekseevitsj Visjeratin]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912
| [[Корткерос]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29865158|Lev Kell]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-11-19
| [[Тихвин]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q2619400|Dalstroy]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-07-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q56310392|Годин, Юрий Николаевич]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912
| 
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962
|-
| 
| 1938
| ''[[:d:Q63087476|Вера Флоровская]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-02-09
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;[[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16335312|геохимик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1749879|пенсионер]]''
| [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1965825|МДУның география факультеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4135693|МДУның геология факультеты]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-01-22
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q104051641|Lida Kogoshvili]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-04-26
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| ''[[:d:Q901402|географ]]''
| [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]
| 
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-01-23
|-
| 
| 1939
| ''[[:d:Q112989381|Дарьяльский, Владимир Алексеевич]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-01-13
| ''[[:d:Q372935|Demyansk]]''&lt;br/&gt;[[Новгород губернасы]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4327355|Авраамий Павлович Завенягин исемендәге Норильск тау-металлургия комбинаты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4146982|Дәүләт төсле металлар һәм алтын университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-11-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120492010|Белоликов, Антонин Николаевич]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-07-17
| [[Красный Холм]]
| ''[[:d:Q1743623|маркшейдер]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q3608706|Крывый Риһ милли университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-01-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4523827|Nikolay Shilo]]''
| data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-03-25
| [[Биштау]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-06-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q56310547|Малкин, Иосиф Михайлович]]''
| data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-03-05
| [[Могилёв]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-08-19
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q84722347|Мучник, Владимир Семёнович]]''
| data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-10-03
| [[Боровичи]]
| 
| ''[[:d:Q4418285|Себер дәүләт сәнәгый университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-12-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16673142|Ivan Magakyan]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-03-24
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q2370801|ССРБ Фәннәр академиясе]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q21697936|Institute of Geological Sciences of National Academy of Sciences of Armenia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1474624|Ереван дәүләт университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-02-14
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29865287|Nikolay Marinov]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-05-19
| [[Мәскәү]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4304088|Мәскәү дәүләт ачык университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-05-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q125423143|Vladimir Zavaritsky]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-06-24
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q19356817|петролог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q60824755|TSNIGRI]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q96657311|Institute of Geological Sciences USSR Academy of Sciences]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005-11-08
|-
| 
| 1938
| ''[[:d:Q4312612|Vasily Nalivkin]]''
| data-sort-value=&quot;1915&quot; | 1915-04-17
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4127526|All Russia Petroleum Research Exploration Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-11-05
|-
| 
| 1940
| ''[[:d:Q97276804|Ивашенцов, Александр Глебович]]''
| data-sort-value=&quot;1915&quot; | 1915-01-04
| [[Санкт-Петербург]]
| 
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4294326|Ministry of Geology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q497757|Gosplan]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-10-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4156774|Michail Nikolaevitsj Dedjukin]]''
| data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916-10-10
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4418285|Себер дәүләт сәнәгый университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-07-29
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12157726|Oleg Stepanenko]]''
| data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916-01-26
| 
| ''[[:d:Q1028181|рәссам]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2962070|куючы-рәссам]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 1943
| ''[[:d:Q96186507|Ядвіга Аляксандраўна Мацяеўская]]''
| data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916-04-07
| [[Санкт-Петербург]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996
|-
| 1937
| 1941
| ''[[:d:Q112229803|Мацеєвська Ядвіга Олександрівна]]''
| data-sort-value=&quot;1916&quot; | 1916-04-04
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q1028181|рәссам]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-11-20
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4519699|Aleksandr Shalimov]]''
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-03-30&lt;br/&gt;1917-04-12
| [[Тамбов]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q18844224|язучы-фантаст]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-02-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17045921|Мікалай Калістратавіч Вайцяхоўскі]]''
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-03-05
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q212948|партизан]]''&lt;br/&gt;[[офицер]]
| ''[[:d:Q25448247|Uhtizhemlag]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-02-09
|-
| 
| 1938
| ''[[:d:Q120267251|Глебовский, Юрий Сергеевич]]''
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-01-31
| [[Санкт-Петербург]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001&lt;br/&gt;2002
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q41186526|Лавринович, Альберт Фомич]]''
| data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-03-02
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q41583|тренер]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11338576|боксчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q22122536|boxing trainer]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004-04-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21657063|Գրիգոր Փիջյան]]''
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919-09-01
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q21697936|Institute of Geological Sciences of National Academy of Sciences of Armenia]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998
|-
| 
| 1948
| ''[[:d:Q94484162|I︠U︡riĭ Kapkov]]''
| data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920-02-29&lt;br/&gt;1920
| 
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4277937|Borys Malynovskyi]]''
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-08-24
| ''[[:d:Q3838421|Lukh]]''
| ''[[:d:Q1231865|педагог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q82594|информатика өлкәсендә белгеч]]''
| ''[[:d:Q6405696|NASU Institute of Electrodynamics]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201543|Glushkov Institute of Cybernetics]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q958769|Украина милли фәннәр академиясе]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-11-13
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15068779|Lev Klimov]]''
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-04-15
| [[Петергоф|Петерһоф]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-02-26
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q24010838|Alexander Zhamoida]]''
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-12-05
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-05-28
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4147631|Igor Sergeyevich Gramberg]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-06-15
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| ''[[:d:Q4101971|All Russian Research Institute of Geology and Mineral Resources of the World Ocean]]''
| [[:commons:Category:Igor Gramberg|Igor Gramberg]]
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002-10-19
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4275887|Pyotr Makovetsky]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-09-25
| [[Мянюцева]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q1628751|Санкт-Петербург дәүләт аэро-космос приборлары төзелеше университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12159801|Vladimir Talala]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-08-22
| [[Одесса]]
| ''[[:d:Q1028181|рәссам]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 1951
| ''[[:d:Q123199626|Nikolay Bobkov]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-12-03
| [[Нижгар губернасы|Түбән Новгород губернасы]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| [[:commons:Category:Nikolay Bobkov|Nikolay Bobkov]]
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-08-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q133570963|Yan Pakhlo]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-12-04
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q47064|хәрби хезмәткәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-03-21
|-
| 
| 
| [[Михаил Ковалёв]]
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-08-16
| [[Дубравица (Климавицкий районы)|Дубравица]]
| ''[[:d:Q47064|хәрби хезмәткәр]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-07-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q55106724|Машьянов, Николай Порфирьевич]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-08-06
| ''[[:d:Q2627848|Tarnogsky District]]''
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-09-08
|-
| 
| 1950
| ''[[:d:Q12540719|Дмитрий Андреевич Венков]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926
| [[Кинешма|Киңәшмә]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4412495|North Kazakhstan State University]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000&lt;br/&gt;1999-07-26
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21645770|Alexey Dmitrievich Shcheglov]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-12-28
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-06-15
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q140439443|Валерый Сямёнавіч Бяляўскі]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-08-01
| [[Kireç|Киреч]]
| 
| ''[[:d:Q4299229|Mahilioŭ chemical fibers plant]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-11-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4089283|Yury Bogdanov]]''
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-11-01
| [[Вологда]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| 
| 
|-
| 
| 1951
| ''[[:d:Q4429309|Oleg Georgijewitsch Sorochtin]]''
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-05-17
| [[Вышний Волочёк|Вышний Волочёк шәһәре]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12094958|геофизик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1113838|климатолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16529590|environmental scientist]]''
| ''[[:d:Q7498982|РФА океанбелем институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q98767231|All Russian Scientific Research Institute of Geophysical Prospecting]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-06-21
|-
| 
| 1962
| ''[[:d:Q120266952|Панкрушин, Виктор Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-03-28
| [[Сызран]]
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-08-21
|-
| 
| 1951
| ''[[:d:Q120507736|Бражникова, Мира Петровна]]''
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927
| [[Ростов өлкәсе]]
| [[инженер]]
| ''[[:d:Q56697689|Кривбасспроект]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q30879075|Механобрчермет]]''
| 
| 
|-
| 
| 1950
| ''[[:d:Q131870287|Victor Masaitis]]''
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-07-21&lt;br/&gt;1927
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| [[:commons:Category:Victor Masaitis|Victor Masaitis]]
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-07-21&lt;br/&gt;2019
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4149704|Nikolay Konstantinovitsj Grinko]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-12-17
| [[Милькавичы (Навагрудский районы)|Милькавичы]]
| ''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-02-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4173740|Vyacheslav Yegorov]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-03-02
| [[Мосальск]]
| ''[[:d:Q222344|кинооператор]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-11-01
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q13478602|Taras Gavrilovitsj Desjatkin]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-04-26
| ''[[:d:Q1094910|Megino-Kangalassky District]]''
| ''[[:d:Q18576582|металлург]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-02-14
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q113412711|Казицын, Юрий Владимирович]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-10-25
| ''[[:d:Q4268090|Луговой (Тамалан кӀошт)]]''
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-08-09
|-
| 
| 1952
| ''[[:d:Q120279269|Il‘tezar Il‘jič Abramovič]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-08-19
| 
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-10-12
|-
| 
| 1954
| ''[[:d:Q136141574|Пётр Міхайлавіч Судзілоўскі]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-02-13
| [[Судзилы]]
| 
| ''[[:d:Q815266|Belaruskali]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4315007|Беларусь милли тарих архивлары]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-02-14
|-
| 
| 1953
| ''[[:d:Q130412591|Anatoly Botkunov]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-01-31
| [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;[[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-10-14
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4400114|Dmitry Rundkvist]]''
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-08-10
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4146793|Vernadsky State Geological Museum]]''
| [[:commons:Category:Dmitry Rundkvist|Dmitry Rundkvist]]
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022-01-15
|-
| 
| 1953
| ''[[:d:Q22919537|Vladimir Milashev]]''
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-12-28
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4101971|All Russian Research Institute of Geology and Mineral Resources of the World Ocean]]''
| [[:commons:Category:Vladimir Milashev|Vladimir Milashev]]
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-05-22
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28097220|Vadim Arkadevitsj Sajusjev]]''
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-01-16
| [[Новосибирск]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q41240808|Yulian Evgen'evich Pogrebitskij]]''
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-10-14
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| [[:commons:Category:Yulian Pogrebitsky|Yulian Pogrebitsky]]
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006-04-08
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4190180|Борис Семенович Зейлик]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-01-05
| [[Одесса]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-01-29
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4269741|Felix Lurie]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-08-14
| [[Санкт-Петербург]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10429346|библиограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q819438|Mining technologist]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-06-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4416826|Konstantin Sergeev]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-07-25
| ''[[:d:Q4274875|Майково]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-04-29
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q20745341|Lev Kuklin]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-08-17
| [[Яңа Зыбков]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;[[шагыйрь]]&lt;br/&gt;[[Драматурглар|драматург]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6051619|публицист]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004-06-22
|-
| 
| 
| [[Сергей Крылов]]
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-12-06
| [[Бөгелмә]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-01-20
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q55103629|Tatyana Greyver]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-12-07
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-05-04
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q56309995|Jurij Michajlovič Kartašov]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-12-29
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-05-15
|-
| 
| 1954
| ''[[:d:Q109358245|Vladimir Nazarovich Zemisev]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-12-23
| [[Кировград]]
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q123471100|Всесоюзный научно-исследовательский институт горной геомеханики и маркшейдерского дела]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-09-22
|-
| 
| 1954
| ''[[:d:Q113882305|Мальцев Веніамін Миколайович]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-07-11
| ''[[:d:Q18771237|Vorovatka]]''
| [[язучы]]
| ''[[:d:Q4166078|Donbasantracyt]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-06-11
|-
| 
| 1954
| ''[[:d:Q129651783|Jams Savrasov]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-01-05
| ''[[:d:Q4412331|Төньяк край]]''
| ''[[:d:Q12094958|геофизик]]''&lt;br/&gt;[[галим]]
| ''[[:d:Q294508|ALROSA]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4063897|Amakinskaya Geological Exploration Expedition]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q134998919|Botuobinskaya Geological Exploration Expedition]]''
| [[:commons:Category:James Savrasov|James Savrasov]]
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-11-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q131190557|Борис Борисович Кудряшов]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-06-10
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q63346063|geological surveying]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002-04-12
|-
| 
| 
| [[Каһһәр Мәхкәмов]]
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-04-16
| [[Хуҗанд|Хуҗант]]
| [[инженер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-06-08
|-
| 
| 1954
| ''[[:d:Q21636550|Nikolai Bulychev]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-02-17
| [[Яраң]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q1511650|Тула дәүләт университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-11-28
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q66436551|Yury Mstislavovich Smirnov]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-11-04
| [[Удомля]]
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q4453265|Тверь дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4186932|Zaporozhye Titanium &amp; Magnesium Combine]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-02-08
|-
| 
| 1956
| ''[[:d:Q133443816|Irina Dobrokhotova]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-12-27
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12094958|геофизик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q4398063|Серго Орджоникидзе исемендәге Россия дәүләт геология разведкасы университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-12-09
|-
| 
| 1955
| ''[[:d:Q134453182|Nikolay Romanov]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-08-27
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q12094958|геофизик]]''&lt;br/&gt;[[галим]]
| ''[[:d:Q294508|ALROSA]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4063897|Amakinskaya Geological Exploration Expedition]]''
| [[:commons:Category:Nikolay Romanov|Nikolay Romanov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1805456|Alexander Gorodnitsky]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-03-20
| [[Санкт-Петербург]]
| [[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q488205|автор-башкаручы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12094958|геофизик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q215144|bard]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q7498982|РФА океанбелем институты]]''
| [[:commons:Category:Alexander Gorodnitsky|Alexander Gorodnitsky]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4096576|Vladimir Britanishsky]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-07-16
| [[Санкт-Петербург]]
| [[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12094958|геофизик]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11499929|әдәбият белгече]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-12-24
|-
| 1952
| 1957
| ''[[:d:Q4406141|Marina Evgen'evna Sal'e]]''
| data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-10-19
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6051619|публицист]]''
| ''[[:d:Q4201468|Institute of Precambrian Geology and Geochronology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4258153|Leningrad Popular Front]]''&lt;br/&gt;[[Россия Халык депутатлары җыены|Русия Халык депутатлары җыены]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4258599|Lensovet]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q113410867|Free Democratic Party of Russia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4157644|Democratic Russia]]''
| [[:commons:Category:Marina Salye|Marina Salye]]
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-03-21
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4526785|Genrikh Shteynberg]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-02-13
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-12-28
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16629739|Mark Verba]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-05-04
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-11-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30345921|Valery Mironenko]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-03-01
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4201471|Е. М. Сергеев ис. РФА геоэкология институты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-01-26
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q39040022|Victor Glebovitskiy]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-01-26
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2017&quot; | 2017-08-18
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q39389070|David Dodin]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-11-13
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4101971|All Russian Research Institute of Geology and Mineral Resources of the World Ocean]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-04-21
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60660077|Leonid Sosnovski]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-07-25
| [[Палессе (Чачэрский районы)|Палессе]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q689800|Пермь илкүләм тикшеренү политехника университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6510229|Belarusian State University of Food and Chemical Technologies]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1964941|Беларус дәүләт транспорт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q56153119|Alexandrovsky Machine Building Plant]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-02-10
|-
| 
| 1958
| ''[[:d:Q137427778|Kuluntariy Nogovitsyn]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935
| ''[[:d:Q16829056|Antonovka]]''
| [[инженер]]
| ''[[:d:Q4063897|Amakinskaya Geological Exploration Expedition]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q134998919|Botuobinskaya Geological Exploration Expedition]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4163432|Николай Добрецов]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-01-15
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201469|V. S. Sobolev Institute of Geology and Mineralogy]]''
| [[:commons:Category:Nikolai Dobretsov|Nikolai Dobretsov]]
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-12-23
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15065463|Sergey Goldin]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-01-28
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q12094958|геофизик]]''
| ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-05-18
|-
| 
| 1966
| ''[[:d:Q33091901|Igor Tolstikhin]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q16335312|геохимик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4135690|Geological Institute of the Russian Academy of Sciences]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q47453031|Геннадий Павлович Лузин]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-04-04
| [[Мияс]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-01-25
|-
| 
| 1962
| ''[[:d:Q502041|Andrei Bitov]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-05-27
| [[Санкт-Петербург]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12144794|прозачы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11774202|эссеист]]''
| [[А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты]]
| [[:commons:Category:Andrei Bitov|Andrei Bitov]]
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-12-03
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2914853|Хазрет Совмен]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-05-01
| ''[[:d:Q4072767|Afipsip]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]''
| 
| [[:commons:Category:Hazret Sovmen|Hazret Sovmen]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4154667|Mikhail Danilov]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-07-14
| [[Архангельск]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| [[:commons:Category:Mikhail Danilov|Mikhail Danilov]]
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-01-05
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q23656248|Viktor Fjodorovitsj Netsjaev]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-06-28
| ''[[:d:Q4484199|Filistovo]]''
| ''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]''&lt;br/&gt;[[эшкуар]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-12-02
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29358627|Michail Daniilovitsj Belonin]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-08-29
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4127526|All Russia Petroleum Research Exploration Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006-09-12
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q90020494|Efryushina Ninel]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-07-22
| ''[[:d:Q559317|Anna]]''
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| ''[[:d:Q4483580|Institute of Physical Chemistry]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q110856267|Sergey Ivanovich Romanovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-07-13
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4127500|A.P. Karpinsky Russian Geological Research Institute]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005-08-24
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q115236332|Пётр Мікалаевіч Касцюковіч]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-11-22
| [[Вяляцичы (Барысавский районы)|Вяляцичы]]
| 
| ''[[:d:Q55216985|Інстытут меліярацыі НАН Беларусі]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q55713524|Faculty of Civil Engineering of BNTU]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-11-09
|-
| 
| 1959
| ''[[:d:Q132396804|Vladimir Grib]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-02-26
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;[[галим]]
| ''[[:d:Q4412003|Severalmaz]]''
| [[:commons:Category:Vladimir Pavlovich Grib|Vladimir Pavlovich Grib]]
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-12-25
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12090780|Boris Ivanovitsj Voevoda]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-04-03
| [[Анапа]]
| ''[[:d:Q12094958|геофизик]]''
| ''[[:d:Q1968183|Донецк милли техника университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-01-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q126969711|Олег Фёдорович Путиков]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-06-03
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024-03-30
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4394233|Nikolay Rzhevsky]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-12-16
| [[Санкт-Петербург]]
| [[язучы]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4525366|Aleksandr Shkurko]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-01-28
| ''[[:d:Q19618816|Lednev]]''
| [[галим]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-10-23
|-
| 
| 1961
| ''[[:d:Q30345968|Yury Marin]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-08-02
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q85967223|Pranabjyoti Deka]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-07-21
| [[Kälküttä|Кәлкүттә]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;[[профессор]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14972848|лексикограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6625963|язучы-романист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4475791|Gauhati University]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024-04-06
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q96143913|Anatoliy Kapustin]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-01-10
| [[Бобруйск|Бабруйск]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| [[:commons:Category:Anatoliy Kapustin|Anatoliy Kapustin]]
| 
|-
| 
| 1965
| ''[[:d:Q17043689|V. A. Ermolenko]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-10-31
| [[Әулиекүл]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q901402|географ]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]
| ''[[:d:Q17043277|Institute of Geological Sciences of the National Academy of Sciences of Belarus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q815268|Беларус милли техника университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2418908|Беларус дәүләт университеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-09-22
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29865185|Anatoly Kozyrev]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-03-26
| [[Сычёвка районы]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4144711|Mining Institute KSC RAS]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q51277028|Nikolay Proskuryakov]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-06-01
| ''[[:d:Q18806787|Sharovitsy]]''
| ''[[:d:Q820037|шахтёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-05-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q55650218|Georgiĭ Paruirovich Avetisov]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-06-24
| [[Тверь]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q107017212|некрополист]]''
| ''[[:d:Q4101971|All Russian Research Institute of Geology and Mineral Resources of the World Ocean]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-10-27
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q115618962|Леанід Анатольевіч Барысенка]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-01-03
| [[Шклов|Шклоу]]
| 
| ''[[:d:Q3918587|Беларусь-Россия университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q11817616|Pyotr Kaluhin]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-09-13
| ''[[:d:Q20122491|Кудзіна]]''
| [[инженер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| ''[[:d:Q815266|Belaruskali]]''
| 
| 
|-
| 
| 1965
| ''[[:d:Q109487254|Vitaly A. Stepanov]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-11-15
| 
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q887753|Punsalmaagiin Ochirbat]]''
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-01-23
| ''[[:d:Q167764|Zavkhan Province]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| [[:commons:Category:Punsalmaagiin Ochirbat|Punsalmaagiin Ochirbat]]
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-01-17
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15063191|Vitalij Fortygin]]''
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-12-22
| [[Чиләбе]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 1980
| ''[[:d:Q128568924|László Bánhidi]]''
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-09-27
| ''[[:d:Q668318|Sárospatak]]''
| ''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1326886|инженер-электрик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-11-09
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2626950|Valery Serdyukov]]''
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-11-09
| [[Харошавка (Буда-Кашалёвский районы)|Харошавка]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''
| 
| [[:commons:Category:Valery Serdyukov|Valery Serdyukov]]
| 
|-
| 
| 
| [[Станислав Филиппов]]
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-09-26
| ''[[:d:Q925845|Otradnensky District]]''
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-12-10
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q111286524|Gennady Shirokonosov]]''
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-07-29
| 
| 
| [[Федерация Советы]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4159769|Afiyaddin Cəlilov]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-08-01
| [[Нахчыван]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-09-29
|-
| 
| 1971
| ''[[:d:Q106430322|Анатолій Данілавіч Смычнік]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-10-13
| [[Заелица]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q815268|Беларус милли техника университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q815266|Belaruskali]]''
| 
| 
|-
| 
| 1971
| ''[[:d:Q130606891|Henrietta Altman-Kissinger]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-03-21
| [[Выборг]]
| ''[[:d:Q69423232|киносценарист]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30345673|Vyacheslav Genievich Rumynin]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-11-16
| 
| [[галим]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 1997-06-27
| [[Владимир Путин]]
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-10-07
| ''[[:d:Q28133957|Профессор В. Ф. Снегирёв ис. 6 нчы бала тудыру йорты]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| [[SSRB däwlät iminlek komitäte|ССРБ Дәүләт иминлеге комитеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2031025|First Chief Directorate]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4476368|Administrative Directorate of the President of the Russian Federation]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2060629|Presidential Administration of Russia]]''
| [[:commons:Category:Vladimir Putin|Vladimir Putin]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4209144|Anatoly Kalashnik]]''
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-11-07
| ''[[:d:Q4092538|Bolshói Beisug]]''
| [[галим]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| [[Сергей Миронов]]
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-02-14
| [[Пушкин (шәһәр)|Пушкин]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''
| 
| [[:commons:Category:Sergey Mikhailovich Mironov|Sergey Mikhailovich Mironov]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q13124462|Nazir Mustafa Karamagi]]''
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-12-13
| ''[[:d:Q158725|Tanganyika Territory]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15074426|Gennady Ivanov]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-09-24
| [[Бөек Новгород]]
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 1982
| [[Владимир Литвиненко]]
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-08-14
| [[Краснодар крае]]
| ''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q43845|эшмәкәр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18524075|тау инженеры]]''
| 
| [[:commons:Category:Vladimir Litvinenko|Vladimir Litvinenko]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q100699756|Журавлёв, Владимир Клавдиевич]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-02-04
| [[Оленегорск]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q56307611|Sherkhan Abilov]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-01-15
| [[Кәнтау]]
| [[язучы]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 1982
| ''[[:d:Q113512383|Yuri Volkotrub]]''
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-06-01
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q7541856|керамист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15472169|иганәче]]''&lt;br/&gt;[[эшкуар]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12094958|геофизик]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4295593|Arsen Mirzaev]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-06-28
| [[Санкт-Петербург]]
| [[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q876864|мөхәррир]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]
| ''[[:d:Q4430540|РСФСР язучылар берлеге]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4112279|Vita Nova]]''
| 
| 
|-
| 1979-08
| 1984-07
| ''[[:d:Q104247645|Pavel Talalay]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-10-14
| [[Санкт-Петербург]]
| 
| ''[[:d:Q1432030|Җилин университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1074097|China University of Geosciences]]''&lt;br/&gt;Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4199890|Konstantin Ilkovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-01-12
| ''[[:d:Q2359080|Batagay]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''
| 
| [[:commons:Category:Konstantin Ilkovsky|Konstantin Ilkovsky]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60322687|Rakhim Azimov]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-08-16
| ''[[:d:Q2499450|Shurab]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''
| [[Федерация Советы]]
| [[:commons:Category:Rakhim Azimov|Rakhim Azimov]]
| 
|-
| 
| 1986
| ''[[:d:Q97314443|Andrey А. Sorokin]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-10-04
| [[Киев]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q30274464|Institute of Geology and Nature Management]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12172231|Шорш Халид Саид]]''
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965
| [[Әрбил]]
| ''[[:d:Q193391|дипломат]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q59177479|Tatyana Aleksandrova]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966
| 
| [[галим]]&lt;br/&gt;[[профессор]]
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4154230|Россия фәннәр академиясенең Ерак Көнчыгыш бүлекчәсе]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q99861219|Іван Іванавіч Галаваты]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-06-15
| [[Пагост 1]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q21468747|ташкүмер шахтёры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1162163|директор]]''
| ''[[:d:Q815266|Belaruskali]]''
| 
| 
|-
| 
| 2009
| ''[[:d:Q123016041|Nikandr Pilishin]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-09-09
| [[Шахты]]
| ''[[:d:Q15283040|православ епискобы]]''
| 
| [[:commons:Category:Nicander (Pilishin)|Nicander (Pilishin)]]
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q134493447|Egor Roussanov]]''
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004-02-06
| [[Эмгерст (Нью-Йорк)|Эмгерст]]
| ''[[:d:Q11499147|сәяси активист]]''
| ''[[:d:Q847743|Dunkin']]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11288478|Wegmans]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1337797|Office Depot]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21092695|Светлана Ганжа]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q2066131|спортчы]]''
| 
| 
| 
|-
| 1981
| 
| ''[[:d:Q57850976|Alekseev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| 
|-
| 1981-09-01
| 1986-06-25
| ''[[:d:Q59189731|Marina Borisovna Bubnova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Россия фәннәр академиясе]]
| 
| 
|-
| 1987-09
| 1993-06
| ''[[:d:Q60103440|Yevgeny Gusev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1982
| 1987
| ''[[:d:Q60696042|Irina Basakina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1978-09-01
| 1983-06-30
| ''[[:d:Q60728781|Pitambar Gautam]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1057199|Һоккайдо университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q588239|Tribhuvan University]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q7839834|Tri Chandra College]]''
| 
| 
|-
| 1978-09-01
| 1983-07-01
| ''[[:d:Q63973208|Vladimir Dauvalter]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1975
| 
| ''[[:d:Q80213198|Svetlana Bauer]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;[[математик]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q81578070|Vitaly Nesis]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q484876|оешманың баш җитәкчесе]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q84808154|Evgeny Zlotnikov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| 
|-
| 2015-10-01
| 2019-06-30
| ''[[:d:Q89412219|Aleksandr Danilov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| 
|-
| 2012-09-01
| 2017-07-01
| ''[[:d:Q95306606|Mishel R Markovski]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| 
| 
|-
| 2005-09-01
| 2011-06-30
| ''[[:d:Q102072857|Tatiana Chvileva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}

== Моны да карагыз ==
* [[Россия университетлары исемлеге]]

[[Төркем:Әлифба буенча университетлар]]
[[Төркем:1773 елда нигезләнгән уку йортлары]]
[[Төркем:Россия университетлары]]
[[Төркем:Нефть һәм газ юнәлешле югары уку йортлары]]
[[Төркем:Санкт-Петербург университетлары]]</text>
      <sha1>sogieqdppd7sx3zp9vdvbty50ljrq3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вәсим Әхмәтшин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197969</id>
    <revision>
      <id>6025703</id>
      <parentid>4420524</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бүләкләре, мактаулы исемнәре */ өстәмә</comment>
      <origin>6025703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13105" sha1="tclvgnkq1upaeimpxof3f6az8z2fevp" xml:space="preserve">{{ Музыкант
 | Исем                = Вәсим Әхмәтшин
 | Имза                = 
 | Фото                = Вәсим_Әхмәтшин.JPG
 | Рәсем асты язуы     = 
 | Фон                 = non_vocal_instrumentalist
 | Тугандагы исеме     = 
 | Тулы исеме          = Вәсим Васил улы Әхмәтшин
 | Туган көне          = 25.08.1951
 | Туу урыны           = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу урыны|Сарман районы|Сарман районында}}, [[Сарман]]
 | Үлү көне            = 
 | Үлү урыны           = 
 | Еллар               = 
 | Дәүләт              = {{байрак|СССР}} [[СССР]]&lt;br/&gt;{{байрак|Россия}} [[РФ]]
 | Милләт              = татар
 | Һөнәрләр            = композитор, педагог
 | Моң                 = 
 | Кораллар            = баян, фортепиано
 | Жанрлар             = җыр, спектакльләргә көй, мюзикл
 | Псевдонимнар        = 
 | Коллективлар        = «Нократ» ВИА (''[[Мамадыш]], [[1980 ел|1980]]'')
 | Хезмәттәшлек        = 
 | Лейбллар            =
 | Бүләкләр            = [[Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе]] (''[[1996 ел|1996]]'')&lt;br/&gt; [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]]&lt;br/&gt; Сарман районының мактаулы гражданы (2024)
 | Сайт                = 
 }}
{{Фш|Әхмәтшин}}
'''Вәсим Әхмәтшин''', Вәсим Васил улы Әхмәтшин (''[[1951 ел]]ның [[25 август]]ы, [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Сарман]]'') — үзешчән композитор, җырлар, романслар авторы, музыка укытучысы. [[Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе]] (''[[1996 ел|1996]]''), [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]]. Сарман районының мактаулы гражданы (2024). 200дән артык җыр, татар театрлары куйган 35 спектакльгә язылган музыка авторы &lt;ref&gt;[http://nabchelny.ru/page/92  Яр Чаллы шәһәре рәсми сайты]&lt;/ref&gt;. РФ театр әһелләре берлеге әгъзасы.

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1951 ел]]ның [[25 август]]ында [[Татарстан АССР]] [[Сарман районы]] үзәге [[Сарман]] авылында музыка сөюче ишле гаиләдә бишенче бала булып туган. Әтисе — Васил Әхмәтшин, агроном, скрипкада уйнаучы, әнисе — Ольга Никита кызы Демьянова, рус һәм татар җырларын башкаручы. Өлкән абыйсы [[Валерий Әхмәтшин|Валерий]] гитарада, кече абыйсы Виктор мандолинада, Вәсим үзе думбырада һәм гармунда уйныйлар. Сарман урта мәктәбенең 8 сыйныфын (''[[1966 ел|1966]]''), [[Әлмәт музыка көллияте|Әлмәт музыка укуханәсенең]]    (''хәзерге'' [[Әлмәт музыка көллияте]])&lt;ref&gt;{{Citation |title=Знаменитые выпускники Альметьевского музыкального училища (колледжа) им. Ф.  З. Яруллина |url=http://almetmyz.ru/p46aa1.html |access-date=2018-01-07 |archive-date=2016-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229063506/http://almetmyz.ru/p46aa1.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; {{comment|торба|труба (музыкальный инструмент)}} классын (''[[1970 ел|1970]], укытучысы — тромбонда һәм виолончельдә уйнаучы Ринат Шаһиев''), читтән торып, [[Казан мәдәният институты]]н (''[[1988 ел|1988]]'') тәмамлый. [[1971 ел|1971]]-[[1973 ел]]ларда [[әрме|хәрби хезмәттә]] була.

== Хезмәт юлы ==
[[Файл:Вәсим_Әхмәтшин_1.jpg|250px|thumb|right|В. Әхмәтшин — «Нократ» ВИА җитәкчесе (''сулдан икенче'', [[1981 ел|1981]])]]
[[1970 ел]]да, Әлмәт музыка укуханәсен тәмамлагач, Сарман балалар музыка мәктәбендә (''хәзерге'' [[Сарман балалар сәнгать мәктәбе]]) укыта башлый.

[[1973 ел|1973]]-[[1976 ел]]ларда [[Минзәлә]] шәһәре балалар музыка мәктәбе укытучысы булып эшли һәм [[Минзәлә районы|район]]  мәдәният йорты каршында балалар һәм зурлар тынлы оркестрлары белән җитәкчелек итә.

[[1976 ел|1976]]-[[1984 ел]]ларда [[Мамадыш]] шәһәре балалар музыка мәктәбе укытучысы һәм [[Мамадыш|шәһәрдә]] [[1976 ел]]да төзелгән яңа мәдәният йортының «Нократ» ({{lang-ru|Нухрат}}) вокаль-инструменталь ансамбле җитәкчесе&lt;ref&gt;[http://pandia.ru/text/79/540/9130-7.php  История Мамадышского края - 7]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[1984 ел]]дан [[Чаллы]]да яши һәм эшли: 3нче балалар музыка мәктәбе укытучысы, [[1999 ел|1999]]-[[2000 ел]]ларда 13нче татар сәнгать мәктәбе директоры, 3нче музыка мәктәбе (''[[Биклән]] мәктәбендә'') җитәкчесе&lt;ref&gt;[http://biklyan.narod.ru/foto.html   Фотогалерея. biklyan.narod.ru]&lt;/ref&gt;.

== Иҗаты ==
[[Минзәлә]]дә оештырган татар халык уен кораллары ансамбле репертуарындагы «Сабантуй иртәсе» музыкаль композициясе [[Татарстан радиосы]] «алтын» фондына керә.
 
[[1976 ел|1976]]-[[1977 ел]]ларда композитор буларак беренче адымнарын ясый һәм төрле елларда 200дән артык җыр яза. [[Мамадыш]]та беренче язган җырлары — «Кошларым» (''Мамадыш шагыйрәсе Нәкыя Йосыпова сүзләренә, [[Әлфия Авзалова]] репертуары''), «Ана турында баллада» (''[[Чәчкә Хөснетдинова]]''), «Аңлашу» (''[[Рәдиф Гаташ]]'')  һ. б.

[[1980 ел|1980]]-[[1990 ел]]ларда «Гашыйклар тавында» (''[[Илдар Юзеев]] сүзләренә''), «Ялгыз гармун» (''[[Фаил Шәфигуллин]]''), «Татарлар, берләшегез» (''[[Айдар Хәлим]]'') һ. б. җырлары популяр була. Күп кенә җырларын, беренче булып, хатыны — [[Чаллы]]ның [[Сара Садыйкова]] исемендәге концерт залы җырчысы,  [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]] [[Асия Әхмәтшина]] башкара.

Татар театрлары өчен 35 спектакльгә музыка яза: «Юллар ярда өзелә», «Сафиулла» (''[[Әлмәт театры]]''), «Өй салуның ние бар», «Безнең авыл Робинзоны» (''[[Минзәлә театры]]''), [[Оренбург дәүләт татар драма театры|Ырынбур]], [[Яр Чаллы татар дәүләт драма театры|Чаллы]] драма театрлары һәм [[Чаллы курчак театры]]ның күп кенә спектакльләренең һ. б. көй авторы.

«Изге Болгарда» кинофильмының (''«Ак бүре» киностудиясе, [[Чаллы]]'') музыка авторы.

Балалар өчен «Әтәч нигә кычкыра» мюзиклы (''Зөләйха Минһаҗева либреттосы'') яза.

[[Чаллы]]ның 3нче, 8нче балалар музыка мәктәпләрендә оештырган тынлы оркестрлар өчен үзе инструменталь әсәрләр, җырлар (мәсәлән, [[Галимҗан Латыйп]] сүзләренә «Барган идем урманга», [[Илдар Юзеев]] сүзләренә «Һәй, һәй») иҗат итә.

«Татарча да яхшы бел» дәреслеге өчен фонохрестоматия (''компакт-дискта'') төзүче төркем җитәкчесе була.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]]
* [[1996 ел|1996]] ― [[Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе]]
* 2024 ― Сарман районының мактаулы гражданы&lt;ref&gt;[https://sarman-rt.ru/news/khbrlr/raionnyn-byelgy-pocetly-grazdannary-da-acyklandy  Районның быелгы почетлы гражданнары да ачыкланды.]  sarman-rt.ru, 8.06.2026&lt;/ref&gt;
* 2026 ― [[Габдулла Тукайга 140 ел медале]] ― ''әдәбияттагы хезмәттәшлеге өчен''&lt;ref&gt;[https://tatar-congress.org/yanalyklar/vesim-ehmetshin-75-yashlek-gomer-beyremen-bilgelep-ytte/ Вәсим Әхмәтшин 75 яшьлек гомер бәйрәмен билгеләп үтте.] [[БТК|Всемирный конгресс татар]], 28.08.2026&lt;/ref&gt;
== Гаилә хәле ==
[[Файл:Вәсим_Әхмәтшин_2.jpg|250px|thumb|right|Хатыны, җырчы Асия Әхмәтшина белән]]
Хатыны җырчы Асия Әхмәтшина, [[Минзәлә районы]] [[Бакчасарай (Минзәлә районы)|Бакчасарай]] авылыннан.
:''уллары'' Эдуард, Мусоргский исемендәге Ленинград музыка укуханәсен тәмамлаган саксофончы, хәзер Хьюстон (''[[АКШ]]'') джаз-оркестрында уйный&lt;ref&gt;[http://therussianamerica.com/RusHoust/articles/273/1/ Один из сыновей проживает в Хьюстоне. Russian Houston Today, 14.07.2013]&lt;/ref&gt;;
:''уллары'' [[Айдар Әхмәтшин|Айдар]], [[Казан консерваториясе]]н тәмамлаган композитор, музыкант&lt;ref&gt;[https://vk.com/akhmetchine Айдар Әхмәтшинның Вконтактедагы сәхифәсе]&lt;/ref&gt;.

== Моны да карагыз ==
* [[Валерий Әхмәтшин]]
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Әдәбият ==
* Сарман (''төзүчесе'' Тәлгат Исмәгыйлов). Казан: «АБАК» нәшрияты, 1998. ISBN 5—89423—067
* [[Сарман районы энциклопедиясе]] (''төзүчесе'' [[Дамир Гарифуллин]]). 1нче  китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000.

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [https://vk.com/vasim1951 Вәсим Әхмәтшинның Вконтактедагы сәхифәсе]
* ''Равилә Солтанова''. Әхмәтшиннар гаиләсе — музыкаль гаилә. Чаллы, 2014.
{{Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре}}
{{Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе}}

{{DEFAULTSORT:Әхмәтшин, Вәсим}}
[[Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре]]
[[Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре]]
[[Төркем:Музыкантлар]]
[[Төркем:Укытучылар]]
[[Төркем:Композиторлар]]
[[Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Әлмәт музыка көллиятен тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Сарман районының мактаулы гражданнары]]
[[Төркем:Габдулла Тукайга 140 ел медале белән бүләкләнүчеләр]]</text>
      <sha1>tclvgnkq1upaeimpxof3f6az8z2fevp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катион</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212370</id>
    <revision>
      <id>6025738</id>
      <parentid>4413268</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1656" sha1="hb0j17a0di7osz7vy2aswabu8uglcpj" xml:space="preserve">'''Катион''' - [[Электр коргылары|уңай электр коргы]]лы [[ион]]. Анда уңай элементар коргылар саны [[электрон]]нар саныннан күберәк.

Катион коргысы дискрет һәм элементар электр коргысы берәмлегенә пропорциональ, мәсәлән, NH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;  — [[аммоний]] еркоргылы катионы, ә Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; — [[кальций]] икекоргылы катионы.

[[Электр кыры]]нда уңай коргылы катионнар тискәре коргылы [[катод]]ка тартыла.

Атамасы [[юнан теле]]ннән чыккан: «καθιών» - аска баручы дип тәрҗемә ителә. Төшенчә 1834 елда Фарадей тарафыннан кертелгән.

==Әдәбият==

* [http://www.chemistryenc.h11.ru/tables/tab002.html КИСЛОТЫ И ИХ КИСЛОТНЫЕ ОСТАТКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023192121/http://www.chemistryenc.h11.ru/tables/tab002.html |date=2007-10-23 }}
* [http://vanyo.ru/margo/acids.pdf Традиционные названия кислотных остатков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227144845/http://www.vanyo.ru/margo/acids.pdf |date=2021-12-27 }}
* [http://www.ngpedia.ru/id225039p1.html Кислотные остатки]{{Deadlink|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Төркем:Химия]]
[[Төркем:Әчелекләр]]
[[Төркем:Ионнар]]</text>
      <sha1>hb0j17a0di7osz7vy2aswabu8uglcpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирек Фәйзуллин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213893</id>
    <revision>
      <id>6025687</id>
      <parentid>4079390</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бүләкләре, мактаулы исемнәре */ өстәмә</comment>
      <origin>6025687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5860" sha1="fzrrthwi7v7ivqdypfitjqqhwkdoqyh" xml:space="preserve">{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Фәйзуллин}}
{{Шәхес
| бүләк һәм премияләр =[[Файл:Orden of Friendship.png|40px|Дуслык ордены (РФ) - 2014]] [[Файл:Орден за заслуги перед Республикой Татарстан.png|40px|«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены - 2020]]
[[Файл:Honored Builder of the Russian Federation (badge).png|20px|РФ атказанган төзүчесе - 2021]]
}}
'''Ирек Фәйзуллин''' (Ирек Әнвәр улы Фәйзуллин, {{ТД}}, {{ТУ}} — {{ҮД}}, {{ҮУ}}) — дәүләт эшлеклесе, [[ТРның атказанган төзүчесе|Татарстан Республикасының]] һәм [[Россия Федерациясенең атказанган төзүчесе|Россия Федерациясенең]] (2021) атказанган төзүчесе, «Татинвестгражданпроект»ның генераль директоры, ТР төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры урынбасары (2005—2010), [[Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгы|ТР төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры]] (2010—2020). 2020 елның гыйнварыннан ― Россия Федерациясе Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министрының беренче урынбасары&lt;ref&gt;[https://www.azatliq.org/a/30392520.html Ирек Фәйзуллин Русия төзелеш министрының беренче урынбасары итеп билгеләнде.] [[Азатлык радиосы]], 23.01.2020&lt;/ref&gt;, 2020 елның ноябреннән ― [[Россия Федерациясе Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгы|Россия Федерациясе Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министры]]&lt;ref&gt;{{Citation |title=РФ Төзелеш министрлыгы сайты |url=https://minstroyrf.gov.ru/about/structure/fayzullin-irek-envarovich/ |access-date=2020-11-11 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116013718/https://minstroyrf.gov.ru/about/structure/fayzullin-irek-envarovich/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[2014 ел|2014]] ― [[Дуслык ордены (Россия Федерациясе)|Дуслык]] ордены ([[РФ]])
* [[2020 ел|2020]] ― [[«Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен» ордены]]&lt;ref&gt;[https://tnv.ru/news/policy/77851-minnikhanov-naznachil-byvshego-zama-ireka-fayzullina-novym-glavoy-minstroya-tatarstana/  Минниханов назначил бывшего зама Ирека Файзуллина новым главой Минстроя Татарстана.] tnv.ru{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 
* [[2021 ел|2021]] — [[Россия Федерациясенең атказанган төзүчесе]]&lt;ref&gt;[https://www.tatar-inform.ru/news/putin-prisvoil-ireku-faizullinu-zvanie-zasluzennogo-stroitelya-rossii-5841013 Путин присвоил Иреку Файзуллину звание заслуженного строителя России.] [[Татар-информ|tatar-inform.ru]], 26.10.2021&lt;/ref&gt;
* [[2026 ел|2026]] — [[Казанның мактаулы гражданины|«Казанның Мактаулы гражданины»]]&lt;ref&gt;[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/ilsur-metshin-mnogimi-svoimi-dostizheniyami-kazan-obyazana-tseleustremlennym-i-silnym-lichnostyam/ Ильсур Метшин: «Многими своими достижениями Казань обязана целеустремленным и сильным личностям».] Официальный портал Казани, 29.08.2026&lt;/ref&gt;
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Тышкы сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
{{Шәхес:ММЧларда| исем+фамилия= Ирек%20Фәйзуллин | isem+familiä= İrek%20Fäyzullin | русча исем+фамилия= Ирек+Файзуллин | русча исем%20фамилия= Ирек%20Файзуллин | инглизчә name+surname= Irek%20Faizullin | башкортча исем+фамилия= Ирек%20Фәйзуллин | төрекчә adı+soyadı= İrek+Fayzullin| Business-gazeta id= | Realnoevremya id= | Tatar-inform.tatar id= | Tatcenter id= }}

== Шулай ук карагыз ==
{{Гамәлдәге Россия Федерациясе Хөкүмәте}}
{{РФ Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлары}}
{{ТР Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлары}}
{{«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены лауреатлары}}

[[Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары]]
[[Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары]]
[[Төркем:РФ атказанган төзүчеләре]]
[[Төркем:Россия Федерациясе министрлары]]
[[Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары]]</text>
      <sha1>fzrrthwi7v7ivqdypfitjqqhwkdoqyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казан сугышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>217925</id>
    <revision>
      <id>6025661</id>
      <parentid>5528815</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37452-30</username>
        <id>61536</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хәликтеч сугыш */</comment>
      <origin>6025661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12589" sha1="l5n02nglsoczicemmiowblmz49lyqhb" xml:space="preserve">'''Казан сугышы''' - [[1552 ел|1552]]-[[1557 ел|1557]] еларда, [[Казан ханлыгы]]ның бәйсезлеген кире кайтару өчен, барлыкка килгән [[баш күтәрү]]ләр. [[Казанны алу]] белән башлана.

== Сәбәпләр ==
 
[[Казанны алу]] бу җирләрнең озакка сузылган кушылуның башы гына була.

[[Казан]]ны алганда күпчелек татарлар ерак урнашканлыктан ярдәмгә килә алмыйлар. Шуңа күрә кораллы баш күтәрүгә җитәрлек көч табыла.

Казнны алып өч көн үткәч, патша җитәкчелегендә киңәшләшү уза. Бу турыда [[А. Куробский]] ун ел үткәч яза: “ Патша яңа алган шәһәр турында барган җыелышка керә. Барлык акыллы кешеләр аңа, кыш үткәнчегә кадәр шәһәрдә калырга киңәш итәләр, чөнки рус җирләреннән күп итеп азык-төлек китертелә, бу җирләрдә дә аз булмый ул. Шулай итеп бу җирдәге сугышчыларны бетерер иде һәм халык мәңгелеккә бастырылыр иде”. Әмма башка карашлылар да табылды. Алар бу якны воеводаларга калдырырга киңәш иттеләр. Бу [[Мәскәү]]дә патша булмаган чакта [[түнтәрелеш]] булмасын өчен эшләнә. [[Казан]]ны алып атна ярым вакыт үткәч, [[Иван IV|Явыз Иван]] үз исеменә “ [[Болгар]]ның бөек кенәзе һәм [[Казан]] патшасы” дигән титул өстәп, [[Мәскәү]]гә кайтып китә. Казанда 5 меңнән дә ким булмаган гаскәр калдыра. [[1552 ел|1552]] елның ахырында илнең төрле почмакларыннан ясак җыючылар килә. [[Иван IV|Явыз Иван]] әмере буенча [[Yasaq|ясак]] күләме [[Казан ханнары исемлеге|Казан ханнары]] чорындагыча кала. [[Yasaq|Ясак җыю]] турыдан-туры талауга әверелә. Елъязмачы [[Yasaq|ясак җыючылар]] турында “ күп кенә [[шәһәр]]ләр һәм [[волость]]ларны буш калдыралар,” дип яза. Бу массакүләм [[баш күтәрү]]ләрне китереп чыгара.

== Казанны алудан соң идарә ==
Яулап алынган җирләр белән идарә итәргә ике воевода калдырыла. Баш воевода булып, бояр кенәз [[А. Б. Горбатый]] куела. Аңа “патша урынына идарә итү” приказы бирелә. Аны баш воевода итеп кую очраклы гына булмый. Ул [[1546 ел|1546]]-[[1547 ел|1547]] елларда Казан җирләрендә күп сугышкан була. Икенче воевода итеп, кенәз [[В. С. Серебряный]] куела. [[1551]] елда нәкъ менә ул [[Казан]]нан [[Сөембикә ханбикә|Сөембикәне]] улы [[Үтәмеш-Гәрәй]] белән [[Мәскәү]]гә алып китә. [[Зөя (Яшел Үзән районы)|Зөядә]] воевода булып [[П. И. Шуйский]] калдырыла.
== Баш күтәрүләрнең ялкынсынуы ==
[[1552 ел|1552]] елның декабрендә ук инде зур кузгалышлар [[Арча]] һәм Болын якларында башлана. [[Арча]] янында җирле кешеләрнең “ Тугай балалары” җитәкләгән чыгышыннан, [[Казан]]нан җибәрелгән [[Камай морза]] һәм [[Н. Казаринов]] отрядлары бастыра. Яңа хакимият төп халыклар арасында ызгыш-талаш кузгатырга тырыша. Шуның нәтиҗәсе булып, [[Идел]]нең уңъяк яр буйларында яшәүче [[татарлар]], асылда, азатлык көрәшендә катнашмый. Еш кына алар рус гаскәрләренә үз диндәшләрен бастыруда ярдәм итәләр.
== Яңа көч белән күтәрелеш ==
[[1553 ел|1553]] елның язында күтәрелеш ялкыны яңа көч белән дөрли. Ул [[Арча]] һәм Болын якларын яңадан чолгап ала. Баш күтәрүчеләрне [[Хөсәен Сәет]], [[Тукмыш Шахзадә]], [[Сары Батыр]] җитәкли. Аларга каршы [[казаклар]] һәм укчылар җибәрелә. [[Биектау]] янындагы сугышта баш күтәрүчеләр зур уңышка ирешә. Патша гаскәре бер мең чамасы кешесен югалта. Тау ягы да күтәрелә. Анда [[Хөсәен Сәет]] һәм [[Сары Батыр]], Б. И. Салтыковның [[Зөя (Яшел Үзән районы)|Зөянең]] йомышлы кешеләреннән һәм Тау ягы кешеләреннән торган отрядын тар-мар итеп, воеводаны әсирлеккә алалар&lt;ref&gt;http://сувары.рф/ru/content/lvovskaya-letopis&lt;/ref&gt;.

[[1553 ел|1553]] елның мартында [[Мишә (Чулман кушылдыгы)|Мишә]] елгасында “Мишә Тамак” шәһәрчеге төзелә. [[Казан]]нан 60 чакрым ераклыктагы бу кальгада мөстәкыйль хөкүмәт төзелә. Мишә шәһәрчеге өч ел буе баш күтәрүләр узәге булып тора. Бирегә төрле яклардан кешеләр агыла, баш күтәрүчеләргә ярдәмгә нугайлар, [[Әстерхан татарлары|Әстерхан]] һәм [[Кырым татарлары]] отрядлары килә.
Җирле хөкемдарларның баш күтәрүчеләрне җиңә алмаганын күреп, Явыз Иван хөкүмәте яңа көчләр җибәрә. [[1554 ел|1554]] елның язына тәҗрибәле гаскәр башлыклары П. Шуйский, С. Микулинский җитәкчелегендә патша армиясе кайбер уңышларга ирешә. Ләкин шул ук елның көзенә баш күтәрүләр тагын да киңерәк җәелә.
== Баш күтәрүчеләрнең җиңелә башлавы ==
Күпсанлы бәрелешләр барышында рус армиясе акрынлап җиңә бара. [[Баш күтәрү]]челәрнең күп кенә җитәкчеләре әсирлеккә эләгә. Алар арасында [[1554 ел|1554]] елга караган тарихи чыганаклар Корбангали, Кебенке исемле кенәзләрне, морза Чебаканы һәм тагын башкаларны атыйлар. Әсир төшкән кешеләр барысы да җазалап үтерелә. Һәлак булганнар арасында мең ярымнан артык киң танылган [[Казан]] кешесе була.
== Мәмешбирде ==
 
Утерелгән җитәкчеләр урынына яңа җитәкчеләр баса. Алар арасында иң атаклылары – [[Mamışbirde|Мәмешбирде]], [[Гали Әкрам хан|Гали Әкрам]], Әхмәт батыр. [[Mamışbirde|Мәмешбирде]] [[1556 ел|1556]] елда [[Казан]]нан 160 чакрым ераклыкта [[Идел]]нең уң ягында [[Çalım|Чалым]] кирмәне төзетә. [[1555 ел|1555]] елда баш күтәрүчеләр [[Арча]] ягына яу оештыра. Монда аларны уңышсезлык көтә. [[1556 ел|1556]] елда яз башында [[Mamışbirde|Мәмишбирде]] җитәкләгән баш күтәрүчеләр, [[Нугайлар|нугай]] отрядлары ярдәменә таянып, патшага тугрылыкка ант иткән, Тау ягы халкына каршы актив хәрәкәтләр башлап җибәрә. Әмма көрәшнең дәвамы нәтиҗәле булмый. Фаразларның берсе буенча, сәләтсез һәм куркак җанлы кешегә санап, [[Mamışbirde|Мәмешбирде]] [[Гали Әкрам хан|Гали Әкрамны]] үтерә. Үтерелгәннең башын: “ Хәзер синең башың югары тәхеттә хакимлек итсен!” дигән сүзләр белән агачка асып куялар. Моңа ачу итеп, патшага тугрылыклы аксөяк [[чуашлар]] [[Mamışbirde|Мәмешбирдене]], дусларча гына мәҗлескә чакырган булып, тотып алалар һәм [[Мәскәү]]гә озаталар. Баш күтәрүчеләр отряды тар-мар ителә, [[Çalım|Чалым]] кирмәне юкка чыгарыла.
== Хәликтеч сугыш ==
[[1556 ел|1556]] елның маенда [[Мишә (Чулман кушылдыгы)|Мишә]] елгасы янында хәлиткеч сугыш була. Баш күтәрүчеләр тар-мар ителә, җитәкчеләре әсирлеккә алына. Баш күтәрүчеләргә тын алырга бирмичә, воевода [[П. В. Морозов]] атна ярым вакыт эчендә “ барча Арча җирләрен сугышып ала һәм күп кешеләрне кыра, хисапсыз күбен әсир итеп ала”. Җәза отрядлары [[Нократ елгасы|Нократка]] кадәрге башка юнәлешләрдә дә хәрәкәт итәләр. Нәтиҗәдә күтәрелешнең  аерым- аерым учаклары юк ителә, актив катнашучыларның барысы да диярлек кырып бетерелә. Җитәкчеләрнең бер өлеше рус патшасына баш ия, ә күбесе һәлак була. Татар феодалларының бер өлеше [[Кырым]]га күчеп китә.

[[1557 ел|1557]] елның маена күтәрелеш тәмам бастрыла.
== Нәтиҗәгә йогынты ясаучы хәлләр ==
Хәлиткеч рольне көчләрнең тигез булмавы уйный. Крайдагы төп халыкларның өстен катлауларын үз янына аударып, патша хөкүмәте [[борынгы Рим]] вакытларыннан билгеле булган “бүлгәлә һәм хаким ит” дигән принципны оста файдалана. [[1554 ел|1554]]-[[1555 ел|1555]] елларда [[Казан]]ның тышкы союзникларына каршы һөҗүм итүләр нәтиҗәсендә, [[Әстерхан]] һәм [[Кырым]] казанлыларга чын ярдәм күрсәтү мөмкинлегеннән мәхрүм ителә.
== Чыганаклар ==
История татар. /том 5/ Институт истории им. Марджани АН РТ. - Казань.2009.

К.Р.Синицына/История Татарстана и татарского народа - Казань:Магариф, 2000

Татарстан һәм татар халкы тарихы/ И.А.Гыйләҗев, В.И.Пискарев, Ф.Ш.Хуҗин. - Казан - Хәтер - 2008.
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
&lt;references group=&quot;http://сувары.рф/ru/content/lvovskaya-letopis&quot; /&gt;

{{чистартырга}}{{ялгыз мәкалә}}{{rq|cat|wikify|check|iwiki|image}}{{карточкасы юк}}

{{Uncategorized|date=март 2026}}</text>
      <sha1>l5n02nglsoczicemmiowblmz49lyqhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кайлаш тавы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230776</id>
    <revision>
      <id>6025720</id>
      <parentid>5528997</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25551" sha1="sqfu8ssdw3ucd8i745qvenbqq18g4rc" xml:space="preserve">{{УК}}
[[File:Kailash north.JPG |thumb|right|Кайлаш Тавының төньяк бите. [[Кытай]], [[Тибет Автономияле Регионы]]. Биеклеге - 6638 м. [[Трансһималайя]] Сырты. Тибет телендә асаба атамасы: Ганг Ринпоче/ གངས་རིན་པོ་ཆེ , координаталары:31°4‘0“N, 81°18‘45“E.]]

'''Кайлаш Тавы'''  (шулай ук '''Кайлаша'''; '''''Кангринбосе''''' яки ''Ганг [[Ринпоче]]''; [[Тибет теле]]ндә: གངས་རིན་པོ་ཆེ; гадиләштерелгән Кытай иероглифлары белән:冈仁波齐峰, традицион Кытай иероглифлары белән:岡仁波齊峰}}; [[Санскрит]] телендә:कैलास, Кайлаша), ул [[Кытай]]ның [[Тибет Автономия Регионы]]нда [[Трансһималайя]]ның өлешен формалаштырган [[Гангдисе Шан]] (Кайлаш Сырты)ның югары пигы - 6638 м (21,778 фут).&lt;br/&gt;
Тау [[Маносаровар күле]] һәм [[Ракшастал күле]] янында урнашкан, [[Азиянең иң озын елгалары]]ның кайберәүләренең агып чыгу урынына якын: [[Инд]], [[Сатледж]], [[Брахмапутра]], һәм Һиндстанда [[Гһагһара]] буларак мәгълүм Карнали ([[Ганг]]ка коя). Кайлаш Тавы дүрт диндә изге булып таныла: [[Бон]], [[Буддизм]], [[Һинд дине]] һәм [[Җәйничелек]]тә.

==Этимология==
Тау &quot;Кайлаша&quot; (Санскрит телендә:कैलास) буларак мәгълүм, шулай ук &quot;Кайлаща&quot; (Санскрит телендә:कैलाश).&lt;ref&gt;[[Monier-Williams]] Sanskrit Dictionary, [http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0311-kesaragrAma.jpg page 311 column 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203104301/http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw0311-kesaragrAma.jpg |date=2018-12-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1523.apte Entry for कैलासः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240810074518/https://archive.ph/20120708062933/http:/dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:1523.apte |date=2024-08-10 }} in Apte Sanskrit-English Dictionary&lt;/ref&gt; Атама шулай ук &quot;келаса&quot; (Санскрит телендә:केलास) сүзеннән алынган булырга мөмкин, моның мәгънәсе &quot;кристалл&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html |title= Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary |last= Williams |first= Monier |quote= kelāsa m. crystal W |accessdate= 2019-11-29 |archivedate= 2018-08-31 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180831043117/http://faculty.washington.edu/prem/mw/k.html }}&lt;/ref&gt;

Үзенең Тибет-Инглиз сүзлегендә Чандра сүзне &quot;кай ла ша&quot; дип китерә, ул Санскриттан [[алынма сүз]] булып тора.&lt;ref&gt;Sarat Chandra Das (1902). ''Tibetan-English Dictionary with Sanskrit Synonyms''. Calcutta, India: Bengal Secretariat Book Depot, [https://archive.org/stream/tibetanenglishdi00dassuoft#page/32/mode/1up page 32].&lt;/ref&gt;

Тау өчен [[Тибет теле]]ндә атама '''Гангс Ринпоче''' ([[Тибет теле]]ндә: གངས་རིན་པོ་ཆེ་; гадиләштерелгән Кытай иероглифлары белән:冈仁波齐峰, традицион Кытай иероглифлары белән:岡仁波齊峰). ''Гангс'' яки ''Канг'' ул &quot;кар пигы&quot; өчен Тибет теле сүзе булып тора, ул [[Wiktionary:alp|''алп'']] яки ''һима''га аналогик; ''[[ринпоче]]'' &quot;асылташ&quot; хөрмәт итү сүзе мәгънәсендә һәм комбинацияләнгән төшенчә &quot;карларның асылташы&quot; дигәнне аңлата. [[Элис Албиниа]] тауның кайбер атамаларының исемлеген, аның төрле диннәрдә дини әһәмиятен китерә:
&lt;blockquote&gt;
Тибет Буддизмы тарафдарлары аны Кангри Ринпоче дип атыйлар; &quot;Асылташ Кар Тавы&quot;. [[Бон]] текстларында күп атамалар китерелгән: Су Чәчәге, Дингез Суы Тавы, Тугыз Катлы Свастика Тавы. Һинд дине тарафдарлары өчен ул Һинд дине Ходае [[Шива]]ның йорты булып тора һәм алар Шива шунда яши дип ышаналар; [[Җәйничелек]] тарафдарлары өчен ул аларның беренче җитәкчесе яктыртылуга ирешкән урын булып тора; Буддачылык тарафдарлары өчен ул Галәмнең кендеге булып тора; Бон тарафдарлары өчен ул күк Алиһәсе Сипаименның сыену урыны булып тора.
&lt;/blockquote&gt;

Тау өчен башка асаба атама '''Тисé''', ул [[Жанг-Жунг теле]]ндә: &quot;ти тсе&quot;дан алынган, аның мәгънәсе &quot;су пигы&quot; яки &quot;елга пигы&quot;, бу тауның риваять Арслан, Ат, Тавис һәм Фил Елгаларының чыганагы икәнен билгели һәм фактик рәвештә [[Инд]], [[Ярлунг Тсангпо]]/Диханг/[[Брахмапутра]], Гһагһара Елгасы/Карнали һәм [[Сатледж]] бөтенесе Кайлаш - Маносаровара Күле төбәгендә башлана.

[[File:Bharata Chakravartin - Chandragiri.jpg|thumb|upright|Хөрмәтенә Һиндстан асаба телдә &quot;Бхаратаварша&quot; дип аталган Император [[Бхарата Чакравартин]] Кайлаш Тавында нирванага ирешкән.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/?id=Kn0N0DDhTOEC&amp;pg=PA279&amp;dq=Bharata+Chakravartin+Kailash#v=onepage&amp;q=Bharata%20Chakravartin%20Kailash&amp;f=false | title=Jain Pooja-Kavya: Ek Chintan| isbn=9788126308187}}&lt;/ref&gt;]]

==Дини әһәмияте==
[[Image:Hindukailash.JPG|thumb|left|Шиваның Һинд дине изге гаиләсен сурәтләүче рәсем.]]

===Һинд динендә===
[[Һинд дине]]ндә ул традицион рәвештә Ходай [[Шива]]ның традицион сыену урыны, ул хатыны [[Парвати]] һәм балалары Ходай [[Ганеша]] һәм Ходай [[Картикейя]] белән шунда яшәгәннәр.&lt;br/&gt;
[[Чарлз Аллен]] буенча, [[Вишну Пурана]]да тауның бер тасвирламасында аның битләре [[кристалл]]дан, [[рубин]]нан, [[алтын]]нан һәм [[лазурит]]тан ясалган.&lt;ref name=allen/&gt; Ул дөньяның баганасы һәм лотосның символы булган алты тау сыртының үзәгендә урнашкан.&lt;ref name=allen&gt;[[Charles Allen (writer)|Allen, Charles]]. (1982). ''A Mountain in Tibet'', pp. 21–22. André Deutsch. Reprint: 1991. Futura Publications, London. {{ISBN|0-7088-2411-0}}.&lt;/ref&gt;

===Җәйничелектә===
[[File:Photo of lord adinath bhagwan at kundalpur.JPG|thumb|left|[[Ришабхадэва]] Кайлаш Тавында [[нирвана]]га ирешкән.]]
Җәйничелек риваятьләре буенча Кайлаш Тавы янында тау Җәйничелек [[Тиртханкара]]сы [[Ришабхадэва]] [[мокша]]ны (азат ителүгә) ирешкән урын.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-21/spiritual-destinations/29739255_1_manasarovar-water-moon |title=To heaven and back – Times Of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date=2012-01-11 |accessdate=2012-03-02 |archivedate=2012-07-07 |archiveurl=https://archive.today/20120707034645/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-21/spiritual-destinations/29739255_1_manasarovar-water-moon }}&lt;/ref&gt; Җәйничелек традициясендә [[Ришабхдэва]] нирванага ирешкәч, аның улы император [[Бхарата Чакравартин]] 24 тиртханкараларның асыл ташлы потлары белән егерме дүрт изге урынын һәм өч ступаны төзегән һәм аларны &quot;Синһишдһа&quot; дип атаган..&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/?id=y4aVRLGhf-8C&amp;pg=RA1-PA273&amp;dq=mount+Kailash+jainism#v=onepage&amp;q=mount%20Kailash%20jainism&amp;f=false | title=Faith &amp; Philosophy of Jainism| isbn=9788178357232| last1=Jain| first1=Arun Kumar| year=2009}}&lt;/ref&gt;

Җәйничелек традициясендә 24-енче һәм соңгы Тиртханкара [[Махавира]] тууыннан соң бераз вакыт узгач, аның әнисе [[Тришала]] тирән төшкә талганнан соң Меру тавына җыелышка [[Индра]] тарафыннан алып барылган булган. Шунда ул коенган һәм кыйммәтле мазьлар белән сыланган булган.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/?id=MEvZaVmBQtgC&amp;pg=PA71&amp;dq=mahavira+mount+meru#v=onepage&amp;q=mahavira%20mount%20meru&amp;f=false | title=India: Art and Culture, 1300-1900| isbn=9780030061141| last1=Welch| first1=Stuart Cary| last2=Metropolitan Museum Of Art (New York| first2=N.Y.)| year=1985}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://sites.fas.harvard.edu/~pluralsm/affiliates/jainism/ritual/shantikalash.htm | title=Jainism Literature Center - Rituals | accessdate=2019-11-29 | archivedate=2019-08-16 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190816172741/https://sites.fas.harvard.edu/~pluralsm/affiliates/jainism/ritual/shantikalash.htm }}&lt;/ref&gt;

===Буддачылыкта===
[[Image:KailashTanka.JPG|thumb|left|Кайлаш Тавы сурәтләнгән Тибет һәм Непал [[Тһангка]]лары.]]
Буддачылык текстларында Кайлаш Тавы (Кайлаша) Меру Тавы буларак мәгълүм. Ул аның космологиясендә үзәк булып тора, һәм кайбер Буддизм традицияләрендә төп дини сәфәр кылу урыны булып тора.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Robert E. Buswell|title=Encyclopedia of Buddhism: A-L|url=https://books.google.com/books?id=L34YAAAAIAAJ|year=2004|publisher=Macmillan Reference |isbn=978-0-02-865719-6|pages=407–408}}&lt;/ref&gt;

[[Ваджраяна]] Буддистлары ышануынча Кайлаш Тавы [[Будда]] [[Чакрасамвара]]ның (ул шулай ук Демчок буларак мәгълүм) йорты булып тора, ул иң олы балкышның чагылышы булып тора.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.khandro.net/deity_Chakrasamvara.htm |title=Heruka Chakrasamvara |publisher=Khandro.net |date= |accessdate=2012-03-02}}&lt;/ref&gt;

Төбәктә [[Падмасамбхава]] белән ассоциацияләнгән күп урыннар бар, аларның Тибет тирәли практикалары илдә безнең эраның 7-енче - 8-енче гасырларда Буддизм төп дин булуына китергән.&lt;ref&gt;''The Sacred Mountain'', pp. 39, 33, 35, 225, 280, 353, 362–363, 377–378&lt;/ref&gt;

Ваджраяна яклаучысы [[Миларепа]] (якынча. 1052 – якынча. 1135), Тибетка Тибетта [[Бөн]] дине яклаучысы Наро Бөнчунг белән көрәшер өчен килгән. Ике сихерче коточкыч сихерчеләр көрәшендә катнашканнар, әмма берсе дә хәлиткеч җиңүгә ирешә алмаган. Соңыннан кем Кайлаш янына тизрәк киләчәк, шул җиңәчәк дигән нәтиҗә ясалган булган. Наро Бөнчунг сихри [[барабан]]да утырганда һәм авышланган өслек өстеннән очканда, Миларепа тарафдарлары аның тыныч итеп утырып медитацияләвенә шаккатканнар. Шулай итеп Наро Бөнчунг түбә янында ук булганда, Миларепа кинәт хәрәкәтләнә башлаган һәм [[Кояш нуры]]на утырып бәйгедә җиңгән. Шулай да, ул якындагы тауның түбәсенә бераз кар ташлаган, ул соңыннан Бөнри дип мәгълүм булган, ул аны Бөнпога мирас итеп биргән һәм төбәктә Бөнпо бәйләнешләре дәвам итүен ышанычлы рәвештә тәэмин иткән.&lt;ref&gt;''The Sacred Mountain'', pp. 31, 33, 35&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The World's Most Mysterious Places Published by Reader's Digest {{ISBN|0-276-42217-1}} pg.85&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Sacred Mountain'', pp. 25–26&lt;/ref&gt;

=== Бөн динендә ===
Тибетта асаба дин булган [[Бөн]] динендә тулаем мистик төбәк һәм Кайлаш, аны алар &quot;тугыз катлы [[Свастика]] тавы&quot; дип атыйлар, [[Җир күчәре]], [[Тагзиг Олмо Лунг Боҗрасы]] дип ышаныла.

==Дини сәфәр кылу==
[[File:Jains at Kailash.jpg|thumb|[[Җәйничелек]] дини сәфәр кылучылар Тиртханкар [[Ришабхдэва]]га хөрмәт күрсәтәләр.]]
Һәр елны меңнәрчә кешеләр Кайлаш тавына дини сәфәр кылалар, алар шул традициягә меңнәрчә еллар буена буйсыналар. Төрле диннәрнең [[Дини сәфәр кылучылары]] ышануынча Кайлаш Тавын аста әйләнеп чыгу ул яхшы тәкъдир китерә торган изге ритуал. Дини сәфәр кылу Һинд дине тарафдарлары һәм Буддистлар тарафыннан сәгать йөреше буенча, ә Җәйничелек тарафдарлары һәм Бөнпо тарафдарлары тауны сәгать йөрешенә каршы әйләнәләр.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://explorechinatibet.com/tour-tag/kailash-manasarovar-tours/|title=Mt Kailash and Lake Manasarovar pilgrim tour in 2018 - Explore China Tibet Travel|website=Tibet &amp; China Travel Services by Locals|accessdate=2019-11-29|archivedate=2018-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181101141430/https://explorechinatibet.com/tour-tag/kailash-manasarovar-tours/}}&lt;/ref&gt;

Кайлаш Тавыy әйләнү юлы 52 км (32 миля). Кайбер дини сәфәр кылучылар ышануынча Кайлаш тавын әйләнү бер көн эчендә эшләнергә тиеш, бу гади бирем түгел. Кеше яхшы формада булып тиз йөри торган булырга тиеш һәм бөтен трекны йөреп чыгар өчен 15 сәгать кирәк. Кайбер тугърылар моны тигез булмаган җир, [[биеклек авыру]]ы һәм кырыс шартлардан бераз куркып башкаралар. Чынлыкта башка дини сәфәр кылучылар таләпчәнрәк итеп эшлиләр һәм әйләнеп йөрү вакытында бөтен тәннәрен сузып хөрмәт итеп иелүләрен тәкъдим итәләр: дини сәфәр кылучы иелә, тезләнә, бөтен буйга сузыла, бармаклары белән җиргә билге куя, тезләренә баса, дога кыла, һәм шуннан алга кулларында һәм тезләрендә бармаклары белән билге куя һәм шуннан соң процесс кабатлана. Бу ысул белән эшләгәндә әйләнеп йөрү өчен кимендә дүрт атна таләп ителә. Тау Тибет Һималайяларның аеруча аулак һәм кеше яшәми торган урынында урнашкан. Берничә хәзерге җайланма, мәсьәлән эскәмияләр, ял итү урыннары һәм салкынча киосклар дини сәфәр кылучыларга тугърыларга ярдәм итәр өчен эшләнгән. Тауны изге дип санаган барлык диннәр буенча, тауны таптау зур гөнаһ санала. Популяр ышану буенча Кайлаш Тавына баскычлар күккә алып бара.

[[Image:2005 Chortens and Kailash High reso.jpg|thumb|Кайлаш Тавының төньяк битендә [[ступа]]лар.]]
[[Кытай-Һиндстан чик бәхәсе]]нә күрә, Шиваның риваять сыену урынына дини сәфәр кылу 1954 елдан 1978 елга кадәр туктатылган булган. Шуннан соң чикләнгән сан Һиндстан дини сәфәр кылучыларына урынга зиярәт кылырга Кытай һәм Һиндстан хөкүмәтләре каравы астында рөхсәт ителгән булган, я озын һәм рисклы трек аша - Һималайя җире өстеннән, җир юлы белән [[Катманду]]дан яки [[Лхаса]]дан, аннан Катмандуга чулар Лхасага очышлар рөхсәт ителгән һәм шулай итеп бөек Тибет платосы өстеннән машина белән бару. Дини сәфәр кылуда дүрт төнге тукталыш ясала, соңыннан 4600 м (1500 фут) күтәрелүендә [[Дарчен]]га киләләр, бу дини сәфәр кылучылар елның билгеле вакытларында дини сәфәр кылучылар белән тулы булган аванпост. Минималь инфраструктура булуга карамастан, чит ил дини сәфәр кылучылары өчен тыйнак кунакханәләр тәкъдим ителә, шул ук вакытта Тибетлылар гадәттә кулчатырларында йоклыйлар. Кечкенә төбәк медицина үзәге ерак көнбатыш Тибетка хезмәт итә һәм Швейцария Нгари Корсум Фонды тарафыннан финанслана, ул шунда 1997 елда төзелгән булган.&lt;br/&gt;
Тау тирәли йөрү - ул рәсим паркның өлеше булып тора - җәяү, [[пони]]да яки [[йорт ягы]]нда ясала һәм ул треккингның өч көнен сарыф итә, 15000 фут (4600 м) биеклегеннән башлап Тарбоче (байрак таягын) узып Дрөлма узуын (18200 фут, яки 5500 м) аркылы чыгып һәм юлда ике төн кэмпинг ясап. Башта, Дирапук [[гомпа]] болыны янында, 2-3 км (1,2-1,9 миля) узу һәм шуннан соң узуны аркылы чыккач мөмкин кадәр ерак итеп тау төшеп бару (һәм еракта [[Гаури Кунд]]ны күрү).

== Геология ==
[[Image:Mt Kailash sat.jpg|thumb|[[Ракшастал күле]](сулда) һәм [[Маносаровар күле]](уңда) белән Кайлаш Тавының иярчен сурәте.]]
Кайлаш Тавы һәм Инд сулары тирәли төбәк соң [[Акбур чоры]]ннан урта [[Кайнозой]]га кадәр [[метаморфоза]]ланган [[калдык кыялары]]ның масштаблы сынулары, аларга янартау атуы [[Кайнозой]] [[гранит]] ташлары үтеп кергән. Фараз иткәнчә Кайлаш тавы [[метаседиментар]] [[түбә]] булып тора, аның нигезендә массив [[гранит]] нигез. The [[Кайнозой]] таш кыялары яр буеннан тыш [[известьташ]] булып торалар, алар [[Тетис Океаны]]ның [[кабыгы]]ның [[субдукция]]се алдыннан булган. Бу калдыклар Һиндстан һәм Азия континентлары бәрелгәнгә кадәр Тетис Океанының субдукциясе вакытында Азия блогының көньяк чигенә кертелгән булган.&lt;ref&gt;[http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/indushwgeo/kailash&amp;indushwgeo.html Geology and Geography of the Mt. Kailash area and Indus River headwaters in southwestern Tibet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228172630/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/indushwgeo/kailash%26indushwgeo.html |date=2014-12-28 }} Pete Winn, Science Director
Earth Science Expeditions. Accessed January 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://plate-tectonic.narod.ru/chinageo1photoalbum.html Plate Tectonic &amp; northern Pacific] Accessed January 2014.&lt;/ref&gt;

==Тауга менү==
[[File:2005 Kailash with moon Tibet.jpg|thumb|upright|Кайлаш Тавының төньяк күренеше.]]
Дини әһәмиятенә күрә, Кайлаш менелмәгән тау булып кала.

==Шулай ук карарга мөмкин==
* ''[[:en:Kailash: A Journal of Himalayan Studies]]''
* [[:en:Kinnaur Kailash]]
* [[:en:Kawagarbo]]

==Билгеләмәләр==
{{Reflist|30em}}

==Өстәмә укырга мөмкин==
* Albinia, Alice. (2008) Empires of the Indus: The Story of a River. First American Edition (2010) W. W. Norton &amp; Company, New York. ISBN 978-0-393-33860-7.
* Nomachi, Kazuyoshi. Tibet. Boston: Shambhala, 1997.
* Thurman, Robert and Tad Wise, Circling the Sacred Mountain: A Spiritual Adventure Through the Himalayas. New York: Bantam, 1999. ISBN 0-553-37850-3 — Tells the story of a Western Buddhist making the trek around Mount Kailash.
* Snelling, John. (1990). The Sacred Mountain: The Complete Guide to Tibet's Mount Kailas. 1st edition 1983. Revised and enlarged edition, including: Kailas-Manasarovar Travellers' Guide. Forwards by H.H. the Dalai Lama of Tibet and Christmas Humphreys. East-West Publications, London and The Hague. ISBN 0-85692-173-4.
* (Elevation) Chinese Snow Map &quot;Kangrinboqe&quot;, published by the Lanzhou Institute of Glaciology, Chinese Academy of Sciences.
* Allen, Charles (1982) A Mountain in Tibet: The Search for Mount Kailas and the Sources of the Great Rivers of Asia. (London, André Deutsch).
* Allen, Charles. (1999). The Search for Shangri-La: A Journey into Tibetan History. Little, Brown and Company. Reprint: Abacus, London. 2000. ISBN 0-349-11142-1.
* &quot;A Tibetan Guide for Pilgrimage to Ti-se (Mount Kailas) and mTsho Ma-pham (Lake Manasarovar).&quot; Toni Huber and Tsepak Rigzin. In: Sacred Spaces and Powerful Places In Tibetan Culture: A Collection of Essays. (1999) Edited by Toni Huber, pp.&amp;nbsp;125–153. The Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, H.P., India. ISBN 81-86470-22-0.
* Stein, R. A. (1961). Les tribus anciennes des marches Sino-Tibétaines: légends, classifications et histoire. Presses Universitaires de France, Paris. (In French)
* Johnson, Russell, and Moran, Kerry. (1989). The Sacred Mountain of Tibet: On Pilgrimage to Kailas. Park Street Press, Rochester, Vermont. ISBN 0-89281-325-3.
* Govinda, Lama Anagarika. (1966). The Way of the White Clouds: A Buddhist Pilgrim in Tibet. Shambhala Publications, Inc. Boulder, Colorado. Reprint with foreword by Peter Matthiessen: Shambhala Publications, Inc. Boston, Massachusetts. 1988. ISBN 0-87773-007-5
* Thubron, Colin. (2011). &quot;To a Mountain in Tibet.&quot; Chatto &amp; Windus, London. ISBN 978-0-7011-8380-6

{{Тышкы сылтамалар}}
{{Бу темага Татнетта|сүз%20төзмә= Кайлаш%20тавы |сүз+төзмә= Кайлаш+тавы |süz%20tözmä = Kaylaş%20tawı }}

[[Төркем:Һинд дине]]
[[Төркем:Шиваизм]]
[[Төркем:Буддизм]]
[[Төркем:Җәйничелек]]
[[Төркем:Бон дине]]
[[Төркем:Һинд дине изге урыннары]]</text>
      <sha1>sqfu8ssdw3ucd8i745qvenbqq18g4rc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Италиядә Һинду Берлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232064</id>
    <revision>
      <id>6025711</id>
      <parentid>3525885</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2691" sha1="aetrg046pro870d61tme4mja4wnc4gl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=гыйнвар 2020}}

[[File:Om symbol.svg|thumb|[[Дэванагари]] телендә &quot;Ом&quot; символы.]]&lt;br/&gt;
'''Италия Һинду Берлеге''' ([[Итальян теле]]ндә: Unione Induista Italiana) ул [[Италия]]дә [[Һиндстан]]нең вәкиле булган ассоциация.&lt;br/&gt;
Италия Һинду Берлеге 1996 елда [[Свами Йогананда Гири]] җитәкчелеге астында һәм [[Рим]]да [[Һиндстан Илчелеге]] хезмәттәшлеге астында нигезләнгән булган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cesnur.com/linduismo-e-i-movimenti-di-origine-induista/lunione-induista-italiana-e-i-centri-affiliati/ |title=L'Unione Induista Italiana e i centri affiliati &amp;#124; Le Religioni in Italia |publisher=Cesnur.com |date= |accessdate=2019-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
2007 елда Италиянең 115000 Һинд дине тарафдарларының вәкаләтле оешмасы [[Италия Конституциясе]]нең 8 мәкаләсе буенча (ул дини азчылыклар белән мөнәсәбәтләрне көйли) килешү төзегән һәм ул 2012 елда канун булып киткән.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.db.caritas.glauco.it/caritastest/informiamoci/Riviste_e_pubblicazioni/Sussidi2007/Libri/dossierimmigrazione2007/materiale/panorama_multireligioso.pdf |title=Wayback Machine |publisher=Web.archive.org |date= |accessdate=2019-07-23 |archivedate=2007-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071129184319/http://www.db.caritas.glauco.it/caritastest/informiamoci/Riviste_e_pubblicazioni/Sussidi2007/Libri/dossierimmigrazione2007/materiale/panorama_multireligioso.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://presidenza.governo.it/USRI/confessioni/intese_indice.html |title=Governo Italiano - Le intese con le confessioni religiose |publisher=Presidenza.governo.it |date=2016-06-28 |accessdate=2019-07-23 |archivedate=2016-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415034719/http://presidenza.governo.it/USRI/confessioni/intese_indice.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:2012;246 |title=*** Normattiva *** |language={{it icon}} |publisher=Normattiva.it |date=2013-01-17 |accessdate=2019-07-23}}&lt;/ref&gt;

==Шулай ук карарга мөмкин==
*[[Италиядә Һинд дине]]
*[[Бер меңгә сигез]]

==Искәрмәләр==
&lt;small&gt; {{искәрмәләр}} &lt;/small&gt;

==Тышкы сылтамалар==
*[http://www.hinduism.it/ Рәсми сайты]

[[Төркем:Һинд дине]]</text>
      <sha1>aetrg046pro870d61tme4mja4wnc4gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лев Барков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277164</id>
    <revision>
      <id>6025780</id>
      <parentid>5963762</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7482" sha1="f4vaedc5j2t3j614z3v0g3m1vmm66ym" xml:space="preserve">
{{Галим|Знаменитые ученики=|Известен как=}}
'''Лев Митрофанович Барков''' ( [[1928 ел|1928]] [[24 октябрь|елның 24 октябре]], [[Мәскәү]] - [[2013 ел|2013]] [[9 февраль|елның 9 феврале]], [[Новосибирск]] ) - Рәсәй һәм совет физигы, [[Русия фәннәр академиясе|Россия Фәннәр академиясе академигы]] (1991; 1984 елдан СССР Фәннәр академиясе академигы). 

== Биографиясе ==

* 1952 - [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү]] дәүләт [[Мәскәү дәүләт университеты|университетының]] физика-техника факультетын [[Мәскәү дәүләт университеты|тәмамлай]] (хәзерге MIPT ). 
* 1952 елдан - Атом энергиясе институтында эшләй. 
* 1967 елдан - СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалының атом физикасы институтында эшләй. 
* 1967 елдан - Новосибирск университетында укыта (1973 елдан профессор). 
* 1972 - СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты. 
* 1976 - 1979 елларда ул Новосибирск дәүләт университетының физика факультеты деканы, аннары 20 ел давамында ядро физикасы (элементар кисәкчәләр физикасы) кафедрасын җитәкләй. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Биографическая справка о Льве Митрофановиче Баркове |url=http://www.phys.nsu.ru/vestnik/catalogue/2013/02/Vestnik_NSU_13T8V2_p128_p129.pdf |access-date=2020-08-27 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402153421/http://www.phys.nsu.ru/vestnik/catalogue/2013/02/Vestnik_NSU_13T8V2_p128_p129.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; 
* 1984 - СССР Фәннәр академиясе академигы (1991 елдан - [[Русия фәннәр академиясе|Россия Фәннәр академиясе академигы]] ).

== Фәнни эшчәнлеге ==
Төп эшләре  [[Уран (химик элемент)|уран-]]&lt;nowiki/&gt;су системаларында [[Neytron|нейтроннарны]] әкренләштерү һәм '''ишәйтеү''' процессларын өйрәнү буенча. Ул пионнарның туу һәм аларның матдә белән үзара тәьсирләшү процессларын тикшерә. Элементар кисәкчәләр үзенчәлекләрен тикшерү өчен көчле импульслы магнит кырлары булган җайланмаларны булдыру буенча берничә эш башкара. М. С. Золотарев  белән бергә эксперимент оештыра,анда атомар бисмут парларында яктылыкның полярлаштыру яссылыгы әйләнеше ачыла, бу исә электроннарның көчсез нейтраль токларга бәйле булган нуклоннар белән үзара бәйләнеше барлыгын күрсәтә. 

== Бүләкләре ==

* [[Октябрь Инкыйлабы ордены]] (1971) 
* [[Хөрмәт Билгесе ордены]] (1975) 
* [[Кызыл Байрак Хезмәт ордены]] (1982) 
* СССР Дәүләт премиясе (1989) 
* IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен&quot; ордены (1998) &lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1106179 Указ Президента Российской Федерации от 21 апреля 1998 г. № 412 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{Deadlink|date=June 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt; 
* Медальләр.

== Хәтер ==
Новосибирсктагы Көньяк зиратында күмелгән. 

== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}

== Сылтамалар ==

* [https://web.archive.org/web/20080611033040/http://www.philosophy.nsc.ru/journals/philscience/18_03/00_barkov.htm Наш юбиляр. Семьдесят пять лет академику Льву Митрофановичу Баркову] // Журнал «Философия науки»
* [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/k/ Лев Митрофанович Барков (к 80-летию со дня рождения)], УФН, том 178, выпуск 12, декабрь 2008
* Профиль Льва Митрофановича Баркова на официальном сайте РАН
* [http://ufn.ru/ru/authors/barkov_l_m/ Лев Митрофанович Барков] в журнале «Успехи физических наук»
* [http://mx.prometeus.nsc.ru/elibrary/2007mgu/257-261.ssi Выпускники МГУ в ННЦ СО РАН. 1957—2007 — Персоналии: Физический факультет. А-З — Барков Лев Митрофанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306005605/http://mx.prometeus.nsc.ru/elibrary/2007mgu/257-261.ssi |date=2021-03-06 }}
* [http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=svet_100616111408_14749 Персональная страница на сайте фотоархив СО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202101246/http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=svet_100616111408_14749 |date=2017-02-02 }}
* Храмов, Ю. А. Барков Лев Митрофанович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 24. — 400 с. — 200 000 экз. — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G). 
[[Төркем:Әлифба буенча физиклар]]
[[Төркем:ССРБ физиклары]]
[[Төркем:Русия физиклары]]
[[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]]
[[Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары]]
[[Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары]]
[[Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары]]
[[Төркем:4 дәрәҗә &quot;Ватан алдында казанышлары өчен&quot; ордены кавалерлары]]
[[Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары]]
[[Төркем:Новосибирскида вафатлар]]
[[Төркем:2013 елда вафатлар]]
[[Төркем:9 февраль көнне вафатлар]]
[[Төркем:Мәскәүдә туганнар]]
[[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]]
[[Төркем:1928 елда туганнар]]
[[Төркем:24 октябрь көнне туганнар]]</text>
      <sha1>f4vaedc5j2t3j614z3v0g3m1vmm66ym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>389491</id>
    <revision>
      <id>6025772</id>
      <parentid>6024884</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220345" sha1="3lu4pi2jvw3u0a6p24pfssrpuobdle8" xml:space="preserve">{{УК}}

'''{{Label|Q400422|lang=tt}}''' ({{lang-ru|{{Label|Q400422|lang=ru}}}}, {{lang-en|{{Label|Q400422|lang=en}}}}) — [[Сарытау өлкәсе]]нең административ үзәге [[Сарытау]] шәһәрендә урнашкан [[югары уку йорты]], Сарытау шәһәренең иң өлкән югары уку йортларыннан берсе. [[1909 ел]]да Император [[Николай II]] исемендәге университет буларак нигезләнгән.&lt;br/&gt;
[[2010 ел]]да [[Россиянең илкүләм тикшеренү университеты|илкүләм тикшеренү университеты]] статусы бирелгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.edu.ru/abitur/act.72/index.php |title=Национальные исследовательские университеты |accessdate=2019-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728195228/http://www.edu.ru/abitur/act.72/index.php |archivedate=2019-07-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Император Николай университетына Сарытау җәмәгатьчелегенең, хакимиятнең һәм премьер-министр [[Пётр Столыпин|П. А. Столыпинның]] зур тырышлыгы белән [[1909 ел]]ның 10 июнендә нигез салына. Тантаналы ачылу [[6 декабрь]]дә уза. Шул ук көнне университетның булачак корпуслары төзеләчәк урында таш салына. Аларны төзү өчен архитектор [[Карл Мюфке]] җәлеп ителә. Берничә ел эчендә ул тулы бер ансамбль төзүгә ирешә.

Сарытау университетының беренче ректоры — [[Василий Разумовский|Василий Иван улы Разумовский]]. Башта университет составында бер генә факультет — медицина факультеты булган. [[1917 ел]]да физика-математика, тарих-филология һәм юридик факультетлар ачыла. Тарих-филология факультеты деканы Семен Людвиг улы Франк була. Университетта П. К. Галлер эшли. Революциядән соң беренче елларда агрономия факультетында Николай Вавилов {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Николай Вавилов|Н. И. Вавилов|ru|Вавилов, Николай Иванович}} эшли.

[[1922 ел]]да агрономия факультеты мөстәкыйль авыл хуҗалыгы институты итеп үзгәртелә.

[[1923 ел]]ның октябрендә университетка [[Николай Чернышевский|Н. Г. Чернышевский]] исеме бирелә.

[[1930 ел]]да медицина факультеты аерым институт итеп үстерелә. [[1931 ел]]да Советлар төзелеше һәм хокук факультеты базасында Совет хокукы институты төзелә, ул Сарытау дәүләт хокук академиясенә нигез салучы була. Шул ук елны педагогика факультеты да аерым институтка әйләнә.

[[Бөек Ватан сугышы]] елларында Сарытауга [[Ленинград университеты]] эвакуацияләнә.

[[1970 ел]]да [[Бөек Ватан сугышы|1941-1945 елларда]] һәлак булган университет хезмәткәрләренә һәм студентларына Мемориал ачыла.

[[1998 ел]]да [[Россия Хөкүмәте|Россия Федерациясе Хөкүмәте]] карары белән СДУ составына Сарытау һәм Балашов педагогика институтлары, радиоэлектроника көллияте һәм политехникум кертелгән.

2009—2014 елларда вуз территориясендә Изге Мефодий һәм Кирилл храмы торгызылган&lt;ref&gt;[http://www.eparhia-saratov.ru/Articles/hram-svyatykh-ravnoapostolnykh-kirilla-i-mefodiya-saratov  Храм Святых равноапостольных Кирилла и Мефодия г. Саратова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209140527/http://www.eparhia-saratov.ru/Articles/hram-svyatykh-ravnoapostolnykh-kirilla-i-mefodiya-saratov |date=2015-02-09 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[2010 ел]]дан СДУ — Россиянең илкүләм тикшеренү университеты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=СГУ стал национальным исследовательским университетом|author=|url=https://www.sgu.ru/node/51275|publisher=// СГУ|date=|accessdate=2018-02-22|archiveurl=https://archive.is/20130417185415/www.sgu.ru/node/51275|archivedate=2013-04-17}} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.sgu.ru/node/51275 |access-date=2023-06-11 |archive-date=2013-04-17 |archive-url=https://archive.ph/20130417185415/www.sgu.ru/node/51275 |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt;.

== Структура ==
СДУ структурасына 15 факультет (биология, география, геология, социология, механика-математика, чит телләр һәм лингводактика, компьютер фәннәре һәм мәгълүмат технологияләре, нано — һәм биомедицина технологияләре, психология, психологик-педагогик һәм махсус белем, физик, фәлсәфә, икътисад, юридик), 6 белем бирү институты (тарих һәм халыкара мөнәсәбәтләр институты, өстәмә һөнәри белем бирү, сәнгать, физик тәрбия һәм спорт институты, филология һәм журналистика институты, химия) керә. [[Балашов]]тагы филиал — [[югары уку йорты|югары уку йортлары]] филиаллары арасында Россиядә иң зурысы. Белем бирү һәм фәнни-тикшеренү процессын университетта 166 кафедра, шул исәптән 12 база кафедрасы тәэмин итә.

Университет составына шулай ук В. А. Артисевич исемендәге зона фәнни китапханәсе&lt;ref&gt;{{Cite news|title=СГУ в годы кризиса университетской системы|author=|url=https://www.sgu.ru/node/23439|work=СГУ|date=|accessdate=2018-02-22|archiveurl=https://archive.is/20130417133353/www.sgu.ru/node/23439|archivedate=2013-04-17}} {{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.sgu.ru/node/23439 |access-date=2023-06-11 |archive-date=2013-04-17 |archive-url=https://archive.ph/20130417133353/www.sgu.ru/node/23439 |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt;, Идел буе региональ яңа мәгълүмат технологияләре үзәге, исәпләү үзәге, нәшрият һәм типография керә.

Сарытау дәүләт университетында өзлексез әзерлек циклы тормышка ашырыла: югары уку йортына кадәрге әзерлек — урта һөнәри белем — югары һөнәри белем — югары уку йортыннан соңгы белем — белгечләрнең квалификациясен күтәрү һәм яңадан әзерләү.

СДУда 26 342 студент һәм 590 аспирант белем ала. Укыту 82 югары һөнәри белем, 21 урта һөнәри белем, 61 — аспирантура, 5 — докторантура, 28 — бакалавриат юнәлешләре һәм 13 — магистратура юнәлеше, 15 өстәмә һөнәри белем бирү программасы, 26 — һөнәри әзерлек юнәлеше буенча гамәлгә ашырыла.

СДУда 1 704 укытучы һәм фәнни хезмәткәр, шул исәптән 239 фәннәр докторы һәм 879 фәннәр кандидаты эшли. Университет профессорлары арасында — 8 РФ атказанган фән эшлеклесе, 1 РФА әгъза-корреспонденты. Университетта күп дистә еллар аспирантура һәм докторантура эшли. 37 фәнни белгечлек буенча 15 докторлык диссертациясе яклау советы гамәлдә.

== Фәнни журналлар ==
Университет «Известия вузов. Прикладная нелинейная динамика», «Электрохимическая энергетика», «Поволжский экологический журнал», «Современная герпетология», 9 юнәлеш буенча «Известия СГУ. Новая серия» фәнни журналлары нәшер ителә.

== Фотосурәтләр ==
&lt;gallery&gt;
Корпус №5, СГУ.jpg|V корпус (Әстерхан ур., 83)
Храм святых Мефодия и Кирилла вид на 1 корпус СГУ.jpg|Изге Мефодий һәм Кирилл храмы
&lt;/gallery&gt;

== Шәхесләр ==
=== Ректорлар ===
=== Укытучылар ===
{{seealso|Төркем:Сарытау дәүләт университеты укытучылары}}
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P108 wd:Q400422. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p108/Q400422/p580:башлау,p108/Q400422/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p69,p106,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! башлау
! тәмамлау
! Исем
! туу датасы
! туу урыны
! уку йорты
! һөнәр төре
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| 
| 
| [[Владимир Арнольдов]]
| data-sort-value=&quot;1861&quot; | 1861-09-12
| [[Сембер]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]&lt;br/&gt;[[Казан Император университеты|Казан император университеты]]
| ''[[:d:Q39631|табиб]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15077593|Andrey Sirotinin]]''
| data-sort-value=&quot;1864&quot; | 1864
| [[Дятьково|Дәтково]]
| ''[[:d:Q4204467|Мәскәү университетының тарих-филология факультеты]]''
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''&lt;br/&gt;[[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| [[Андрей Гордягин|Андрей Гордәгин]]
| data-sort-value=&quot;1865&quot; | 1865-10-17
| [[Пермь]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-01-15
| [[Казан]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q94535571|Alexis Vasilevich Babine]]''
| data-sort-value=&quot;1866&quot; | 1866&lt;br/&gt;1866-03-22
| ''[[:d:Q4174589|Ялатма]]''
| ''[[:d:Q4360215|institut d'histoire et de philologie de Saint-Pétersbourg]]''&lt;br/&gt;[[Kornell universitetı|Корнелл университеты]]
| ''[[:d:Q10429346|библиограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930&lt;br/&gt;1930-05-10
| [[Сан-Франциско]]
|-
| 1917-12-01
| 1930-06-08
| ''[[:d:Q15699375|Александр Гераклитов]]''
| data-sort-value=&quot;1867&quot; | 1867-11-18
| [[Камышлы (Волгоград өлкәсе)|Камышлы]]
| ''[[:d:Q18399859|Сарытау ирләр гимназиясе]]''&lt;br/&gt;[[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17132038|палиюгрыф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q33386280|китапчылык белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q635734|архивист]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-04-11
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21148498|Nikolaj Grigorʹevič Stadnickij]]''
| data-sort-value=&quot;1869&quot; | 1869
| [[Днипро]]
| ''[[:d:Q28024477|Дерпт университеты]]''
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q10872101|анатом]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950
| [[Ижау]]
|-
| 1912
| 1926
| ''[[:d:Q4430865|Sergey Spasokukotsky]]''
| data-sort-value=&quot;1870&quot; | 1870-05-29
| [[Кострома]]
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| [[хирург]]
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-11-17
| [[Мәскәү]]
|-
| 1924
| 1931
| ''[[:d:Q4394909|Andrey Rikhter]]''
| data-sort-value=&quot;1871&quot; | 1871-08-03
| ''[[:d:Q21670032|Kurovskoye]]''
| ''[[:d:Q3401716|Беренче Питырбур классик гимназиясе]]''&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q2055046|физиолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12358881|альголог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2487799|миколог]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-04-02
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| [[Вячеслав Заленский]]
| data-sort-value=&quot;1875&quot; | 1875-08-21
| [[Чабаксар]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-07-04
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1974172|Nikolay Durnovo]]''
| data-sort-value=&quot;1876&quot; | 1876-10-23
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q4204467|Мәскәү университетының тарих-филология факультеты]]''
| ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16880249|диалектолог]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-10-27
| [[Сандармох]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3379459|Grigory Ilyinsky]]''
| data-sort-value=&quot;1876&quot; | 1876-03-11&lt;br/&gt;1876-03-23
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q28667071|Saint Petersburg 6th gymnasium]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q58918586|Faculty of History and Philology of St. Petersburg University]]''&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q13418253|филолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15976341|славист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q26709887|археограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-12-14
| [[Тум|Томск]]
|-
| 1917
| 
| ''[[:d:Q981959|Semyon Frank]]''
| data-sort-value=&quot;1877&quot; | 1877-01-16
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q3890936|МДУның юридик факультеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2029787|Лазарев көнчыгыш телләре институты]]''&lt;br/&gt;[[Казан Император университеты|Казан император университеты]]
| [[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q212980|психолог]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-12-10
| [[Лондон]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21134905|Vladimir Chelintsev]]''
| data-sort-value=&quot;1877&quot; | 1877-02-22
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q4483556|Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]''
| ''[[:d:Q593644|химик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-04-03
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28359269|Reinhard Friedrich Hollmann]]''
| data-sort-value=&quot;1877&quot; | 1877-05-17
| [[Тарту]]
| ''[[:d:Q28024477|Дерпт университеты]]''
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-04-04
| [[Майнц]]
|-
| 1918
| 1921
| ''[[:d:Q4191592|Vladimir Zernov]]''
| data-sort-value=&quot;1878&quot; | 1878-05-01
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q4483556|Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-09-30
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4296216|Sergey Romanovitsj Mirotvortsev]]''
| data-sort-value=&quot;1878&quot; | 1878-05-16
| [[Серафимович (шәһәр)|Серафимович]]
| ''[[:d:Q1458695|Харьков милли университеты]]''
| [[хирург]]
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-05-04
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21149120|Скворцов, Владислав Иринархович]]''
| data-sort-value=&quot;1879&quot; | 1879-09-24
| 
| ''[[:d:Q38178366|Император тыйб-хирургия академиясе]]''
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4065508|Nikolaĭ Nikolaevich Andreev]]''
| data-sort-value=&quot;1880&quot; | 1880-07-16
| ''[[:d:Q4248586|Kurmani]]''
| ''[[:d:Q4304001|3 нче Мәскәү кәдит курпысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q58039437|Imperial Moscow Technical School]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q152838|Гөттинген университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q372608|Базел университеты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-12-31
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| [[Иван Козьминых]]
| data-sort-value=&quot;1881&quot; | 1881-03-28
| [[Алабуга]]
| ''[[:d:Q28667234|Тум император университеты]]''
| 
| 
| 
|-
| 1918
| 1919-03
| ''[[:d:Q4089890|Sergey Boguslavsky]]''
| data-sort-value=&quot;1883&quot; | 1883-11-19
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q153987|Фрайбург университеты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-09-03
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q731283|Vladimir Vasilevich Golubev]]''
| data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-11-21
| [[Сергиев Посад]]
| ''[[:d:Q4483556|Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-12-04
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4239027|Tatiana Krasnoselskaia]]''
| data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-01-01
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q1999150|Бестужев курслары]]''&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-02-17
| [[Мәскәү]]
|-
| 1934
| 1941
| ''[[:d:Q13033252|Фрыдрых Лунгерсгаўзен]]''
| data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-05-12
| ''[[:d:Q4081425|Bekovo]]''
| ''[[:d:Q4483556|Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-05-11
| [[Бийск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18786127|Pavel Rykov]]''
| data-sort-value=&quot;1884&quot; | 1884-10-07
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q4204467|Мәскәү университетының тарих-филология факультеты]]''
| ''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3621491|археолог]]''
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-03-26
| [[Уссурийск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28320464|Oganes Smbatovitsj Parsamov]]''
| data-sort-value=&quot;1885&quot; | 1885
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| ''[[:d:Q28064984|Мәскәү университетының медицина факультеты]]''
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12172694|Щеглова Софія Олексіївна]]''
| data-sort-value=&quot;1886&quot; | 1886-09-18
| [[Пенза]]
| ''[[:d:Q84151|Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]''
| ''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10429346|библиограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-06-01
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18238482|Давид, Рудольф Эдуардович]]''
| data-sort-value=&quot;1887&quot; | 1887
| [[Пабьянице|Пабьянитсе]]
| ''[[:d:Q4361180|Петр авыл хуҗалыгы академиясе]]''
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q106967416|Міхаіл Паўлавіч Сакалоўскі]]''
| data-sort-value=&quot;1887&quot; | 1887-11-19
| [[Ржев]]
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-05-18
| [[Одесса]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4100646|Vladimir Bush]]''
| data-sort-value=&quot;1888&quot; | 1888-01-04
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q4479389|Annenschule]]''
| ''[[:d:Q12347522|этнограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13570226|әдәбият тарихчысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10429346|библиограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3075052|фольклорчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-05-14
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q9177980|Borys Łapicki]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889
| [[Тум|Томск]]
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| [[хокук белгече]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-01-28
| [[Луҗ]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15068493|Solomon Katzenbogen]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889-05-10
| [[Минск]]
| ''[[:d:Q1482689|Киев милли икътисад университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4407737|Санкт-Петербург психоневрология фәнни тикшеренү институты]]''
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-09-01
| [[Екатеринбург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q122971881|Ізраіль Веніямінавіч Герчыкаў]]''
| data-sort-value=&quot;1889&quot; | 1889
| [[Горваль]]
| ''[[:d:Q122971894|Кіеўскае камерцыйнае вучылішча]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q55379167|Pedagogical Faculty of the Belarusian State University]]''
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| No/unknown value
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4421652|Aleksandr Skaftymov]]''
| data-sort-value=&quot;1890&quot; | 1890-09-28
| [[Сарытау губернасы]]
| ''[[:d:Q144488|Варшау университеты]]''
| ''[[:d:Q462390|доцент]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10379007|театр белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-01-26
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120572|Viktor Zhirmunsky]]''
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-07-21
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q4454719|Tenischew-Schule]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q58918586|Faculty of History and Philology of St. Petersburg University]]''
| ''[[:d:Q4773904|антрополог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16880249|диалектолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13570226|әдәбият тарихчысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2599593|гирманис]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-01-31
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 1917
| 1922
| ''[[:d:Q983399|Ivan Privalov]]''
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-01-30
| [[Түбән Ламу|Түбән Ломов]]
| ''[[:d:Q4483556|Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-07-13
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1504060|George Genrihovič Dinges]]''
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-12-13
| ''[[:d:Q21843347|Tsvetochnoye]]''
| ''[[:d:Q4204467|Мәскәү университетының тарих-филология факультеты]]''
| ''[[:d:Q13418253|филолог]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-07-18
| [[Колпашево]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q3291047|Mariya Sergeyenko]]''
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-12-09
| [[Яңа Зыбков]]
| ''[[:d:Q1999150|Бестужев курслары]]''
| ''[[:d:Q13418253|филолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2468727|classical scholar]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16267607|классик телләр белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q191808|кәшиш]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-10-28
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 1931
| ''[[:d:Q3920202|Iosif Voŭk-Lievanovič]]''
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-10-25
| [[Лявонавка (Пухавицкий районы)|Лявонавка]]
| ''[[:d:Q54888309|Бабруйская гімназія]]''&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-02-02
| [[Ырынбур]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q27862944|Березов, Николай Фёдорович]]''
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-05-11
| [[Сарытау]]
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| 
| No/unknown value
| 
|-
| 
| 
| [[Николай Трифонов]]
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-02-23
| [[Санкт-Петербург]]
| [[Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-12-09
| [[Казан]]
|-
| 1917
| 1919
| ''[[:d:Q1990021|Михаил Попов]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-04-17
| [[Вольск]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864503|биолог]]''
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-12-18
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 1937
| 1940
| ''[[:d:Q21517365|Leonid Ignatievich Kazakevicz]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893
| 
| 
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979
| 
|-
| 1935
| 1937
| ''[[:d:Q723638|Aleksandr Khinchin]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-07-07
| [[Кондрово]]
| ''[[:d:Q4483556|Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959-11-18
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| [[Георгий Вахрушев|Георги Вахрушев]]
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-11-17
| [[Некрасовка (Гафури районы)|Некрасовка]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-05-06
| [[Уфа]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4332933|Yulian Oksman]]''
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-01-17&lt;br/&gt;1894-12-30&lt;br/&gt;1895-01-11
| [[Вознесенск]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q28389|сценарист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13570226|әдәбият тарихчысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-09-15
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4061691|Mikhail Alekseyev]]''
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-05-24&lt;br/&gt;1896-06-05
| [[Киев]]
| ''[[:d:Q12130697|Музыкально-драматическое училище М. К. Лесневич-Носовой]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12098973|Гимназия В. П. Науменко]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q56709687|Historisch-philosophische Fakultät der Kiewer Universität]]''
| ''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-09-19
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21102842|Irina Krasovskaya]]''
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-09-20
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q1628690|Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты]]''
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-05-09
| ''[[:d:Q51004|Siversky]]''
|-
| 1941
| 1942
| ''[[:d:Q112536177|Moisey Altman]]''
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-06-17
| [[Ула (агрошәһәрчек)|Ула]]
| ''[[:d:Q28664814|Изге Владимир император университеты]]''&lt;br/&gt;[[Бакы дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| [[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-05-12
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4163952|A. I. Dovatur]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-10-23&lt;br/&gt;1897-11-03
| ''[[:d:Q890311|Рени]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q16267607|классик телләр белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-03-17
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4399120|Nikolay Rubinshteyn]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-12-11
| [[Одесса]]
| ''[[:d:Q28598846|Ришелье гимназиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q85300|Одесса университеты]]''
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-01-26
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21390287|Абрам Міхайлавіч Рэйнус]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-10-28
| [[Полоцк|Полатск]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972
| [[Ростов-на-Дону]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q25503534|Юлія Восіпаўна Бібіла]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-01-10
| [[Поразава]]
| ''[[:d:Q110820786|Ваўкавыская жаночая гімназія]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q110820787|Бабруйская жаночая гімназія]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1999150|Бестужев курслары]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q55393462|Факультэт грамадскіх навук БДУ]]''
| ''[[:d:Q182436|китапханәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10429346|библиограф]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-12-09
| [[Минск]]
|-
| 1925
| 1929
| ''[[:d:Q60834593|Miroshxina Nataliya Mitrofanovna]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-08-26
| [[Атырау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-08-18
| [[Ташкент|Ташкәнт]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4059529|Tatyana Akimova]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-12-25
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-04-18&lt;br/&gt;1987-04-21
| [[Пенза]]
|-
| 
| 
| [[Георгий Остроумов]]
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-12-27
| [[Пенза]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-05-20
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19909131|Русаков, Григорий Константинович]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-03
| ''[[:d:Q4076971|Baltsky Uyezd]]''
| 
| [[галим]]
| No/unknown value
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4180980|Boris Nikolsky]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-10-01
| [[Уфа губернасы]]
| ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''
| ''[[:d:Q593644|химик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18245236|рентгенолог]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-01-04
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q5952053|Juan Planelles Ripoll]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-04-08
| [[Херес-де-ла-Фронтера]]
| ''[[:d:Q584919|University of Madrid]]''
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q39631|табиб]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-08-25
| [[Очамчира]]
|-
| 1935
| 
| ''[[:d:Q21149195|Ivan Sinitsyn]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-02-22&lt;br/&gt;1900-02-21
| ''[[:d:Q4171825|Dyakovka, Krasnokutsky District]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-08-11
| [[Элиста]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q44155953|Гавриил Кириллович Хворостин]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-07-13
| [[Киев губернасы|Киев гөбернәсе]]
| ''[[:d:Q2367115|МДУ механика-математика факультеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-01-21
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q370795|Labori Kalmanson]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-09-17
| [[Могилёв]]
| 
| [[шагыйрь]]&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-12-10
| [[Чиләбе]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120280628|Ивановский, Николай Николаевич]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
| 
|-
| 1944
| 1946
| ''[[:d:Q4151773|Grigory Gukovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-04-19&lt;br/&gt;1902-05-01
| [[Одесса]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q13570226|әдәбият тарихчысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-04-02
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21098825|Vyacheslav Yesafov]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-03-11
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
| [[Екатеринбург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q51670553|Marija Nestorovna Bobrova]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-09-10
| [[Донецк]]
| ''[[:d:Q4267928|University of Luhansk]]''
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11499929|әдәбият белгече]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q65705081|Борис Константинович Фенюк]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-08-26
| 
| 
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3779582|микробиолог]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-07-22
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17617483|Roman Mertslin]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-10-17
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-02-09
| [[Сарытау]]
|-
| 1930&lt;br/&gt;1940&lt;br/&gt;1972
| 1936&lt;br/&gt;1962&lt;br/&gt;1983
| ''[[:d:Q1990799|Nikolai Chudakov]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-12-14
| [[Яңа Борас районы]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| [[математик]]
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-11-22
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| [[Иван Страхов]]
| data-sort-value=&quot;1905&quot; | 1905-09-06&lt;br/&gt;1905-09-19
| ''[[:d:Q21669475|Ильинское]]''
| ''[[:d:Q4538869|К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты]]''
| ''[[:d:Q212980|психолог]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-11-20
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q65200427|Кац Марк Львович]]''
| data-sort-value=&quot;1906&quot; | 1906-08-12
| ''[[:d:Q4425605|Snitkiv]]''
| ''[[:d:Q85300|Одесса университеты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-05-17
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4070292|Vera Artisevich]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-05-15&lt;br/&gt;1907
| [[Одесса]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q182436|китапханәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q33386280|китапчылык белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10429346|библиограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-02-06
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29359301|Artur Ozolin]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-01-07
| [[Сердобск]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-04-19
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| [[Даниил Лучинин]]
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907
| 
| 
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-12-10
| 
|-
| 1933&lt;br/&gt;1945&lt;br/&gt;1951
| 1944&lt;br/&gt;1951&lt;br/&gt;1960
| ''[[:d:Q136213249|Калинин Венедикт Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-03-03
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q115003687|radiophysicist]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-10-15
| 
|-
| 1935
| 1978
| ''[[:d:Q950880|Viktor Wagner]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-11-04
| [[Сарытау]]
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4483556|Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]''
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-08-15
| [[Брест]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q11212369|Мостафин Исхак Сәлах улы]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-09-03&lt;br/&gt;1908-08-20
| [[Өрләдем]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-12-01
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4260430|Sergey Lekhnitsky]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-06-22
| [[Кострома]]
| ''[[:d:Q4483558|Санкт-Петербург университетының физика-метематика факультеты]]''
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-09-10
| ''[[:d:Q2677944|Кырым өлкәсе]]''
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4369485|Yevgraf Pokusayev]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-12-06
| ''[[:d:Q4091078|Bolkhuny]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-08-11
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28359302|Sergey Khokhlov]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-09-29
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q3126128|генетик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-11-23
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4480994|Savely Falkovich]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-06-02
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-11-30
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q51670072|Валентин Григорьевич Лебедев]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-09-09
| [[Виннипег]]
| ''[[:d:Q1965825|МДУның география факультеты]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-09-09
| [[Сарытау]]
|-
| 1940
| 1946
| ''[[:d:Q12170089|Sergei Chernikov]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-05-11
| [[Сергиев Посад]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| [[математик]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-01-23
| [[Киев]]
|-
| 
| 
| [[Соломон Стам]]
| data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-11-21
| [[Казан]]
| ''[[:d:Q4304155|Мәскәү фәлсәфә, әдәбият һәм тарих институты]]''
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3332711|медиевист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1792450|сәнгать белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-06-02
| [[Мәскәү]]
|-
| 1944
| 1949
| ''[[:d:Q12141816|Georgii Polozii]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-04-23
| ''[[:d:Q1655251|Chitinsky District]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[математик]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-09-26
| [[Киев]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22133523|Alexander Liber]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-01-23
| [[Полтава]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[математик]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-06-27
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q55106399|Zinaida Kiryashkina]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-05-10
| [[Сарытау]]
| 
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-01-15
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4077709|Lidiya Barannikova]]''
| data-sort-value=&quot;1915&quot; | 1915-08-16
| 
| 
| ''[[:d:Q16880249|диалектолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15976341|славист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q60098894|русист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q723682|dean]]''
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002-11-14
| [[Сарытау]]
|-
| 1949
| 1958
| ''[[:d:Q79330060|Константинов, Александр Степанович]]''
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-11-07
| ''[[:d:Q21853254|Пронькино]]''
| ''[[:d:Q4086897|Мәскәү дәүләт университетының Биология факультеты]]''
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-02-19
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4094814|Vladimir Borukhovich]]''
| data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920-12-16
| ''[[:d:Q4145365|Horodok]]''
| ''[[:d:Q4204527|Санкт-Петербург дәүләт университетының тарих факультеты]]''
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16267607|классик телләр белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;[[профессор]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-09-22
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4536079|Yakov Yavchunovskiy]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-01-10
| [[Сумы]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q10379007|театр белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4070562|Vera Arkhangelskaya]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-07-15
| [[Базарлы Караболак районы]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3075052|фольклорчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006-03-26
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q14927263|Vladimir Shevchik]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-07-01
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-02-12
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21127990|Vladimir Barkovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-01-24
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-12-31
| [[Екатеринбург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q82241310|Olga Sirotinina]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-06-27
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q60098894|русист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-07-18
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q111016527|Nadia Pakhareva]]''
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924-12-20
| [[Балакау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q87805863|Касаткіна Віра Іванівна]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-10-02
| [[Сарытау]]
| [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89190511|Акентьєва Лідія Ісаївна]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-09-08
| [[Самойловка районы]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19613975|Mara Borisova]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-08-15
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q3064300|Санкт-Петербург дәүләт университетының филология факультеты]]''
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-11-15
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109489677|Шабалин, Владимир Александрович]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-09-13
| [[Сөмсә]]
| ''[[:d:Q4408431|Сарытау дәүләт юридик академиясе]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-01-27
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4275472|Gera Makarovskaya]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-02-02
| ''[[:d:Q1686625|Yelan]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-06-10
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4502209|Gleb Khudyakov]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-11-20
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-06-13
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| [[Александр Дерюгин]]
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-11-22
| [[Алабуга]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3064300|Санкт-Петербург дәүләт университетының филология факультеты]]''
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-09-22
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q84722793|Полищук, Галина Георгиевна]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-07-16
| ''[[:d:Q2473575|Voronovytsya]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-12-07
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q132753323|Булах, Борис Михайлович]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-06-10
| [[Ставрополь]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-01-21
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4340656|Vitaly Ochev]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-08-26
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q864503|биолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004-02-13
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4406897|Galina Samosyuk]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-09-29
| ''[[:d:Q1943710|Molochnoye]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-03-07
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4463481|Nikolay Troitsky]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-12-19
| [[Ершов районы]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-05-28
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22246825|Emilia Kadkalova]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-07-16
| [[Днипро]]
| ''[[:d:Q427677|Казакъстан милли университеты]]''
| ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-04-26
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q115411053|Віталь Міхайлавіч Дашанкоў]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-07-23
| [[Орёл]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| 
| 
|-
| 1955
| 
| ''[[:d:Q128947998|Yakov A. Richter]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-07-26
| [[Славянск-на-Кубани]]
| ''[[:d:Q4138546|Gymnasium No1 (Saratov)]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-10-26
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4223721|Boris Klimov]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-11-09
| 
| ''[[:d:Q4371750|Поморье дәүләт университеты]]''
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-12-26
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q50279236|Anatoly Bogomolov]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-05-18
| ''[[:d:Q24559828|Krasny Yar]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-09-15
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4067412|Galina Antonova]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-05-03
| [[Аткар районы]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;[[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4685922|adult educator]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11499929|әдәбият белгече]]''
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-07-05
| [[Тамбов]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17617381|Konstantin Mavrin]]''
| data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-06-03
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-03-12
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102310043|Avgust Khromov]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-06-17
| ''[[:d:Q23872860|Olenkovo]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-07-07
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4217816|Taisiya Kats]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-07-14
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-04-05
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q115411094|Аляксандр Аляксандравіч Кураеў]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-12-11
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18279563|Adolf Demchenko]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-12-03
| [[Шостка]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11499929|әдәбият белгече]]''
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-01-18
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4380149|Valery Prozorov]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-04-29
| [[Бакы]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q136816653|Шляхтин, Геннадий Викторович]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-08-14
| [[Кяхта]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-07-18
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q138609667|Шараевский, Юрий Павлович]]''
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-10-03
| [[Амурдагы Николаевск]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-01-01
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q88868269|Valery Tuchin]]''
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-02-04
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;[[профессор]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109485464|Бабков, Лев Михайлович]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-03-19
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4239985|Aleksandr Kreder]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-04-23
| [[Атбасар]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-10-30
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q24010753|Valeriy Anikin]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-03-30
| [[Аткар]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[математик]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q51668408|Leonid Yurevich Kossovich]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-10-15
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4093899|Yury Borisov]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-02-05
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-03-05
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4346199|Viktor Parfyonov]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-06-21
| [[Батум]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q136352283|Vladimir Ryabukho]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4301590|Sergey Monakhov]]''
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-08-21
| [[Ростов-на-Дону]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q126372588|Кащеев Владимир Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-05-09
| [[Таганрог]]
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-07-18
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15080817|Igor Pleve]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-06-14
| [[Прокопьевск]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| 
| 
|-
| 1983
| 1995
| ''[[:d:Q104023472|Юдин Александр Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q3621491|археолог]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q50213406|Алексей Чумаченко]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-10-24
| ''[[:d:Q4333621|Olenivka]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q26776674|Velikhan Mirzekhanov]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-12-10
| ''[[:d:Q28504570|Ichin]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q381160|эксперт]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q589298|баш мөхәррир]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30346650|Vera Afanasieva]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-09-26
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15207679|Vadim Mikhaylin]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-12-13
| [[Мияс]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q462390|доцент]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4773904|антрополог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15462162|cultural historian]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19829999|культуролог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11499929|әдәбият белгече]]''
| 
| 
|-
| 2006-09-01
| 
| ''[[:d:Q56307458|Andrej Arbuzov]]''
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-06-30
| [[Протвино]]
| ''[[:d:Q2367144|МДУның физика факультеты]]''
| ''[[:d:Q19350898|физик-теоретик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| 
|-
| 1999-03-01
| 2019-01-20
| ''[[:d:Q56046360|Alexander E. Hramov]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-09-20
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q58407712|Marina Barulina]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q102038373|гамәли математик]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q126028512|Кубанкин, Дмитрий Александрович]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-01-22
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3621491|археолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| 
| 
|-
| 2018-09-01
| 
| ''[[:d:Q92895697|Sergey M Zaytsev]]''
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2003
| 
| ''[[:d:Q21388322|Vasily Victorovich Anikin]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28500924|Օլգա Շինդինա]]''
| 
| [[Сарытау]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[галим]]
| 
| 
|-
| 2014-01-01
| 
| ''[[:d:Q42318428|Anton R. Kiselev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]''
| ''[[:d:Q15401884|медицина галиме]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4915128|биомедик]]''
| 
| 
|-
| 2016-02-05
| 
| ''[[:d:Q43771457|Alexey A. Koronovskii]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2000-01-01
| 
| ''[[:d:Q49468603|Anatoly Karavaev]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2015-09-01
| 
| ''[[:d:Q51534881|Yury Ishbulatov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1997-10-01
| 2000-08-30
| ''[[:d:Q51708666|Natalia B. Janson]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[математик]]
| 
| 
|-
| 2015-09-01&lt;br/&gt;2014-09-01&lt;br/&gt;2014-02-15
| 2014-09-01
| ''[[:d:Q52850035|Nadezhda Semenova]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2019-11-01
| 2021-12-31
| ''[[:d:Q56849211|Thomas Penzel]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q101381074|Philipps-Universitat Marburg Fachbereich Medizin]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q155354|Марбург университеты]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| 
|-
| 2008-09
| 
| ''[[:d:Q57047257|Ilya V Sysoev]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q57419530|Valentina Feodorova]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2003-09-01
| 
| ''[[:d:Q57482443|Andrey Rytik]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-07-01
| 
| ''[[:d:Q58202493|Bogdan Parakhonskiy]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q58332203|Irina Goryacheva]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1993
| 
| ''[[:d:Q59198245|Elina A Genina]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15401884|медицина галиме]]''
| 
| 
|-
| 2009-10-01
| 
| ''[[:d:Q59277278|Ilya Garber]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q742494|Томск дәүләт университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q59305632|Maxim S. Arkhangelsky]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| 
| 
|-
| 2009-10-06
| 
| ''[[:d:Q59830342|Mikhail Lavrentyev]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2016-09-01
| 
| ''[[:d:Q60061783|Daniil N Bratashov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-03-24
| 
| ''[[:d:Q60962228|Dmitry Postnov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2012-10-16
| 
| ''[[:d:Q61336386|Olga E Glukhova]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''&lt;br/&gt;[[математик]]
| 
| 
|-
| 2015-01-01&lt;br/&gt;2008-01-01
| 2015-01-01
| ''[[:d:Q61473892|Alexandr V. Sadovnikov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2013
| 
| ''[[:d:Q62056693|Nikita Navolokin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q66605794|Mike Mirzayanov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q82594|информатика өлкәсендә белгеч]]''
| 
| 
|-
| 2019-04-01
| 
| ''[[:d:Q73464819|Nikita Ryskin]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2002-12
| 
| ''[[:d:Q78067127|Svetlana Konnova]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2004-04-01
| 
| ''[[:d:Q81028170|Olga I Moskalenko]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-09-01
| 
| ''[[:d:Q83420091|Andrey V Starodubov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q83975467|Marina Burashnikova]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q84033045|Michael Slepchenkov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q84523196|Alexey A Serdobintsev]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2018-11-14
| 
| ''[[:d:Q85498149|Ekaterina S Prikhozhdenko]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 2014
| ''[[:d:Q85721436|Sergey German]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q86088416|Alena Sergeeva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q51985|Берлин техника университеты]]''
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2016
| 2022-12
| ''[[:d:Q86088421|Ekaterina Lengert]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2009-02-01
| 
| ''[[:d:Q86606337|Evgeny G Glukhovskoy]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2016&lt;br/&gt;2022-02-01
| 2018
| ''[[:d:Q87038568|Vladimir Semenov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q3359833|Burgundy - Franche-Comté University Group]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1997-09-01
| 
| ''[[:d:Q87265388|Sergei L Shmakov]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2016
| 
| ''[[:d:Q87764198|Anton Sdobnov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2016-02-04
| 
| ''[[:d:Q88076802|Ekaterina N Lazareva]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2016&lt;br/&gt;2012
| 2020&lt;br/&gt;2015
| ''[[:d:Q88234242|Nikita S Frolov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2001
| 
| ''[[:d:Q88293966|Natalia A Burmistrova]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2010-09-01
| 2022-06-30
| ''[[:d:Q89250501|Денис Воронин]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2003-09-01
| 
| ''[[:d:Q89456013|Vladislav V Serov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89602296|Viktoriya Skazkina]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-05-07
| 2017-01-07
| ''[[:d:Q89759985|Tatiana M Medvedeva]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89807815|Vladimir Kisin]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2017
| 
| ''[[:d:Q90371483|Polina Demina]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q90420471|Anastasiya E Runnova]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q90773181|Yulia Svenskaya]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2018-05&lt;br/&gt;2016-09
| 2018-04
| ''[[:d:Q90773656|Anastasiia A Kozlova]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2018-09-04
| 
| ''[[:d:Q91058012|Elena Rybalova]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-04-15
| 
| ''[[:d:Q92686834|Anna M Vostrikova]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q92714537|Tatiana Vadivasova]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2010-09
| 
| ''[[:d:Q92978074|Anna B Shipovskaya]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2013-01-24
| 
| ''[[:d:Q92978077|Olga N Malinkina]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2014-01-09
| 
| ''[[:d:Q94556491|Alexandra I Danchuk]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2013-07-01
| 
| ''[[:d:Q98211725|Alexey V Ermakov]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2015-04-02
| 
| ''[[:d:Q100737172|Aleš Lapanje]]''
| 
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 2020-09-01
| 
| ''[[:d:Q103824638|Pavel V Kuptsov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
|-
| 1989-01
| 
| ''[[:d:Q104677652|Yury Blinkov]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| [[математик]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109600308|Tatʹi︠a︡na Nikolaevna Medvedeva]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q61747890|интеллектуаль уеннар катнашучысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q106368265|linguistics teacher]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q122842155|Iya IIvanovna Molostovskaya]]''
| 
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q136216142|Владимир Леонидович Патрушев]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

=== Тәмамлаучылар === 
{{seealso|Төркем:Сарытау дәүләт университетын тәмамлаучылар}}
{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел. Бәйле шәхес турында белем блокларын тутыру һәм соңыннан уң яктагы &lt;u&gt;'''яңарт'''&lt;/u&gt;ка басу белән аны баетуда ярдәм итә аласыз.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P69 wd:Q400422. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p69/Q400422/p580:башлау,p69/Q400422/p582:тәмамлау,label:Исем,p569,p19,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! башлау
! тәмамлау
! Исем
! туу датасы
! туу урыны
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q61182255|Павел Александрович Аргунов]]''
| data-sort-value=&quot;1862&quot; | 1862-09-05
| [[Иркутск]]
| ''[[:d:Q3242115|инкыйлабчы]]''&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-03-11
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4349599|Konstantin Sergeevich Pervukhin]]''
| data-sort-value=&quot;1885&quot; | 1885-02-05
| ''[[:d:Q20036050|Babje]]''
| ''[[:d:Q1028181|рәссам]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-01-19
| [[Тверь]]
|-
| 
| 1919
| ''[[:d:Q25490385|Rikhard Solomonivich Shul'ts]]''
| data-sort-value=&quot;1886&quot; | 1886-06-16
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q27497422|гельминтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4182949|head of laboratory]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-10-09
| [[Алматы]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16437297|Мұстафа Көкебаев]]''
| data-sort-value=&quot;1888&quot; | 1888
| ''[[:d:Q2736647|Bokey Orda District]]''
| ''[[:d:Q1500610|җәмгыять лидеры]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964
| [[Чимкәнт]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1961090|Alexander Bakulev]]''
| data-sort-value=&quot;1890&quot; | 1890-11-25
| [[Бакули]]
| [[хирург]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| ''[[:d:Q4314610|А. Н. Бакулев исемендәге Россия илкүләм йөрәк һәм тамырлары хирургиясе медицина тикшеренү үзәге]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1962532|USSR Academy of Medical Sciences]]''
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-03-31
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21099304|Nikolay Vasilevitsj Kasatkin]]''
| data-sort-value=&quot;1890&quot; | 1890-02-17
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q212980|психолог]]''
| ''[[:d:Q742494|Томск дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-11-24
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 1918
| ''[[:d:Q16712631|Сямён Маркавіч Фрыд]]''
| data-sort-value=&quot;1891&quot; | 1891-11-02
| [[Смилавичы]]
| ''[[:d:Q3779582|микробиолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q39631|табиб]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4182948|кафедра җитәкчесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4002666|хәрби табиб]]''
| ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2510885|Беларус дәүләт тыйб университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q30281756|Belarusian Research Institute for Epidemiology and Microbiology]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1459393|С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академиясе]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-02-16
| [[Минск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4124735|Miron Efimovitsj Volskiy]]''
| data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892
| [[Брест]]
| ''[[:d:Q39631|табиб]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958
| [[Бишкәк]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4186065|Vladimir Zamyatnin]]''
| data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892-09-03
| [[Воронеж]]
| ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''
| ''[[:d:Q4127489|Бөтенроссия читтән торып уку финанс-икътисад инситуты]]''
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-03-17
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12160133|Татаринов Євген Олександрович]]''
| data-sort-value=&quot;1892&quot; | 1892-03-02
| [[Сарытау]]
| 
| ''[[:d:Q4315019|Александр Александрович Богомолец исемендәге Илкүләм медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-05-10
| [[Киев]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q1990021|Михаил Попов]]''
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893-04-17
| [[Вольск]]
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864503|биолог]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q651133|Мирза Олугбәк исемендәге Үзбәкстан милли университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2466783|&quot;Н.И. Вавилов исемендәге Бөтенроссия үсемлек генетик ресурслары институты&quot; федераль тикшеренү үзәге]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q280791|Hryshko National Botanical Garden]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q80207|Львов милли университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q84151|Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955-12-18
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4361766|Anna Petryaeva]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-01-19
| ''[[:d:Q13648315|Kallivere]]''
| ''[[:d:Q39631|табиб]]''
| ''[[:d:Q15846344|Смоленск дәүләт медицина университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4439013|Ставрополь дәүләт медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-12-15
| [[Смоленск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4482070|Aleksey Fedortsov]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894
| ''[[:d:Q3702213|Даниловка]]''
| ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-10-21
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q20508895|روبن پارونیان]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-11
| [[Бакы]]
| ''[[:d:Q39631|табиб]]''&lt;br/&gt;[[хирург]]
| 
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-11-14
| [[Ереван]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21092337|Vladimir Voskresensky]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894
| [[Рига]]
| [[галим]]
| [[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]]
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21152633|Уладзімір Ксенафонтавіч Сяменчанка]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-01-30
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q4453265|Тверь дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-05-12
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q57043319|Dmitry Ramzaev]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-05
| [[Сарытау өязе]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969-09
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q139585954|Əbdül Xalıq Cəfərov]]''
| data-sort-value=&quot;1894&quot; | 1894-10-18
| [[Бакы]]
| ''[[:d:Q1231865|педагог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2447386|дирматулыг]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963
| [[Бакы]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4255943|Mark Samoeilovitsj Lebedinskiy]]''
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895
| [[Николаев (Николаев өлкәсе)|Мыколаив]]
| ''[[:d:Q211346|психиатр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q212980|психолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-04-19
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12154291|Nikolay Nikolaevich Sokolov]]''
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895
| [[Тамбов]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-12-14
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 1919
| ''[[:d:Q21505741|Elena Barulina]]''
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-07-25
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3126128|генетик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864503|биолог]]''
| ''[[:d:Q2466783|&quot;Н.И. Вавилов исемендәге Бөтенроссия үсемлек генетик ресурслары институты&quot; федераль тикшеренү үзәге]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-07-09
| [[Сарытау]]&lt;br/&gt;[[Мәскәү]]
|-
| 
| 1919
| ''[[:d:Q60029608|Daniil Markov]]''
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-01-13
| [[Рассказово]]
| ''[[:d:Q15839237|невропатолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q694748|physiotherapist]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q39631|табиб]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3368718|патолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q92703501|balneotherapist]]''&lt;br/&gt;[[галим]]
| ''[[:d:Q2418908|Беларус дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q30263917|Republican Scientific and Practical Center of Neurology and Neurosurgery]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2510885|Беларус дәүләт тыйб университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4082709|Belarusian Medical Academy of Postgraduate Education]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-12-23
| [[Минск]]
|-
| 
| 1921
| ''[[:d:Q111812624|Борис Гинзбург]]''
| data-sort-value=&quot;1895&quot; | 1895-03-28
| ''[[:d:Q4200647|Inhulets]]''
| ''[[:d:Q39631|табиб]]''
| [[Казан дәүләт медицина университеты]]&lt;br/&gt;[[Себер дәүләт медицина университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4397981|Россия дәвамлы медицина һөнәри белем алу академиясе]]''&lt;br/&gt;[[Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы]]&lt;br/&gt;[[Чита дәүләт медицина академиясе]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-06-03
| [[Казан]]
|-
| 
| 1921
| ''[[:d:Q4376869|Nikolai Preypich]]''
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-10-27
| [[Резекне]]
| ''[[:d:Q11063|астроном]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6824851|metrologist]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q1968265|Bureau of Weights and Measures]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-02-23
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 1924
| [[Николай Сиротинин]]
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-11-14
| [[Сарытау]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q39631|табиб]]''
| ''[[:d:Q19909110|Microbe]]''&lt;br/&gt;[[Казан дәүләт медицина университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q56355836|Kyiv State Medical Institute]]''
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-04-04
| [[Киев]]
|-
| 
| 1919
| [[Гавриил Непряхин]]
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-03-24
| [[Әстерхан]]
| [[галим]]
| [[Әстерхан дәүләт медицина университеты]]&lt;br/&gt;[[Казан дәүләт медицина университеты]]
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-03-20
| [[Казан]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q99667793|Радищев, Вячеслав Петрович]]''
| data-sort-value=&quot;1896&quot; | 1896-03-11
| [[Хвалынск|Хвалын]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-10-25
| [[Казан]]
|-
| 
| 1921
| ''[[:d:Q4163952|A. I. Dovatur]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-10-23&lt;br/&gt;1897-11-03
| ''[[:d:Q890311|Рени]]''
| ''[[:d:Q16267607|классик телләр белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4258142|Institute for Philosophy, Literature and History in Leningrad]]''&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3064300|Санкт-Петербург дәүләт университетының филология факультеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4407711|РФА Санкт-Петербург тарих институты]]''&lt;br/&gt;[[Россия Милли китапханәсе|Россия милли китапханәсе]]
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-03-17
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4408124|Yuri S. Sapozhnikov]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897
| [[Петровск өязе|Питрау өязе]]
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970
| [[Киев]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12097068|Oleksiy Horodetskyi]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-03-30
| [[Самар өлкәсе]]
| ''[[:d:Q14906342|биофизик]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-01-09
| [[Киев]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12860201|Hajkaz Kostanian]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| ''[[:d:Q4345946|фирка эшлеклесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''
| ''[[:d:Q5154330|Communist Party of Armenian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q619504|Profintern]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-04-21
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15068206|Калмановский, Соломон Моисеевич]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-05-15
| [[Могилёв]]
| [[укытучы]]
| 
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-03-03
| [[Чиләбе]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21390287|Абрам Міхайлавіч Рэйнус]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-10-28
| [[Полоцк|Полатск]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;[[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4398500|Ростов дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4243512|Кубань дәүләт медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972
| [[Ростов-на-Дону]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q39387851|Ilya Ioff]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-06-25
| [[Әстерхан]]
| ''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q350979|зоолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12773412|паразитолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q39372574|protistologist]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-04-07
| [[Ставрополь]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60834593|Miroshxina Nataliya Mitrofanovna]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-08-26
| [[Атырау]]
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q651133|Мирза Олугбәк исемендәге Үзбәкстан милли университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2428356|Ташкент дәүләт икътисад университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-08-18
| [[Ташкент|Ташкәнт]]
|-
| 
| 1927
| ''[[:d:Q106626616|Иван Фёдорович Вавилов]]''
| data-sort-value=&quot;1897&quot; | 1897-10-18
| ''[[:d:Q4275466|Makarovo]]''
| ''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3746192|phytopathologist]]''
| ''[[:d:Q30257656|Crimean Agrotechnological University]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-03-30
| [[Акмәсҗит]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4059529|Tatyana Akimova]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-12-25
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-04-18&lt;br/&gt;1987-04-21
| [[Пенза]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12142878|Потоцький Іван Іванович]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-11-10
| [[Лопатино районы]]
| 
| ''[[:d:Q4315019|Александр Александрович Богомолец исемендәге Илкүләм медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q41573953|Lev Nikolajevič Maškillejson]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-05-22
| [[Түбән Новгород]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2447386|дирматулыг]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q25543366|dermatovenereologist]]''
| ''[[:d:Q4125386|Воронеж дәүләт медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-04-08
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q48747576|Шефер, Давид Григорьевич]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-12-01
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q7370051|Ростов дәүләт медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978
| [[Екатеринбург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q48953844|Степанов, Павел Дмитриевич]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-11-14
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| [[Питирим Сорокин исемендәге Сыктывкар дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-01-27
| [[Саранск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q123038887|Гуревич, Григорий Борисович]]''
| data-sort-value=&quot;1898&quot; | 1898-07-06
| [[Горки (шәһәр)|Һорки]]
| 
| ''[[:d:Q1477512|Россия транспорт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18405103|Мәскәү индустрия-педагогия институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q56837|«МИФИ» төш илкүләм тикшеренү университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1511650|Тула дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1778321|Мәскәү дәүләт педагогика университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-05-20
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q70251782|Ekaterina Nikolaevna Kuševa]]''
| data-sort-value=&quot;1899&quot; | 1899-05-07
| [[Петровск (Сарытау өлкәсе)|Питрау]]
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-11-19
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4133016|Agnessa Mikhailovna Hamburg]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-06-18
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q15401884|медицина галиме]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q104034015|forensic pathologist]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-09-19
| [[Киев]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4139969|Oleg Glozman]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-01-25
| [[Vilnius|Вилнүс]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q39631|табиб]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3144914|гематолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-07-27
| [[Алматы]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4170501|Andreas Dulson]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-01-27
| ''[[:d:Q28667638|Краснополье]]''
| ''[[:d:Q16880249|диалектолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[Томск дәүләт педагогика университеты]]
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-01-15
| [[Тум|Томск]]
|-
| 1923
| 1928
| ''[[:d:Q21149195|Ivan Sinitsyn]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-02-22&lt;br/&gt;1900-02-21
| ''[[:d:Q4171825|Dyakovka, Krasnokutsky District]]''
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q16694641|Local Museum of Saratov Oblast]]''
| data-sort-value=&quot;1972&quot; | 1972-08-11
| [[Элиста]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q55103031|Герасимов, Сергей Григорьевич]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-01-07
| [[Мәскәү]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q224802|Мәскәү энергетика институты]]''
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-04-27
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89190241|Медвєдєва Наталія Борисівна]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900-12-25
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q864503|биолог]]''
| ''[[:d:Q56368208|Інститут клінічної фізіології АН УРСР]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q97382373|Институт экспериментальной биологии и патологии]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12074615|Institute of plant protection of the National Academy of Agricultural Sciences of Ukraine]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12074617|I. I. Schmalhausen Institute of Zoology]]''
| No/unknown value
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q133797933|Антонов, Алексей Михайлович]]''
| data-sort-value=&quot;1900&quot; | 1900
| [[Волгоград]]
| 
| ''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-02-22
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4190172|Nikolay Borisovitsj Zeyder]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-03-29
| [[Троицк (Чиләбе өлкәсе)|Троицк]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4408431|Сарытау дәүләт юридик академиясе]]''
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-07-11
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21146732|Pyotr Tarasov]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-10-21
| [[Маркс (шәһәр)]]
| [[хирург]]
| ''[[:d:Q4534008|Көньяк Урал дәүләт медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1967&quot; | 1967-08-08
| [[Чиләбе]]
|-
| 
| 1924
| ''[[:d:Q62713894|Кузнецов, Евграф Сергеевич]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-02-28
| [[Мәскәү]]
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-02-17
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q120280628|Ивановский, Николай Николаевич]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19909110|Microbe]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q122931891|Вера Паўлаўна Нікольская]]''
| data-sort-value=&quot;1901&quot; | 1901-02-12
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980
| 
|-
| 
| 1927
| ''[[:d:Q4176781|Tikhon Yeroshevsky]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-06-26
| [[Самар губернасы]]
| ''[[:d:Q12013238|офтальмолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q39631|табиб]]''
| ''[[:d:Q3533383|Волгоград дәүләт медицина университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4406401|Самара дәүләт медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-07-22
| [[Самар]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15686154|Mikhail Zhestev]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-10-19
| ''[[:d:Q638592|Krāslava]]''
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4853732|балалар язучысы]]''&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]
| 
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-02-20
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21098825|Vyacheslav Yesafov]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-03-11
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981
| [[Екатеринбург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q112988965|Рыбалкина, Александра Васильевна]]''
| data-sort-value=&quot;1902&quot; | 1902-03-23
| [[Калининск]]
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-08-17
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| [[Александр Трофимов]]
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-10-07
| [[Кушниково|Кушник]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-06-15
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17617483|Roman Mertslin]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-10-17
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| [[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]]&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-02-09
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q38373723|Nikolai Pravorotov]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903-05-26
| ''[[:d:Q18798710|Rasskazan]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q114009157|хуҗалык эшлеклесе]]''
| [[Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс университеты|Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы финанс университеты]]
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-02
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109495296|Зелепукин, Пётр Александрович]]''
| data-sort-value=&quot;1903&quot; | 1903
| [[Аткар өязе]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 1929
| ''[[:d:Q1965296|Fyodor Uglov]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-09-22
| ''[[:d:Q16663551|Kirensky Uyezd]]''
| [[хирург]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q96036530|health activist]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q39631|табиб]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q482980|автор]]''
| ''[[:d:Q1056886|Питырбур дәүләт медицина университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-06-22
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 1926
| ''[[:d:Q1990799|Nikolai Chudakov]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-12-14
| [[Яңа Борас районы]]
| [[математик]]
| ''[[:d:Q611420|РФА Математика институты]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-11-22
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 1931
| ''[[:d:Q4272271|Eva Lyusternik]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-11-17
| ''[[:d:Q4445436|Sudylkiv]]''
| ''[[:d:Q1731155|шәркыятьче]]''
| ''[[:d:Q323681|А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогика университеты]]''&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-10-06
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 1929
| ''[[:d:Q4338112|Dmitry Osnovin]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-11-06
| ''[[:d:Q18802873|Сулак]]''
| [[галим]]
| ''[[:d:Q1614474|Волгоград дәүләт социаль-педагогик университет]]''
| data-sort-value=&quot;1945&quot; | 1945-02-19
| ''[[:d:Q160139|Mauthausen concentration camp]]''
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4506338|Nikolai Tsyganov]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-12-11
| ''[[:d:Q19638769|Мачкасы]]''
| [[шагыйрь]]
| [[Мордовия дәүләт университеты|Николай Платонович Огарёв исемендәге Илкүләм тикшеренү Мордовия дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-10-23
| [[Саранск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4515999|Ivan Savvitsj Tsjimboerg]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-01-27
| [[Евличы]]
| [[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4182948|кафедра җитәкчесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q140259|list of rectors of the Belarusian State University]]''
| ''[[:d:Q2418908|Беларус дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q60713775|Варонежскі зоаветэрынарны інстытут]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q31953290|Institut d'histoire du parti communiste de Biélorussie]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15783544|Anna Vladimirovna Nikulina]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-12-22
| [[Черкесск]]
| ''[[:d:Q4991371|солдат]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q168559|кәмисәр]]''&lt;br/&gt;[[майор]]
| 
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17615512|Ilya Kibel]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-10-06
| [[Сарытау]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2310145|метеоролог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-09-05
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q48508555|Semyon Belozyorov]]''
| data-sort-value=&quot;1904&quot; | 1904-02-06
| ''[[:d:Q853173|Kalachinsky District]]''
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4398500|Ростов дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987
| [[Ростов-на-Дону]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4210651|Sanji Kalyaev]]''
| data-sort-value=&quot;1905&quot; | 1905-01-02
| ''[[:d:Q4503002|Tsagan-Nur]]''
| [[шагыйрь]]
| ''[[:d:Q4495174|Halmg ünn]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-03-18
| [[Элиста]]
|-
| 1925
| 1929
| ''[[:d:Q120279389|Зицер, Емельян Ушерович]]''
| data-sort-value=&quot;1905&quot; | 1905-12-10
| [[Вена шәһәре|Вена]]
| ''[[:d:Q1726903|criminal investigator]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1955&quot; | 1955
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4070292|Vera Artisevich]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-05-15&lt;br/&gt;1907
| [[Одесса]]
| ''[[:d:Q182436|китапханәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q33386280|китапчылык белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10429346|библиограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-02-06
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4227787|Pyotr Kolesnikov]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-10-03
| ''[[:d:Q541541|Staroshcherbinovskaya]]''
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q26709887|археограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2516866|нәшир]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q635734|архивист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q662729|җәмәгать эшлеклесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''
| [[Вологда дәүләт педагогика университеты]]
| data-sort-value=&quot;1996&quot; | 1996-05-28
| [[Вологда]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29359301|Artur Ozolin]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-01-07
| [[Сердобск]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-04-19
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q92382321|Денисова анна Владимировна]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907
| [[Бәләбәй]]
| ''[[:d:Q39631|табиб]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987
| [[Белорет]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q136211070|Yuri Korovin]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907
| 
| ''[[:d:Q60319113|radio technician]]''
| ''[[:d:Q30893327|Central Radio Laboratory]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q112960362|NNPO Frunze]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988
| 
|-
| 1923
| 1930
| ''[[:d:Q136213249|Калинин Венедикт Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1907&quot; | 1907-03-03
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q115003687|radiophysicist]]''
| [[Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q30893327|Central Radio Laboratory]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;[[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960-10-15
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q11212369|Мостафин Исхак Сәлах улы]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-09-03&lt;br/&gt;1908-08-20
| [[Өрләдем]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-12-01
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18640589|Vladimir Frontasev]]''
| data-sort-value=&quot;1908&quot; | 1908-03-03
| ''[[:d:Q4213297|Kapustin Yar]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1969&quot; | 1969
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4369485|Yevgraf Pokusayev]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-12-06
| ''[[:d:Q4091078|Bolkhuny]]''
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-08-11
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60835202|Петров, Георгий Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-03-21
| [[Балашау]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4534839|Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультеты]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-06-01
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q97007164|Adrian Makedonov]]''
| data-sort-value=&quot;1909&quot; | 1909-05-09&lt;br/&gt;1909-05-22
| [[Смоленск]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-10-15
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28359302|Sergey Khokhlov]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910-09-29
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q3126128|генетик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-11-23
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28839228|Измаил Ибрагимович Енгуразов]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910
| 
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4408415|Саратовнефтегаз]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60835678|Nina Dmitrievna Sindeeva]]''
| data-sort-value=&quot;1910&quot; | 1910
| 
| ''[[:d:Q13416354|минералогия белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16335312|геохимик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q4135690|Geological Institute of the Russian Academy of Sciences]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19908069|Institute of Mineralogy, Geochemistry and Crystal Chemistry of Rare Elements]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4162433|Andrej Borisovič Ditmar]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-05-31
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q901402|географ]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1231865|педагог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q33999|актёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q723682|dean]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| ''[[:d:Q4538869|К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1989&quot; | 1989-04-27
| [[Ярославль]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4480994|Savely Falkovich]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-06-02
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-11-30
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17427713|Utash Ochirov]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-06
| ''[[:d:Q14558268|Икицохуровский улус]]''
| ''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''
| ''[[:d:Q786280|Басан Бадьминович Городовиков исемендәге Калмык дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994
| [[Элиста]]
|-
| 
| 1930
| ''[[:d:Q19916166|Andrei Andreevich Rikhter]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-03-13&lt;br/&gt;1911-03-26
| [[Санкт-Петербург]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''
| ''[[:d:Q4193891|Россия ФА Зоология  институты]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-06-22
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q131783478|Шнейдмюллер, Владимир Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1911&quot; | 1911-10-12
| [[Кириллов (шәһәр)|Кириллов]]
| [[математик]]
| ''[[:d:Q4424975|Смоленск дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4274100|Магнитогорск дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;[[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Григорий Иванович Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техника универститеты]]
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-04-25
| [[Магнитогорск]]
|-
| 1927
| 1930
| ''[[:d:Q893804|Boris Gnedenko]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-01-01
| [[Сембер]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17486330|математика тарихчысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4196595|Иваново дәүләт политехника университетының текстиль институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q80207|Львов милли университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201577|Institute of Mathematics of the National Academy of Sciences of Ukraine]]''
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-12-27
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4207572|Nikolay Kazakov]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912
| ''[[:d:Q4109177|Verkhopenye]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-03-02
| [[Рига]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4528397|Vasiliy Filippovitsj Sjtsjadin]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-01-28
| ''[[:d:Q3916266|Rudnya, Volgograd Oblast]]''
| ''[[:d:Q47064|хәрби хезмәткәр]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1979&quot; | 1979-11-05
| [[Балашау]]
|-
| 1930
| 1933
| ''[[:d:Q12170089|Sergei Chernikov]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-05-11
| [[Сергиев Посад]]
| [[математик]]
| ''[[:d:Q1938341|Урал дәүләт техника университеты]]''&lt;br/&gt;[[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201577|Institute of Mathematics of the National Academy of Sciences of Ukraine]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q1851014|Урал дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q611420|РФА Математика институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201581|Россия фәннәр академиясе Урал бүлекчәсенең Николай Николаевич Красовский исемендәге Математика һәм механика институты]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-01-23
| [[Киев]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12578468|Irdan Nigmetovitsj Azerbaev]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-07-12
| ''[[:d:Q2736676|Zhanybek District]]''
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| ''[[:d:Q427677|Казакъстан милли университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975
| [[Алматы]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15077401|Dordzhi Antonovich Pavlov]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912
| ''[[:d:Q4064549|Amur-Sanan]]''
| [[галим]]
| ''[[:d:Q786280|Басан Бадьминович Городовиков исемендәге Калмык дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4210236|Kalmyk Scientific Center of the Russian Academy of Sciences]]''
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997&lt;br/&gt;1996
| [[Элиста]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q85990704|Гончаренко, Николай Гаврилович]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912-12-26
| ''[[:d:Q962476|Kompaniivka Raion]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-05-05
| [[Луганск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q134236483|Nikolay Petrovich Mikhailov]]''
| data-sort-value=&quot;1912&quot; | 1912
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q96657311|Institute of Geological Sciences USSR Academy of Sciences]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4135690|Geological Institute of the Russian Academy of Sciences]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978
| [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]]
|-
| 
| 1941
| [[Варвара Яхимович]]
| data-sort-value=&quot;1913&quot; | 1913-12-17
| [[Варшава]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q520549|геолог]]''
| ''[[:d:Q16655682|Institute of Geology Ufa Scientific Center]]''
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-08-19
| [[Уфа]]
|-
| 1933
| 1937
| ''[[:d:Q12141816|Georgii Polozii]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-04-23
| ''[[:d:Q1655251|Chitinsky District]]''
| [[математик]]
| ''[[:d:Q84151|Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]''&lt;br/&gt;[[Эшче-крестьян Кызыл Армиясе|Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре]]&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-09-26
| [[Киев]]
|-
| 
| 1941
| ''[[:d:Q15076864|Aleksandr Soljanov]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-11-29
| ''[[:d:Q18792586|Nikolskoye]]''
| ''[[:d:Q462390|доцент]]''
| ''[[:d:Q2324493|Виссарион Григорьевич Белинский исемендәге Пенза педагогика институты]]''
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-10-18
| [[Пенза]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22133523|Alexander Liber]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-01-23
| [[Полтава]]
| [[математик]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-06-27
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q141161533|Lev Prozorovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1914&quot; | 1914-12-16
| ''[[:d:Q18764923|Aleksandrovka]]''
| [[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12144794|прозачы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q33231|фотограф]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q957729|фотокорреспондент]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11496048|хәрби фотограф]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17337766|театраль тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q69423232|киносценарист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q822146|җыр сүзләрен язучы]]''
| ''[[:d:Q4110185|Вечерний Ленинград]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4426330|Sovetskaya Latviya]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4426349|Sovietskaïa molodej]]''
| data-sort-value=&quot;1988&quot; | 1988-10-04
| [[Рига]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4244958|Vladimir Kuznetsov]]''
| data-sort-value=&quot;1915&quot; | 1915-06-30
| ''[[:d:Q1686625|Yelan]]''
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| ''[[:d:Q337449|Халыкара фән тарихы академиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201531|РФА С. И. Вавилов исемендәге Табигый фәннәр тарихы  һәм техника институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3151770|Д. И. Менделеев исемендәге Россия химия-технология университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005-03-21
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4054898|Anatoly Abramov]]''
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-12-05
| ''[[:d:Q4217882|Kachalinskaya]]''
| [[язучы]]&lt;br/&gt;[[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''
| ''[[:d:Q1807470|Воронеж дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005-02-17
| [[Воронеж]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4351430|Yury Perlin]]''
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-09-17
| [[Кирсанов]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q4146913|Ion Creangă Pedagogical State University]]''
| data-sort-value=&quot;1990&quot; | 1990-03-10
| [[Кишинёв]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q78196897|Gennady Al. Samoilov]]''
| data-sort-value=&quot;1917&quot; | 1917-03-07
| ''[[:d:Q18766377|Баскатовка]]''
| [[хокук белгече]]
| 
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q134606401|Rudolf Koch]]''
| data-sort-value=&quot;1918&quot; | 1918-01-20
| [[Стәрлетамак]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-08-10
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12124242|Молодчиков Олександр Володимирович]]''
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919-08-17
| [[Киев]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| ''[[:d:Q4201535|Institute of the History of Ukraine]]''
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-10-11
| [[Киев]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15617467|Trifon Grigorevitsj Mazoer]]''
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919-06-24
| ''[[:d:Q4404042|Savyntsi]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-01-30
| [[Пугачев (шәһәр)|Пугачев]]
|-
| 
| 1941
| [[Василий Прокаев]]
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919-07-01
| ''[[:d:Q19638769|Мачкасы]]''
| ''[[:d:Q901402|географ]]''
| ''[[:d:Q4476754|Урал дәүләт педагоика университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-01-24
| [[Екатеринбург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q111820256|Сенченко Геннадий Степанович]]''
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919-02-05
| [[Украин Совет Социалистик Республикасы|Украина Совет Социалистик Республикасы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4119461|Zlinka]]''
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1569495|мөгаллим]]''
| ''[[:d:Q4135690|Geological Institute of the Russian Academy of Sciences]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-07-17
| [[Уфа]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q128984729|Vladimir Aksyonov]]''
| data-sort-value=&quot;1919&quot; | 1919-08-01
| [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]]
| ''[[:d:Q114009157|хуҗалык эшлеклесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-12-10
| [[Волгоград]]
|-
| 
| 1956
| ''[[:d:Q109613994|Remzi Burnas]]''
| data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920-06-17
| ''[[:d:Q4259761|Lisnosillia]]''
| [[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2251335|мәктәп укытучысы]]''&lt;br/&gt;[[укытучы]]
| 
| data-sort-value=&quot;1982&quot; | 1982-05-10
| [[Хакколабад|Хәккульабад]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q115172964|Васіль Васільевіч Грынін]]''
| data-sort-value=&quot;1920&quot; | 1920
| ''[[:d:Q4072056|Atemar]]''
| [[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16655757|Institute of Philosophy of the National Academy of Sciences of Belarus]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q815268|Беларус милли техника университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-01-30
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4400066|Valentin Rumyantsev]]''
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-07-19
| ''[[:d:Q19639177|Novoskatovka]]''
| [[инженер]]
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-06-10
| [[Мәскәү]]
|-
| 1940s
| 1946
| ''[[:d:Q16495874|Solomon Adlivankin]]''
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-12-29
| [[Минск]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''
| [[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4076509|Balashov branch of Saratov State University]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-04-14
| [[Пермь]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29358745|Vladislav Stanislavovitsj Visjemirskiy]]''
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-10-05
| [[Красноармейск (Сарытау өлкәсе)|Красноармейск]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4201469|V. S. Sobolev Institute of Geology and Mineralogy]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2002&quot; | 2002-05-05
| [[Новосибирск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109485227|Курантов, Александр Павлович]]''
| data-sort-value=&quot;1921&quot; | 1921-11-26
| 
| 
| ''[[:d:Q21637489|All-Russian Scientific Research Institute of Records Management and Archival]]''
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4439519|Venedikt Timofeevitsj Stantsev]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-04-22
| [[Балашау өязе|Балашу өязе]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;[[шагыйрь]]
| 
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-09-11
| [[Екатеринбург]]
|-
| 1941
| 1943
| ''[[:d:Q15065381|Lazar Matveevich Gluskin]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-03-10
| [[Бахмут (Донецк өлкәсе)|Бахмут]]
| [[математик]]
| ''[[:d:Q4166431|Дон дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;[[Эшче-крестьян Кызыл Армиясе|Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4166093|Донбасс дәүләт техника университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q56803|Харкау милли мәгарифбелем үнивирситите]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1980701|Харьков илкүләм радиоэлектроника университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1985&quot; | 1985-04-15
| [[Харьков]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22919295|Y. N. Chumakov]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-07-10
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4325461|Новосибирск дәүләт педагогика үниверситеты]]''
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-05-06
| [[Новосибирск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q138266418|Сыноров, Владимир Фёдорович]]''
| data-sort-value=&quot;1922&quot; | 1922-09-22
| ''[[:d:Q4287375|Medvedevo]]''
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q1807470|Воронеж дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q742494|Томск дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-09-26
| [[Воронеж]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4070562|Vera Arkhangelskaya]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-07-15
| [[Базарлы Караболак районы]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3075052|фольклорчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006-03-26
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4150229|Serafima Gromova]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-06-14
| ''[[:d:Q19827000|Orlovka, Talovsky District, Voronezh Oblast]]''
| [[инженер]]
| 
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-09-16
| [[Зеленоград административ округы (Мәскәү)|Зеленоград административ округы]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12113426|Aleksandr Sergeevitsj Kosmodamianskiy]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-03-24
| ''[[:d:Q21342927|Ревны]]''
| [[Каты җисем физикасы|каты матдә физикасы]]
| ''[[:d:Q80171|Донецк илкүләм университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2005&quot; | 2005-06-12
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12141456|Nikolay Petrovitsj Podoljan]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-09-24
| [[Каманича]]
| [[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;[[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6051619|публицист]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]
| 
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-05-21
| [[Киев]]
|-
| 
| 1947
| ''[[:d:Q14927263|Vladimir Shevchik]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-07-01
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980-02-12
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21127990|Vladimir Barkovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-01-24
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-12-31
| [[Екатеринбург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q82241310|Olga Sirotinina]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-06-27
| [[Сарытау]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q60098894|русист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-07-18
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q109356722|Лернер, Борис Львович]]''
| data-sort-value=&quot;1923&quot; | 1923-10-12
| [[Бухарест|Бүкрәш]]
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2003&quot; | 2003-12-17
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4296599|Φιόντορ Μίτενκοφ]]''
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924-11-25
| [[Базарлы Караболак районы]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4318652|Нижгар ил яраклама үнивирситите]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q845042|OKBM Afrikantov]]''
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-11-09
| [[Түбән Новгород]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q13033623|Яўген Бараноўскі]]''
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924-08-09
| [[Минск өлкәсе]]
| [[математик]]
| [[Иваново дәүләт университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q111016527|Nadia Pakhareva]]''
| data-sort-value=&quot;1924&quot; | 1924-12-20
| [[Балакау]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q84151|Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4152223|V. V. Gura]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-06-01
| [[Николаевск (Волгоград өлкәсе)|Николаевск]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-11-17
| [[Минск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60695324|Решетов, Владимир Павлович]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-10-16
| ''[[:d:Q4061836|Саратов өлкәсенең Хвалынск районы Алексеевка бистәсе]]''
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-11-22
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60837342|Мямлин, Анатолий Николаевич]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-04-01
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1991&quot; | 1991-07-05
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q78149090|Vsevolod M. Kuritsyn]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-07-05
| [[Воронеж]]
| [[хокук белгече]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2010&quot; | 2010-06-01
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89190511|Акентьєва Лідія Ісаївна]]''
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-09-08
| [[Самойловка районы]]
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4267920|Lugansk National Agrarian University]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4071348|Sergey Konstantinovitsj Aslanov]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926-08-18&lt;br/&gt;1929-08-18
| [[Әстерхан]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q85300|Одесса университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4410118|Lazar' Matveevich Sverdlov]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21534149|Aleksandr Shamaro]]''
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926
| [[Сарытау]]
| [[Jurnalist|журналист]]
| 
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4076477|Boris Balashov]]''
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-12-07
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q165029|иликтер мантүре]]''&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q589298|баш мөхәррир]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1475726|филателист]]''
| 
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-01-20
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4452411|Aleksandr Tatarintsev]]''
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-10-01
| [[Балашау өязе|Балашу өязе]]
| ''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1371378|этнолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''
| ''[[:d:Q4139464|В. Г. Короленко исемендәге Глазов дәүләт педагогия институты]]''
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-01-24
| [[Глазов]]
|-
| 
| 1952
| ''[[:d:Q112988814|Плющев, Юрий Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-02-19
| 
| [[галим]]
| ''[[:d:Q3152467|Россия федераль атом төш үзәге — Бөтенроссия эксперименталь физика фәнни-тикшеренү үзәге]]''
| No/unknown value
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4275472|Gera Makarovskaya]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-02-02
| ''[[:d:Q1686625|Yelan]]''
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-06-10
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 1951
| ''[[:d:Q4395256|L. I. Rovnin]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-11-02
| [[Тирмез]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-10-29
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4475074|Pyotr Ulyanov]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-05-03
| [[Татищево районы]]
| [[математик]]
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006-11-13
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4502209|Gleb Khudyakov]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-11-20
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4458750|Россия фәннәр академиясе Ерак Көнчыгыш бүлекчәсенең Тын океан география институты]]''
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-06-13
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4502210|Dmitry Khudyakov]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-03-06
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q947873|телеалыпбаручы]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-12-24
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19909413|Vitaly Tanasiychuk]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-01-18
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q15143191|science communicator]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''
| ''[[:d:Q4193891|Россия ФА Зоология  институты]]''
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-12-04
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21096687|Leonid Konstantinovich Dolgopolov]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-10-21
| [[Владикавказ]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| ''[[:d:Q3064300|Санкт-Петербург дәүләт университетының филология факультеты]]''
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-04-04
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 1950
| ''[[:d:Q51669508|Леонид Михайлович Тимонин]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-03-07
| [[Яңа Борас районы]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q3152467|Россия федераль атом төш үзәге — Бөтенроссия эксперименталь физика фәнни-тикшеренү үзәге]]''
| data-sort-value=&quot;2009&quot; | 2009-08-14
| [[Сарыкылыч]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q84722793|Полищук, Галина Георгиевна]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-07-16
| ''[[:d:Q2473575|Voronovytsya]]''
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1999&quot; | 1999-12-07
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q136008721|Vladimir Nikolaevich Andrianov]]''
| data-sort-value=&quot;1928&quot; | 1928-05-06
| ''[[:d:Q4239663|Krasny Yar]]''
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| 
| 
| 
|-
| 1947
| 1951
| ''[[:d:Q553209|Alexei Kostrikin]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-02-12
| ''[[:d:Q24324583|Bolshoy Morets]]''
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q611420|РФА Математика институты]]''
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-09-22
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| [[Юрий Давыдов]]
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-07-31&lt;br/&gt;1929-08-31
| [[Каманича]]
| [[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6430706|тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2306091|социолог]]''
| ''[[:d:Q4201736|Institute of Sociology]]''
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-04-21
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12142090|Поликарпов, Геннадий Григорьевич]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-08-16
| ''[[:d:Q13640249|Олы Глушица]]''
| ''[[:d:Q864503|биолог]]''
| ''[[:d:Q7263671|A.O. Kovalevsky Institute of Biology of the Southern Seas]]''
| data-sort-value=&quot;2012&quot; | 2012-08-11
| [[Акъяр]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15699466|Anatoly Yevstushenko]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-03-10
| ''[[:d:Q2991922|Petropavlivka Raion]]''
| [[язучы]]
| 
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-03-12
| [[Фролово]]
|-
| 1945
| 1950
| ''[[:d:Q21392959|Leonid Sergeevich Glikman]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-01-23
| [[Санкт-Петербург]]
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q27808149|paleoichthyologist]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4205432|ихтиолог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-01-31
| [[Санкт-Петербург]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q132753323|Булах, Борис Михайлович]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-06-10
| [[Ставрополь]]
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4407705|Профессор М. А. Бонч-Бруевич исемендәге Санкт-Петербург дәүләт телекоммуникацияләр университеты]]''&lt;br/&gt;[[Россия дәүләт гидрометеорология университеты]]
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-01-21
| 
|-
| 
| 1954
| ''[[:d:Q140183907|Jenő Jakus]]''
| data-sort-value=&quot;1929&quot; | 1929-02-09
| [[Будапешт]]
| ''[[:d:Q193391|дипломат]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q61376280|Valentyna Palamarchuk]]''
| data-sort-value=&quot;1930&quot; | 1930-11-28
| [[Мәскәү]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q3660870|Instytut pedahohiky]]''
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-12-16
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4340656|Vitaly Ochev]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-08-26
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q864503|биолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2004&quot; | 2004-02-13
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4406897|Galina Samosyuk]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-09-29
| ''[[:d:Q1943710|Molochnoye]]''
| ''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-03-07
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4463481|Nikolay Troitsky]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-12-19
| [[Ершов районы]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-05-28
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17287372|Yury Sklyarov]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-01-27
| 
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-06-19
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18278571|David Tyoply]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-10-18
| [[Әстерхан]]
| [[галим]]
| [[Әстерхан дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-10-01
| [[Әстерхан]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q115411053|Віталь Міхайлавіч Дашанкоў]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-07-23
| [[Орёл]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q816145|Беларус дәүләт информатика һәм радиоэлектроника университеты]]''
| 
| 
|-
| 1949
| 1954
| ''[[:d:Q128947998|Yakov A. Richter]]''
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-07-26
| [[Славянск-на-Кубани]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-10-26
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q50279236|Anatoly Bogomolov]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-05-18
| ''[[:d:Q24559828|Krasny Yar]]''
| 
| ''[[:d:Q80171|Донецк илкүләм университеты]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201670|Institute of Applied Mathematics and Mechanics of the National Academy of Sciences of Ukraine]]''
| data-sort-value=&quot;1994&quot; | 1994-09-15
| [[Сарытау]]
|-
| 1951
| 1956
| ''[[:d:Q97571149|Алкснэ Арнольд Эдуардович]]''
| data-sort-value=&quot;1932&quot; | 1932-07-10
| [[Уфа]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[Уфа дәүләт нефть техника университеты|Уфа дәүләт нефть-техника университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q3608706|Крывый Риһ милли университеты]]''
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-11-21
| [[Кривой Рог]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q464975|Lev Petrovich Pitaevskii]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-01-18
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19350898|физик-теоретик]]''
| ''[[:d:Q4201800|РФА Физик проблемнар институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q930528|Тренто университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q333705|Технион]]''
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022-08-23
| [[Роверето]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4067412|Galina Antonova]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-05-03
| [[Аткар районы]]
| ''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;[[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4685922|adult educator]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11499929|әдәбият белгече]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-07-05
| [[Тамбов]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4152674|Vladimir Gusev]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-04-19
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''
| [[Федерация Советы]]
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022-08-29
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4162575|Adolf Borisovitsj Dichtjar]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-11-11
| [[Наро-Фоминск]]
| [[шагыйрь]]
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-02-26
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q51480343|Evgeny E. Nikitin]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-05-09
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''
| ''[[:d:Q333705|Технион]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201824|РФА химик физика институты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q85327095|Александрова, Вера Александровна]]''
| data-sort-value=&quot;1933&quot; | 1933-10-01
| 
| [[укытучы]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4142593|Mark Golubchik]]''
| data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-08-06
| [[Киев]]
| ''[[:d:Q901402|географ]]''
| [[Мордовия дәүләт университеты|Николай Платонович Огарёв исемендәге Илкүләм тикшеренү Мордовия дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;2001&quot; | 2001-11-25
| [[Саранск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17617381|Konstantin Mavrin]]''
| data-sort-value=&quot;1934&quot; | 1934-06-03
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q520549|геолог]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-03-12
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q2643990|Aleksej Shestoperov]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-06-25
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q10873124|шахматчы]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-04-24
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 1958
| ''[[:d:Q18278430|Сцепинский Юрий Евгеньевич]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-09-07
| 
| 
| 
| data-sort-value=&quot;2022&quot; | 2022-03-07
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21130712|Valentina Yarskaya-Smirnova]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-08-15
| [[Екатеринбург]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-11-13
| 
|-
| 
| 1957
| [[Вил Байбурин]]
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-07-02
| [[Ырынбур]]
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q85136934|Yuriy Karogodin]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-03-14
| [[Харьков]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q1637997|Новосибирск дәүләт университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102310043|Avgust Khromov]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-06-17
| ''[[:d:Q23872860|Olenkovo]]''
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-07-07
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q140035133|Nina Marushina]]''
| data-sort-value=&quot;1935&quot; | 1935-05-16
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q33999|актёр]]''
| ''[[:d:Q108888630|Мәскәү драма театры]]''
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-06-02
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4217816|Taisiya Kats]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-07-14
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-04-05
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q24009980|Dmitry Lunkov]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-04-14
| [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]]
| ''[[:d:Q2526255|кинорежиссёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11814411|documentarian]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q28389|сценарист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q876864|мөхәррир]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-10-04
| 
|-
| 
| 1958
| ''[[:d:Q109493325|Gennady Yakovlev]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-03-10
| 
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q1367256|Мәскәү физика-техника институты]]''
| data-sort-value=&quot;2007&quot; | 2007-05-14
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q139558393|Vyacheslav Alexandrovich Begutchev]]''
| data-sort-value=&quot;1936&quot; | 1936-05-24
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q30059961|палеоботаник]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q25504180|meliorator]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-01-29
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4402412|Viktor Ryabov]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-07-22
| ''[[:d:Q18804723|Усинское]]''
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-02-26
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4507250|Aleksandr Chaplik]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-09-25
| [[Одесса]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q4201787|Institute of Semiconductor Physics]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q55107881|Perederiy Valentyna Ivanivna]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-01-17
| [[Тикси]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4706362|Інстытут геаграфіі НАН Украіны]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q112115043|Смирнов Виталий Борисович]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-04-13
| [[Волгоград]]
| ''[[:d:Q13418253|филолог]]''
| [[Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты|Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогика университеты]]&lt;br/&gt;[[Волгоград дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-01-25
| [[Волгоград]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q115411094|Аляксандр Аляксандравіч Кураеў]]''
| data-sort-value=&quot;1937&quot; | 1937-12-11
| [[Сарытау]]
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q106580342|Faculty of Radioengineering and Electronics]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4319797|Serafima Nikitina]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-09-01
| 
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q14467526|телбелгеч]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3075052|фольклорчы]]''
| ''[[:d:Q4201878|РФА тел белеме институты]]''
| data-sort-value=&quot;2024&quot; | 2024-10-02
| 
|-
| 
| 1960
| ''[[:d:Q4945319|Boris M. Schein]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-06-22
| [[Мәскәү]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q1193547|Tulane University]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1070333|Арканзас университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-10-04
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12107850|Калоєров Стефан Олексійович]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-01-07
| 
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15849439|Dmitry Trubetskov]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-06-14&lt;br/&gt;1938-07-14
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-08-12
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18279563|Adolf Demchenko]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-12-03
| [[Шостка]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11499929|әдәбият белгече]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2016&quot; | 2016-01-18
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q56060736|Nikolay Tikhonov]]''
| data-sort-value=&quot;1938&quot; | 1938-09-28
| [[Сарытау]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;[[инженер]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q52847968|Academician V.P.Makeyev State Rocket Centre (Russia)]]''&lt;br/&gt;[[Чиләбе дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1367256|Мәскәү физика-техника институты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4114109|Yefim Vodonos]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-02-01
| ''[[:d:Q219836|Звеныһородка]]''
| ''[[:d:Q1792450|сәнгать белгече]]''
| ''[[:d:Q1270949|Radishchev Art Museum]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4149868|Anatoly Grishin]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-02-20
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q742494|Томск дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-07-07
| [[Тум|Томск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4225961|Mikhail Kogalovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-03-09
| 
| ''[[:d:Q82594|информатика өлкәсендә белгеч]]''
| ''[[:d:Q4530468|Мәскәү дәүләт университетының икътисад факультеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q12108968|Станіслаў Касьперскі]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939
| [[Новочеркасск]]
| [[шагыйрь]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q114646507|Морозова, Алла Леонтьевна]]''
| data-sort-value=&quot;1939&quot; | 1939-07
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4176386|Mikhail Yerin]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-05-29
| 
| [[галим]]
| ''[[:d:Q958886|Павел Григорьевич Демидов исемендәге Ярославль дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2014&quot; | 2014-06-09
| [[Ярославль]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4380149|Valery Prozorov]]''
| data-sort-value=&quot;1940&quot; | 1940-04-29
| [[Бакы]]
| [[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4537302|G. V. Âkuševa]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-01-06
| 
| [[галим]]
| ''[[:d:Q2384139|Александр Сергеевич Пушкин исемендәге Дәүләт рус теле институты]]''
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-12-17
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q136816653|Шляхтин, Геннадий Викторович]]''
| data-sort-value=&quot;1941&quot; | 1941-08-14
| [[Кяхта]]
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-07-18
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]''
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-01-14
| ''[[:d:Q4279163|Malyy Uzen]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q260368|B.I. Stepanov Institute of Physics]]''
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-12-19
| [[Минск]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4259208|Yury Lepyokhin]]''
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-09-23
| ''[[:d:Q3623602|Dergachi, Saratov Oblast]]''
| [[укытучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1231865|педагог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2025&quot; | 2025-02-16
| [[Волгоград]]
|-
| 
| 1964
| ''[[:d:Q55164793|Boris G. Mirkin]]''
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-12-05
| 
| [[математик]]&lt;br/&gt;[[профессор]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q82594|информатика өлкәсендә белгеч]]''
| [[Югары икътисад мәктәбе|&quot;Югары икътисад мәктәбе&quot; илкүләм тикшеренү университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q375606|Биркбек]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4504389|РФА Үзәк икътисад-математика институты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q138609667|Шараевский, Юрий Павлович]]''
| data-sort-value=&quot;1942&quot; | 1942-10-03
| [[Амурдагы Николаевск]]
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-01-01
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15060700|Gennadiy Petrovitsj Jarovoy]]''
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-11-19
| ''[[:d:Q4126272|Voskresenskoye, Saratov Oblast]]''
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q4406409|Самар дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2013&quot; | 2013-07-17
| 
|-
| 
| 
| [[Анатолий Герчиков]]
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-04-29
| [[Самар]]
| [[галим]]
| [[Башкорт дәүләт университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60829606|Vadim Semënovič Aniŝenko]]''
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-10-21
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q97496745|Посадский, Виктор Николаевич]]''
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-03-14
| [[Мичуринск]]
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102257083|Vitaly Arestov]]''
| data-sort-value=&quot;1943&quot; | 1943-07-16
| 
| [[математик]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4529010|Mikhail Shchetinin]]''
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-10-17
| ''[[:d:Q4326583|Novy Biryuzyak]]''
| [[укытучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1231865|педагог]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2019&quot; | 2019-11-10
| ''[[:d:Q4453843|Tekos]]''
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q88868269|Valery Tuchin]]''
| data-sort-value=&quot;1944&quot; | 1944-02-04
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;[[профессор]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q28666155|Institute of Precision Mechanics and Control]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1342013|ИТМО университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q742494|Томск дәүләт университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 1967
| ''[[:d:Q4513038|Pyotr Cherkasov]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-01-02
| [[Мәскәү]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3400985|фәнни хезмәткәр]]''
| ''[[:d:Q4201452|РФА гомуми тарих институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1665033|РФА дөнья икътисады һәм халыкара мөнәсәбәтләр институты]]''
| 
| 
|-
| 
| 1969
| ''[[:d:Q85995437|Мартазінова Вазіра Файзулівна]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-07-29
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q2310145|метеоролог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q12164165|Ukrainian Hydrometeorological Institute]]''
| 
| 
|-
| 
| 1969
| ''[[:d:Q109485464|Бабков, Лев Михайлович]]''
| data-sort-value=&quot;1946&quot; | 1946-03-19
| [[Сарытау]]
| 
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4239985|Aleksandr Kreder]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-04-23
| [[Атбасар]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 2000-10-30
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4370913|Mikhail Poluboyarov]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-11-15
| ''[[:d:Q4277331|Malaya Serdoba]]''
| ''[[:d:Q1595570|өлкәне өйрәнүче]]''&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4405034|Viktor Sazonov]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-11-26
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2018&quot; | 2018-09-20
| [[Самар]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4480917|Boris Falikov]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-09-24
| [[Холмск]]
| ''[[:d:Q17488357|диннәр тарихчысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6051619|публицист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19829980|дин белгече]]''
| [[Россия дәүләт гуманитар университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q24010753|Valeriy Anikin]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-03-30
| [[Аткар]]
| [[математик]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-01-21
| [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]]
| [[математик]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82594|информатика өлкәсендә белгеч]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q259517|Берләшкән атом-төш тикшеренүләр институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1366589|«Дубна» дәүләт университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2021&quot; | 2021-01
| [[Дубна]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q29865436|Александр Николаевич Сальников]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-11-05
| [[Аткар]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60695018|Васильчук, Николай Сергеевич]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-05-19
| [[Орхава]]
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;2011&quot; | 2011-09-29
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q103794687|Полдников, Юрий Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-04-18
| ''[[:d:Q47045423|Рыбное]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q110041211|Nikolaj Petrovič Mašovec]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-07-06
| [[Слабутски|Слободской]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q28389|сценарист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2516866|нәшир]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12144794|прозачы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q876864|мөхәррир]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2008&quot; | 2008-05-14
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q112552491|Sergej Grigor‘jevič Borovikov]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-02-21
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;[[Jurnalist|журналист]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q12144794|прозачы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q876864|мөхәррир]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q124362692|Stepan Dadayan]]''
| data-sort-value=&quot;1947&quot; | 1947-03-24
| ''[[:d:Q158903|Шуша]]''
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q4801547|Artsakh University]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4199587|Sergey Ilyin]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-12-18
| [[Сарытау]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2017&quot; | 2017-04-24
| [[Мәскәү]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18786153|Dzhuchi Tugan-Baranovsky]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-09-06
| [[Vilnius|Вилнүс]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[Волгоград дәүләт университеты]]
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | 2015-01-05
| [[Волгоград]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q51668408|Leonid Yurevich Kossovich]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-10-15
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 1972
| ''[[:d:Q51670785|Пётр Николаевич Харченко]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-10-08
| [[Кирсаново (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)]]
| [[галим]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q59101634|Rafik Grigorjan]]''
| data-sort-value=&quot;1948&quot; | 1948-11-20
| [[Била Церква|Била-Серква]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| ''[[:d:Q204181|Тарту университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4093899|Yury Borisov]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-02-05
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| data-sort-value=&quot;2026&quot; | 2026-03-05
| [[Сарытау]]
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q98227867|Aleksandr Lazarevich Paradiz]]''
| data-sort-value=&quot;1949&quot; | 1949-01-01
| ''[[:d:Q13643099|Yasnaya]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 1973
| ''[[:d:Q113588435|Natalia Sergeyevna Gurina]]''
| data-sort-value=&quot;1950&quot; | 1950-09-04
| [[Ртищево]]
| ''[[:d:Q864503|биолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4182948|кафедра җитәкчесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q723682|dean]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| ''[[:d:Q3919286|Viciebsk State Medical University]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2510885|Беларус дәүләт тыйб университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4089633|Sergey Bogomolov]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-02-23
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q9149093|альпинист]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4173505|Վերա Եվուշկինա]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-04-18
| [[Сарытау]]
| [[композитор]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4346199|Viktor Parfyonov]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-06-21
| [[Батум]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4408429|Сарытау руханилар семинариясе]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q137018832|Александр Владимирович Базаев]]''
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-01-21
| ''[[:d:Q3266276|Vyezdnoye]]''
| ''[[:d:Q47064|хәрби хезмәткәр]]''
| 
| data-sort-value=&quot;2020&quot; | 2020-03-01
| ''[[:d:Q905459|Ardatov]]''
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4301590|Sergey Monakhov]]''
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-08-21
| [[Ростов-на-Дону]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q26255592|Oleg Shommer]]''
| data-sort-value=&quot;1952&quot; | 1952-12-11
| [[Сарытау]]
| [[Jurnalist|журналист]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 2003
| ''[[:d:Q4443030|Mikhail Stolyarov]]''
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-10-19
| [[Нәриман районы|Нариман районы]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21088196|Valery Alekseyev]]''
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-10-23
| [[Әстерхан]]
| ''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q662729|җәмәгать эшлеклесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;[[фәлсәфәче]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q19829980|дин белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q127448523|Iosipenko Alexander Daniilovich]]''
| data-sort-value=&quot;1953&quot; | 1953-06-08
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q3779582|микробиолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2919046|тереклек химиячесе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2374149|ботаник]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q6957626|Nadezhda Roshchina]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-06-30
| ''[[:d:Q4439754|Staraia Porubiojka]]''
| ''[[:d:Q13382576|ишүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17674866|Dmitry Mustafin]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-06-26
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q593644|химик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q33231|фотограф]]''
| ''[[:d:Q3151770|Д. И. Менделеев исемендәге Россия химия-технология университеты]]''
| data-sort-value=&quot;2023&quot; | 2023-02-04
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q24010706|Lyudmila Kornilova]]''
| data-sort-value=&quot;1954&quot; | 1954-08-16
| 
| [[укытучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1231865|педагог]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4371934|Aleksandr Ponomaryov]]''
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-10-13
| [[Аткар]]
| ''[[:d:Q13235160|җитештерүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q876864|мөхәррир]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 1980
| ''[[:d:Q4446588|Sergey Surovov]]''
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-10-31
| [[Сарытау]]
| [[галим]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| ''[[:d:Q4408431|Сарытау дәүләт юридик академиясе]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q21091830|Буренин, Александр Григорьевич]]''
| data-sort-value=&quot;1956&quot; | 1956-04-28
| ''[[:d:Q3642634|Borisoglebsky Urban Okrug]]''
| ''[[:d:Q188094|икътисадчы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4155552|Roman Dbar]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-11-14
| [[Пицунда]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864503|биолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15839134|эколог]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q22665614|Noerali Nazarovitsj Salichov]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-01-28
| [[Күлаб]]
| ''[[:d:Q13418253|филолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q2669434|Russian-Tajik Slavonic University]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q62714281|Кузьмин, Иван Георгиевич]]''
| data-sort-value=&quot;1957&quot; | 1957-10-15
| ''[[:d:Q18773556|Гривки (Екатериновкан кӀошт)]]''
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15080817|Igor Pleve]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-06-14
| [[Прокопьевск]]
| [[язучы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q16673925|Sergey Malykh]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-02-25
| 
| ''[[:d:Q212980|психолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4397941|Россия мәгариф академиясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4382933|Л. Г. Щукина исемендәге РМА Психология институты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q96244700|Sergey Korobov]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-10-31
| [[Пенза]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1975
| 1980
| ''[[:d:Q104023472|Юдин Александр Иванович]]''
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958
| 
| ''[[:d:Q3621491|археолог]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q60852327|Правительство Саратовской области]]''
| 
| 
|-
| 1977-09
| 1979-09
| ''[[:d:Q96101212|David Tarkhnishvili]]''
| data-sort-value=&quot;1960&quot; | 1960
| [[Tbilisi|Тбилиси]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864503|биолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q16063497|эволюционист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q109958058|population geneticist]]''
| ''[[:d:Q2324420|Ilia State University]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4072646|Mikhail Afanasyev]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961
| ''[[:d:Q4199081|Ikryanoye]]''
| ''[[:d:Q2306091|социолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4138608|Վալենտինա Գինդլեր]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-02-24
| [[Балашау]]
| [[җырчы]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q822146|җыр сүзләрен язучы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15086712|Dmitry Prokudin]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-08-12
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4525212|Moscow State School 57]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q95920193|Vladislav Vinogradov]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-02-16
| [[Төрекмәнбашы]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q117001250|Sergey Shanin]]''
| data-sort-value=&quot;1961&quot; | 1961-11-04
| [[Липецк]]
| ''[[:d:Q33999|актёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10800557|киноактер]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10798782|телевизион актёр]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2259451|театр актеры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q639669|музыкачы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 1984
| ''[[:d:Q26776674|Velikhan Mirzekhanov]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-12-10
| ''[[:d:Q28504570|Ichin]]''
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q381160|эксперт]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q589298|баш мөхәррир]]''
| ''[[:d:Q4201615|РФА җәмгыять фәннәре буенча фәнни мәгълүмат институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q96733063|Vostokovedenie i Afrikanistika]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201452|РФА гомуми тарих институты]]''&lt;br/&gt;[[Россия дәүләт гуманитар университеты]]&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;br/&gt;[[Югары икътисад мәктәбе|&quot;Югары икътисад мәктәбе&quot; илкүләм тикшеренү университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q30346650|Vera Afanasieva]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-09-26
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60832405|Elena Rostislavovna I︠A︡rskai︠a︡-Smirnova]]''
| data-sort-value=&quot;1962&quot; | 1962-11-28
| [[Волгоград]]
| ''[[:d:Q2306091|социолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;[[Югары икътисад мәктәбе|&quot;Югары икътисад мәктәбе&quot; илкүләм тикшеренү университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4721311|Alexey Chernyshov]]''
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963-02-24
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1238570|сәясәт белгече]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q15207679|Vadim Mikhaylin]]''
| data-sort-value=&quot;1964&quot; | 1964-12-13
| [[Мияс]]
| ''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q462390|доцент]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q17167049|әдәбият белгече]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4773904|антрополог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15462162|cultural historian]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19829999|культуролог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11499929|әдәбият белгече]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q62714160|Алёшина, Марина Владимировна]]''
| data-sort-value=&quot;1965&quot; | 1965-10-26
| [[Сарытау өлкәсе]]
| 
| 
| 
| 
|-
| 1983-09-01
| 1988-08-28
| ''[[:d:Q59204851|Iren E Kuznetsova]]''
| data-sort-value=&quot;1966&quot; | 1966-07-14
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q2039827|РФА радиотехника һәм электроника институты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17675145|Igor Meglinski]]''
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968-04-03
| [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]]
| ''[[:d:Q169470|физик]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1201513|Отаго университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19715616|Sevinc Hüseynova]]''
| data-sort-value=&quot;1970&quot; | 1970-01-28
| [[Славьянка (Гәдәбәй)]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4214272|Sergey Karasyov]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-09-12
| [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4483565|Physical technical lyceum 1, Saratov]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q25390523|Konstantin Andreyev]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-07-28
| [[Аткар]]
| [[адвокат]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q90156601|Roman Chuychenko]]''
| data-sort-value=&quot;1971&quot; | 1971-06-20
| [[Моздок|Мәздәк]]
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q60829518|Igor Kuznetsov]]''
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973-04-05
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| ''[[:d:Q4480803|MSU Faculty of Political Science]]''
| 
| 
|-
| 1991-09-01
| 1996-06-30
| ''[[:d:Q56046360|Alexander E. Hramov]]''
| data-sort-value=&quot;1974&quot; | 1974-09-20
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4406401|Самара дәүләт медицина университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q805777|Иммануил Кант ис. Балтыйк федераль университеты]]''&lt;br/&gt;[[Иннополис университеты|Иннополис Университеты]]&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1992
| 1997
| ''[[:d:Q18404879|Flawian Mitrofanov]]''
| data-sort-value=&quot;1975&quot; | 1975-11-17
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q91187063|Eastern Orthodox monk]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q18618519|Andrew Kozenko]]''
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-01-15
| [[Малгобәк|Малгобек]]
| [[Jurnalist|журналист]]
| ''[[:d:Q18340732|Meduza]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q7453997|Sergey Khovanskiy]]''
| data-sort-value=&quot;1977&quot; | 1977-02-12
| [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]]
| ''[[:d:Q13382566|каноэда ишүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q4154701|Elizaveta Danilova]]''
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978-01-15
| [[Сарытау]]
| [[шагыйрь]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4263842|әдәби тәнкыйтьче]]''&lt;br/&gt;[[язучы]]
| [[Николай Иванович Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт генетика, биотехнология һәм инженерия университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 2001
| ''[[:d:Q58407712|Marina Barulina]]''
| data-sort-value=&quot;1980&quot; | 1980
| 
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q102038373|гамәли математик]]''
| ''[[:d:Q28666155|Institute of Precision Mechanics and Control]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;[[Пермь дәүләт университеты|Пермь дәүләт илкүләм тикшеренү университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q51669657|Marta Antonicheva]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-03-08
| [[Бакы]]
| [[язучы]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q126028512|Кубанкин, Дмитрий Александрович]]''
| data-sort-value=&quot;1981&quot; | 1981-01-22
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q201788|тарихчы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3621491|археолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q16694641|Local Museum of Saratov Oblast]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q19910770|Ekaterina Melnikova]]''
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983-08-29
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q2066131|спортчы]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q6968045|Natalia Lobova]]''
| data-sort-value=&quot;1986&quot; | 1986-09-03
| [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]]
| ''[[:d:Q16004471|kayaker]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13382566|каноэда ишүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 2009
| ''[[:d:Q138380731|Yuri Kasimtsev]]''
| data-sort-value=&quot;1987&quot; | 1987-07-17
| ''[[:d:Q4199413|Ilovatka]]''
| ''[[:d:Q28389|сценарист]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q18545066|стендап-комик]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q17605618|Kira Stepanova]]''
| data-sort-value=&quot;1993&quot; | 1993-11-12
| [[Энгельс (шәһәр)|Энгельс]]
| ''[[:d:Q16004471|kayaker]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q108318274|Iuliia Shishova]]''
| data-sort-value=&quot;1997&quot; | 1997-03-30
| [[Сарытау]]
| ''[[:d:Q10843402|йөзүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 1994
| ''[[:d:Q134704045|Sergey Pozharnik]]''
| data-sort-value=&quot;2000&quot; | 20th century
| [[Сарытау]]
| [[эшкуар]]
| 
| 
| 
|-
| 1981-09
| 1986-07
| ''[[:d:Q21388322|Vasily Victorovich Anikin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2012-09-01
| 2015-09-01
| ''[[:d:Q27500536|Alexey S. Sazhnev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q3055126|энтомолог]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201423|Ivan Dmitrievich Papanin  Institute of Biology of Inland Waters]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q28500924|Օլգա Շինդինա]]''
| 
| [[Сарытау]]
| [[галим]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1978
| 1987
| ''[[:d:Q37367969|Igor Jouline]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q309331|Оһайо штаты университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q714439|Oak Ridge National Laboratory]]''&lt;br/&gt;[[Россия фәннәр академиясе]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1150105|Теннесси университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q6669083|Loma Linda University School of Medicine]]''&lt;br/&gt;[[Оксфорд университеты]]
| 
| 
|-
| 1992-10-01&lt;br/&gt;1984-09-01
| 1996-11-05&lt;br/&gt;1989-07-01
| ''[[:d:Q41045886|Olga V. Sosnovtseva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q186285|Копенһаген университеты]]''
| 
| 
|-
| 1990
| 1994
| ''[[:d:Q41549838|Victor Sysoev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''
| 
| 
|-
| 1983
| 1990
| ''[[:d:Q41862801|Alexandre Chigaev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1190812|University of New Mexico]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q379848|Los Alamos National Laboratory]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4182|Вейцман институты]]''
| 
| 
|-
| 1967-09-01
| 1972-06-30
| ''[[:d:Q42239051|Igor Nefedov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Россия халыклар дуслыгы университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q300980|Aalto University]]''
| 
| 
|-
| 1999-06
| 2004-06
| ''[[:d:Q43260346|Arthur Kopylov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q30263711|Research Institute of General Pathology and Pathophysiology, the Russian Academy of Medical Sciences]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19908058|Institute of Biomedical Chemistry]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4201434|Institute of Cell Biophysics]]''
| 
| 
|-
| 1979-09-01
| 1982-05-31
| ''[[:d:Q43771441|Vladimir Ponomarenko]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q2039827|РФА радиотехника һәм электроника институты]]''
| 
| 
|-
| 1991
| 1995
| ''[[:d:Q46665553|Marina Chernyshova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2007-10-01&lt;br/&gt;2001-09-01
| 2010-09-10&lt;br/&gt;2006-06-30
| ''[[:d:Q51235817|Sergey V Astakhov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| 
| 
|-
| 2011-09-01
| 
| ''[[:d:Q51534881|Yury Ishbulatov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1993-10-01&lt;br/&gt;1988-06-01
| 1997-10-01&lt;br/&gt;1993-06-01
| ''[[:d:Q51708666|Natalia B. Janson]]''
| 
| 
| [[математик]]
| ''[[:d:Q1434547|Лафборо университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q262854|Ләнкәстер үнивирситите]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2014-09-01&lt;br/&gt;2009-09-01
| 2014-07-01
| ''[[:d:Q52850035|Nadezhda Semenova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 1978
| ''[[:d:Q55154167|Dmitry A. Zimnyakov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q28666155|Institute of Precision Mechanics and Control]]''
| 
| 
|-
| 
| 2008&lt;br/&gt;2005
| ''[[:d:Q56568598|Irina Khromova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q245247|Лондон король көллияте]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3179598|Public University of Navarre]]''
| 
| 
|-
| 1999-09
| 2004-06
| ''[[:d:Q57047257|Ilya V Sysoev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2007-09-01
| 2012-07-04
| ''[[:d:Q57451126|Artur Prilepsky]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201436|Institute of Biochemistry and Physiology of Plants and Microorganisms]]''
| 
| 
|-
| 2003-09-01
| 
| ''[[:d:Q57482443|Andrey Rytik]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1988-09-01
| 1993-06-30
| ''[[:d:Q58332203|Irina Goryacheva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1979-09-01
| 1984-05-31
| ''[[:d:Q58924667|Konstantin Grankin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q936126|Кырым астрофизика обсерваториясе]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4071802|Ulugh Beg Astronomical Institute]]''
| 
| 
|-
| 
| 1993
| ''[[:d:Q59198245|Elina A Genina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q15401884|медицина галиме]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1983
| 1991
| ''[[:d:Q59689736|Oleg Ermakov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Пенза дәүләт университеты]]
| 
| 
|-
| 2001
| 2006
| ''[[:d:Q59702846|Svetlana S Konnova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1999-09-01
| 2004-07-01
| ''[[:d:Q60061783|Daniil N Bratashov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1997-07-20&lt;br/&gt;1987-10-20&lt;br/&gt;1978-09-01
| 2001-03-30&lt;br/&gt;1990-10-20&lt;br/&gt;1983-06-20
| ''[[:d:Q60962228|Dmitry Postnov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2009-07-01
| 
| ''[[:d:Q61336386|Olga E Glukhova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''&lt;br/&gt;[[математик]]
| ''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2004-09-01
| 2009-06-01
| ''[[:d:Q61473892|Alexandr V. Sadovnikov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 1975
| ''[[:d:Q61831060|Alexander N Yakunin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q28666155|Institute of Precision Mechanics and Control]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q62610244|Alexander Balanov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1434547|Лафборо университеты]]''
| 
| 
|-
| 2012-03-01
| 
| ''[[:d:Q62731164|Svetlana Klimova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2003-09
| 2008-06
| ''[[:d:Q63770987|Varvara Kozyreva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q5020439|California Department of Public Health]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q115376|Көнбатыш Вирҗиния үнивирситите]]''
| 
| 
|-
| 2000-09-01
| 2004-06-30
| ''[[:d:Q63889394|Irina V Kabakova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1145731|University of Technology Sydney]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q189022|Лундын импирия көллияте]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1002486|AMOLF]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q487556|Сидней университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q66605794|Mike Mirzayanov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q82594|информатика өлкәсендә белгеч]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q1342013|ИТМО университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q5140130|Codeforces]]''
| 
| 
|-
| 1976-09-01
| 1981-08-30
| ''[[:d:Q71623909|Alexey Aksinenko]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q30263216|Institute of Physiologically Active Compounds]]''
| 
| 
|-
| 1970-10-01&lt;br/&gt;1965-09-01
| 1973-10-01&lt;br/&gt;1970-07-20
| ''[[:d:Q72142829|Marina V. Frontasyeva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q259517|Берләшкән атом-төш тикшеренүләр институты]]''
| 
| 
|-
| 1991-08-01&lt;br/&gt;1984-09-01
| 1996-01-18&lt;br/&gt;1991-07-01
| ''[[:d:Q73464819|Nikita Ryskin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1970
| 1975
| ''[[:d:Q74409202|Victor F. Melnikov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q845924|Пулково обсерваториясе]]''
| 
| 
|-
| 2012-10-04
| 2012-10-04
| ''[[:d:Q77193420|Vladimir Salmin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Себер федераль университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4239243|Красноярск дәүләт медицина университеты]]''
| 
| 
|-
| 1973-09-01
| 1978-06-01
| ''[[:d:Q78067127|Svetlana Konnova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1981
| 1987
| ''[[:d:Q79925793|Svetlana Belova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q52842944|Saratov Research Institute of Traumatology and Orthopedics]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q80814769|Lilia Petrova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201436|Institute of Biochemistry and Physiology of Plants and Microorganisms]]''
| 
| 
|-
| 2005-09-01&lt;br/&gt;2000-09-01
| 2008-11-14&lt;br/&gt;2005-07-31
| ''[[:d:Q83420091|Andrey V Starodubov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q2039827|РФА радиотехника һәм электроника институты]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1995-09-01
| 
| ''[[:d:Q83423231|Julia Skibina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1995-08
| 2000-06
| ''[[:d:Q83579666|Yulia A Getmanenko]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q793867|Скриппс университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q864855|Җорҗия технология университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q83975467|Marina Burashnikova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q84033045|Michael Slepchenkov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2000-09-01
| 2006-06-01
| ''[[:d:Q84766226|Denis V Fateev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2015-09-01&lt;br/&gt;2010-09-01
| 2019-09-01&lt;br/&gt;2015-07-08
| ''[[:d:Q85498149|Ekaterina S Prikhozhdenko]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2005-09-01&lt;br/&gt;2010
| 2010-07-03&lt;br/&gt;2013
| ''[[:d:Q85721436|Sergey German]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4422083|Сколково фән һәм технологияләр институты]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2003
| 2008
| ''[[:d:Q85886768|Porshakov Aleksandr Porshakov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q30265880|Russian Scientific Research Institute Microbe]]''
| 
| 
|-
| 2016
| 
| ''[[:d:Q86088421|Ekaterina Lengert]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1962613|Беренче Мәскәү медицина университеты]]''
| 
| 
|-
| 1990-10-10&lt;br/&gt;1982-09-01
| 1993-10-10&lt;br/&gt;1989-07-01
| ''[[:d:Q86606337|Evgeny G Glukhovskoy]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q86774060|Denis Utkin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q30265880|Russian Scientific Research Institute Microbe]]''
| 
| 
|-
| 1994-09-01&lt;br/&gt;1984-09-01
| 1997-12-31&lt;br/&gt;1988-06-20
| ''[[:d:Q86788269|Svetlana Rogacheva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]''
| 
| 
|-
| 2012&lt;br/&gt;2007
| 2016&lt;br/&gt;2012
| ''[[:d:Q87038568|Vladimir Semenov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;''[[:d:Q51985|Берлин техника университеты]]''
| 
| 
|-
| 1974-09-01
| 1979-07-01
| ''[[:d:Q87315135|Alexander Fainleib]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2011
| 2014
| ''[[:d:Q87412554|Alexey M Tsikin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс университеты|Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы финанс университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q87675672|Anastassia N. Alexandrova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q593644|химик]]''
| ''[[:d:Q174710|Лос-Анджелестагы Калифорния университеты]]''
| 
| 
|-
| 2009-09
| 2014-06
| ''[[:d:Q87702937|Mariia Saveleva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2013&lt;br/&gt;2008
| 2013
| ''[[:d:Q87764198|Anton Sdobnov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1357517|Оулу университеты]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q87927854|Maria Kupryashina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201436|Institute of Biochemistry and Physiology of Plants and Microorganisms]]''
| 
| 
|-
| 2014-05-06
| 2018-12
| ''[[:d:Q87948559|Maxim A Kurochkin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2002
| 2007
| ''[[:d:Q87978278|Alexander V Cherkasov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2014-09-01&lt;br/&gt;2006-09-01&lt;br/&gt;2001-09-01
| 2016-07-31&lt;br/&gt;2009-12-31&lt;br/&gt;2006-07-31
| ''[[:d:Q88076802|Ekaterina N Lazareva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2011-09-01
| 2017-06-01
| ''[[:d:Q88164483|Anatoly A Abalymov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1137665|Гент университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4422083|Сколково фән һәм технологияләр институты]]''
| 
| 
|-
| 2012&lt;br/&gt;2007
| 2015&lt;br/&gt;2012
| ''[[:d:Q88234242|Nikita S Frolov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q833670|Лөвен католик университеты]]''&lt;br/&gt;[[Иннополис университеты|Иннополис Университеты]]&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1988-09-01
| 1994-06-30
| ''[[:d:Q88293966|Natalia A Burmistrova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89250501|Денис Воронин]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Россия дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендә Россия дәүләт нефть һәм газ университеты]]&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2008
| 2013
| ''[[:d:Q89267689|Stella Yevstigneyeva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201436|Institute of Biochemistry and Physiology of Plants and Microorganisms]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89387895|Anton Krynkin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q169470|физик]]''
| ''[[:d:Q823917|Шеффилд университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89443344|Andrey Grachev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2012-09-01&lt;br/&gt;2007-09-01
| 2016-10-01&lt;br/&gt;2012-06-23
| ''[[:d:Q89443346|Dmitry Mitin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1994
| 2003
| ''[[:d:Q89456013|Vladislav V Serov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1997-09-01
| 2007-05-30
| ''[[:d:Q89631718|Popyhova Era]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4408455|Сарытау дәүләт медицина университеты]]''
| 
| 
|-
| 2010-09-01
| 
| ''[[:d:Q89759985|Tatiana M Medvedeva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201459|Institute of Higher Nervous Activity]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1969-09-01
| 1974-07-01
| ''[[:d:Q89807815|Vladimir Kisin]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2011-09-01&lt;br/&gt;2015-09-01
| 2015-07-01&lt;br/&gt;2017-08-31
| ''[[:d:Q89953195|Elena Pitsik]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Иннополис университеты|Иннополис Университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q805777|Иммануил Кант ис. Балтыйк федераль университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q89953197|Vadim Grubov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Иннополис университеты|Иннополис Университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 1985
| ''[[:d:Q90225106|I B Zakharova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q90773181|Yulia Svenskaya]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2014-09&lt;br/&gt;2018-09
| 2018-06&lt;br/&gt;2020-06
| ''[[:d:Q90773656|Anastasiia A Kozlova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2011-09-01&lt;br/&gt;2015-09-01
| 2015-07-01&lt;br/&gt;2017-07-01
| ''[[:d:Q90773658|Roman A Verkhovskii]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2013
| 2017
| ''[[:d:Q90913190|Ekaterina Zinchenko]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 1994
| 2003
| ''[[:d:Q91798503|Elena S Yurina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q30263208|Institute of Solution Chemistry]]''
| 
| 
|-
| 1997-09-01
| 2002-06-01
| ''[[:d:Q92067591|Ekaterina Y Shurkova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1474100|Old Dominion University]]''&lt;br/&gt;[[Edinburg universitetı|Эдинбург университеты]]
| 
| 
|-
| 2012-09-01
| 2018-09-01
| ''[[:d:Q92686834|Anna M Vostrikova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 2014-09-01
| 2016-06-29
| ''[[:d:Q92911748|Boris Latosh]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q259517|Берләшкән атом-төш тикшеренүләр институты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q12586769|Institute for Basic Science]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1366589|«Дубна» дәүләт университеты]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1161297|Сассекс университеты]]''&lt;br/&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты|Михаил Васильевич Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]
| 
| 
|-
| 1985-09
| 1990-06
| ''[[:d:Q92978074|Anna B Shipovskaya]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1998-09
| 2003-06
| ''[[:d:Q92978077|Olga N Malinkina]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1995-09-01
| 2000-06-08
| ''[[:d:Q93042332|Danila Prikazchikov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q1737734|Keele University]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q1472245|Мәскәү дәүләт техника университеты]]''
| 
| 
|-
| 1971-06-11
| 
| ''[[:d:Q93190188|Boris D Zaitsev]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2007-10-01&lt;br/&gt;2002-09-01
| 2011-02-17&lt;br/&gt;2007-06-14
| ''[[:d:Q94481042|Nataliya Stankevich]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;[[Югары икътисад мәктәбе|&quot;Югары икътисад мәктәбе&quot; илкүләм тикшеренү университеты]]
| 
| 
|-
| 2002
| 2007
| ''[[:d:Q95561338|Elena L Kossovich]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[МИСиС Илкүләм фән һәм технология университеты]]
| 
| 
|-
| 1993-09-01
| 1999-06
| ''[[:d:Q95989196|N Y Rusetskaya]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 2009
| 2015
| ''[[:d:Q96197503|Eugene A Sheck]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q15846344|Смоленск дәүләт медицина университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q96824806|Yulia Filip'echeva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q4201436|Institute of Biochemistry and Physiology of Plants and Microorganisms]]''
| 
| 
|-
| 2003
| 2009
| ''[[:d:Q98158372|Alina Ryabova]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102288211|Vasilii' A. Fortunatov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102289388|Valentin S. Trokhimenko]]''
| 
| 
| [[математик]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102291179|Vladimir S. Garvatsky]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102291182|Vladimir T. Kulik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 1964
| 1969
| ''[[:d:Q102292970|Vladimir Abramovich Strauss]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102301162|Vladislav Fedorovich Emel'yanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102301328|Iosif Yakovlevich Chernyavskii]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102304277|Georgii Petrovich Boev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102307393|Sergey Yurievich Graf]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102307394|Olga Evgenievna Baranova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102307395|Alexander Anatolievich Golubev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102307396|Victor Vadimovich Grigoriev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102307397|Denis Leonidovich Stupin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102311540|Anton Sergeevich Galaev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102311541|Mark Volfovich Losik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102317375|Anna L. Libih (Libikh)]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102347653|Sergey Buterin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102347655|Mikhail Ignatiev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102347656|Konstantin Kravchenko]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102347659|Pavel Kudishin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102347660|Yulja Kuryshova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102347661|Dmitry Lukomskii]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102347664|Oleg Gorbunov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102347667|Dmitry Poplavskii]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102360669|Evgenii N. Roiz]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102370910|Vladislav Bronislavovich Poplavskii]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102370913|Albert Vladimirovich Gohman]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102370920|Yurii Ivanovich Ermakov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102370925|Viacheslav Nikolaevich Salii]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102371035|Valerii Aftahovich Yumaguzhin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102371039|Viktor Vladimirovich Rozen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102371042|Oleg Vladimirovich Shimel'fenig]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102371045|A. S. Udalov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102383195|Mark A. Spivak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102383196|Yurii E. Penzov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102383227|Samuil A. Kaganov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102383228|I. S. Tarasov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102383597|Natal'ya Fyodorovna Ržehina]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102383600|S. M. Čašečnikov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102383604|Nikolai' Kabanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102384671|Georgiĭ I. Žotikov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102384672|David Efimovich Chernyĭ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102385555|F. Kagan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102385557|A. Peršin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102386459|A. F. Ravič]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102386465|Vladislav L. Arkhangelʹskiĭ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102386469|E. V. Pavlovskiĭ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102386472|A. I. Raben]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102387377|M. B. Dikhtyar']]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102387381|Sergei' D. Orlov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102387384|Sergei' A. Liber]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102393765|Alexander Vasil'ev]]''
| 
| 
| [[профессор]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| ''[[:d:Q204457|Берген университеты]]''
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102399594|Anastasia Vladimirovna Zharkova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102399600|Svetlana Gennadievna Kurnosova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102399601|Andrei Vladimirovich Filkin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102399602|Mikhail Borisovich Abrosimov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102399820|Mikhail Aleksandrovich Kabanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102399821|Mikhail Matveevich Katz]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102399822|Aleksandra Valerievna Kireeva]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102399824|Aleksandr Alekseevich Dolgov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102400005|Igor Ivanovich Melnik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102403052|Sergey Valentinovich Bykov]]''
| 
| 
| [[математик]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102403626|Ol'ga Valentinovna Okhlupina]]''
| 
| 
| [[математик]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102406553|Galina Kamyshova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q102435250|Iraida Frolova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q103001398|Pavel Gumenyuk]]''
| 
| 
| [[математик]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q103001407|Alexander Kuznetsov]]''
| 
| 
| [[математик]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q103001420|Svetlana Romanova]]''
| 
| 
| [[математик]]
| 
| 
| 
|-
| 1989
| 1994
| ''[[:d:Q103824638|Pavel V Kuptsov]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1650915|тикшеренүче]]''
| [[Югары икътисад мәктәбе|&quot;Югары икътисад мәктәбе&quot; илкүләм тикшеренү университеты]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4408464|Сарытау дәүләт техник университеты]]''&lt;br/&gt;Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q104677652|Yury Blinkov]]''
| 
| 
| [[математик]]
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты&lt;br/&gt;[[Россия халыклар дуслыгы университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 2007
| ''[[:d:Q107500913|Artur Davoyan]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1622272|университет профессоры]]''
| ''[[:d:Q174710|Лос-Анджелестагы Калифорния университеты]]''&lt;br/&gt;[[Pensilvaniä universitetı|Пенсилвания университеты]]
| 
| 
|-
| 
| 1994
| ''[[:d:Q109600308|Tatʹi︠a︡na Nikolaevna Medvedeva]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q61747890|интеллектуаль уеннар катнашучысы]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q106368265|linguistics teacher]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q13418253|филолог]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 1966-04
| 2013-12
| ''[[:d:Q122842155|Iya IIvanovna Molostovskaya]]''
| 
| 
| ''[[:d:Q1662561|палеонтолог]]''
| Николай Гаврилович Чернышевский исемендәге милли-тикшеренү дәүләт университеты
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q123585517|Mikhail Krasnov]]''
| 
| [[Сарытау]]
| [[укытучы]]
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q136087475|Taisiia Ivanovna Lukiantseva]]''
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| ''[[:d:Q138609723|Захаров, Михаил Иванович]]''
| 
| ''[[:d:Q4397307|Romanovka]]''&lt;br/&gt;[[Сарытау өлкәсе]]
| 
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
&lt;small&gt;{{искәрмәләр}}&lt;/small&gt;

== Әдәбият ==
* [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/444.htm Саратовский государственный университет им. Н. Г. Чернышевского] // [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/Universytety_narkompros.html Университеты и научные учреждения] / Ред. коллегия: Р. И. Белкин, Г. И. Бройдо, [[Хаҗи Габидуллин|Х. З. Габидуллин]] и др.; Наркомпрос РСФСР. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.; Л.: Объединённое научно-техническое издательство, 1935. — VIII, 585 с.

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}

== Шулай ук карагыз ==
{{Портал|Мәгариф}}
* [[Россия югары уку йортлары исемлеге]]
{{Россия классик университетлары ассоциациясе}}

[[Төркем:Әлифба буенча университетлар]]
[[Төркем:1909 елда нигезләнгән уку йортлары]]
[[Төркем:Россия университетлары]]
[[Төркем:Сарытау дәүләт университеты]]</text>
      <sha1>3lu4pi2jvw3u0a6p24pfssrpuobdle8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Җүкей (Акмола өлкәсе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>404586</id>
    <revision>
      <id>6025774</id>
      <parentid>4679338</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:45:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="e5b5l4zclkh8zka5m5hohhh9a1getac" xml:space="preserve">{{ТП-Казакъстан
| АТОК = 114547200
}}
'''Җүкей''' ({{lang-kk|Жүкей}}) — [[Казакъстан]]ның [[Акмола өлкәсе‎]]ндә урнашкан авыл.&lt;ref&gt;{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-02-08 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.&lt;ref&gt;Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.&lt;/ref&gt;

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 171 кеше яши&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 елда Казакъстан Республикасында халык санын алу нәтиҗәләре. Астана. 2011. 1 том.]&lt;/ref&gt;, шул исәптән:
[[казакълар]] — 59,65 %,
[[урыслар]] — 28,65 %,
башка халыклар — 11,70 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/#:~:text=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%2C%20%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B Этнослар, торак пунктлар һәм яшь буенча Казахстан Республикасы халкының саны.]&lt;/ref&gt;.

== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q13640878. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

== Әдәбият ==
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

[[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]]
[[Төркем:Акмола өлкәсе‎ торак пунктлары]]
{{Kazakhstan-geo-stub}}</text>
      <sha1>e5b5l4zclkh8zka5m5hohhh9a1getac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колесниковка (Төньяк Казакъстан өлкәсе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>405486</id>
    <revision>
      <id>6025748</id>
      <parentid>4683340</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4295" sha1="6j96iqstd4mxwc9purxf0fn2kn1s49p" xml:space="preserve">{{ТП-Казакъстан
| АТОК = 593240500
}}
'''Колесниковка''' ({{lang-kk|Колесниковка}}) — [[Казакъстан]]ның [[Төньяк Казакъстан өлкәсе‎]]ндә урнашкан авыл.&lt;ref&gt;{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-01-01 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.&lt;ref&gt;Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.&lt;/ref&gt;

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 62 кеше яши&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 елда Казакъстан Республикасында халык санын алу нәтиҗәләре. Астана. 2011. 1 том.]&lt;/ref&gt;, шул исәптән:
[[казакълар]] — 54,84 %,
[[урыслар]] — 40,32 %,
башка халыклар — 4,84 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/#:~:text=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%2C%20%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B Этнослар, торак пунктлар һәм яшь буенча Казахстан Республикасы халкының саны.]&lt;/ref&gt;.

== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q13647505. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

== Әдәбият ==
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

[[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]]
[[Төркем:Төньяк Казакъстан өлкәсе‎ торак пунктлары]]
{{Kazakhstan-geo-stub}}</text>
      <sha1>6j96iqstd4mxwc9purxf0fn2kn1s49p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кособа (Казталов районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>405689</id>
    <revision>
      <id>6025775</id>
      <parentid>4683068</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4247" sha1="9ywhjb1ffcnn0lk556xrvjf46pwdmuh" xml:space="preserve">{{ТП-Казакъстан
| АТОК = 274859400
}}
'''Кособа''' ({{lang-kk|Қособа}}) — [[Казакъстан]]ның [[Көнбатыш Казакъстан өлкәсе‎]]ндә урнашкан авыл.&lt;ref&gt;{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-01-01 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.&lt;ref&gt;Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.&lt;/ref&gt;

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 142 кеше яши&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 елда Казакъстан Республикасында халык санын алу нәтиҗәләре. Астана. 2011. 1 том.]&lt;/ref&gt;, шул исәптән:
[[казакълар]] — 97,89 %,
башка халыклар — 2,11 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/#:~:text=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%2C%20%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B Этнослар, торак пунктлар һәм яшь буенча Казахстан Республикасы халкының саны.]&lt;/ref&gt;.

== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q13652588. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

== Әдәбият ==
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

[[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]]
[[Төркем:Көнбатыш Казакъстан өлкәсе‎ торак пунктлары]]
{{Kazakhstan-geo-stub}}</text>
      <sha1>9ywhjb1ffcnn0lk556xrvjf46pwdmuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Костүбе (Түркестан өлкәсе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>405704</id>
    <revision>
      <id>6025760</id>
      <parentid>6010363</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3305" sha1="74048e0vu28t6q5ebcij6if8taf8gtj" xml:space="preserve">{{ТП-Казакъстан
| АТОК = 515853200
}}
'''Костүбе''' ({{lang-kk|Қостөбе}}) — [[Казакъстан]]ның [[Төркестан өлкәсе]]ндә урнашкан авыл.&lt;ref&gt;{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-01-01 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.&lt;ref&gt;Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.&lt;/ref&gt;

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}

== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q15918910. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;1893&quot; | 1893
| ''[[:d:Q16434874|Бөгембаев Айтжан]]''
| 
| 
| 
| No/unknown value
| ''[[:d:Q2549636|Bayzaq District]]''
|}
{{Wikidata list end}}


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

== Әдәбият ==
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

[[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркестан өлкәсе торак пунктлары]]
{{Kazakhstan-geo-stub}}</text>
      <sha1>74048e0vu28t6q5ebcij6if8taf8gtj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Норгиса Телендиев авылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>406701</id>
    <revision>
      <id>6025743</id>
      <parentid>4682231</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4867" sha1="pz2fmhek2ckyy8vu73sn5o359u2krr6" xml:space="preserve">{{ТП-Казакъстан
| АТОК = 196843300
}}
'''Норгиса Телендиев авылы''' ({{lang-kk|Нұрғиса Тілендиев ауылы}}) — [[Казакъстан]]ның [[Алматы өлкәсе]]ндә урнашкан авыл.&lt;ref&gt;{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-01-01 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.&lt;ref&gt;Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.&lt;/ref&gt;

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 3322 кеше яши&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 елда Казакъстан Республикасында халык санын алу нәтиҗәләре. Астана. 2011. 1 том.]&lt;/ref&gt;, шул исәптән:
[[казакълар]] — 79,89 %,
[[урыслар]] — 11,17 %,
башка халыклар — 8,94 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/#:~:text=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%2C%20%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B Этнослар, торак пунктлар һәм яшь буенча Казахстан Республикасы халкының саны.]&lt;/ref&gt;.

== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q13648740. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;1925&quot; | 1925-04-01
| [[Нургыйса Тлендиев]]
| [[Мәскәү дәүләт консерваториясе]]
| ''[[:d:Q158852|дирижёр]]''&lt;br/&gt;[[композитор]]
| 
| data-sort-value=&quot;1998&quot; | 1998-10-15
| [[Алматы]]
|-
| data-sort-value=&quot;1927&quot; | 1927-01-22
| ''[[:d:Q24247073|Alaý Nüsipbekulı Jaqıpbayev]]''
| ''[[:d:Q1513804|Каныш Сәтбаев исемендәге Казакъ илкүләм техника университеты]]''
| [[галим]]
| 
| data-sort-value=&quot;1976&quot; | 1976-04-01
| [[Алматы]]
|}
{{Wikidata list end}}


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

== Әдәбият ==
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

[[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]]
[[Төркем:Алматы өлкәсе торак пунктлары]]
{{Kazakhstan-geo-stub}}</text>
      <sha1>pz2fmhek2ckyy8vu73sn5o359u2krr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтынтүбе (Казыгорт районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>408844</id>
    <revision>
      <id>6025749</id>
      <parentid>4673266</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3349" sha1="d34hkuy0c92yhqh6li4mdnuua9fogvg" xml:space="preserve">{{мәгънәләр|Алтынтүбе (мәгънәләр)}}
{{ТП-Казакъстан
| АТОК = 514033100
}}
'''Алтынтүбе''' ({{lang-kk|Алтынтөбе}}) — [[Казакъстан]]ның [[Төркестан өлкәсе]]ндә урнашкан авыл.&lt;ref&gt;{{Citation |title=2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том |url=http://stat.gov.kz/census/national/2009/region |access-date=2021-02-09 |archive-date=2019-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Биредә [[климат]] континенталь. [[Гыйнвар]]ның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. [[Җилләр розасы]]нда төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) [[җил]]ләр өстенлек итә. Тотрыклы [[кар]] катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.&lt;ref&gt;Бейсенова А., Карпеков К. Физическая география Казахстана. Учебник для 8 класса. — Алматы: Атамура, 2004. — 256 с.&lt;/ref&gt;

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}

== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q16272974. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;2006&quot; | 2006-12-26
| ''[[:d:Q133799806|Zhasulan Amir]]''
| 
| ''[[:d:Q937857|футболчы]]''
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

== Әдәбият ==
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

[[Төркем:Казакъстан торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркестан өлкәсе торак пунктлары]]
{{Kazakhstan-geo-stub}}</text>
      <sha1>d34hkuy0c92yhqh6li4mdnuua9fogvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лена Карамова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422231</id>
    <revision>
      <id>6025793</id>
      <parentid>2980758</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9302" sha1="9xlo6c8mkj0kpb7nk8irv9qhbb6ib9p" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Карамова Лена Мирза кызы''' ([[6 февраль]] [[1939 ел]]) — галим-табиб-профпатолог, югары мәктәп укытучысы, җәмәгать эшлеклесе. 1979-1997 елларда Уфа Хезмәт медицинасы һәм кеше экологиясе фәнни-тикшеренү институты директоры. [[Башкортстан Фәннәр академиясе|Башкортстан Фәннәр Академиясенең]] мөхбир әгъзасы (1991), медицина фәннәре докторы (1986), профессор (1992), Башкортстанның атказанган фән эшмәкәре (1992), Россиянең (2006) һәм [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Башкорт АССРның]] (1985) атказанган табибы, Россия Федерациясе Дәүләт санитария эпидемиалогия хезмәтенең мактаулы хезмәткәре (1995). [[Хөрмәт Билгесе ордены|«Мактау Билгесе»]] (1981) һәм «Башкортстан Республикасында күрсәткән хезмәтләре өчен» (2014) орденнары кавалеры.

== Биографиясе ==
Лена Мирза кызы Карамова&lt;ref&gt;{{Cite web|title=КАРАМОВА Лена Мирзаевна|url=http://encycl.bash-portal.ru/karamova.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EP0rtcvh?url=http://encycl.bash-portal.ru/karamova.htm|archivedate=2013-02-13|accessdate=2013-02-02}}&lt;/ref&gt; 1939 елның 6 февралендә [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Башкорт АССРның]] [[Балтач районы (Башкортстан)|Балтач районы]] [[Иске Балтач (мәгънәләр)|Иске Балтач]] авылында туган.

[[1962 ел|1962 елда]] [[Башкорт дәүләт медицина университеты|Башкорт дәүләт медицина институтын]] белем ала. Институттан соң [[Учалы]] кала дәваханасында табиб (1962-1966), [[Балтач (мәгънәләр)|Балтач]] үзәк район дәваханәсенең баш табибы (1966-1969), Уфа шәһәренең [[Уфаның Киров районы|Киров районы]] тубдиспансер табибы (1969-1970); 1973 елдан алып Уфа Хезмәт медицина һәм кеше экологиясе фәнни-тикшеренү институтында: бүлек мөдире, 1974 елдан — алып өлкән гыйльми хезмәткәр, 1979 елдан — директор, 1997 елдан алып баш тикшеренүче, бер вакытта 1975-1979 елларда — Медицина хезмәткәрләре профсоюзының Башкортстан мәйдан комитеты җитәкчесе. 1989-1998 елларда — [[Башкорт дәүләт медицина университеты|БДМУ]]&lt;nowiki/&gt;да укыта.

1970-1973 елларда 1-нче Ленинград медицина институтында сәламәтлек саклау һәм социаль гигиенаны оештыру буенча аспирантурада укый. [[1973 ел|1973 елда]] «Гинекологик авыручанлыгы һәм аның янында медицина ярдәм күрсәтү оештыру» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. [[1986 ел|1986 елда]] «Нефть эшкәртү сәнәгатендә фәнни-техник прогресс, аның эшчеләрнең сәламәтлегенә йогынты ясавы» темасына докторлык диссертациясе яклый.

[[1991 ел|1991 елда]] Л. Карамова Башкортстан Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайлана.

Карамованың фәнни тикшеренүләре хезмәт шартларына яраклашу проблемаларына, ''һөнәри авыруларны'' башлангыч стадияләрендә диагностикалау критерийларын, профессиональ хәвефнең саулыкка зарарлыгын бәяләү ысулларын эшләүгә һәм нефтехимия сәнәгате һәм химия сәнәгатендә эшләүнең сәламәтлек өчен хәвефсез стажын эре сәнәгать һәм авыл хуҗалыгы предприятиеләре урнашкан төбәкләрдә медицина экологиясенең фәнни нигезләрен билгеләүгә багышланган.

Карамова тарафыннан махсус профпатологик медицина ярдәмен оештыру принципларын, начар һәм зарарлы хезмәт шартларында эшләү өчен профессиональ сайлау һәм яраклылык критерийлары, сәнәгать предприятиеләре эшчеләренең сәламәтлек хәләтен күзаллау һәм аңа идарә итүнең автоматлаштырылган системасының принциплары һәм нигезләре эшләнә.

Карамованың тикшеренү исемлекләре Россия һәм җөмһүрият күләмендә 90-га якын норматив һәм методик документ төзегәндә файдалынган.

Карамова Л. М. медицина өлкәсендә фәнни мәктәп булдырган. Аның укучылары арасында бер фән докторы һәм тугыз кандидатлык бар.

== Хезмәтләре ==
Карамова Лена Мирза кызы — 470-кә якын фәнни хезмәт һәм 5 уйлап табу авторы.

* Руководство по проф заболевания. М. Под ред. Н. Ф. Измеров (1983 и 1996)
* Руководство по гигиене труда. М под ред. Н. Ф. Измеров (1987)
* Социально-гигиенические аспекты здоровья рабочих НПЗ, Уфа. Под ред. Л. М. Карамов (1990)
* Карамай и здоровье, Уфа. Под ред. Л. М. Карамов (1993)
* Методические основы и система критериев для назначений льготн пенсий по условия труда, соавт. М (1995)
* Медико-биологические последствия диоксин. Уфа. Под ред. Л. М. Карамов (2002)
* Көнбатыш Гербы: экология и безопасность жизнедеятельности. соавт. Уфа (2003)

== Мактаулы исемнәре ==
* БАССР-ның Югары Советы Президиумының Мактаулы грамотасы (1989, 1994). 
* Башкортстан Хөкүмәтенең Кадерле грамотасы (2004). 
* ВДНХ бронза миналы (1986, 1988). 
* «Мактаулы Билгесе» ордены (1981). 
* «Башкортстан Республикасында күрсәткән хезмәтләре өчен» ордены (2014).
* «Хезмәт ветераны» миналы (1987). 
* «Ленинград блокадасыннан чыгу» миналы (2004).

== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}

== Әдәбият ==

* Кто есть кто в Республике Гербы. Уфа: Гербы, 1995

== Сылтамалар ==

* Карамова Лена Мирза ҡыҙы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-88185-143-9&lt;/nowiki&gt;. {{V|2|02|2021}}
* http://www.famous-scientists.ru/651
* http://www.anrb.ru/blog/alias/karamova
* http://www.rae.ru/use/pdf/2004/6/64.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621170957/http://www.rae.ru/use/pdf/2004/6/64.pdf |date=2013-06-21 }}
[[Төркем:Әлифба буенча галимнәр]]
[[Төркем:Башкортстанның Балтач районында туганнар]]
[[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]]
[[Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре]]
[[Төркем:РФ атказанган табиблары]]
[[Төркем:Медицина фәннәре докторлары]]
[[Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]]
[[Төркем:1939 елда туганнар]]
[[Төркем:6 февраль көнне туганнар]]</text>
      <sha1>9xlo6c8mkj0kpb7nk8irv9qhbb6ib9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комтура мәгарәләре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>460088</id>
    <revision>
      <id>6025742</id>
      <parentid>4114800</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13018" sha1="cio8ymr6mvyyft8mb473h2ptd0mm0ql" xml:space="preserve">{{TurkicMarathon2021}}
{{Гыйбадәтханә
|Гыйбадәтханә төре                = Гыйбадәтханә
|Татар атамасы                    = 
|Үз атамасы                       = 
|Рәсем                            = Kuntula Grottoes 1, Kuqa.jpg
|Рәсем язуы                       = 
|Рәсем зурлыгы                    = 
|Хәзерге халәте                   = 
|Ил                               = Кытай
|Урнашу урыны статусы             = төбәк / район
|Урнашу урыны                     = [[Шеңҗан]], [[Куця даирәсе]]
|Кординаталар = {{coord|41.7117|N|82.6784|E|display=inline, title|region:CN_type:city_source:unesco}}
|Дин                              = 
|Мәхәллә                          =
|Кайсы дини агымга карый          = [[Буддачылык]]
|Бина төре                        = 
|Мигъмарият стиле                = 
|Проект авторы                    = 
|Төзүче                           = 
|Нигезләүче                       = 
|Беренче телгә алу                = 
|Нигезләү                         = 5-нче гасырдан 11-нче гасырга кадәр
|Төп даталар                      = 
|Юк ителгән                       =
|Төзелешнең башлануы              = 
|Төзелешнең тәмамлануы            = 
|Янкормалары                      =
|Ядкәрләре                        =
|Халәте                           = 
|Сайт                            = 
|Commons                          =
}}
'''Комтура Мең Будда Мәгарәләре''' (традицион Кытай иероглифлары беләнː 庫木吐喇千佛洞 гадиләштерелгән Кытай иероглифлары беләнː 库木吐喇千佛洞 Kùmùtǔlǎ Qiānfódòng) (шулай ук Комтура) Кытайда, [[Шеңҗан]] автоном регионында Буддачылык мәгарә гыйбадәтханәсе урыны. Урын борынгы [[Böyek yefäk yulı|Ефәк Юлында]] [[Куча]]дан 25 км га көнбатышка, [[Куця Даирәсе]]ндә урнашкан.&lt;ref name=&quot;Agnew&quot;&gt;{{cite book |url=http://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/pdf/2nd_silkroad1.pdf |title=Conservation of Ancient Sites on the Silk Road: Proceedings of the Second International Conference |editor=Agnew, Neville |year=2010 |publisher=[[Getty Conservation Institute]] |isbn=9781606060131 |pages=37–9 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240416101436/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/pdf/2nd_silkroad1.pdf |date=2024-04-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |script-title=zh:库木吐喇石窟内容总录 |trans-title=A general record of the Kumtura caves |language=zh |editor=Wang Weidong |publisher=文物出版社 |year=2008 |isbn=9787501023844}}&lt;/ref&gt; Якындагы башка мәшһүр урыннар булып [[Кызылгаһа мәгарәләре]], [[Кызыл Мәгарәләре]], [[Субашы гыйбадәтханәсе]] һәм [[Симсим мәгарәләре]] тора.&lt;ref&gt;(Other than Kizil)... &quot;The nearby site of Kumtura contains over a hundred caves, forty of which contain painted murals or inscriptions. Other cave sites near Kucha include Subashi, Kizilgaha, and Simsim.&quot; in {{cite book |last1=Buswell |first1=Robert E. |last2=Lopez |first2=Donald S. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4805-8 |page=438 |url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&amp;pg=PA438 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Бишенче гасырдан унберенче гасырга карый торган 112 мәгарә гыйбадәтханәсе сакланып калган. Урын калдырылганнан соң ара-тирә яшәүдән зыян күрелеп Комтурага Кытай Үзәк Азиясенә берничә иртә чит ил экспедициясе зиярәт кылган, алар арасында [[1902 Отани экспедициясе]], [[Сергей Фёдор улы Ольденбург]] һәм [[Альберт фон Ле Кок]] экспедицияләре.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://idp.bl.uk/pages/collections_jp.a4d |title=Japanese Collections |publisher=[[International Dunhuang Project]] |access-date=28 April 2012 |accessdate=2021-07-05 |archivedate=2006-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060208021535/http://idp.bl.uk/pages/collections_jp.a4d }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://idp.bl.uk/pages/collections_de.a4d |title=Russian Collections |publisher=[[International Dunhuang Project]] |access-date=28 April 2012 |accessdate=2021-07-05 |archivedate=2006-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060208023718/http://idp.bl.uk/pages/collections_de.a4d }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://idp.bl.uk/pages/collections_ru.a4d |title=German Collections |publisher=[[International Dunhuang Project]] |access-date=28 April 2012 |accessdate=2021-07-05 |archivedate=2017-04-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421024114/http://idp.bl.uk/pages/collections_ru.a4d }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Foreign Devils on the Silk Road: The Search for the Lost Cities and Treasures of Chinese Central Asia |author=Hopkirk, Peter |author-link=Peter Hopkirk |publisher=[[University of Massachusetts Press]] |isbn=0870234358 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/isbn_9780870234354 }}&lt;/ref&gt; Соңгысы [[Дивар рәсемнәрен сүтү|берничә дивар сурәтен сүткән]] һәм аларны кире Берлинга алган (хәзер [[Азия Сәнгате Музее]]нда).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://depts.washington.edu/silkroad/museums/mia/kumtura.html |title=MIA Kumtura Collection |publisher=[[University of Washington]] |access-date=28 April 2012}}&lt;/ref&gt;

1970-енче елларда Донгфанг Хонг Гидроэлектрик Станциясен төзү [[Музат Елгасы]]нда елга дәрәҗәсе күтәрелүенә нәтиҗә булды һәм стена сурәтләренең бозылу дәрәҗәсен арттырган.&lt;ref name=&quot;Agnew&quot;/&gt; [[ЮНЕСКО]] алкышлары астында озак вакыт саклау чаралары шуннан мәгарәләре казып чыгарылган конгломерат кыяны консолидация һәм киң документация һәм өйрәнү эше белән башланган.&lt;ref name=&quot;Agnew&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unescobej.org/culture/world-heritage/kumtura-thousand-buddha-caves-conservation-project/ |title=The Conservation and Restoration of Kumtura Thousand Buddha Caves |publisher=[[UNESCO]] |access-date=28 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118204751/http://www.unescobej.org/culture/world-heritage/kumtura-thousand-buddha-caves-conservation-project/ |archive-date=18 January 2013 |url-status=dead |accessdate=2021-07-05 |archivedate=2013-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118204751/http://www.unescobej.org/culture/world-heritage/kumtura-thousand-buddha-caves-conservation-project/ }}&lt;/ref&gt; Урын 1961 елда саклау өчен [[Дәүләт Дәрәҗәсендә Тарихи һәм Мәдәни Дәрәҗәсе өчен Сакланган Төп урын]] буларак беренчеләрдән булган.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sach.gov.cn/tabid/96/InfoID/16/frtid/134/Default.aspx |title=国务院关于公布第一批全国重点文物保护单位名单的通知 (1st Designations) |date=3 April 1961 |publisher=[[State Administration of Cultural Heritage]] |language=zh |access-date=28 April 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609132452/http://www.sach.gov.cn/tabid/96/InfoID/16/frtid/134/Default.aspx |archive-date=9 June 2012 |accessdate=2021-07-05 |archivedate=2012-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120609132452/http://www.sach.gov.cn/tabid/96/InfoID/16/frtid/134/Default.aspx }}&lt;/ref&gt; 2008 елда Кумтула Гротлары [[Бөтендөнья мирасы|ЮНЕСКО Дөнья Мирасы Исемлеге]]ндә Ефәк Юлының Кытай Секциясенең өлеше буларак киләчәктә язылу өчен тәкъдим ителгән булган.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5335/ |title=Chinese Section of the Silk Road |publisher=[[UNESCO]] |access-date=28 April 2012}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Kumtura Caves overview.jpg|thumb|Кумтура Мәгарәләре манзаралары
File:Kuntula Grottoes 2, Kuqa.jpg|thumb|[[Музат Елгасы]] буйлап Кумтура Гротлары.
File:Kumtura Caves plan.jpg|thumb|Комтура Мәгарәләре, үрнәк план
File:Museum für Indische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 072.jpg|thumb|Берлинда [[Азия Сәнгате Музее]]нда башы булмаган сын.
File:Donors from Kumtura Caves.jpg|[[Эфталит]] стилендә бүләк итүчеләр, Комтура Мәгарәләре. Охшаш бүләк итүчеләрне [[Кызыл Мәгарәләре]]ндә күреп була.&lt;ref name=&quot;EK200&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kageyama |first1=Etsuko |title=Change of suspension systems of daggers and swords in eastern Eurasia: Its relation to the Hephthalite occupation of Central Asia |journal=ZINBUN |date=2016 |volume=46 |page=200-202 |url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/209942/1/zinbun_46_199.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AK324&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kurbanov |first1=Aydogdy |title=THE HEPHTHALITES: ICONOGRAPHICAL MATERIALS |journal=Tyragetia |date=2014 |volume=8 |page=324 |url=http://oaji.net/articles/2017/4586-1488311404.pdf}}&lt;/ref&gt; Якынча безнең эраның 500 елы.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=MUZIO |first1=CIRO LO |title=Remarks on the Paintings from the Buddhist Monastery of Fayaz Tepe (Southern Uzbekistan) |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=2008 |volume=22 |page=202, note 45 |jstor=24049243 |url=https://www.jstor.org/stable/24049243 |issn=0890-4464}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=MIA Berlin: Turfan Collection: Kizil |url=https://depts.washington.edu/silkroad/museums/mia/kizil.html |website=depts.washington.edu}}&lt;/ref&gt;
Group of donors, Kumtura Caves.jpg|Бүләк бирүчеләр төркеме, Комтура Мәгарәләре.
File:Dignitary seized by soldiers. Kumtura painting, 8th-9th century CE.jpg|thumb|Солдатлар тарафыннан әсирлеккә алынган сановник. Комтура сурәте, безнең эраның 8-енче-9-ынчы гасыры
File:Kumtura Devatas.jpg|thumb|[[Дэвата]]ларның сыннары, Комтура
File:Man in royal attire, Kumtura Caves.jpg|thumb|Патша киемнәрендә кеше, Комтура Мәгарәләре
File:Kumtura deity (1).jpg|thumb|Комтура илаһы (гөмбәз)
File:Kumtura deity (2).jpg|thumb|Комтура илаһы (гөмбәз)
File:Kumtura Cave Painting 1.jpg|Гөмбәздә фреска
&lt;/gallery&gt;

==Шулай ук карарга мөмкин==
* [[:en:Principles for the Conservation of Heritage Sites in China]]
* [[:en:Major National Historical and Cultural Sites (Xinjiang)|National Heritage Sites in Xinjiang]]
* [[:en:Kizil Caves]]
* [[:en:Bezeklik Thousand Buddha Caves]]
* [[:en:Mogao Caves]]
* [[:en:International Dunhuang Project]]

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

==Тышкы сылтамалар==
{{Commons category|Kumtura Grottoes|Kumtura Caves}}
*[https://web.archive.org/web/20130118204751/http://www.unescobej.org/culture/world-heritage/kumtura-thousand-buddha-caves-conservation-project/ Kumtura Thousand Buddha Caves Conservation Project (UNESCO)]
*[http://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/silkroad.html Conservation of Ancient Sites on the Silk Road (1st Conference) (GCI)]
*[http://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/2nd_silkroad.html Conservation of Ancient Sites on the Silk Road (2nd Conference) (GCI)]
*[http://www.xjww.com.cn/ Xinjiang Cultural Relics Bureau (search term: 库木吐喇千佛洞)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211140923/http://www.xjww.com.cn/ |date=2018-12-11 }} {{in lang|zh}}
*[https://www.silkroadtravel.com/xinjiang/ Xinjiang Travel: Reliable &amp; Authentic Guide from Local Travel Experts]

[[Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр]]
[[Төркем:Буддизм]]</text>
      <sha1>cio8ymr6mvyyft8mb473h2ptd0mm0ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жировка (Казан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486212</id>
    <revision>
      <id>6025690</id>
      <parentid>3528006</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47201-47</username>
        <id>62370</id>
      </contributor>
      <comment>/* Искәрмәләр */</comment>
      <origin>6025690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12705" sha1="phc79vphogoz9m6je3scyzyx52m8zk9" xml:space="preserve">{{MyTatarstan2022}}
{{Ук}}
'''Жировка''' - элеккеге авыл, аннары [[Казан]] эчендә урнашкан торак пункт, ниһаять, 1950-нче елларда юкка чыккан.

== Территориаль урнашу ==
Жировка хәзерге [[Казан]]ның [[Казанның Идел буе районы|Идел буе районы]]  территориясендә, Кабан күленнән көнбатышҡа таба, нигездә хәзерге  [[Казан ҖЭҮ-1]] урынында урнашкан. бистәнең  көньяк (кече) өлеше  әлеге җылылык электр үзәге территориясеннән көньяк-көнчыгышта, сугыштан соңгы совет төзелешләренең зур булмаган участогында  урнашкан булган (хәзерге вакытта ике һәм биш катлы күпфатирлы йортлар, шулай ук [[Техника урамы (Казан)|Техника урамы]] буенча берничә офис бинасы бар).

== Исеме ==
Жировка исеме янәсе ''&quot;җирле халыкның  терлек тиресен майсызландыручы һөнәрчеләр, шулай ук'' ''тире һәм күн эшләнмәләрен әзерләү һәм ремонтлау белән шөгыльләнүчеләрне''&quot; күрсәтә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Кулагина С.|url=https://rt-online.ru/p-rubr-obsh-37896/|title=Девушки из Жировки|publisher=|date=2005-07-22}}&lt;/ref&gt; . Ләкин мондый аңлатма шикле тоела, чөнки Жировка исеме [[XIX гасыр]]ның икенче яртысыннан билгеле булган, ул әле авыл булган, һәм анда яшәүчеләр авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнгәннәр.

== Халык ==
{{Халык саны.wd||Таблица}}

== Тарих ==
Жировка барлыкка килү вакыты турында төгәл мәгълүматлар сакланмаса да, картографик материалларны анализлау 1870нче елларның иң ихтимал чоры дип фаразларга мөмкинлек бирә. [[XIX гасыр]]ның икенче яртысында Жировка [[Казан]]ның көньяк чигенә, Поповка шәһәрчеге янында урнашкан. Шул сәбәпле аның барлыкка килүе шәһәр карталарында чагыла. Әйтик, А.А.Ильинның Казан планында  (1871), Жировка урынында буш урын билгеләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_1871-ilyn/|title=План города Казани, 1871 г.|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;, соңрак инде шәһәрнең «Волга елгасы өлеше атласыннан» (1877) картасында  бу урында юл буйлап сузылган биналарның исемсез чылбыры күренә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_1877/?y=55.762088&amp;x=49.129593|title=Атлас части реки Волги. Лист 88|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt; . И. В. Кванин тарафыннан әзерләнгән Казанның соңгырак планнарында да шул исемсез объектлар билгеләнгән (1879 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_1879/?y=55.762088&amp;x=49.129593|title=План города Казани и окрестностей его, 1879 г.|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt; һәм 1886 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_1886/?y=55.762088&amp;x=49.129593|title=План города Казани и окрестностей его, 1886 г.|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt; ).

Белешмә басмаларында Жировка беренче тапкыр И. А. Износков (1885) тарафыннан  &quot;Иске Поповка&quot; бистәсенә терәлеп торучы Воскресенское авылының бер өлеше буларак телгә алына&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;.  Дөрес, ул авыл турында бүтән мәгълүмат бирми.

ХХ гасыр башында Жировка, үзенең төзелеше белән шәһәрнең терлек суя торган урынына&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-kazan_1912-gorod/?y=55.762088&amp;x=49.129593 План города Казани со слободами]. Издание И. Н. Харитонова, 1912 г.''Старые карты России и зарубежья''.&lt;small&gt;Дата обращения: 13 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; якын килеп, зурайган, ул 1890 еллар башында Поповка бистәсеннән көнбатышка таба төзелгән.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_1912-gorod/?y=55.762088&amp;x=49.129593|title=План города Казани со слободами. Издание И. Н. Харитонова, 1912 г.|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt; Элек терлек суя торган урында кирпеч заводы урнашкан булган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_1884-a/|title=План города Казани, составленный М. К. Крыловым согласно проекта, утверждённого в 1884 году|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt; 

1918 елның 6 августында Жировка белән Татар зираты арасында полковник Йозеф Йиржи Швец җитәкчелегендә Чехословакия легионнары һәм [[Кызыл армия]] татар-мөселман частьлары белән, шулай ук бертуган Крестовниковлар заводының һәм Алафузовлар заводының эшче отрядлары белән сугыш бара. Бу — Казанны алу буенча Комуча Халык армиясе һәм Чехословакия корпусы операциясе кысаларында сугышларның берсе иде, аны большевиклар яклый. Бу сугышта катнашучыларның берсе танылган татар большевигы [[Мулланур Вахитов]] була.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Мухарямов М. К.|nodot=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt; .

[[1920 ел]]га кадәр Жировка [[Казан губернасы]]ның [[Казан өязе]] Воскресенский авыл җәмгыяте составына керә. 1920 елда [[Татарстан АССР]]&lt;nowiki/&gt;ы төзелү белән Жировканың күрсәтелгән авыл җәмгыятенә һәм волостька каравы үзгәрешсез калды, әмма хәзер инде [[Арча кантоны]] составында була.

Дүрт ел үткәч, Жировка, башка шәһәр җирлекләре белән беррәттән, Татарстан АССРның Үзәк Башкарма комитеты һәм Халык Комиссарлары Советы карары нигезендә [[Казан]] составына кертелә.  Шул ук вакытта авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнүен дәвам иткән Жировкада яшәүчеләрнең бер өлеше мөстәкыйль авыл җәмгыятенә берләшкән, аның артыннан [[Арча кантоны]]ның Воскресенский волость башкарма комитеты идарәсендә калган элеккеге җир кишәрлекләреннән файдалану хокукы сакланып калган&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|nodot=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt; . Жировка шәһәр бистәсенә әверелгәч, Забулачно-Плетеневский районының бер өлеше була, ул 1926-нчы елда Нижегородка районына үзгәртелә, 1931-нче елда — Сталин районына һәм 1956-нчы елда Казанның [[Идел буе районы]]на керә.

[[1929 ел]]га Жировка бистәсендә сигез урам булган — Күңелле (элеккеге Өченче), Чик, Юкәле, Май (элеккеге Дүртенче), Новобытная (элеккеге Икенче), Шәһәр яны, Середняцкая (элеккеге Беренче, яки Жировка) һәм Аек урамнары&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Султанбеков, Булат Файзрахманович|Султанбеков Б. Ф.]]|isbn=5-94113-183-6}}&lt;/ref&gt; . Билгеле, бу исемнәрнең барысы да 1920-нче елларда барлыкка килгән.

1930-нчы елларда Сталин районының көньяк өлеше актив сәнәгать төзелеше мәйданына әверелә. Жировка авылы территориясендә, 1930 елның 5 маенда, Казан дәүләт район электр станциясе (хәзерге - [[Казан ҖЭҮ-1]] ) төзелеше башлана — беренче бишьеллык планның  төзелеше проектларының берсе (1928—1932). 1933 елның 17 гыйнварында аның беренче этабы эшли башлый &lt;ref&gt;{{Китап|автор=|nodot=|том=2|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt; . Жировка территориясен алга таба үзләштерү соңрак әлеге җылылык электр үзәге куәтен киңәйтү процессында башкарыла.

1940 нчы еллар башына Жировканың күп өлеше юкка чыккан, ләкин аның көньяк очы, Новобытная урамы участогы белән  Кабан күленә якын, индустриализация басымына каршы тора &lt;ref&gt;{{Китап|автор=|isbn=}}&lt;/ref&gt; (авылның бу өлеше 1942 елгы немец аэрофотосъёкасында яхшы күренә  ). 1950-нче елларда, [[Техника урамы (Казан)|Техника урамын]] салганда Жировка кабат зыян күрә — аннан [[Казан ҖЭҮ-1]] территориясенә көньяк-көнчыгыш яктан якын зур булмаган участок кала. Дөрес, сугышка кадәрге барлык биналарны ул вакытта сүтеп бетергәннәр. Алар урынында, 1950— 1980 елларда берничә ике һәм биш катлы күпфатирлы йортлар, шулай ук офис биналары салынган. Ләкин тарихи Жировкага бу корылмаларның инде катнашы юк.

1980-нче елларда  [[Казан ҖЭҮ-1]] районында &quot;Жировка&quot; дип аталган [[Оештырылган җинаятьчел төркем|оешкан җинаятьчел төркем]]  турында  мәгълүматлар бар. . Ләкин, 1980-нче елларда Роберт Гараев төзегән Казан җинаятьчел төркемнәре исемлегендә мондый оешкан җинаятьчел төркем күренми &lt;ref&gt;{{Китап|автор=Гараев Р. Н.|nodot=|том=|isbn=978-5-6044959-5-7|ref=}}&lt;/ref&gt; .

== Шулай ук карагыз ==
* [[Воскресенское (Казан)]]
* [[Сәрдар Вәисов урамы (Казан)|Улица Сардара Ваисова]] (до 1936 года называлась ''Жировкой'').

== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}

== Чыганаклар ==

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
{{Казан}}

[[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]]
[[Төркем:Казан бистәләре]]
[[Төркем:Юкка чыккан торак пунктлар]]</text>
      <sha1>phc79vphogoz9m6je3scyzyx52m8zk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Воскресенское (Казан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486340</id>
    <revision>
      <id>6025694</id>
      <parentid>4782019</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47201-47</username>
        <id>62370</id>
      </contributor>
      <comment>/* Искәрмәләр */</comment>
      <origin>6025694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55722" sha1="fxlxcn5r4fvht4f2c28aii0xau1zb0i" xml:space="preserve">{{MyTatarstan2022}}
{{Ук}}
{{мәгънәләр|Воскресенское (мәгънәләр)}}
'''Воскресенское''' ({{Lang-tt|Воскресенски, Васкрисински&lt;ref&gt;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/72/166%3D1926.03%3D%D0%9E%D0%B1_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%81%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%3D%28%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%BE_5%29.JPG&lt;/ref&gt;}}) — элеккеге авыл, хәзер — [[Казан]] составында аз катлы төзелешле бистә (торак массив).

== Территориаль урнашу, чикләр ==
Воскресенское бистәсе Казанның [[Идел буе районы]] территориясендә, Урта Кабан күленең көнбатыш ярында, [[Ишкәкле спорт төрләре үзәге]] каршында урнашкан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yandex.ru/maps/43/kazan/geo/zhiloy_massiv_voskresenskoye/53201503/?ll=49.139052%2C55.751130&amp;z=15.46|title=Жилой массив Воскресенское на карте Казани}}&lt;/ref&gt; Воскресенское авылының төньяк чиге бистә читеннән [[Кабан күле]] белән Техника урамы арасындагы 100 метрлы җир буйлап уза. Поселокның көнбатыш чиге башта Техника урамы буйлап бара, аннары сынык сызык белән аз катлы поселок төзелеше һәм җитештерү билгеләнешендәге территорияләр арасында уза, аларның бер өлешен 1 нче Тегү фабрикасы һәм Казан электротехника заводы (КЭТЗ) били. Воскресенское авылының көньяк чиге Аркылы-Күпер һәм Авангард урамнары буйлап Урта Кабан күле ярына чыгып, күп катлы йортлар буйлап уза.

Хәзерге вакытта Воскресенское бистәсе территориясе  [[Казан ҖЭҮ-1]] территориясеннән килүче һәм Урта Кабан күленә коючы  агым белән үзара бүленгән ике өлештән тора. Бу агым суны читкә җибәрә торган канал булып тора, элек аңа җылылык электр үзәге эшләп чыгара торган  артык җылы су агызыла.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Клочков А.|том=|isbn=978-5-91838-107-6|тираж=1000|ref=}}&lt;/ref&gt; .

Каналның төньякка таба Воскресенское авылы барлыкка килгән бистәнең тарихи өлеше урнашкан.

== Исем ==
Бистә XVII гасырдан бирле ''Воскресенское'' исеме астында билгеле, ул вакытта авыл статусы булган. Аның исеме биредә урнашкан чиркәү исеменнән килеп чыга.

== Халык ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Воскресенское авылының халык динамикасы
! Ел
! Гомүми саны
! Ирләр
! Хатын-кызлар
|-
| 1859&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=14|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;
|{{Center|293}}
|{{Center|136}}
|{{Center|157}}
|-
| 1885&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;
|{{Center|314}}
|{{Center|145}}
|{{Center|169}}
|-
| 1897&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt;
|{{Center|354}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|-
| 1904&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;
|{{Center|369}}
|{{Center|180}}
|{{Center|189}}
|-
| 1907&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;
|{{Center|418}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|-
| 1927&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;{{Китап|автор=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt;
|{{Center|190}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|}
Тарихи яктан, Воскресенское — Россия авылы.

== Административ-территориаль бәйләнеш ==
1860 нчы елларның икенче яртысында [[Казан губернасы]] [[Казан өязе]] составында [[Воскресенски вулысы]] оеша, аның үзәге 1920 елга кадәр Воскресенское авылы була.

[[1920-нче ел]]да [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Татар АССР]] барлыкка килү белән, округлар юкка чыгарыла һәм кантоннар белән алыштырыла, алар [[вулыс]]ларга бүленә. Воскресенски вуылысы сакланып кала, ләкин хәзер ул [[Арча кантоны]]на керә. Шул ук вакытта, Воскресенское авылы рәсми рәвештә вулыс үзәге булып санала, ә Воскресенски Вулыс Башкарма Комитеты 1927 елга кадәр [[Казан]]да, Георгиевская урамы, 61нче бинада урнаша&lt;ref&gt;Государственный архив Республики Татарстан, ф. Р-1911, оп. 1, д. 17, л. 122.&lt;/ref&gt; .

[[1927 ел]]да районлаштыру процессы кысаларында [[Арча кантоны]]ннан көньяк-көнбатыш өлеш бүлеп бирелгән, аның территориясендә Казан үзәге белән [[Казан районы]] төзелгән&lt;ref&gt;Казань в состав Казанского района не входила.&lt;/ref&gt; . Бу район составына [[Татарстан АССР]] башкаласы тирәсендәге шәһәр яны территорияләре, шул исәптән Воскресенское авылы керә, ул бу чорда ул Воскресенский авыл советы үзәге булып тора (Воскресенское авылыннан тыш, авыл советы составына шулай ук Поповка авылы, Эшче бистәсе һәм Калинин бистәсе керә&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;{{Китап|автор=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt;).

1930 нчы елларның беренче яртысында Воскресенское авылы Казан чигенә керә, ул Сталин районы составында шәһәр бистәсе була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt; (бу авыл әле Казаннан читтә&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-kazan_1930-a/ План Казани].&lt;small&gt;Составлен Земельным отделением и Попланировочным бюро подотдела благоустройства Казанского гор. отдела коммунального хозяйства в 1930 году. Исполнен по материалам съёмки города в 1910—1912 годах Межевым институтом с последующими изменениями и дополнениями.&lt;/small&gt;''Старые карты России и зарубежья''&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 7 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; урнашкан 1930 ел  һәм 1935 ел арасында, шәһәр территориясенең бер өлеше булган чорда була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_kazanskiy-rayon-1935/|title=Татарская АССР. Казанский район. Масштаб 1:200 000|subtitle=Карта составлена по данным на 1 января 1935 года. Издание Госплана АТССР|website=ЭтоМесто.ru|access-date=2021-11-07|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;; Воскресенскоене шәһәр чигенә кертүнең ихтимал датасы — 1931 ел, ул вакытта Түбән Новгород районы Сталин дип үзгәртелә).

[[1942 ел]]ның 1 апрелендә Сталин һәм Молотов районнары территорияләренең бер өлешендә Свердлов районы төзелә. Воскресенское бистәсе аның составына кертелә һәм [[1956 ел]]ның декабрендә аны бетергәнчегә кадәр Свердлов районында була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|nodot=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt; .

1956 елның 7 декабрендә Свердлов районы Сталин районына кушыла, аннан зурайтылган төбәк яңа исем ала — [[Казанның Идел буе районы|Идел буе районы]] . Воскресенское авылы бу районның бер өлеше була һәм шуннан бирле аның региональ бәйләнешен үзгәртми.

== Тарих ==

=== Революциягә кадәрге чор (1917 елга кадәр) ===
Воскресенское исеме астында авыл беренче тапкыр 1647—1656 елларда Казан өязенең исәп кенәгәсендә сарай авылы кебек (беренче чыганакта — 7156 елда) «шәһәр янында, ә элек Урта Кабанда Выползово авылы» буларак телгә алына&lt;ref&gt;{{книга|автор=|издательство=Институт Российской истории РАН|тираж=|isbn=|серия=|страниц=541|столбцы=|страницы=|том=|год=2001|место=Москва|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/piscovaya-kniga-kazanskogo-uezda-1647-1656-godov|язык=|оригинал=|заглавие=Писцовая книга Казанского уезда 1647—1656 годов : Публикация текста|ссылка часть=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

Шул ук чыганакта әлеге торак пунктның элеккеге яшәеш датасы — 1601 ел (беренче чыганакта — 7109 ел), әмма Выползово авылы буларак түгел, ә соңгы исеме астында (Воскресенское авылы) искә алына: &quot; һәм ''печән болыннарыннан, Воскресенское авылы крестьяннарының патшага үтенече буенча… Воскресенское авылына печән сабарга ундүрт дисәтинә җир бүленгән'' &quot;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{Китап|автор=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt; .

Выпользово авылындагы хуҗалыклар саны турында беренче мәгълүмат XVII гасыр башына туры килә: &quot; ''1616 елда авылда 9 крестьян йорты һәм бер бобыль йорты булган. Крестьяннар Царицыно авылында дәүләт сөрүлекләрен сөргәннәр. Ялгызлар дәүләт казнасына илле тиен тләгәнннәр.'' &quot;&lt;ref&gt;''Султанов Р. И.''&amp;nbsp;Историческая география Казани (город и его предместья в XVI—XVII веках).&amp;nbsp;— Казань: Магариф, 2004.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;207.&amp;nbsp;— 271&amp;nbsp;с.— 3000 экз.— &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7761-1377-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; .

&lt;blockquote&gt;&lt;/blockquote&gt;1797 елга кадәр Воскресенское авылы халкы сарай крестьяннары булган, ә аннары 1866 елга кадәр — крестьяннар. 1859 елда авылда 41 хуҗалык исәпләнә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=14|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;, 1885 елда — 54 хуҗалык&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;, 1904 елда — 69 хуҗалык&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt; .

Беренче чиркәү Воскресенскида инде XVII гасырда, аның исеме һәм авыл статусы расланган вакытта барлыкка килгәндер. Һәрхәлдә, [[XVIII гасыр]] картографик материаллары (1729&lt;ref&gt;Французская карта окрестностей Казани 1729 г..''ЭтоМесто.ru''.&lt;small&gt;Дата обращения: 8 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; һәм 1785&lt;ref&gt;Карта Казанского уезда Казанского наместничества 1785 г..''ЭтоМесто.ru''.&lt;small&gt;Дата обращения: 8 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; еллар) бу авылда гыйбадәтханәнең булуын күрсәтәләр&lt;ref&gt;На этих картах населённые пункты с православными храмами (сёла) обозначены красным кружком с крестом над ним.&lt;/ref&gt;, ләкин бу турыда мәгълүмат сакланмаган. Хәер, [[Илиодор Износков|И. А. Износков]] соңрак (1885) билгеләп үткәнчә, Воскресенский халкының мәхәллә бәйрәме &quot;''көмешсез Косма һәм Дамиан көне'' « булуын, ә „''авылдагы иске агач чиркәү бу изгеләр хөрмәтенә төзелгәнен“'' билгели .
[[Файл:Церковь_в_селе_Воскресенском_(Казанская_губерния,_Казанский_уезд)_в_ХIХ_веке_(до_перестройки_в_1893_году).png|уңда|мини|250x250пкс| Воскресенское авылында чиркәү 1893 елда үзгәртеп коруга кадәр]]
1797 елда Воскресенскида яңа агач мәхәллә чиркәве төзелә, аны 1893 елда мәхәллә кешеләре акчасына үзгәртеп төзиләр; чиркәүнең ике тәхете бар иде: „ ''төп, салкыны, Мәсихнең Терелү Чиркәвен яңарту хөрмәтенә, җылы корылма Изге Николай Чудотворец хөрмәтенә була''“&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt; .1904 елга аның мәхәлләсе 1571 кеше тәшкил иткән (шул исәптән 75 риясыз) — Воскресенское, шулай ук Күкушкино, Олы Отары, Кече Отары һәм Победилово авылларында яшәүчеләр.&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt; .

[[ХХ гасыр]] башында чиркәүнең агач бинасы тузган хәлгә килә, шуңа күрә [[1909 ел]]ның 4 июлендә Воскресенскоеда таш чиркәү салына. Чиркәүнең нигез ташы йоласын [[Казан епархиясе]]нең икенче викарие, епископ Чебоксарский Михаил башкара. Аңа [[Казан руханилар академиясе]] профессоры, митрофор протоиерей Евфимий Малов, күрше җирлекләрдән җирле дин әһелләре һәм руханилар ярдәм итә&lt;ref&gt;Храм Воскресения Словущего в селе Воскресенское.''Православие в Татарстане. Информационно-просветительский сайт Татарстанской митрополии''.&lt;small&gt;Дата обращения: 8 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Совет чорында таш чиркәү ябыла һәм күп еллар башка максатта кулланыла; бүгенге көнгә стеналар гына исән калган. Күрше җир участогында урнашкан элеккеге агач чиркәү бинасына килгәндә, ул 1961 елда сүтелгән&lt;ref&gt;{{Китап|isbn=5-93962-114-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Гранковский В.''Воскресенское. Церковь Воскресения Словущего (старая).''Соборы.ру: Народный каталог православной архитектуры''(26 декабря 2014).&lt;small&gt;Дата обращения: 14 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

1842—1872 елларда 1842—1872 елларда Воскресенскоеда авыл училищесы була, 1866 елга кадәр ул „приказный“ (аерым ведомство хисабына булган), ә аннары земство училищесы статусын ала; 1861 елда анда 20 укучыга кадәр булган, аларны укыту белән Казан руханилары Тихомиров һәм крестьян Семёнов шөгыльләнгән. . 1873 елда авыл авыл мәктәбе Воскресенскоедан Кукушкино авылына күчерелә, ләкин 1884 елда җирле рухани Дмитриевский авылда мәхәллә мәктәбе ача&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt; . ХХ гасыр башында анда 17 малай һәм 9 кыз белем ала.

[[XIX гасыр]] уртасында Воскресенское авылы [[Казан]]нан 3 чакрым ераклыкта урнашкан булган&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=14|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;. Шәһәр белән аны ачар пычрак юл тоташтыра. Казаннан ул көньяк юнәлештә Урта (Ерак) [[Кабан күле]] буйлап бара, ләкин яр буйлап түгел, ә аннан шактый гына ераклыкта, Жировка авылы аша, аннары Воскресенское авылы аша һәм алга таба Борисково авылы ягына таба бара.

Воскресенскидан төньяктарак урнашкан [[Жировка (Казан)|Жировка]] авылы әлеге авылның бер өлеше булып санала. Шуңа күрә анда яшәүчеләр Воскресенское авыл җәмгыятенә кергәннәр. 1885 елга булган мәгълүматларга караганда, аның мәйданы 537,5 дисәтинә булган җир кишәрлеге „Воскресенск авылы“ дачаларында булган.»&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Китап|автор=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt; . Игенчелектән тыш, Воскресенскоеда яшәүчеләрнең күбесе йөк йөртү белән шөгыльләнгән, ә кайберләре — сәүдә һәм һөнәрчелек белән шөгыльләнгән. Авылның үзендә 3 кибет, бер тимерчелек һәм бер эчү йорты булган.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt; .

1870 нче еллар ахырында Түбән һәм Урта (Ерак) Кабан күлләре буйлап  Воскресенское авылында пароходлар йөри башлау белән көньякка таба яр буйлап җәйге дачалар күренә башлый.

Тарихчы [[Николай Загоскин]] XIX гасыр азагында бу өлкәне болай сурәтли:&lt;blockquote&gt;« ''Воскресенское авылы-Казаннан өч чакрым ераклыкта урнашкан Казанның тауасты дача урыннарының берсе.'' ''Авыл читендә, күл ярын ясап торган матур йәш урманнар арасында, җиңел мавритан стилендә төзелгән җирле мөселман коммерция дөньясының төп вәкилләре Апанаев, Бурнаев һәм Сайдашев әфәнделәрнең нәфис дачалары тезелгән.'' ''Воскресенский авылыннан башлап, дачалар күлнең уң ягында аның ахырына кадәр сузылалар''. ''Монда, эзлекле тәртиптә, Андреевский дачалары (элеккеге'' ''Унжениннар), Смирнов (элеккеге'' ''Попов) һәм Серебренниковларның дачалары сузыла''» .&lt;/blockquote&gt;Шунда ук аерым ведомство карамагындагы шәһәр читендәге Воскресенская дачасы да булган, аның территориясендә салам тамырын эшкәртү заводы һәм «кирпеч сарай» (кирпеч җитештерү) урнашкан. [[XX гасыр]] башына Воскресенскидан көньяктарак урнашкан урта (ерак) Кабанның көнбатыш яры диярлек дача ял итү һәм күңел ачу зонасына әверелә, әмма юл начар булу сәбәпле, Казан белән элемтә нигездә су юлы аша башкарыла.&lt;blockquote&gt;&quot;''Шәхси дачалардан тыш, биредә тамашачылар өчен уңайлы урыннар да бар иде. Свешников һәм Тарасов тарафыннан 1895 елда ачылган атаклы «Аркадия» Андреевский дачасында була, ресторан, музыка һәм башка күңел ачулардан гыйбарәт була. Аннары Серебрянников дачасында (Серебренников) «Иблис почмагы» урнашкан. 1870-нче еллар ахырында анда ресторан, кумыс хастаханәсе һәм «җәмәгать җыелышлары һәм күңел ачу өчен башка урыннар» барлыкка килә. Бу урын Иблис почмагы ярлары җимерелә башлаганга һәм бөтен күңел ачу инфраструктурасы су астында батканга кадәр 1920—1930 елларга кадәр популяр булган''&lt;ref&gt;{{Мәкалә|автор=|ссылка=|язык=|год=2021|том=|страницы=18—19}}&lt;/ref&gt; .&lt;/blockquote&gt;Воскресенскоеның үзендә җәен Казанның бай булмаган халкына тапшырыла торган дачалар барлыкка килә. Бу үзенчәлек совет хакимиятенең беренче елларында саклана. Мәсәлән, 1926 елда Казан буенча юл күрсәткече белешмәсендә билгеләп үтелә:&lt;blockquote&gt;« ''Урта Кабанның сул ярында Воскресенское авылы урнашкан, ул шәһәр белән Жировка авылы ярдәмендә тоташа. Дача һәм азык-төлеккә бәяләр арзанлы булгач, монда хезмәт хакы аз булган хезмәткәрләр яши.'' ''Шәһәр белән элемтә Кабан күле буенча көймәләрдә башкарыла''»&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|nodot=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt; .&lt;/blockquote&gt;

=== Совет чоры (1917—1991) ===
1924 елга кадәр Воскресенское авылының җир биләмәләреннән файдалану территориясенең төньяк чиге Казанның шәһәр чиге участогы буйлап 850 метрга якын — Урта Кабан күленең көнбатыш ярыннан һәм [[Яңа бистә зираты (Казан)|«Мөхәммәдия зиратына»]] кадәр уза. 1924 елның 9 ноябрендә Үзәк Башкарма комитет һәм Татарстан АССР Халык Комиссарлары Советы карары кабул ителә, аның нигезендә шәһәр читендәге [[Жировка (Казан)|Жировка]] авылы Казан составына кертелә. Ләкин анда яшәүчеләрнең кайберләре авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнүләрен дәвам иткәнгә, алар мөстәкыйль авыл җәмгыяте булдыралар, алар җир кишәрлекләрен куллану хокукын саклап калалар, шул ук вакытта бу җирләр Воскресенский волосте башкарма комитеты идарәсе астында кала&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|nodot=|оригинал=|том=|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt; .

Беренче совет бишьеллыгы Воскресенское авылы яшәү рәвешенә һәм аның тирә-юнендәге ландшафтына үзгәрешләр кертә. Урта Кабан күле ярында, Казанның Поповка бистәсе һәм элеккеге [[Жировка (Казан)|Жировка]] авылы территориясендә, 1930 елның 5 маенда Казан [[Казан ҖЭҮ-1|дәүләт район электр станциясе (Казан ҖЭҮ-1]]) — беренче бишьеллык планның төзелеше проектларының берсе (1928—1932) башлана. 1933 елның 17 гыйнварында аның 20 тыс. [[:ru:Киловатт-час|кВт⋅]]&lt;nowiki/&gt;ч күәтле беренче этабы эшли башлый, бу [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Татар АССРның]] энергия базасын өч тапкыр арттырырга мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|nodot=|том=2|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt; .

1932 елда якынча Казан ГРЭСыннан көньяктарак, Воскресенское авылының җирдән файдалану территориясендә синтетик каучук заводы — Ярославль (СК-1), Воронеж (СК-2) һәм Ефремов (СК-3) соң СССРда дүртенче синтетик каучук заводы төзелеше башлый . Ул зур кыенлыклар белән дәвам итә: завод төзелешенә бүлеп бирелгән 20 миллион сум акча урынына 1 миллион сум бүлеп бирелә, нәтиҗәдә 1933 елның февралендә төзелеш эшләренең темплары акрыная. Ләкин ВКП(б) [[Татарстан өлкә комитеты]] һәм төзелеш начальнигы Ф. В. Егоровның [[Серго Орджоникидзе]] белән очрашуга ирешкән тырышлыгы нәтиҗәсендә финанслауның элекке күләмен торгызуга һәм төзелеш эшләре темпларын арттыруга ирешелә. Нәтиҗәдә, 1934 елда төп технологик цехлар төзелеше тәмамланды, ә 1936 елда СК-4 заводының&lt;ref&gt;История Казани.&amp;nbsp;— Казань: Татарское книжное издательство, 1991.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;2.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;150—151.&amp;nbsp;— 382&amp;nbsp;с.&lt;/ref&gt; беренче чираты файдалануга тапшырыла (рәсми исеме 1935 елдан — С. М. Киров исемендәге Казан синтетик каучук заводы).

СК-4 заводыннан ерак түгел, якынча ярты чакрым чамасы Воскресенскоедан көньяк-көнбатышка таба, 1938 елда Казан ясалма күн заводы («Искож») — әлеге торак пункт тирәсендә беренче бишьеллык елларда төзелгән өченче сәнәгать предприятиесе эшли башлый&lt;ref&gt;''Агеева Л.''&amp;nbsp;Лев Ластин отдал заводу ИСКОЖ 29 лет своей жизни.&amp;nbsp;''Казанские истории''&amp;nbsp;(15&amp;nbsp;января 2021).&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 9 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Әлеге өч предприятие барлыкка килү нәтиҗәсендә, 1930 елларда көнбатышка таба Урта Кабан күленнән Көнбатышка Таба Көньяк сәнәгать зонасы — Казанда иң эре предприятиеләрнең берсе барлыкка килә. 1930 елларның беренче яртысында бу территория Воскресенское авылы, шулай ук аның янәшәсендәге башка торак пунктлар белән бергә (көнбатышка таба — Поповка авылы, Көньяк — Калинин поселогы һәм Борисково авылы), шәһәрнең Сталин районы чикләрендә булып, Казан составына кертелә.. Воскресенское шәһәр яны ял итү урыны буларак, элеккеге җәлеп итүчәнлеген югалтып, шәһәр бистәсенә әверелә.

[[Бөек Ватан сугышы]] елларында (1941—1945) Казан ГРЭСы, СК-4 һәм «Искож» заводлары, шулай ук алар янында һәм Воскресенскоедан якын барлыкка килгән резина- техник эшләнмәләр заводы (РТИ), мөһим оборона әһәмиятенә ия була, немец авиаразведкалары нәтиҗәләре буенча (1942 елның июлендә һәм 1943 елның августында) һава бомбардировкалары өчен потенциаль объектлар буларак бүлеп билгеләнә.&lt;ref&gt;1942. Немецкая аэрофотосъёмка СССР.&amp;nbsp;''Старые карты России и зарубежья''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 9 ноября 2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Брайловская С.''&amp;nbsp;Шпионы по приглашению.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Фашисты знали, где в Казани находятся стратегические объекты и что производится в цехах.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;''Российская газета — Волга-Урал''&amp;nbsp;(18&amp;nbsp;апреля 2013)&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 9 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; . Ләкин фронттан ерак булганлыктан, [[Казан]] дошманның һава һөҗүмнәреннән кача ала.

Сугыш тәмамлангач, Воскресенский тирәсендә Көньяк сәнәгать зонасы үсеше дәвам итә. 1940—1960 нчы елларның икенче яртысында биредә тагын берничә предприятие барлыкка килә, шул исәптән «Теплоконтроль» заводы (Воскресенскоедан 600 метр көньяктарак) 1947 елда төзелә башлаган., аның төзелеше 1947 елда башлана&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Клочков А.|том=|isbn=978-5-91838-107-6|ref=}}&lt;/ref&gt;, һәм беренче чираты 1952 елның 13 октябрендә файдалануга тапшырыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|nodot=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt; . 1950-нче елларда РТИ заводы (хәзерге «КВАРТ») зур предприятиягә әйләнә&lt;ref&gt;История предприятия.&amp;nbsp;''АО «КВАРТ»: официальный сайт''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 10 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Казань._Посёлок_Воскресенкое_и_его_окрестности_на_снимке_с_американского_спутника_(7_июня_1966).png|уңда|мини|250x250пкс| Воскресенское авылы һәм аның әйләнә-тирәсе Америка иярчененнән сурәттә (''7 июнь, 1966'')]]
Авыл үзе дә үсеш ала, аның территориясе 1960-нчы еллар уртасында сизелерлек арта. Үсеш гражданнарга бер катлы шәхси төзелеш өчен җир кишәрлекләре бирү хисабына бара — сугыштан соңгы елларда шундый ысул белән торак кризисының кискенлеген киметергә тырышалар. Ләкин төзелеш Воскресенскоеның тарихи өлешендә түгел, ә аның көньягында, [[Казан ҖЭҮ-1]] аша килүче каналның икенче ягында алып барыла. Биредә поселок йортлары Техника һәм Модель урамнары барлыкка китергән бөтен кварталны диярлек биләп алган. Ләкин соңрак бу торак төзелешенең бер өлешен бетерәләр, ә территория җитештерү объектларына күчерелә.

Воскресенскоедан төньякка таба, [[Казан ҖЭҮ-1]] гә якын территориядә нигездә 1930 нчы елларда юкка чыккан [[Жировка (Казан)|Жировка]] бистәсенең көньяк чите сакланып калган. Сугыштан соңгы елларда аннан Новобытная урамының Көньяк участогы сакланып кала, аның буенда 1950 еллар азагы-1960 еллар башында берничә ике катлы йорт төзелә. Соңрак аларның кайберләре җимерелә, әмма хәзерге вакытка кадәр сакланганнары Техника урамы буенча адресация алды. Шулай итеп, Новобытная урамының исеме Казан картасында бетерелә.

Воскресенское авылының көньягында, 1950-60 нчы елларда, микрорайонга янәшә урнашкан завод исеменнән рәсми булмаган ''Теплоконтроль'' исемен алган торак микрорайон төзелә''.'' Бу урында микрорайон төзелгәнче ''Эшчеләр бистәсе'' булган&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_aero-photo/|title=1942. Немецкая аэрофотосъёмка СССР|website=Старые карты России и зарубежья|access-date=2021-11-13|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;''Губаева Л.''&amp;nbsp;Фотомарафон «100-летие ТАССР»: строительство дома в Казани, 1940 год.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Проект «Реального времени»: от Татарии — к Татарстану, часть 85-я.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;''Реальное время''&amp;nbsp;(11&amp;nbsp;ноября 2019)&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 13 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ул 1930-нчы елдан да соңга калмый барлыкка килгән (быелгы көнгә 189 кеше яшәгән&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;{{Китап|автор=|том=|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt;).

Сугыштан соңгы елларда Көньяк сәнәгать зонасын актив үзләштерү, шулай ук аннан көнчыгышка таба торак төзелеше, биредә [[Казан]] үзәге белән тотрыклы элемтәне тәэмин итү өчен каты өслекле автомобиль юлларын төзүне таләп итә. 1950—1960 нчы елларда төп транспорт артерияләре, шул исәптән Техника урамы төзелә, аны 1961 елда асфальтлаячаклар.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Тунаков П. Д.|nodot=}}&lt;/ref&gt; . Шуның аркасында Воскресенское бистәсен шәһәрнең башка өлешләре белән тоташтырган даими автобус элемтәсе оештырыла.

==== Транспорт ====
1961 елда Техника урамы буйлап Воскресенское белән янәшә өч автобус маршруты уза. Аларның икесе боҗра — 4 һәм 14 иде. 4 нче маршрут Куйбышев мәйданыннан (хәзер — [[Тукай мәйданы]]) Татарстан, Тукай, Техника урамнары буйлап һәм алга таба, «Теплоконтроль» заводын читләтеп үтеп, Борисково бистәсенә кадәр бара, шуннан соң Ферма шоссесы, Ырынбур тракты, Эсперанто (хәзерге вакытта — Нурсолтан Назарбаев урамы) һәм Свердлов (хәзерге Петербург урамы) урамнары буйлап шәһәр үзәгенә кайта. 14 нче автобус каршы якка шул ук маршрут буенча бара. Воскресенский янында шулай ук 13 маршрут автобусы уза, ул Дәвликәй бистәсеннән Лебедев урамына, С. М. Киров исемендәге Казан синтетик каучук заводына кадәр бара.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Бушканец Е.|nodot=}}&lt;/ref&gt; . Шул ук маршрутлар 1970-нче елда кулланыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Бобченко Т. С., Гарзавина А. В., Синицына К. Р.|nodot=}}&lt;/ref&gt; .

1959 елда Техника урамы буйлап, Воскресенское бистәсен узгач, «Искож» заводы янында соңгы «боҗра» тукталыш белән трамвай рельслары салына. Алар буенча ике трамвай маршруты җибәрелә: 3 нче (Искож заводы — Николай Ершов ур.) һәм 10нчы (Искож заводы — Газ урамы)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Клочков А.|том=|isbn=978-5-91838-107-6|тираж=1000|ref=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Бушканец Е.}}&lt;/ref&gt; . 1963-нче елда рельслар Борисково авылына кадәр сузыла, шуннан соң бу маршрут буенча 8 нче маршрут (Борисково — Николай Ершова ур.), һәм 3 нче маршруттагы трамвайлар Компрессор заводына йөри башлый&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://transphoto.org/photo/576262/?gid=365|title=Как проехать по Казани: [Схема трамвайных и троллейбусных маршрутов из путеводителя 1964 г.]|website=Городской электротранспорт|access-date=2021-11-11}}&lt;/ref&gt; . Соңрак, бу юлда ике маршрут кала: иң югары 3 нче (Борисково —Татарстан урамы) һәм 8 нче (Борисково — Николай Ершов ур.), Ләкин 2005—2014 елларда алар бетерелә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Клочков А.|том=|isbn=978-5-91838-107-6|тираж=1000|ref=}}&lt;/ref&gt; .&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;210&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Жилой дом (улица Воскресенская,6).JPG|Торак бина:  Воскресенская урамы, 6 ( ''2021 елның ноябре'' )
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Сохранившиеся развалины здания церкви начала ХХ века с пристроем советского времени.JPG|ХХ гасыр башыннан чиркәү бинасы калдыклары ( ''2021 елның ноябре'' )
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Дом на улице Задне-Воскресенской.JPG|Арткы Воскресенская урамындагы йорт ( ''2021 елның ноябре'' )
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Таунхаус на улице Воскресенской.jpg|Воскресенская урамындагы шәһәрчек ( ''2021 елның ноябре'' )
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Пешеходный мост через отводной канал.JPG|Канал аша җәяүлеләр күпере ( ''2021 елның ноябре'' )
&lt;/gallery&gt;

== Урам челтәре ==
Формаль рәвештә, Воскресенское бистәсендә 10 урам бар, аларның иң искесе — Воскресенская урамы.

Бистәнең барлык урамнарыннан иң озынлыгы-Авангард урамы (2,16 км), әмма поселок территориясе чикләрендә аның озынлыгы 396 м гына тәшкил итә&lt;ref&gt;Длина Авангардной улицы в границах территории посёлка (жилого массива) Воскресенское.&amp;nbsp;''Яндекс. Карты''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 7 ноября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Бистәдәге иң озын урамнарны исәпкә алып, Арткы Воскресенская (607 м) һәм Воскресенская (600 м), ә иң кыска урам — Арткы-Күпер урамы (64 м).

Аркылы-Күпер урамы — Воскресенское бистәсендә асфальт өслекле бердәнбер урам, әмма бары тик өч күпфатирлы йорт төзелгән ишегалды эчендәге юл булып торганга гына. Аның буенча бистәнең көньяк чиге участогы да уза.

Элек бистә составына тагын берничә урам кергән — Аркылы-Завод, 1 нче Завод, 2 нче Завод, 3 нче Завод һәм 4 нче Завод урамнары, әмма хәзерге вакытта алар янындагы барлык йортлар да диярлек бетерелгән. 2021 ел торышына, алар буенча адресацияне саклап калган өч йорт кына калган — 1 нче Завод ур., 10; 2 нче Завод ур., 1; 4 нче Завод ур., 16 (3 нче завод һәм Аркылы Завод урамнары тулысынча үз йортларын югалтка). Элеккеге поселок киңлегенең калган өлеше бу урамнар буйлап ташландык хәлдә һәм агаччыл үсемлекләр белән капланган. Шуңа күрә бу урамнарны билгеле бер дәрәҗәдә шартлылык белән генә поселок урамнары дип санарга мөмкин.
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed sortable&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |Воскресенское авылындагы урамнар исемлеге
|-
! Урам исеме
! Фотография
! Адрес табличкасы варианты
! Исем расланган документ
! Элекке исем
! Озынлык&lt;br /&gt; (метрларда)
|-
| Авангард урамы
|&lt;/img&gt;
| &lt;/img&gt;
|{{Center|Казан шәһәр башкарма комитетының 1960 елның 3 февралендәге 35 номерлы карары&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot;&gt;{{cite web |author= |url=https://www.kzn.ru/content/upravlenie-arkhitektury/adres/%D0%A0%D0%B5%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%20286%20%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%2018.07.2018.pdf |title=Реестр названий улиц города Казани. Утверждён Постановлением Исполнительного комитета г. Казани от 3 февраля 2016 года № 286 |lang= |website=Официальный портал Казани |publisher= |date= |accessdate=2021-11-08 |archivedate=2021-01-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112013959/https://www.kzn.ru/content/upravlenie-arkhitektury/adres/%D0%A0%D0%B5%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%20286%20%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%2018.07.2018.pdf }}&lt;/ref&gt;}}
| Зәйни Солтанов урамы
|{{Center|2160&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://kazan.ginfo.ru/ulicy/avangardnaya_ulica/ |title=Авангардная улица в Казани |lang= |website=Справочник Казани |publisher= |date= |accessdate=2021-11-07 |archivedate=2021-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211107144618/http://kazan.ginfo.ru/ulicy/avangardnaya_ulica/ }}&lt;/ref&gt;}}
|-
| Воскресенская урамы
|&lt;/img&gt;
| &lt;/img&gt;
|{{Center|1940 елдан да соңга калмыйча&lt;ref name=&quot;автоссылка7&quot;&gt;{{книга |автор= |часть=Список посёлков, слобод и улиц, входящих в черту г. Казани |заглавие=Вся Казань: Справочная книга по городу Казани |nodot= |язык= |ответственный=Сост.: М. Бубеннов, Н. Козлова, А. Никольский и др |ссылка= |место=Казань |издательство=Редакция газеты «Красная Татария» — «Кызыл Татарстан» |год=1940 |том= |страниц=286 |страницы=268 |isbn= |ref= }}&lt;/ref&gt;}}
|{{Center|—}}
|{{Center|600&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://kazan.ginfo.ru/ulicy/voskresenskaya_ulica/ |title=Воскресенская улица в Казани |lang= |website=Справочник Казани |publisher= |date= |accessdate=2021-11-07 |archivedate=2021-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211107144618/http://kazan.ginfo.ru/ulicy/voskresenskaya_ulica/ }}&lt;/ref&gt;}}
|-
| 1 нче Завод урамы&lt;ref&gt;По этой улице сохранилось лишь одно домовладение — № 10.&lt;/ref&gt;
|{{Center|[[Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Всё, что осталось от улицы 1-я Заводская.JPG|150px]]}}
|{{Center|[[Файл:Казань, посёлок Воскресенское, улица 1-я Заводская, 10 (адресная табличка).JPG|150px]]}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|-
| 2 нче Завод урамы&lt;ref&gt;По этой улице сохранилось лишь одно домовладение — № 1.&lt;/ref&gt;
|{{Center|[[Файл:Нет фото.png|100px]]}}
|{{Center|[[Файл:Нет фото.png|100px]]}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|-
| 4 нче Завод урамы&lt;ref&gt;По этой улице сохранилось лишь одно домовладение — № 16.&lt;/ref&gt;
|{{Center|[[Файл:Нет фото.png|100px]]}}
|{{Center|[[Файл:Нет фото.png|100px]]}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|-
| Арткы Воскресенская урамы
|&lt;/img&gt;
| &lt;/img&gt;
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|{{Center|607&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://kazan.ginfo.ru/ulicy/zadne-voskresenskaya_ulica/ |title=Задне-Воскресенская улица в Казани |lang= |website=Справочник Казани |publisher= |date= |accessdate=2021-11-07 |archivedate=2021-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211107144613/http://kazan.ginfo.ru/ulicy/zadne-voskresenskaya_ulica/ }}&lt;/ref&gt;}}
|-
| Аркылы Күпер урамы
|&lt;/img&gt;
| &lt;/img&gt;
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|{{Center|64&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://kazan.ginfo.ru/ulicy/zadne-mostovaya_ulica/ |title=Задне-Мостовая улица в Казани |lang= |website=Справочник Казани |publisher= |date= |accessdate=2021-11-07 |archivedate=2021-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211107144623/http://kazan.ginfo.ru/ulicy/zadne-mostovaya_ulica/ }}&lt;/ref&gt;}}
|-
| Күпер урамы
|&lt;/img&gt;
|&lt;/img&gt;
|
|{{Center|—}}
|{{Center|557&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://kazan.ginfo.ru/ulicy/mostovaya_ulica/ |title=Мостовая улица в Казани |lang= |website=Справочник Казани |publisher= |date= |accessdate=2021-11-07 |archivedate=2021-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211107144612/http://kazan.ginfo.ru/ulicy/mostovaya_ulica/ }}&lt;/ref&gt;}}
|-
| Аркылы Завод урамы
|{{Center|[[Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Всё, что осталось от улицы Поперечно-Заводская.JPG|150px]]}}
|{{Center|Әлеге урам буенча адреслар юк}}
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|{{Center|272&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://kazan.ginfo.ru/ulicy/poperechno-zavodskaya_ulica/ |title=Поперечно-Заводская улица в Казани |lang= |website=Справочник Казани |publisher= |date= |accessdate=2021-11-14 |archivedate=2021-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114191255/http://kazan.ginfo.ru/ulicy/poperechno-zavodskaya_ulica/ }}&lt;/ref&gt;}}
|-
| Күпер урамы&lt;ref&gt;По этой улице сохранилось лишь одно домовладение — № 13.&lt;/ref&gt;
|&lt;/img&gt;
| &lt;/img&gt;
|{{Center|—}}
|{{Center|—}}
|{{Center|94&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://kazan.ginfo.ru/ulicy/poperechno-mostovaya_ulica/ |title=Поперечно-Мостовая улица в Казани |lang= |website=Справочник Казани |publisher= |date= |accessdate=2021-11-07 |archivedate=2021-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211107144612/http://kazan.ginfo.ru/ulicy/poperechno-mostovaya_ulica/ }}&lt;/ref&gt;}}
|-
|}

=== Воскресенское авылының урам исемнәре (годонимнары) ===
Воскресенское авылындагы 5 урамның исеме җирле. Авыл исеме (торак пункт) үзе ике урам — Воскресенская һәм Арткы-Воскресенская исемнәрендә мәңгеләштерелгән. Күпер урамы үзәне төньяк һәм көньяк өлешләргә поселокны аерып торучы канал аша салынган җәяүлеләр күпере буенча аталган; ул күпердән башлана һәм көньяк юнәлештә инде поселок территориясеннән читтә урнашкан Модельная урамына кадәр бара. Өч урамның исеме авылның төп урамнарына карата аларның периферия торышын чагылдыра: аларның икесе «артта» — Арткы-Воскресенская һәм Арткы-Күпер, бер урам аркылы күпер аша уза — Аркылы-Күпер урамы.

Авангард урамының исеме генә идеологик мәгънәгә ия — урам совет җәмгыятенең авангарды (алдынгы өлеше) хөрмәтенә, ягъни коммунистлар һәм пролетариат хөрмәтенә аталган&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Амиров К. Ф., Ахметзянова Р. Х., Вениаминов Р. Г.|том=|isbn=978-5-93962-293-6|тираж=3000|ref=}}&lt;/ref&gt; .&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;210&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Жилой дом (улица Мостовая,41).JPG|Торак бина: Күпер урамы 41 ( ''2021 елның ноябре'' )
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Жилой дом (улица Мостовая,55).JPG|Торак бина:Күпер урамы, 55 ( ''ноябрь 2021'' )
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Заброшенный дом (улица Задне-Мостовая,8).JPG|Ташланган йорт: Арткы Күпер станциясе, 8 ( ''2021 елның ноябре'' )
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Единственный сохранившийся дом на улице Поперечно-Мостовой (дом 13).JPG|Аркылы Күпер урамындагы исән калган бердәнбер йорт ( ''ноябрь 2021'' )
Файл:Казань, посёлок Воскресенское. Разрушенное домовладение по улице 1-я Заводская.JPG|1 нче  Завод урамы йортында җимерелгән хуҗалык ( ''2021 елның ноябре'' )
&lt;/gallery&gt;

== Шулай ук карагыз ==

* [[Жировка (Казан)]]
* Калининский (Казан)
* [[Поповка (Казан)]]

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Чыганаклар ==

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
{{Казан}}
{{яхшы мәкалә}}
[[Төркем:Казан бистәләре]]</text>
      <sha1>fxlxcn5r4fvht4f2c28aii0xau1zb0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңа Савин (Казан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486680</id>
    <revision>
      <id>6025697</id>
      <parentid>3528150</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47201-47</username>
        <id>62370</id>
      </contributor>
      <comment>/* Искәрмәләр */</comment>
      <origin>6025697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7776" sha1="tpdtdqc2trqpiittpu9eh3i10f6wr4u" xml:space="preserve">{{MyTatarstan2022}}
{{Ук}}
{{Coord|55.833|49.074}}'''Яңа Савин'''&lt;ref&gt;{{Китап}}''Kafilʹ Fakhrazeevich Amirov.''Казань - где эта улица, где этот дом: справочник улиц города Казани.— Izd-vo &quot;Kazanʹ&quot;, 1995.&amp;nbsp;— 328с.— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-85903-012-5&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_2003/?y=55.822729&amp;x=49.105666|title=Карта Казани 2003 года|website=www.etomesto.ru|access-date=2021-06-21|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;  — [[Казан]]ның хәзерге Яңа Савин районы территориясендә урнашкан бистә.

== Исемнең килеп чыгышы ==
Бистә Савиново, шушы җирдә туган крестьяннар авылы  буенча аталган&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://rusneb.ru/|title=НЭБ - Национальная электронная библиотека|website=rusneb.ru - Национальная электронная библиотека|access-date=2021-06-21}}&lt;/ref&gt;. Исеме вариантлары: ''Савин төзелеше''&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-kazan_1930/?y=55.822729&amp;x=49.105666 План Казани 1930 года].&amp;nbsp;''www.etomesto.ru''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 21 июня 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;,  ''Яңа Савин төзелеше''&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-kazan_1946/?y=55.822729&amp;x=49.105666 План г. Казани с показанием строительства за 1946 год].&amp;nbsp;''www.etomesto.com''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 21 июня 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_1940-gorod/?y=55.822729&amp;x=49.105666|title=Схематический план г. Казани 1940 года|website=www.etomesto.ru|access-date=2021-06-21|accessdate={{subst:бүген}}}}&lt;/ref&gt;'',  Савин'' ''Слобода''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kitap.tatar.ru/ru/ssearch/detail/vvbxvqlbie/?back=/ru/ssearch/ecatalog/?fattr=text_t&amp;fq=%25D0%2592%25D1%2581%25D1%258F+%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B7%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%258C.+%25D0%25A1%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25BE%25D1%2587%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%258F+%25D0%25BA%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B3%25D0%25B0+%25D0%25BF%25D0%25BE+%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B4%25D1%2583+%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B7%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B8.+%25E2%2580%2593+%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B7%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%258C%252C+1940&amp;attr=text_t&amp;q=%25D0%2592%25D1%2581%25D1%258F+%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B7%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%258C.+%25D0%25A1%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25BE%25D1%2587%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%258F+%25D0%25BA%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B3%25D0%25B0+%25D0%25BF%25D0%25BE+%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25B4%25D1%2583+%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B7%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B8|title=Детальная информация|website=kitap.tatar.ru|access-date=2021-06-21}}&lt;/ref&gt;'',''  Яңа Савин&lt;ref&gt;Топографические карты СССР N-39 (А) 1:100000. Татарстан, Ульяновская область..&amp;nbsp;''www.etomesto.com''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 21 июня 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, Савинки.

== Тарихы ==
1909 елда &quot;села  Савинов крестьяннары җирендә төзелеш&quot; буларак искә алына»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://rusneb.ru/|title=НЭБ - Национальная электронная библиотека|website=rusneb.ru - Национальная электронная библиотека|access-date=2021-06-21}}&lt;/ref&gt; . Булдыру мизгелдән башлап, [[Казан губернасы]]&lt;nowiki/&gt;ның [[Казан өязе]]&lt;nowiki/&gt;нең [[Каймар вулысы]]&lt;nowiki/&gt;нда (соңрак Татарстан АССРның [[Арча кантоны]]&lt;nowiki/&gt;нда) урнашкан булган.  1924 елда (1934 елдан - Ленин районында) Казанның Берләшкән-Бистәсе районына кушылган&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Сергей Павлович Саначин|isbn=978-5-905576-46-1}}&lt;/ref&gt;.  Тиздән Казанга кушылганнан соң бистә дамба белән Кәҗә бистәсе белән тоташтырыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Е. А. Вишленкова, С. Ю. Малышева, А. А. Сальникова|isbn=978-5-98180-622-3}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Калинин, Николай Филиппович]]}}&lt;/ref&gt;.  1920 еллар ахырында төзелгән, 1940 елга зур булмаган өч урамнан&lt;ref&gt;''Булат Файзрахманович Султанбеков.''&amp;nbsp;Татарстан, ХХ век: События, документы, публицистика.&amp;nbsp;— ТаРИХ, 2003.&amp;nbsp;— 316&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-94113-183-9&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; бистә үсә һәм фактта күрше- Яңа төзелеш һәм Кәҗә бистәләре белән кушыла&lt;ref&gt;Схематический план г. Казани 1940 года.&amp;nbsp;''www.etomesto.ru''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 21 июня 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Бистә территориясе 1970 еллар ахырыннан күп катлы йортлар белән төзелә башлаган, әмма Яңа Савин районының зур өлеше 1996 елдан 2004 елга кадәр узган «тузган торакны бетерү программасы» вакытында сүтелгән; [[Кемерово урамы (Казан)|Кемерово]] һәм [[Түбән Торф урамы (Казан)|Түбән Торф]]&lt;nowiki/&gt;урамнары буенча соңгы йортлар 2019 елның мартында  сүтелде&lt;ref&gt;В казанской Савинке прозвучал последний звонок: на месте деревни строят школу&amp;nbsp;(рус.) ?.&amp;nbsp;''kazanreporter.ru''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 1 октября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Халкы ==
{{Халык саны.wd||Таблица}}

== Күренекле кешеләр ==
Яңа Савин танылган кешеләр арасында Казан мэры [[Камил Исхаков]] һәм мөселман дин әһелләре [[Шамил Исхаков]] («Казан нуры» мәчете имамы)&lt;ref&gt;Камиль Исхаков: «Я не привык в своей жизни делать что-то для показухи».&amp;nbsp;''Собака.ru''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 21 июня 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; һәм Мансур Җәләлетдинов ( [[Мәрҗани мәчете|әл-]] Марҗани мәчетенең имам-хатибы) бар&lt;ref&gt;''ДУМ РФ.''&amp;nbsp;Мансур хазрат Джалялетдинов: «Важно созидать и если кто-то из имамов усердно работает, то я только радуюсь этому».&amp;nbsp;''«Мусульмане России» — Dumrf.ru''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 1 октября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

== Моны да карагыз ==

== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}

== Чыганаклар ==

== Сылтамалар == 
{{Тышкы сылтамалар}}
{{Казан}}

[[Төркем:Казанның Яңа Савин районы]]
[[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]]
[[Төркем:Казан бистәләре]]</text>
      <sha1>tpdtdqc2trqpiittpu9eh3i10f6wr4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Армутчук (Ула)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>507260</id>
    <revision>
      <id>6025796</id>
      <parentid>4859463</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3768" sha1="a72rbx0546zualgnhggptosmutdx911" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=октябрь 2024}}
{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Армутчук (мәгънәләр)}}

'''Армутчук''' ({{lang-tr|Armutçuk}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Акдиңгез бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Мугла иле Ула илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Армутчук Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 491 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 435 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6073274. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

[[Төркем:Ула илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>a72rbx0546zualgnhggptosmutdx911</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гөнүллү (Вираншеһир)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>510204</id>
    <revision>
      <id>6025758</id>
      <parentid>4864073</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3831" sha1="4abt529ndlgjrphyajey18k2s68xl3x" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=октябрь 2024}}
{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Гөнүллү (мәгънәләр)}}

'''Гөнүллү''' ({{lang-tr|Gönüllü}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Шанлыурфа иле Вираншеһир илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Гөнүллү Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 670 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1019 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q10763739. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

[[Төркем:Вираншеһир илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>4abt529ndlgjrphyajey18k2s68xl3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүнейьямач (Бахчесарай)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>510719</id>
    <revision>
      <id>6025744</id>
      <parentid>4863078</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="exybkq0bm0y83f6p6x3kwyobr68yzr6" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=октябрь 2024}}
{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Гүнейьямач}}

'''Гүнейьямач''' ({{lang-tr|Güneyyamaç}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Ван иле Бахчесарай илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Гүнейьямач Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 884 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1229 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6694274. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

[[Төркем:Бахчесарай илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>exybkq0bm0y83f6p6x3kwyobr68yzr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүрпынар (Гүрпынар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>510824</id>
    <revision>
      <id>6025745</id>
      <parentid>4863282</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3867" sha1="i077w5y6jr62u7txfbq6fx94ql0pj9m" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=октябрь 2024}}
{{УК}}

{{мәгънәләр|Гүрпынар (мәгънәләр)}}

'''Гүрпынар''' ({{lang-tr|Gürpınar}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Ван иле Гүрпынар илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Гүрпынар Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 927 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1269 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q1562063. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;1983&quot; | 1983
| ''[[:d:Q138863486|Elîf Biyanî]]''
| 
| [[җырчы]]
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

[[Төркем:Гүрпынар илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>i077w5y6jr62u7txfbq6fx94ql0pj9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дөнердере (Өзалп)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>511894</id>
    <revision>
      <id>6025756</id>
      <parentid>4866257</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3797" sha1="slq108x0niqgmtqf5pbep5mh783fgmn" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=октябрь 2024}}
{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Дөнердере (мәгънәләр)}}

'''Дөнердере''' ({{lang-tr|Dönerdere}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Ван иле Өзалп илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Дөнердере Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 977 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1315 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q3678028. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

[[Төркем:Өзалп илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>slq108x0niqgmtqf5pbep5mh783fgmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Испир (Испир)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>514306</id>
    <revision>
      <id>6025757</id>
      <parentid>5527799</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4605" sha1="9hf8shrugh0l31oebj8k3k82ccjntd8" xml:space="preserve">{{УК}}

{{мәгънәләр|Испир}}

'''Испир''' ({{lang-tr|İspir}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Эрзурум иле Испир илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Испир Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 694 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 1013 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q344273. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны
|-
| data-sort-value=&quot;1926&quot; | 1926
| ''[[:d:Q1053285|Cemalettin Kaplan]]''
| 
| [[мөфти]]
| 
| data-sort-value=&quot;1995&quot; | 1995-05-15&lt;br/&gt;1995
| [[Көлн]]
|-
| data-sort-value=&quot;1951&quot; | 1951-08-19
| ''[[:d:Q116586956|Bedrettin Yıldırım]]''
| 
| ''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''
| 
| 
| 
|-
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-01-25
| ''[[:d:Q6059167|Mehmet Sekmen]]''
| ''[[:d:Q6025746|İstanbul University School of Business]]''
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| data-sort-value=&quot;1958&quot; | 1958-09-09
| ''[[:d:Q6059955|Turhan Feyizoğlu]]''
| 
| ''[[:d:Q482980|автор]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q201788|тарихчы]]''
| 
| 
| 
|-
| data-sort-value=&quot;1973&quot; | 1973
| ''[[:d:Q25476924|Fazilet Dağcı Çığlık]]''
| 
| ''[[:d:Q82955|сәясәтче]]''
| 
| 
| 
|-
| data-sort-value=&quot;1978&quot; | 1978
| ''[[:d:Q97462517|Yunus Sezer]]''
| 
| ''[[:d:Q372436|дәүләт эшлеклесе]]''
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

[[Төркем:Испир илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>9hf8shrugh0l31oebj8k3k82ccjntd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күчүкдибекдере (Милас)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>517492</id>
    <revision>
      <id>6025747</id>
      <parentid>4875217</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3799" sha1="slp1kys86aqhg6t0hol7xjeru2liav2" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=октябрь 2024}}
{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Күчүкдибекдере}}

'''Күчүкдибекдере''' ({{lang-tr|Küçükdibekdere}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Акдиңгез бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Мугла иле Милас илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Күчүкдибекдере Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 530 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 420 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6592729. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

[[Төркем:Милас илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>slp1kys86aqhg6t0hol7xjeru2liav2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыравдан (Одунпазары)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>517854</id>
    <revision>
      <id>6025620</id>
      <parentid>4874681</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3792" sha1="gj0q5cuc1cb5xy8ofx5b3lbbtn8qvfc" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=октябрь 2024}}
{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Кыравдан}}

'''Кыравдан''' ({{lang-tr|Kıravdan}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эчке Анатолия бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Эскишеһир иле Одунпазары илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Кыравдан Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 191 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 208 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6588723. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

[[Төркем:Одунпазары илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>gj0q5cuc1cb5xy8ofx5b3lbbtn8qvfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарайҗык (Чубук)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>520439</id>
    <revision>
      <id>6025762</id>
      <parentid>4830505</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3678" sha1="ly61ch3y33v0tge8lwnygtsivovuovm" xml:space="preserve">{{УК}}

{{мәгънәләр|Сарайҗык}}

'''Сарайҗык''' ({{lang-tr|Saraycık}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эчке Анатолия бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Анкара иле Чубук илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Сарайҗык Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 46 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 346 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4833319. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

{{Turkey-geo-stub}}

[[Төркем:Чубук илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]</text>
      <sha1>ly61ch3y33v0tge8lwnygtsivovuovm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татлак (Чамлыдере)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>521666</id>
    <revision>
      <id>6025755</id>
      <parentid>4832647</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3679" sha1="6c9l7d1wzziwiojyadgw8nn4l74oii3" xml:space="preserve">{{УК}}

{{мәгънәләр|Татлак}}

'''Татлак''' ({{lang-tr|Tatlak}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эчке Анатолия бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Анкара иле Чамлыдере илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Татлак Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 72 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 292 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4832057. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

{{Turkey-geo-stub}}

[[Төркем:Чамлыдере илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]</text>
      <sha1>6c9l7d1wzziwiojyadgw8nn4l74oii3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яндере (Пүтүрге)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527435</id>
    <revision>
      <id>6025752</id>
      <parentid>4849951</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3705" sha1="8ee7q87fumioqy1tojz4rvphj4oiudg" xml:space="preserve">{{УК}}

{{мәгънәләр|Яндере (мәгънәләр)}}

'''Яндере''' ({{lang-tr|Yandere}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Көнчыгыш Анатолия бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; Малатья иле Пүтүрге илчесенә караган бер мәхәллә ({{lang-tr|mahalle}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Яндере Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 553 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 903 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q10836919. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}

{{Turkey-geo-stub}}

[[Төркем:Пүтүрге илчесе мәхәлләләре]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия мәхәлләләре]]</text>
      <sha1>8ee7q87fumioqy1tojz4rvphj4oiudg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтункөй (Кайнашлы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528735</id>
    <revision>
      <id>6025759</id>
      <parentid>4858946</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4178" sha1="mw01fw1wc6rmvye634lvaeb8olcfj8i" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Алтункөй}}

'''Алтункөй''' ({{lang-tr|Altunköy}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Карадиңгез бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; [[Дүзҗе]] иле Кайнашлы илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Алтункөй Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 157 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 199 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6922088. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}
* {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }}

[[Төркем:Кайнашлы илчесе авыллары]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия авыллары]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>mw01fw1wc6rmvye634lvaeb8olcfj8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөлүҗеккая (Кыбрысҗык)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530738</id>
    <revision>
      <id>6025746</id>
      <parentid>4702189</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3597" sha1="33ed1i71gjtqp6x2f19ptd8x820cltf" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Бөлүҗеккая}}

'''Бөлүҗеккая''' ({{lang-tr|Bölücekkaya}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Карадиңгез бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; [[Болу]] иле Кыбрысҗык илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
{{Бүлекне тулыландырырга}}

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q5005162. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}
* {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }}

[[Төркем:Кыбрысҗык илчесе авыллары]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия авыллары]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>33ed1i71gjtqp6x2f19ptd8x820cltf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доглушах (Күтахья)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533106</id>
    <revision>
      <id>6025779</id>
      <parentid>4865615</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4167" sha1="71sv5e3bsc4ujfo3id9r4qz0h4wwmtt" xml:space="preserve">{{Orphan|date=октябрь 2024}}

{{УК}}

{{мәгънәләр|Доглушах}}

'''Доглушах''' ({{lang-tr|Doğluşah}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Эгей бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; [[Күтахья]] иле Күтахья илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Доглушах Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 232 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 195 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6773501. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : &amp;#91;в 35 т.&amp;#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}
* {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }}

[[Төркем:Күтахья илчесе авыллары]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия авыллары]]


{{Turkey-geo-stub}}</text>
      <sha1>71sv5e3bsc4ujfo3id9r4qz0h4wwmtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарыбога (Эрфелек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540990</id>
    <revision>
      <id>6025700</id>
      <parentid>4830632</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4129" sha1="q76lpurzh9jjb4pv3pzzpqe0vncnweq" xml:space="preserve">{{УК}}

{{мәгънәләр|Сарыбога}}

'''Сарыбога''' ({{lang-tr|Sarıboğa}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Карадиңгез бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; [[Синоп]] иле Эрфелек илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Сарыбога Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 270 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 502 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6579398. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}
* {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }}

{{Turkey-geo-stub}}

[[Төркем:Эрфелек илчесе авыллары]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия авыллары]]</text>
      <sha1>q76lpurzh9jjb4pv3pzzpqe0vncnweq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаталчам (Байрамич)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>544306</id>
    <revision>
      <id>6025776</id>
      <parentid>4844927</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>24345</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>6025776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4154" sha1="ichn03tg81n8nx32zms0qv9ggxxbpgj" xml:space="preserve">{{УК}}

{{мәгънәләр|Чаталчам (мәгънәләр)}}

'''Чаталчам''' ({{lang-tr|Çatalçam}}) — [[Төркия Җөмһүрияте]]нең [[Мәрмәр бүлгесе]]&lt;ref&gt;[http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html Административное устройство Турции] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120115121/http://www.akdenizdom.ru/work/adm.html |date=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; [[Чанаккале]] иле Байрамич илчесенә караган бер авыл ({{lang-tr|köy}}).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Türkiye İstatistik Kurumu. TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri.|url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817225821/https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&amp;locale=tr|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=17 Ağustos 2018|archivedate=18 октябрь 2020||deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Географиясе ==
Чаталчам Төркиянең башкаласы [[Әнкара]]дан турыдан 535 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре [[Истанбул]]дан 239 чакрым ераклыкта урнашкан&lt;ref&gt;Implementations of the haversine formula [http://rosettacode.org/wiki/Haversine_formula in 91 languages at rosettacode.org] and [http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe in 17 languages on codecodex.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814170246/http://www.codecodex.com/wiki/Calculate_Distance_Between_Two_Points_on_a_Globe |date=2018-08-14 }}.&lt;/ref&gt;.

== Халык саны ==
{{ХСВМ||Таблица}}
== Шәхесләр ==

{{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q6485864. ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=p569
|columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}}
{| class='wikitable sortable'
! туу
! Исем
! уку йорты
! һөнәр төре
! эш урыны
! үлем датасы
! үлем урыны

|}
{{Wikidata list end}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [https://bigenc.ru/geography/text/4211458 Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104101526/https://bigenc.ru/geography/text/4211458 |date=2021-11-04 }}
* {{cite web |title = Төркия рәсми сайты |url = https://turkey.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150522160612/http://turkey.com/ |archivedate = 2015-05-22 |deadlink = no }}
* [http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 Mahalle Nedir?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214324/http://www.diyadinnet.com/YararliBilgiler-1305 |date=4 Mart 2016 }}
* [http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 Kısaltmalar Dizini]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193910/http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=198 |date=4 Mart 2016 }}
* {{cite web |title=Genel Kurul Tutanağı 24.Dönem 5. Yasama Yılı 30. Birleşim|url=http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305000118/http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/Tutanak_B_SD.birlesim_baslangic_yazici?P4=22303&amp;P5=H&amp;page1=90&amp;page2=90|yayıncı=tbmm.gov.tr|archivedate=4 Mart 2015|archivedate=5 Mart 2015|archivedate=15 12 2014||deadlink = no }}

{{Turkey-geo-stub}}

[[Төркем:Байрамич илчесе авыллары]]
[[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]]
[[Төркем:Төркия торак пунктлары]]
[[Төркем:Төркия авыллары]]</text>
      <sha1>ichn03tg81n8nx32zms0qv9ggxxbpgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кайбас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>584400</id>
    <revision>
      <id>6025685</id>
      <parentid>5987748</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47201-47</username>
        <id>62370</id>
      </contributor>
      <comment>/* Искәрмәләр */</comment>
      <origin>6025685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5034" sha1="kfzbb1xd0q46jg0vd0bjw7ng1tn8xd6" xml:space="preserve">{{Tatar4.0-2022}}
{{ТП
 |халәт = авыл
 |татар исеме = Кайбас авыл
 |чын исем = 
 |ил = Россия
 |герб = 
 |байрак = 
 |герб киңлеге = 
 |байрак киңлеге = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |ЯндексХарита = 
 |ил харитасы зурлыгы =300
 |төбәк харитасы зурлыгы = 300
 |район харитасы зурлыгы = 
 |төбәк төре = өлкә
 |төбәк = Томск өлкәсе
 |төбәк җәдвәлдә = 
 |район төре = район
 |район = Красношеино районы
 |район җәдвәлдә = 
 |җәмгыять төре = 
 |җәмгыять = 
 |җәмгыять таблицада = 
 |ил харитасы =
 |төбәк харитасы = 
 |район харитасы =
 |эчке бүленеш = 
 |башлык төре = 
 |башлык = 
 |нигезләү датасы =
 |беренче телгә алу = 
 |элеккеге исемнәр = 
 |халәт = юкка чыккан
 |мәйдан = 
 |биеклек төре = 
 |ТП мәркәзе биеклеге = 
 |климат = 
 |рәсми тел = 
  |халык саны = 41
  |исәп елы = 1897
  |халык тыгызлыгы = 
  |агломерация = 
  |милли состав = об татарлары
  |дини состав = христианнар
  |этнохороним = 
 |сәгать кушагы = +3
 |DST = 
 |телефон коды = 
 |почта индексы =
 |почта индекслары = 
 |автомобил коды = 
 |Commons-та төркем = 
 |сайт = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
|add2n        = Русча атамасы
|add2       = Кайбасово
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Кайбас авыл''' ({{lang-sty|Посейнын-аул, Безнең авыл}}&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Миллер Г. Ф. Путешествии по воде вниз по Томи и Оби от Томска до Нарыма. 1740 г.&lt;/ref&gt;, {{lang-ru|Кайбасово}}&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-tomsk_10verst/ Карта Томской губернии, десятиверстка 1921 года]&lt;/ref&gt;) — [[Тум өлкәсе|Томск өлкәсенең]] Кривошеино районындагы элеккеге авыл. Ул хәзерге Иштан авыл җирлеге территориясендә урнашкан була.

== Халык саны ==
Башта авылда [[об татарлары]] яшәгәннәр. XIX гасырда [[руслар]] килеп утыра башлый. ХХ гасыр башында об татарлары тулысынча руслашып бетә.

1897 елгы җанисәп буенча төп халкы об татарлары булган әле.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;Патканов С. К. Статистические данные, показывающие племенной состав населения Сибири, язык и роды инородцев.&lt;/ref&gt;


== Тарихы ==
Беренче тапкыр XVII гасырда телгә алына.

1740-нчы елда немец тарихчысы [[Герард Миллер|Г.Ф. Миллер]] авыл турында «Путешествии по воде вниз по Томи и Оби от Томска до Нарыма. 1740 год» (Тум һәм Ум елгалары буйлап Томсктан Нарымга сәяхәт. 1740 ел) китабында авыл турында түбәндәгене язган:&lt;blockquote&gt;''Кайбасовы юрты, по-татарски Посейнын-аул, на западном берегу, в 6 верстах от села Николаевского по прямой сухопутной дороге, а по реке, которая здесь делает небольшой поворот на восток, насчитывается около 10 верст. Там насчитывают 10 татарских жилищ Соргулиной волости.
&lt;/blockquote&gt;

1897 елгы җанисәп буенча биредә 41 кеше яшәгән, шул исәптән 36 татар һәм 5 рус. Бу Соргылы волостенең бер өлеше була. Бу як татарлары үзләрен [[Яүштә татарлары|Яүштә аймагы ыруы]] дип санаганнар.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;/&gt;

== Искәрмәләр ==
{{Reflist}}

{{Татар авыллары}}

[[Төркем:Томск өлкәсе юкка чыккан торак пунктлары]]</text>
      <sha1>kfzbb1xd0q46jg0vd0bjw7ng1tn8xd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Татарстан мәчетләре</title>
    <ns>10</ns>
    <id>588230</id>
    <revision>
      <id>6025679</id>
      <parentid>6025034</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>өстәмә</comment>
      <origin>6025679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42492" sha1="sodv910y2s8ecwjns13682thbea5mqi" xml:space="preserve">{{Navbox
 | name       = Татарстан мәчетләре
 | state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 | title      = [[Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте|Татарстан диния нәзарәте]]нә караган &lt;u&gt;гамәлдәге [[мәчет]]ләр&lt;/u&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;{{smaller|([[:Төркем:Татарстан мәчетләре|төркем]])}}&lt;/small&gt;
 | titlestyle = background:#A3EEA3; border-bottom: 1px solid #fdfdfd;
 | image      = 
 | bodyclass  = hlist
 
 | group1      = [[Казан]] &lt;small&gt;([[Казан мәчетләре|исемлек]] {{*}} [[Калып:Казан мәчетләре|калып]] {{*}} [[:Төркем:Казан мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group1style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 1px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list1       = 
&lt;small&gt;'''[[Казанның тарихи мәчетләре|''тарихи мәчетләре'']]''':&lt;/small&gt; [[Ак мәчет (Казан)|Ак]] {{*
}} [[Ал мәчет|Ал]] {{*
}} [[Апанай мәчете|Апанай]] {{*
}} [[Әҗем мәчете|Әҗем]] {{*
}} [[Борнай мәчете|Борнай]] {{*
}} [[Галиев мәчете|Галиев]] {{*
}} [[Зәңгәр мәчет|Зәңгәр]] {{*
}} [[Иске Таш мәчет|Иске Таш]] {{*
}} [[Кабан арты мәчете|Кабан арты]] {{*
}} [[Мәрҗани мәчете|Мәрҗани]] {{*
}} [[Нурулла мәчете|Нурулла]] {{*
}} [[«Рәҗәб» мәчете|«Рәҗәб»]] {{*
}} [[Солтан мәчете|Солтан]]&lt;/br&gt;
&lt;small&gt;''ХХ г. ахырыннан:''&lt;/small&gt; [[Ай нуры мәчете|Ай нуры]] {{*
}} [[Әбүгалисина мәчете (Казан)|Әбүгалисина]] {{*
}} [[Әл-Иман мәчете|Әл-Иман]] {{*
}} [[Әмәт бистәсе мәчете|Әмәт бистәсе]] {{*
}} [[Әминә мәчете|Әминә]] {{*
}} [[Әниләр мәчете|Әниләр]] {{*
}} [[Әтиләр мәчете|Әтиләр]] {{*
}} [[Әхмәдзәки мәчете|Әхмәдзәки]]  {{*
}} [[Әхтәм мәчете|Әхтәм]] {{*
}} [[Бишбалта мәчете|Бишбалта]] {{*
}} [[Болгар мәчете (Казан)|Болгар]] {{*
}} [[Бохара мәчете (Казан)|Бохара]] {{*
}} [[Габделгалләм мәчете|Габделгалләм]] {{*
}} [[Гадел мәчете|Гадел]] {{*
}} [[Гаилә мәчете (Казан)|Гаилә]] {{*
}} [[Дин Ислам мәчете|Дин Ислам]] {{*
}} [[Казан шәһәренең Җәмигъ мәчете|Җәмигъ]] {{*
}} [[Җомга мәчете (Казан)|Җомга]] {{*
}} [[Зәйнулла мәчете|Зәйнулла]] {{*
}} [[Ибраһим мәчете|Ибраһим]] {{*
}} [[Иман Нуры (мәчет, Казан)|Иман Нуры]] {{*
}} [[Нефтьчеләр бистәсе мәчете|Ирек]] {{*
}} [[Ислам мәчете|Ислам]] {{*
}} [[Ислам нуры мәчете|Ислам нуры]] {{*
}} [[Кадыш бистәсе мәчете|Кадыш бистәсе]] {{*
}} [[Казан нуры мәчете|Казан нуры]] {{*
}} [[2 колониянең Касыйм мәчете|Касыйм]] {{*
}} [[Кәүсәр мәчете|Кәүсәр]] {{*
}} [[Колшәриф мәчете|Колшәриф]]  {{*
}} [[Котдус мәчете|Котдус]] {{*
}} [[Кыйбла мәчете (Казан, Щербаковка)|Кыйбла]] {{*
}} [[Мәдинә (мәчет, Казан)|Мәдинә]] {{*
}} [[Мәүлид (мәчет, Казан)|Мәүлид]] {{*
}} [[Миргазиян мәчете|Миргазиян]] {{*
}} [[Мөслимә мәчете|Мөслимә]] {{*
}} [[Нур-Ислам мәчете (Казан)|Нур Ислам]] {{*
}} [[Өмет мәчете|Өмет]] {{*
}} [[Өметлеләр мәчете|Өметлеләр]] {{*
}} [[Петровский бистәсе мәчете|Петровский бистәсе]] {{*
}} [[Рамазан мәчете (Казан)|Рамазан]] {{*
}} [[Рамис мәчете|Рамис]]  {{*
}} [[Рауза мәчете|Рауза]] {{*
}} [[Рафик мәчете|Рафик]]  {{*
}} [[Җиләк бистәсе мәчете|Рәҗәб]] {{*
}} [[Рәхмәтулла мәчете|Рәхмәтулла]] {{*
}} [[Ризван мәчете|Ризван]] {{*
}} [[Рөстәм мәчете|Рөстәм]] {{*
}} [[Салихҗан мәчете (Казан)|Салихҗан]] {{*
}} [[Сәләх мәчете|Сәләх]] {{*
}} [[Сөләйман мәчете|Сөләйман]] {{*
}} [[Тәүфикъ мәчете (Казан)|Тәүфикъ]] {{*
}} [[Туган авылым мәчете|Туган авылым]] {{*
}} [[Тынычлык мәчете|Тынычлык]] {{*
}} [[Отар бистәсе мәчете|Утар бистәсе]] {{*
}} [[Утыз Имәни мәчете|Утыз Имәни]] {{*
}} [[Фәрһад мәчете|Фәрһад]] {{*
}} [[Хәдиҗә мәчете|Хәдиҗә]] {{*
}} [[Хәтер мәчете|Хәтер]] {{*
}} [[Хөзәйфә мәчете|Хөзәйфә]] {{*
}} [[Шамил мәчете|Шамил]] {{*
}} [[Шәрәфетдин мәчете|Шәрәфетдин]] {{*
}} [[Ярдәм мәчете|Ярдәм]]

 | group2      = [[Чаллы]] &lt;small&gt;([[Яр Чаллы мәчетләре|исемлек]] {{*}} [[Калып:Яр Чаллы мәчетләре|калып]] {{*}} [[:Төркем:Чаллы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group2style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list2       = [[Ак мәчет (Чаллы)|Ак]] {{*}} [[Әбүзәр мәчете|Әбүзәр]] {{*}} [[Җамиг мәчете (Яр Чаллы)|Җамигъ]] {{*}} [[Изге Ай (мәчет, Яр Чаллы)|Изге Ай]] {{*}} [[Нур-Ихлас мәчете|Нур-Ихлас]] {{*}} [[Рамазан мәчете (Яр Чаллы)|Рамазан]] {{*}} [[Сөембикә мәчете (Яр Чаллы)|Сөембикә]] {{*}} [[Тау мәчете|Тау]] {{*}} [[Тәүбә мәчете (Яр Чаллы)|Тәүбә]] {{*}} [[Туфан мәчете (Яр Чаллы)|Туфан]] {{*}} [[Утыз Имәни мәчете (Яр Чаллы)|Утыз Имәни]] {{*}} [[Чишмә мәчете (Яр Чаллы)|Чишмә]]

 | group3      = [[Азнакай районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Азнакай районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group3style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list3       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Азнакай]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Азнакай районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Мәндәй мәчете|Мәндәй]] {{*}} [[Уразай авылы мәчете|Уразай]]

 | group4      = [[Аксубай районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Аксубай районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group4style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list4       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Аксубай]]''''':&lt;/small&gt; [[Үзәк мәчет (Аксубай)|Үзәк]] {{*}} [[Әниләр мәчете (Аксубай)|Әниләр]] {{*}}&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Аксубай районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group5      = [[Актаныш районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Актаныш районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group5style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list5       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Актаныш]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Актаныш районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;[[Колын авылы мәчете|Колын]] {{*}} [[Табанлы Күл мәчете|Табанлыкүл]] {{*}} [[Такталачык мәчете (Актаныш районы)|Такталачык]]  {{*}} [[Яңа Җияш мәчете|Яңа Җияш]] 

 | group6      = [[Алабуга районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Алабуга районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group6style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list6       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Алабуга]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Алабуга районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group7      = [[Алексеевск районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Алексеевск районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group7style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list7       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Алексеевское]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt; 
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Алексеевск районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group8      = [[Апас районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Апас районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group8style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list8       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Апас]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Апас районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;  [[Аюкөйдергән мәчете|Аюкөйдергән]] {{*}} [[Әлмәндәр мәчете|Әлмәндәр]] {{*}} [[Әҗем мәчете (Апас районы)|Әҗем]] {{*}} [[Багыш мәчете|Багыш]] {{*}} [[Болын-Балыкчы мәчете|Болын-Балыкчы]] {{*}} [[Борнаш мәчете (Апас районы)|Борнаш]] {{*}} [[Дәвеш яңа мәчете|Дәвеш]] {{*}} [[Дәүләки мәчете|Дәүләки]] {{*}} [[Дүртөйле мәчете (Апас районы)|Дүртөйле]] {{*}} [[Зур Күккүз мәчете|Зур Күккүз]] {{*}} [[Иске Әнәле мәчете|Иске Әнәле]] {{*}} [[Идрәс мәчете|Идрәс]] &lt;small&gt;(''Идрәс-Тинки'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Иске Йомралы мәчете|Иске Йомралы]] {{*}} [[Иске Көлкәш мәчете|Иске Көлкәш]] {{*}} [[Ихлас мәчете (Кызыл Тау)|Ихлас]] &lt;small&gt;(''Кызыл Тау'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Кара Борнаш мәчете|Кара Борнаш]] {{*}} [[Карабай мәчете|Карабай]] {{*}} [[Карамасар мәчете|Карамасар]] {{*}} [[Каратун мәчете|Каратун]] {{*}} [[Кече Бакырчы мәчете|Кече Бакырчы]] {{*}} [[Кече Болгаер мәчете|Кече Болгаер]] {{*}} [[Кече Күккүз мәчете|Кече Күккүз]] {{*}} [[Колгына мәчете|Колгына]] {{*}} [[Кормаш мәчете (Апас районы)|Кормаш мәчете]] {{*}} [[Коштавыл мәчете|Коштавыл]] {{*}} [[Күкшем мәчете|Күкшем]] {{*}} [[Кызыл Тау мәчете|Кызыл Тау]] {{*}} [[Морзалар мәчете|Морзалар]] {{*}} [[Нәҗиб мәчете|Нәҗиб]] &lt;small&gt;(''Каратун'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Олы Бакырчы мәчете|Олы Бакырчы]] &lt;small&gt;(''Бакырчы'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Олы Болгаер мәчете|Олы Болгаер]] {{*}} [[Рөстәм мәчете (Акхуҗа)|Рөстәм]] &lt;small&gt;(''Акхуҗа'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Сатмыш мәчете|Сатмыш]] {{*}} [[Сәфәр мәчете (Свияжский)|Сәфәр]] &lt;small&gt;(''Свияжский'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Татар Пүчинкәсе мәчете|Татар Пүчинкәсе]] {{*}} [[Татар Черкене мәчете|Татар Черкене]] {{*}} [[Тәүгелде мәчете|Тәүгелде]] {{*}} [[Тутай мәчете|Тутай]] {{*}} [[Түбән Балтай мәчете|Түбән Балтай]] {{*}} [[Түбән Барыш мәчете|Түбән Барыш]] {{*}} [[Түбән Биябашы мәчете|Түбән Биябашы]] {{*}} [[Урта Балтай мәчете|Урта Балтай]] {{*}} [[Урта Биябашы мәчете|Урта Биябашы]] {{*}} [[Үтәмеш мәчете (Апас районы)|Үтәмеш]] {{*}} [[Чирмешән мәчете (Апас районы)|Чирмешән]] {{*}} [[Чүри-Бураш мәчете|Чүри-Бураш]] {{*}} [[Шәмәк мәчете (Апас районы)|Шәмәк]] {{*}} [[Шәмбалыкчы мәчете|Шәмбалыкчы]] {{*}} [[Шәрифә мәчете|Шәрифә]] &lt;small&gt;(''Танай-Турай'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Шыгай мәчете (Апас районы)|Шыгай]] {{*}} [[Югары Балтай мәчете|Югары Балтай]] {{*}} [[Югары Ындырчы мәчете|Югары Ындырчы]] {{*}} [[Ябалак мәчете (Апас районы)|Ябалак]] {{*}} [[Янгелде мәчете|Янгелде]]
 
 | group9      = [[Арча районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Арча районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group9style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list9       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Арча]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Арча районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Курса-Почмак мәчете|Курса-Почмак]] {{*}} [[Кышкар мәчете|Кышкар]] {{*}} [[Ташкичү мәчете (Арча районы)|Ташкичү]] {{*}} [[Югары Курса мәчете|Югары Курса]]
 
 | group10      = [[Әгерҗе районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Әгерҗе районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group10style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list10       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Әгерҗе]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Әгерҗе районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group11      = [[Әлки районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Әлки районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group11style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list11       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Базарлы Матак]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Әлки районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Яңа Үргәагар мәчете|Яңа Үргәагар]]
 
 | group12      = [[Әлмәт районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Әлмәт районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group12style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list12       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Әлмәт]]''''':&lt;/small&gt; [[Аксу мәчете (Әлмәт)|Аксу]] {{!}} [[Бигәш мәчете (Әлмәт)|Бигәш]] {{!}} [[Дуслык (мәчет, Әлмәт)|«Дуслык»]] {{!}} [[Зиннур мәчете (Әлмәт)|Зиннур]] {{!}} [[Марс мәчете (Әлмәт)|Марс]] {{!}} [[Мәдинә мәчете (Әлмәт)|Мәдинә]] {{!}} [[Мәхәллә мәчете (Әлмәт)|1нче мәхәллә]] {{!}} [[Нурлы (мәчет, Әлмәт)|Нурлы]] {{!}} [[Нурсала мәчете (Әлмәт)|Нурсала]] {{!}} [[Р.Фәхреддин исемендәге Үзәк җәмигъ мәчете|'''Үзәк мәчет''']] {{!}} [[Таш мәчет (Әлмәт)|Таш мәчет]] {{!}} [[Тәскирә мәчете (Әлмәт)|Тәскирә]] {{!}} [[Икенче мәхәллә мәчете (Әлмәт)|2нче мәхәллә]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Әлмәт районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;[[Габдрахман мәчете (Әлмәт районы)|Габдрахман]] {{*}} [[Кичүчат мәчете|Кичүчат]] {{*}} [[Тайсуган мәчете|Тайсуган]] {{*}} [[Нурлы   (мәчет, Түбән Мактама)|Түбән Мактама]]
 
 | group13      = [[Әтнә районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Әтнә районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group13style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list13       = 
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Олы Әтнә]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt; 
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Әтнә районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Түбән Бәрәскә мәчете|Түбән Бәрәскә]]
 
 | group14      = [[Балтач районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Балтач районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group14style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list14       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Балтач]]''''':&lt;/small&gt; &lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Балтач районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group15      = [[Балык Бистәсе районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Балык Бистәсе районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group15style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list15       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Балык Бистәсе]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Балык Бистәсе районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Олы Елга авылы мәчете|Олы Елга]]&lt;/small&gt;
 
 | group16      = [[Баулы районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Баулы районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group16style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list16       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Баулы]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Баулы районы торак пунктлары‎|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;[[Нәҗметдин (мәчет, Салих)|Нәҗметдин]] (''Салих'') {{*}}

 | group17      = [[Биектау районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Биектау районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group17style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list17       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Биектау тимер юл станциясе бистәсе]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Биектау районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Карадениз мәчете|Карадениз]] &lt;small&gt;(''Калинино'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Айбаш мәчете (Татарстан)|Айбаш]] 

 | group18      = [[Бөгелмә районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Бөгелмә районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group18style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list18       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Бөгелмә]]''''':&lt;/small&gt;[[Гәүһәр (мәчет, Бөгелмә)|Гәүһәр]] {{*}}&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Бөгелмә районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group19      = [[Буа районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Буа районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group19style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list19       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Буа (Татарстан)|Буа]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Буа районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Әлки авылы мәчете (Буа районы)|Әлки]] {{*}} [[Яңа Чәчкап мәчете|Яңа Чәчкап]]

 | group20      = [[Зәй районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Зәй районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group20style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list20       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Зәй шәһәре|Зәй]]''''':&lt;/small&gt; [[Билал мәчете (Зәй)|Билал]] {{*}} [[Нур (мәчет, Зәй)|Таҗетдин Ялчыгол ис.]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Зәй районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;

 | group21      = [[Кайбыч районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Кайбыч районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group21style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list21       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Олы Кайбыч]]''''':&lt;/small&gt; [[Олы Кайбыч мәчете]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Кайбыч районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Борындык мәчете|Борындык]] {{*}} [[Бәрлебашы мәчете|Бәрлебашы]] {{*}}[[Имәнле Бортас мәчете|Имәнле Бортас]] {{*}} [[Иске Чәчкаб мәчете|Иске Чәчкаб]] {{*}} [[Кече Кайбыч мәчете|Кече Кайбыч]] {{*}} [[Кече Урсак мәчете|Кече Урсак]] {{*}} [[Колангы мәчете|Колангы]] {{*}} [[Морза Бәрлебашы мәчете|Морза Бәрлебашы]] {{*}} [[Мөрәле мәчете (Кайбыч районы)|Мөрәле]] {{*}} [[Олы Урсак мәчете|Олы Урсак]] {{*}} [[Салтыйган мәчете|Салтыйган]] {{*}} [[Түбән Кошман мәчете|Түбән Кошман]] {{*}} [[Чүти мәчете|Чүти]] {{*}} [[Шуширмә мәчете|Шуширмә]] {{*}} [[Югары Кошман мәчете|Югары Кошман]] {{*}} [[Ябалак мәчете (Кайбыч районы)|Ябалак]]
  
 | group22      = [[Кама Тамагы районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Кама Тамагы районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group22style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list22       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Кама Тамагы]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Кама Тамагы районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group23      = [[Кукмара районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Кукмара районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group23style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list23       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Кукмара]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Кукмара районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Әсән-Елга авылы мәчете|Әсән-Елга]] {{*}} [[Мәчкәрә мәчете|Мәчкәрә]] {{*}} [[Нормабаш мәчете]]
 
 | group24      = [[Лаеш районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Лаеш районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group24style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list24       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Лаеш]]''''':&lt;/small&gt; [[Ак мәчет «Зәйнәб»]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Лаеш районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Ихлас мәчете (Усады)|Ихлас]] &lt;small&gt;(''Усады'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Хафизулла мәчете|Хафизулла]] &lt;small&gt;(''Кече Елга'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Хәерби мәчете|Хәерби]] {{*}} [[Юлчы мәчете|Юлчы]] &lt;small&gt;(''Сокуры'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Мәдинә мәчете (Сокуры)|Мәдинә]] &lt;small&gt;(''Яңа Сокуры-2'')&lt;/small&gt;
 
 | group25      = [[Лениногорск районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Лениногорск районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group25style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list25       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Лениногорск]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Лениногорск районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Керкәле мәчетләре|Керкәле]]
 
 | group26      = [[Мамадыш районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Мамадыш районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group26style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list26       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Мамадыш]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Мамадыш районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;[[Түбән Ушмы мәчете (Мамадыш районы)|Түбән Ушмы]] {{*}}
 
 | group27      = [[Менделеевск районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Менделеевск районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group27style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list27       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Менделеевск]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Менделеевск районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group28      = [[Минзәлә районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Минзәлә районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group28style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list28       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Минзәлә]]''''':&lt;/small&gt; [[Минзәлә мәчете]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Минзәлә районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group29      = [[Мөслим районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Мөслим районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group29style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list29       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]]''''':&lt;/small&gt; [[Мөслим җәмигъ мәчете|Җәмигъ]] {{*}} [[Мөслим мәчете|Мөслим]]{{*}}[[Разалия мәчете (Мөслим районы)|Разалия]] {{*}} [[ Нур (мәчет, Мөслим)|Нур]] {{*}} [[Ислам (мәчет, Мөслим)|Ислам]] &lt;br/&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Мөслим районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Кыйбла мәчете (Тойгелде, Мөслим районы)|Кыйбла]] &lt;small&gt;(''Тойгелде'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Мәлләтамак мәчете|Сөләйман]] &lt;small&gt;(''Мәлләтамак'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Үрәзмәт мәчете (Мөслим районы)|Әзһәт]] &lt;small&gt;(''Үрәзмәт'')&lt;/small&gt;   
 
 | group30      = [[Норлат районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Норлат районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group30style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list30       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Норлат]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Норлат районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group31      = [[Питрәч районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Питрәч районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group31style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list31       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Питрәч]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Питрәч районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Фәрүәз мәчете (Көек)|Көек-2]] {{*}} [[Фатыйма мәчете (Көек)|Көек-3]]
 
 | group32      = [[Саба районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Саба районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group32style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list32       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Байлар Сабасы]]''''':&lt;/small&gt; [[Тынычлык (мәчет, Байлар Сабасы)|Тынычлык]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Саба районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Урта Нырты мәчете |Урта Нырты]] {{*}}
 
 | group33      = [[Сарман районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Сарман районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group33style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list33       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Сарман]]''''':&lt;/small&gt; [[Бәрәкәт (мәчет, Сарман)|Бәрәкәт]] {{*}} [[Тәүфыйк (мәчет, Сарман)|Тәүфыйк]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Сарман районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Алга мәчете (Сарман районы) |Алга]] {{*}} [[Балтамак мәчете|Балтамак]] {{*}} [[Димитарлау мәчете|Димитарлау]] {{*}} [[Җәлил бистәсе мәчете|Җәлил]] {{*}} [[Зур Нөркәй мәчете|Зур Нөркәй]] {{*}} [[Илексаз мәчете (Сарман районы)|Илексаз]] {{*}} [[Морад Рәмзи мәчете|Иске Әлмәт]] {{*}} [[Иске Имән мәчете|Иске Имән]] {{*}} [[Иске Кәшер мәчете|Иске Кәшер]] {{*}} [[Иске Минзәләбаш мәчете|Иске Минзәләбаш]] {{*}} [[Карашай-Саклау мәчете|Карашай-Саклау]] {{*}} [[Каташ-Каран мәчете|Каташ-Каран]] {{*}} [[Колмәт мәчете (Татарстан)|Колмәт]] {{*}} [[Куҗак мәчете (Сарман районы)|Куҗак]] {{*}} [[Морбаш мәчете|Морбаш]] {{*}} [[Мортыштамак мәчете (Сарман районы)|Мортыштамак]] {{*}} [[Петровский Завод мәчете (Сарман районы)|Петровский Завод]] {{*}} [[Рангазар мәчете|Рангазар]] {{*}} [[Рантамак мәчете|Рантамак]] {{*}} [[Сарысаз-Тәкермән мәчете|Сарысаз-Тәкермән]] {{*}} [[Урта Кәшер мәчете|Урта Кәшер]] {{*}} [[Чураш мәчете (Сарман районы)|Чураш]] {{*}} [[Янурыс мәчете (Сарман районы)|Янурыс]] {{*}} [[Яңа Әхмәт мәчете|Яңа Әхмәт]] {{*}} [[Яңа Минзәләбаш мәчете|Яңа Минзәләбаш]] {{*}} [[Яңа Саклау мәчете|Яңа Саклау]] {{*}} [[Яхшыбай авылы мәчете|Яхшыбай]]  
 
 | group34      = [[Спас районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Спас районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group34style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list34       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Болгар (Спас районы)|Болгар]]''''':&lt;/small&gt; [[Ак мәчет (Болгар)|Ак]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Спас районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group35      = [[Теләче районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Теләче районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group35style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list35       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Теләче]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Теләче районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group36      = [[Тукай районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Тукай районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group36style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list36       ={{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Тукай районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Бәтке мәчете|Бәтке]] {{*}} [[Күзкәй мәчете|Күзкәй]] {{*}} [[Югары Суыксу мәчете|Югары Суыксу]]  {{*}} [[Газизулла мәчете (Круглое Поле)|Круглое Поле]]
 
 | group37      = [[Түбән Кама районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Түбән Кама районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group37style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list37       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Түбән Кама]]''''':&lt;/small&gt; [[Түбән Кама җәмигъ мәчете|Җәмигъ]] {{*}} [[Түбән Кама төзәтү колониясенең мәчете|Төзәтү колониясе]] {{*}} [[Ак каен (мәчет)|Ак каен]] {{*}} [[Кызыл Чишмә мәчете (Түбән Кама)|Красный Ключ]] {{*}} &lt;/br&gt; 
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Түбән Кама районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Түбән Уратма мәчете|Түбән Уратма]] {{*}} [[Колмакчы мәчете|Колмакчы]] {{*}}
 
 | group38      = [[Тәтеш районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Тәтеш районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group38style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list38       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Тәтеш]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Тәтеш районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; 
 
 | group39      = [[Чирмешән районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Чирмешән районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group39style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list39       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Чирмешән]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Чирмешән районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group40      = [[Чистай районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Чистай районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group40style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list40       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Чистай]]''''':&lt;/small&gt; [[Чистайның беренче җәмигъ мәчете|Беренче җәмигъ мәчете]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Чистай районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group41      = [[Чүпрәле районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Чүпрәле районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group41style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list41       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Иске Чүпрәле]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Чүпрәле районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt;
 
 | group42      = [[Югары Ослан районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Югары Ослан районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group42style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list42       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Югары Ослан]]''''':&lt;/small&gt; [[Салихҗан мәчете (Югары Ослан)|Салихҗан]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Югары Ослан районы торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Әсәдулла мәчете (Берек)|Әсәдулла]] &lt;small&gt;(''Берек'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Введенский Бистәсе мәчете|Введенский бистәсе]] {{*}} [[Гомәр мәчете (Югары Ослан районы)|Гомәр]] &lt;small&gt;(''Вахитов'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Кызыл Байрак мәчете (Югары Ослан районы)|Кызыл Байрак]] {{*}} [[Макыл мәчете|Макыл]] &lt;small&gt;(''Рус Макылы'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Миңлегөлсем мәчете|Миңлегөлсем]] &lt;small&gt;(''Бакчасарай'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Нур (мәчет, Ключищи)|Нур]] &lt;small&gt;(''Ключищи'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Татар Мәмәтхуҗасы мәчете|Татар Мәмәтхуҗасы]] {{*}} [[Яңа Болгар мәчете|Яңа Болгар]] {{*}} [[Яр буе Моквашы мәчете|Яр буе Моквашы]] 
 
 | group43      = [[Ютазы районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Ютазы районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group43style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list43       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Ютазы]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Ютазы районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Габделәхәт мәчете (Бәйрәкә)|Габделәхәт]] &lt;small&gt;(''Бәйрәкә'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Тугай (мәчет)|Тугай]] &lt;small&gt;(''Яссы Тугай'')&lt;/small&gt;
 
 | group44      = [[Яшел Үзән районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Яшел Үзән районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group44style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list44       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Яшел Үзән]]''''':&lt;/small&gt;[[«Әл-Әнгам» мәчете (Яшел Үзән)|Әл-Әнгам]]&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Яшел Үзән районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Акъегет авылы мәчете|Акъегет]] {{*}} [[5 колония мәчете|Әл-Фатыйха]] &lt;small&gt;(''5 колония'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Сәфәр мәчете (Усаклы)|Сәфәр]] &lt;small&gt;(''Осиново'')&lt;/small&gt; {{*}} [[Яңа Тура мәчете|Яңа Тура]]   
 
 | group45      = [[Яңа Чишмә районы]] &lt;small&gt;([[:Төркем:Яңа Чишмә районы мәчетләре|төркем]])&lt;/small&gt;
 | group45style = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | list45       =
{{*}}&lt;small&gt;'''''[[Яңа Чишмә]]''''':&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
{{*}}&lt;small&gt;''[[:Төркем:Яшел Үзән районының торак пунктлары|башка ТПлар]]'':&lt;/small&gt; [[Зирекле мәчете (Яңа Чишмә районы)|Зирекле]]

 | belowstyle  = background:#A3EEA3; padding: 0.3em 1em 0.3em 1em; border-top: 2px solid #fdfdfd; font-size: 97%!important; letter-spacing: 0.05em;
 | below       =
* [[Калып:Россия мөселман диния нәзарәтләре|Россия мөселман диния нәзарәтләре]]
* [[:Төркем:Русия мәдрәсәләре|Россия мәдрәсәләре]]
* [[:Төркем:Россия югары мөселман уку йортлары|Россия югары мөселман уку йортлары]]
* [[Россия мөфтиләр шурасы]]
* [[Ислам хезмәттәшлеге оешмасы]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Төркем:Калыплар:Татарстан]][[Төркем:Википедия:Акыллы Татарстан]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sodv910y2s8ecwjns13682thbea5mqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләт Умеров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>634501</id>
    <revision>
      <id>6025682</id>
      <parentid>5962816</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бүләкләре, мактаулы исемнәре */ өстәмә</comment>
      <origin>6025682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15828" sha1="95iksgo0uvxrgh0zv0o7m9kz3mlewzk" xml:space="preserve">{{МинемТатарстан|ел=2022-2023}}
{{ Шәхес
 | исем = Дәүләт Умеров
|рәсем =Д.И.Умеров.jpeg
|рәсем_зурлыгы =
|alt = &lt;!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--&gt;
|рәсем язуы = 
|тулы исем = Дәүләт Исмәгыйль улы Умеров
|һөнәр = хореограф
|туу датасы = 27.07.1966
|туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], {{туу җире| Әстерхан өлкәсе| Әстерхан өлкәсендә}}, [[ Идел буе районы (Әстерхан өлкәсе)|Идел буе районы]], [[Кызан]]
|гражданлык =  {{байрак|СССР}} [[СССР]]→&lt;br/&gt; {{байрак|Россия}} [[РФ]]
|милләт = татар
|үлем датасы =  
|үлем җире =  
|әти = 
|әни = 
|ир =
|хатын = Әдилә
|балалар = Элеонора, Ләйсән
|бүләк һәм премияләр = [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2019)]]{{«Мәдәнияттәге казанышлары өчен» билгесе (Татарстан)}}
|сайт =
|башка мәгълүмат = 
}}
'''Дәүләт Умеров''', Дәүләт Исмәгыйль улы Умеров (''Давлят Исмагилович Умеров; [[1966  ел]]ның [[27 июль|27 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Әстерхан өлкәсе]], [[Идел буе районы (Әстерхан өлкәсе)|Идел буе районы]], [[Кызан]]'') ― хореограф, культурология фәннәре кандидаты (2018), әйдәп баручы фәнни хезмәткәр (2012 елдан). «Татар этник биюләре» китабы (К., 2003) авторы&lt;ref&gt;[https://ast.mk.ru/articles/2016/08/03/narod-zhiv-poka-zhiva-ego-nacionalnaya-kultura-yubileynyy-koncert-di-umerova.html  Народ жив, пока жива его национальная культура… Юбилейный концерт Д.И. Умерова.] МК Астрахань, 03.08.2016{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. [[Казанның Идел буе районы]]ның Балалар сәнгәть мәктәбендә хореография укытучысы, «Мирас» балалар үрнәк ансамбле җитәкчесе-баш балетмейстеры, [[Казан дәүләт мәдәният институты]] укытучысы (2016 ел). [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]] (2019).

== Тәрҗемәи хәле ==
1966 елның 27 июлендә  Әстерхан өлкәсе [[Идел буе районы (Әстерхан өлкәсе)|Идел буе районы]] [[Кызан]] авылында туган.  Бабасы Мөхәррәм Максуд улы, [[йорт татарлары]]ннан, [[Бөек Ватан сугышы]]нда катнашучы.

Әстерхан мәдәният училищесының хореография бүлегенә укырга кергәч, һөнәри рәвештә биюләр белән шөгыльләнә башлый, авыл мәктәбендә бию түгәрәге оештыра. Училищедан соң,  бер ел авыл клубы белән җитәкчелек итә, анда балалар бию ансамбле оештыра. 1988-1989 елларда ― Әстерхан өлкәсенең Идел буе район мәдәният бүлеге автоклуб мөдире. 1989 елда Самар дәүләт сәнгать һәм мәдәният институтына укырга кереп, 1993 елда сәнгать иҗаты факультетын «педагог-балетмейстер, хореография дисциплиналары укытучысы» белгечлеге буенча тәмамлаган.&lt;ref&gt;[https://ayaris.ru/guest/1815  Умеров Давлят Исмагилович.] ayaris.ru&lt;/ref&gt;

1993 елның ноябреннән 1994 елның июненә кадәр ― [[Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле|Татарстан Республикасы Дәүләт җыр һәм бию ансамбле]] солисты.

Гаилә коргач һәм беренче кызы Элеонора тугач, 1994 елда Казаннан [[Кызан]]га кайтып, урта мәктәптә эшли башлый, анда бию ансамбле (соңрак «халык  ансамбле» исеме  бирелгән) оештыра. 1994-1995 елларда ― Әстерхан шәһәре Обрыболовпотребсоюз концерт ансамбленең балет артисты. 1995-1996 елларда ― Әстерхан мәдәният училищесы ансамбленең сәнгать җитәкчесе, укытучы.
1996 елда, авыл башлыгы Григорий Попов башлангычы белән, балаларны татар биюләренә өйрәтү максаты белән «Мирас» халык биюе студиясе оештырган. Коллективның визит карточкасы – «Әстерхан татарлары биюе». Студия ел саен ике мәртәбә [[Әстерхан]]ның зур сәхнәләрендә концерт куя, халыкара һәм бөтенроссия конкурслары лауреаты була.

1998 елда [[Казан]]да Республика фәнни-методик үзәге һәм [[ТР мәдәният министрлыгы]] чакыруы буенча хореография коллективлары җитәкчеләре өчен [[Әстерхан татарлары]] биюе буенча мастер-класс үткәрә. Шул вакытта [[Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле|Татарстан Республикасы Дәүләт җыр һәм бию ансамбле]] коллективы белән Әстерхан татарлары биюен куя – әлеге номер [[Казанның меңьеллыгы]] хөрмәтенә оештырылган концертка кертелгән.

2003 елда Казанда В. Н. Горшков, Л. Г. Мөхәммәтшина  редакциясендә «Әстерхан татарлары биюләре» дигән китабы чыга.

2004 елда Республика фәнни-методик үзәге [[Әстерхан өлкәсе]]ндә үткәргән фольклор экспедициясендә катнаша.

2005 елда [[ТР мәдәният министрлыгы]] каршындагы Фәнзилә Җәүһәрова җитәкләгән Республика традицион мәдәниятне үстерү үзәге чакыруы буенча гаиләсе белән [[Казан]]га күченә. Фәнни хезмәткәр була, аспирантурада укый. [[Мари дәүләт университеты]]нда аспирантура тәмамлаган (фәнни җитәкчесе: сәнгать белеме докторы, профессор Герасимов Олег Михайлович). 2018 елда Огарев исемендәге [[Мордовия дәүләт университеты]]нда «Мәдәни үзенчәлекне формалаштыру һәм саклау факторы буларак, XIX гасыр азагы – XX гасыр башындагы Әстерхан татарларының хореографик фольклоры» дигән темага культурология [[фәннәр кандидаты|фәннәре  кандидатлыгына]] диссертация яклаган.&lt;ref&gt;[https://multiurok.ru/index.php/id75011669/ Умеров Давлят Исмагилович.] multiurok.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dissercat.com/content/khoreograficheskii-folklor-astrakhanskikh-tatar-kontsa-xix-nachala-xx-veka-kak-faktor-formir  Диссертация на тему «Хореографический фольклор астраханских татар конца XIX - начала XX века как фактор формирования и сохранения культурной идентичности»]&lt;/ref&gt;

2005 елда [[Казанның Идел буе районы]]ның Балалар сәнгәть мәктәбенең хореография бүлеге базасында &lt;ref&gt;[https://edu.tatar.ru/priv/main/page3500174.htm  Преподаватели по классу хореографии.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Электронное образование Республики Татарстан&lt;/ref&gt; «Мирас» балалар ансамбле (хәзер: үрнәк ансамбль) оештыра.&lt;ref&gt;[https://mirasdance.tb.ru/   Образцовый детский ансамбль танца &quot;Мирас&quot;]&lt;/ref&gt;   &lt;ref&gt;[https://vk.com/club9952160   Образцовый Детский ансамбль танца &quot;МИРАС&quot; г. Казани.] ВКонтакте&lt;/ref&gt;   Коллективның төп составы – [[Казанның Идел буе районы]]ның 16нчы санлы татар-инглиз гимназиясе укучылары. &lt;ref&gt;{{Citation |title=МБОУ «Татаро-английская гимназия №16» Приволжского района г. Казани |url=https://edu.tatar.ru/priv/page2367.htm |access-date=2022-12-15 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124061953/https://edu.tatar.ru/priv/page2367.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;  2021 елда [[Лаеш районы]] [[Сокуры]] урта мәктәбендә бию төркемнәре, 2022 елда [[Казанның Вахитов районы]] 80нче санлы мәктәбендә ансамбльнең филиалы ачылган.

«Мирас» ансамбле [[Анапа]], [[Әстерхан]], [[Санкт-Петербург]], [[Самар]], [[Төмән]], [[Мәскәү]], [[Ижау]], [[Йошкар-Ола]], чит илләрдә: [[Истанбул]], [[Никосия]], [[Сан-Себастьян]], [[Ирун]] (икесе дә [[Испания]]), [[Венеция]]дә чыгышлар ясаган. Күпсанлы халыкара, бөтенроссия, төбәкара, шәһәр конкурсларында лауреат һәм Гран-при иясе. 

2005-2012 елларда – «Дәүләт татар фольклорын җыю, саклау, өйрәнү һәм пропаганда үзәге» дәүләт фәнни-тикшеренү учреждениесе фольклор бүлегенең әйдәп баручы фәнни хезмәткәре.

2012 елдан – {{х.в.}} – «Республика традицион мәдәниятне үстерү үзәге» дәүләт бюджет учреждениесенең әйдәп баручы фәнни хезмәткәре. 

2013-2014 елларда [[«Бәрмәнчек» ансамбле]]нең баш балетмейстеры булып эшләгән, бию төркеме белән шөгыльләнгән.

2016 елдан [[Казан дәүләт мәдәният институты]]ның этно-сәнгать иҗаты һәм музыкаль белем бирү кафедрасы укытучысы булып эшләгән.

Төрле журналларда басылган күп кенә фәнни мәкаләләр, ике монография авторы:
* Танцы астраханских татар / Под редакцией В. Н. Горшкова, Л. Г. Мухаметшиной, - Казань; Издательство «Алма-Лит». 2004. – 52с. 
* Татарские этнические танцы. Сборник этнических танцев и плясок татар Среднего и Нижнего Поволжья. – Казань: Ихлас, 2012. &lt;ref&gt;[https://miras.rdinfo.ru/article.php?mode=view&amp;own_menu_id=277404 Умеров Давлят Исмагилович.] Ансамбль Мирас&lt;/ref&gt;

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* 2016 – «Мәдәнияттәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе ([[ТР мәдәният министрлыгы]])
* 2019 – [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]]
* күпсанлы мактау грамоталары, рәхмәт хатлары, грантлар иясе
* 2026 — ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының «Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе&lt;ref&gt;''[[Зилә Мөбәрәкшина]]''.
[https://tatar-inform.tatar/news/daulat-umerovnyn-60-yaslek-yubilei-kicasenda-avyrlyklardan-kurykmagan-saxes-5928428  Дәүләт Умеровның 60 яшьлек юбилей кичәсендә: Авырлыклардан курыкмаган шәхес.] [[Татар-информ]], 29.08.2026&lt;/ref&gt;

== Гаилә хәле ==
Өйләнгән. Хатыны Әдилә (Гадилә), кызлары Элеонора ([[Казан (бию ансамбле)|«Казан» бию ансамблендә]] балет артисты), Ләйсән.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Әдәбият ==
;Мәкаләләр
* ''[[Зилә Мөбәрәкшина]]''. Казан күз яшьләренә ышанмый. [[Сәхнә (журнал)|«Сәхнә»]], [http://sahne.ru/categories/skhn-2022-12-dekabr 2022 ел, декабрь], 36-39нчы бит.

== Сылтамалар ==
{{Тышкы сылтамалар}}
* [https://edu.tatar.ru/priv/main/page3566046.htm  Умеров Давлят Исмагилович.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Детская школа искусств» Приволжского района г.Казани
* [https://miras.rdinfo.ru/article.php?mode=view&amp;own_menu_id=277404 Умеров Давлят Исмагилович.] Ансамбль Мирас
* [https://ayaris.ru/guest/1815  Умеров Давлят Исмагилович.] ayaris.ru
* [https://www.youtube.com/watch?v=hRuCYl3Fn6w   Образцовый Детский ансамбль танца &quot;Мирас&quot;. г.Казань. Отчётный концерт. 27.05.2022] – [[YouTube]], 2:22:27

== Моны да карагыз ==
{{Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре}}

{{DEFAULTSORT:Умеров, Дәүләт}}
[[Төркем:Хореографлар]]
[[Төркем:Укытучылар]]
[[Төркем:Самара мәдәният һәм сәнгать академиясен тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле]]
[[Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре]]
[[Төркем:Культурология фәннәре кандидатлары]]
[[Төркем:Әстерхан татарлары]]
[[Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр]]
[[Төркем:«Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе белән бүләкләнүчеләр]]</text>
      <sha1>95iksgo0uvxrgh0zv0o7m9kz3mlewzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызыл Йолдыз (Чубар Абдул авыл җирлеге)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814162</id>
    <revision>
      <id>6025692</id>
      <parentid>5987920</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47201-47</username>
        <id>62370</id>
      </contributor>
      <comment>/* Искәрмәләр */</comment>
      <origin>6025692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11919" sha1="at0g1p43gdjn78g1hz14d5oacsxabdh" xml:space="preserve">{{ТөркиМарафон|ел=2023}}
{{мәгънәләр|Кызыл Йолдыз}}
{{ ТПВМ-Татарстан
 | халәт         = авыл
 | татар исеме    = Кызыл Йолдыз {{Defunct}}
|чын исем       = 
|ил             = Россия
|герб           = 
|байрак         = 
|герб киңлеге   = 
|байрак киңлеге = 
  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_deg =  |lon_min =   |lon_sec = 
|CoordAddon     = type:city(17800)_region:RU
|CoordScale     = 250000
|ЯндексХарита  = 
|ил харитасы зурлыгы  =300
|төбәк харитасы зурлыгы  =300
|район харитасы зурлыгы  =250
|төбәк төре     = Республика
|төбәк          = Татарстан
|төбәк җәдвәлдә = Татарстан
|район төре      = муниципаль район
|район        = Азнакай районы
|район җәдвәлдә= 
|җәмгыять төре=
|җәмгыять       = 
|җәмгыять таблицада        = 
|ил харитасы        = 
|төбәк харитасы    = 
|эчке бүленеш       = 
|башлык төре        = 
|башлык        = 
|нигезләү датасы = 
|беренче телгә алу  = 
|элеккеге исемнәр   = 
|мәйдан         = 
|биеклек төре       = 
|ТП мәркәзе биеклеге = 
|климат         = dfb — дымлы континенталь
|рәсми тел      = 
|халык саны     = 
|исәп елы       = 
|халык тыгызлыгы  = 
|агломерация      = 
|милли состав     = 
|дини состав      = 
|этнохороним      = 
|сәгать кушагы        = +3
|DST        = 
|телефон коды   = 
|почта индексы  = 423323
|почта индекслары        = 
|автомобиль коды        = 16, 116
|Commons-та төркем        = 
|сайт        = 
|сайт теле        = 
|сайт теле2       = 
|сайт теле3        = 
|сайт теле4        = 
|сайт теле5        = 
|add1n         = 
|add1        = 
|add2n        = Русча топонимы
|add2       = Кзыл Юлдуз
|add3n        = 
|add3        = 
}}
''[[Үчәлле]] авыл җирлегенә керүче [[Кызыл Йолдыз (Үчәлле авыл җирлеге)|Кызыл Йолдыз]] белән бутамагыз''
'''Кызыл Йолдыз''' ({{lang-ru|Кзыл Юлдуз}}) ― [[Татарстан Республикасы]] [[Азнакай районы]]нда бетерелгән торак пункт. 1928 елда оеша башлаган. 1972 елда авыл халкы тулысынча күченеп бетә.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Кызыл Йолдыз  // Азнакай. Хәтер түрендәге авыллар (җыентык; авторлар коллективы, төзүче [[Марсель Гарипов|М. М. Гарипов]]). К.: Идел-Пресс, 2016, 307-317нче  бит.&lt;/ref&gt;
== География ==
Хәзерге Татарстан Республикасы Азнакай районы территориясендә, [[Чубар Абдул]] (аралары 4 км) белән [[Татар Шуганы|Татшуган]] (6 км) арасында урман буенда урнашкан. [[Балан-Бүләк]]тән 2 км, [[Җәлил]] эшчеләр бистәсеннән (турыдан) ~14 км, [[Азнакай]] шәһәреннән төньякка таба ~26 км ераклыкта булган.&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-atlas_topo-10km/ Урочище Кзыл-Юлдуз на карте]&lt;/ref&gt;
== Административ бүленеш ==
1930 елдан [[Сарман районы]], 1935 елдан [[Тымытык районы]], 1958 елдан [[Азнакай районы]],  1963 елдан [[Бөгелмә районы]], [[Әлмәт районы]], 1965 елдан Азнакай районы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Чубар Абдул авыл җирлеге|Чубар Абдул авыл җирлегенә|d| Q4517355}} караган.&lt;ref&gt;[https://aznakayevo.tatarstan.ru/istoricheskaya-spravka-839637.htm      Чубар-Абдулловское сельское поселение.  Историческая справка]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/rayony_pages/aznakaevsky_rayon/aznakaevsky_rayon_chubar_abdullovo.html История села Чубар-Абдуллово.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130202306/https://nailtimler.com/rayony_pages/aznakaevsky_rayon/aznakaevsky_rayon_chubar_abdullovo.html |date=2023-01-30 }} Татары без границ&lt;/ref&gt;
== Тарих ==
Авылга күпчелек [[Чубар Абдул]]дан күченеп утыручылар 1928 елда нигез салган. Авылны оештыруда башлап йөрүчеләр билгеле: Талибулла Гарифуллин, Зәкәрия Миннебаев. Авыл бер урамнан тора.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
1929 елда авылда шул ук исемдәге [[күмәк хуҗалык]] оештырыла (рәисе Зәкәрия Миннебаев булган, исәп-хисап эшен Әхмәтхуҗа Хәмзин алып  барган. [[Терлекчелек]], [[игенчелек]] белән көн иткәннәр, [[умартачылык|умарта]] тотканнар.  Колхозда техника булмау сәбәпле, барлык эшләр [[йорт аты|ат]] һәм кул көче белән эшләнгән. Ындыр табагында атлы молотилка белән суктырылган, чистартылган  икмәкне атлы арбаларга төяп [[Ютазы]] элеваторына тапшыралар.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
Колхозда ат, [[сыер]] фермалары, авылда идарә, клуб, мәктәп, кибет биналары торгызылган. Каралты-куралар барысы да бурап эшләнгән, түбәләре калай белән ябылган. Авыл башында тимерчелек булган. Авыл киртә белән әйләндереп алынган, кереп-чыгып йөрү өчен капкалары булган. Авылда агымсу булмый, су чыганагы булып казылган берничә кое хезмәт итә. &lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt; 
Колхоз рәисе булып 1934―1936 елларда Мәхмүт Мияссәров, 1937 елдан Гариф Нуриев эшләгән. Аны армия хезмәтенә алгач, Хәмәт Нуртдинов сайлана, ул [[Совет-фин сугышы (1939—1940)|совет-фин сугышына]] алынгач, рәис булып Насыйбулла Гәрәйшин, соңрак Талибулла Гарифуллин кала. Хәмәт Нуртдинов сугыштан кайткач, аны рәис итеп куялар. Ул [[Бөек Ватан сугышы]]ның беренче көнендә үк фронтка алына, аның урынында Әхмәтхуҗа Хәмзин кала. Сугышта авылдан 18 кеше һәлак була, 16 кеше исән кайта. Ир-атлар белән бергә колхозның яхшы атларын да алалар. Кызыл Йолдыз авылында [[Ленинград]]тан килгән рус гаиләсе тора. Сугыш вакытында Кызыл Йолдызда эшләрдә ярдәм итү өчен [[Казан]] артистлары, шул исәптән [[Рәшит Ваһапов]] җибәрелгән.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
1942 елда авылда башлангыч мәктәп ачыла (беренче укытучы Разия). Колхозның элекке идарәсен мәктәп итәләр. 1954 елда башлангыч мәктәп ябыла, барлык балалар [[Чубар Абдул]] җидееллык, кайберләре [[Чалпы]] урта мәктәбенә йөреп укыйлар.
1943 елда янгында колхозның калай түбәле барлык каралты-курасы, симәнәсе янып беткән. Район колхозлары ярдәме белән амбарлар корыла, терлек абзарлары тактадан, салам түбәле булса да, икенче урында төзелә.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
1950 елда «Кызыл Йолдыз» колхозын Киров исемендәге колхозга (үзәге [[Чубар Абдул]] авылында) кушалар, авыл эре колхозның бер бригадасы (соңрак звено) булып кала. 1958 елда авыл кешеләре, эшләү һәм яшәү өчен шартлар булмаганлыктан, Чубар Абдулга күченә башлыйлар. 1972 елда авыл халкы тулысынча Чубар Абдулга къченеп бетә. Авыл урыны сөрелеп, чәчүлек җиренә әверелә. Урман почмагында [[зират]]ы исән.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
== Шәхесләр ==
* Мөдәрис Шәмси улы Миннекәев (1933), механизатор, [[Хөрмәт Билгесе ордены|Почет билгесе]] (1973), [[Хезмәт Кызыл Байрагы ордены|Хезмәт Кызыл Байрагы]] (1986) орденнары кавалеры.
* Илгизәр Вәҗи улы Таҗиев (1946), [[В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты|Икътисад, идарә һәм хокук институты]] доценты, икътисад докторы (2001), ТР атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы (1994).&lt;ref&gt;Язмышыбыз Азнакай ― наша судьба. Энциклопедик белешмә (җыентык; авторлар коллективы, төзүче [[Мирсәй Гариф|М. М. Гарипов]]). К.: Идел-Пресс, 2014, 409нчы бит.&lt;/ref&gt;
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Әдәбият ==
* Кызыл Йолдыз  // Азнакай. Хәтер түрендәге авыллар (җыентык; авторлар коллективы, төзүче [[Марсель Гарипов|М. М. Гарипов]]). К.: Идел-Пресс, 2016, 307-317нче  бит.
== Сылтамалар ==
* [https://avyllarrt.jimdofree.com/avyllarrt-tatar/исчезнувшие-села-и-деревни-республики-татарстан/азнакаевский/ Исчезнувшие села и деревни Азнакаевского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221225230346/https://avyllarrt.jimdofree.com/avyllarrt-tatar/%D0%B8%D1%81%D1%87%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%83%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/ |date=2022-12-25 }} 
== Моны да карагыз ==
* [[Каенлы Күл]]
* [[Кызыл Чишмә (Азнакай районы)| Кызыл Чишмә]] 
* [[Куәтле Елга]] 
{{Азнакай районы}}
[[Төркем:Азнакай районының торак пунктлары]] 
[[Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары]]</text>
      <sha1>at0g1p43gdjn78g1hz14d5oacsxabdh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025705</id>
      <parentid>6025692</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>&lt;br/&gt;</comment>
      <origin>6025705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11925" sha1="m3duj0wwf8av5fefd5sk54ftsmmou52" xml:space="preserve">{{ТөркиМарафон|ел=2023}}
{{мәгънәләр|Кызыл Йолдыз}}
{{ ТПВМ-Татарстан
 | халәт         = авыл
 | татар исеме    = Кызыл Йолдыз {{Defunct}}
|чын исем       = 
|ил             = Россия
|герб           = 
|байрак         = 
|герб киңлеге   = 
|байрак киңлеге = 
  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_deg =  |lon_min =   |lon_sec = 
|CoordAddon     = type:city(17800)_region:RU
|CoordScale     = 250000
|ЯндексХарита  = 
|ил харитасы зурлыгы  =300
|төбәк харитасы зурлыгы  =300
|район харитасы зурлыгы  =250
|төбәк төре     = Республика
|төбәк          = Татарстан
|төбәк җәдвәлдә = Татарстан
|район төре      = муниципаль район
|район        = Азнакай районы
|район җәдвәлдә= 
|җәмгыять төре=
|җәмгыять       = 
|җәмгыять таблицада        = 
|ил харитасы        = 
|төбәк харитасы    = 
|эчке бүленеш       = 
|башлык төре        = 
|башлык        = 
|нигезләү датасы = 
|беренче телгә алу  = 
|элеккеге исемнәр   = 
|мәйдан         = 
|биеклек төре       = 
|ТП мәркәзе биеклеге = 
|климат         = dfb — дымлы континенталь
|рәсми тел      = 
|халык саны     = 
|исәп елы       = 
|халык тыгызлыгы  = 
|агломерация      = 
|милли состав     = 
|дини состав      = 
|этнохороним      = 
|сәгать кушагы        = +3
|DST        = 
|телефон коды   = 
|почта индексы  = 423323
|почта индекслары        = 
|автомобиль коды        = 16, 116
|Commons-та төркем        = 
|сайт        = 
|сайт теле        = 
|сайт теле2       = 
|сайт теле3        = 
|сайт теле4        = 
|сайт теле5        = 
|add1n         = 
|add1        = 
|add2n        = Русча топонимы
|add2       = Кзыл Юлдуз
|add3n        = 
|add3        = 
}}
''[[Үчәлле]] авыл җирлегенә керүче [[Кызыл Йолдыз (Үчәлле авыл җирлеге)|Кызыл Йолдыз]] белән бутамагыз.''&lt;br/&gt;
'''Кызыл Йолдыз''' ({{lang-ru|Кзыл Юлдуз}}) ― [[Татарстан Республикасы]] [[Азнакай районы]]нда бетерелгән торак пункт. 1928 елда оеша башлаган. 1972 елда авыл халкы тулысынча күченеп бетә.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Кызыл Йолдыз  // Азнакай. Хәтер түрендәге авыллар (җыентык; авторлар коллективы, төзүче [[Марсель Гарипов|М. М. Гарипов]]). К.: Идел-Пресс, 2016, 307-317нче  бит.&lt;/ref&gt;
== География ==
Хәзерге Татарстан Республикасы Азнакай районы территориясендә, [[Чубар Абдул]] (аралары 4 км) белән [[Татар Шуганы|Татшуган]] (6 км) арасында урман буенда урнашкан. [[Балан-Бүләк]]тән 2 км, [[Җәлил]] эшчеләр бистәсеннән (турыдан) ~14 км, [[Азнакай]] шәһәреннән төньякка таба ~26 км ераклыкта булган.&lt;ref&gt;[https://etomesto.com/map-atlas_topo-10km/ Урочище Кзыл-Юлдуз на карте]&lt;/ref&gt;
== Административ бүленеш ==
1930 елдан [[Сарман районы]], 1935 елдан [[Тымытык районы]], 1958 елдан [[Азнакай районы]],  1963 елдан [[Бөгелмә районы]], [[Әлмәт районы]], 1965 елдан Азнакай районы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Чубар Абдул авыл җирлеге|Чубар Абдул авыл җирлегенә|d| Q4517355}} караган.&lt;ref&gt;[https://aznakayevo.tatarstan.ru/istoricheskaya-spravka-839637.htm      Чубар-Абдулловское сельское поселение.  Историческая справка]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/rayony_pages/aznakaevsky_rayon/aznakaevsky_rayon_chubar_abdullovo.html История села Чубар-Абдуллово.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130202306/https://nailtimler.com/rayony_pages/aznakaevsky_rayon/aznakaevsky_rayon_chubar_abdullovo.html |date=2023-01-30 }} Татары без границ&lt;/ref&gt;
== Тарих ==
Авылга күпчелек [[Чубар Абдул]]дан күченеп утыручылар 1928 елда нигез салган. Авылны оештыруда башлап йөрүчеләр билгеле: Талибулла Гарифуллин, Зәкәрия Миннебаев. Авыл бер урамнан тора.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
1929 елда авылда шул ук исемдәге [[күмәк хуҗалык]] оештырыла (рәисе Зәкәрия Миннебаев булган, исәп-хисап эшен Әхмәтхуҗа Хәмзин алып  барган. [[Терлекчелек]], [[игенчелек]] белән көн иткәннәр, [[умартачылык|умарта]] тотканнар.  Колхозда техника булмау сәбәпле, барлык эшләр [[йорт аты|ат]] һәм кул көче белән эшләнгән. Ындыр табагында атлы молотилка белән суктырылган, чистартылган  икмәкне атлы арбаларга төяп [[Ютазы]] элеваторына тапшыралар.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
Колхозда ат, [[сыер]] фермалары, авылда идарә, клуб, мәктәп, кибет биналары торгызылган. Каралты-куралар барысы да бурап эшләнгән, түбәләре калай белән ябылган. Авыл башында тимерчелек булган. Авыл киртә белән әйләндереп алынган, кереп-чыгып йөрү өчен капкалары булган. Авылда агымсу булмый, су чыганагы булып казылган берничә кое хезмәт итә. &lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt; 
Колхоз рәисе булып 1934―1936 елларда Мәхмүт Мияссәров, 1937 елдан Гариф Нуриев эшләгән. Аны армия хезмәтенә алгач, Хәмәт Нуртдинов сайлана, ул [[Совет-фин сугышы (1939—1940)|совет-фин сугышына]] алынгач, рәис булып Насыйбулла Гәрәйшин, соңрак Талибулла Гарифуллин кала. Хәмәт Нуртдинов сугыштан кайткач, аны рәис итеп куялар. Ул [[Бөек Ватан сугышы]]ның беренче көнендә үк фронтка алына, аның урынында Әхмәтхуҗа Хәмзин кала. Сугышта авылдан 18 кеше һәлак була, 16 кеше исән кайта. Ир-атлар белән бергә колхозның яхшы атларын да алалар. Кызыл Йолдыз авылында [[Ленинград]]тан килгән рус гаиләсе тора. Сугыш вакытында Кызыл Йолдызда эшләрдә ярдәм итү өчен [[Казан]] артистлары, шул исәптән [[Рәшит Ваһапов]] җибәрелгән.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
1942 елда авылда башлангыч мәктәп ачыла (беренче укытучы Разия). Колхозның элекке идарәсен мәктәп итәләр. 1954 елда башлангыч мәктәп ябыла, барлык балалар [[Чубар Абдул]] җидееллык, кайберләре [[Чалпы]] урта мәктәбенә йөреп укыйлар.
1943 елда янгында колхозның калай түбәле барлык каралты-курасы, симәнәсе янып беткән. Район колхозлары ярдәме белән амбарлар корыла, терлек абзарлары тактадан, салам түбәле булса да, икенче урында төзелә.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
1950 елда «Кызыл Йолдыз» колхозын Киров исемендәге колхозга (үзәге [[Чубар Абдул]] авылында) кушалар, авыл эре колхозның бер бригадасы (соңрак звено) булып кала. 1958 елда авыл кешеләре, эшләү һәм яшәү өчен шартлар булмаганлыктан, Чубар Абдулга күченә башлыйлар. 1972 елда авыл халкы тулысынча Чубар Абдулга къченеп бетә. Авыл урыны сөрелеп, чәчүлек җиренә әверелә. Урман почмагында [[зират]]ы исән.&lt;ref name=&quot;:0&quot;  /&gt;
== Шәхесләр ==
* Мөдәрис Шәмси улы Миннекәев (1933), механизатор, [[Хөрмәт Билгесе ордены|Почет билгесе]] (1973), [[Хезмәт Кызыл Байрагы ордены|Хезмәт Кызыл Байрагы]] (1986) орденнары кавалеры.
* Илгизәр Вәҗи улы Таҗиев (1946), [[В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты|Икътисад, идарә һәм хокук институты]] доценты, икътисад докторы (2001), ТР атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы (1994).&lt;ref&gt;Язмышыбыз Азнакай ― наша судьба. Энциклопедик белешмә (җыентык; авторлар коллективы, төзүче [[Мирсәй Гариф|М. М. Гарипов]]). К.: Идел-Пресс, 2014, 409нчы бит.&lt;/ref&gt;
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Әдәбият ==
* Кызыл Йолдыз  // Азнакай. Хәтер түрендәге авыллар (җыентык; авторлар коллективы, төзүче [[Марсель Гарипов|М. М. Гарипов]]). К.: Идел-Пресс, 2016, 307-317нче  бит.
== Сылтамалар ==
* [https://avyllarrt.jimdofree.com/avyllarrt-tatar/исчезнувшие-села-и-деревни-республики-татарстан/азнакаевский/ Исчезнувшие села и деревни Азнакаевского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221225230346/https://avyllarrt.jimdofree.com/avyllarrt-tatar/%D0%B8%D1%81%D1%87%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%83%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/ |date=2022-12-25 }} 
== Моны да карагыз ==
* [[Каенлы Күл]]
* [[Кызыл Чишмә (Азнакай районы)| Кызыл Чишмә]] 
* [[Куәтле Елга]] 
{{Азнакай районы}}
[[Төркем:Азнакай районының торак пунктлары]] 
[[Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары]]</text>
      <sha1>m3duj0wwf8av5fefd5sk54ftsmmou52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казанның мактаулы гражданины</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815431</id>
    <revision>
      <id>6025684</id>
      <parentid>5969429</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 2026 ел */ өстәмә</comment>
      <origin>6025684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60550" sha1="1pnzmjxy0wsgzjezjp4qto832aaupcf" xml:space="preserve">{{ Бүләк карточкасы
 | исем            = Казанның&lt;br/&gt; мактаулы&lt;br/&gt; гражданины
 | рәсем          = Honorary citizen of Kazan (badge).jpg
 | рәсем язуы    = 
 | alt     = 
 | рәсем зурлыгы   = 
 | оригинал исеме         = 
 | девиз                = 
 | ил                   = Россия
 | төр                  = мактаулы исем
 | кемгә бирелә       = Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россия Федерациясендә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен күтәрүгә зур өлеш керткән гражданнарга
 | кем тарафыннан бирелә         = Казан мэры
 | булдыру датасы = 1864&lt;br/&gt; 1987 &lt;br/&gt;2005
 | статусы              = гамәлдә
 | параметрлары            = 
 | булдыру датасы      = 
 | беренче бүләкләү    = 
 | соңгы бүләкләү = 
 | юкка чыгару датасы =
 | премияләр саны          = 81
 | олырак бүләк       = 
 | кечерәк бүләк      = 
 | туры килүе       = 
 | Сайт                 = 
 }}
'''Казанның мактаулы гражданины''', Казанның шәрәфле ватандашы ({{lang-ru|Почётный гражданин Казани}}) ― 2005 елда булдырылган һәм Казан мэры тарафыннан «Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россия Федерациясендә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга керткән зур өлеше өчен» бирелә торган исем. Элек [[Россия империясе]]ндә һәм [[СССР]]да булган.

== Тарих ==
=== Казан губернасы ===
«Казанның мактаулы гражданины» исеме беренче тапкыр 1864 елда Казан шәһәр башлыгы карары буенча Казан шәһәр җәмгыяте җыелышы карары ({{lang-ru|постановление собрания Казанского городского общества}}) белән булдырыла. Бу исем Казанда туганнарга да, Казанның дәүләт, сәүдә-икътисади һәм хәйрия эшчәнлеге өлкәсендәге үсешенә зур өлеш керткән [[Россия империясе]]нең югары чиновникларына да бирелә. Бу исемне бирү турында карар шәһәр думасы тарафыннан кабул ителә, аннары [[Россия императорлары|император]] тарафыннан раслана, шуннан соң Казанның яңа мактаулы гражданы исеме махсус «Бәрхет кенәгә»гә кертелә{{sfn|Федотова|2005|с=74}}&lt;ref name=&quot;inertat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kazan1000.ru/rus/news_item.htm?nid=303&amp;DNSID=1f33a18c45d0e6e3c8010c316bd5e6c9|title=Казанский Совет народных депутатов утвердил награды города|publisher=[[Интертат]]|date=2005-03-31|accessdate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071008152145/http://www.kazan1000.ru/rus/news_item.htm?nid=303&amp;DNSID=1f33a18c45d0e6e3c8010c316bd5e6c9|archivedate=2007-10-08}}&lt;/ref&gt;. 1864 елда Казанның беренче мактаулы гражданы [[Казан губернасы|Казан]], [[Вятка губернасы|Вятка]] һәм [[Пермь губернасы|Пермь]] генерал-губернаторы [[Александр Тимашев|А. Е. Тимашев]] була{{sfn|Федотова|2005|с=74}}&lt;ref name=&quot;gazetaksu&quot;&gt;{{публикация|книга|заглавие=Принимая во внимание заслуги|ссылка=http://web.archive.org/web/20160304234217/http://www.gazeta.ksu.ru/archiv1/0805/13.htm|издание=Казанский университет|год=2005|месяц=8|номер=12—13}}&lt;/ref&gt;. Алга таба исемгә финанс министры [[Михаил Рейтерн|М. Х. Рейтерн]] (1880), семинария профессорының тол хатыны Ю. П. Годяева (1882), финанс министры [[Иван Вышнеградский|И. А. Вышнеградский]] (1890), меценат [[Ольга Александрова-Гейнс|О. С. Александрова]] (1890), вице-адмирал [[Иван Лихачев|И. Ф. Лихачёв]] (1891), финанс министры [[Сергей Витте|С. Ю. Витте]] (1894) лаек дип табыла{{sfn|Федотова|2005|с=74—75}}&lt;ref name=&quot;gazetaksu&quot; /&gt;. Соңыннан яңа мактаулы гражданнар барлыкка килми, [[Февраль инкыйлабы|1917 елгы революциядән]] соң бу исем бирү практикасы озак вакытка онытылып тора.

=== Татарстан АССР ===
[[Файл:Honorary citizen of Kazan (old).png|200px|thumb|left|Совет чоры билгесе]]
1987 елда «Казанның мактаулы гражданины» исеме халык депутатларының Казан шәһәр Советы карары белән кире кайтарыла, аңа ярашлы рәвештә ул «гражданлык бурычының югары үрнәкләрен күрсәткән, [[Бөек Ватан сугышы]] фронтларында батырларча сугышкан, хезмәт батырлыклары кылган, шулай ук шәһәрнең иҗтимагый, сәяси һәм мәдәни эшчәнлегендә актив катнашкан кешеләргә» бирелә. Бу исем бирү турында карар халык депутатларының шәһәр Советы башкарма комитеты тарафыннан кабул ителә һәм ел саен [[Бөек Октябрь инкыйлабы|Октябрь революциясе]] еллыгына чыгарыла. Яңа мактаулы гражданга тантаналы рәвештә тиешле таныклык һәм атлас тасма белән күкрәк билгесе тапшырыла, аларның исемнәре фотосурәтләр белән «Казан шәһәренең Мактаулы гражданнары китабы»на кертелә{{sfn|Федотова|2005|с=75}}&lt;ref name=&quot;inertat&quot; /&gt;. 
[[Файл:Museum of Baki Urmanche (2021-05-18) 28.jpg|250px|мини|справа|[[Бакый Урманче]]ның билгесе]]

1987 елда беренче мактаулы граждан исеменә  [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] ия була, аннары шул ук елда тагын 13 кеше: химик [[Борис Арбузов|Б. А. Арбузов]], язучы [[Гомәр Бәширов|Г. Б. Бәширов]], конструктор [[Валентин Глушко|В. П. Глушко]], [[Советлар Союзы Герое]] [[Михаил Девятаев|М. П. Девятаев]], язучы [[Нәкый Исәнбәт|Н. С. Исәнбәт]], партия һәм дәүләт эшлеклесе [[Сергей Князев|С. Л. Князев]], партия ветераны В. Н. Новикова, химик [[Аркадий Пудовик|А. Н. Пудовик]], революциядә һәм гражданнар сугышында катнашучы В. Н. Родин, революциядә һәм гражданнар сугышында катнашучы Ф. С. Семенов, Бөек Ватан сугышы ветераннарының Казан секциясе рәисе [[Сәлмән Таһиров|С. Ә. Таһиров]], рәссам [[Бакый Урманче|Б. И. Урманче]], гражданнар һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы [[Якуп Чанышев|Я. Д. Чанышев]] лаек була{{sfn|Федотова|2005|с=75—76}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kam.ru/news/tatarstan/490|title=Владимир Путин стал Почетным гражданином Казани|publisher=[[Интертат]]|date=2005-08-16|accessdate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928041158/http://www.kam.ru/news/tatarstan/490|archivedate=2007-09-28}}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, мактаулы гражданлык бирү турында карарлар ике тапкыр гына кабул ителгән{{sfn|Федотова|2005|с=7}}, алдагы елларда бүләкләү  башкарылмаган, 1999 елда исем булдыру турындагы карар үз көчен югалткан дип таныла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metshin.ru/ru/posts/1256|title=В Казанской ратуше наградили почетных граждан города|publisher=[[Илсур Метшин|metshin.ru]]|date=2010-10-26|accessdate=2021-08-30|archive-date=2021-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830033607/https://metshin.ru/ru/posts/1256|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Татарстан Республикасы ===
2005 елда, [[Казанның меңьеллыгы|Казанның 1000 еллыгына]], «Казанның мактаулы гражданины» исемен бирү традициясе Казан халык депутатлары Советы карары белән чираттагы тапкыр торгызылган, аңа ярашлы рәвештә, исем «Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россиядә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга керткән зур өлеше өчен» бирелә башлаган&lt;ref name=&quot;inertat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gazetaksu&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://demo.garant.ru/#/document/8122856/paragraph/41/doclist/386/|title=Решение Казанского Совета народных депутатов от 30 марта 2005 г. № 3-23 «О наградах Казани»|publisher=Казанский Совет народных депутатов|date=2005-03-30|accessdate=2021-08-30|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823235032/https://demo.garant.ru/#/document/8122856/paragraph/41/doclist/386/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://regnum.ru/news/society/430475.html|title=Казанский Совет народных депутатов утвердил награды города|publisher=Регнум|date=2005-03-31|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828083748/https://regnum.ru/news/society/430475.html|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828083748/https://regnum.ru/news/society/430475.html}}&lt;/ref&gt;. Яңа исемгә 50дән артык кеше – сәнгать, мәдәният, фән һәм спорт, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклеләре ия&lt;ref&gt;{{cite web|author=Александр Шакиров|url=https://realnoevremya.ru/articles/68804-komu-dayut-zvanie-pochetnogo-grazhdanina-kazani|title=Респект от Казани: кто ходит в почетных гражданах столицы РТ?|publisher=Интернет-газета «Реальное время»|date=2017-06-26|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828083749/https://realnoevremya.ru/articles/68804-komu-dayut-zvanie-pochetnogo-grazhdanina-kazani|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828083749/https://realnoevremya.ru/articles/68804-komu-dayut-zvanie-pochetnogo-grazhdanina-kazani}}&lt;/ref&gt;, соңгы тапкыр 2023 елда бирелгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/muslima-latypova-udostoena-zvaniya-pochetnyy-grazhdanin-kazani/|title=Муслима Латыпова удостоена звания «Почетный гражданин Казани»|publisher=Мэрия Казани|date=18 августа 2022|accessdate=18 августа 2022}}{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Статут ==
[[Файл:Honorary citizen of Kazan, Indus Tagirov (2021-08-03) 01.jpg|200px|thumb|right|[[Индус Таһиров]]ның билгесе]]
«Казанның мактаулы гражданины» исеме «Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россия Федерациясендә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга зур өлеш керткән гражданнарга» түбәндәге нигездә бирелә:
* Казан шәһәренең икътисади, социаль, рухи үсешенә, аның тарихи-архитектура кыяфәтен торгызуга һәм саклауга, биналар һәм корылмалар төзүгә зур өлеш керткән;
* Казан шәһәре һәм аның халкы файдасына башкарылган гамәлләр һәм эшләр (хәйриячелек эшчәнлеге, аеруча зур күләмдә иганәләр, социаль әһәмиятле проектларны түләүсез финанслау);
* Казан шәһәре халкы арасында гражданның абруе Казан шәһәре, шулай ук Татарстан Республикасы, Россия Федерациясе өчен күренекле нәтиҗәләр күрсәткән озак вакытлы иҗтимагый, сәяси, фәнни, спорт, мәдәни, хуҗалык, шулай ук башка эшчәнлек нәтиҗәсендә яуланган.
Бу исемгә кандидатлар оешмаларның, учреждениеләрнең һәм предприятиеләрнең хезмәт коллективлары утырышларында тәкъдим ителә, шуннан соң тәкъдимнәр тиешле комиссия тарафыннан карала, аннары шәһәр думасы тарафыннан кабул ителә. Бу исем иясенә грамота, таныклык, тасмадагы билге һәм аның кечерәйтелгән күкрәк күчермәсе тапшырыла, исеме «Казанның Мактаулы гражданнары китабы»на кертелә. Бу исемне бирү тантанасы [[Казан]] [[мэр]]ы катнашында Шәһәр көне алдыннан үткәрелә&lt;ref name=&quot;reshenie2011&quot; /&gt;. Мактаулы исемнән мәхрүм итү авыр җинаятьләр кылган өчен бүләкләнгән кеше хөкем ителгән очракта суд карары буенча башкарыла ала&lt;ref&gt;{{cite web|author=Инна Серова|url=https://realnoevremya.ru/articles/267610-aktivistka-iz-rt-hochet-lishit-hamatovu-zvaniya-pochetnogo-grazhdanina-kazani|title=«Она себя дискредитировала»: Чулпан Хаматову просят лишить звания «Почетный гражданин Казани»|publisher=газета «Реальное время»|date=10 декабря 2022|accessdate=20 декабря 2022|archivedate=2022-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221220155414/https://realnoevremya.ru/articles/267610-aktivistka-iz-rt-hochet-lishit-hamatovu-zvaniya-pochetnogo-grazhdanina-kazani}}&lt;/ref&gt;.

«Мактаулы гражданин» билгесе дәфнә (лавр) ботагы һәм декоратив орнамент белән уратып алынган, шулай ук [[татар теле|татар]] (өстә) һәм [[рус теле|рус]] телләрендә: «Казан шәһәренең мактаулы гражданины ― Почетный гражданин города Казани» дип язылган бормалы тасма белән кысаланган [[Зилант]] рәсеменнән гыйбарәт. 38х60 мм зурлыктагы билге, [[алтын]] белән капланган [[көмеш]] һәм бордо (куе кызыл) төсендәге эмальдән эшләнгән, декоратив боҗра ярдәмендә сары кырыйлы бордо төсендәге тасма белән тоташтырыла. Билгенең кечерәйтелгән күчермәсе аңа тулысынча охшаш, аның үлчәмнәре 26х42 мм, дәфнә (лавр) яфрагы сурәтләнгән турыпочмаклы колодкага беркетелә һәм киемгә беркетү өчен эләктергече бар&lt;ref name=&quot;reshenie2011&quot;&gt;{{cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/432901738|title=Решение Казанской городской думы от 27 апреля 2011 г. № 14-5 «О муниципальных наградах города Казани»(с изменениями на 5 февраля 2021 г)|publisher=Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов|date=2011-04-27|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828114140/https://docs.cntd.ru/document/432901738|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Казанның мактаулы гражданнары исемлеге ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; id=&quot;tbl&quot;
|-
! style=&quot;width:6%&quot; | №
! style=&quot;width:17%&quot; | Лауреат
! Нигез
! style=&quot;width:13%&quot; | Дата
! {{comment|И.|Искәрмәләр}}
|-
|colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;lightgrey&quot; align=center| '''[[Казан губернасы]]'''
|-
| 1
| [[Александр Тимашев]]
| төбәкнең тынычлыгы өчен куйган күпкырлы авыр хезмәте өчен
| 1864 елның 28 июле 
| {{sfn|Федотова|2005|с=74}}&lt;ref name=&quot;gazetaksu&quot; /&gt;
|-
| 2
| [[Михаил Рейтерн]]
| җирле сәнәгать һәм сәүдә үсешенә керткән өлеше өчен
| 1876 елның 8 феврале 
| {{sfn|Федотова|2005|с=74}}{{sfn|Постников|1898|с=73}}
|-
| 3
| [[Юлия Годяева]]
| богадедьня ачу өчен йорт һәм капитал биргәне өчен 
| 1882 елның 6 ноябре 
| {{sfn|Федотова|2005|с=74}}{{sfn|Постников|1898|с=74}}
|-
| 4
| [[Иван Вышнеградский]]
| Казанның икътисади үсешенә зур ярдәме һәм дәүләт казанышлары өчен
| 1890 елның 10 октябре 
| {{sfn|Федотова|2005|с=74}}{{sfn|Постников|1898|с=77}}
|-
| 5
| [[Ольга Александрова-Гейнс]]
| киң масштаблы хәйрия эшчәнлеге, аерым алганда, шәһәргә биналар бүләк иткән өчен: [[Ксения гимназиясе бинасы (Казан)|Ксения гимназиясе]], Александр пассажы 
| 1890 елның 10 октябре 
| {{sfn|Федотова|2005|с=74}}{{sfn|Постников|1898|с=77}}
|-
| 6
| [[Иван Лихачёв]]
| [[Татарстан Республикасының милли музее|шәһәр музеена]] нигез салган сәнгать коллекциясен бүләк иткән өчен 
| 1891 елның 9 июле 
| {{sfn|Федотова|2005|с=75}}{{sfn|Постников|1898|с=78}}
|-
| 7
| [[Сергей Витте]]
| [[Мәскәү-Казан тимер юлы]] төзелешендә актив катнашкан өчен 
|1894 елның 2 гыйнвары  
| {{sfn|Федотова|2005|с=75}}&lt;ref name=&quot;gazetaksu&quot; /&gt;
|-
|colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;lightgrey&quot; align=center| '''[[Татарстан АССР]]'''
|-
| 1 &lt;small&gt;(8)&lt;/small&gt;
| [[Владимир Ленин]]
| тууына 117 ел тулу хөрмәтенә
| 1987 елның 22 апреле
| {{sfn|Федотова|2005|с=75}}
|-
| 2 &lt;small&gt;(9)&lt;/small&gt;
| [[Борис Арбузов]]
|rowspan=13| коммунистик төзелеш бурычларын тормышка ашыруда шәһәр алдындагы зур хезмәтләре, шәһәрнең иҗтимагый, сәяси һәм мәдәни тормышында актив катнашуы өчен
|rowspan=13|  1987 елның 28 октябре
|rowspan=13| {{sfn|Федотова|2005|с=75—76}}
|-
| 3 &lt;small&gt;(10)&lt;/small&gt;
| [[Гомәр Бәширов]]
|-
| 4 &lt;small&gt;(11)&lt;/small&gt;
| [[Валентин Глушко]]
|-
| 5 &lt;small&gt;(12)&lt;/small&gt;
| [[Михаил Девятаев]]
|-
| 6 &lt;small&gt;(13)&lt;/small&gt;
| [[Нәкый Исәнбәт]]
|-
| 7 &lt;small&gt;(14)&lt;/small&gt;
| [[Сергей Князев]]
|-
| 8 &lt;small&gt;(15)&lt;/small&gt;
| [[Вера Новикова]]
|-
| 9 &lt;small&gt;(16)&lt;/small&gt;
| [[Аркадий Пудовик]]
|-
| 10 &lt;small&gt;(17)&lt;/small&gt;
| [[Василий Родин]]
|-
| 11 &lt;small&gt;(18)&lt;/small&gt;
| [[Фёдор Семёнов (революционер)|Фёдор Семёнов]]
|-
| 12 &lt;small&gt;(19)&lt;/small&gt;
| [[Сәлмән Таһиров]]
|-
| 13 &lt;small&gt;(20)&lt;/small&gt;
| [[Бакый Урманче]]
|-
| 14 &lt;small&gt;(21)&lt;/small&gt;
| [[Якуп Чанышев]]
|-
|colspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;lightgrey&quot; align=center| '''[[Татарстан Республикасы]]'''
|-
| 1 &lt;small&gt;(22)&lt;/small&gt;
| [[Азат Аббасов]]
| вокал сәнгате өлкәсендәге зур хезмәтләре, Казан шәһәренең Россиядә һәм чит илләрдә абруен күтәргәне өчен
|rowspan=13|  2005 елның 22 августы
|rowspan=13| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://demo.garant.ru/#/document/8124132/paragraph/1/doclist/724/|title=Постановление Главы администрации г. Казани от 22 августа 2005 г. № 2060 «О решении Казанского Совета народных депутатов от 4 августа 2005 года № 35-24 „О присвоении звания Почётный гражданин города Казани“»|publisher=Мэрия Казани|date=2005-08-22|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823235032/https://demo.garant.ru/#/document/8124132/paragraph/1/doclist/724/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2 &lt;small&gt;(23)&lt;/small&gt;
| [[Әсгать Галимҗанов]]
| балаларны яклау эшенә, хәйрия эшчәнлегенә керткән зур өлеше өчен
|-
| 3 &lt;small&gt;(24)&lt;/small&gt;
| [[Наилә Гыйләҗева]]
| Ватан спортын үстерүгә, халыкара класстагы спорт мастерларын тәрбияләүгә, Россиядә һәм чит илләрдә Казанның абруен күтәрүгә керткән зур өлеше өчен
|-
| 4 &lt;small&gt;(25)&lt;/small&gt;
| [[Борис Ельцин]]
| шәһәрнең икътисади, социаль, рухи үсешенә керткән зур өлеше өчен
|-
| 5 &lt;small&gt;(26)&lt;/small&gt;
| [[Альберт Камалиев]]
| Казан шәһәренең икътисади, социаль үсешенә керткән зур өлеше, иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге өчен
|-
| 6 &lt;small&gt;(27)&lt;/small&gt;
| [[Александр Лаврентьев]]
| авиация сәнәгатен үстерүгә керткән зур өлеше өчен, Россиядә һәм халыкара аренада Казан шәһәренең абруен күтәрүгә хезмәт иткән һәм шәһәр файдасына хәйрия эшчәнлеге өчен
|-
| 7 &lt;small&gt;(28)&lt;/small&gt;
| [[Илдус Мәстүкев|Илдус Мостюков]]
| илне дәүләт радиолокация танып белүенең Бердәм гомуми гаскәр системасын (ЕСГРЛО) эшләүгә һәм кертүгә керткән зур өлеше, Казан шәһәренең икътисади һәм социаль үсеше һәм зур иҗтимагый эше өчен
|-
| 8 &lt;small&gt;(29)&lt;/small&gt;
| [[Владимир Путин]]
|шәһәрнең икътисади, социаль, рухи үсешенә керткән зур өлеше өчен
|-
| 9 &lt;small&gt;(30)&lt;/small&gt;
| [[Надежда Тимашова]]
| ветераннар хәрәкәтен үстерүгә һәм Казан шәһәренең ветераннар оешмаларын ныгытуга керткән зур өлеше өчен
|-
| 10 &lt;small&gt;(31)&lt;/small&gt;
| [[Миркасыйм Госманов]]
| фән үсешенә, чыганаклар белән эшләү белеме һәм Россия халыклары тарихы проблемаларын тикшерүгә, иҗтимагый эшчәнлеккә керткән зур өлеше өчен
|-
| 11 &lt;small&gt;(32)&lt;/small&gt;
| [[Александр Фурсенко]]
| фәнне, тарихи-мәдәни мирасны үстерүгә керткән зур өлеше, Казан шәһәре һәм Татарстан Республикасы файдасына юнәлдерелгән иҗтимагый эшчәнлеге өчен
|-
| 12 &lt;small&gt;(33)&lt;/small&gt;
| [[Минтимер Шәймиев]]
| шәһәрнең икътисади, социаль, рухи үсешенә керткән зур өлеше өчен
|-
| 13 &lt;small&gt;(34)&lt;/small&gt;
| [[Харис Якупов]]
| яшь рәссамнарны тәрбияләүдә һәм әзерләүдә, Казанның абруен күтәрүгә хезмәт иткән сәнгать өлкәсенә керткән зур өлеше өчен
|-
| 14 &lt;small&gt;(35)&lt;/small&gt;
| [[Камил Исхаков]]
| шәһәрнең икътисади, социаль, рухи үсешенә керткән зур хезмәте һәм казанлыларга фидакарь хезмәт иткән, Россиядә һәм чит илләрдә Казанның абруен күтәрүгә керткән зур өлеше өчен
|rowspan=4|  2006 елның 20 апреле
|rowspan=4| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1204/|title=Решение Казанской городской Думы от 20 апреля 2006 г. № 6-8 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2006 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2006-04-20|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102203/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1204/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102203/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1204/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 15 &lt;small&gt;(36)&lt;/small&gt;
| [[Илһам Шакиров]]
| Казан шәһәренең чәчәк атуы хакына Россиядә һәм чит илләрдә татар музыка сәнгатен үстерүгә һәм пропагандалауга керткән зур өлеше өчен
|-
| 16 &lt;small&gt;(37)&lt;/small&gt;
| [[Рәүф Кафиатуллин]]
| Казан шәһәре һәм Татарстан Республикасы җылылык энергетикасын үстерүгә керткән зур өлеше, торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендәге хезмәтләре, яшь белгечләр тәрбияләгәне өчен
|-
| 17 &lt;small&gt;(38)&lt;/small&gt;
| [[Марат Кафиатуллин]]
| Казан шәһәренең мөһим объектларын төзүгә керткән зур өлеше өчен
|-
| 18 &lt;small&gt;(39)&lt;/small&gt;
| [[Сабир Әхтәмов]]
|rowspan=3| Ватан алдындагы зур хезмәтләре, балаларны, яшьләрне, Казан гражданнарын күп дистә еллар дәвамында хәрби-патриотик тәрбияләүгә керткән зур шәхси өлеше өчен
|rowspan=4|  2007 елның 17 мае
|rowspan=4| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6332/|title=Решение Казанской городской Думы от 17 мая 2007 г. № 19-17 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2007 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2007-05-17|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102212/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6332/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102212/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6332/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 19 &lt;small&gt;(40)&lt;/small&gt;
| [[Борис Кузнецов (1925)|Борис Кузнецов]]
|-
| 20 &lt;small&gt;(41)&lt;/small&gt;
| [[Петр Полушкин]]
|-
| 21 &lt;small&gt;(42)&lt;/small&gt;
| [[Наил Йосыпов]]
| Казанның социаль-икътисади үсешенә, Россиядә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга, шәһәрнең химия һәм нефть химиясе сәнәгатен үстерүгә керткән зур шәхси өлеше, нәтиҗәле уйлап табу эшчәнлеге өчен
|-
| 22 &lt;small&gt;(43)&lt;/small&gt;
| [[Василий Аксёнов]]
| әдәбият үсешенә керткән зур шәхси өлеше, киң танылган нәфис әсәрләр иҗат иткән өчен
|rowspan=3|  2008 елның 18 феврале
|rowspan=3| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1040/|title=Решение Казанской городской Думы от 18 февраля 2008 г. № 8-28 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2008 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2008-02-18|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102208/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1040/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102208/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1040/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 23 &lt;small&gt;(44)&lt;/small&gt;
| [[Фикрәт Табиев]]
|Казанның икътисади, социаль үсешенә зур шәхси өлеш керткән, Татарстан Республикасы башкаласы файдасына иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге   өчен
|-
| 24 &lt;small&gt;(45)&lt;/small&gt;
| [[Шәфәгать Тәхәветдинов]]
| Казанның социаль-икътисади үсешенә, Россиядә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга керткән зур шәхси өлеше өчен
|-
| 25 &lt;small&gt;(46)&lt;/small&gt;
| [[Евгений Сазонов]]
| Казанның мөһим объектларын төзүгә керткән зур өлеше өчен
|rowspan=4|  2009 елның 29 апреле
|rowspan=4| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1686/|title=Решение Казанской городской Думы от 29 апреля 2009 г. № 5-40 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2009 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2009-04-29|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102156/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1686/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102156/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1686/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 26 &lt;small&gt;(47)&lt;/small&gt;
| [[Корбан Бердыев]]
| спортны үстерүгә керткән зур өлеше, Казанны данлау өчен ирешкән казанышлары, талантлы спортчыларны тәрбияләгән өчен
|-
| 27 &lt;small&gt;(48)&lt;/small&gt;
| [[Зиннәтулла Билалетдинов]]
| спортны үстерүгә керткән зур өлеше, Казанны данлау өчен ирешкән казанышлары, талантлы спортчыларны тәрбияләгән өчен
|-
| 28 &lt;small&gt;(49)&lt;/small&gt;
| [[Олег Морозов]]
| Казанның социаль-икътисади үсешенә керткән зур шәхси өлеше, Татарстан Республикасы башкаласы файдасына иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге  өчен
|-
| 29 &lt;small&gt;(50)&lt;/small&gt;
| [[Туфан Миңнуллин]]
| татар драматургиясе һәм театр сәнгате үсешенә керткән зур өлеше, Казан файдасына иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге өчен
|rowspan=4|  2010 елның 16 июле
|rowspan=4| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1083/|title=Решение Казанской городской Думы от 16 июля 2010 г. № 3-52 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2010 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2010-07-16|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102204/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1083/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102204/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1083/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 30 &lt;small&gt;(51)&lt;/small&gt;
| [[Владимир Чуприн]]
| Казан шәһәренең сәламәтлек саклау үсешенә керткән зур өлеше, иң авыр авыруларга ашыгыч хирургик ярдәм күрсәтүдә аерым хезмәтләре, сәламәтләнүне тизләтергә һәм пациентларның үлемнәрен киметергә мөмкинлек биргән медицина хезмәтләре булдырган өчен
|-
| 31 &lt;small&gt;(52)&lt;/small&gt;
| [[Любовь Кочнева]]
| мәгариф системасында яңа алымнарны гамәлгә ашыруга керткән өлеше, баланың үсешенә уңай тәэсир итүче һәм аның тормышта үзенең мөмкинлекләрен ачуга ярдәм итүче мәктәп булдыруга, сыйфатлы уку өчен шартлар тудыруга һәм укучыларның югары нәтиҗәләргә ирешүенә зур өлеш керткән өчен
|-
| 32 &lt;small&gt;(53)&lt;/small&gt;
| [[Камәрия Хәмидуллина]]
| Казан шәһәрендә милли мәгарифне үстерүгә, полимәдәни җәмгыятьтә тел шәхесен әзерләүнең уникаль системасын булдыруга, укучыларның тирән белем алуын тәэмин итүгә, аларның иҗади потенциалын камилләштерүгә керткән зур өлеше өчен
|-
| 33 &lt;small&gt;(54)&lt;/small&gt;
| [[Софья Гобәйдуллина|София Гобәйдулина]]
| музыка сәнгатен үстерүгә, Татарстан Республикасы башкаласының халыкара җәмәгатьчелектә абруен күтәрүгә керткән зур өлеше өчен
|rowspan=4|  2011 елның 17 июне
|rowspan=4| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/3394/|title=Решение Казанской городской Думы от 17 июня 2011 г. № 2-6 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2011 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2011-06-17|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102200/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/3394/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102200/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/3394/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 34 &lt;small&gt;(55)&lt;/small&gt;
| [[Иван Савельев]]
| математика, физика өлкәсендә аеруча сәләтле балаларны укыту һәм тәрбияләү системасын булдыруга керткән зур өлеше; югары сыйфатлы укытуны һәм укучыларның зур нәтиҗәләргә ирешүен тәэмин итүче махсуслаштырылган мәктәп булдырган өчен
|-
| 35 &lt;small&gt;(56)&lt;/small&gt;
| [[Кев Салихов]]
| фәнне үстерүгә керткән зур өлеше, химик физика һәм радиоспектроскопия өлкәсендәге фундаменталь тикшеренүләре, Казанның статусын Россиядә һәм дөньяда эре фәнни үзәк дәрәҗәсенә күтәрүдә күрсәткән хезмәтләре өчен
|-
| 36 &lt;small&gt;(57)&lt;/small&gt;
| [[Юрий Солуянов]]
| Казан шәһәренең төзелеш тармагын үстерүгә керткән зур өлеше, шәһәрнең тормыш эшчәнлеген тәэмин итүче барлык объектларда техник җиһазларны проектлау, монтажлау һәм эшләтеп җибәрү эшләрен оештырган, Казан метрополитенын төзүгә аерым өлеш керткән өчен
|-
| 37 &lt;small&gt;(58)&lt;/small&gt;
| [[Нурания Биктимерова]]
| Казанның тарихи һәм мәдәни мирасын, [[Иске бистә (Казан)|Иске бистәнең]] гореф-гадәтләрен һәм көнкүрешен саклауга керткән зур шәхси өлеше өчен 
|rowspan=3|  2012 елның 7 июне
|rowspan=3| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6350/|title=Решение Казанской городской Думы от 7 июня 2012 г. № 2-14 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2012 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2012-06-07|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102159/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6350/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102159/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6350/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 38 &lt;small&gt;(59)&lt;/small&gt;
| [[Владимир Вавилов]]
| онкология белән авыручы балаларга ярдәм күрсәтү максатыннан хәйрия эшчәнлеген оештыруга керткән зур өлеше өчен
|-
| 39 &lt;small&gt;(60)&lt;/small&gt;
| [[Владимир Житлов]]
| спорт үсешенә, югары квалификацияле спортчыларны әзерләүгә керткән зур өлеше өчен
|-
| 40 &lt;small&gt;(61)&lt;/small&gt;
| [[Владимир Алекно]]
| спортны үстерүгә керткән зур өлеше, Казанны данлау өчен ирешкән казанышлары, талантлы спортчыларны тәрбияләгәне өчен
|  2012 елның 23 августы
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/993/|title=Решение Казанской городской Думы от 23 августа 2012 г. № 2-16 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ В.Р. Алекно»|publisher=Мэрия Казани|date=2012-08-23|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102203/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/993/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102203/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/993/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 41 &lt;small&gt;(62)&lt;/small&gt;
| [[Рәфкать Кантүкев|Рәфкать Кантюков]]
| Казан шәһәренең социаль-икътисади үсешенә, массакүләм һәм һөнәри спортны үстерүгә керткән зур өлеше, актив иҗтимагый һәм хәйрия эшчәнлеге  өчен
|rowspan=2|  2013 елның 29 мае
|rowspan=2| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://demo.garant.ru/#/document/22500319/paragraph/1/doclist/745/|title=Решение Казанской городской Думы от 29 мая 2013 г. № 2-23 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“»|publisher=Мэрия Казани|date=2013-05-29|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823235032/https://demo.garant.ru/#/document/22500319/paragraph/1/doclist/745/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 42 &lt;small&gt;(63)&lt;/small&gt;
| [[Владимир Якунин]]
|Татарстан Республикасы башкаласы — Казан шәһәренең тимер юл инфраструктурасын үстерүгә һәм камилләштерүгә керткән зур өлеше өчен 
|-
| 43 &lt;small&gt;(64)&lt;/small&gt;
| [[Виталий Мутко]]
|rowspan=2| Казанның социаль-икътисади үсешенә һәм чәчәк атуына, шәһәрнең абруен күтәрүгә, Россиядә һәм халыкара аренада Татарстан Республикасы башкаласының имиджын ныгытуга керткән зур шәхси өлеше өчен
|rowspan=2|  2013 елның 19 июле
|rowspan=2| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://demo.garant.ru/#/document/22501257/paragraph/1/doclist/745/|title=Решение Казанской городской Думы от 19 июля 2013 г. № 3-24 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2013 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2013-07-19|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823235032/https://demo.garant.ru/#/document/22501257/paragraph/1/doclist/745/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 44 &lt;small&gt;(65)&lt;/small&gt;
| [[Игорь Шувалов]]
|-
| 45 &lt;small&gt;(66)&lt;/small&gt;
| [[Валентина Никонова]]
| Казанны данлаучы спорт казанышлары өчен
|  2015 елның 3 августы
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11701/|title=Решение Казанской городской Думы от 3 августа 2015 г. № 2-44 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ В. Г. Никоновой»|publisher=Мэрия Казани|date=2015-08-03|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102218/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11701/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102218/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11701/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 46 &lt;small&gt;(67)&lt;/small&gt;
| [[Валерий Герасимов]]
| актив гражданлык позициясе һәм балаларны һәм яшьләрне хәрби-патриотик тәрбияләүгә керткән өлеше өчен
|  2015 елның 7 сентябре
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11795/|title=Решение Казанской городской Думы от 7 сентября 2015 г. № 2-45 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ В. В. Герасимову»|publisher=Мэрия Казани|date=2015-09-07|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102206/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11795/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102206/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11795/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 47 &lt;small&gt;(68)&lt;/small&gt;
| [[Марат Рәхимов]]
| Казан шәһәрендә транспорт инфраструктурасын һәм төзелеш тармагын үстерүгә керткән зур өлеше өчен
|rowspan=2|  2016 елның 16 августы
|rowspan=2| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/13541/|title=Решение Казанской городской Думы от 16 августа 2016 г. № 2-9 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2016 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2016-08-16|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102201/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/13541/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102201/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/13541/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 48 &lt;small&gt;(69)&lt;/small&gt;
| [[Индус Таһиров]]
| Татарстан Республикасының милли-дәүләт төзелешенә зур өлеш кертүе һәм актив иҗтимагый эшчәнлеге  өчен
|-
| 49 &lt;small&gt;(70)&lt;/small&gt;
| [[Алишер Усманов]] 
|rowspan=2| актив иҗтимагый һәм хәйрия эшчәнлеге өчен
|rowspan=2|  2017 елның 21 июне
|rowspan=2| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/15409/|title=Решение Казанской городской Думы от 21 июня 2017 г. № 4-17 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“»|publisher=Мэрия Казани|date=2017-06-21|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102207/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/15409/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102207/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/15409/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 50 &lt;small&gt;(71)&lt;/small&gt;
| [[Чулпан Хаматова]]
|-
| 51 &lt;small&gt;(72)&lt;/small&gt;
| [[Урал Закиров]]
| актив иҗтимагый эшчәнлеге һәм фундаменталь фән һәм Ватан космонавтикасы үсешенә керткән зур өлеше өчен
|rowspan=2|  2018 елның 6 июне
|rowspan=2| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/324186/|title=Решение Казанской городской Думы от 6 июня 2018 г. № 2-27 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“»|publisher=Мэрия Казани|date=2018-06-06|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102158/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/324186/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102158/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/324186/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 52 &lt;small&gt;(73)&lt;/small&gt;
| [[Шамил Тарпищев]]
|  физик культура һәм спортны үстерүгә һәм Казан шәһәрендә социаль әһәмиятле проектларны гамәлгә ашыруга керткән зур өлеше өчен
|-
| 53 &lt;small&gt;(74)&lt;/small&gt;
| [[Борис Тихомиров]]
| шәһәрнең һәм аның төзелеш кластерының социаль-икътисади үсешенә, сәнәгать һәм гражданлык объектларын проектлауда, мәдәни мирас һәйкәлләрен реставрацияләүдә иң яңа технологияләрне кертүдә зур шәхси өлеше һәм актив иҗтимагый эшчәнлеге өчен
|rowspan=2| 20 июня 2019
|rowspan=2| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/383792/|title=Решение Казанской городской Думы от 20 июня 2019 г. № 2-34 «О присвоении звания „Почетный гражданин Казани“ в 2019 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2019-06-20|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102209/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/383792/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102209/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/383792/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 54 &lt;small&gt;(75)&lt;/small&gt;
| [[Мәликә Гыйльметдинова]]
| мөмкинлекләре чикле кешеләргә социаль ярдәм оештыруга керткән зур өлеше, Казан шәһәрендә актив иҗтимагый һәм Хәйрия эшчәнлеге өчен
|-
| 55 &lt;small&gt;(76)&lt;/small&gt;
| [[Сергей Зайцев]]
| актив гражданлык позициясе, Татарстан Республикасында һәм Казан шәһәрендә законлылык һәм хокук тәртибен ныгытуга керткән өлеше өчен
|rowspan=2|  2020 елның 16 июне
|rowspan=2| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/545324/|title=Решение Казанской городской Думы от 16 июня 2020 г. № 3-40 «О присвоении звания „Почетный гражданин Казани“ в 2020 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2020-06-16|accessdate=2022-01-20|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120123555/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/545324/|deadlink=no|archivedate=2022-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120123555/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/545324/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 56 &lt;small&gt;(77)&lt;/small&gt;
| [[Салават Фәтхетдинов]]
| татар мәдәниятен һәм музыка сәнгатен үстерүгә һәм пропагандалауга керткән өлеше, актив хәйрия эшчәнлеге өчен
|-
| 57 &lt;small&gt;(78)&lt;/small&gt;
| [[Мирфатыйх Зәкиев]]
| татар тел белеме, төрки тел белеме, этнолингвотарих өлкәсендәге казанышлары һәм фундаменталь фәнне үстерүгә керткән зур шәхси өлеше өчен
|rowspan=2| 2021 елның 16 августы
|rowspan=2| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/527896/|title=Решение Казанской городской Думы от 16 августа 2021 № 2-8 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2021 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2021-08-16|accessdate=2021-08-28|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120123556/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/527896/|deadlink=no|archivedate=2022-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120123556/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/527896/}}&lt;/ref&gt;
|-
| 58 &lt;small&gt;(79)&lt;/small&gt;
| [[Марта Мартьянова]]
| Россия, Татарстан Республикасы һәм Казан шәһәрен данлаучы югары спорт казанышлары өчен
|-
| 59 &lt;small&gt;(80)&lt;/small&gt;
| [[Мөслимә Латыйпова]]
| Татарстан Республикасы башкаласының социаль-икътисади үсешенә керткән зур өлеше, актив иҗтимагый һәм Хәйрия эшчәнлеге өчен
|  2022 елның 18 августы
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/592177/|title=Решение Казанской городской Думы от 18 августа 2022 № 2-16 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2022 году»|publisher=Мэрия Казани|date=18 августа 2022|accessdate=18 августа 2022}}{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| 60 &lt;small&gt;(81)&lt;/small&gt;
| [[Евгений Богачев|Евгений Богачёв]]
| Татарстан Республикасының һәм аның башкаласының социаль-икътисади үсешенә керткән зур өлеше, баскетболны популярлаштырудагы хезмәтләре һәм актив иҗтимагый эшчәнлеге өчен
|  2023 елның 24 августы
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/658614/|title=Решение Казанской городской Думы от 24 августа 2023 № 2-24 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2023 году Е. Б. Богачеву»|publisher=Мэрия Казани|date=24 августа 2023|accessdate=19 сентября 2023}}{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| 61 &lt;small&gt;(82)&lt;/small&gt;
| [[Марат Хөснуллин]]
| Татарстан Республикасы башкаласының социаль-икътисади үсешенә һәм чәчәк атуына керткән зур өлеше өчен
|  2024 елның 7 августы
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tatar-inform.tatar/news/marat-xosnullinga-kazannyn-maktauly-grazdaniny-iseme-birelde-5891530|title=Марат Хөснуллинга «Казанның Мактаулы гражданины» исеме бирелде|publisher=[[Татар-информ]]|date=7 августа 2024|accessdate=7 августа 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| 62 &lt;small&gt;(83)&lt;/small&gt;
| [[Роза Җаббарова]]
| республика башкаласын төзекләндерүгә, аның табигый-рекреацион каркасын үстерүгә зур өлеш кертүе өчен
|  2024 елның 7 августы
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://intertat.tatar/news/30-avgusttagy-bairam-caralary-1000-garmuncy-at-cabysy-dima-bilan-ham-elmai-5867984|title=30 августтагы бәйрәм чаралары: 1000 гармунчы, ат чабышы, Дима Билан һәм «Елмай»|publisher=[[Интертат]]|date=20 августа 2024|accessdate=20 августа 2024}}&lt;/ref&gt;
|}
== 2026 ел ==
* [[Ирек Фәйзуллин]]&lt;ref name=&quot;:kzn&quot;&gt;[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/ilsur-metshin-mnogimi-svoimi-dostizheniyami-kazan-obyazana-tseleustremlennym-i-silnym-lichnostyam/ Ильсур Метшин: «Многими своими достижениями Казань обязана целеустремленным и сильным личностям».] Официальный портал Казани, 29.08.2026&lt;/ref&gt;
* [[Фәрит Мөхәммәтшин]]&lt;ref name=&quot;:kzn&quot;  /&gt;

== Моны да карагыз ==
* [[Казанның Мактау китабы]]
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Әдәбият ==
* {{книга|ответственный=сост. Н. Н. Постниковымъ|заглавие=Систематическій сборникъ постановленій Казанской Городской Думы за 22 года (съ 1871 по 1892 включительно)|ссылка=https://repo.kpfu.ru/jspui/handle/net/16095|место=Казань|издательство=Типо-литографія В. М. Ключникова|год=1898|страниц=XXIII, 1007|ref=Постников}}
* {{публикация|статья|автор=Федотова О. В.|заглавие=«За особые заслуги перед городом…»|ссылка=https://unis.shpl.ru/Pages/Search/BookInfo.aspx?Id=464363|место=Казань|издательство=[[Татарстан Республикасының Архив эше буенча дәүләт комитеты|Государственный архив Республики Татарстан]]|издание=[[Гасырлар авазы (журнал)|«Гасырлар авазы — Эхо веков»]]|год=2005|страницы=74—77|страниц=319|номер=2 (41)|issn=2073-7475|ref=Федотова}}{{ref-ru}}

== Сылтамалар ==
* {{cite web|url=https://kzn.ru/o-kazani/pochetnye-grazhdane-kazani/|title=Почётные граждане Казани|publisher=Мэрия Казани|access-date=2021-08-28|archive-date=2021-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826140219/https://kzn.ru/o-kazani/pochetnye-grazhdane-kazani/|deadlink=no|accessdate=2023-10-18|archivedate=2021-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210826140219/https://kzn.ru/o-kazani/pochetnye-grazhdane-kazani/}}
{{Татарстанның шәрәфле ватандашлары}}{{сайланган мәкалә}}

[[Төркем:Әлифба буенча бүләкләр]]
[[Төркем:2005 елда барлыкка килгән бүләкләр]]
[[Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары]]</text>
      <sha1>1pnzmjxy0wsgzjezjp4qto832aaupcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казанның Мактау китабы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815633</id>
    <revision>
      <id>6025691</id>
      <parentid>5528873</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 2026 ел */ өстәмә</comment>
      <origin>6025691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37306" sha1="83pkiv5zhzin78sh799ai11bijl1yh3" xml:space="preserve">{{ Бүләк карточкасы
 | исем            = Казан шәһәренең&lt;br/&gt; Мактау китабы
 | рәсем          = Казанның_Мактау_китабы_1.jpg
 | рәсем язуы    = 
 | alt     = 
 | рәсем зурлыгы   = 180
 | оригинал исеме         = Книга почета города Казани
 | девиз                = 
 | ил                   = [[Россия]]
 | төр                  = мактаулы исем
 | кемгә бирелә       = Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россия Федерациясендә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен күтәрүгә зур өлеш керткән гражданнар, предприятие, оешма, учреждение, иҗтимагый оешмалар һәм берләшмәләр
 | кем тарафыннан бирелә         = Казан шәһәре Думасы
 | булдыру датасы = 2005
 | статусы              = гамәлдә
 | параметрлары            = 
 | булдыру датасы      = 
 | беренче бүләкләү    = 
 | соңгы бүләкләү = 
 | юкка чыгару датасы =
 | премияләр саны          = 
 | олырак бүләк       = 
 | кечерәк бүләк      = 
 | туры килүе       = 
 | Сайт                 = 
 }} 
'''Казан шәһәренең Мактау китабы''' ({{lang-ru|Книга почета города Казани}}) ― Казан халык депутатлары Советы карары белән 2005 елның 30 мартында булдырылган шәһәрнең аерым мактау билгесе. Казанның Мактау китабына аерым гражданнарның исем-фамилияләре, Татарстан эшчәнлегенең төрле өлкәләренә зур өлеш керткән предприятие, оешма, учреждение, иҗтимагый оешмалар һәм берләшмәләр исемнәре кертелә.

== Тарих ==
Казанның Мактау китабы  Казан халык депутатлары Советы карары белән 2005 елның 30 мартында булдырылган. Казанның Мактау китабына производство, фән, мәдәният, сәнгать, мәгариф һәм сәламәтлек саклау, спорт һәм хокук тәртибе, әйләнә-тирә мохитне саклау һәм Казанның иминлеген үстерүгә, Татарстан Республикасында, Россия Федерациясендә һәм чит илләрдә аның абруен күтәрүгә зур өлеш керткән аерым гражданнарның фамилияләре, предприятие, оешма, учреждение, иҗтимагый оешмалар һәм берләшмәләр исемнәре кертелә.&lt;ref&gt;[https://kazan.dk.ru/news/v-kazanskoj-ratushe-nagradili-pochetnyx-grazhdan--94882993 В Казанской ратуше наградили почетных граждан.] Деловой квартал DK.RU, 01.09.2010{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

60х40 см зурлыктагы Мактау китабы [[алтын]] йөгертелгән металл бизәкләр белән инкрустацияләнгән күннән эшләнгән. Күндә декор рәсемен кабатлаучы тиснение бар. Тышлыкта [[Зилант]] рәсеме һәм ике дәүләт телендә ([[рус теле|рус]] һәм [[татар теле|татар]]): «Книга почета Казани / Казанның Мактау китабы» дип язылган. Һәр битнең сул өлешендә фотосурәт өчен урын бар. Фотографиянең уң ягында кыскача биографик мәгълүматлар язылган текст, фотография һәм биография тексты астында бит киңлегендә Казан алдындагы казанышлары тасвирланган текст урнаштырыла.

2005 елдан 2018 елга кадәр Казанның Мактау китабына 100 граждан, коллектив, предприятие, учреждение кертелгән.&lt;ref&gt;[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/kniga-pocheta-kazani-popolnitsya-novymi-imenami/ Казанның Мактау китабы яңа исемнәр белән тулыланачак.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129144907/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/kniga-pocheta-kazani-popolnitsya-novymi-imenami/ |date=2022-01-29 }} Казанның рәсми порталы, 14.06.2019&lt;/ref&gt;.

== Статут ==
[[Файл:Казанның_Мактау_китабы.jpg|200px|thumb|left|Күкрәк билгесе]]
Казанның Мактау китабына эшчәнлекнең төрле өлкәләре үсешенә зур өлеш керткән, Татарстан башкаласы үсешенә йогынты ясаган, республикада, Россия Федерациясендә һәм чит илләрдә Казанның {{comment|абруе|авторитеты}} артуына булышлык иткән аерым гражданнарның фамилияләре, шәһәр предприятиеләре, оешмалары, учреждениеләре, иҗтимагый оешмалары һәм берләшмәләре исемнәре кертелә.

Казанның Мактау китабына кертү турындагы карарны Казан администрациясе башлыгы тәкъдиме буенча халык депутатларының Казан советы (Думасы) президиумы кабул итә. Карар массакүләм матбугат чараларында басыла. Аерым гражданнарны Казанның Мактау китабына кертү турындагы үтенеч хезмәт коллективлары, иҗтимагый оешмалар, җирле үзидарә һәм дәүләт хакимияте органнары инициативасы буенча бирелә.

Мактау китабына кертелергә лаек булган һәр гражданга билгеләнгән үрнәктәге таныклык һәм күкрәк билгесе, предприятиегә, иҗтимагый оешма яки берләшмәгә билгеләнгән үрнәктәге таныклык һәм истәлек билгесе тапшырыла. Мактау китабына кертү турында таныклыклар А4 һәм А3 форматында перламутрлы беж төстәге кәгазьдән эшләнгән. Битнең алгы ягында милли стильдә ''шелкография'' ысулы белән орнамент ясалган, төсе ―  бронза. Таныклыкның өске өлешендә алтын фольга белән [[Казан гербы|Казан шәһәре гербы]] басылган, аста «Свидетельство / Таныклык» язуы урнашкан. Таныклыкның барлык язмалары һәм текстлары ике дәүләт теленең берсендә: рус яки татар телендә башкарыла. Күкрәк билгесе унике очлы йолдыз формасында. Йолдызның үзәгендә бордо эмаль фонында [[Зилант]] сурәтләнгән, эмаль фонының әйләнәсе буенча дәфнә (лавр) ботаклары, аста рус һәм татар телләрендә «Книга Почета города Казани / Казан шәһәренең Мактау Китабы» дип язылган [[Кызыл төс|кызыл]] эмаль тасма. Күкрәк билгесе кыйммәтле металдан (алтын йөгертелгән [[көмеш]]), истәлек билгесе шулай ук металлдан (алтын йөгертелгән [[никель]] белән капланган [[бакыр]]) эшләнгән. Билгеләрнең зурлыгы: күкрәк билгесе: диаметры 30 мм, фон әйләнәсе диаметры 20 мм; истәлек билгесе: диаметры 90 мм, фон әйләнәсе диаметры 60 мм.&lt;ref&gt;[https://pandia.ru/text/80/441/35747.php О внесении изменений в решение Казанской городской Думы «О муниципальных наградах города Казани».]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Pandia.ru&lt;/ref&gt;.

Бүләкләр, гадәттә, Шәһәр көнендә ― [[30 август]]та тапшырыла&lt;ref name=&quot;tatar-inform.ru&quot;&gt;[https://www.tatar-inform.ru/news/tremya-familiyami-popolnilas-kniga-pocheta-kazani?ysclid=loivbjlkko937965271 Тремя фамилиями пополнилась Книга почета Казани.] [[Татар-информ]], 19.07.2013&lt;/ref&gt;.

== Мактау китабына кертелгәннәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''т/с'''
|'''Исем-фамилиясе / Оешма исеме'''
|'''Эш урыны, вазифасы'''
|'''Казан шәһәре Думасы президиумының карары'''
|-
|1.    
|[[Гүзәл Мөхәммәтҗанова]]
|Социаль белем бирү академиясе ректоры (КСЮИ), Россия мәгариф академиясенең Һөнәри белем бирү педагогикасы һәм психологиясе институты директоры&lt;ref&gt;карар кабул ителгән вакытка туры килгән вазифалары күрсәтелә&lt;/ref&gt;
|12.04.2006 № 9 
|-
|2.    
|Мария Устинова 
|Казан шәһәренең 102-нче гимназиясе директоры
|12.04.2006 № 9
|-
|3.      
|[[Сабир Әхтәмов]]
|[[Советлар Союзы Герое]]
|15.02.2007 № 5
|-
|4.
|[[Борис Кузнецов (1925)|Борис Кузнецов]] 
|[[Советлар Союзы Герое]]
|15.02.2007 № 5
|-
|5.
|[[Петр Полушкин]]
|[[Советлар Союзы Герое]]
|15.02.2007 № 5
|-
|6.      
|[[Газинур Хәйруллин]]
|[[Россия Федерациясе Каһарманы]]
|15.02.2007 № 5
|-
|7.      
|[[Николай Зайцев (1942)|Николай Зайцев]]
|«НефтеХимСэвилен» ААҖ генераль директоры
|10.05.2007 № 10
|-
|8.      
|Жанетта Зайцева
|122-нче гимназия директоры
|10.05.2007 № 10
|-
|9.      
|Раиса Ким
|«Булка-кондитер комбинаты» ААҖ генераль директоры (1988―2003)
|10.05.2007 № 10
|-
|10.
|[[Мирза Мәхмүтов]]
|ТР ФА академигы
|10.05.2007 № 10
|-
|11.
|[[Ринат Таҗетдинов]]
|Театр әһелләре берлеге рәисе
|10.05.2007 № 10
|-
|12.
|Борис Тихомиров
|«Казан Гипронииавиапром» ЯАҖ генераль директоры
|10.05.2007 № 10
|-
|13.       
|[[Әсгать Шәйхетдинов]]
|мактаулы спорт мастеры, ирекле көрәш һәм гер спорты буенча халыкара категорияле судья
|10.05.2007 № 10
|-
|14.
|[[Нинель Юлтыева]]
|профессор, [[Казан хореография училищесы]]ның сәнгать җитәкчесе
|10.05.2007 № 10
|-
|15.
|«Горводзеленхоз» тресты
|җитәкче Р. Ш. Җаббарова
|10.05.2007 № 10
|-
|16.
|[[Казан вертолет заводы]]
|генераль директор А. П. Лаврентьев
|10.05.2007 № 10
|-
|17.
|«Дәүләт гамәли оптика институты» фәнни-җитештерү берләшмәсе ФДУП
| генераль директор В. П. Иванов
|10.05.2007 № 10
|-
|18.
|Луиза Космылина
|[[«Казан» милли-мәдәни үзәге|«Казан» ММҮ]] МУП Казанның Меңьеллыгы музее мөдире, ТР Дәүләт Советы депутаты
|11.02.2008 № 29
|-
|19.    
|Ирина Питулова
|17-нче шәһәр поликлиникасы баш табибы
|11.02.2008 № 29
|-
|20.
|Иван Стогниев
|отставкадагы генерал-майор, ТР буенча «Сугышчан туганлык» локаль сугышлар һәм хәрби конфликтлар ветераннарының Бөтенроссия иҗтимагый хәрәкәте бүлеге рәисе
|11.02.2008 № 29
|-
|21.
|Владимир Фомин
|отставкадагы генерал-лейтенант, ТР Сугыш һәм хәрби хезмәт ветераннары (инвалидлары) комитеты президиумы әгъзасы
|11.02.2008 № 29
|-
|22.
|[[Владимир Житлов]]
|РСФСР һәм СССР атказанган тренеры, РСФСР һәм ТР атказанган физик культура хезмәткәре
|19.06.2008 № 37
|-
|23.
|[[Ольга Князева]] 
|Олимпия чемпионы, күп тапкырлар СССР, дөнья чемпионы, Европа Кубогы иясе
|19.06.2008 № 37
|-
|24.
|[[Валентина Никонова]]
|Олимпия чемпионы, күп тапкырлар СССР, дөнья чемпионы, Европа Кубогы иясе
|19.06.2008 № 37
|-
|25.
|[[Елена Мигунова]]
|җиңел атлетика буенча халыкара класслы спорт мастеры, күп тапкырлар Европа һәм дөнья чемпионатларының җиңүчесе, Пекинда XXIX җәйге Олимпия уеннарының көмеш призеры
|26.08.2008 № 40
|-
|26.  
|[[Дарья Шкурихина]]
|нәфис гимнастика буенча халыкара класслы спорт мастеры, төркемле күнегүләрдә күп тапкыр Европа һәм дөнья чемпионы, Пекинда XXIX җәйге Олимпия уеннары чемпионы
|26.08.2008 № 40
|-
|27.  
|Александр Вахмистров
|капиталь төзелеш, күчемсез милек объектларын реконструкцияләү мәсьәләләре буенча Санкт-Петербург вице-губернаторы
|6.02.2009 № 52
|-
|28.  
|Лазарь Бородов
|Дәрвишләр бистәсе торак комплексының идарә башлыгы (2001–2005)
|4.06.2009 № 60
|-
|29.
|Татьяна Емелина
|Бөек Ватан сугышында катнашкан хәрби хирург
|4.06.2009 № 60
|-
|30.  
|Иван Журавлев 
|«Казаноргсинтез» ААҖ түбән басымлы полиэтилен җитештерү һәм эшкәртү заводының 152-нче цехы аппаратчысы
|4.06.2009 № 60
|-
|31.
|Александр Павлов
|Директорлар советы рәисе ― Казан моторлар төзү җитештерү берләшмәсе ААҖ дирекциясе консультанты
|4.06.2009 № 60
|-
|32.
|[[Шамил Акбулатов]]
|«Инжстрой Санкт-Петербург» {{comment|ЯАҖ|ябык типтагы акционерлык җәмгыяте}} президенты
|29.06.2009 № 61
|-
|33.  
|Наҗия Шевелева
|инглиз телен тирәнтен өйрәнүле 18-нче урта гомуми белем бирү мәктәбе директоры
|12.02.2010 № 67
|-
|34.
|[[Зенит-Казан (волейбол клубы)|Зенит-Казан]] (волейбол клубы)
|тренер [[Владимир Алекно|В. Р. Алекно]]
|9.07.2010 № 79
|-
|35.
|[[Казан (Идел буе) федераль университеты]]
|ректор [[Илшат Гафуров|И. Р. Гафуров]], президент [[Мәгъсүм Сәлахов|М. Х. Сәлахов]]
|9.07.2010 № 79
|-
|36.
|[[Айрат Зәкиев]]
|Пекиндагы Паралимпия уеннарының көмеш призеры, пауэрлифтинг буенча ике тапкыр Россия чемпионы
|9.07.2010 № 79
|-
|37.  
|Елена Скобельцина
|Казан дәүләт университеты каршындагы Н. И. Лобачевский исемендәге лицей  {{comment|МАМУ|муниципаль автоном мәгариф учреждениесе}}  директоры
|9.07.2010 № 79
|-
|38.  
|Василий Орешков
|[[С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы|С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсе]] ФДУП ветераны
|19.08.2010 № 80
|-
|39.  
|Диләрә Еналиева 
|Казан дәүләт медицина университетының инфекцияле авырулар кафедрасы профессоры
|19.02.2011 № 80
|-
|40.  
|[[ТИСБИ]]
|ректор Н. М. Прусс
|19.08.2010 № 80
|-
|41.  
|[[Наил Әмиров]]
|Казан дәүләт медицина университетының гигиена, медицина хезмәте һәм медицина экологиясе кафедрасы мөдире
|8.06.2011 № 17
|-
|42.  
|[[Александр Бородин (1950)|Александр Бородин]] 
|Казан Суворов хәрби училищесы директоры
|8.06.2011 № 17
|-
|43.  
|[[Виталий Ивашкевич]]
|Казан дәүләт финанс-икътисад институтының Идарә учеты һәм контроллинг кафедрасы мөдире
|8.06.2011 № 17
|-
|44.  
|Светлана Ишкузина
|ТР Яшьләр эшләре, спорт һәм туризм министрлыгының «Счастливое детство» балалар үзәге өстәмә белем бирү ДБУ директоры
|8.06.2011 № 17
|-
|45.  
|Евгений Карпухин
|ТР Сәламәтлек саклау министрлыгының Балалар республика клиник хастаханәсенең баш табибы (1975–2010)
|8.06.2011 № 17
|-
|46.  
|Марат Рәхимов
|«Казметрострой»  МУП җитәкчесе, Казан шәһәре Думасы депутаты
|8.06.2011 № 17
|-
|47.  
|Александр Рыжов
|Аерым фәннәрне тирәнтен өйрәнүле 113-нче татар-рус гомуми урта белем бирү мәктәбе {{comment|МББУ|муниципаль белем бирү учреждениесенең}} физкультура укытучысы 
|8.06.2011 № 17
|-
|48.  
|Казан компрессорлы машиналар төзү заводы
|генераль директор И. Г. Хисамиев
|14.06.2011 № 18
|-
|49.  
|[[Тәлгать Абдуллин]]
|ТР Президенты каршындагы Дәүләт торак фонды коммерцияле булмаган оешмасының башкарма директоры
|25.08.2011 № 19
|-
|50.  
|[[Мөслимә Латыйпова]]
|«Бәхетле-1» ҖЧҖ генераль директоры
|7.11.2011 № 22
|-
|51.  
|Людмила Андреева
|Казан шәһәре Думасы секретаре
|12.11.2011 № 23
|-
|52.  
|Галина Нәҗипова
|39-нчы инглиз телен тирәнтен өйрәнүле урта гомуми белем бирү мәктәбе {{comment|МАМУ|муниципаль автоном мәгариф учреждениесе}}  директоры
|29.02.2012 № 32
|-
|53.  
|[[Талия Хәбриева]]
|РФ Хөкүмәте каршындагы Закон чыгару һәм чагыштырма хокук белеме институты директоры
|12.11.2012 № 23
|-
|54.  
|Андрей Григорьев 
|«Эфир» ҖЧҖ Директорлар советы рәисе
|6.03.2012 № 33
|-
|55.  
|[[Динамо-Казан (хатын-кызлар волейбол клубы)|Динамо-Казан]] (хатын-кызлар волейбол клубы)
|баш тренеры Ришат Гыйләҗетдинов
|20.06.2012 № 37
|-
|56.  
|Леонид Мурысин
|Казан шәһәре Мәскәү районының 94-нче гимназия {{comment|МБМУ|муниципаль бюджет мәгариф учреждениесе}} директоры
|20.06.2012 № 37
|-
|57.  
|Мурмани Пипия
|Шамил Тарпищев исемендәге Теннис академиясе ҖЧҖ оештыручысы
|20.06.2012 № 37
|-
|58.  
|Тәүфыйкъ Сафин
|Казан шәһәренең 12-нче шәһәр клиник хастаханәсе ААҖ генераль директоры
|20.06.2012 № 37
|-
|59.  
|[[Венера Якупова]]
|«Казанские ведомости»  газетасының баш мөхәррире
|20.06.2012 № 37&lt;ref&gt;''Дина Ибрагимова''. [https://kazved.ru/news/v-knigu-pocheta-vnesli-novye-imena-fotoreportazh-4710025?ysclid=loivpe5tto310902209 В книгу почета внесли новые имена (+фоторепортаж).] Казанские ведомости, 31.08.2012&lt;/ref&gt;
|-
|60.  
|Михаил Мельников
|«Казгорсвет» МУП
|12.07.2012 № 39
|-
|61.  
|[[Ренат Акчурин]]
|А. Л. Мясников исемендәге Клиник кардиология институтының йөрәк-кан тамырлары бүлеге җитәкчесе
|15.08.2012 № 40
|-
|62.  
|Ринат Сәетгәрәев
|Академик В. И. Шумаков исемендәге Трансплантология һәм ясалма органнар федераль фәнни үзәгенең кардиохирургия, йөрәк һәм үпкә күчереп утырту бүлеге җитәкчесе
|15.08.2012 № 40
|-
|63.  
|[[Александр Славутский]]
|В. И. Качалов исемендәге Казан академия рус Зур драма театры сәнгать җитәкчесе ― директоры
|22.11.2012 № 48
|-
|64.  
|Казан шәһәренең 1-нче шәһәр ашыгыч медицина ярдәме хастаханәсе {{comment|ДАССУ|дәүләт автоном сәламәтлек саклау учреждениесе}}  
|баш табиб В. Г. Беляков
|20.12.2012 № 51
|-
|65.  
|[[Казан танк университеты|Казан югары хәрби команда училищесы]]
|җитәкче В. Н. Миронченко
|14.02.2013 № 52
|-
|66.  
|[[Лия Заһидуллина]]
|«Татарстан» {{comment|ДТРК|Дәүләт телевизион һәм радиотапшырулар компаниясенең}} милли тапшырулар хезмәте җитәкчесе
|14.02.2013 № 52
|-
|67.  
|Әлфия Латыйпова
|Казан шәһәре Идел буе районының 52-нче гимназия МБМУ директоры
|28.06.2013 № 55
|-
|68.  
|«Казан» җитештерү-төзелеш берләшмәсе ҖЧҖ
|генераль директор Р. Х. Җиһаншин
|19.07.2013 № 56
|-
|69.  
|«Казаньцентрстрой» ААҖ
|генераль директор Р. Р. Сафин
|19.07.2013 № 56
|-
|70.  
|«Татавтодор» ҖЧҖ
|генераль директор [[Айрат Шәймиев|А. М Шәймиев]]&lt;ref name=&quot;tatar-inform.ru&quot;/&gt;
|19.07.2013 № 56
|-
|71.  
|«Бәхетле-1» ҖЧҖ
|генераль директор [[Мөслимә Латыйпова|М. Х. Латыйпова]]
|25.01.2014 № 62
|-
|72.  
|[[Казан дәүләт медицина университеты]]
|ректор [[Алексей Созинов|А. С. Созинов]]
|9.04.2014 № 64
|-
|73.  
|[[Татар академия дәүләт опера һәм балет театры|Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры]]
|директор [[Рәүфәл Мөхәммәтҗанов|Р. С. Мөхәммәтҗанов]]
|22.05.2014 № 67
|-
|74.  
|[[Флёра Сөләйманова]]
|Сара Садыйкова иҗтимагый фондының «Казан кичләре» вокал ансамбленың солисты
|17.07.2014 № 70
|-
|75.  
|Николай Рыбушкин
|ТР Дәүләт Советы депутаты, Казан федераль университетының җинаять хокукы кафедрасы доценты
|17.07.2014 № 70
|-
|76.  
|[[Әхмәт Сираҗиев]]
|спорт мастеры, ветераннар арасында Бөтенроссия һәм халыкара ярышларда күп тапкыр җиңүче
|17.07.2014 № 70
|-
|77.  
|Әхәт Юлашев
|«ТР ветераннары берлеге» республика ветераннары (инвалидлары) иҗтимагый оешмасы рәисе, генерал-майор
|17.07.2014 № 70
|-
|78.  
|[[Татар дәүләт «Әкият» курчак театры|«Әкият» курчак театры]]
| директор Р. С. Җаббарова
|13.11.2014 № 73
|-
|79.  
|[[Венера Ганиева]]
|М. Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры артист-вокалисты (солисты)
|11.03.2015 № 82
|-
|80.  
|[[Казан сынлы сәнгать укуханәсе|Казан сәнгать училищесы]]
|директор О. А. Гыйльметдинова
|15.04.2015 № 84
|-
|81.  
|[[Казан оптика-механика заводы]]
|директор С. В. Раковец
|15.04.2015 № 84
|-
|82.  
|«Казэнерго» ААҖ
|генераль директор Ю. Д. Елисеев
|15.04.2015 № 84
|-
|83.  
|[[Лотфулла Шәфигуллин]]
|«Таттелеком» ААҖ генераль директоры
|22.04.2015 № 86
|-
|84.  
|[[Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты]]
|ректор [[Рәшит Низамов (ректор)|Р. К. Низамов]] 
|18.06.2015 № 88
|-
|85.  
|[[Нәфис]]
|генераль директор Р. В. Пивков
|18.06.2015 № 88
|-
|86.  
|[[Казан милли тикшеренү технология университеты]]
|ректор [[Герман Дьяконов (1964)|Г. С. Дьяконов]]
|18.06.2015 № 88
|-
|87.  
|«Казан Гипронииавиапром» АҖ
|генераль директор Б. И. Тихомиров
|17.06.2016 № 14
|-
|88.  
|Виктор Лошадкин
|«Электроприбор Казан заводы» ААҖ ветераны
|17.06.2016 № 14
|-
|89.  
|Миңнехәниф Низамов
|Казан шәһәре Идел буе районының 114-нче урта гомуми белем бирү мәктәбе {{comment|МБГБУ|муниципаль бюджет гомуми урта белем бирү учреждениесенең}} өстәмә белем бирү педагогы
|17.06.2016 № 14
|-
|90.  
|[[Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе|Казан мотор төзү җитештерү берләшмәсе]]
|генераль директор Д. Җ. Кәримуллин
|9.08.2016 № 18
|-
|91.  
|«Радиоприбор» АҖ
|генераль директор Р. Н. Шәрипов
|17.06.2016 № 14
|-
|92.  
|[[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]
|директор [[Илфир Якупов|И. И. Якупов]]
|8.12.2016 № 21
|-
|93.  
|[[С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы|С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы]] ― «Туполев» ААҖ филиалы
|директор Н. В. Савицких
|9.06.2017 № 23
|-
|94.  
|«Электроприбор Казан заводы» ААҖ
|директор П. А. Шацких
|9.06.2017 № 23
|-
|95.  
|Вадим Кешнер
|РФ һәм ТР халык артисты
|9.06.2017 № 23
|-
|96.  
|[[Рәшит Кәлимуллин]]
|композитор, Россия һәм Татарстан Республикасы Композиторлар берлекләре рәисе, Россия Федерациясе һәм  Татарстан Республикасы халык артисты
|14.08.2017 № 25
|-
|97.  
|[[В.И. Ленин музей-йорты (Казан)|В. И. Ленин музей-йорты]]
|мөдир Т. И. Басова
|14.08.2017 № 25
|-
|98.  
|Россия Эчке эшләр министрлыгының Казан шәһәре буенча идарәсе
|җитәкче А. В. Соколов
|23.08.2017 № 26
|-
|99.  
|[[Казаноргсинтез|«Казаноргсинтез» ААҖ]]  
|генераль директор [[Фәрит Миңнеголов|Ф. Г. Миңнегулов]] 
|30.07.2018 № 32
|-
|100.  
|[[Рөстәм Абязов]]
|[[La Primavera оркестры|«Ля Примавера Казан камера оркестры»]] Казан шәһәре {{comment|МАМУ|муниципаль автоном мәдәният учреждениесе}} сәнгать җитәкчесе ― директоры
|13.06.2019 № 37&lt;ref&gt;[https://realnoevremya.ru/news/142293-v-knigu-pocheta-kazani-vnesli-rustema-abyazova-i-vodokanal?ysclid=loiv0ezbyj407208938 В Книгу почета Казани внесли Рустема Абязова и «Водоканал».] Реальное время, 14.06.2019&lt;/ref&gt; 
|-
|101.  
|В. И. Шимко исемендәге «Радиоэлектроника» фәнни-җитештерү берләшмәсе» {{comment|АҖ|акционерлык җәмгыяте}} 
|генераль директор Р. Н. Шәрипов
|13.06.2019 № 37
|-
|102.  
|«Водоканал» МУП
|директор А. Ю. Егоров
|13.06.2019 № 37
|-
|103.  
|[[Казан дәүләт медицина академиясе]] (филиал)
|директор [[Рөстәм Хәсәнов|Р. Ш. Хәсәнов]] 
|12.08.2020 № 41
|-
|104.  
|Валерий Карташев
|[[Казан вертолет заводы|«Казан вертолет заводы»]] {{comment|ГАҖ|гавәми акционерлык җәмгыяте}} ветераны, җитештерү директоры ― генераль директорның беренче урынбасары (2001―2007)
|12.08.2020 № 41
|-
|105.  
|Валерий Побежимов
|«ЭНИКС» акионерлык җәмгыятенең баш конструкторы – генераль директор
|12.08.2020 № 41
|-
|106.  
|[[«Казан» бию ансамбле]]
|сәнгать җитәкчесе [[Чулпан Закирова|Ч. Р. Закирова]]
|17.08.2021 № 6
|-
|107.  
|[[Рафис Борһанов]]
|[[Идел буе спорт һәм туризм академиясе|Идел буе дәүләт физик культура, спорт һәм туризм университеты]] ректоры {{comment|в.б.|вазифаларын башкаручы}}
|17.08.2021 № 6
|-
|108.  
|«Фехтование буенча олимпия резервының республика спорт мәктәбе» {{comment|ДАУ|дәүләт автоном учреждениесе}} 
|директор И. Р. Шәймәрданов
|17.08.2021 № 6
|-
|109.  
|Казан шәһәренең «Ашыгыч медицина ярдәме станциясе» {{comment|ДАССУ|дәүләт автоном сәламәтлек саклау учреждениесе}} 
|баш табиб Ф. Ш. Галәветдинов
|17.08.2021 № 6
|-
|110.  
|[[Татарстан Республикасының Дәүләт академик симфоник оркестры]]
|сәнгать җитәкчесе ― баш дирижер [[Александр Сладковский|А. В. Сладковский]]
|17.08.2021 № 6
|-
|111.  
|«Эфир» {{comment|ҖЧҖ|җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте}} 
|директорлар советы рәисе А. П. Григорьев
|17.08.2021 № 6
|-
|112.  
|[[Ренат Харис]]
|шагыйрь
|18.08.2022 № 9&lt;ref&gt;[https://tatarstan24.tv/news/novosti-tatarstana/kazan-eto-moya-gordost-kniga-pocheta-stolitsy-rt-popolnilas-novymi-litsami?ysclid=loivsyd23y379522830 «Казань – это моя гордость»: Книга почёта столицы РТ пополнилась новыми лицами.] Татарстан-24, 30.08.2022&lt;/ref&gt;
|-
|113.  
|Казан шәһәре Вахитов районының «131 нче номерлы лицей» {{comment|МАГББУ|муниципаль автоном гомуми белем бирү учреждениесе}} 
|директоры Ә. Б. Хәбибуллина 
|18.08.2022 № 9
|-
|114.  
|[[А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты]]
|ректор {{comment|в.б.|вазифа башкаручы}} [[Тимур Әлибаев|Т. Л. Әлибаев]]
|18.08.2022 № 9
|-
|115.  
|«Республика клиник хастаханәсе» {{comment|ДАССУ|дәүләт автоном сәламәтлек саклау учреждениесе}} 
|баш табиб Р. Ф. Шәвәлиев 
|9.08.2023 № 14
|-
|116.  
|[[Данис Зарипов]]
|хоккейчы, Россиянең атказанган спорт мастеры
|9.08.2023 № 14&lt;ref&gt;[https://www.business-gazeta.ru/news/603126?ysclid=loiv9qr228796193601 Хоккеист Данис Зарипов внесен в Книгу почета Казани.] Бизнес-Онлайн, 9.08.2023&lt;/ref&gt;
|-
|117.  
|[[Казан дары заводы]]
|генераль директор А. Б. Лившиц 
|9.08.2023 № 14
|}
== 2026 ел ==
* ТР футбол федерациясе рәисе [[Александр Гусев]] ― ''Татарстан һәм Казан хакына күпьеллык нәтиҗәле хезмәте, актив иҗтимагый эшчәнлеге, илебез футболын үстерүгә һәм популярлаштыруга керткән өлеше өчен''&lt;ref name=&quot;:kzn&quot;&gt;[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/ilsur-metshin-mnogimi-svoimi-dostizheniyami-kazan-obyazana-tseleustremlennym-i-silnym-lichnostyam/ Ильсур Метшин: «Многими своими достижениями Казань обязана целеустремленным и сильным личностям».] Официальный портал Казани, 29.08.2026&lt;/ref&gt;
* Төбәкара клиник-диагностика үзәге (МКДЦ)&lt;ref name=&quot;:kzn&quot;  /&gt;
* 2нче санлы Пассажир автотранспорт предприятиесе (ПАТП-2)&lt;ref name=&quot;:kzn&quot;  /&gt;
* [[Камилла Салихҗанова]]&lt;ref name=&quot;:kzn&quot;  /&gt;

== Моны да карагыз ==
* [[Казанның мактаулы гражданины]]
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [https://base.garant.ru/8129141/948c9c0734b6e944a4727660f2d5a027/?ysclid=loin4s081p572384538  Положение о Книге Почета Казани] 
* [https://kzn.ru/o-kazani/kniga-pocheta/?ysclid=loin7fv5a7452719097 Мактау китабы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103191340/https://kzn.ru/o-kazani/kniga-pocheta/?ysclid=loin7fv5a7452719097 |date=2023-11-03 }} Казанның рәсми порталы

[[Төркем:Әлифба буенча бүләкләр]]
[[Төркем:2005 елда барлыкка килгән бүләкләр]]
[[Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр]]</text>
      <sha1>83pkiv5zhzin78sh799ai11bijl1yh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йоклап яткан космик кораб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>818041</id>
    <revision>
      <id>6025713</id>
      <parentid>5528185</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5668" sha1="mwhmqnw9noi9vwnugdeyx99ce0x5ws2" xml:space="preserve">{{Orphan|date=март 2026}}

{{УК}}[[Файл:Mars_Ice_Home_concept_(cropped).jpg|right|300px]]
'''Йоклап яткан космик корабль''' ул автоматлаштырылган пилотлы [[космик корабль]]нең гипотетик төре, аның экипажы һәм барлык пассажирлары космик киңлек аша сәяхәт итәләр, стазисында, ниндидер гибернация формасында туктатылган тормыш эшчәнлеге яки озак тирән йокы. Бу хәзерге вакытта мөмкин түгел. Кеше тормыш эшчәнлеген озак вакыт туктатырга мөмкинлек бирүче бердәнбер билгеле технология-кеше эмбрионнарын иртә стадиядә [[эмбрионнарны криоконсервацияләү]]&lt;ref&gt;Edgar, D. H.; Gook, D. A. (2012). «A critical appraisal of cryopreservation (slow cooling versus vitrification) of human oocytes and embryos». Human Reproduction Update. 18 (5): 536—554. doi:10.1093/humupd/dms016. PMID 22537859.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;YoussefVan der Veen2014&quot;&gt;{{cite journal|last1=Youssef|first1=Mohamed AFM|title=Cochrane Database of Systematic Reviews: Gonadotropin-releasing hormone agonist versus HCG for oocyte triggering in antagonist-assisted reproductive technology|last2=Van der Veen|first2=Fulco|last3=Al-Inany|first3=Hesham G|last4=Mochtar|first4=Monique H|last5=Griesinger|first5=Georg|last6=Nagi Mohesen|first6=Mohamed|last7=Aboulfoutouh|first7=Ismail|last8=van Wely|first8=Madelon|last9=Youssef|first9=Mohamed AFM|year=2014|doi=10.1002/14651858.CD008046.pub4|journal=Reviews|pmid=25358904|issue=10|page=CD008046|pmc=10767297}}&lt;/ref&gt; аша туңдыру, бу [[эмбрионнар тарафыннан космосны колонизацияләү]] концепциясенең нигезендә ята.&lt;ref name=&quot;Crowl, 2012&quot;&gt;{{cite web|last=Crowl|first=Adam|title=Embryo Space Colonisation to Overcome the Interstellar Time Distance Bottleneck|url=http://www.jbis.org.uk/paper.php?p=2012.65.283|work=Journal of the British Interplnanetary Society, 65, 283-285, 2012|display-authors=etal|accessdate=2024-05-03|archivedate=2020-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200731004527/http://www.jbis.org.uk/paper.php?p=2012.65.283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lucas, 2006&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.strangehorizons.com/2004/20040621/travel.shtml| title=Cruising the Infinite: Strategies for Human Interstellar Travel| first=Paul| last= Lucas| date=2004-06-21 |accessdate=2006-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061114040746/http://www.strangehorizons.com/2004/20040621/travel.shtml |archivedate=2006-11-14 |work=Strange Horizons}}&lt;/ref&gt;

== Әдәбиятта һәм кинематографта ==
Йоклап яткан корабларның нәфис әдәбиятта иң киң таралган роле йолдызлар арасында яки галактикалар арасында сәяхәтләр, кагыйдә буларак, яктылыктан югары тизлектә. Мондый сәяхәтләр өчен юл вакыты йөзләрчә яки меңнәрчә елларга җитәргә мөмкин, бу вакытлыча яшәүне туктатуны таләп итә, бу исә космос сәяхәтчеләренең башлангыч командасының билгеләнгән урынына кадәр яшәве өчен кирәк. Буыннар корабы буларак кулланылмый торган корабларда да яшәүне туктату таләп ителә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.americanantigravity.com/documents/Ralph-Merkle-Interview.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060830123325/http://www.americanantigravity.com/documents/Ralph-Merkle-Interview.pdf|url-status=dead|archive-date=2006-08-30|title=Ralph-Merkle-Interview|page=4}}&lt;/ref&gt;

Астронавтларны туңдыру, мөгаен, бөтен тәнне витрификацияләүгә китерәчәк һәм тукымаларның җимерелү куркынычын киметү өчен 145 кельвинга кадәр туңдырылачак&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Меркл, Ральф|Ральф Меркл]] |coauthors= |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/03/102743048-05-01-acc.pdf |title=Интервью с Ральфом Меркл |subtitle=Ralph Merkle Interview |lang=en |format={{abbr|PDF|Portable Document Format|2}} |website=[https://archive.computerhistory.org www.archive.computerhistory.org] |publisher= |date=2018-05 |description=page 4 |quote= |accessdate=2020-03-24 |deadlink=no |archive-date=2021-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514200257/https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/03/102743048-05-01-acc.pdf }}&lt;/ref&gt;.

Туктатылган тормыш шулай ук очыш вакытында кирәк булмаган экипаж әгъзалары өчен яшәү системасы ресурсларын куллануны киметү өчен файдалы булырга мөмкин, һәм шуңа күрә йоклаган кораблар кайвакыт планеталар арасына сәяхәт контекстында да күренәләр.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

[[Төркем:Фәнни фантастика]]
[[Төркем:Космоска очу]]
[[Төркем:Гипотетик космос корабы]]</text>
      <sha1>mwhmqnw9noi9vwnugdeyx99ce0x5ws2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герман (мәгънәләр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>943796</id>
    <revision>
      <id>6025670</id>
      <parentid>4792504</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>өстәмә</comment>
      <origin>6025670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="erwk4b6whxhwn1ved71gzslgm103m2j" xml:space="preserve">{{күп мәгънәле}}
'''Герман''' ― фамилия.
* [[Александр Германо|Александр Герман]] (''[[Александр Германо|Александр Германо́]]'', 1893—1955), язучы, чегән совет әдәбиятына нигез салучы.
----
* [[Герман (Вейнберг)]]
* [[Герман (Додж, Висконсин)]]
* [[Герман (Кокел)]]
* [[Герман (Миннесота)]]
* [[Герман (Нямц)]]
* [[Герман (Ряшенцев)]]
* [[Герман (Садырев-Полев)]]
* [[Герман (София шәһәр өлкәсе)]]
* [[Герман (Тимиш)]]
* [[Герман (Унгени)]]
* [[Герман (Шавано, Висконсин)]]
* [[Герман (Шебойган, Висконсин)]]
* [[Герман (ай кратеры)]]</text>
      <sha1>erwk4b6whxhwn1ved71gzslgm103m2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Проект:Төмән/Таблица/Сәнгать</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1390348</id>
    <revision>
      <id>6025706</id>
      <parentid>6025430</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109103" sha1="ozw8yec3m2qegiw9tumq5a77sxpe92m" xml:space="preserve">[[Рәсем:Empty Star.svg|18px]] — 454 мәкалә һич юк.&lt;br /&gt;
[[Рәсем:Star empty.svg|16px]] — 93 кыска мәкалә.&lt;br /&gt;
[[Рәсем:Star half.svg|16px]] — 30 уртача мәкалә.&lt;br /&gt;
[[Рәсем:Star full.svg|16px]] — 23 зур мәкалә.&lt;br /&gt;
''&lt;small&gt;{{Үзгәртү вакыты|Соңгы яңарту: }}&lt;/small&gt;''

{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=#FFE0E0 align=&quot;center&quot;
!№ !! Мәкалә !! Урыс телендә !! Зурлыгы !! Викимәгълүмат !! Статус

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1
| [[]]
| [[:ru:Искусства|Искусства]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2018526]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 2
| [[Архитектура]]
| [[:ru:Архитектура|Архитектура]]
| align=right| 9517


| align=right| [[d:Q12271]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 3
| [[]]
| [[:ru:Храмовая архитектура|Храмовая архитектура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47848]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 4
| [[Архитектура стиле]]
| [[:ru:Архитектурный стиль|Архитектурный стиль]]
| align=right| 3956


| align=right| [[d:Q32880]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 5
| [[]]
| [[:ru:Теория архитектуры|Теория архитектуры]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47537]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 6
| [[]]
| [[:ru:Архитектура Византии|Архитектура Византии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47591]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 7
| [[]]
| [[:ru:Готическая архитектура|Готическая архитектура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q176483]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 8
| [[]]
| [[:ru:Ландшафтная архитектура|Ландшафтная архитектура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47844]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 9
| [[Әбү-Симбел]]
| [[:ru:Абу-Симбел|Абу-Симбел]]
| align=right| 13317


| align=right| [[d:Q134140]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 10
| [[]]
| [[:ru:Айт-Бен-Хадду|Айт-Бен-Хадду]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q309436]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 11
| [[Асуан гидротөене]]
| [[:ru:Асуанский гидроузел|Асуанский гидроузел]]
| align=right| 11015


| align=right| [[d:Q38891]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 12
| [[]]
| [[:ru:Библиотека Александрина|Библиотека Александрина]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q501851]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 13
| [[]]
| [[:ru:Некрополь Гизы|Некрополь Гизы]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q13217298]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 14
| [[Дженне Бөек мәчете]]
| [[:ru:Великая мечеть Дженне|Великая мечеть Дженне]]
| align=right| 11206


| align=right| [[d:Q683632]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 15
| [[Зур сфинкс]]
| [[:ru:Большой сфинкс|Большой сфинкс]]
| align=right| 23405


| align=right| [[d:Q130958]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 16
| [[]]
| [[:ru:Карнакский храм|Карнакский храм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q522862]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 17
| [[]]
| [[:ru:Луксорский храм|Луксорский храм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q319841]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 18
| [[]]
| [[:ru:Лалибэла|Лалибэла]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q207590]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 19
| [[]]
| [[:ru:Монастырь Святой Екатерины|Монастырь Святой Екатерины]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q185362]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 20
| [[]]
| [[:ru:Храм Эдфу|Храм Эдфу]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q613037]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 21
| [[Зур Зимбабве]]
| [[:ru:Большой Зимбабве|Большой Зимбабве]]
| align=right| 4891


| align=right| [[d:Q209217]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 22
| [[Чичен-Ица]]
| [[:ru:Чичен-Ица|Чичен-Ица]]
| align=right| 18984


| align=right| [[d:Q5859]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 23
| [[]]
| [[:ru:Крайслер-билдинг|Крайслер-билдинг]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11274]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 24
| [[Empayr Steyt Bilding]]
| [[:ru:Эмпайр-стейт-билдинг|Эмпайр-стейт-билдинг]]
| align=right| 5379


| align=right| [[d:Q9188]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 25
| [[]]
| [[:ru:Дом над водопадом|Дом над водопадом]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q463179]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 26
| [[]]
| [[:ru:Флэтайрон-билдинг|Флэтайрон-билдинг]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q220728]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 27
| [[]]
| [[:ru:Центр Гетти|Центр Гетти]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29247]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 28
| [[]]
| [[:ru:Музей Соломона Гуггенхейма|Музей Соломона Гуггенхейма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q201469]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 29
| [[Маракана]]
| [[:ru:Маракана|Маракана]]
| align=right| 19896


| align=right| [[d:Q155174]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 30
| [[Maçu Pikçu]]
| [[:ru:Мачу-Пикчу|Мачу-Пикчу]]
| align=right| 13786


| align=right| [[d:Q676203]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 31
| [[]]
| [[:ru:Кафедральный собор в Мехико|Кафедральный собор в Мехико]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q610961]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 32
| [[]]
| [[:ru:Национальный конгресс Бразилии|Национальный конгресс Бразилии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q949699]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 33
| [[]]
| [[:ru:Уиллис-тауэр|Уиллис-тауэр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29294]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 34
| [[Азатлык сыны]]
| [[:ru:Статуя Свободы|Статуя Свободы]]
| align=right| 2677


| align=right| [[d:Q9202]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 35
| [[Кояш пирамидасы]]
| [[:ru:Пирамида Солнца|Пирамида Солнца]]
| align=right| 15528


| align=right| [[d:Q29238]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 36
| [[Ушмаль]]
| [[:ru:Ушмаль|Ушмаль]]
| align=right| 12654


| align=right| [[d:Q213232]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 37
| [[]]
| [[:ru:Всемирный торговый центр|Всемирный торговый центр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11235]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 38
| [[Angkor Wat]]
| [[:ru:Ангкор-Ват|Ангкор-Ват]]
| align=right| 8452


| align=right| [[d:Q43473]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 39
| [[]]
| [[:ru:Арг-е Бам|Арг-е Бам]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43277]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 40
| [[]]
| [[:ru:Мечеть Бадшахи|Мечеть Бадшахи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q330872]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 41
| [[]]
| [[:ru:Паган|Паган]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29317]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 42
| [[]]
| [[:ru:Боробудур|Боробудур]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q42798]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 43
| [[Burc Xälifä]]
| [[:ru:Бурдж-Халифа|Бурдж-Халифа]]
| align=right| 5916


| align=right| [[d:Q12495]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 44
| [[]]
| [[:ru:Бурдж-эль-Араб|Бурдж-эль-Араб]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q62939]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 45
| [[]]
| [[:ru:Китайский сад|Китайский сад]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47692]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 46
| [[]]
| [[:ru:Дур-Унташ|Дур-Унташ]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q4523]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 47
| [[]]
| [[:ru:Запретный город|Запретный город]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80290]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 48
| [[Бөек Кытай дивары]]
| [[:ru:Великая Китайская стена|Великая Китайская стена]]
| align=right| 4191


| align=right| [[d:Q12501]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 49
| [[]]
| [[:ru:Хава-Махал|Хава-Махал]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q836531]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 50
| [[Ак Челән Кирмәне]]
| [[:ru:Замок Химэдзи|Замок Химэдзи]]
| align=right| 3950


| align=right| [[d:Q188754]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 51
| [[Хорю-дзи]]
| [[:ru:Хорю-дзи|Хорю-дзи]]
| align=right| 9096


| align=right| [[d:Q261932]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 52
| [[]]
| [[:ru:Святилище Ицукусима|Святилище Ицукусима]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191763]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 53
| [[Кһаҗураһо]]
| [[:ru:Кхаджурахо|Кхаджурахо]]
| align=right| 4334


| align=right| [[d:Q178948]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 54
| [[]]
| [[:ru:Крак-де-Шевалье|Крак-де-Шевалье]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q177549]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 55
| [[Әл-Харам мәчете]]
| [[:ru:Мечеть аль-Харам|Мечеть аль-Харам]]
| align=right| 2247


| align=right| [[d:Q428858]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 56
| [[]]
| [[:ru:Гробницы императоров династии Мин|Гробницы императоров династии Мин]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q41135]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 57
| [[]]
| [[:ru:Пещеры Могао|Пещеры Могао]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43286]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 58
| [[Имам мәйданы]]
| [[:ru:Площадь Накш-э Джахан|Площадь Накш-э Джахан]]
| align=right| 4046


| align=right| [[d:Q4519]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 59
| [[]]
| [[:ru:Петра|Петра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q5788]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 60
| [[Потала сарае]]
| [[:ru:Потала|Потала]]
| align=right| 3861


| align=right| [[d:Q71229]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 61
| [[Прамбанан]]
| [[:ru:Прамбанан|Прамбанан]]
| align=right| 7909


| align=right| [[d:Q47721]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 62
| [[]]
| [[:ru:Лал-Кила|Лал-Кила]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q45957]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 63
| [[Регистан (Сәмәрканд)]]
| [[:ru:Регистан (Самарканд)|Регистан (Самарканд)]]
| align=right| 10961


| align=right| [[d:Q1373583]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 64
| [[]]
| [[:ru:Пагода Шведагон|Пагода Шведагон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q464535]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 65
| [[Таҗ Махал]]
| [[:ru:Тадж-Махал|Тадж-Махал]]
| align=right| 4847


| align=right| [[d:Q9141]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 66
| [[]]
| [[:ru:Храм Конфуция (Цюйфу)|Храм Конфуция (Цюйфу)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q339822]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 67
| [[Терракота гаскәре]]
| [[:ru:Терракотовая армия|Терракотовая армия]]
| align=right| 6492


| align=right| [[d:Q47672]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 68
| [[Өмейяд мәчете]]
| [[:ru:Мечеть Омейядов|Мечеть Омейядов]]
| align=right| 2755


| align=right| [[d:Q183562]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 69
| [[Афина акрополе]]
| [[:ru:Афинский Акрополь|Афинский Акрополь]]
| align=right| 7733


| align=right| [[d:Q131013]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 70
| [[]]
| [[:ru:Альгамбра|Альгамбра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47476]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 71
| [[Александр Невский гыйбадәтханә-һәйкәле]]
| [[:ru:Храм-памятник Александра Невского|Храм-памятник Александра Невского]]
| align=right| 11960


| align=right| [[d:Q43282]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 72
| [[]]
| [[:ru:Нуэстра-Синьора-дель-Пилар|Нуэстра-Синьора-дель-Пилар]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q810684]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 73
| [[Бельведер (Вена)]]
| [[:ru:Бельведер (Вена)|Бельведер (Вена)]]
| align=right| 23732


| align=right| [[d:Q211818]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 74
| [[Букингем сарае]]
| [[:ru:Букингемский дворец|Букингемский дворец]]
| align=right| 1955


| align=right| [[d:Q42182]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 75
| [[]]
| [[:ru:Капитолий (холм)|Капитолий (холм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q34925]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 76
| [[]]
| [[:ru:Собор Святого Иакова|Собор Святого Иакова]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q205136]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 77
| [[]]
| [[:ru:Большой Екатерининский дворец|Большой Екатерининский дворец]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2854543]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 78
| [[Альтамира]]
| [[:ru:Альтамира|Альтамира]]
| align=right| 12171


| align=right| [[d:Q133575]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 79
| [[]]
| [[:ru:Шартрский собор|Шартрский собор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q180274]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 80
| [[]]
| [[:ru:Кёльнский собор|Кёльнский собор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q4176]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 81
| [[Колизей]]
| [[:ru:Колизей|Колизей]]
| align=right| 1012


| align=right| [[d:Q10285]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 82
| [[]]
| [[:ru:Дворец дожей|Дворец дожей]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189883]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 83
| [[Эйфель манарасы]]
| [[:ru:Эйфелева башня|Эйфелева башня]]
| align=right| 3688


| align=right| [[d:Q243]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 84
| [[]]
| [[:ru:Эскориал|Эскориал]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q28471]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 85
| [[]]
| [[:ru:Санта-Мария-дель-Фьоре|Санта-Мария-дель-Фьоре]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191739]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 86
| [[]]
| [[:ru:Музей Гуггенхейма в Бильбао|Музей Гуггенхейма в Бильбао]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179199]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 87
| [[Айя Суфия]]
| [[:ru:Собор Святой Софии (Константинополь)|Собор Святой Софии (Константинополь)]]
| align=right| 5004


| align=right| [[d:Q12506]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 88
| [[Маҗарстан парламенты бинасы]]
| [[:ru:Здание венгерского парламента|Здание венгерского парламента]]
| align=right| 6695


| align=right| [[d:Q11819]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 89
| [[]]
| [[:ru:Казанский собор (Санкт-Петербург)|Казанский собор (Санкт-Петербург)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q404571]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 90
| [[Пиза манарасы]]
| [[:ru:Пизанская башня|Пизанская башня]]
| align=right| 9736


| align=right| [[d:Q39054]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 91
| [[]]
| [[:ru:Миланский собор|Миланский собор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q18068]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 92
| [[Ле-Мон-Сен-Мишель]]
| [[:ru:Мон-Сен-Мишель|Мон-Сен-Мишель]]
| align=right| 2173


| align=right| [[d:Q20892]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 93
| [[Мәскәү кремле]]
| [[:ru:Московский Кремль|Московский Кремль]]
| align=right| 3103


| align=right| [[d:Q133274]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 94
| [[]]
| [[:ru:Афон|Афон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q130321]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 95
| [[]]
| [[:ru:Памятники стиля мудехар в Арагоне|Памятники стиля мудехар в Арагоне]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q764675]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 96
| [[Parijdağı İzge Ana cämiğe]]
| [[:ru:Собор Парижской Богоматери|Собор Парижской Богоматери]]
| align=right| 2797


| align=right| [[d:Q2981]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 97
| [[Нойшванштайн]]
| [[:ru:Нойшванштайн|Нойшванштайн]]
| align=right| 16228


| align=right| [[d:Q4152]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 98
| [[]]
| [[:ru:Оперный театр Осло|Оперный театр Осло]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43280]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 99
| [[]]
| [[:ru:Палаццо Питти|Палаццо Питти]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29286]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 100
| [[Parfenon]]
| [[:ru:Парфенон|Парфенон]]
| align=right| 6990


| align=right| [[d:Q10288]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 101
| [[]]
| [[:ru:Пантеон (Рим)|Пантеон (Рим)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q99309]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 102
| [[]]
| [[:ru:Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1258473]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 103
| [[]]
| [[:ru:Санктуарий в Лурде|Санктуарий в Лурде]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q7709620]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 104
| [[]]
| [[:ru:Саграда Фамилия|Саграда Фамилия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q48435]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 105
| [[Vasili Blajennıy Çirkäwe]]
| [[:ru:Храм Василия Блаженного|Храм Василия Блаженного]]
| align=right| 1129


| align=right| [[d:Q129846]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 106
| [[İzge Petr Bazilikası]]
| [[:ru:Собор Святого Петра|Собор Святого Петра]]
| align=right| 5856


| align=right| [[d:Q12512]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 107
| [[]]
| [[:ru:Сикстинская капелла|Сикстинская капелла]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2943]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 108
| [[Стоунһендж]]
| [[:ru:Стоунхендж|Стоунхендж]]
| align=right| 9440


| align=right| [[d:Q39671]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 109
| [[Топкапы]]
| [[:ru:Топкапы|Топкапы]]
| align=right| 17178


| align=right| [[d:Q170495]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 110
| [[Версаль]]
| [[:ru:Версаль|Версаль]]
| align=right| 35800


| align=right| [[d:Q2946]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 111
| [[]]
| [[:ru:Путь Святого Иакова|Путь Святого Иакова]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q41150]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 112
| [[]]
| [[:ru:Уэмбли (1923)|Уэмбли (1923)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43279]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 113
| [[]]
| [[:ru:Вестминстерский дворец|Вестминстерский дворец]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q62408]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 114
| [[]]
| [[:ru:Виндзорский замок|Виндзорский замок]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q42646]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 115
| [[Кышкы Сарай]]
| [[:ru:Зимний дворец|Зимний дворец]]
| align=right| 6055


| align=right| [[d:Q182147]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 116
| [[]]
| [[:ru:Сиднейский оперный театр|Сиднейский оперный театр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q45178]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 117
| [[Dönyanıñ cide moğcizası]]
| [[:ru:Семь чудес света|Семь чудес света]]
| align=right| 3430


| align=right| [[d:Q489772]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 118
| [[Rodos Kolossı]]
| [[:ru:Колосс Родосский|Колосс Родосский]]
| align=right| 4250


| align=right| [[d:Q41553]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 119
| [[Xeops piramidası]]
| [[:ru:Пирамида Хеопса|Пирамида Хеопса]]
| align=right| 5344


| align=right| [[d:Q37200]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 120
| [[Babilneñ elenä torğan baqçaları]]
| [[:ru:Висячие сады Семирамиды|Висячие сады Семирамиды]]
| align=right| 4234


| align=right| [[d:Q41931]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 121
| [[Aleksandriä mayagı]]
| [[:ru:Александрийский маяк|Александрийский маяк]]
| align=right| 3576


| align=right| [[d:Q43244]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 122
| [[Halikarnastağı törbä]]
| [[:ru:Мавзолей в Галикарнасе|Мавзолей в Галикарнасе]]
| align=right| 4188


| align=right| [[d:Q45368]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 123
| [[Olimpiädäge Zevs sını]]
| [[:ru:Статуя Зевса в Олимпии|Статуя Зевса в Олимпии]]
| align=right| 3746


| align=right| [[d:Q46239]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 124
| [[Efestağı Artemida ğibädätxänäse]]
| [[:ru:Храм Артемиды Эфесской|Храм Артемиды Эфесской]]
| align=right| 2742


| align=right| [[d:Q43018]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 125
| [[Әдәбият]]
| [[:ru:Литература|Литература]]
| align=right| 1711


| align=right| [[d:Q8242]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 126
| [[]]
| [[:ru:Античная литература|Античная литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q541923]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 127
| [[]]
| [[:ru:Византийская литература|Византийская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2265137]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 128
| [[]]
| [[:ru:Латинская литература|Латинская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184890]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 129
| [[]]
| [[:ru:Африканская литература|Африканская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q386319]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 130
| [[]]
| [[:ru:Египетская литература|Египетская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q3239427]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 131
| [[]]
| [[:ru:Арабская литература|Арабская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q194380]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 132
| [[]]
| [[:ru:Бельгийская литература|Бельгийская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q792357]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 133
| [[]]
| [[:ru:Чешская литература|Чешская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q282445]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 134
| [[Инглиз әдәбияты]]
| [[:ru:Английская литература|Английская литература]]
| align=right| 1858


| align=right| [[d:Q186579]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 135
| [[]]
| [[:ru:Литература США|Литература США]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q233762]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 136
| [[]]
| [[:ru:Австралийская литература|Австралийская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q781919]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 137
| [[]]
| [[:ru:Британская литература|Британская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q764912]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 138
| [[]]
| [[:ru:Канадская литература|Канадская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1723523]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 139
| [[]]
| [[:ru:Ирландская литература|Ирландская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q683732]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 140
| [[]]
| [[:ru:Китайская литература|Китайская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q456012]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 141
| [[]]
| [[:ru:Нидерландская литература|Нидерландская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1853321]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 142
| [[]]
| [[:ru:Французская литература|Французская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q6689]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 143
| [[]]
| [[:ru:Немецкая литература|Немецкая литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181287]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 144
| [[]]
| [[:ru:Литература Австрии|Литература Австрии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q303779]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 145
| [[]]
| [[:ru:Греческая литература|Греческая литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1089547]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 146
| [[]]
| [[:ru:Литература на иврите|Литература на иврите]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1057314]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 147
| [[]]
| [[:ru:Литература Индии|Литература Индии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q622237]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 148
| [[]]
| [[:ru:Итальянская литература|Итальянская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q74217]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 149
| [[]]
| [[:ru:Литература Японии|Литература Японии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q231425]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 150
| [[]]
| [[:ru:Персидская литература|Персидская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q365585]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 151
| [[]]
| [[:ru:Польская литература|Польская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q692327]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 152
| [[]]
| [[:ru:Португальская литература|Португальская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q548144]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 153
| [[]]
| [[:ru:Румынская литература|Румынская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2077256]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 154
| [[]]
| [[:ru:Русская литература|Русская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179161]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 155
| [[]]
| [[:ru:Испанская литература|Испанская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q238499]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 156
| [[]]
| [[:ru:Латиноамериканская литература|Латиноамериканская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1147454]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 157
| [[]]
| [[:ru:Литература Турции|Литература Турции]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1328366]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 158
| [[]]
| [[:ru:Модернизм в литературе|Модернизм в литературе]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q971480]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 159
| [[Матур әдәбият]]
| [[:ru:Художественный вымысел|Художественный вымысел]]
| align=right| 895


| align=right| [[d:Q8253]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 160
| [[]]
| [[:ru:Проза|Проза]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q676]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 161
| [[Риваять]]
| [[:ru:Легенда|Легенда]]
| align=right| 6069


| align=right| [[d:Q44342]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 162
| [[]]
| [[:ru:Сатира|Сатира]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q128758]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 163
| [[Роман]]
| [[:ru:Роман|Роман]]
| align=right| 2835


| align=right| [[d:Q8261]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 164
| [[]]
| [[:ru:Рассказ|Рассказ]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q49084]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 165
| [[Китап]]
| [[:ru:Книга|Книга]]
| align=right| 27613


| align=right| [[d:Q571]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 166
| [[Энциклопедия]]
| [[:ru:Энциклопедия|Энциклопедия]]
| align=right| 20756


| align=right| [[d:Q5292]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 167
| [[Шигърият]]
| [[:ru:Поэзия|Поэзия]]
| align=right| 1799


| align=right| [[d:Q482]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 168
| [[Эпос]]
| [[:ru:Эпос|Эпос]]
| align=right| 5931


| align=right| [[d:Q37484]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 169
| [[Хайку]]
| [[:ru:Хайку|Хайку]]
| align=right| 7623


| align=right| [[d:Q37707]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 170
| [[]]
| [[:ru:Сонет|Сонет]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80056]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 171
| [[]]
| [[:ru:Литературная теория|Литературная теория]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q459381]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 172
| [[]]
| [[:ru:Поэтика|Поэтика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q835023]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 173
| [[]]
| [[:ru:Стилистика|Стилистика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q28856]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 174
| [[]]
| [[:ru:Новая критика|Новая критика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q742302]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 175
| [[]]
| [[:ru:Литературные жанры|Литературные жанры]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q223393]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 176
| [[]]
| [[:ru:Детская литература|Детская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131539]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 177
| [[]]
| [[:ru:Детектив|Детектив]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q186424]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 178
| [[]]
| [[:ru:Жанровая литература|Жанровая литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1194480]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 179
| [[]]
| [[:ru:Научная фантастика|Научная фантастика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q24925]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 180
| [[]]
| [[:ru:Подростковая литература|Подростковая литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1233720]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 181
| [[Мәсәл]]
| [[:ru:Басня|Басня]]
| align=right| 3484


| align=right| [[d:Q693]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 182
| [[Әкият]]
| [[:ru:Сказка|Сказка]]
| align=right| 11371


| align=right| [[d:Q699]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 183
| [[Фэнтези]]
| [[:ru:Фэнтези|Фэнтези]]
| align=right| 1593


| align=right| [[d:Q132311]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 184
| [[]]
| [[:ru:Тезаурус|Тезаурус]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179797]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 185
| [[]]
| [[:ru:Искусство войны|Искусство войны]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8251]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 186
| [[]]
| [[:ru:Законы Хаммурапи|Законы Хаммурапи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q93304]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 187
| [[]]
| [[:ru:Начала (Евклид)|Начала (Евклид)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q172891]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 188
| [[Евгений Онегин]]
| [[:ru:Евгений Онегин|Евгений Онегин]]
| align=right| 18147


| align=right| [[d:Q50948]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 189
| [[]]
| [[:ru:Гамлет|Гамлет]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q41567]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 190
| [[]]
| [[:ru:Государство (Платон)|Государство (Платон)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q123397]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 191
| [[]]
| [[:ru:Государь (Макиавелли)|Государь (Макиавелли)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131719]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 192
| [[Meñ dä ber kiçä]]
| [[:ru:Тысяча и одна ночь|Тысяча и одна ночь]]
| align=right| 3631


| align=right| [[d:Q8258]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 193
| [[Кызыл бүлмәдәге төш]]
| [[:ru:Сон в красном тереме|Сон в красном тереме]]
| align=right| 11710


| align=right| [[d:Q8265]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 194
| [[]]
| [[:ru:Дон Кихот (роман)|Дон Кихот (роман)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q480]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 195
| [[Балдаклар хөкемдары]]
| [[:ru:Властелин колец|Властелин колец]]
| align=right| 2771


| align=right| [[d:Q15228]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 196
| [[]]
| [[:ru:Повесть о Гэндзи|Повесть о Гэндзи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8269]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 197
| [[Гилгәмеш дастаны]]
| [[:ru:Эпос о Гильгамеше|Эпос о Гильгамеше]]
| align=right| 16060


| align=right| [[d:Q8272]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 198
| [[Илиада]]
| [[:ru:Илиада|Илиада]]
| align=right| 20113


| align=right| [[d:Q8275]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 199
| [[]]
| [[:ru:Путешествие на Запад|Путешествие на Запад]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q70784]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 200
| [[Маһабһаратам]]
| [[:ru:Махабхарата|Махабхарата]]
| align=right| 21626


| align=right| [[d:Q8276]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 201
| [[Одиссея]]
| [[:ru:Одиссея|Одиссея]]
| align=right| 8606


| align=right| [[d:Q35160]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 202
| [[]]
| [[:ru:Парцифаль (роман)|Парцифаль (роман)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1247232]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 203
| [[]]
| [[:ru:Троецарствие (роман)|Троецарствие (роман)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q70806]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 204
| [[Шаһнамә]]
| [[:ru:Шахнаме|Шахнаме]]
| align=right| 7371


| align=right| [[d:Q8279]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 205
| [[]]
| [[:ru:Речные заводи|Речные заводи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q70827]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 206
| [[]]
| [[:ru:Кумранские рукописи|Кумранские рукописи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q145780]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 207
| [[]]
| [[:ru:Книга Перемен|Книга Перемен]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181937]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 208
| [[]]
| [[:ru:Септуагинта|Септуагинта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29334]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 209
| [[]]
| [[:ru:Фауст (трагедия)|Фауст (трагедия)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29478]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 210
| [[]]
| [[:ru:Британская энциклопедия|Британская энциклопедия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q455]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 211
| [[]]
| [[:ru:Математические начала натуральной философии|Математические начала натуральной философии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q205921]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 212
| [[]]
| [[:ru:Происхождение видов|Происхождение видов]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q20124]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 213
| [[]]
| [[:ru:Оксфордский словарь английского языка|Оксфордский словарь английского языка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q44996]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 214
| [[]]
| [[:ru:Путешествия Гулливера|Путешествия Гулливера]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181488]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 215
| [[]]
| [[:ru:Король Лир|Король Лир]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181598]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 216
| [[]]
| [[:ru:Макбет (пьеса)|Макбет (пьеса)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q130283]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 217
| [[]]
| [[:ru:Сон в летнюю ночь|Сон в летнюю ночь]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q104871]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 218
| [[]]
| [[:ru:Отелло|Отелло]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q26833]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 219
| [[]]
| [[:ru:Робинзон Крузо|Робинзон Крузо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q483034]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 220
| [[]]
| [[:ru:Ромео и Джульетта|Ромео и Джульетта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83186]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 221
| [[]]
| [[:ru:Алиса в Стране чудес|Алиса в Стране чудес]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q92640]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 222
| [[]]
| [[:ru:Анна Каренина|Анна Каренина]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q147787]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 223
| [[]]
| [[:ru:Братья Карамазовы|Братья Карамазовы]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q183157]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 224
| [[]]
| [[:ru:Над пропастью во ржи|Над пропастью во ржи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q183883]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 225
| [[]]
| [[:ru:Хроники Нарнии|Хроники Нарнии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q483412]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 226
| [[]]
| [[:ru:Преступление и наказание|Преступление и наказание]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q165318]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 227
| [[]]
| [[:ru:Франкенштейн, или Современный Прометей|Франкенштейн, или Современный Прометей]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q150827]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 228
| [[]]
| [[:ru:Отверженные|Отверженные]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q180736]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 229
| [[Нәни принц]]
| [[:ru:Маленький принц|Маленький принц]]
| align=right| 5074


| align=right| [[d:Q25338]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 230
| [[]]
| [[:ru:Моби Дик|Моби Дик]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q174596]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 231
| [[1984 (roman)]]
| [[:ru:1984 (роман)|1984 (роман)]]
| align=right| 4234


| align=right| [[d:Q208460]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 232
| [[Карт һәм диңгез]]
| [[:ru:Старик и море|Старик и море]]
| align=right| 18680


| align=right| [[d:Q26505]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 233
| [[]]
| [[:ru:Сто лет одиночества|Сто лет одиночества]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q178869]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 234
| [[]]
| [[:ru:Гордость и предубеждение|Гордость и предубеждение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170583]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 235
| [[]]
| [[:ru:Улисс (роман)|Улисс (роман)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q6511]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 236
| [[]]
| [[:ru:В ожидании Годо|В ожидании Годо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q19871]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 237
| [[]]
| [[:ru:Война и мир|Война и мир]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q161531]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 238
| [[]]
| [[:ru:Астерикс (комикс)|Астерикс (комикс)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q42490]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 239
| [[]]
| [[:ru:Энеида|Энеида]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q60220]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 240
| [[]]
| [[:ru:Метаморфозы (Овидий)|Метаморфозы (Овидий)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184742]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 241
| [[]]
| [[:ru:Божественная комедия|Божественная комедия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q40185]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 242
| [[Нибелунглар турында җыр]]
| [[:ru:Песнь о Нибелунгах|Песнь о Нибелунгах]]
| align=right| 1312


| align=right| [[d:Q131554]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 243
| [[Кентавр]]
| [[:ru:Кентавр|Кентавр]]
| align=right| 18304


| align=right| [[d:Q83203]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 244
| [[Химера]]
| [[:ru:Химера|Химера]]
| align=right| 12439


| align=right| [[d:Q182790]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 245
| [[]]
| [[:ru:Демон|Демон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q177413]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 246
| [[Аждаһа]]
| [[:ru:Дракон|Дракон]]
| align=right| 2868


| align=right| [[d:Q7559]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 247
| [[Пәри]]
| [[:ru:Фея|Фея]]
| align=right| 2412


| align=right| [[d:Q8028]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 248
| [[Öräk]]
| [[:ru:Привидение|Привидение]]
| align=right| 537


| align=right| [[d:Q45529]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 249
| [[Җен]]
| [[:ru:Джинн|Джинн]]
| align=right| 1987


| align=right| [[d:Q3465]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 250
| [[]]
| [[:ru:Лох-несское чудовище|Лох-несское чудовище]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q49658]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 251
| [[]]
| [[:ru:Морская дева|Морская дева]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q182559]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 252
| [[Пегас]]
| [[:ru:Пегас|Пегас]]
| align=right| 12156


| align=right| [[d:Q162797]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 253
| [[]]
| [[:ru:Единорог|Единорог]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q7246]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 254
| [[]]
| [[:ru:Вампир|Вампир]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q46721]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 255
| [[]]
| [[:ru:Оборотень|Оборотень]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1133563]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 256
| [[Атлантида]]
| [[:ru:Атлантида|Атлантида]]
| align=right| 1412


| align=right| [[d:Q25373]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 257
| [[]]
| [[:ru:Утопия|Утопия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131156]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 258
| [[Музыка]]
| [[:ru:Музыка|Музыка]]
| align=right| 20110


| align=right| [[d:Q638]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 259
| [[Хор]]
| [[:ru:Хор|Хор]]
| align=right| 12220


| align=right| [[d:Q131186]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 260
| [[]]
| [[:ru:Интервал (музыка)|Интервал (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189962]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 261
| [[]]
| [[:ru:Мажор|Мажор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q58795659]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 262
| [[]]
| [[:ru:Минор|Минор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q12827391]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 263
| [[]]
| [[:ru:Музыкальная импровизация|Музыкальная импровизация]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1049625]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 264
| [[]]
| [[:ru:Гамма (музыка)|Гамма (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179651]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 265
| [[Оркестр]]
| [[:ru:Оркестр|Оркестр]]
| align=right| 10526


| align=right| [[d:Q42998]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 266
| [[]]
| [[:ru:Ритм|Ритм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170406]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 267
| [[]]
| [[:ru:Пение|Пение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q27939]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 268
| [[Җыр]]
| [[:ru:Песня|Песня]]
| align=right| 2023


| align=right| [[d:Q7366]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 269
| [[]]
| [[:ru:Музыковедение|Музыковедение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q164204]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 270
| [[]]
| [[:ru:Артикуляция (музыка)|Артикуляция (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q372923]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 271
| [[]]
| [[:ru:Контрапункт|Контрапункт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q186393]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 272
| [[]]
| [[:ru:Теория музыки|Теория музыки]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193544]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 273
| [[]]
| [[:ru:Музыкальная форма|Музыкальная форма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q862597]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 274
| [[]]
| [[:ru:Лад (музыка)|Лад (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q731978]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 275
| [[]]
| [[:ru:Додекафония|Додекафония]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q221686]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 276
| [[]]
| [[:ru:Музыкальный видеоклип|Музыкальный видеоклип]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193977]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 277
| [[Рэп]]
| [[:ru:Рэп|Рэп]]
| align=right| 10151


| align=right| [[d:Q6010]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 278
| [[]]
| [[:ru:Мелодия|Мелодия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170412]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 279
| [[]]
| [[:ru:Гармония (музыка)|Гармония (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184421]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 280
| [[]]
| [[:ru:Аккорд|Аккорд]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170439]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 281
| [[]]
| [[:ru:Музыка Средневековья|Музыка Средневековья]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q163775]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 282
| [[]]
| [[:ru:Музыка эпохи Возрождения|Музыка эпохи Возрождения]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q201405]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 283
| [[]]
| [[:ru:Музыка эпохи барокко|Музыка эпохи барокко]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8361]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 284
| [[]]
| [[:ru:Музыка эпохи классицизма|Музыка эпохи классицизма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q17723]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 285
| [[]]
| [[:ru:Музыка эпохи романтизма|Музыка эпохи романтизма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q207591]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 286
| [[]]
| [[:ru:Духовная музыка|Духовная музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1065742]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 287
| [[]]
| [[:ru:Академическая музыка XX века|Академическая музыка XX века]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1338153]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 288
| [[]]
| [[:ru:Импрессионизм (музыка)|Импрессионизм (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q837182]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 289
| [[]]
| [[:ru:Экспрессионизм (музыка)|Экспрессионизм (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q613707]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 290
| [[]]
| [[:ru:Неоклассицизм (музыка)|Неоклассицизм (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q535611]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 291
| [[]]
| [[:ru:Современная классическая музыка|Современная классическая музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q612024]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 292
| [[]]
| [[:ru:Сериализм|Сериализм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q507246]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 293
| [[]]
| [[:ru:Алеаторика|Алеаторика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q623715]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 294
| [[]]
| [[:ru:Минимализм (музыка)|Минимализм (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q572901]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 295
| [[]]
| [[:ru:Классическая музыка|Классическая музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9730]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 296
| [[]]
| [[:ru:Ария|Ария]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q178122]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 297
| [[]]
| [[:ru:Канон (музыка)|Канон (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q53831]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 298
| [[]]
| [[:ru:Кантата|Кантата]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q174873]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 299
| [[]]
| [[:ru:Камерная музыка|Камерная музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189201]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 300
| [[]]
| [[:ru:Концерт (произведение)|Концерт (произведение)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9748]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 301
| [[]]
| [[:ru:Этюд (музыка)|Этюд (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q207841]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 302
| [[]]
| [[:ru:Фуга|Фуга]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181014]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 303
| [[Һимн]]
| [[:ru:Гимн|Гимн]]
| align=right| 1962


| align=right| [[d:Q484692]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 304
| [[]]
| [[:ru:Lied (жанр)|Lied (жанр)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q216860]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 305
| [[]]
| [[:ru:Мадригал|Мадригал]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193217]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 306
| [[]]
| [[:ru:Месса (музыка)|Месса (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q217295]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 307
| [[Опера]]
| [[:ru:Опера|Опера]]
| align=right| 2254


| align=right| [[d:Q1344]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 308
| [[]]
| [[:ru:Увертюра|Увертюра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q202287]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 309
| [[]]
| [[:ru:Прелюдия (музыка)|Прелюдия (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q212148]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 310
| [[]]
| [[:ru:Реквием|Реквием]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q51616]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 311
| [[]]
| [[:ru:Соната|Соната]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131269]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 312
| [[Сюита]]
| [[:ru:Сюита|Сюита]]
| align=right| 2424


| align=right| [[d:Q203005]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 313
| [[]]
| [[:ru:Симфоническая поэма|Симфоническая поэма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q271802]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 314
| [[Симфония]]
| [[:ru:Симфония|Симфония]]
| align=right| 3062


| align=right| [[d:Q9734]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 315
| [[]]
| [[:ru:Блюз|Блюз]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9759]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 316
| [[]]
| [[:ru:Кантри|Кантри]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83440]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 317
| [[]]
| [[:ru:Танцевальная музыка|Танцевальная музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q316930]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 318
| [[]]
| [[:ru:Лёгкая музыка|Лёгкая музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q848399]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 319
| [[]]
| [[:ru:Электронная музыка|Электронная музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9778]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 320
| [[]]
| [[:ru:Музыка к фильму|Музыка к фильму]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q492264]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 321
| [[]]
| [[:ru:Фолк|Фолк]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43343]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 322
| [[]]
| [[:ru:Гамелан|Гамелан]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q194492]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 323
| [[]]
| [[:ru:Григорианское пение|Григорианское пение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q26473]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 324
| [[]]
| [[:ru:Хип-хоп|Хип-хоп]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11401]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 325
| [[Джаз]]
| [[:ru:Джаз|Джаз]]
| align=right| 14222


| align=right| [[d:Q8341]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 326
| [[]]
| [[:ru:Бибоп|Бибоп]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q105513]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 327
| [[]]
| [[:ru:Диксиленд|Диксиленд]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q906647]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 328
| [[]]
| [[:ru:Фри-джаз|Фри-джаз]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q211781]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 329
| [[]]
| [[:ru:Свинг (жанр)|Свинг (жанр)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q203775]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 330
| [[]]
| [[:ru:Клезмер|Клезмер]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q212944]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 331
| [[Däwlät gimnı]]
| [[:ru:Государственный гимн|Государственный гимн]]
| align=right| 702


| align=right| [[d:Q23691]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 332
| [[]]
| [[:ru:Поп-музыка|Поп-музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q37073]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 333
| [[Регги]]
| [[:ru:Регги|Регги]]
| align=right| 37 210


| align=right| [[d:Q9794]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 334
| [[]]
| [[:ru:Ритм-энд-блюз|Ритм-энд-блюз]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q45981]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 335
| [[]]
| [[:ru:Соул|Соул]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131272]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 336
| [[Рок-музыка]]
| [[:ru:Рок-музыка|Рок-музыка]]
| align=right| 17258


| align=right| [[d:Q11399]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 337
| [[]]
| [[:ru:Метал|Метал]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q38848]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 338
| [[]]
| [[:ru:Шлягер|Шлягер]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q959583]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 339
| [[]]
| [[:ru:Этническая музыка|Этническая музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q205049]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 340
| [[]]
| [[:ru:Диско|Диско]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q58339]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 341
| [[]]
| [[:ru:Фанк|Фанк]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q164444]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 342
| [[]]
| [[:ru:Регтайм|Регтайм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q185652]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 343
| [[]]
| [[:ru:Альтернативный рок|Альтернативный рок]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11366]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 344
| [[Панк-рок]]
| [[:ru:Панк-рок|Панк-рок]]
| align=right| 9094


| align=right| [[d:Q3071]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 345
| [[]]
| [[:ru:Рок-н-ролл|Рок-н-ролл]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q7749]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 346
| [[]]
| [[:ru:Автор-исполнитель|Автор-исполнитель]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q488205]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 347
| [[]]
| [[:ru:Музыкальные инструменты|Музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q34379]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 348
| [[]]
| [[:ru:Аккордеоны|Аккордеоны]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q79838]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 349
| [[]]
| [[:ru:Медные духовые музыкальные инструменты|Медные духовые музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q180744]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 350
| [[]]
| [[:ru:Саксофон-альт|Саксофон-альт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q445275]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 351
| [[]]
| [[:ru:Бас-гитара|Бас-гитара]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q46185]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 352
| [[]]
| [[:ru:Большой барабан|Большой барабан]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q211028]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 353
| [[]]
| [[:ru:Фагот|Фагот]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q159998]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 354
| [[Чаң]]
| [[:ru:Колокол|Колокол]]
| align=right| 4519


| align=right| [[d:Q101401]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 355
| [[]]
| [[:ru:Бонго (музыкальный инструмент)|Бонго (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q243998]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 356
| [[]]
| [[:ru:Карильон|Карильон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q505174]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 357
| [[]]
| [[:ru:Виолончель|Виолончель]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8371]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 358
| [[]]
| [[:ru:Челеста|Челеста]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q320341]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 359
| [[]]
| [[:ru:Оркестровые колокола|Оркестровые колокола]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q178812]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 360
| [[]]
| [[:ru:Кларнет|Кларнет]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8343]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 361
| [[]]
| [[:ru:Контрафагот|Контрафагот]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83513]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 362
| [[]]
| [[:ru:Корнет (музыкальный инструмент)|Корнет (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q202027]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 363
| [[]]
| [[:ru:Барабан|Барабан]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11404]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 364
| [[]]
| [[:ru:Электронные музыкальные инструменты|Электронные музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1327500]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 365
| [[Электр гитарасы]]
| [[:ru:Электрогитара|Электрогитара]]
| align=right| 1203


| align=right| [[d:Q78987]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 366
| [[]]
| [[:ru:Электрическое фортепиано|Электрическое фортепиано]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1136507]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 367
| [[]]
| [[:ru:Секвенсор|Секвенсор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q646683]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 368
| [[]]
| [[:ru:Синтезатор|Синтезатор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q163829]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 369
| [[]]
| [[:ru:Английский рожок|Английский рожок]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q185041]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 370
| [[]]
| [[:ru:Эуфониум|Эуфониум]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q495529]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 371
| [[]]
| [[:ru:Флюгельгорн|Флюгельгорн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q382616]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 372
| [[]]
| [[:ru:Флейта|Флейта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11405]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 373
| [[]]
| [[:ru:Валторна|Валторна]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q163759]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 374
| [[]]
| [[:ru:Гитара|Гитара]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q6607]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 375
| [[Harmonika]]
| [[:ru:Губная гармоника|Губная гармоника]]
| align=right| 6168


| align=right| [[d:Q51290]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 376
| [[]]
| [[:ru:Фисгармония|Фисгармония]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q12460259]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 377
| [[]]
| [[:ru:Арфа|Арфа]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47369]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 378
| [[]]
| [[:ru:Клавесин|Клавесин]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q81982]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 379
| [[]]
| [[:ru:Лира (музыкальный инструмент)|Лира (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q201129]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 380
| [[]]
| [[:ru:Гобой|Гобой]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8377]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 381
| [[]]
| [[:ru:Фортепиано|Фортепиано]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q5994]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 382
| [[]]
| [[:ru:Флейта-пикколо|Флейта-пикколо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83509]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 383
| [[]]
| [[:ru:Орган (музыкальный инструмент)|Орган (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q281460]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 384
| [[]]
| [[:ru:Блокфлейта|Блокфлейта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q187851]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 385
| [[]]
| [[:ru:Саксофон|Саксофон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9798]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 386
| [[]]
| [[:ru:Малый барабан|Малый барабан]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q208421]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 387
| [[]]
| [[:ru:Сузафон|Сузафон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q499387]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 388
| [[]]
| [[:ru:Контрабас|Контрабас]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80019]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 389
| [[]]
| [[:ru:Струнные музыкальные инструменты|Струнные музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1798603]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 390
| [[]]
| [[:ru:Литавры|Литавры]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189737]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 391
| [[]]
| [[:ru:Тромбон|Тромбон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8350]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 392
| [[]]
| [[:ru:Труба (музыкальный инструмент)|Труба (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8338]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 393
| [[]]
| [[:ru:Туба|Туба]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131168]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 394
| [[]]
| [[:ru:Вибрафон|Вибрафон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q206987]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 395
| [[]]
| [[:ru:Альт|Альт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80284]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 396
| [[Скрипка]]
| [[:ru:Скрипка|Скрипка]]
| align=right| 924


| align=right| [[d:Q8355]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 397
| [[]]
| [[:ru:Ксилофон|Ксилофон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q165666]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 398
| [[]]
| [[:ru:Цитра|Цитра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q76239]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 399
| [[Мандолина]]
| [[:ru:Мандолина|Мандолина]]
| align=right| 34812


| align=right| [[d:Q302497]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 400
| [[Лютня]]
| [[:ru:Лютня|Лютня]]
| align=right| 24493


| align=right| [[d:Q180733]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 401
| [[]]
| [[:ru:Духовые музыкальные инструменты|Духовые музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q173453]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 402
| [[]]
| [[:ru:Деревянные духовые музыкальные инструменты|Деревянные духовые музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181247]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 403
| [[]]
| [[:ru:Волынка|Волынка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8347]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 404
| [[]]
| [[:ru:Ударные музыкальные инструменты|Ударные музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q133163]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 405
| [[]]
| [[:ru:Тарелка (музыкальный инструмент)|Тарелка (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q190172]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 406
| [[]]
| [[:ru:Времена года (Вивальди)|Времена года (Вивальди)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q12016]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 407
| [[]]
| [[:ru:Симфония № 5 (Бетховен)|Симфония № 5 (Бетховен)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q188709]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 408
| [[]]
| [[:ru:Симфония № 9 (Бетховен)|Симфония № 9 (Бетховен)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11989]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 409
| [[Karmen]]
| [[:ru:Кармен (опера)|Кармен (опера)]]
| align=right| 7399


| align=right| [[d:Q185968]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 410
| [[]]
| [[:ru:Дон Жуан (опера)|Дон Жуан (опера)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q192039]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 411
| [[]]
| [[:ru:Мадам Баттерфляй|Мадам Баттерфляй]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q19005]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 412
| [[]]
| [[:ru:Волшебная флейта|Волшебная флейта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q5064]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 413
| [[]]
| [[:ru:Кольцо нибелунга|Кольцо нибелунга]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q190237]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 414
| [[La traviata]]
| [[:ru:Травиата|Травиата]]
| align=right| 3272


| align=right| [[d:Q186162]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 415
| [[]]
| [[:ru:Лебединое озеро|Лебединое озеро]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q199786]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 416
| [[]]
| [[:ru:The Dark Side of the Moon|The Dark Side of the Moon]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q150901]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 417
| [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| [[:ru:Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| align=right| 1514


| align=right| [[d:Q169226]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 418
| [[]]
| [[:ru:Thriller|Thriller]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q44320]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 419
| [[]]
| [[:ru:Исполнительские искусства|Исполнительские искусства]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184485]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 420
| [[]]
| [[:ru:Актёрское искусство|Актёрское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q222749]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 421
| [[]]
| [[:ru:Публика|Публика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q211198]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 422
| [[Театр (архитектура корылмасы)]]
| [[:ru:Театр (архитектурное сооружение)|Театр (архитектурное сооружение)]]
| align=right| 16096


| align=right| [[d:Q24354]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 423
| [[]]
| [[:ru:Шутка|Шутка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131138]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 424
| [[]]
| [[:ru:Пародия|Пародия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170539]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 425
| [[]]
| [[:ru:Акробатика|Акробатика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193036]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 426
| [[]]
| [[:ru:Хождение по канату|Хождение по канату]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q219616]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 427
| [[]]
| [[:ru:Цирковая труппа|Цирковая труппа]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47928]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 428
| [[]]
| [[:ru:Жонглирование|Жонглирование]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q194326]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 429
| [[]]
| [[:ru:Дрессировка животных|Дрессировка животных]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1193939]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 430
| [[]]
| [[:ru:Иллюзионизм|Иллюзионизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q148442]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 431
| [[]]
| [[:ru:Манипуляция (фокусы)|Манипуляция (фокусы)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q350834]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 432
| [[Мюзикл]]
| [[:ru:Мюзикл|Мюзикл]]
| align=right| 21901


| align=right| [[d:Q2743]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 433
| [[]]
| [[:ru:Оперетта|Оперетта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170384]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 434
| [[]]
| [[:ru:Речь (риторика)|Речь (риторика)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q861911]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 435
| [[]]
| [[:ru:Перформанс|Перформанс]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q213156]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 436
| [[Клоун]]
| [[:ru:Клоун|Клоун]]
| align=right| 1985


| align=right| [[d:Q7358]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 437
| [[Бию]]
| [[:ru:Танец|Танец]]
| align=right| 1301


| align=right| [[d:Q11639]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 438
| [[Балет]]
| [[:ru:Балет|Балет]]
| align=right| 10813


| align=right| [[d:Q41425]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 439
| [[]]
| [[:ru:Танец живота|Танец живота]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q182863]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 440
| [[]]
| [[:ru:Хореография|Хореография]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q180856]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 441
| [[]]
| [[:ru:Босанова|Босанова]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q486263]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 442
| [[]]
| [[:ru:Брейк-данс|Брейк-данс]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q169737]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 443
| [[]]
| [[:ru:Фламенко|Фламенко]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9764]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 444
| [[]]
| [[:ru:Народный танец|Народный танец]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q201022]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 445
| [[]]
| [[:ru:Фокстрот|Фокстрот]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q245418]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 446
| [[]]
| [[:ru:Хип-хоп-культура|Хип-хоп-культура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1132127]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 447
| [[]]
| [[:ru:Джиттербаг|Джиттербаг]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q950354]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 448
| [[]]
| [[:ru:Джайв|Джайв]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q17237]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 449
| [[]]
| [[:ru:Мамбо|Мамбо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q333002]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 450
| [[]]
| [[:ru:Танец модерн|Танец модерн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q850130]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 451
| [[]]
| [[:ru:Пасодобль|Пасодобль]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q208341]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 452
| [[]]
| [[:ru:Квикстеп|Квикстеп]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q663529]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 453
| [[]]
| [[:ru:Самба (музыка)|Самба (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11403]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 454
| [[]]
| [[:ru:Танго|Танго]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q338450]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 455
| [[]]
| [[:ru:Твист (танец)|Твист (танец)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q387916]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 456
| [[]]
| [[:ru:Вальс|Вальс]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193434]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 457
| [[Театр]]
| [[:ru:Театр|Театр]]
| align=right| 12813


| align=right| [[d:Q11635]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 458
| [[Борынгы Греция театры]]
| [[:ru:Театр в Древней Греции|Театр в Древней Греции]]
| align=right| 5392


| align=right| [[d:Q189072]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 459
| [[]]
| [[:ru:Любительский театр|Любительский театр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q455695]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 460
| [[]]
| [[:ru:Театр импровизации|Театр импровизации]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1140700]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 461
| [[]]
| [[:ru:Прослушивание|Прослушивание]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1292520]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 462
| [[]]
| [[:ru:Бродвейский театр|Бродвейский театр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q235065]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 463
| [[]]
| [[:ru:Кабаре|Кабаре]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131183]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 464
| [[]]
| [[:ru:Кордебалет|Кордебалет]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1206595]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 465
| [[Комедия]]
| [[:ru:Комедия|Комедия]]
| align=right| 1594


| align=right| [[d:Q40831]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 466
| [[]]
| [[:ru:Комедия дель арте|Комедия дель арте]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191890]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 467
| [[]]
| [[:ru:Диалог|Диалог]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131395]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 468
| [[]]
| [[:ru:Драма (род литературы)|Драма (род литературы)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q25372]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 469
| [[]]
| [[:ru:Мистерия|Мистерия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q240911]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 470
| [[]]
| [[:ru:Театральный режиссёр|Театральный режиссёр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q3387717]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 471
| [[]]
| [[:ru:Театр кукол|Театр кукол]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q588750]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 472
| [[]]
| [[:ru:Солилоквий|Солилоквий]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184528]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 473
| [[]]
| [[:ru:Кабуки|Кабуки]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q199701]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 474
| [[]]
| [[:ru:Пекинская опера|Пекинская опера]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q335101]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 475
| [[]]
| [[:ru:Но|Но]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q226887]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 476
| [[]]
| [[:ru:Сценография|Сценография]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q737201]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 477
| [[Ваянг]]
| [[:ru:Ваянг|Ваянг]]
| align=right| 48169


| align=right| [[d:Q1078316]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 478
| [[]]
| [[:ru:Трагедия|Трагедия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80930]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 479
| [[Sänğät]]
| [[:ru:Искусство|Искусство]]
| align=right| 3597


| align=right| [[d:Q735]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 480
| [[]]
| [[:ru:Изобразительное искусство|Изобразительное искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q36649]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 481
| [[]]
| [[:ru:Искусство Византии|Искусство Византии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q211884]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 482
| [[]]
| [[:ru:Каролингское возрождение|Каролингское возрождение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q157123]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 483
| [[]]
| [[:ru:Кельтское искусство|Кельтское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q914395]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 484
| [[]]
| [[:ru:Этрусское искусство|Этрусское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q830331]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 485
| [[]]
| [[:ru:Миниатюра|Миниатюра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8362]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 486
| [[]]
| [[:ru:Оттоновское искусство|Оттоновское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1066218]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 487
| [[]]
| [[:ru:Изобразительное искусство Возрождения|Изобразительное искусство Возрождения]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1133779]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 488
| [[]]
| [[:ru:Витраж|Витраж]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1473346]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 489
| [[]]
| [[:ru:Академизм|Академизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189458]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 490
| [[Барокко]]
| [[:ru:Барокко|Барокко]]
| align=right| 309


| align=right| [[d:Q37853]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 491
| [[]]
| [[:ru:Классицизм|Классицизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170292]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 492
| [[]]
| [[:ru:Дюссельдорфская художественная школа|Дюссельдорфская художественная школа]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q680559]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 493
| [[]]
| [[:ru:Золотой век голландской живописи|Золотой век голландской живописи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2352880]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 494
| [[]]
| [[:ru:Ампир|Ампир]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191105]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 495
| [[]]
| [[:ru:Готика|Готика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q46825]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 496
| [[]]
| [[:ru:Маньеризм|Маньеризм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131808]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 497
| [[]]
| [[:ru:Реализм (искусство)|Реализм (искусство)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q10857409]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 498
| [[]]
| [[:ru:Романское искусство|Романское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q46805]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 499
| [[]]
| [[:ru:Рококо|Рококо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q122960]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 500
| [[]]
| [[:ru:Модернизм в изобразительном искусстве|Модернизм в изобразительном искусстве]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q38166]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 501
| [[]]
| [[:ru:Абстракционизм|Абстракционизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q128115]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 502
| [[]]
| [[:ru:Абстрактный экспрессионизм|Абстрактный экспрессионизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q177725]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 503
| [[]]
| [[:ru:Ар-деко|Ар-деко]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q173782]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 504
| [[]]
| [[:ru:Модерн|Модерн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q34636]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 505
| [[]]
| [[:ru:Баухаус|Баухаус]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q124354]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 506
| [[]]
| [[:ru:Конструктивизм (искусство)|Конструктивизм (искусство)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q207103]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 507
| [[Кубизм]]
| [[:ru:Кубизм|Кубизм]]
| align=right| 4738


| align=right| [[d:Q42934]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 508
| [[]]
| [[:ru:Дадаизм|Дадаизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q6034]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 509
| [[Экспрессионизм]]
| [[:ru:Экспрессионизм|Экспрессионизм]]
| align=right| 5412


| align=right| [[d:Q80113]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 510
| [[Футуризм]]
| [[:ru:Футуризм|Футуризм]]
| align=right| 11876


| align=right| [[d:Q131221]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 511
| [[İmpressionizm]]
| [[:ru:Импрессионизм|Импрессионизм]]
| align=right| 682


| align=right| [[d:Q40415]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 512
| [[]]
| [[:ru:Китч|Китч]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131711]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 513
| [[]]
| [[:ru:Неоклассицизм|Неоклассицизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q14378]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 514
| [[]]
| [[:ru:Прерафаэлиты|Прерафаэлиты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184814]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 515
| [[]]
| [[:ru:Постимпрессионизм|Постимпрессионизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q166713]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 516
| [[]]
| [[:ru:Супрематизм|Супрематизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191970]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 517
| [[]]
| [[:ru:Сюрреализм|Сюрреализм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q39427]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 518
| [[]]
| [[:ru:Символизм|Символизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q164800]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 519
| [[]]
| [[:ru:Современное искусство|Современное искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q186030]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 520
| [[]]
| [[:ru:Флюксус|Флюксус]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q108908]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 521
| [[]]
| [[:ru:Кинетическое искусство|Кинетическое искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q466521]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 522
| [[]]
| [[:ru:Ленд-арт|Ленд-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q326478]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 523
| [[]]
| [[:ru:Минимал-арт|Минимал-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q173436]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 524
| [[]]
| [[:ru:Неоэкспрессионизм|Неоэкспрессионизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q589655]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 525
| [[]]
| [[:ru:Концептуальное искусство|Концептуальное искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q203209]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 526
| [[]]
| [[:ru:Оптическое искусство|Оптическое искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q182331]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 527
| [[]]
| [[:ru:Ар брют|Ар брют]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q594150]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 528
| [[]]
| [[:ru:Поп-арт|Поп-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q134147]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 529
| [[]]
| [[:ru:Искусство постмодернизма|Искусство постмодернизма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q3318563]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 530
| [[]]
| [[:ru:Трансавангард|Трансавангард]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q224885]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 531
| [[]]
| [[:ru:Древесный уголь|Древесный уголь]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q177463]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 532
| [[]]
| [[:ru:Чернила|Чернила]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q127418]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 533
| [[]]
| [[:ru:Краски|Краски]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q174219]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 534
| [[Карандаш]]
| [[:ru:Карандаш|Карандаш]]
| align=right| 1244


| align=right| [[d:Q14674]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 535
| [[]]
| [[:ru:Пигмент|Пигмент]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q161179]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 536
| [[]]
| [[:ru:Ручка (канцелярия)|Ручка (канцелярия)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q165447]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 537
| [[]]
| [[:ru:Дизайн|Дизайн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q82604]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 538
| [[]]
| [[:ru:Графический дизайн|Графический дизайн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q185925]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 539
| [[]]
| [[:ru:Веб-дизайн|Веб-дизайн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q190637]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 540
| [[]]
| [[:ru:Боди-арт|Боди-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q678649]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 541
| [[Каллиграфия]]
| [[:ru:Каллиграфия|Каллиграфия]]
| align=right| 8624


| align=right| [[d:Q12681]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 542
| [[Комикс]]
| [[:ru:Комикс|Комикс]]
| align=right| 3374


| align=right| [[d:Q1004]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 543
| [[]]
| [[:ru:Рисунок|Рисунок]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q93184]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 544
| [[]]
| [[:ru:Энвайронмент (искусство)|Энвайронмент (искусство)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q473743]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 545
| [[Мода]]
| [[:ru:Мода|Мода]]
| align=right| 25998


| align=right| [[d:Q12684]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 546
| [[]]
| [[:ru:Народные художественные промыслы|Народные художественные промыслы]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q877729]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 547
| [[]]
| [[:ru:Живопись|Живопись]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11629]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 548
| [[]]
| [[:ru:Палитра|Палитра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q425548]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 549
| [[]]
| [[:ru:Портретная миниатюра|Портретная миниатюра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q282129]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 550
| [[]]
| [[:ru:Гончарное производство|Гончарное производство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11642]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 551
| [[]]
| [[:ru:Скульптура|Скульптура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11634]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 552
| [[]]
| [[:ru:Видео-арт|Видео-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q682010]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 553
| [[]]
| [[:ru:Коллаж|Коллаж]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170593]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 554
| [[]]
| [[:ru:Манга|Манга]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8274]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 555
| [[]]
| [[:ru:Граффити|Граффити]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q17514]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 556
| [[]]
| [[:ru:Иллюстрация|Иллюстрация]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q178659]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 557
| [[Мозаика]]
| [[:ru:Мозаика|Мозаика]]
| align=right| 1413


| align=right| [[d:Q133067]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 558
| [[]]
| [[:ru:Масляная живопись|Масляная живопись]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q174705]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 559
| [[]]
| [[:ru:Оригами|Оригами]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83357]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 560
| [[]]
| [[:ru:Акварель|Акварель]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q50030]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 561
| [[Фильм]]
| [[:ru:Фильм|Фильм]]
| align=right| 12164


| align=right| [[d:Q11424]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 562
| [[]]
| [[:ru:Кинотеатр|Кинотеатр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q41253]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 563
| [[]]
| [[:ru:Мультипликация|Мультипликация]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11425]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 564
| [[Аниме]]
| [[:ru:Аниме|Аниме]]
| align=right| 2393


| align=right| [[d:Q1107]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 565
| [[]]
| [[:ru:Компьютерная анимация|Компьютерная анимация]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1401416]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 566
| [[]]
| [[:ru:Цветной кинематограф|Цветной кинематограф]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q941530]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 567
| [[]]
| [[:ru:Короткометражный фильм|Короткометражный фильм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q24862]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 568
| [[]]
| [[:ru:Немой кинематограф|Немой кинематограф]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q226730]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 569
| [[]]
| [[:ru:Кинопроизводство|Кинопроизводство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q932586]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 570
| [[Кинематограф]]
| [[:ru:Кинематограф|Кинематограф]]
| align=right| 3096


| align=right| [[d:Q590870]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 571
| [[]]
| [[:ru:Монтаж медиаконтента|Монтаж медиаконтента]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q237893]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 572
| [[]]
| [[:ru:Фоли (кинопроизводство)|Фоли (кинопроизводство)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q762316]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 573
| [[]]
| [[:ru:Спецэффект|Спецэффект]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q381243]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 574
| [[]]
| [[:ru:Студийная система|Студийная система]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11307668]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 575
| [[]]
| [[:ru:Техниколор|Техниколор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q674564]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 576
| [[]]
| [[:ru:Болливуд|Болливуд]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q93196]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 577
| [[Канн фестивале]]
| [[:ru:Каннский кинофестиваль|Каннский кинофестиваль]]
| align=right| 1842


| align=right| [[d:Q42369]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 578
| [[Оскар премиясе]]
| [[:ru:Оскар (кинопремия)|Оскар (кинопремия)]]
| align=right| 2864


| align=right| [[d:Q19020]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 579
| [[]]
| [[:ru:Голубой мальчик|Голубой мальчик]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q604761]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 580
| [[Сократның үлеме]]
| [[:ru:Смерть Сократа|Смерть Сократа]]
| align=right| 14358


| align=right| [[d:Q1752990]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 581
| [[Мона Лиза]]
| [[:ru:Мона Лиза|Мона Лиза]]
| align=right| 972


| align=right| [[d:Q12418]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 582
| [[]]
| [[:ru:Ночной дозор (картина)|Ночной дозор (картина)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q219831]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 583
| [[Кычкыру (рәсем)]]
| [[:ru:Крик (картина Мунка)|Крик (картина Мунка)]]
| align=right| 606


| align=right| [[d:Q471379]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 584
| [[]]
| [[:ru:Тайная вечеря (фреска Леонардо да Винчи)|Тайная вечеря (фреска Леонардо да Винчи)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q128910]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 585
| [[Йолдызлы төн]]
| [[:ru:Звёздная ночь|Звёздная ночь]]
| align=right| 602


| align=right| [[d:Q45585]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 586
| [[Герника (рәсем)]]
| [[:ru:Герника (картина)|Герника (картина)]]
| align=right| 624


| align=right| [[d:Q175036]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 587
| [[]]
| [[:ru:Мыслитель (скульптура)|Мыслитель (скульптура)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q18003128]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 588
| [[]]
| [[:ru:Давид (Микеланджело)|Давид (Микеланджело)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179900]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 589
| [[]]
| [[:ru:Писающий мальчик|Писающий мальчик]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q152072]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 590
| [[Су кызы (сын)]]
| [[:ru:Русалочка (статуя)|Русалочка (статуя)]]
| align=right| 1991


| align=right| [[d:Q214619]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 591
| [[]]
| [[:ru:Венера Милосская|Венера Милосская]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q151952]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 592
| [[Карсылу һәм җиде кәрлә (мультфильм)]]
| [[:ru:Белоснежка и семь гномов (мультфильм)|Белоснежка и семь гномов (мультфильм)]]
| align=right| 1324


| align=right| [[d:Q134430]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 593
| [[]]
| [[:ru:Гражданин Кейн|Гражданин Кейн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q24815]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 594
| [[]]
| [[:ru:Лоуренс Аравийский (фильм)|Лоуренс Аравийский (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q228186]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 595
| [[]]
| [[:ru:Звуки музыки (фильм)|Звуки музыки (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q60072]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 596
| [[]]
| [[:ru:Касабланка (фильм)|Касабланка (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q132689]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 597
| [[]]
| [[:ru:Унесённые ветром (фильм)|Унесённые ветром (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2875]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 598
| [[]]
| [[:ru:Космическая одиссея 2001 года|Космическая одиссея 2001 года]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q103474]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 599
| [[Йолдыз сугышлары]]
| [[:ru:Звёздные войны|Звёздные войны]]
| align=right| 6665


| align=right| [[d:Q462]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 600
| [[]]
| [[:ru:Крёстный отец (фильм)|Крёстный отец (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47703]]
|

|}</text>
      <sha1>ozw8yec3m2qegiw9tumq5a77sxpe92m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025708</id>
      <parentid>6025706</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109135" sha1="qi579819ugdvxifr3ekw4byc8ljt3k4" xml:space="preserve">[[Рәсем:Empty Star.svg|18px]] — 454 мәкалә һич юк.&lt;br /&gt;
[[Рәсем:Star empty.svg|16px]] — 93 кыска мәкалә.&lt;br /&gt;
[[Рәсем:Star half.svg|16px]] — 30 уртача мәкалә.&lt;br /&gt;
[[Рәсем:Star full.svg|16px]] — 23 зур мәкалә.&lt;br /&gt;
''&lt;small&gt;{{Үзгәртү вакыты|Соңгы яңарту: }}&lt;/small&gt;''

{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=#FFE0E0 align=&quot;center&quot;
!№ !! Мәкалә !! Урыс телендә !! Зурлыгы !! Викимәгълүмат !! Статус

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1
| [[]]
| [[:ru:Искусства|Искусства]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2018526]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 2
| [[Архитектура]]
| [[:ru:Архитектура|Архитектура]]
| align=right| 9517


| align=right| [[d:Q12271]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 3
| [[]]
| [[:ru:Храмовая архитектура|Храмовая архитектура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47848]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 4
| [[Архитектура стиле]]
| [[:ru:Архитектурный стиль|Архитектурный стиль]]
| align=right| 3956


| align=right| [[d:Q32880]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 5
| [[]]
| [[:ru:Теория архитектуры|Теория архитектуры]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47537]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 6
| [[]]
| [[:ru:Архитектура Византии|Архитектура Византии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47591]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 7
| [[]]
| [[:ru:Готическая архитектура|Готическая архитектура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q176483]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 8
| [[]]
| [[:ru:Ландшафтная архитектура|Ландшафтная архитектура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47844]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 9
| [[Әбү-Симбел]]
| [[:ru:Абу-Симбел|Абу-Симбел]]
| align=right| 13317


| align=right| [[d:Q134140]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 10
| [[]]
| [[:ru:Айт-Бен-Хадду|Айт-Бен-Хадду]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q309436]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 11
| [[Асуан гидротөене]]
| [[:ru:Асуанский гидроузел|Асуанский гидроузел]]
| align=right| 11015


| align=right| [[d:Q38891]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 12
| [[]]
| [[:ru:Библиотека Александрина|Библиотека Александрина]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q501851]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 13
| [[]]
| [[:ru:Некрополь Гизы|Некрополь Гизы]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q13217298]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 14
| [[Дженне Бөек мәчете]]
| [[:ru:Великая мечеть Дженне|Великая мечеть Дженне]]
| align=right| 11206


| align=right| [[d:Q683632]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 15
| [[Зур сфинкс]]
| [[:ru:Большой сфинкс|Большой сфинкс]]
| align=right| 23405


| align=right| [[d:Q130958]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 16
| [[]]
| [[:ru:Карнакский храм|Карнакский храм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q522862]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 17
| [[]]
| [[:ru:Луксорский храм|Луксорский храм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q319841]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 18
| [[]]
| [[:ru:Лалибэла|Лалибэла]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q207590]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 19
| [[]]
| [[:ru:Монастырь Святой Екатерины|Монастырь Святой Екатерины]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q185362]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 20
| [[]]
| [[:ru:Храм Эдфу|Храм Эдфу]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q613037]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 21
| [[Зур Зимбабве]]
| [[:ru:Большой Зимбабве|Большой Зимбабве]]
| align=right| 4891


| align=right| [[d:Q209217]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 22
| [[Чичен-Ица]]
| [[:ru:Чичен-Ица|Чичен-Ица]]
| align=right| 18984


| align=right| [[d:Q5859]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 23
| [[]]
| [[:ru:Крайслер-билдинг|Крайслер-билдинг]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11274]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 24
| [[Empayr Steyt Bilding]]
| [[:ru:Эмпайр-стейт-билдинг|Эмпайр-стейт-билдинг]]
| align=right| 5379


| align=right| [[d:Q9188]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 25
| [[]]
| [[:ru:Дом над водопадом|Дом над водопадом]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q463179]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 26
| [[]]
| [[:ru:Флэтайрон-билдинг|Флэтайрон-билдинг]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q220728]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 27
| [[]]
| [[:ru:Центр Гетти|Центр Гетти]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29247]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 28
| [[]]
| [[:ru:Музей Соломона Гуггенхейма|Музей Соломона Гуггенхейма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q201469]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 29
| [[Маракана]]
| [[:ru:Маракана|Маракана]]
| align=right| 19896


| align=right| [[d:Q155174]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 30
| [[Maçu Pikçu]]
| [[:ru:Мачу-Пикчу|Мачу-Пикчу]]
| align=right| 13786


| align=right| [[d:Q676203]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 31
| [[]]
| [[:ru:Кафедральный собор в Мехико|Кафедральный собор в Мехико]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q610961]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 32
| [[]]
| [[:ru:Национальный конгресс Бразилии|Национальный конгресс Бразилии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q949699]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 33
| [[]]
| [[:ru:Уиллис-тауэр|Уиллис-тауэр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29294]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 34
| [[Азатлык сыны]]
| [[:ru:Статуя Свободы|Статуя Свободы]]
| align=right| 2677


| align=right| [[d:Q9202]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 35
| [[Кояш пирамидасы]]
| [[:ru:Пирамида Солнца|Пирамида Солнца]]
| align=right| 15528


| align=right| [[d:Q29238]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 36
| [[Ушмаль]]
| [[:ru:Ушмаль|Ушмаль]]
| align=right| 12654


| align=right| [[d:Q213232]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 37
| [[]]
| [[:ru:Всемирный торговый центр|Всемирный торговый центр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11235]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 38
| [[Angkor Wat]]
| [[:ru:Ангкор-Ват|Ангкор-Ват]]
| align=right| 8452


| align=right| [[d:Q43473]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 39
| [[]]
| [[:ru:Арг-е Бам|Арг-е Бам]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43277]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 40
| [[]]
| [[:ru:Мечеть Бадшахи|Мечеть Бадшахи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q330872]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 41
| [[]]
| [[:ru:Паган|Паган]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29317]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 42
| [[]]
| [[:ru:Боробудур|Боробудур]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q42798]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 43
| [[Burc Xälifä]]
| [[:ru:Бурдж-Халифа|Бурдж-Халифа]]
| align=right| 5916


| align=right| [[d:Q12495]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 44
| [[]]
| [[:ru:Бурдж-эль-Араб|Бурдж-эль-Араб]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q62939]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 45
| [[]]
| [[:ru:Китайский сад|Китайский сад]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47692]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 46
| [[]]
| [[:ru:Дур-Унташ|Дур-Унташ]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q4523]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 47
| [[]]
| [[:ru:Запретный город|Запретный город]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80290]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 48
| [[Бөек Кытай дивары]]
| [[:ru:Великая Китайская стена|Великая Китайская стена]]
| align=right| 4191


| align=right| [[d:Q12501]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 49
| [[]]
| [[:ru:Хава-Махал|Хава-Махал]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q836531]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 50
| [[Ак Челән Кирмәне]]
| [[:ru:Замок Химэдзи|Замок Химэдзи]]
| align=right| 3950


| align=right| [[d:Q188754]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 51
| [[Хорю-дзи]]
| [[:ru:Хорю-дзи|Хорю-дзи]]
| align=right| 9096


| align=right| [[d:Q261932]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 52
| [[]]
| [[:ru:Святилище Ицукусима|Святилище Ицукусима]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191763]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 53
| [[Кһаҗураһо]]
| [[:ru:Кхаджурахо|Кхаджурахо]]
| align=right| 4334


| align=right| [[d:Q178948]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 54
| [[]]
| [[:ru:Крак-де-Шевалье|Крак-де-Шевалье]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q177549]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 55
| [[Әл-Харам мәчете]]
| [[:ru:Мечеть аль-Харам|Мечеть аль-Харам]]
| align=right| 2247


| align=right| [[d:Q428858]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 56
| [[]]
| [[:ru:Гробницы императоров династии Мин|Гробницы императоров династии Мин]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q41135]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 57
| [[]]
| [[:ru:Пещеры Могао|Пещеры Могао]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43286]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 58
| [[Имам мәйданы]]
| [[:ru:Площадь Накш-э Джахан|Площадь Накш-э Джахан]]
| align=right| 4046


| align=right| [[d:Q4519]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 59
| [[]]
| [[:ru:Петра|Петра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q5788]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 60
| [[Потала сарае]]
| [[:ru:Потала|Потала]]
| align=right| 3861


| align=right| [[d:Q71229]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 61
| [[Прамбанан]]
| [[:ru:Прамбанан|Прамбанан]]
| align=right| 7909


| align=right| [[d:Q47721]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 62
| [[]]
| [[:ru:Лал-Кила|Лал-Кила]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q45957]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 63
| [[Регистан (Сәмәрканд)]]
| [[:ru:Регистан (Самарканд)|Регистан (Самарканд)]]
| align=right| 10961


| align=right| [[d:Q1373583]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 64
| [[]]
| [[:ru:Пагода Шведагон|Пагода Шведагон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q464535]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 65
| [[Таҗ Махал]]
| [[:ru:Тадж-Махал|Тадж-Махал]]
| align=right| 4847


| align=right| [[d:Q9141]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 66
| [[]]
| [[:ru:Храм Конфуция (Цюйфу)|Храм Конфуция (Цюйфу)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q339822]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 67
| [[Терракота гаскәре]]
| [[:ru:Терракотовая армия|Терракотовая армия]]
| align=right| 6492


| align=right| [[d:Q47672]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 68
| [[Өмейяд мәчете]]
| [[:ru:Мечеть Омейядов|Мечеть Омейядов]]
| align=right| 2755


| align=right| [[d:Q183562]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 69
| [[Афина акрополе]]
| [[:ru:Афинский Акрополь|Афинский Акрополь]]
| align=right| 7733


| align=right| [[d:Q131013]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 70
| [[]]
| [[:ru:Альгамбра|Альгамбра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47476]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 71
| [[Александр Невский гыйбадәтханә-һәйкәле]]
| [[:ru:Храм-памятник Александра Невского|Храм-памятник Александра Невского]]
| align=right| 11960


| align=right| [[d:Q43282]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 72
| [[]]
| [[:ru:Нуэстра-Синьора-дель-Пилар|Нуэстра-Синьора-дель-Пилар]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q810684]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 73
| [[Бельведер (Вена)]]
| [[:ru:Бельведер (Вена)|Бельведер (Вена)]]
| align=right| 23732


| align=right| [[d:Q211818]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 74
| [[Букингем сарае]]
| [[:ru:Букингемский дворец|Букингемский дворец]]
| align=right| 1955


| align=right| [[d:Q42182]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 75
| [[]]
| [[:ru:Капитолий (холм)|Капитолий (холм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q34925]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 76
| [[]]
| [[:ru:Собор Святого Иакова|Собор Святого Иакова]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q205136]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 77
| [[]]
| [[:ru:Большой Екатерининский дворец|Большой Екатерининский дворец]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2854543]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 78
| [[Альтамира]]
| [[:ru:Альтамира|Альтамира]]
| align=right| 12171


| align=right| [[d:Q133575]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 79
| [[]]
| [[:ru:Шартрский собор|Шартрский собор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q180274]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 80
| [[]]
| [[:ru:Кёльнский собор|Кёльнский собор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q4176]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 81
| [[Колизей]]
| [[:ru:Колизей|Колизей]]
| align=right| 1012


| align=right| [[d:Q10285]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 82
| [[]]
| [[:ru:Дворец дожей|Дворец дожей]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189883]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 83
| [[Эйфель манарасы]]
| [[:ru:Эйфелева башня|Эйфелева башня]]
| align=right| 3688


| align=right| [[d:Q243]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 84
| [[]]
| [[:ru:Эскориал|Эскориал]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q28471]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 85
| [[]]
| [[:ru:Санта-Мария-дель-Фьоре|Санта-Мария-дель-Фьоре]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191739]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 86
| [[]]
| [[:ru:Музей Гуггенхейма в Бильбао|Музей Гуггенхейма в Бильбао]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179199]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 87
| [[Айя Суфия]]
| [[:ru:Собор Святой Софии (Константинополь)|Собор Святой Софии (Константинополь)]]
| align=right| 5004


| align=right| [[d:Q12506]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 88
| [[Маҗарстан парламенты бинасы]]
| [[:ru:Здание венгерского парламента|Здание венгерского парламента]]
| align=right| 6695


| align=right| [[d:Q11819]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 89
| [[]]
| [[:ru:Казанский собор (Санкт-Петербург)|Казанский собор (Санкт-Петербург)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q404571]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 90
| [[Пиза манарасы]]
| [[:ru:Пизанская башня|Пизанская башня]]
| align=right| 9736


| align=right| [[d:Q39054]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 91
| [[]]
| [[:ru:Миланский собор|Миланский собор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q18068]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 92
| [[Ле-Мон-Сен-Мишель]]
| [[:ru:Мон-Сен-Мишель|Мон-Сен-Мишель]]
| align=right| 2173


| align=right| [[d:Q20892]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 93
| [[Мәскәү кремле]]
| [[:ru:Московский Кремль|Московский Кремль]]
| align=right| 3103


| align=right| [[d:Q133274]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 94
| [[]]
| [[:ru:Афон|Афон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q130321]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 95
| [[]]
| [[:ru:Памятники стиля мудехар в Арагоне|Памятники стиля мудехар в Арагоне]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q764675]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 96
| [[Parijdağı İzge Ana cämiğe]]
| [[:ru:Собор Парижской Богоматери|Собор Парижской Богоматери]]
| align=right| 2797


| align=right| [[d:Q2981]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 97
| [[Нойшванштайн]]
| [[:ru:Нойшванштайн|Нойшванштайн]]
| align=right| 16228


| align=right| [[d:Q4152]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 98
| [[]]
| [[:ru:Оперный театр Осло|Оперный театр Осло]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43280]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 99
| [[]]
| [[:ru:Палаццо Питти|Палаццо Питти]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29286]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 100
| [[Parfenon]]
| [[:ru:Парфенон|Парфенон]]
| align=right| 6990


| align=right| [[d:Q10288]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 101
| [[]]
| [[:ru:Пантеон (Рим)|Пантеон (Рим)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q99309]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 102
| [[]]
| [[:ru:Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1258473]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 103
| [[]]
| [[:ru:Санктуарий в Лурде|Санктуарий в Лурде]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q7709620]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 104
| [[]]
| [[:ru:Саграда Фамилия|Саграда Фамилия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q48435]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 105
| [[Vasili Blajennıy Çirkäwe]]
| [[:ru:Храм Василия Блаженного|Храм Василия Блаженного]]
| align=right| 1129


| align=right| [[d:Q129846]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 106
| [[İzge Petr Bazilikası]]
| [[:ru:Собор Святого Петра|Собор Святого Петра]]
| align=right| 5856


| align=right| [[d:Q12512]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 107
| [[]]
| [[:ru:Сикстинская капелла|Сикстинская капелла]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2943]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 108
| [[Стоунһендж]]
| [[:ru:Стоунхендж|Стоунхендж]]
| align=right| 9440


| align=right| [[d:Q39671]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 109
| [[Топкапы]]
| [[:ru:Топкапы|Топкапы]]
| align=right| 17178


| align=right| [[d:Q170495]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 110
| [[Версаль]]
| [[:ru:Версаль|Версаль]]
| align=right| 35800


| align=right| [[d:Q2946]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 111
| [[]]
| [[:ru:Путь Святого Иакова|Путь Святого Иакова]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q41150]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 112
| [[]]
| [[:ru:Уэмбли (1923)|Уэмбли (1923)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43279]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 113
| [[]]
| [[:ru:Вестминстерский дворец|Вестминстерский дворец]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q62408]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 114
| [[]]
| [[:ru:Виндзорский замок|Виндзорский замок]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q42646]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 115
| [[Кышкы Сарай]]
| [[:ru:Зимний дворец|Зимний дворец]]
| align=right| 6055


| align=right| [[d:Q182147]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 116
| [[]]
| [[:ru:Сиднейский оперный театр|Сиднейский оперный театр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q45178]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 117
| [[Dönyanıñ cide moğcizası]]
| [[:ru:Семь чудес света|Семь чудес света]]
| align=right| 3430


| align=right| [[d:Q489772]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 118
| [[Rodos Kolossı]]
| [[:ru:Колосс Родосский|Колосс Родосский]]
| align=right| 4250


| align=right| [[d:Q41553]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 119
| [[Xeops piramidası]]
| [[:ru:Пирамида Хеопса|Пирамида Хеопса]]
| align=right| 5344


| align=right| [[d:Q37200]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 120
| [[Babilneñ elenä torğan baqçaları]]
| [[:ru:Висячие сады Семирамиды|Висячие сады Семирамиды]]
| align=right| 4234


| align=right| [[d:Q41931]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 121
| [[Aleksandriä mayagı]]
| [[:ru:Александрийский маяк|Александрийский маяк]]
| align=right| 3576


| align=right| [[d:Q43244]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 122
| [[Halikarnastağı törbä]]
| [[:ru:Мавзолей в Галикарнасе|Мавзолей в Галикарнасе]]
| align=right| 4188


| align=right| [[d:Q45368]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 123
| [[Olimpiädäge Zevs sını]]
| [[:ru:Статуя Зевса в Олимпии|Статуя Зевса в Олимпии]]
| align=right| 3746


| align=right| [[d:Q46239]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 124
| [[Efestağı Artemida ğibädätxänäse]]
| [[:ru:Храм Артемиды Эфесской|Храм Артемиды Эфесской]]
| align=right| 2742


| align=right| [[d:Q43018]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 125
| [[Әдәбият]]
| [[:ru:Литература|Литература]]
| align=right| 1711


| align=right| [[d:Q8242]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 126
| [[]]
| [[:ru:Античная литература|Античная литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q541923]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 127
| [[]]
| [[:ru:Византийская литература|Византийская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2265137]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 128
| [[]]
| [[:ru:Латинская литература|Латинская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184890]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 129
| [[]]
| [[:ru:Африканская литература|Африканская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q386319]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 130
| [[]]
| [[:ru:Египетская литература|Египетская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q3239427]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 131
| [[]]
| [[:ru:Арабская литература|Арабская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q194380]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 132
| [[]]
| [[:ru:Бельгийская литература|Бельгийская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q792357]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 133
| [[]]
| [[:ru:Чешская литература|Чешская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q282445]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 134
| [[Инглиз әдәбияты]]
| [[:ru:Английская литература|Английская литература]]
| align=right| 1858


| align=right| [[d:Q186579]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 135
| [[]]
| [[:ru:Литература США|Литература США]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q233762]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 136
| [[]]
| [[:ru:Австралийская литература|Австралийская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q781919]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 137
| [[]]
| [[:ru:Британская литература|Британская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q764912]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 138
| [[]]
| [[:ru:Канадская литература|Канадская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1723523]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 139
| [[]]
| [[:ru:Ирландская литература|Ирландская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q683732]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 140
| [[]]
| [[:ru:Китайская литература|Китайская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q456012]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 141
| [[]]
| [[:ru:Нидерландская литература|Нидерландская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1853321]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 142
| [[]]
| [[:ru:Французская литература|Французская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q6689]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 143
| [[]]
| [[:ru:Немецкая литература|Немецкая литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181287]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 144
| [[]]
| [[:ru:Литература Австрии|Литература Австрии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q303779]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 145
| [[]]
| [[:ru:Греческая литература|Греческая литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1089547]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 146
| [[]]
| [[:ru:Литература на иврите|Литература на иврите]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1057314]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 147
| [[]]
| [[:ru:Литература Индии|Литература Индии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q622237]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 148
| [[]]
| [[:ru:Итальянская литература|Итальянская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q74217]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 149
| [[]]
| [[:ru:Литература Японии|Литература Японии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q231425]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 150
| [[]]
| [[:ru:Персидская литература|Персидская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q365585]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 151
| [[]]
| [[:ru:Польская литература|Польская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q692327]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 152
| [[]]
| [[:ru:Португальская литература|Португальская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q548144]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 153
| [[]]
| [[:ru:Румынская литература|Румынская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2077256]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 154
| [[]]
| [[:ru:Русская литература|Русская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179161]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 155
| [[]]
| [[:ru:Испанская литература|Испанская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q238499]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 156
| [[]]
| [[:ru:Латиноамериканская литература|Латиноамериканская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1147454]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 157
| [[]]
| [[:ru:Литература Турции|Литература Турции]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1328366]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 158
| [[]]
| [[:ru:Модернизм в литературе|Модернизм в литературе]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q971480]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 159
| [[Матур әдәбият]]
| [[:ru:Художественный вымысел|Художественный вымысел]]
| align=right| 895


| align=right| [[d:Q8253]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 160
| [[]]
| [[:ru:Проза|Проза]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q676]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 161
| [[Риваять]]
| [[:ru:Легенда|Легенда]]
| align=right| 6069


| align=right| [[d:Q44342]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 162
| [[]]
| [[:ru:Сатира|Сатира]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q128758]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 163
| [[Роман]]
| [[:ru:Роман|Роман]]
| align=right| 2835


| align=right| [[d:Q8261]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 164
| [[]]
| [[:ru:Рассказ|Рассказ]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q49084]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 165
| [[Китап]]
| [[:ru:Книга|Книга]]
| align=right| 27613


| align=right| [[d:Q571]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 166
| [[Энциклопедия]]
| [[:ru:Энциклопедия|Энциклопедия]]
| align=right| 20756


| align=right| [[d:Q5292]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 167
| [[Шигърият]]
| [[:ru:Поэзия|Поэзия]]
| align=right| 1799


| align=right| [[d:Q482]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 168
| [[Эпос]]
| [[:ru:Эпос|Эпос]]
| align=right| 5931


| align=right| [[d:Q37484]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 169
| [[Хайку]]
| [[:ru:Хайку|Хайку]]
| align=right| 7623


| align=right| [[d:Q37707]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 170
| [[]]
| [[:ru:Сонет|Сонет]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80056]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 171
| [[]]
| [[:ru:Литературная теория|Литературная теория]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q459381]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 172
| [[]]
| [[:ru:Поэтика|Поэтика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q835023]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 173
| [[]]
| [[:ru:Стилистика|Стилистика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q28856]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 174
| [[]]
| [[:ru:Новая критика|Новая критика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q742302]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 175
| [[]]
| [[:ru:Литературные жанры|Литературные жанры]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q223393]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 176
| [[]]
| [[:ru:Детская литература|Детская литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131539]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 177
| [[]]
| [[:ru:Детектив|Детектив]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q186424]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 178
| [[]]
| [[:ru:Жанровая литература|Жанровая литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1194480]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 179
| [[]]
| [[:ru:Научная фантастика|Научная фантастика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q24925]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 180
| [[]]
| [[:ru:Подростковая литература|Подростковая литература]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1233720]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 181
| [[Мәсәл]]
| [[:ru:Басня|Басня]]
| align=right| 3484


| align=right| [[d:Q693]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 182
| [[Әкият]]
| [[:ru:Сказка|Сказка]]
| align=right| 11371


| align=right| [[d:Q699]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 183
| [[Фэнтези]]
| [[:ru:Фэнтези|Фэнтези]]
| align=right| 1593


| align=right| [[d:Q132311]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 184
| [[]]
| [[:ru:Тезаурус|Тезаурус]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179797]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 185
| [[]]
| [[:ru:Искусство войны|Искусство войны]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8251]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 186
| [[]]
| [[:ru:Законы Хаммурапи|Законы Хаммурапи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q93304]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 187
| [[]]
| [[:ru:Начала (Евклид)|Начала (Евклид)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q172891]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 188
| [[Евгений Онегин]]
| [[:ru:Евгений Онегин|Евгений Онегин]]
| align=right| 18147


| align=right| [[d:Q50948]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 189
| [[]]
| [[:ru:Гамлет|Гамлет]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q41567]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 190
| [[]]
| [[:ru:Государство (Платон)|Государство (Платон)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q123397]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 191
| [[]]
| [[:ru:Государь (Макиавелли)|Государь (Макиавелли)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131719]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 192
| [[Meñ dä ber kiçä]]
| [[:ru:Тысяча и одна ночь|Тысяча и одна ночь]]
| align=right| 3631


| align=right| [[d:Q8258]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 193
| [[Кызыл бүлмәдәге төш]]
| [[:ru:Сон в красном тереме|Сон в красном тереме]]
| align=right| 11710


| align=right| [[d:Q8265]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 194
| [[]]
| [[:ru:Дон Кихот (роман)|Дон Кихот (роман)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q480]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 195
| [[Балдаклар хөкемдары]]
| [[:ru:Властелин колец|Властелин колец]]
| align=right| 2771


| align=right| [[d:Q15228]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 196
| [[]]
| [[:ru:Повесть о Гэндзи|Повесть о Гэндзи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8269]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 197
| [[Гилгәмеш дастаны]]
| [[:ru:Эпос о Гильгамеше|Эпос о Гильгамеше]]
| align=right| 16060


| align=right| [[d:Q8272]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 198
| [[Илиада]]
| [[:ru:Илиада|Илиада]]
| align=right| 20113


| align=right| [[d:Q8275]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 199
| [[]]
| [[:ru:Путешествие на Запад|Путешествие на Запад]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q70784]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 200
| [[Маһабһаратам]]
| [[:ru:Махабхарата|Махабхарата]]
| align=right| 21626


| align=right| [[d:Q8276]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 201
| [[Одиссея]]
| [[:ru:Одиссея|Одиссея]]
| align=right| 8606


| align=right| [[d:Q35160]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 202
| [[]]
| [[:ru:Парцифаль (роман)|Парцифаль (роман)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1247232]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 203
| [[]]
| [[:ru:Троецарствие (роман)|Троецарствие (роман)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q70806]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 204
| [[Шаһнамә]]
| [[:ru:Шахнаме|Шахнаме]]
| align=right| 7371


| align=right| [[d:Q8279]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 205
| [[]]
| [[:ru:Речные заводи|Речные заводи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q70827]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 206
| [[]]
| [[:ru:Кумранские рукописи|Кумранские рукописи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q145780]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 207
| [[]]
| [[:ru:Книга Перемен|Книга Перемен]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181937]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 208
| [[]]
| [[:ru:Септуагинта|Септуагинта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29334]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 209
| [[]]
| [[:ru:Фауст (трагедия)|Фауст (трагедия)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q29478]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 210
| [[]]
| [[:ru:Британская энциклопедия|Британская энциклопедия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q455]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 211
| [[]]
| [[:ru:Математические начала натуральной философии|Математические начала натуральной философии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q205921]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 212
| [[]]
| [[:ru:Происхождение видов|Происхождение видов]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q20124]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 213
| [[]]
| [[:ru:Оксфордский словарь английского языка|Оксфордский словарь английского языка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q44996]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 214
| [[]]
| [[:ru:Путешествия Гулливера|Путешествия Гулливера]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181488]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 215
| [[]]
| [[:ru:Король Лир|Король Лир]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181598]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 216
| [[]]
| [[:ru:Макбет (пьеса)|Макбет (пьеса)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q130283]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 217
| [[]]
| [[:ru:Сон в летнюю ночь|Сон в летнюю ночь]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q104871]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 218
| [[]]
| [[:ru:Отелло|Отелло]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q26833]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 219
| [[]]
| [[:ru:Робинзон Крузо|Робинзон Крузо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q483034]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 220
| [[]]
| [[:ru:Ромео и Джульетта|Ромео и Джульетта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83186]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 221
| [[]]
| [[:ru:Алиса в Стране чудес|Алиса в Стране чудес]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q92640]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 222
| [[]]
| [[:ru:Анна Каренина|Анна Каренина]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q147787]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 223
| [[]]
| [[:ru:Братья Карамазовы|Братья Карамазовы]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q183157]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 224
| [[]]
| [[:ru:Над пропастью во ржи|Над пропастью во ржи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q183883]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 225
| [[]]
| [[:ru:Хроники Нарнии|Хроники Нарнии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q483412]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 226
| [[]]
| [[:ru:Преступление и наказание|Преступление и наказание]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q165318]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 227
| [[]]
| [[:ru:Франкенштейн, или Современный Прометей|Франкенштейн, или Современный Прометей]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q150827]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 228
| [[]]
| [[:ru:Отверженные|Отверженные]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q180736]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 229
| [[Нәни принц]]
| [[:ru:Маленький принц|Маленький принц]]
| align=right| 5074


| align=right| [[d:Q25338]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 230
| [[]]
| [[:ru:Моби Дик|Моби Дик]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q174596]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 231
| [[1984 (roman)]]
| [[:ru:1984 (роман)|1984 (роман)]]
| align=right| 4234


| align=right| [[d:Q208460]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 232
| [[Карт һәм диңгез]]
| [[:ru:Старик и море|Старик и море]]
| align=right| 18680


| align=right| [[d:Q26505]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 233
| [[]]
| [[:ru:Сто лет одиночества|Сто лет одиночества]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q178869]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 234
| [[]]
| [[:ru:Гордость и предубеждение|Гордость и предубеждение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170583]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 235
| [[]]
| [[:ru:Улисс (роман)|Улисс (роман)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q6511]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 236
| [[]]
| [[:ru:В ожидании Годо|В ожидании Годо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q19871]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 237
| [[]]
| [[:ru:Война и мир|Война и мир]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q161531]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 238
| [[]]
| [[:ru:Астерикс (комикс)|Астерикс (комикс)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q42490]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 239
| [[]]
| [[:ru:Энеида|Энеида]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q60220]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 240
| [[]]
| [[:ru:Метаморфозы (Овидий)|Метаморфозы (Овидий)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184742]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 241
| [[]]
| [[:ru:Божественная комедия|Божественная комедия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q40185]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 242
| [[Нибелунглар турында җыр]]
| [[:ru:Песнь о Нибелунгах|Песнь о Нибелунгах]]
| align=right| 1312


| align=right| [[d:Q131554]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 243
| [[Кентавр]]
| [[:ru:Кентавр|Кентавр]]
| align=right| 18304


| align=right| [[d:Q83203]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 244
| [[Химера]]
| [[:ru:Химера|Химера]]
| align=right| 12439


| align=right| [[d:Q182790]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 245
| [[]]
| [[:ru:Демон|Демон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q177413]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 246
| [[Аждаһа]]
| [[:ru:Дракон|Дракон]]
| align=right| 2868


| align=right| [[d:Q7559]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 247
| [[Пәри]]
| [[:ru:Фея|Фея]]
| align=right| 2412


| align=right| [[d:Q8028]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 248
| [[Öräk]]
| [[:ru:Привидение|Привидение]]
| align=right| 537


| align=right| [[d:Q45529]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 249
| [[Җен]]
| [[:ru:Джинн|Джинн]]
| align=right| 1987


| align=right| [[d:Q3465]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 250
| [[]]
| [[:ru:Лох-несское чудовище|Лох-несское чудовище]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q49658]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 251
| [[]]
| [[:ru:Морская дева|Морская дева]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q182559]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 252
| [[Пегас]]
| [[:ru:Пегас|Пегас]]
| align=right| 12156


| align=right| [[d:Q162797]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 253
| [[]]
| [[:ru:Единорог|Единорог]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q7246]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 254
| [[]]
| [[:ru:Вампир|Вампир]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q46721]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 255
| [[]]
| [[:ru:Оборотень|Оборотень]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1133563]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 256
| [[Атлантида]]
| [[:ru:Атлантида|Атлантида]]
| align=right| 1412


| align=right| [[d:Q25373]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 257
| [[]]
| [[:ru:Утопия|Утопия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131156]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 258
| [[Музыка]]
| [[:ru:Музыка|Музыка]]
| align=right| 20110


| align=right| [[d:Q638]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 259
| [[Хор]]
| [[:ru:Хор|Хор]]
| align=right| 12220


| align=right| [[d:Q131186]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 260
| [[]]
| [[:ru:Интервал (музыка)|Интервал (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189962]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 261
| [[]]
| [[:ru:Мажор|Мажор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q58795659]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 262
| [[]]
| [[:ru:Минор|Минор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q12827391]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 263
| [[]]
| [[:ru:Музыкальная импровизация|Музыкальная импровизация]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1049625]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 264
| [[]]
| [[:ru:Гамма (музыка)|Гамма (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179651]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 265
| [[Оркестр]]
| [[:ru:Оркестр|Оркестр]]
| align=right| 10526


| align=right| [[d:Q42998]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 266
| [[]]
| [[:ru:Ритм|Ритм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170406]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 267
| [[]]
| [[:ru:Пение|Пение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q27939]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 268
| [[Җыр]]
| [[:ru:Песня|Песня]]
| align=right| 2023


| align=right| [[d:Q7366]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 269
| [[]]
| [[:ru:Музыковедение|Музыковедение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q164204]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 270
| [[]]
| [[:ru:Артикуляция (музыка)|Артикуляция (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q372923]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 271
| [[]]
| [[:ru:Контрапункт|Контрапункт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q186393]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 272
| [[]]
| [[:ru:Теория музыки|Теория музыки]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193544]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 273
| [[]]
| [[:ru:Музыкальная форма|Музыкальная форма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q862597]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 274
| [[]]
| [[:ru:Лад (музыка)|Лад (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q731978]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 275
| [[]]
| [[:ru:Додекафония|Додекафония]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q221686]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 276
| [[]]
| [[:ru:Музыкальный видеоклип|Музыкальный видеоклип]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193977]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 277
| [[Рэп]]
| [[:ru:Рэп|Рэп]]
| align=right| 10151


| align=right| [[d:Q6010]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 278
| [[]]
| [[:ru:Мелодия|Мелодия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170412]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 279
| [[]]
| [[:ru:Гармония (музыка)|Гармония (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184421]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 280
| [[]]
| [[:ru:Аккорд|Аккорд]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170439]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 281
| [[]]
| [[:ru:Музыка Средневековья|Музыка Средневековья]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q163775]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 282
| [[]]
| [[:ru:Музыка эпохи Возрождения|Музыка эпохи Возрождения]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q201405]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 283
| [[]]
| [[:ru:Музыка эпохи барокко|Музыка эпохи барокко]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8361]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 284
| [[]]
| [[:ru:Музыка эпохи классицизма|Музыка эпохи классицизма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q17723]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 285
| [[]]
| [[:ru:Музыка эпохи романтизма|Музыка эпохи романтизма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q207591]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 286
| [[]]
| [[:ru:Духовная музыка|Духовная музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1065742]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 287
| [[]]
| [[:ru:Академическая музыка XX века|Академическая музыка XX века]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1338153]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 288
| [[]]
| [[:ru:Импрессионизм (музыка)|Импрессионизм (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q837182]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 289
| [[]]
| [[:ru:Экспрессионизм (музыка)|Экспрессионизм (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q613707]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 290
| [[]]
| [[:ru:Неоклассицизм (музыка)|Неоклассицизм (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q535611]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 291
| [[]]
| [[:ru:Современная классическая музыка|Современная классическая музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q612024]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 292
| [[]]
| [[:ru:Сериализм|Сериализм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q507246]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 293
| [[]]
| [[:ru:Алеаторика|Алеаторика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q623715]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 294
| [[]]
| [[:ru:Минимализм (музыка)|Минимализм (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q572901]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 295
| [[]]
| [[:ru:Классическая музыка|Классическая музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9730]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 296
| [[]]
| [[:ru:Ария|Ария]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q178122]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 297
| [[]]
| [[:ru:Канон (музыка)|Канон (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q53831]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 298
| [[]]
| [[:ru:Кантата|Кантата]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q174873]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 299
| [[]]
| [[:ru:Камерная музыка|Камерная музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189201]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 300
| [[]]
| [[:ru:Концерт (произведение)|Концерт (произведение)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9748]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 301
| [[]]
| [[:ru:Этюд (музыка)|Этюд (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q207841]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 302
| [[]]
| [[:ru:Фуга|Фуга]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181014]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 303
| [[Һимн]]
| [[:ru:Гимн|Гимн]]
| align=right| 1962


| align=right| [[d:Q484692]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 304
| [[]]
| [[:ru:Lied (жанр)|Lied (жанр)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q216860]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 305
| [[]]
| [[:ru:Мадригал|Мадригал]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193217]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 306
| [[]]
| [[:ru:Месса (музыка)|Месса (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q217295]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 307
| [[Опера]]
| [[:ru:Опера|Опера]]
| align=right| 2254


| align=right| [[d:Q1344]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 308
| [[]]
| [[:ru:Увертюра|Увертюра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q202287]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 309
| [[]]
| [[:ru:Прелюдия (музыка)|Прелюдия (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q212148]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 310
| [[]]
| [[:ru:Реквием|Реквием]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q51616]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 311
| [[]]
| [[:ru:Соната|Соната]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131269]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 312
| [[Сюита]]
| [[:ru:Сюита|Сюита]]
| align=right| 2424


| align=right| [[d:Q203005]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 313
| [[]]
| [[:ru:Симфоническая поэма|Симфоническая поэма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q271802]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 314
| [[Симфония]]
| [[:ru:Симфония|Симфония]]
| align=right| 3062


| align=right| [[d:Q9734]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 315
| [[]]
| [[:ru:Блюз|Блюз]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9759]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 316
| [[]]
| [[:ru:Кантри|Кантри]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83440]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 317
| [[]]
| [[:ru:Танцевальная музыка|Танцевальная музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q316930]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 318
| [[]]
| [[:ru:Лёгкая музыка|Лёгкая музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q848399]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 319
| [[]]
| [[:ru:Электронная музыка|Электронная музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9778]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 320
| [[]]
| [[:ru:Музыка к фильму|Музыка к фильму]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q492264]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 321
| [[]]
| [[:ru:Фолк|Фолк]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q43343]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 322
| [[]]
| [[:ru:Гамелан|Гамелан]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q194492]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 323
| [[]]
| [[:ru:Григорианское пение|Григорианское пение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q26473]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 324
| [[]]
| [[:ru:Хип-хоп|Хип-хоп]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11401]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 325
| [[Джаз]]
| [[:ru:Джаз|Джаз]]
| align=right| 14222


| align=right| [[d:Q8341]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 326
| [[]]
| [[:ru:Бибоп|Бибоп]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q105513]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 327
| [[]]
| [[:ru:Диксиленд|Диксиленд]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q906647]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 328
| [[]]
| [[:ru:Фри-джаз|Фри-джаз]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q211781]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 329
| [[]]
| [[:ru:Свинг (жанр)|Свинг (жанр)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q203775]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 330
| [[]]
| [[:ru:Клезмер|Клезмер]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q212944]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 331
| [[Däwlät gimnı]]
| [[:ru:Государственный гимн|Государственный гимн]]
| align=right| 702


| align=right| [[d:Q23691]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 332
| [[]]
| [[:ru:Поп-музыка|Поп-музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q37073]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 333
| [[Регги]]
| [[:ru:Регги|Регги]]
| align=right| 37 210


| align=right| [[d:Q9794]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 334
| [[]]
| [[:ru:Ритм-энд-блюз|Ритм-энд-блюз]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q45981]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 335
| [[]]
| [[:ru:Соул|Соул]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131272]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 336
| [[Рок-музыка]]
| [[:ru:Рок-музыка|Рок-музыка]]
| align=right| 17258


| align=right| [[d:Q11399]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 337
| [[]]
| [[:ru:Метал|Метал]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q38848]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 338
| [[]]
| [[:ru:Шлягер|Шлягер]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q959583]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 339
| [[]]
| [[:ru:Этническая музыка|Этническая музыка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q205049]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 340
| [[]]
| [[:ru:Диско|Диско]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q58339]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 341
| [[]]
| [[:ru:Фанк|Фанк]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q164444]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 342
| [[]]
| [[:ru:Регтайм|Регтайм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q185652]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 343
| [[]]
| [[:ru:Альтернативный рок|Альтернативный рок]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11366]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 344
| [[Панк-рок]]
| [[:ru:Панк-рок|Панк-рок]]
| align=right| 9094


| align=right| [[d:Q3071]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 345
| [[]]
| [[:ru:Рок-н-ролл|Рок-н-ролл]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q7749]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 346
| [[]]
| [[:ru:Автор-исполнитель|Автор-исполнитель]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q488205]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 347
| [[]]
| [[:ru:Музыкальные инструменты|Музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q34379]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 348
| [[]]
| [[:ru:Аккордеоны|Аккордеоны]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q79838]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 349
| [[]]
| [[:ru:Медные духовые музыкальные инструменты|Медные духовые музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q180744]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 350
| [[]]
| [[:ru:Саксофон-альт|Саксофон-альт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q445275]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 351
| [[]]
| [[:ru:Бас-гитара|Бас-гитара]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q46185]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 352
| [[]]
| [[:ru:Большой барабан|Большой барабан]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q211028]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 353
| [[]]
| [[:ru:Фагот|Фагот]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q159998]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 354
| [[Чаң]]
| [[:ru:Колокол|Колокол]]
| align=right| 4519


| align=right| [[d:Q101401]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 355
| [[]]
| [[:ru:Бонго (музыкальный инструмент)|Бонго (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q243998]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 356
| [[]]
| [[:ru:Карильон|Карильон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q505174]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 357
| [[]]
| [[:ru:Виолончель|Виолончель]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8371]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 358
| [[]]
| [[:ru:Челеста|Челеста]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q320341]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 359
| [[]]
| [[:ru:Оркестровые колокола|Оркестровые колокола]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q178812]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 360
| [[]]
| [[:ru:Кларнет|Кларнет]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8343]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 361
| [[]]
| [[:ru:Контрафагот|Контрафагот]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83513]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 362
| [[]]
| [[:ru:Корнет (музыкальный инструмент)|Корнет (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q202027]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 363
| [[]]
| [[:ru:Барабан|Барабан]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11404]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 364
| [[]]
| [[:ru:Электронные музыкальные инструменты|Электронные музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1327500]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 365
| [[Электр гитарасы]]
| [[:ru:Электрогитара|Электрогитара]]
| align=right| 1203


| align=right| [[d:Q78987]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 366
| [[]]
| [[:ru:Электрическое фортепиано|Электрическое фортепиано]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1136507]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 367
| [[]]
| [[:ru:Секвенсор|Секвенсор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q646683]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 368
| [[]]
| [[:ru:Синтезатор|Синтезатор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q163829]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 369
| [[]]
| [[:ru:Английский рожок|Английский рожок]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q185041]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 370
| [[]]
| [[:ru:Эуфониум|Эуфониум]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q495529]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 371
| [[]]
| [[:ru:Флюгельгорн|Флюгельгорн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q382616]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 372
| [[]]
| [[:ru:Флейта|Флейта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11405]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 373
| [[]]
| [[:ru:Валторна|Валторна]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q163759]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 374
| [[]]
| [[:ru:Гитара|Гитара]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q6607]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 375
| [[Harmonika]]
| [[:ru:Губная гармоника|Губная гармоника]]
| align=right| 6168


| align=right| [[d:Q51290]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 376
| [[]]
| [[:ru:Фисгармония|Фисгармония]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q12460259]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 377
| [[]]
| [[:ru:Арфа|Арфа]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47369]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 378
| [[]]
| [[:ru:Клавесин|Клавесин]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q81982]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 379
| [[]]
| [[:ru:Лира (музыкальный инструмент)|Лира (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q201129]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 380
| [[]]
| [[:ru:Гобой|Гобой]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8377]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 381
| [[]]
| [[:ru:Фортепиано|Фортепиано]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q5994]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 382
| [[]]
| [[:ru:Флейта-пикколо|Флейта-пикколо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83509]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 383
| [[]]
| [[:ru:Орган (музыкальный инструмент)|Орган (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q281460]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 384
| [[]]
| [[:ru:Блокфлейта|Блокфлейта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q187851]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 385
| [[]]
| [[:ru:Саксофон|Саксофон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9798]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 386
| [[]]
| [[:ru:Малый барабан|Малый барабан]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q208421]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 387
| [[]]
| [[:ru:Сузафон|Сузафон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q499387]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 388
| [[]]
| [[:ru:Контрабас|Контрабас]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80019]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 389
| [[]]
| [[:ru:Струнные музыкальные инструменты|Струнные музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1798603]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 390
| [[]]
| [[:ru:Литавры|Литавры]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189737]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 391
| [[]]
| [[:ru:Тромбон|Тромбон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8350]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 392
| [[]]
| [[:ru:Труба (музыкальный инструмент)|Труба (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8338]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 393
| [[]]
| [[:ru:Туба|Туба]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131168]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 394
| [[]]
| [[:ru:Вибрафон|Вибрафон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q206987]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 395
| [[]]
| [[:ru:Альт|Альт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80284]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 396
| [[Скрипка]]
| [[:ru:Скрипка|Скрипка]]
| align=right| 924


| align=right| [[d:Q8355]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 397
| [[]]
| [[:ru:Ксилофон|Ксилофон]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q165666]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 398
| [[]]
| [[:ru:Цитра|Цитра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q76239]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 399
| [[Мандолина]]
| [[:ru:Мандолина|Мандолина]]
| align=right| 34812


| align=right| [[d:Q302497]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 400
| [[Лютня]]
| [[:ru:Лютня|Лютня]]
| align=right| 24493


| align=right| [[d:Q180733]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 401
| [[]]
| [[:ru:Духовые музыкальные инструменты|Духовые музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q173453]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 402
| [[]]
| [[:ru:Деревянные духовые музыкальные инструменты|Деревянные духовые музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q181247]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 403
| [[]]
| [[:ru:Волынка|Волынка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8347]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 404
| [[]]
| [[:ru:Ударные музыкальные инструменты|Ударные музыкальные инструменты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q133163]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 405
| [[]]
| [[:ru:Тарелка (музыкальный инструмент)|Тарелка (музыкальный инструмент)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q190172]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 406
| [[]]
| [[:ru:Времена года (Вивальди)|Времена года (Вивальди)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q12016]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 407
| [[]]
| [[:ru:Симфония № 5 (Бетховен)|Симфония № 5 (Бетховен)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q188709]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 408
| [[]]
| [[:ru:Симфония № 9 (Бетховен)|Симфония № 9 (Бетховен)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11989]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 409
| [[Karmen]]
| [[:ru:Кармен (опера)|Кармен (опера)]]
| align=right| 7399


| align=right| [[d:Q185968]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 410
| [[]]
| [[:ru:Дон Жуан (опера)|Дон Жуан (опера)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q192039]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 411
| [[]]
| [[:ru:Мадам Баттерфляй|Мадам Баттерфляй]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q19005]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 412
| [[]]
| [[:ru:Волшебная флейта|Волшебная флейта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q5064]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 413
| [[]]
| [[:ru:Кольцо нибелунга|Кольцо нибелунга]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q190237]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 414
| [[La traviata]]
| [[:ru:Травиата|Травиата]]
| align=right| 3272


| align=right| [[d:Q186162]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 415
| [[]]
| [[:ru:Лебединое озеро|Лебединое озеро]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q199786]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 416
| [[]]
| [[:ru:The Dark Side of the Moon|The Dark Side of the Moon]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q150901]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 417
| [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| [[:ru:Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| align=right| 1514


| align=right| [[d:Q169226]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 418
| [[]]
| [[:ru:Thriller|Thriller]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q44320]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 419
| [[]]
| [[:ru:Исполнительские искусства|Исполнительские искусства]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184485]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 420
| [[]]
| [[:ru:Актёрское искусство|Актёрское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q222749]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 421
| [[]]
| [[:ru:Публика|Публика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q211198]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 422
| [[Театр (архитектура корылмасы)]]
| [[:ru:Театр (архитектурное сооружение)|Театр (архитектурное сооружение)]]
| align=right| 16096


| align=right| [[d:Q24354]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 423
| [[]]
| [[:ru:Шутка|Шутка]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131138]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 424
| [[]]
| [[:ru:Пародия|Пародия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170539]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 425
| [[]]
| [[:ru:Акробатика|Акробатика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193036]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 426
| [[]]
| [[:ru:Хождение по канату|Хождение по канату]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q219616]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 427
| [[]]
| [[:ru:Цирковая труппа|Цирковая труппа]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47928]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 428
| [[]]
| [[:ru:Жонглирование|Жонглирование]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q194326]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 429
| [[]]
| [[:ru:Дрессировка животных|Дрессировка животных]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1193939]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 430
| [[]]
| [[:ru:Иллюзионизм|Иллюзионизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q148442]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 431
| [[]]
| [[:ru:Манипуляция (фокусы)|Манипуляция (фокусы)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q350834]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 432
| [[Мюзикл]]
| [[:ru:Мюзикл|Мюзикл]]
| align=right| 21901


| align=right| [[d:Q2743]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 433
| [[]]
| [[:ru:Оперетта|Оперетта]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170384]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 434
| [[]]
| [[:ru:Речь (риторика)|Речь (риторика)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q861911]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 435
| [[]]
| [[:ru:Перформанс|Перформанс]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q213156]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 436
| [[Клоун]]
| [[:ru:Клоун|Клоун]]
| align=right| 1985


| align=right| [[d:Q7358]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 437
| [[Бию]]
| [[:ru:Танец|Танец]]
| align=right| 1301


| align=right| [[d:Q11639]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 438
| [[Балет]]
| [[:ru:Балет|Балет]]
| align=right| 10813


| align=right| [[d:Q41425]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 439
| [[]]
| [[:ru:Танец живота|Танец живота]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q182863]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 440
| [[]]
| [[:ru:Хореография|Хореография]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q180856]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 441
| [[]]
| [[:ru:Босанова|Босанова]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q486263]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 442
| [[]]
| [[:ru:Брейк-данс|Брейк-данс]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q169737]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 443
| [[]]
| [[:ru:Фламенко|Фламенко]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q9764]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 444
| [[]]
| [[:ru:Народный танец|Народный танец]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q201022]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 445
| [[]]
| [[:ru:Фокстрот|Фокстрот]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q245418]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 446
| [[]]
| [[:ru:Хип-хоп-культура|Хип-хоп-культура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1132127]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 447
| [[]]
| [[:ru:Джиттербаг|Джиттербаг]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q950354]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 448
| [[]]
| [[:ru:Джайв|Джайв]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q17237]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 449
| [[]]
| [[:ru:Мамбо|Мамбо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q333002]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 450
| [[]]
| [[:ru:Танец модерн|Танец модерн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q850130]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 451
| [[]]
| [[:ru:Пасодобль|Пасодобль]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q208341]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 452
| [[]]
| [[:ru:Квикстеп|Квикстеп]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q663529]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 453
| [[]]
| [[:ru:Самба (музыка)|Самба (музыка)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11403]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 454
| [[]]
| [[:ru:Танго|Танго]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q338450]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 455
| [[]]
| [[:ru:Твист (танец)|Твист (танец)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q387916]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 456
| [[]]
| [[:ru:Вальс|Вальс]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q193434]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 457
| [[Театр]]
| [[:ru:Театр|Театр]]
| align=right| 12813


| align=right| [[d:Q11635]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 458
| [[Борынгы Греция театры]]
| [[:ru:Театр в Древней Греции|Театр в Древней Греции]]
| align=right| 5392


| align=right| [[d:Q189072]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 459
| [[]]
| [[:ru:Любительский театр|Любительский театр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q455695]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 460
| [[]]
| [[:ru:Театр импровизации|Театр импровизации]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1140700]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 461
| [[]]
| [[:ru:Прослушивание|Прослушивание]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1292520]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 462
| [[Бродвей театры]]
| [[:ru:Бродвейский театр|Бродвейский театр]]
| align=right| 13 533


| align=right| [[d:Q235065]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 463
| [[]]
| [[:ru:Кабаре|Кабаре]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131183]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 464
| [[]]
| [[:ru:Кордебалет|Кордебалет]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1206595]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 465
| [[Комедия]]
| [[:ru:Комедия|Комедия]]
| align=right| 1594


| align=right| [[d:Q40831]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 466
| [[]]
| [[:ru:Комедия дель арте|Комедия дель арте]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191890]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 467
| [[]]
| [[:ru:Диалог|Диалог]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131395]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 468
| [[]]
| [[:ru:Драма (род литературы)|Драма (род литературы)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q25372]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 469
| [[]]
| [[:ru:Мистерия|Мистерия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q240911]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 470
| [[]]
| [[:ru:Театральный режиссёр|Театральный режиссёр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q3387717]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 471
| [[]]
| [[:ru:Театр кукол|Театр кукол]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q588750]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 472
| [[]]
| [[:ru:Солилоквий|Солилоквий]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184528]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 473
| [[]]
| [[:ru:Кабуки|Кабуки]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q199701]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 474
| [[]]
| [[:ru:Пекинская опера|Пекинская опера]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q335101]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 475
| [[]]
| [[:ru:Но|Но]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q226887]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 476
| [[]]
| [[:ru:Сценография|Сценография]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q737201]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 477
| [[Ваянг]]
| [[:ru:Ваянг|Ваянг]]
| align=right| 48169


| align=right| [[d:Q1078316]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 478
| [[]]
| [[:ru:Трагедия|Трагедия]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q80930]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 479
| [[Sänğät]]
| [[:ru:Искусство|Искусство]]
| align=right| 3597


| align=right| [[d:Q735]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 480
| [[]]
| [[:ru:Изобразительное искусство|Изобразительное искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q36649]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 481
| [[]]
| [[:ru:Искусство Византии|Искусство Византии]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q211884]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 482
| [[]]
| [[:ru:Каролингское возрождение|Каролингское возрождение]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q157123]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 483
| [[]]
| [[:ru:Кельтское искусство|Кельтское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q914395]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 484
| [[]]
| [[:ru:Этрусское искусство|Этрусское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q830331]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 485
| [[]]
| [[:ru:Миниатюра|Миниатюра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8362]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 486
| [[]]
| [[:ru:Оттоновское искусство|Оттоновское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1066218]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 487
| [[]]
| [[:ru:Изобразительное искусство Возрождения|Изобразительное искусство Возрождения]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1133779]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 488
| [[]]
| [[:ru:Витраж|Витраж]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1473346]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 489
| [[]]
| [[:ru:Академизм|Академизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q189458]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 490
| [[Барокко]]
| [[:ru:Барокко|Барокко]]
| align=right| 309


| align=right| [[d:Q37853]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 491
| [[]]
| [[:ru:Классицизм|Классицизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170292]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 492
| [[]]
| [[:ru:Дюссельдорфская художественная школа|Дюссельдорфская художественная школа]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q680559]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 493
| [[]]
| [[:ru:Золотой век голландской живописи|Золотой век голландской живописи]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2352880]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 494
| [[]]
| [[:ru:Ампир|Ампир]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191105]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 495
| [[]]
| [[:ru:Готика|Готика]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q46825]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 496
| [[]]
| [[:ru:Маньеризм|Маньеризм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131808]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 497
| [[]]
| [[:ru:Реализм (искусство)|Реализм (искусство)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q10857409]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 498
| [[]]
| [[:ru:Романское искусство|Романское искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q46805]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 499
| [[]]
| [[:ru:Рококо|Рококо]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q122960]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 500
| [[]]
| [[:ru:Модернизм в изобразительном искусстве|Модернизм в изобразительном искусстве]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q38166]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 501
| [[]]
| [[:ru:Абстракционизм|Абстракционизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q128115]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 502
| [[]]
| [[:ru:Абстрактный экспрессионизм|Абстрактный экспрессионизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q177725]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 503
| [[]]
| [[:ru:Ар-деко|Ар-деко]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q173782]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 504
| [[]]
| [[:ru:Модерн|Модерн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q34636]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 505
| [[]]
| [[:ru:Баухаус|Баухаус]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q124354]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 506
| [[]]
| [[:ru:Конструктивизм (искусство)|Конструктивизм (искусство)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q207103]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 507
| [[Кубизм]]
| [[:ru:Кубизм|Кубизм]]
| align=right| 4738


| align=right| [[d:Q42934]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 508
| [[]]
| [[:ru:Дадаизм|Дадаизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q6034]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 509
| [[Экспрессионизм]]
| [[:ru:Экспрессионизм|Экспрессионизм]]
| align=right| 5412


| align=right| [[d:Q80113]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 510
| [[Футуризм]]
| [[:ru:Футуризм|Футуризм]]
| align=right| 11876


| align=right| [[d:Q131221]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 511
| [[İmpressionizm]]
| [[:ru:Импрессионизм|Импрессионизм]]
| align=right| 682


| align=right| [[d:Q40415]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 512
| [[]]
| [[:ru:Китч|Китч]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q131711]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 513
| [[]]
| [[:ru:Неоклассицизм|Неоклассицизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q14378]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 514
| [[]]
| [[:ru:Прерафаэлиты|Прерафаэлиты]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q184814]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 515
| [[]]
| [[:ru:Постимпрессионизм|Постимпрессионизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q166713]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 516
| [[]]
| [[:ru:Супрематизм|Супрематизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q191970]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 517
| [[]]
| [[:ru:Сюрреализм|Сюрреализм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q39427]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 518
| [[]]
| [[:ru:Символизм|Символизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q164800]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 519
| [[]]
| [[:ru:Современное искусство|Современное искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q186030]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 520
| [[]]
| [[:ru:Флюксус|Флюксус]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q108908]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 521
| [[]]
| [[:ru:Кинетическое искусство|Кинетическое искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q466521]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 522
| [[]]
| [[:ru:Ленд-арт|Ленд-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q326478]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 523
| [[]]
| [[:ru:Минимал-арт|Минимал-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q173436]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 524
| [[]]
| [[:ru:Неоэкспрессионизм|Неоэкспрессионизм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q589655]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 525
| [[]]
| [[:ru:Концептуальное искусство|Концептуальное искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q203209]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 526
| [[]]
| [[:ru:Оптическое искусство|Оптическое искусство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q182331]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 527
| [[]]
| [[:ru:Ар брют|Ар брют]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q594150]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 528
| [[]]
| [[:ru:Поп-арт|Поп-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q134147]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 529
| [[]]
| [[:ru:Искусство постмодернизма|Искусство постмодернизма]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q3318563]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 530
| [[]]
| [[:ru:Трансавангард|Трансавангард]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q224885]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 531
| [[]]
| [[:ru:Древесный уголь|Древесный уголь]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q177463]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 532
| [[]]
| [[:ru:Чернила|Чернила]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q127418]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 533
| [[]]
| [[:ru:Краски|Краски]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q174219]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 534
| [[Карандаш]]
| [[:ru:Карандаш|Карандаш]]
| align=right| 1244


| align=right| [[d:Q14674]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 535
| [[]]
| [[:ru:Пигмент|Пигмент]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q161179]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 536
| [[]]
| [[:ru:Ручка (канцелярия)|Ручка (канцелярия)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q165447]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 537
| [[]]
| [[:ru:Дизайн|Дизайн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q82604]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 538
| [[]]
| [[:ru:Графический дизайн|Графический дизайн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q185925]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 539
| [[]]
| [[:ru:Веб-дизайн|Веб-дизайн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q190637]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 540
| [[]]
| [[:ru:Боди-арт|Боди-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q678649]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 541
| [[Каллиграфия]]
| [[:ru:Каллиграфия|Каллиграфия]]
| align=right| 8624


| align=right| [[d:Q12681]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 542
| [[Комикс]]
| [[:ru:Комикс|Комикс]]
| align=right| 3374


| align=right| [[d:Q1004]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 543
| [[]]
| [[:ru:Рисунок|Рисунок]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q93184]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 544
| [[]]
| [[:ru:Энвайронмент (искусство)|Энвайронмент (искусство)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q473743]]
|

|- bgcolor=#E0FFE0
| 545
| [[Мода]]
| [[:ru:Мода|Мода]]
| align=right| 25998


| align=right| [[d:Q12684]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 546
| [[]]
| [[:ru:Народные художественные промыслы|Народные художественные промыслы]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q877729]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 547
| [[]]
| [[:ru:Живопись|Живопись]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11629]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 548
| [[]]
| [[:ru:Палитра|Палитра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q425548]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 549
| [[]]
| [[:ru:Портретная миниатюра|Портретная миниатюра]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q282129]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 550
| [[]]
| [[:ru:Гончарное производство|Гончарное производство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11642]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 551
| [[]]
| [[:ru:Скульптура|Скульптура]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11634]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 552
| [[]]
| [[:ru:Видео-арт|Видео-арт]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q682010]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 553
| [[]]
| [[:ru:Коллаж|Коллаж]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q170593]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 554
| [[]]
| [[:ru:Манга|Манга]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q8274]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 555
| [[]]
| [[:ru:Граффити|Граффити]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q17514]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 556
| [[]]
| [[:ru:Иллюстрация|Иллюстрация]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q178659]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 557
| [[Мозаика]]
| [[:ru:Мозаика|Мозаика]]
| align=right| 1413


| align=right| [[d:Q133067]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 558
| [[]]
| [[:ru:Масляная живопись|Масляная живопись]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q174705]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 559
| [[]]
| [[:ru:Оригами|Оригами]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q83357]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 560
| [[]]
| [[:ru:Акварель|Акварель]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q50030]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 561
| [[Фильм]]
| [[:ru:Фильм|Фильм]]
| align=right| 12164


| align=right| [[d:Q11424]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 562
| [[]]
| [[:ru:Кинотеатр|Кинотеатр]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q41253]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 563
| [[]]
| [[:ru:Мультипликация|Мультипликация]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11425]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 564
| [[Аниме]]
| [[:ru:Аниме|Аниме]]
| align=right| 2393


| align=right| [[d:Q1107]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 565
| [[]]
| [[:ru:Компьютерная анимация|Компьютерная анимация]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q1401416]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 566
| [[]]
| [[:ru:Цветной кинематограф|Цветной кинематограф]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q941530]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 567
| [[]]
| [[:ru:Короткометражный фильм|Короткометражный фильм]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q24862]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 568
| [[]]
| [[:ru:Немой кинематограф|Немой кинематограф]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q226730]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 569
| [[]]
| [[:ru:Кинопроизводство|Кинопроизводство]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q932586]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 570
| [[Кинематограф]]
| [[:ru:Кинематограф|Кинематограф]]
| align=right| 3096


| align=right| [[d:Q590870]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 571
| [[]]
| [[:ru:Монтаж медиаконтента|Монтаж медиаконтента]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q237893]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 572
| [[]]
| [[:ru:Фоли (кинопроизводство)|Фоли (кинопроизводство)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q762316]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 573
| [[]]
| [[:ru:Спецэффект|Спецэффект]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q381243]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 574
| [[]]
| [[:ru:Студийная система|Студийная система]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q11307668]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 575
| [[]]
| [[:ru:Техниколор|Техниколор]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q674564]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 576
| [[]]
| [[:ru:Болливуд|Болливуд]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q93196]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 577
| [[Канн фестивале]]
| [[:ru:Каннский кинофестиваль|Каннский кинофестиваль]]
| align=right| 1842


| align=right| [[d:Q42369]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 578
| [[Оскар премиясе]]
| [[:ru:Оскар (кинопремия)|Оскар (кинопремия)]]
| align=right| 2864


| align=right| [[d:Q19020]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 579
| [[]]
| [[:ru:Голубой мальчик|Голубой мальчик]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q604761]]
|

|- bgcolor=#FFDAB9
| 580
| [[Сократның үлеме]]
| [[:ru:Смерть Сократа|Смерть Сократа]]
| align=right| 14358


| align=right| [[d:Q1752990]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 581
| [[Мона Лиза]]
| [[:ru:Мона Лиза|Мона Лиза]]
| align=right| 972


| align=right| [[d:Q12418]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 582
| [[]]
| [[:ru:Ночной дозор (картина)|Ночной дозор (картина)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q219831]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 583
| [[Кычкыру (рәсем)]]
| [[:ru:Крик (картина Мунка)|Крик (картина Мунка)]]
| align=right| 606


| align=right| [[d:Q471379]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 584
| [[]]
| [[:ru:Тайная вечеря (фреска Леонардо да Винчи)|Тайная вечеря (фреска Леонардо да Винчи)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q128910]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 585
| [[Йолдызлы төн]]
| [[:ru:Звёздная ночь|Звёздная ночь]]
| align=right| 602


| align=right| [[d:Q45585]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 586
| [[Герника (рәсем)]]
| [[:ru:Герника (картина)|Герника (картина)]]
| align=right| 624


| align=right| [[d:Q175036]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 587
| [[]]
| [[:ru:Мыслитель (скульптура)|Мыслитель (скульптура)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q18003128]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 588
| [[]]
| [[:ru:Давид (Микеланджело)|Давид (Микеланджело)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q179900]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 589
| [[]]
| [[:ru:Писающий мальчик|Писающий мальчик]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q152072]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 590
| [[Су кызы (сын)]]
| [[:ru:Русалочка (статуя)|Русалочка (статуя)]]
| align=right| 1991


| align=right| [[d:Q214619]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 591
| [[]]
| [[:ru:Венера Милосская|Венера Милосская]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q151952]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 592
| [[Карсылу һәм җиде кәрлә (мультфильм)]]
| [[:ru:Белоснежка и семь гномов (мультфильм)|Белоснежка и семь гномов (мультфильм)]]
| align=right| 1324


| align=right| [[d:Q134430]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 593
| [[]]
| [[:ru:Гражданин Кейн|Гражданин Кейн]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q24815]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 594
| [[]]
| [[:ru:Лоуренс Аравийский (фильм)|Лоуренс Аравийский (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q228186]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 595
| [[]]
| [[:ru:Звуки музыки (фильм)|Звуки музыки (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q60072]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 596
| [[]]
| [[:ru:Касабланка (фильм)|Касабланка (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q132689]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 597
| [[]]
| [[:ru:Унесённые ветром (фильм)|Унесённые ветром (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q2875]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 598
| [[]]
| [[:ru:Космическая одиссея 2001 года|Космическая одиссея 2001 года]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q103474]]
|

|- bgcolor=#FFFBB3
| 599
| [[Йолдыз сугышлары]]
| [[:ru:Звёздные войны|Звёздные войны]]
| align=right| 6665


| align=right| [[d:Q462]]
|

|- bgcolor=#FFE0E0
| 600
| [[]]
| [[:ru:Крёстный отец (фильм)|Крёстный отец (фильм)]]
| align=right| 0


| align=right| [[d:Q47703]]
|

|}</text>
      <sha1>qi579819ugdvxifr3ekw4byc8ljt3k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Проект:Төмән/Язылган мәкаләләр</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1390389</id>
    <revision>
      <id>6025704</id>
      <parentid>6025609</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таблица */</comment>
      <origin>6025704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2601" sha1="g1h32lhfx9vatv05bcobzt161el2ska" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;height: 300px; border: 1px solid black; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;

{{Userbox
|id       = [[Рәсем:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архив]]
|border-c = #aaaaaa
|info-c   = #f9f9f9
|info     = '''[[Википедия:Проект:Төмән/Язылган мәкаләләр/Архив|Архив]]'''
}}

&lt;!-- Астагы таблицага исемегезне һәм мәкаләне языгыз--&gt;

== Таблица ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Катнашучы
! Мәкаләләр
! Исәп
! Баллар
! Урын
|-
|{{u|Fxan}}
|[[Сәяси психология]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|1
|
|
|-
|{{u|Timlesj}}
|[[Май (химия)]]{{*}} [[Кече планета]]{{*}} [[Беринг диңгезе]]{{*}} [[Везувий]]{{*}} [[Гоби (чүл)]]{{*}} [[Малабо]]{{*}} [[Такла-Макан]]{{*}} [[Парнас]]{{*}} [[Олимп]]{{*}} [[Винсон]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|10
|
|
|-
|{{u|Iluzyash}}
|[[Гарольд Ллойд]]{{*}} [[Сократның үлеме ]]{{*}} [[Санта-Клаус]]{{*}} [[Джеймс Бонд турында китаплар сериясе]]{{*}} [[Леопольд I (Изге Рим императоры)]]{{*}} [[Лаборатория]]{{*}} [[Ричард Бёртон (актёр)]]{{*}} [[Бонни Блэйр]]{{*}} [[Юл билгесе]]{{*}} [[Урман хуҗалыгы]]{{*}} [[Фабрика]]{{*}} [[Укучы]]{{*}} [[Башлангыч белем]]{{*}} [[Кредит картасы]]{{*}} [[Телеуен]]{{*}} [[Рәсемнәрдәге хикәяләр]]{{*}} [[Таҗ]]{{*}} [[Журнал]]{{*}} [[Урлау]]{{*}} [[Педагогика]]{{*}} [[Хәрби кампания]]{{*}} [[Хәрби блокада (камалыш)]]{{*}} [[Көрәш]]{{*}} [[Милитаризм]]{{*}} [[Милләтара низаг]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Чалгы ]]{{*}} [[Урак]]{{*}} [[Киндер сүсе]]{{*}} [[Җил тегермәне]]{{*}} [[Карт һәм диңгез]]{{*}} [[Мандолина]]{{*}} [[Лютня]] {{*}} [[Мюзикл]]{{*}}[[Бродвей театры]]{{*}}[[Регги]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|T1nn27}}
|[[Геноцид]]{{*}} [[]]{{*}}
|1
|
|
|-
|{{u|&lt;!-- Исемегез--&gt;}}
|&lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}} &lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}}
|
|
|
|-
|{{u|&lt;!-- Исемегез--&gt;}}
|&lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}} &lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}}
|
|
|
|}</text>
      <sha1>g1h32lhfx9vatv05bcobzt161el2ska</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025719</id>
      <parentid>6025704</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таблица */</comment>
      <origin>6025719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2648" sha1="rxlh3z7o5ft57tfvcqzhlgey2hz95xp" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;height: 300px; border: 1px solid black; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;

{{Userbox
|id       = [[Рәсем:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архив]]
|border-c = #aaaaaa
|info-c   = #f9f9f9
|info     = '''[[Википедия:Проект:Төмән/Язылган мәкаләләр/Архив|Архив]]'''
}}

&lt;!-- Астагы таблицага исемегезне һәм мәкаләне языгыз--&gt;

== Таблица ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Катнашучы
! Мәкаләләр
! Исәп
! Баллар
! Урын
|-
|{{u|Fxan}}
|[[Сәяси психология]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|1
|
|
|-
|{{u|Timlesj}}
|[[Май (химия)]]{{*}} [[Кече планета]]{{*}} [[Беринг диңгезе]]{{*}} [[Везувий]]{{*}} [[Гоби (чүл)]]{{*}} [[Малабо]]{{*}} [[Такла-Макан]]{{*}} [[Парнас]]{{*}} [[Олимп]]{{*}} [[Винсон]]{{*}} [[Игуасу (шарлавыклар)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|11
|
|
|-
|{{u|Iluzyash}}
|[[Гарольд Ллойд]]{{*}} [[Сократның үлеме ]]{{*}} [[Санта-Клаус]]{{*}} [[Джеймс Бонд турында китаплар сериясе]]{{*}} [[Леопольд I (Изге Рим императоры)]]{{*}} [[Лаборатория]]{{*}} [[Ричард Бёртон (актёр)]]{{*}} [[Бонни Блэйр]]{{*}} [[Юл билгесе]]{{*}} [[Урман хуҗалыгы]]{{*}} [[Фабрика]]{{*}} [[Укучы]]{{*}} [[Башлангыч белем]]{{*}} [[Кредит картасы]]{{*}} [[Телеуен]]{{*}} [[Рәсемнәрдәге хикәяләр]]{{*}} [[Таҗ]]{{*}} [[Журнал]]{{*}} [[Урлау]]{{*}} [[Педагогика]]{{*}} [[Хәрби кампания]]{{*}} [[Хәрби блокада (камалыш)]]{{*}} [[Көрәш]]{{*}} [[Милитаризм]]{{*}} [[Милләтара низаг]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Чалгы ]]{{*}} [[Урак]]{{*}} [[Киндер сүсе]]{{*}} [[Җил тегермәне]]{{*}} [[Карт һәм диңгез]]{{*}} [[Мандолина]]{{*}} [[Лютня]] {{*}} [[Мюзикл]]{{*}}[[Бродвей театры]]{{*}}[[Регги]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|T1nn27}}
|[[Геноцид]]{{*}} [[]]{{*}}
|1
|
|
|-
|{{u|&lt;!-- Исемегез--&gt;}}
|&lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}} &lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}}
|
|
|
|-
|{{u|&lt;!-- Исемегез--&gt;}}
|&lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}} &lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}}
|
|
|
|}</text>
      <sha1>rxlh3z7o5ft57tfvcqzhlgey2hz95xp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025726</id>
      <parentid>6025719</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таблица */</comment>
      <origin>6025726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2686" sha1="6dty84q39hxajxxjg9adz8ka6gh8dfg" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;height: 300px; border: 1px solid black; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;

{{Userbox
|id       = [[Рәсем:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архив]]
|border-c = #aaaaaa
|info-c   = #f9f9f9
|info     = '''[[Википедия:Проект:Төмән/Язылган мәкаләләр/Архив|Архив]]'''
}}

&lt;!-- Астагы таблицага исемегезне һәм мәкаләне языгыз--&gt;

== Таблица ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Катнашучы
! Мәкаләләр
! Исәп
! Баллар
! Урын
|-
|{{u|Fxan}}
|[[Сәяси психология]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|1
|
|
|-
|{{u|Timlesj}}
|[[Май (химия)]]{{*}} [[Кече планета]]{{*}} [[Беринг диңгезе]]{{*}} [[Везувий]]{{*}} [[Гоби (чүл)]]{{*}} [[Малабо]]{{*}} [[Такла-Макан]]{{*}} [[Парнас]]{{*}} [[Олимп]]{{*}} [[Винсон]]{{*}} [[Игуасу (шарлавыклар)]]{{*}} [[Көньяк поляр түгәрәк]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|12
|
|
|-
|{{u|Iluzyash}}
|[[Гарольд Ллойд]]{{*}} [[Сократның үлеме ]]{{*}} [[Санта-Клаус]]{{*}} [[Джеймс Бонд турында китаплар сериясе]]{{*}} [[Леопольд I (Изге Рим императоры)]]{{*}} [[Лаборатория]]{{*}} [[Ричард Бёртон (актёр)]]{{*}} [[Бонни Блэйр]]{{*}} [[Юл билгесе]]{{*}} [[Урман хуҗалыгы]]{{*}} [[Фабрика]]{{*}} [[Укучы]]{{*}} [[Башлангыч белем]]{{*}} [[Кредит картасы]]{{*}} [[Телеуен]]{{*}} [[Рәсемнәрдәге хикәяләр]]{{*}} [[Таҗ]]{{*}} [[Журнал]]{{*}} [[Урлау]]{{*}} [[Педагогика]]{{*}} [[Хәрби кампания]]{{*}} [[Хәрби блокада (камалыш)]]{{*}} [[Көрәш]]{{*}} [[Милитаризм]]{{*}} [[Милләтара низаг]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Чалгы ]]{{*}} [[Урак]]{{*}} [[Киндер сүсе]]{{*}} [[Җил тегермәне]]{{*}} [[Карт һәм диңгез]]{{*}} [[Мандолина]]{{*}} [[Лютня]] {{*}} [[Мюзикл]]{{*}}[[Бродвей театры]]{{*}}[[Регги]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|T1nn27}}
|[[Геноцид]]{{*}} [[]]{{*}}
|1
|
|
|-
|{{u|&lt;!-- Исемегез--&gt;}}
|&lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}} &lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}}
|
|
|
|-
|{{u|&lt;!-- Исемегез--&gt;}}
|&lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}} &lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}}
|
|
|
|}</text>
      <sha1>6dty84q39hxajxxjg9adz8ka6gh8dfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025737</id>
      <parentid>6025726</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таблица */</comment>
      <origin>6025737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2779" sha1="n5dhi1eiqmor18hzr7c2w4cdyy7aysy" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;height: 300px; border: 1px solid black; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;

{{Userbox
|id       = [[Рәсем:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архив]]
|border-c = #aaaaaa
|info-c   = #f9f9f9
|info     = '''[[Википедия:Проект:Төмән/Язылган мәкаләләр/Архив|Архив]]'''
}}

&lt;!-- Астагы таблицага исемегезне һәм мәкаләне языгыз--&gt;

== Таблица ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Катнашучы
! Мәкаләләр
! Исәп
! Баллар
! Урын
|-
|{{u|Fxan}}
|[[Сәяси психология]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|1
|
|
|-
|{{u|Timlesj}}
|[[Май (химия)]]{{*}} [[Кече планета]]{{*}} [[Беринг диңгезе]]{{*}} [[Везувий]]{{*}} [[Гоби (чүл)]]{{*}} [[Малабо]]{{*}} [[Такла-Макан]]{{*}} [[Парнас]]{{*}} [[Олимп]]{{*}} [[Винсон]]{{*}} [[Игуасу (шарлавыклар)]]{{*}} [[Көньяк поляр түгәрәк]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|12
|
|
|-
|{{u|Iluzyash}}
|[[Гарольд Ллойд]]{{*}} [[Сократның үлеме ]]{{*}} [[Санта-Клаус]]{{*}} [[Джеймс Бонд турында китаплар сериясе]]{{*}} [[Леопольд I (Изге Рим императоры)]]{{*}} [[Лаборатория]]{{*}} [[Ричард Бёртон (актёр)]]{{*}} [[Бонни Блэйр]]{{*}} [[Юл билгесе]]{{*}} [[Урман хуҗалыгы]]{{*}} [[Фабрика]]{{*}} [[Укучы]]{{*}} [[Башлангыч белем]]{{*}} [[Кредит картасы]]{{*}} [[Телеуен]]{{*}} [[Рәсемнәрдәге хикәяләр]]{{*}} [[Таҗ]]{{*}} [[Журнал]]{{*}} [[Урлау]]{{*}} [[Педагогика]]{{*}} [[Хәрби кампания]]{{*}} [[Хәрби блокада (камалыш)]]{{*}} [[Көрәш]]{{*}} [[Милитаризм]]{{*}} [[Милләтара низаг]]{{*}} [[Горурлык]]{{*}} [[Өмет]]{{*}} [[Шик]]{{*}} [[Олы кеше]]{{*}} [[Елау]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|30
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Чалгы ]]{{*}} [[Урак]]{{*}} [[Киндер сүсе]]{{*}} [[Җил тегермәне]]{{*}} [[Карт һәм диңгез]]{{*}} [[Мандолина]]{{*}} [[Лютня]] {{*}} [[Мюзикл]]{{*}}[[Бродвей театры]]{{*}}[[Регги]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|T1nn27}}
|[[Геноцид]]{{*}} [[]]{{*}}
|1
|
|
|-
|{{u|&lt;!-- Исемегез--&gt;}}
|&lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}} &lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}}
|
|
|
|-
|{{u|&lt;!-- Исемегез--&gt;}}
|&lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}} &lt;!-- [[мәкалә исеме]]--&gt;{{*}}
|
|
|
|}</text>
      <sha1>n5dhi1eiqmor18hzr7c2w4cdyy7aysy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Порше чакыруы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1487940</id>
    <revision>
      <id>6025794</id>
      <parentid>5770189</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Яңа төркемнәр.</comment>
      <origin>6025794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1766" sha1="9vd31xkuj412kixwr04nx7oo5k7r3hl" xml:space="preserve">{{Санак уены|Уйлап табучы=[[Sony Computer Entertainment Europe]]|Чыгаручы=[[Sony Computer Entertainment]]|Платформа=PlayStation|Чыгу көне=[[Европа]]: 1997 ел, 11 апрель&lt;br /&gt;[[Төньяк Америка]]: 1997 ел, 5 август&lt;br /&gt;[[Япония]]: 1997 ел, 25 сентябрь|Уен баскычы=Беркулланучылы һәм күпкулланучылы}}

'''Порше чакыруы''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Porsche Challenge'') — ул 1997 елгы узыш видео уены, аны ''Sony Computer Entertainment'' компаниясе ''PlayStation'' өчен булдырган һәм чыгарган. Порше Бокстер автомобильләре уенчы һәм санак контрольдә тоткан машиналар тәшкил итә. Уен катнаш күзәтүләр алган.

[[Төркем:1997 елгы санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы һәм беркулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:ПлейСтейшн өчен уеннар]]
[[Төркем:ПлейСтейшн өчен генә чыгарылган уеннар]]
[[Төркем:Порше]]
[[Төркем:Порше машиналары күрсәткән санак уеннары]]
[[Төркем:Автомобиль бренды буенча узыш уеннары]]
[[Төркем:Санак узыш уеннары]]
[[Төркем:Сони Интерактив Энтертэйнмент санак уеннары]]
[[Төркем:Тим Сохо санак уеннары]]
[[Төркем:Берләшкән Патшалыкта булдырылган санак уеннары]]</text>
      <sha1>9vd31xkuj412kixwr04nx7oo5k7r3hl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025795</id>
      <parentid>6025794</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1768" sha1="ancxocf34q6n4xy0lltpvrwybmqgpht" xml:space="preserve">{{Санак уены|Уйлап табучы=[[Sony Computer Entertainment Europe]]|Чыгаручы=[[Sony Computer Entertainment]]|Платформа=[[ПлейСтейшн (консоль)|ПлейСтейшн]]|Чыгу көне=[[Европа]]: 1997 ел, 11 апрель&lt;br /&gt;[[Төньяк Америка]]: 1997 ел, 5 август&lt;br /&gt;[[Япония]]: 1997 ел, 25 сентябрь|Уен төре=[[Узыш уены]]}}

'''Порше чакыруы''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Porsche Challenge'') — ул 1997 елгы узыш видео уены, аны ''Sony Computer Entertainment'' компаниясе ''PlayStation'' өчен булдырган һәм чыгарган. Порше Бокстер автомобильләре уенчы һәм санак контрольдә тоткан машиналар тәшкил итә. Уен катнаш күзәтүләр алган.

[[Төркем:1997 елгы санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы һәм беркулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:ПлейСтейшн өчен уеннар]]
[[Төркем:ПлейСтейшн өчен генә чыгарылган уеннар]]
[[Төркем:Порше]]
[[Төркем:Порше машиналары күрсәткән санак уеннары]]
[[Төркем:Автомобиль бренды буенча узыш уеннары]]
[[Төркем:Санак узыш уеннары]]
[[Төркем:Сони Интерактив Энтертэйнмент санак уеннары]]
[[Төркем:Тим Сохо санак уеннары]]
[[Төркем:Берләшкән Патшалыкта булдырылган санак уеннары]]</text>
      <sha1>ancxocf34q6n4xy0lltpvrwybmqgpht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тизлеккә сусау: Югары ставкалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1487941</id>
    <revision>
      <id>6025662</id>
      <parentid>5987491</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Яңа төркемнәр һәм берничә кечкенә үзгәреш.</comment>
      <origin>6025662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6393" sha1="j7wcnepl21vpnt223uyo3w4y2ulo65n" xml:space="preserve">
{{Санак уены|Уйлап табучы={{Байрак|Канада}} [[EA Ванкувер|EA Канада]] (ПС)&lt;br /&gt;
{{Байрак|АКШ}} EA Сиэтл (Шәхси санак)|Чыгаручы=[[Electronic Arts]]|Продюсер=Ханно Лемке|Композитор=[[Ром Ди Приско]]&lt;br /&gt;
[[Саки Каскас]]&lt;br /&gt;
Криспин Хэндс|Платформа=[[ПлейСтейшн (консоль)|ПлейСтейшн]]&lt;br /&gt;
[[Microsoft Windows]]|Чыгу көне=&lt;b&gt;ПлейСтейшн&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
[[Төньяк Америка]]: 1999 ел, 24 март&lt;br /&gt;
[[Европа]]: 1999 ел, 2 апрель&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;Windows&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
[[Төньяк Америка]]: 1999 ел, 16 июнь&lt;br /&gt;
[[Бөекбритания]]: 1999 ел, 25 июнь|Уен төре=[[Узыш уены]]|Рәсем=Тизлеккә сусау Югары ставкалар тышлыгы.jpg|Исеме=Тизлеккә сусау: Югары ставкалар|Имза=&lt;i&gt;Windows&lt;/i&gt; өчен уенның Төньяк Америкадагы басмасының тышлыгы.}}'''''Тизлеккә сусау: Югары ставкалар''''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: High Stakes''')''''', [[Европа|Ауропада]] Тизлеккә сусау: Юл чакыруы ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: Road Challenge'') исеме астында билгеле — ''[[EA Ванкувер]]'' һәм ''EA Сиэтл'' булдырган һәм ''[[Electronic Arts]]'' ''[[ПлейСтейшн (консоль)|ПлейСтейшн]]'' һәм ''[[Microsoft Windows|Windows]]'' өчен чыгарган 1999 елгы [[узыш уены]]. Ул [[Тизлеккә сусау|Тизлеккә сусау сериясенең]] дүртенче уены һәм [[Тизлеккә сусау III: Эссе кугын]] дәвамы. Үз борынгылары белән чагыштырганда, уен реалистиграк элементлар кертә һәм бәрелештән соң машинаның җитештерүчәнлеген киметүче зыянны өсти. Ул шулай ук икътисадта нигезләнгән ярышларны өстәгән, анда уенчылар төзәтү, сатып алу, яки машиналар үзгәртү өчен түгелә алган акча алалар. [[Тизлеккә сусау III: Эссе кугын|ТС: ЭКда]] туган Эссе кугын режимы яңа опцияләр белән киңәйтелгәч, уенчыларга узышчыларны туктатырга тырышучы полиция кугыннарын контрольдә тотарга рөхсәт иткән.

Югары ставкалар риск һәм нәтиҗәләр хисе җиткерү өчен ясалган, бу идея нигездә уендагы “Югары ставкалар” режимында күрсәтелгән, анда уенчы үз сакланган машинасын югалта ала. ''[[Electronic Arts|EA]]'' автомобильләр җитештерүчеләрне үзләренең машиналарына зыянны алырга рөхсәт итәргә ышандырырга тиеш иде, чөнки уен үзенә лицензияләнгән машиналар кертә. ЮС шулай ук [[Порше чакыруы]] уеныннан соң узыш уеннарында булмаган [[Porsche|Порше]] лицензиясен кайтарган. Уенны кайвакыт [[Гран туризмо (1997 елгы санак уены)|Гран туризмо]] белән чагыштыру торган күзәтүчеләр уңай иделәр. Алар аның графикасын, ясалма интеллектын һәм реалистик элементларын мактаганнар, ләкин кадрларның тотрыксыз ешлыгын тәнкыйтьләгәннәр. [[Компьютер гейминг ворлд]] ''Windows'' юрамасына Елның узыш уенын биргән. 2000 елда ''[[Тизлеккә сусау: Порше ихтыярлы]]'' уенның дәвамы булып чыккан.

[[Төркем:1999 елгы санак уеннары]]
[[Төркем:Санак узыш уеннары]]
[[Төркем:EA Сиэтл санак уеннары]]
[[Төркем:EA Ванкувер санак уеннары]]
[[Төркем:Electronic Arts санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы һәм беркулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы онлайн-уеннар]]
[[Төркем:Тизлеккә сусау санак уеннары]]
[[Төркем:ПлейСтейшн өчен уеннар]]
[[Төркем:Бүленгән экран белән күпкулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Полиция турында санак уеннары]]
[[Төркем:Канадада булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Америка Кушма Штатларында булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы Ром ди Приско тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы Саки Каскас тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Канадада узган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Англиядә узган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Франциядә узган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Алманиядә узган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Италиядә узган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Шотландиядә узган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Испаниядә узган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Америка Кушма Штатларында узган санак уеннары]]
[[Төркем:Windows өчен уеннар]]</text>
      <sha1>j7wcnepl21vpnt223uyo3w4y2ulo65n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тизлеккә сусау: Баз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1487988</id>
    <revision>
      <id>6025634</id>
      <parentid>6025263</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8999" sha1="g0nft2vuhmkn4rzwwrura6t0kqt8zhg" xml:space="preserve">
{{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау: Баз|Уйлап табучы={{Байрак|Канада}} [[EA Блэк Бокс]]&lt;br/&gt;
{{Байрак|Англия}} Покетирс (GBA)|Чыгаручы={{Байрак|АКШ}} [[Electronic Arts]]|Платформа=GameCube&lt;br/&gt;
[[ПлейСтейшн 2]]&lt;br/&gt;
[[Windows]]&lt;br/&gt;
[[Иксбокс (консоль)|Иксбокс]]&lt;br/&gt;
Game Boy Advance&lt;br/&gt;
Arcade&lt;br/&gt;|Чыгу көне=2003 ел, 17 ноябрь|Рәсем=Тизлеккә сусау Баз тышлыгы.jpg|Имза=Уенның тышлыгы|Уен төре=[[Узыш уены]]}}'''''Тизлеккә сусау: Баз'''''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: Underground'') — ул [[Тизлеккә сусау]] сериясенең җиденче уены булып һәм [[Тизлеккә сусау: Эссе кугын 2|Эссе кугын 2'не]] (2002) арттан барып торган 2003 елгы [[Санак уены|санак]] [[узыш уены]]. ''EA Black Box'' аны булдырган һәм ''[[Electronic Arts]]'' чыгарган. Өч уен юрамасы ясалган: бер консольләр һәм ''[[Windows]]'' өчен, ә башка ''Game Boy Advance'' өчен. 2 елдан соң ''Global VR'' аркада юрамасын булдырган һәм Конами белән бергә аны чыгарган.

Спорт һәм супер машиналарын күрсәтә торган әүвәлге Тизлеккә сусау уеннарыннан аермалы буларак, Баз “импорт сәхнәсе”([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Import scene'') белән бәйле булган машиналар тәкъдим итә. Ул беренче карьера режимын тәкъдим итә торган уен булган, анда язылган хикәя һәм уенчыларга үз машиналарын җитештерүчәнлек һәм кыяфәт детальләре зур саны белән тулысынча үзгәртергә рөхсәт итүче гараж режимы бар. Барлык узышлар уйлап чыгарылган Олимпик Ситидә үтәләр.

15 миллион күчермә саткач һәм уңай күзәтүләрне алгач, Баз уңышлы булган. 2004 елда [[Тизлеккә сусау: Баз 2]] аның арттан чыккан.

== Хикәя ==
Уен Олимпик Ситидә(нигездә [[Сиэтл|Сиэтлдан]] нигезләнгән уйлап чыгарылган һәм якындагы Олимпик милли паркы хөрмәтенә аталган кала) урнашкан түгәрәк уенда башлана, анда уенчы ак уникаль ябыштырулар җыелмасына һәм киң машина тышлыгына июче ''Honda/Acura Integra Type R'' ны йөртә. Ул ышанычлы рәвештә җиңә, ләкин Саманта исемле хатын-кыз аны хыялларыннан уятты.

Саманта ул уенчыны импорт мәдәнияте сәхнәсе һәм канунсыз урам узышлары аша үткергән уенчының Олимпик Ситидәге контакты. Уенчының сайлавында көлүгә карамастан, ул аңа аның беренче машинасын сатып алырга булыша һәм җирле урам узышчылары, шул исәптән түгәрәк узышларны тәкъдим итә торган Хосе, драг узышларын тәкъдим итә торган Клач һәм шуу ярышларын тәкъдим итә торган Дёрт, турында сөйли. Җиденче ярышта уенчы Саманта аша Ти Джейны очраша. Ти Джей уенчыга күптөрле җитештерүчәнлек детальләрен аннан соң алыр әгәр уенчы аның вакыт узышларында җиңсә. Саманта шулай ук уенчыга вакыт ярышлары тәкъдим итә, аларда җиңгәч, уенчы уникаль тышкы үзгәрешләр ала.

Ахырда уенчы “Көнчыгыш узышчылар” Чад, Курт һәм Тодд исемле әгъзаларын узышчылар рейтингындагы урын өчен җиңгәч, алар уенчыга игътибар итәләр. Эдди һәм аның хатын-кызы булган Меллиса уенчыны күреп алалар. Эдди Олимпик Сити иң яхшы башлаучы узышчы. Уенчы аны тәэсирләндерми, шуңа күрә Эдди аны машина йөртү осталыгы өчен мыскыллый. Ул бер ярышта хәтта уенчының йөзенә акча ташлап “йортка тизрәк кайту өчен такси кулланырга” да дип сорый һәм такси чакыра.

Вакытлар узу белән уенчы артык күп хөрмәт алгач, Эдди аны игътибарсыз калдыра алмый һәм аны рейтингта урын өчен Саматна белән узышырга чакыра. Саманта ачуы моның аркасында чыга һәм ул узышта үз Honda Civic Si енең двигателен ватып оттыра. Аннары Ти Джей аның машинасын ала. Уенчының аның белән узышырга теләге һәм Ти Джейга үз машинасын югалтуы аркасында Саманта уенчыдан дистанцияләнә, ләкин уенчы узышларга тәкъдимнәр алуын дәвам итә.

Ахырга килеп, уенчы Чадны, Кёртны һәм Тоддны аларның рангларының беренче урыннары өчен җиңә. Аннары ул Ти Джейны Самантаның Сивиге өчен җиңгәч, ул Самантага машинаны кайтара һәм шулай дуслыкны торгыза. Саманта уенчыга уникаль тышкы кыяфәт сайларга рөхсәт итә.

Аннары Эдди уенчыны узышка чакыра һәм оттыра. Ниндидер билгесез узышчы үз Ниссан 350Z е белән уенчыны соңгы дүрт даирәле түгәрәк ярышка чакыра. Шул машина йөртүче Меллиса икән. Аның чакыруын кабул иткәч һәм җиңгәч, уенчы Олимпик Ситидә иң яхшы идән астындагы узышчы була.

[[Төркем:2003 елгы санак уеннары]]
[[Төркем:Аркада санак уеннары]]
[[Төркем:EA Блэк Бокс санак уеннары]]
[[Төркем:Electronic Arts санак уеннары]]
[[Төркем:Гейм Бой Адванс өчен санак уеннары]]
[[Төркем:ГеймКьюб өчен санак уеннары]]
[[Төркем:Глобал ВР санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы һәм беркулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы онлайн-уеннары]]
[[Төркем:Тизлеккә сусау санак уеннары]]
[[Төркем:ПлейСтейшн 2 өчен чыгарылган санак уеннары]]
[[Төркем:Покетирс санак уеннары]]
[[Төркем:Бүленгән экран белән күпкулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Урам узышлары турында санак уеннары]]
[[Төркем:Үз сериясен яңадан кабызган санак уеннары]]
[[Төркем:Канадада булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Берләшкән Патшалыкта булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Америка Кушма Штатларында булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы Аллистэр Бримбл тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы БТ (музыкант) тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Америка Кушма Штатларында узган санак уеннары]]
[[Төркем:Кросс-платформалы санак уеннары]]
[[Төркем:Windows өчен уеннар]]
[[Төркем:Иксбокс өчен чыгарылган санак уеннары]]</text>
      <sha1>g0nft2vuhmkn4rzwwrura6t0kqt8zhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025635</id>
      <parentid>6025634</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9121" sha1="avivucxue2qhxi8u6kp4tnh04mr3x24" xml:space="preserve">
{{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау: Баз|Уйлап табучы={{Байрак|Канада}} [[EA Блэк Бокс]]&lt;br/&gt;
{{Байрак|Англия}} Покетирс (GBA)|Чыгаручы={{Байрак|АКШ}} [[Electronic Arts]]|Платформа=[[ГеймКьюб]]&lt;br/&gt;
[[ПлейСтейшн 2]]&lt;br/&gt;
[[Windows]]&lt;br/&gt;
[[Иксбокс (консоль)|Иксбокс]]&lt;br/&gt;
[[Гейм Бой Адванс]]&lt;br/&gt;
Аркада автоматлары&lt;br/&gt;|Чыгу көне=2003 ел, 17 ноябрь|Рәсем=Тизлеккә сусау Баз тышлыгы.jpg|Имза=Уенның тышлыгы|Уен төре=[[Узыш уены]]}}'''''Тизлеккә сусау: Баз'''''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: Underground'') — ул [[Тизлеккә сусау]] сериясенең җиденче уены булып һәм [[Тизлеккә сусау: Эссе кугын 2|Эссе кугын 2'не]] (2002) арттан барып торган 2003 елгы [[Санак уены|санак]] [[узыш уены]]. ''[[EA Блэк Бокс]]'' аны [[Санак уеннары булдыручысы|булдырган]] һәм ''[[Electronic Arts]]'' чыгарган. Өч уен юрамасы ясалган: бер консольләр һәм ''[[Windows]]'' өчен, ә башка ''Game Boy Advance'' өчен. 2 елдан соң ''Global VR'' аркада юрамасын булдырган һәм Конами белән бергә аны чыгарган.

Спорт һәм супер машиналарын күрсәтә торган әүвәлге Тизлеккә сусау уеннарыннан аермалы буларак, Баз “импорт сәхнәсе”([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Import scene'') белән бәйле булган машиналар тәкъдим итә. Ул беренче карьера режимын тәкъдим итә торган уен булган, анда язылган хикәя һәм уенчыларга үз машиналарын җитештерүчәнлек һәм кыяфәт детальләре зур саны белән тулысынча үзгәртергә рөхсәт итүче гараж режимы бар. Барлык узышлар уйлап чыгарылган Олимпик Ситидә үтәләр.

15 миллион күчермә саткач һәм уңай күзәтүләрне алгач, Баз уңышлы булган. 2004 елда [[Тизлеккә сусау: Баз 2]] аның арттан чыккан.

== Хикәя ==
Уен Олимпик Ситидә(нигездә [[Сиэтл|Сиэтлдан]] нигезләнгән уйлап чыгарылган һәм якындагы Олимпик милли паркы хөрмәтенә аталган кала) урнашкан түгәрәк уенда башлана, анда уенчы ак уникаль ябыштырулар җыелмасына һәм киң машина тышлыгына июче ''Honda/Acura Integra Type R'' ны йөртә. Ул ышанычлы рәвештә җиңә, ләкин Саманта исемле хатын-кыз аны хыялларыннан уятты.

Саманта ул уенчыны импорт мәдәнияте сәхнәсе һәм канунсыз урам узышлары аша үткергән уенчының Олимпик Ситидәге контакты. Уенчының сайлавында көлүгә карамастан, ул аңа аның беренче машинасын сатып алырга булыша һәм җирле урам узышчылары, шул исәптән түгәрәк узышларны тәкъдим итә торган Хосе, драг узышларын тәкъдим итә торган Клач һәм шуу ярышларын тәкъдим итә торган Дёрт, турында сөйли. Җиденче ярышта уенчы Саманта аша Ти Джейны очраша. Ти Джей уенчыга күптөрле җитештерүчәнлек детальләрен аннан соң алыр әгәр уенчы аның вакыт узышларында җиңсә. Саманта шулай ук уенчыга вакыт ярышлары тәкъдим итә, аларда җиңгәч, уенчы уникаль тышкы үзгәрешләр ала.

Ахырда уенчы “Көнчыгыш узышчылар” Чад, Курт һәм Тодд исемле әгъзаларын узышчылар рейтингындагы урын өчен җиңгәч, алар уенчыга игътибар итәләр. Эдди һәм аның хатын-кызы булган Меллиса уенчыны күреп алалар. Эдди Олимпик Сити иң яхшы башлаучы узышчы. Уенчы аны тәэсирләндерми, шуңа күрә Эдди аны машина йөртү осталыгы өчен мыскыллый. Ул бер ярышта хәтта уенчының йөзенә акча ташлап “йортка тизрәк кайту өчен такси кулланырга” да дип сорый һәм такси чакыра.

Вакытлар узу белән уенчы артык күп хөрмәт алгач, Эдди аны игътибарсыз калдыра алмый һәм аны рейтингта урын өчен Саматна белән узышырга чакыра. Саманта ачуы моның аркасында чыга һәм ул узышта үз Honda Civic Si енең двигателен ватып оттыра. Аннары Ти Джей аның машинасын ала. Уенчының аның белән узышырга теләге һәм Ти Джейга үз машинасын югалтуы аркасында Саманта уенчыдан дистанцияләнә, ләкин уенчы узышларга тәкъдимнәр алуын дәвам итә.

Ахырга килеп, уенчы Чадны, Кёртны һәм Тоддны аларның рангларының беренче урыннары өчен җиңә. Аннары ул Ти Джейны Самантаның Сивиге өчен җиңгәч, ул Самантага машинаны кайтара һәм шулай дуслыкны торгыза. Саманта уенчыга уникаль тышкы кыяфәт сайларга рөхсәт итә.

Аннары Эдди уенчыны узышка чакыра һәм оттыра. Ниндидер билгесез узышчы үз Ниссан 350Z е белән уенчыны соңгы дүрт даирәле түгәрәк ярышка чакыра. Шул машина йөртүче Меллиса икән. Аның чакыруын кабул иткәч һәм җиңгәч, уенчы Олимпик Ситидә иң яхшы идән астындагы узышчы була.

[[Төркем:2003 елгы санак уеннары]]
[[Төркем:Аркада санак уеннары]]
[[Төркем:EA Блэк Бокс санак уеннары]]
[[Төркем:Electronic Arts санак уеннары]]
[[Төркем:Гейм Бой Адванс өчен санак уеннары]]
[[Төркем:ГеймКьюб өчен санак уеннары]]
[[Төркем:Глобал ВР санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы һәм беркулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы онлайн-уеннары]]
[[Төркем:Тизлеккә сусау санак уеннары]]
[[Төркем:ПлейСтейшн 2 өчен чыгарылган санак уеннары]]
[[Төркем:Покетирс санак уеннары]]
[[Төркем:Бүленгән экран белән күпкулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Урам узышлары турында санак уеннары]]
[[Төркем:Үз сериясен яңадан кабызган санак уеннары]]
[[Төркем:Канадада булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Берләшкән Патшалыкта булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Америка Кушма Штатларында булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы Аллистэр Бримбл тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы БТ (музыкант) тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Америка Кушма Штатларында узган санак уеннары]]
[[Төркем:Кросс-платформалы санак уеннары]]
[[Төркем:Windows өчен уеннар]]
[[Төркем:Иксбокс өчен чыгарылган санак уеннары]]</text>
      <sha1>avivucxue2qhxi8u6kp4tnh04mr3x24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025636</id>
      <parentid>6025635</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9153" sha1="essac6v9p3nlj0fi8f428powtbx24d9" xml:space="preserve">
{{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау: Баз|Уйлап табучы={{Байрак|Канада}} [[EA Блэк Бокс]]&lt;br/&gt;
{{Байрак|Англия}} Покетирс (GBA)|Чыгаручы={{Байрак|АКШ}} [[Electronic Arts]]|Платформа=[[ГеймКьюб]]&lt;br/&gt;
[[ПлейСтейшн 2]]&lt;br/&gt;
[[Windows]]&lt;br/&gt;
[[Иксбокс (консоль)|Иксбокс]]&lt;br/&gt;
[[Гейм Бой Адванс]]&lt;br/&gt;
Аркада автоматлары&lt;br/&gt;|Чыгу көне=2003 ел, 17 ноябрь|Рәсем=Тизлеккә сусау Баз тышлыгы.jpg|Имза=Уенның тышлыгы|Уен төре=[[Узыш уены]]}}'''''Тизлеккә сусау: Баз'''''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: Underground'') — ул [[Тизлеккә сусау]] сериясенең җиденче уены булып һәм [[Тизлеккә сусау: Эссе кугын 2|Эссе кугын 2'не]] (2002) арттан барып торган 2003 елгы [[Санак уены|санак]] [[узыш уены]]. ''[[EA Блэк Бокс]]'' аны [[Санак уеннары булдыручысы|булдырган]] һәм ''[[Electronic Arts]]'' чыгарган. Өч уен юрамасы ясалган: бер консольләр һәм ''[[Windows]]'' өчен, ә башка ''[[Гейм Бой Адванс]]'' өчен. 2 елдан соң ''[[Глобал ВР]]'' аркада юрамасын булдырган һәм [[Конами]] белән бергә аны чыгарган.

Спорт һәм супер машиналарын күрсәтә торган әүвәлге Тизлеккә сусау уеннарыннан аермалы буларак, Баз “импорт сәхнәсе”([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Import scene'') белән бәйле булган машиналар тәкъдим итә. Ул беренче карьера режимын тәкъдим итә торган уен булган, анда язылган хикәя һәм уенчыларга үз машиналарын җитештерүчәнлек һәм кыяфәт детальләре зур саны белән тулысынча үзгәртергә рөхсәт итүче гараж режимы бар. Барлык узышлар уйлап чыгарылган Олимпик Ситидә үтәләр.

15 миллион күчермә саткач һәм уңай күзәтүләрне алгач, Баз уңышлы булган. 2004 елда [[Тизлеккә сусау: Баз 2]] аның арттан чыккан.

== Хикәя ==
Уен Олимпик Ситидә(нигездә [[Сиэтл|Сиэтлдан]] нигезләнгән уйлап чыгарылган һәм якындагы Олимпик милли паркы хөрмәтенә аталган кала) урнашкан түгәрәк уенда башлана, анда уенчы ак уникаль ябыштырулар җыелмасына һәм киң машина тышлыгына июче ''Honda/Acura Integra Type R'' ны йөртә. Ул ышанычлы рәвештә җиңә, ләкин Саманта исемле хатын-кыз аны хыялларыннан уятты.

Саманта ул уенчыны импорт мәдәнияте сәхнәсе һәм канунсыз урам узышлары аша үткергән уенчының Олимпик Ситидәге контакты. Уенчының сайлавында көлүгә карамастан, ул аңа аның беренче машинасын сатып алырга булыша һәм җирле урам узышчылары, шул исәптән түгәрәк узышларны тәкъдим итә торган Хосе, драг узышларын тәкъдим итә торган Клач һәм шуу ярышларын тәкъдим итә торган Дёрт, турында сөйли. Җиденче ярышта уенчы Саманта аша Ти Джейны очраша. Ти Джей уенчыга күптөрле җитештерүчәнлек детальләрен аннан соң алыр әгәр уенчы аның вакыт узышларында җиңсә. Саманта шулай ук уенчыга вакыт ярышлары тәкъдим итә, аларда җиңгәч, уенчы уникаль тышкы үзгәрешләр ала.

Ахырда уенчы “Көнчыгыш узышчылар” Чад, Курт һәм Тодд исемле әгъзаларын узышчылар рейтингындагы урын өчен җиңгәч, алар уенчыга игътибар итәләр. Эдди һәм аның хатын-кызы булган Меллиса уенчыны күреп алалар. Эдди Олимпик Сити иң яхшы башлаучы узышчы. Уенчы аны тәэсирләндерми, шуңа күрә Эдди аны машина йөртү осталыгы өчен мыскыллый. Ул бер ярышта хәтта уенчының йөзенә акча ташлап “йортка тизрәк кайту өчен такси кулланырга” да дип сорый һәм такси чакыра.

Вакытлар узу белән уенчы артык күп хөрмәт алгач, Эдди аны игътибарсыз калдыра алмый һәм аны рейтингта урын өчен Саматна белән узышырга чакыра. Саманта ачуы моның аркасында чыга һәм ул узышта үз Honda Civic Si енең двигателен ватып оттыра. Аннары Ти Джей аның машинасын ала. Уенчының аның белән узышырга теләге һәм Ти Джейга үз машинасын югалтуы аркасында Саманта уенчыдан дистанцияләнә, ләкин уенчы узышларга тәкъдимнәр алуын дәвам итә.

Ахырга килеп, уенчы Чадны, Кёртны һәм Тоддны аларның рангларының беренче урыннары өчен җиңә. Аннары ул Ти Джейны Самантаның Сивиге өчен җиңгәч, ул Самантага машинаны кайтара һәм шулай дуслыкны торгыза. Саманта уенчыга уникаль тышкы кыяфәт сайларга рөхсәт итә.

Аннары Эдди уенчыны узышка чакыра һәм оттыра. Ниндидер билгесез узышчы үз Ниссан 350Z е белән уенчыны соңгы дүрт даирәле түгәрәк ярышка чакыра. Шул машина йөртүче Меллиса икән. Аның чакыруын кабул иткәч һәм җиңгәч, уенчы Олимпик Ситидә иң яхшы идән астындагы узышчы була.

[[Төркем:2003 елгы санак уеннары]]
[[Төркем:Аркада санак уеннары]]
[[Төркем:EA Блэк Бокс санак уеннары]]
[[Төркем:Electronic Arts санак уеннары]]
[[Төркем:Гейм Бой Адванс өчен санак уеннары]]
[[Төркем:ГеймКьюб өчен санак уеннары]]
[[Төркем:Глобал ВР санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы һәм беркулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы онлайн-уеннары]]
[[Төркем:Тизлеккә сусау санак уеннары]]
[[Төркем:ПлейСтейшн 2 өчен чыгарылган санак уеннары]]
[[Төркем:Покетирс санак уеннары]]
[[Төркем:Бүленгән экран белән күпкулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Урам узышлары турында санак уеннары]]
[[Төркем:Үз сериясен яңадан кабызган санак уеннары]]
[[Төркем:Канадада булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Берләшкән Патшалыкта булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Америка Кушма Штатларында булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы Аллистэр Бримбл тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы БТ (музыкант) тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Америка Кушма Штатларында узган санак уеннары]]
[[Төркем:Кросс-платформалы санак уеннары]]
[[Төркем:Windows өчен уеннар]]
[[Төркем:Иксбокс өчен чыгарылган санак уеннары]]</text>
      <sha1>essac6v9p3nlj0fi8f428powtbx24d9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025650</id>
      <parentid>6025636</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9151" sha1="tb08nmjd9hgfzoracka72gdgghfy97k" xml:space="preserve">
{{Санак уены|Исеме=Тизлеккә сусау: Баз|Уйлап табучы={{Байрак|Канада}} [[EA Блэк Бокс]]&lt;br/&gt;
{{Байрак|Англия}} Покетирс (GBA)|Чыгаручы={{Байрак|АКШ}} [[Electronic Arts]]|Платформа=[[ГеймКьюб]]&lt;br/&gt;
[[ПлейСтейшн 2]]&lt;br/&gt;
[[Windows]]&lt;br/&gt;
[[Иксбокс (консоль)|Иксбокс]]&lt;br/&gt;
[[Гейм Бой Адванс]]&lt;br/&gt;
Аркада автоматлары&lt;br/&gt;|Чыгу көне=2003 ел, 17 ноябрь|Рәсем=Тизлеккә сусау Баз тышлыгы.jpg|Имза=Уенның тышлыгы|Уен төре=[[Узыш уены]]}}'''''Тизлеккә сусау: Баз'''''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Need for Speed: Underground'') — ул [[Тизлеккә сусау]] сериясенең җиденче уены булып һәм [[Тизлеккә сусау: Эссе кугын 2|Эссе кугын 2'не]] (2002) арттан барып торган 2003 елгы [[Санак уены|санак]] [[узыш уены]]. ''[[EA Блэк Бокс]]'' аны [[Санак уеннары булдыручысы|булдырган]] һәм ''[[Electronic Arts]]'' чыгарган. Өч уен юрамасы ясалган: бер консольләр һәм ''[[Windows]]'' өчен, ә башка ''[[Гейм Бой Адванс]]'' өчен. 2 елдан соң ''[[Глобал ВР]]'' аркада юрамасын булдырган һәм [[Конами]] белән бергә аны чыгарган.

Спорт һәм супер машиналарын күрсәтә торган әүвәлге Тизлеккә сусау уеннарыннан аермалы буларак, Баз “импорт сәхнәсе”([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Import scene'') белән бәйле булган машиналар тәкъдим итә. Ул беренче карьера режимын тәкъдим итә торган уен булган, анда язылган хикәя һәм уенчыларга үз машиналарын җитештерүчәнлек һәм кыяфәт детальләре зур саны белән тулысынча үзгәртергә рөхсәт итүче гараж режимы бар. Барлык узышлар уйлап чыгарылган Олимпик Ситидә үтәләр.

15 миллион күчермә саткач һәм уңай күзәтүләрне алгач, Баз уңышлы булган. 2004 елда [[Тизлеккә сусау: Баз 2]] аның арттан чыккан.

== Хикәя ==
Уен Олимпик Ситидә(нигездә [[Сиэтл|Сиэтлдан]] нигезләнгән уйлап чыгарылган һәм якындагы Олимпик милли паркы хөрмәтенә аталган кала) урнашкан түгәрәк уенда башлана, анда уенчы ак уникаль ябыштырулар җыелмасына һәм киң машина тышлыгына июче ''Honda/Acura Integra Type R'' ны йөртә. Ул ышанычлы рәвештә җиңә, ләкин Саманта исемле хатын-кыз аны хыялларыннан уятты.

Саманта ул уенчыны импорт мәдәнияте сәхнәсе һәм канунсыз урам узышлары аша үткергән уенчының Олимпик Ситидәге контакты. Уенчының сайлавында көлүгә карамастан, ул аңа аның беренче машинасын сатып алырга булыша һәм җирле урам узышчылары, шул исәптән түгәрәк узышларны тәкъдим итә торган Хосе, драг узышларын тәкъдим итә торган Клач һәм шуу ярышларын тәкъдим итә торган Дёрт, турында сөйли. Җиденче ярышта уенчы Саманта аша Ти Джейны очраша. Ти Джей уенчыга күптөрле җитештерүчәнлек детальләрен аннан соң алыр әгәр уенчы аның вакыт узышларында җиңсә. Саманта шулай ук уенчыга вакыт ярышлары тәкъдим итә, аларда җиңгәч, уенчы уникаль тышкы үзгәрешләр ала.

Ахырда уенчы “Көнчыгыш узышчылар” Чад, Курт һәм Тодд исемле әгъзаларын узышчылар рейтингындагы урын өчен җиңгәч, алар уенчыга игътибар итәләр. Эдди һәм аның хатын-кызы булган Меллиса уенчыны күреп алалар. Эдди Олимпик Сити иң яхшы башлаучы узышчы. Уенчы аны тәэсирләндерми, шуңа күрә Эдди аны машина йөртү осталыгы өчен мыскыллый. Ул бер ярышта хәтта уенчының йөзенә акча ташлап “йортка тизрәк кайту өчен такси кулланырга” да дип сорый һәм такси чакыра.

Вакытлар узу белән уенчы артык күп хөрмәт алгач, Эдди аны игътибарсыз калдыра алмый һәм аны рейтингта урын өчен Саматна белән узышырга чакыра. Саманта ачуы моның аркасында чыга һәм ул узышта үз Honda Civic Si енең двигателен ватып оттыра. Аннары Ти Джей аның машинасын ала. Уенчының аның белән узышырга теләге һәм Ти Джейга үз машинасын югалтуы аркасында Саманта уенчыдан дистанцияләнә, ләкин уенчы узышларга тәкъдимнәр алуын дәвам итә.

Ахырга килеп, уенчы Чадны, Кёртны һәм Тоддны аларның рангларының беренче урыннары өчен җиңә. Аннары ул Ти Джейны Самантаның Сивиге өчен җиңгәч, ул Самантага машинаны кайтара һәм шулай дуслыкны торгыза. Саманта уенчыга уникаль тышкы кыяфәт сайларга рөхсәт итә.

Аннары Эдди уенчыны узышка чакыра һәм оттыра. Ниндидер билгесез узышчы үз Ниссан 350Z е белән уенчыны соңгы дүрт даирәле түгәрәк ярышка чакыра. Шул машина йөртүче Меллиса икән. Аның чакыруын кабул иткәч һәм җиңгәч, уенчы Олимпик Ситидә иң яхшы идән астындагы узышчы була.

[[Төркем:2003 елгы санак уеннары]]
[[Төркем:Аркада санак уеннары]]
[[Төркем:EA Блэк Бокс санак уеннары]]
[[Төркем:Electronic Arts санак уеннары]]
[[Төркем:Гейм Бой Адванс өчен санак уеннары]]
[[Төркем:ГеймКьюб өчен санак уеннары]]
[[Төркем:Глобал ВР санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы һәм беркулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Күпкулланучылы онлайн-уеннар]]
[[Төркем:Тизлеккә сусау санак уеннары]]
[[Төркем:ПлейСтейшн 2 өчен чыгарылган санак уеннары]]
[[Төркем:Покетирс санак уеннары]]
[[Төркем:Бүленгән экран белән күпкулланучылы санак уеннары]]
[[Төркем:Урам узышлары турында санак уеннары]]
[[Төркем:Үз сериясен яңадан кабызган санак уеннары]]
[[Төркем:Канадада булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Берләшкән Патшалыкта булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Америка Кушма Штатларында булдырылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы Аллистэр Бримбл тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Музыкасы БТ (музыкант) тарафыннан язылган санак уеннары]]
[[Төркем:Вакыйгалары Америка Кушма Штатларында узган санак уеннары]]
[[Төркем:Кросс-платформалы санак уеннары]]
[[Төркем:Windows өчен уеннар]]
[[Төркем:Иксбокс өчен чыгарылган санак уеннары]]</text>
      <sha1>tb08nmjd9hgfzoracka72gdgghfy97k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>EA Ванкувер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488583</id>
    <revision>
      <id>6025643</id>
      <parentid>5935312</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Яңа төркем.</comment>
      <origin>6025643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1038" sha1="bxjw358mclecpvdzoy0uhqkqa8w233t" xml:space="preserve">
{{Предприятия карточкасы|исеме=EA Ванкувер|число работников=1 300|урнашыу=[[Бөрнаби]], [[Британия Колумбиясе]], [[Канада]]}}
[[Файл:EA_-_Electronic_Arts_Office_-_Canada.jpg|мини|''Bight Games'' компаниясенең элеккеге штаб-фатиры, соңрак ''EA Канада'' офисы булып үзгәртелгән, аннары милек сатылган.]]
'''EA Ванкувер'''([[Инглиз теле|инглиз]]. ''EA Vancouver''; электә EA Бөрнаби(''EA Burnaby'') исеме астында билгеле; аннары EA Канада(''EA Canada'') исеме астында) — бу [[Бөрнаби|Бөрнабидә]], [[Канада|Канададагы]] [[Британия Колумбиясе|Британия Колумбиясендә]] урнашкан [[санак уеннары булдыручысы]].

[[Төркем:Electronic Arts бүлендек ширкәтләре]]</text>
      <sha1>bxjw358mclecpvdzoy0uhqkqa8w233t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Критерион геймз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1488843</id>
    <revision>
      <id>6025644</id>
      <parentid>5881071</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Яңа төркем.</comment>
      <origin>6025644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="386" sha1="qebf23xh20uv4p8ijxaozwpftrlrjwh" xml:space="preserve">
{{Предприятия карточкасы|исеме=Критерион геймз}}

'''Критерион геймз''' — ул [[Гилфорд|Гилфордда]] урнашкан британ [[Санак уеннар булдыручысы|санак уеннары булдыручысы]].

{{stub}}

[[Төркем:Electronic Arts бүлендек ширкәтләре]]</text>
      <sha1>qebf23xh20uv4p8ijxaozwpftrlrjwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Марафоннар/Төмән/III</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1492418</id>
    <revision>
      <id>6025751</id>
      <parentid>5994736</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>6874</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таләпләр */</comment>
      <origin>6025751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7455" sha1="bspzvynt3eq7cr6xt64t5f1z1q6b6km" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://tt.wikipedia.org/wiki/Төркем:Википедия:III_Төмән_марафоны_мәкаләләре|Марафон мәкаләләре статистикасы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
{{УК}}
«'''[[Википедия:Марафоннар/Төмән|Төмән]]'''» сезонлы вики-марафонының өченче (III) чыгарылышы, 1-31.08.2026 арасында үтә. Призлар фонды 10 000 сум &lt;small&gt;(Ozon.ru бүләк сертификатлары [[Википедия:Марафоннар/Бәяләү җәдвәле|тупланылган сыйфат баллары]] нигезендә таратыла)&lt;/small&gt;
&lt;p&gt;&lt;small&gt;Бу битнең кыска адресы &lt;nowiki&gt;https://w.wiki/SxZK&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;

== Таләпләр ==
*Мәкаләләр
** Мәкалә [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле 10 000 мәкалә исемлегендә]] алынырга тиеш.
** '''Бәйге барышы дәвамында''' булдырылган яки тулыландырылган булырга тиеш.
** Өстәлгән материал күләме кимендә мәгънәле '''3000 байт''' (&lt;small&gt;мәкалә тарихыннан карап була&lt;/small&gt;).
** Татарча Википедиянең '''[[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге тәртипләрен]] бозмаска тиеш'''
** [[Википедия:Ботлар|Вики-бот]] ярдәмендә язылган һәм эчтәлеге статистик күрсәткечләр белән генә аерылган мәкалә '''булмаска тиеш'''.
** 2026 елның 1 августының 0:01 белән 31 августның 23:59 ([[UTC]]) вакыты арасында [[Махсус:Яңа бит|яңа булдырылган]] яки [[Ярдәм:Үзгәртү|тулыландырылган]] (&lt;small&gt;Казан/Мәскәү сәгате белән бу 01.08.2026 (3:01) белән 01.09.2026 (02:59) арасына туры килә&lt;/small&gt;).
* Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, һәм урыннарга бәйле.
** Баетылган/булдырылган мәкаләләләрне [[Википедия:Проект:Төмән/Язылган мәкаләләр|астагы таблицага]] урнаштыруыгыз сорала.
** 4 мәкаләне булдырган/яхшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә.
*Казыйлар карары шикаять ителә алмый.

== Бәяләү тәртибе ==

* Югарыда күрсәтелгән таләпләргә туры килгән, өстәлгән материал күләме кимендә 3000 байт булган мәкаләләрнең һәр 1 000 байты өчен жюри 1 балл бирә (баллар бөтен килеш кенә бирелә);
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 3 000 байт булган мәкаләләргә жюри өстәмә 1 балл бирә;
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 8 000 байт булган мәкаләләргә жюри өстәмә 3 балл бирә;
* 16 000 байттан арткан/арттырган мәкаләләргә, һәм катнашучы белдергән теманы тулысынча ачкан, материалны сыйфатлы итеп [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән мәкаләләргә жюри өстәмә 5 балл бирә;
* Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар өчен жюри өстәмә 10 балл бирә.

Катнашучы 1 мәкалә өчен ала алган баллар күләме чикләнмәгән.

&lt;div style=&quot;float:left; width:55%;&quot;&gt;
{{Википедия:Проект:Төмән/Проектта катнашучылар}}
{{box-footer|}}

{{Википедия:Проект:Төмән/Оештыручылар}}
{{box-footer|}}
&lt;/div&gt;

{{Википедия:Проект:Төмән/Мәкаләләр исемлеге}}
{{box-footer|}}

{{Википедия:Проект:Төмән/Ничек язырга}}
{{box-footer|}}

{{Википедия:Проект:Төмән/Язылган мәкаләләр}}
{{box-footer|}}

== Бүләкләр ==
Призлар суммасы: 10 000 сум (сөйләшенә). Иң күп мәкаләләр булдыручы/яхшыртучыларга бүләк сертификатлар таратыла.

* Бүләкләү өчен оештыручылар җаваплы.

== Нәтиҗәләр ==

Приз фондының бүленүе тәртибе — 500 сум һәм күбрәк өлешкә хокуклы булганнары арасында гына бүленә һәм җибәрелә. Һәрбер призёрның бәхәс битендә инструкцияләр белән хәбәр калдырачак.

&lt;!-- 4 мәкаләдән артыгын булдырган/яхшырткан финалистлар:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! №
! Кулланучы !! Мәкаләләр саны !! Баллар !! Баллар өлеше !! Приз 
|-
|-style=&quot;background:#fefca3&quot;
|  || 5 ||56 мәкалә || 1322 || 100% || 10 000  
|-
| 1 || {{u|Динә Абдуллина}} || 20 мәкалә || 503 || 38,0% || 3800
|-
| 2 || {{u|Баныу}} || 17 мәкалә || 407 || 30,8% || 3080
|-
| 3 || {{u|A.Khamidullin}} || 9 мәкалә || 219 || 16,6% || 1660
|-
| 4 || {{u|T1nn27}} || 6 мәкалә || 111 || 8,4% || 840
|-
| 5 || {{u|Nanoqq}} || 4 мәкалә || 82 || 6,2% || 620
|}--&gt;

== Моны да карагыз ==
&lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|:Төркем:Википедия:III_Төмән_марафоны_мәкаләләре|Марафон мәкаләләре төркеме|class=mw-ui-progressive}}
&lt;/div&gt;
* Мөрәҗәгатьләр статистикасы: [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;range=latest-90&amp;pages=Википедия:Марафоннар/Төмән/III Бу биткә] {{*}} [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=tt.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;range=latest-90&amp;pages=Төркем:Википедия:III_Төмән_марафоны_мәкаләләре Теркәлгән татарча мәкаләләр исемлегенә]

[[Төркем:Проект:Төмән]]</text>
      <sha1>bspzvynt3eq7cr6xt64t5f1z1q6b6km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киндер сүсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492569</id>
    <revision>
      <id>6025740</id>
      <parentid>6000577</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18621" sha1="f484pqa1ch2595oa81kt3wq5uxu81nh" xml:space="preserve">{{УК}}
[[Файл:Hennepvezel_Cannabis_sativa_fibre.jpg|мини|200x200пкс| Киндер сүсе]]
[[Файл:Hanfstengel.jpg|мини|200x200пкс| Киндер сабагындагы җепселләр]]
[[Файл:Cannabis_hemp_sativa_(left)_indica_(right).png|мини|231x231пкс| Чәчү киндер җепселенең (сулда) структурасының Һинд киндер җепселеннән (уңда)аермасы]]
'''Киндер сүсе ({{lang-ru|Пенька́}})'''&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Пенька}}&lt;/ref&gt; ([[Төрки телләр|төрки]] телдән алынган булырга мөмкин) — [[киндер]] ([[диалект]]: тарма) үсемлеге сабакларыннан алынган тупас җепсел.

Киндер җеп бик нык, аннан алынган тукымаларның ныклыгы аерылып тора; шуңа күрә киндер бау&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Канатное производство}}&lt;/ref&gt; һәм аркан&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Конопля}}&lt;/ref&gt; җитештерү өчен иң яхшы материалларның берсе дип санала.

Киндер үсемлеген ике сортка аерып йөртү өчен түбәндәге терминнар кабул ителгән: : иркәк төрен — баса «посконь» (ата үсемлек), ә ана төрен '''пәҗе''' «матёрка» (ана үсемлек) дип атыйлар. Баса «посконь» киндер тукымасы җитештерүдә чимал булып тора&lt;ref&gt;[https://suzlek.antat.ru/fullart.php?id=17680 Сүзлекләрнең электрон фонды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://star-tex.ru/article/konoplyanaya-tkan/ Справочник тканей]&lt;/ref&gt;.

Киндер җепселен алу — боронгы шөгыль. Пәҗе киндере көлтәләрен судан чыгарып, киптереп, тезеп, атлар белән таптатканнар. Талкы белән талкып «баса» дан аерым, «пәҗе» дән аерым сүс ясаганнар. Сүсне эрләп, киндер тукыма эшләгәннәр. Төрле төстәге (манып) суккан сөлгеләр, ашъяулыклар, өс киемнәре хәзер дә сандыкларда ядкәр булып саклана&lt;ref&gt; [https://tatcultresurs.ru/tat/onkn/tatar-solgese-0 Татар сөлгесе]&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Киндер]] җепселен киндер массасын озак вакыт (өч елга кадәр) агым суда тоту юлы белән алына. Беренчел (тупас) һәм штапель (йомшак) киндер җепселләре арасында аерма ясала. Киндер җепселләре ныклыгы һәм тозлы суга чыдамлыгы белән аерылып тора, шуңа күрә алар диңгез эшендә киң кулланылыш тапканнар. Киндердән ясалган баулар һәм арканнарны бүгенге көнгә кадәр кулланалар, чөнки алар диңгез тозына дучар булганда да тузмыйлар&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Җепселне (сүсне) тарыйлар, эрләү өчен майлап шомарталар. Аннары киндер сулдан уңга җепләргә эрләнгән, өч җеп сулдан уңга бөтерелгән, иң еш очрый торган бау булып тора. Киндер тукыманы баулар һәм арканнар (мәсәлән, ликтрос, сальник), тыгыннар (тутыргыч) һәм кием җитештерүдә кулланалар&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Россия империясендә ===
XVI—XVII гасырларда Россия [[Голландия]], [[Испания]] һәм [[Көнбатыш Европа]]ның кайбер башка дәүләтләре белән сәүдә элемтәләрен ныгыта. Нигездә, җепсел (пенька) һәм башка кайбер товарлар экспортка чыгарыла. XVIII гасыр башында Пётр I дәүләт һәм җитештерүчеләр өчен отышлы булган җепсел продукциясен экспортлауның икътисади системасын законлы рәвештә кертә. Алга таба илкүләм киндерчелекне киңәйтергә һәм ныгытырга ярдәм иткән берничә указ кабул ителә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{статья |заглавие= История коноплеводства в России|ссылка=https://journal-oil-crops.ru/wp-content/uploads/2018/12/21-История-коноплеводства-в-России-Серков-Смирнов-Александровна-132-141стр.pdf |автор=Серков В. А., Смирнов А. А., Александровна М.Р.  |издание=Масличные культуры|год=2021 |номер=3 |страницы=132-141}}&lt;/ref&gt;

Англиядә кулланылган иң яхшы җепсел (киндер) Россиянең көньягында үстерелгән киндердән ясалган&lt;ref&gt;Марквардт К. Х., ''Рангоут, такелаж и паруса судов XVIII века'': Пер. с нем. — {{Л.}}: Судостроение, 1991. '''стр.261''', ил. Перевод изд.: Bemastung und Takelung von Schiffen des.18 Jahrhunderts / K. H. Marquardt (Росток, 1986) {{ISBN|5-7355-0131-3}} «В XVIII веке последние из названных волокон не были ещё широко известны, они считались тогда экзотической редкостью. Единственным материалом для тросов была пенька из волокон конопли. Риис в своей книге 1819—1820 годов упоминает, что лучшую пеньку, используемую в Англии, делали из конопли, выращенной на юге России. Рижская чистая пенька относилась к высшему сорту, а очищенная петербургская — ко второму. Названия сортов, как видно, происходили от наименований портов, откуда прибыл этот товар»&lt;/ref&gt;.
XVIII гасыр урталарында Россия экспортының икмәктән кала иң мөһим предметы булып киндер җепселе тора, ул ел саен якынча 32760 тонна күләмендә чит илләргә чыгарыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

[[Урта гасырлар]]да (һәм кайбер илләрдә, мәсәлән, [[Россия империясе|Россия империясендә]], XVIII гасырга кадәр), киндер, үзенең ныклыгы аркасында, арзанлы хәрби кием буларак кулланылган (киндер бавын тышкы киемгә теггәннәр). Мондый «броня», уңайлы шартларда, кылыч сугуына һәм очышы ахырында пуля тиюенә җиңел генә чыдый алыр иде. Киндерне «броня» буларак актив куллануның соңгы билгеле очрагы [[Qırım suğışı|Кырым сугышы]] вакытында [[Севастополь]]не саклау чорына карый, ул вакытта киптерү арканнары рус ныгытмаларының амбразураларын каплау өчен кулланылган. Алар дошман пуляларын туктата һәм шул ук вакытта амбразурадан мылтык көпшәсен сузарга кирәк булганда, аларны җиңел генә ян-якларга күчерә ала.

[[Россия империясе]]ндә киндер җеп эрләү XVIII гасыр урталарыннан киң тарала: башта ул һөнәрчелек, соңрак исә җепсел җитештерүче фабрикалар рәвешендә үсә. XX гасыр башында [[Клинцы]]дагы киндер техникумында әлеге өлкә буенча белгечләр әзерләгәннәр&lt;ref&gt;[https://ktt.my1.ru/index/o_nas/0-14 Клинцовский текстильный техникум]&lt;/ref&gt;.

Җеп җитештерүдә кулланыла киндер үсемлеген ''Cannabis sativa'' үстерү өчен [[Бөҗәк үтергечләр|пестицидлар]], [[Үсемлек үтергечләр|гербицидлар]] кирәкми, шулай ук ул туфракның өске катламын бозучы агротехник чараларны да таләп итми.

''Cannabis sativa L. subsp. sativa'' вар. ''sativa'' — Европада, Канадада һәм башка урыннарда сәнәгать максатларында үстерелә торган сорт, ә ''C. sativa subsp. indica'' сыйфаты түбән һәм ул, нигездә, наркотиклар һәм дарулар җитештерү өчен кулланыла. Ике төр үсемлек арасындагы төп аерма — «железистые трихомы» дип аталган эпидермис чәчләренең смолалы катнашмасында булган тетрагидроканнабинолның (THC) төре һәм күләме. Сәнәгать җитештерүе өчен расланган киндер төрләре бу психоактив наркотикның аз күләмдә булуын үз эченә ала, бу бернинди физик яки психотроп йогынты ясау өчен җитәрлек түгел. Гадәттә, сәнәгать киндерендә 0,3 % тан кимрәк ТНС бар, ә марихуана буларак үстерелгән киндердә 6-7 % тан алып 20 % тан артык ТНС булырга мөмкин&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Төрләре һәм типлары ==
Эшкәртү ысулына һәм җепселләрнең озынлыгына карап, аларны түбәндәге төрләргә бүләләр:
* ''' Талкынган сүс (трепаная) сүс''' — алдан йомшартылган сабакларны талкыу (трепание) юлы белән алына.
* '''Таралган (чесаная) сүс''' — тарау юлы белән алынган параллельләштерелгән озын җепселләрдән (700 мм-нан артык) гыйбарәт.
* '''Кыска сүс''' — буталчык кыска җепселләрдән, еш кына талкыу калдыкларыннан (мәсәлән, паклядан) ясала.

Сүснең түбәндәге типлары бар:
* Баланда — киндер эшкәрткәндә алына торган түбән сыйфатлы, кыска җепсел.
* Рига сүсе — югары сортка керә.
* Петербург сүсе— чистартылган җепсел, икенче сортка кергән.
* Бомбей сүсе — Crotalaria juncea үсемлегеннән алына торган җепсел.
* Сизаль сүсе — агава (Agave sisalana) яфракларыннан алына торган җепсел.
* Манила сүсе (абака) — нигездә Филиппин утрауларында үстерелә торган банан агачының (Musa textilis) яфрак куышларыннан алына торган җепсел.
* Ананас сүсе — бромелиялеләр гаиләсенә караган үсемлекләрдән (ананас) алына торган җепсел.

== Чәчүлекләр һәм предприятиеләр ==
1950—1956 еллар чорында киндер белән 560—620 мең гектар мәйдан чәчелгән. Аның иң зур чәчүлекләре Орёл, Түбән Новгород (Горький), Курск, Пенза өлкәләрендә, шулай ук Мордовия, Чуашстан, [[Башкортстан]] һәм [[Татарстан АССР]]да урнашкан булган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Рәсми мәгълүматларга караганда, әлеге вакытта Русиядә киндернең гомум мәйданы 1,5 мең гектар чамасы тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kiziltan.ru/articles/selo/2023-06-20/kinderne-faydasy-barmy-3306248|title=Киндернең файдасы бармы?|accessdate=2026-08-12|author=Олег Төхвәтуллин|publisher=Кызыл таң}}&lt;/ref&gt;.

Россиядәге киндер заводлары: [[Дмитриев-Льговский|Дмитриев-Лговский]] (Курск өлкәсе), [[Инсар (шәһәр)|Инсар]] (Мордовия), [[Никольск (Пинзә өлкәсе)|Никольск]] һәм Большой Вьясь (Пенза өлкәсе), [[Курганинск]] (Краснодар өлкәсе), [[Стародуб]] һәм [[Почеп]] (Брянск өлкәсе), торак пункт. Поныри һәм Хомутовка (Курск өлкәсе), [[Болхов]] һәм авыл. Хотинец (Орыл өлкәсе), авыл Алтайский (Алтай крае). Киндер фабрикалары булган илләр: [[Молдова]], [[Казакъстан]], [[Әфганстан]], [[Украина]].

== Куллану ==
Киндер тукыма келәмнәр, сумкалар, брезентлар, брезентлар, җиһаз материаллары һәм башкалар ясау өчен кулланыла.

«Моби Дик» әсәрен язган Америка язучысы Герман Мелвилл сүзләре буенча, {{Сан|17|мм}} калынлыктагы [[Киндер|киндердән]] ясалган гарпун җебе {{Сан|2800|кг}} гә кадәр авырлыкка чыдый ала һәм кит аулау өчен кулланылган.

Киндер үсемлеге сабагыннан алынган каты җепселне сортларга аеру һәм аларны бәйләмнәргә төйнәү белән шөгыльләнгән эшче — ''киндер бәйләүче'' (пеньковя́з), дип атала&lt;ref&gt;{{ Даль|Пенька}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;250px&quot; perrow=&quot;5&quot; caption=&quot; Киндердән  ясалган кайбер продуктлар&quot;&gt;
Файл:Ball-of-Hemp-Twine_31614-480x360.jpg|альт=Пеньковый шпагат| Киндер шпагат
Файл:Cordage_en_chanvre.jpg|альт=Пеньковый канат| Киндер сүс канат
Файл:Hemp-sack,_Asabukuro,_Japan.jpg|альт=Мешковина| Капчык
Файл:Türinnenverkleidung_Hanf-PP_nova.jpg|альт=Наполнитель композитных материалов в технике| Техникадә композит  материалларны тыгын (тутыргыч) 
Файл:Bai_woman_hemp,_shell-ornamented_clothes_-_Yunnan_Nationalities_Museum_-_DSC04339.JPG|альт=Пеньковая одежда| Киндер  [[кием]]
Файл:OutDoor_2018,_Friedrichshafen_(1X7A0347).jpg|альт=Пеньковые трусы| Киндер  [[трусиклар]]
Файл:800_Hemp_olive_2010.jpg|альт=Пеньковая обувь| Киндер  аяк киеме
Файл:Vesyegonsk_museum_of_local_history_-_chuni_shoes_(30738323362).jpg|альт=Пеньковые лапти (чуни)| Киндер  [[чабата]] (чуни)
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Кызыклы фактлар ==
* 2017 елның көзендә Мәскәүдә I Халыкара киндер үстерүчеләр форумы уза. Анда якынча илле кеше — эшкуарлар, галимнәр, тикшеренүчеләр, шулай ук Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы һәм Авыл хуҗалыгы министрлыгы вәкилләре катнаша.
* Дөньякүләм тәҗрибә карала: киндер сәнәгате көчле булган илләр арасында хәтта [[Төньяк Корея]] да барлыгы әйтелә, ә Бөтендөнья допингка каршы агентлык спортчыларга киндердән ясалган өстәмәләр кулланырга рөхсәт бирә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=lFjxSTDuoIQ  Конополеводство в России 2017. Общественная палата РФ. 1й международный форум]&lt;/ref&gt;.

== Әдәбият ==
* {{Китап|volume=Пенька. Пенькопрядение|столбцы=88—97, 97—105|ref=Техническая энциклопедия}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Пенька}}
* {{Китап|автор=Види О.|volume=[[s:Конопляная энциклопедия (Види)/Россия|Россия]]|ref=Види}}
* {{Китап|volume=Пенька|ref=Большая российская энциклопедия}}

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр|2}}

== Чыганаклар ==
* [http://antat.tatar/ru/iyli/publishing/book/2017/Хайрутдинова-2017.pdf Т. Х. Хәйретдинова «Табигать концепты: үсемлекләр дөньясы»]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatcultresurs.ru/tat/onkn/tatar-solgese-0 Татар сөлгесе]
[[Төркем:Тукыма сәнгате]]
[[Төркем:Тукыма]]
[[Төркем:Табигый җепселләр]]
[[Төркем:Киндер тукыма]]

[[Төркем:Тукыма сәнгате]]
[[Төркем:Тукыма]]
[[Төркем:Табигый җепселләр]]
[[Төркем:Киндер тукыма]]</text>
      <sha1>f484pqa1ch2595oa81kt3wq5uxu81nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:EA Ванкувер санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492667</id>
    <revision>
      <id>6025641</id>
      <parentid>6000986</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Яңа төркем.</comment>
      <origin>6025641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="6guji78ayous0u4jnmoi5evhbay6kj6" xml:space="preserve">Бу төркем ''[[EA Ванкувер]]'' булдырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Electronic Arts бүлендек ширкәтләре]]</text>
      <sha1>6guji78ayous0u4jnmoi5evhbay6kj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимур Гыймранов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492778</id>
    <revision>
      <id>6025701</id>
      <parentid>6024828</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>өстәмә</comment>
      <origin>6025701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11823" sha1="t4fibro2qc4uqw1tm1hig65b30rnxbc" xml:space="preserve">{{ Хәрби эшлекле
 | исем            = Тимур Гыймранов
 | рәсем       = Т.И.Гимранов.jpeg
 | ширина         = 200px
 | туу датасы  = 5.12.1997
| туу урыны  = [[Үзбәкстан]], {{Туу җире|Кашкадәрья өлкәсе|Кашкадәрья өлкәсендә}}, [[Каршы (шәһәр)|Каршы]]
 | үлем датасы    = 20.03.2026
| үлем урыны  = [[Донецк Халык Республикасы]], {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Покровск районы (Донецк Халык Республикасы)|Покровск районы|d|Q103821232}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Надеждинка|Надеждинка|d|Q4311888}} 
Покровск районы, Надеждинка
| иялек = {{байрак|Россия}} [[РФ]]
|отставкада    = 
|дәрәҗә         =  гвардия капитаны
|гаскәр төре      = авиация
|җитәкчелек иткән     = [[Ка-52]] «Аллигатор» вертолеты экипажы 
|бүләкләр = [[Файл:Hero of the Russian Federation medal.png|25px]] [[Файл:Медаль За отвагу Тип 2.png|25px|«Батырлык өчен» медале (Россия, 2022)]]
}}
{{Фш|Гыймранов}}
'''Тимур Гыймранов''', Тимур Илдар улы Гыймранов (''Тимур Ильдарович Гимранов; [[1997 ел]]ның [[5 декабрь|5 декабре]], [[Үзбәкстан]], [[Кашкадәрья өлкәсе]], [[Каршы (шәһәр) |Каршы]] ― [[2026 ел]]ның [[20 март]]ы, [[Донецк Халык Республикасы]], Покровск районы, Надеждинка'') ― хәрби очучы, [[Ка-52]] («Аллигатор») вертолеты командиры, [[Россиянең Украинадагы махсус хәрби операциясе (2022)|махсус хәрби операциядә]] һәлак булган гвардия капитаны, [[Россия Федерациясе Герое]] (2026, үлгәннән соң). Махсус хәрби операция уздыру чорында [[Россия Герое]] исеме бирелгән 18нче татарстанлы&lt;ref&gt;[https://kam.business-gazeta.ru/news/709638 Путин присвоил звание Героя России казанскому командиру Ка-52 посмертно.] БИЗНЕС Online, 25.08.2026&lt;/ref&gt;.

== Тәрҗемәи хәле ==
1997 елның 5 декабрендә Үзбәкстанның [[Кашкадәрья өлкәсе|Кашкадәрья вилаяте]] [[Каршы (шәһәр) |Каршы]] шәһәрендә туган. Әтисе Илдар Фәниз улы Гыймранов [[Үзбәкстан]]да туган, әмма тамырлары Татарстаннан һәм Башкортстаннан. Әнисе Светлана Юлдаш кызы. Абыйсы 1992 елгы Руслан &lt;ref&gt;''Елена Фенина''. [https://intertat.tatar/news/ut-kapkan-vertoletny-utyrtkanda-panikaga-birelmagan-min-alai-buldyra-almas-idem-5880575 Герой әтисе: «Ут капкан вертолетны утыртканда тыныч була. Мин алай булдыра алмас идем».] [[Татар-информ]], 29.08.2026&lt;/ref&gt;.тГаиләсе белән берникадәр вакыт [[Казан]]да яшәгән, соңрак Татарстан Республикасы [[Биектау районы]] [[Бөреле җәнлек совхозы|Бөреле]] {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Бөреле авыл җирлеге| авыл җирлегенә|d|Q23895754}} керүче [[Бимәр (Биектау районы)|Бимәр]] авылына күчеп килгән, анда йорт төзегәннәр.

2015 елда Казанның [[27 нче гимназия (Казан)|27нче гимназиясен]]&lt;ref&gt;[https://edu.tatar.ru/vahit/page2224.htm  МБОУ Гимназия № 27 Вахитовского района Казани]&lt;/ref&gt; тәмамлаган. Чыгарылыш сыйныфларында укыганда ДОСААФ аэроклубына йөргән, анда {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Як-52|Як-52|d|Q932091}} самолетында тулы очу әзерлеген узган.

2015 елның 1 августында Россия Федерациясе {{Тәрҗемә ителмәгән 5|РФ Хәрби-һава көчләре|Хәрби-Һава Көчләренең|d|Q209833}} [[Сызрань]] шәһәрендәге «Профессор Н. Е. Жуковский һәм Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һава академиясе» хәрби укыту-фәнни үзәге {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Сызрань югары хәрби авиация очучылар училищесы (хәрби институт)| филиалына| d|Q4447913}} укырга кергән, аны 2020 елда тәмамлаган. Училищены тәмамлаганнан соң, лейтенант Тимур Гыймранов [[Свердловск өлкәсе]] [[Каменск-Уральски|Каменск-Уральский]] авиация частьләренең берсендә [[Ми-24]] вертолеты командиры булып хезмәт иткән&lt;ref&gt;[https://vk.ru/wall139551889_6431 Тимур Ильдарович Гимранов и Илья Александрович Кужлев.] ВКС — Герои нашего времени Вконтакте, 15.04.2026{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

2022 елның 24 февраленнән [[Россиянең Украинадагы махсус хәрби операциясе (2022)|махсус хәрби операциядә]]: Ми-24 хәрби вертолетында {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Россия Һава-десант гаскәрләре|ВДВ|d|Q977436}} десантчыларын йөрткән [[Ми-8|Ми-8не]] озата барган, [[Ка-52]] вертолетларын һәм Ми-8 десант вертолетларын каплаган, шуннан соң Ка-52 хәрби вертолетына яңадан укытуга җибәрелгән. 2022 елда өлкән лейтенант («Ежик» кушаматлы) Гыймранов «Батырлык өчен» {{Тәрҗемә ителмәгән 5|«Батырлык өчен» медале (Россия)|медале|d|Q16675224}} белән бүләкләнгән. 2026 елның мартында армия авиациясенең 17нче гвардия бригадасының Ка-52 («Аллигатор») вертолеты командиры буларак һәлак булган.

== Үлеме ==
2026 елның 20 мартында [[Ка-52]] вертолеты экипажы командиры Тимур Гыймранов һәм штурман-оператор Илья Кужлев [[Донецк Халык Республикасы]] һәм [[Днепропетровск өлкәсе]] чигендә Надеждинка (Надеевка) торак пункты тирәсендә хәрби бирем үтәгән. Биремнән кайтканда, аларның вертолетына украин ягы [[Пилотсыз очу аппараты]] һөҗүм иткән. Вертолетның сул канаты чәлпәрәмә килгән, ул яна башлаган. Тимур Гыймранов идарәне саклап калган һәм вертолетны җиргә утыртуга ирешкән. Экипаж вертолеттан чыга алган, ләкин тиздән аларга янәдән украин ягы пилотсыз очу аппараты-камикадзе (БПЛА) һөҗүм иткән. Вертолетның командиры капитан Тимур Гыймранов һәм штурман өлкән лейтенант Илья Кужлев (1999 елда [[Пермь өлкәсе]] [[Елау районы |Елово районы]] {{Тәрҗемә ителмәгән 5 |Елово| Елово|d| Q2949656}} авылында туган) алган яралардан һәлак булганнар &lt;ref&gt;[https://vatantat.ru/news/vladimir-putin-tatarstannan-ocucy-egetka-ulgannan-son-rossiia-geroe-isemen-birde-118227 Владимир Путин Татарстаннан очучы егеткә үлгәннән соң Россия Герое исемен бирде.] [[Ватаным Татарстан]], 25.08.2026&lt;/ref&gt;.

Тимур Гыймранов [[Биектау районы]] [[Биектау]] авылындагы мөселман зиратында җирләнгән.

Хәрби бурычын үтәгәндә күрсәткән батырлыгы һәм фидакарьлеге өчен Тимур Гыймрановка үлгәннән соң [[Россия Герое]] исеме бирелгән &lt;ref&gt;[https://biektaw.ru/news/svo/letcik-iz-vysokogorskogo-raiona-predstavlen-k-zvaniiu-geroia-rossii Летчик из Высокогорского района представлен к званию Героя России.] Высокогорские вести, 10.06.2026&lt;/ref&gt;. 

2026 елның 29 августында [[«Алтын Йолдыз» медале (РФ)|Россия Герое Алтын Йолдызы]] Гыймрановның әти-әнисенә тапшырылган&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/rostam-minnexanov-rossiya-geroenyn-ati-anisena-altyn-ioldyz-tapsyracak-5928261  Рөстәм Миңнеханов Россия Героеның әти-әнисенә Алтын Йолдыз тапшырачак.] «Татар-информ»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Наталья Рыбакова.'' [https://www.tatar-inform.ru/news/nakanune-dnya-respubliki-minnixanov-vrucil-gosnagrady-v-kazanskom-kremle-6039323?ysclid=mtfx6f7cyb762748638  Накануне Дня Республики Минниханов вручил госнаграды в Казанском Кремле.] «Татар-информ», 29.08.2026&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* [https://biektaw.ru/news/svo/letcik-iz-vysokogorskogo-raiona-predstavlen-k-zvaniiu-geroia-rossii Летчик из Высокогорского района представлен к званию Героя России.] Высокогорские вести, 10.06.2026
* ''Станислав Шемелов''. [https://www.business-gazeta.ru/article/701745 . Брал Гостомель, бил врага под Покровском, посадил горящий Ка-52: в Казани почтили память Тимура Гимранова.] БИЗНЕС Online, 8.05.2026{{ref-ru}}
{{Тышкы сылтамалар}}
{{DEFAULTSORT:Гыймранов, Тимур}}
[[Төркем:РФ Каһарманнары]]
[[Төркем:Россиянең Украинадагы махсус хәрби операциясендә катнашучылар]]
[[Төркем:2022 елгы Украина бәрелешләрендә үтерелгән Россия хәрбиләре]]
[[Төркем:Сызрань ЮХАОУ тәмамлаучылар]]
[[Төркем:Россия очучылары]]
[[Төркем:«Батырлык өчен» медале (Россия) белән бүләкләнүчеләр]]
[[Төркем:«Махсус хәрби операциядә катнашучыга» медале белән бүләкләнүчеләр]]
[[Төркем:Капитаннар (Россия Федерациясе)]]</text>
      <sha1>t4fibro2qc4uqw1tm1hig65b30rnxbc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Вакыйгалары узган илләр буенча санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492795</id>
    <revision>
      <id>6025790</id>
      <parentid>6024979</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="nwpu6xuhx0gfvfejokdu8m22rkbtov9" xml:space="preserve">Бу төркем төркемчәләр ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''subcategories'') өчен генә.</text>
      <sha1>nwpu6xuhx0gfvfejokdu8m22rkbtov9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мюзикл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492820</id>
    <revision>
      <id>6025763</id>
      <parentid>6025288</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21933" sha1="4iz05ygntuxvtjbmkkf3lvluasx1zxs" xml:space="preserve">{{УК}}
[[Файл:Chicago3_(MdB).jpg|мини|250x250пкс| &quot; Чикаго « мюзиклы (1975)]]
'''Мюзикл''' ({{Lang-en|musical}}, ''музыкаль'' комедиянең кыскартылган, яки ''музыкаль театр'' (музыкаль театр) — эстрада һәм көндәлек музыканың, хореографик, драматик һәм опера сәнгатенең экспрессив чараларын берләштергән музыкаль сәхнә тамашасы. Инглиз телендәге „мюзикл“ термины „мюзикл комедия“ нең кыскартылмасы булса да, ул шулай ук трагедия, [[фарс]] яки [[Драматургия|драманы]] да чагылдырырга мөмкин .

Оперетта белән көчле жанр охшашлыгы аркасында, мюзикл озак вакыт [[Театр|театр сәнгатенең]] аерым жанры буларак танылмый. Ләкин, яшәеше дәвамында, ул аны башка музыка жанрларыннан аерып торган үз үзенчәлекләрен үстерә.

Дөньякүләм танылган музыкаль мәдәният үзәге — [[Америка Кушма Штатлары|АКШның]] [[Нью-Йорк|Нью-Йорк шәһәре]]. Иң күп мюзикллар [[Манхэттэн|Манхэттенның]] Театр районында, Бродвей буйлап урнашкан коммерция театрларында төшерелә. Хәзерге вакытта биредә биш йөздән артык урын сыйдырышлы 41 театр бар. [[Бродвей театры|Бродвей театр]]ларында бер мюзиклны озак вакыт күрсәтү гадәти күренеш, шул вакытта ул тамашачылар арасында популяр булып кала. 2015/16 сезонында Бродвей тамашаларын 13 миллионнан артык кеше караган, шуларның өчтән ике өлеше килгән; еллык билет сатудан кергән керем 1,3 миллиард доллардан артып киткән&lt;ref name=&quot;newleague&quot;&gt;[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/2015-2016-broadway-end-of-season-statistics „2015-16 Broadway End-of-Season-Statistics“] {{Wayback|url=https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/2015-2016-broadway-end-of-season-statistics|date=20170612080016}} Broadway League, May 23, 2016&lt;/ref&gt;.

== Үзенчәлекләр ==
Мюзикл — [[Америка Кушма Штатлары|Америка]] һәм [[Европа]] оперетталары үсеше, урнашып килгән традицияләр һәм каноннарның бозылуы, төрле чикләрнең, экспрессив чараларның һәм эффектның киңәюе нәтиҗәсе. Опереттадан тыш, мюзиклларга комик опера, водевиль һәм бурлеск кебек жанрлар, шулай ук [[XX гасыр|XX]] һәм [[XXI гасыр]] башындагы поп -мюзикл стильләре һәм тенденцияләре дә зур йогынты ясаган.

Ул стилистик яктан иркенрәк һәм оркестр составы төрле; күп симфоник [[джаз]] техникалары, шулай ук кискен, шок төсләр һәм электроакустик җиһазлар таләп итә торган заманчарак тенденцияләр анда танылу таба. Мюзикл диалог, җырлар, музыка һәм тамаша белән үрелеп бара, хореография мөһим роль уйный. Мюзиклның хореографиясе опереттаның балет һәм салон биюләреннән аерылып тора. Мюзикл кискен драматик бәрелеш, хәрәкәтнең зуррак динамизмы һәм төрле [[Җыр|җырлы]] музыкаль формалары белән характерлана.

Мюзиклның, опереттадан аермалы буларак, үз [[Драматургия|драматургиясе]] юк диярлек. Алар гадәттә әдәби әсәрләргә, яки үзгәртелгән либреттоларга (шул исәптән оперетта либреттоларына) һәм башта драма театры өчен иҗат ителгән адаптацияләнгән әсәрләргә нигезләнә&lt;ref name=VL3&gt;{{автор|Владимирская, Алла Рудольфовна|Владимирская А. Р.}} Баловень века // ''Владимирская А. Р.'' Оперетта. Звёздные часы. — 3-е изд., испр. и доп. — СПб.: Лань, Планета Музыки, 2009. — 288 с. {{s|ISBN 978-5-8114-0874-0}}&lt;/ref&gt;.

Мюзикллар — гадәттә җитештерү ягыннан катлаулы һәм шуңа күрә кыйммәт жанр. Күп кенә Бродвей мюзикллары үзләренең махсус эффектлары белән дан тота, моны бары тик даими музыкаль театрда гына эшләргә мөмкин, анда тамашачылар күп еллар дәвамында көн саен бара, ә тамашачылар арасында популярлык казана.

Мюзикл — [[Театр|театрның]] иң коммерция жанрларының берсе. Бу аның гаҗәеп табигате, сәхнәләштерү өчен темаларның төрлелеге һәм актерлар өчен чиксез сүз чараларын сайлау мөмкинлеге белән бәйле.

Форма ягыннан мюзикл күпчелек очракта ике актлы тамаша була.

== Мюзиклның үсеш тарихы ==

=== Чыгышы ===
Мюзиклның башлангычлары булып [[:ru:Варьете|варьете]] шоулары, [[балет]] һәм драматик [[:ru:Интерлюдия|интерлюдия]]ләр кушылган күп кенә җиңел жанрлар тора. 1866 елның сентябрендә [[Нью-Йорк]] сәхнәсендә романтик балет, мелодрама һәм башка жанрлар үрелеп барган «Black Crook» («Кара кәкре») постановкасы куела. Нәкъ шул әсәр яңа жанрның башлангыч ноктасы дип санала. Инглиз продюсеры Джордж Эдвардс үзенең «Хор кызы» («A Gaiety Girl») исемле хитларының берсен музыкаль комедия дип атаган. Музыкаль комедия дигәндә, сюжеты түгел, ә тамашачыларның яраткан артистлары башкарган популяр вокаль номерлары мөһимрәк булган җиңел күңел ачу тамашасы күздә тотылган. Эдвардс постановкалары Нью-Йоркта гаять зур уңышка ирешә, һәм XX гасыр башына кадәр яңа жанрда моданы инглиз тамашалары билгели&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.any-notes.com/information/articles/myuzikl/|title=Мюзикл|accessdate=2026-08-28|publisher=Мир звуков}}&lt;/ref&gt;.

=== АКШта үсеш ===
[[Беренче бөтендөнья сугышы]] алдыннан [[Америка Кушма Штатлары|АКШта]] мюзиклларның актив үсешенә талантлы эмигрантлар Герберт, Фримл, Ромберг һәм башкалар этәргеч бирә. 1920—1930 елларда, яңа Америка композиторлары Джером Керн, Джордж Гершвин, [[Коул Портер]] һәм башкалар килү белән, мюзикл чын мәгънәсендә Америка төсен ала. Либретто катлаулана башлый, ритмнар джаз һәм рэгтайм йогынтысын күрсәтә башлый, ә җырларда типик Америка фразалары үзгәрешләре күзәтелә башлый. Мюзикллардан күп җырлар музыкаль классикага әйләнә. Җырчыларның актёрлык осталыгы сизелерлек арта. 1932 композитор Гершвинга „Я пою о тебе“ мюзиклы өчен беренче Пулитцер премиясе бирелә.
[[Файл:Oklahoma_8e07916v.jpg|уңда|мини|200x200пкс| » Оклахома! &quot; мюзиклыннан күренеш (1943)]]
Роджерс һәм Хаммерштейн II арасындагы хезмәттәшлек нәтиҗәсендә &quot; Оклахома! &quot; кебек спектакльләр барлыкка килә. («Оклахома!», 1943), «Карусель» (1945), «Саут Тын океан» (1949) фильмнары югары дәрәҗәдәге драматизм белән аерылып тора. Алар халык арасында зур уңышка ирешә.

[[Икенче бөтендөнья сугышы]]ннан соң, мюзиклларның сюжетлары җитдирәк була бара, Леонард Бернстайнның &quot; Вестсайд хикәясе &quot; (1957) фильмы барлыкка килә. Спектакль [[Уильям Шекспир|Шекспирның]] &quot; Ромео һәм Джульетта &quot; трагедиясенә нигезләнгән, ләкин вакыйгалар хәзерге Нью-Йоркта бара. Биюләрнең экспрессивлыгы хореографиянең әһәмияте арта барганын күрсәтә.

=== Алга таба үсеш ===
1960 еллар ахырында, яңа музыкаль стильләр йогынтысында, мюзиклны жанр буларак яңача аңлау барлыкка килә. «Волосы» ([[1967 ел|1967]]) пьесасы ул вакытта модада булган хиппи идеяләрен чагылдыра, шуңа күрә постановка ''«принципиаль Америка лирик рок мюзиклы» дип атала.''

1970 еллардан бирле тамашалар саны кими, ләкин яңа мюзиклларның декорацияләре һәм костюмнары тагын да затлырак була бара. Композитор Эндрю Ллойд Уэббер һәм либреттист Тим Райс тарафыннан куелган &quot;Иса Мәсих йолдызы &quot;(«[[:ru:Иисус_Христос_—_суперзвезда|Иисус Христос — суперзвезда]]») (1971) мюзикл концепциясендә тамырдан үзгәрешләр китерә. «Эвита» (1978) мюзиклының җитди темасы жанрның үсеш процессында ни дәрәҗәдә зур юл үткәнен исбатлый.

Уэбберның тагын бер иҗаты, «Мәчеләр» ([[Томас Стернз Элиот|Т. С. Элиотның]] &quot; Иске Опоссумның мәчеләр китабы &quot; шигырьләр циклы буенча — режиссеры Тревор Нанн, хореографы Джиллиан Линн ; 1981), музыкада якты, истә калырлык образлар, пластик һәм сыгылмалы биюләр, таныла торган мәче интонацияләрен тәкъдим итә. Уэбберның тагын бер популяр әсәре — француз язучысы Гастон Лерудың шул ук исемдәге романы буенча язылган һәм детектив хикәя һәм триллер үзенчәлекләрен берләштергән «[[:ru:Призрак_Оперы_(мюзикл)|Призрак Оперы]]» («The Phantom of the Opera»), мюзиклы.
[[Файл:2017_London_-_Queens_Theatre_-_Les_Miserables.jpg|уңда|мини|267x267пкс| &quot;Les Misérables &quot; мюзиклы, Королева театрында (Лондон, 2017)]]
1985 елда, [[Виктор Гюго|Виктор Гюгоның]] шул ук исемдәге романы буенча куелган «француз» спектакле «[[:ru:Отверженные_(мюзикл)|Отверженные]]» «Les Miserables» Лондон сәхнәсендә премьера ясалгач, мюзиклларга Англия-Америка монополиясенә каршы чыгу була (француз композиторы Клод-Мишель Шенберг либреттист {{Тәрҗемә ителмәгән|Бублиль, Ален|Ален Бублиль|fr|Alain Boublil (auteur)}} тарафыннан; Лондонда һәм Бродвейда Тревор Нанн һәм {{Тәрҗемә ителмәгән|Кэрд, Джон|Джон Кэрд||John Caird (director)}} тарафыннан куелган . Мюзиклның жанр буларак «югары» дәрәҗәсен Шенберг һәм Бублильның [[Cakomo Puççini|Пуччининың]] «Мадам Баттерфляй» операсының заманчалаштырылган версиясе булган &quot; Сайгон ханым &quot; да күрсәтә.

=== Россиядәге мюзикллар ===

== Автомат мюзикл ==
'''Автомат мюзикл''' ({{Lang-en|jukebox musical}} '''-''' музыкаль материал оригиналь музыкаль материаллар урынына популяр музыкадан танылган җырлардан торган мюзикл төре. Бу юнәлешнең ачык мисаллары — «Mamma Mia!» мюзиклы. һәм аның фильм адаптациясе, рус фильмы «Стиляги» һәм компьютер анимацион фильмы «Зверопой» һәм аның дәвамы. Музыкантлар турындагы һәм аларның җырларын үз эченә алган фильмнар автомат музыкаль жанрына керми&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2013/apr/23/the-commitments-west-end-musical|title=The Commitments to be turned into West End musical|publisher=[[The Guardian]]|work=guardian.co.uk|date=2013-04-23|first=''Mark''|last=''Brown''|quote=It will include many classic soul songs, including Mustang Sally, but most definitely will not be a &quot;jukebox musical&quot;, said Doyle|accessdate=2022-03-27}}&lt;/ref&gt; .

== Бүләкләр ==

=== Премия «Тони» ===
* '''Мюзиклдагы иң яхшы актриса өчен «Тони» премиясе''' — Америка театр премиясе, ул Америка театр канаты һәм Бродвей лигасы тарафыннан Бродвейда куелган мюзиклда төп рольне башкарган иң яхшы актрисага бирелә. Бу бүләк беренче тапкыр 1948 елда бирелгән. Премия актриса, режиссёр һәм American Theatre Wing оешмасына нигез салучыларның берсе Антуанетта «Тони» Перри хөрмәтенә аталган.

=== Лоренс Оливье премиясе ===
* '''Мюзиклдагы иң яхшы чыгыш өчен''' — 1976 елда гамәлгә куелган [[Бөекбритания|Британия]] премиясе музыкаль театр өлкәсендәге югары һөнәри казанышларын тану йөзеннән, ул 1977 һәм 1978 елларда тапшырыла. 1977 елда бу бүләкне Анна Шарки «Мэгги» мюзиклындагы роле өчен, ә 1978 елда Элейн Пейдж « Эвита» мюзиклындагы төп роле өчен ала. 1979 елда номинация ике категориягә бүленё: мюзиклдагы иң яхшы актёр һәм мюзиклдагы иң яхшы хатын-кыз роле. 1984 елдан бирле премияләр күренекле Британия актёры Лоренс Оливье исеме белән атала. 1991 елда «Мюзиклда иң яхшы икенче пландагы роль» номинациясендә премия булдырыла. 2015 елда номинация ике категориягә бүленё: мюзиклдагы иң яхшы икенче пландагы актёр һәм мюзиклдагы иң яхшы икенче пландагы актриса.

'''Гамәлдәге номинацияләр:'''

** '''Лоренс Оливье мюзиклдагы иң яхшы актриса премиясе'''
** '''Лоренс Оливье мюзиклдагы иң яхшы актёр премиясе'''
** '''Мюзиклдагы иң яхшы икенче пландагы актриса өчен Лоренс Оливье премиясе'''
** '''Мюзиклдагы иң яхшы икенче пландагы актер өчен Лоренс Оливье премиясе'''

=== [[«Алтын битлек» премиясе]] ===
* ''«Алтын битлек» Россия милли театр премиясе'' 1993 елда СССР халык артисты М. А. Ульянов инициативасы белән театр белгече В. Г. Урин һәм драматург В. В. Павлов катнашында Россия Федерациясе театр эшлеклеләре берлеге тарафыннан гамәлгә куелган.. Бүләкләү турындагы кагыйдәләр ел саен бирелә торган бүләкне күздә тота. Оперетта/мюзикл театрлары тамашалары конкурсында төп «Иң яхшы спектакль» номинациясе билгеләнә, һәм аерым номинацияләр буенча җиңүчеләр конкурсларда билгеләнә: «Иң яхшы режиссёр эше», «Иң яхшы дирижёр эше», «Иң яхшы актриса роле», «Иң яхшы актёр роле», «Икенче пландагы иң яхшы роль».

== Шулай ук карагыз ==
* Вест-Энд театры
* [[Бродвей театры]]
* Водевиль
* Музыкаль фильм
* [[Оперетта]]
* Рок-опера
* Чыннан да файдалы театрлар 
* Дельфонт-МакИнтош театрлары

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Әдәбият ==
* {{статья |автор=[[Алексеев, Эдуард Ефимович|Алексеев Э. Е.]]|заглавие=Азбука жанра. Творческие проблемы мюзикла |ссылка= |язык=ru|издание=[[Театр (журнал)|Театр]]|год=1967|номер=9|страницы=141—147 |ref=Театр |issn= }}
* ''[[Брейтбург, Ким Александрович|Брейтбург К. А.]]'' История мюзикла Бродвея в контексте социокультурной среды. — СПб.: Планета музыки, 2023. — 292 с. — (Театральное искусство. Драматургия). — ISBN 978-5-5074-6413-5
* {{книга |автор=Данько Л. Г|заглавие=Мюзикл как особая форма музыкально-драматического спектакля: лекция для студентов институтов культуры по курсу «История музыки» |место=Л. |издательство=[[СПбГИК|ЛГИК]]|год=1977|страниц=26|ref=Данько}}
* {{книга |автор=Чёрная Г. |часть=О сценической природе мюзикла |заглавие=Вопросы театрального искусства: сборник научных статей|ответственный=[[ГИТИС]], отв ред. Р. М. Афанасьев|выпуск=2|место=М|издательство=|год=1977|страницы=228—259|страниц= |ref=Чёрная }}

'''Инглиз телендә'''
* ''Bordman, Gerald''. American Musical Comedy. — [[OUP]], 1982. — 256 p. — ISBN 978-0-1950-3104-1
* ''Mordden, Ethan''. Anything Goes: A History of American Musical Theatre. — OUP, 2013. — 360 p. — ISBN 978-0-1998-9283-9
* Musicals. — 2nd edition. — [[Dorling Kindersley|DK]], 2021. — 360 p. — ISBN 978-0-7440-2741-9
* ''Naden, Corinne J.'' The Golden Age of American Musical Theatre: 1943—1965. — Scarecrow Press, 2011. — 274 p. — ISBN 978-0-8108-7734-4
* The Oxford handbook of the American musical / ed. by ''R. Knapp'', ''M. Morris'', ''S. Wolf''. — 3 vls. — N.Y.: [[OUP]], 2018.

[[Төркем:Мюзикллар]]
[[Төркем:Музыкаль жанрлар]]
[[Төркем:Музыка терминнары]]
[[Төркем:Театр төрләре]]</text>
      <sha1>4iz05ygntuxvtjbmkkf3lvluasx1zxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олимп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492846</id>
    <revision>
      <id>6025717</id>
      <parentid>6025539</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <origin>6025717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7244" sha1="qs5dnmxlhg6ectddx41vpswrze4mrip" xml:space="preserve">
{{Универсаль калып}}
'''Олимп''' ({{lang-el|Όλυμπος}}, [[Халыкара фонетика әлифбасы|ХФӘ]]: [ˈɔlimbɔs], ''О́лимбос''&lt;ref&gt;V. Традиционные названия &amp;#x2F;&amp;#x2F; [https://rosreestr.ru/upload/Doc/21-upr/instrukcii/20%20%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%8F.pdf Инструкция по передаче на картах географических названий Греции] &amp;#x2F; Составитель: Н. П. Данилова; Редактор: Г. П. Бондарук. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1964. — С. 15. — 200 экз.&lt;/ref&gt;) — [[Греция]] территориясендә, Фессалия перифериясенең төньяк-көнчыгышында урнашкан [[тау массивы]]. Олимпның иң биек ноктасы — диңгез өсте тигезлегеннән 2918,8 метр биеклектәге Митикас түбәсе ({{lang-el2|Μύτικας}}, шулай ук Пантеон, {{lang-el2|Πάνθεον}} буларак билгеле), Грециянең иң биек түбәсе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10335|title=Olympus, Greece|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803074000/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10335|archivedate=2020-08-03|publisher=peakbagger.com}}&lt;/ref&gt;. Башка түбәләр: Сколио ({{lang-el2|Σκολιό}}, 2912 м), Стефани ({{lang-el2|Στεφάνι}}, 2909 м, кайчакта Тронос-Диос, {{lang-el2|Θρόνος Διός}} «Зевс тәхете» дип атала), Скала (2866 м) һәм Туба ({{lang-el2|Τούμπα}}, 2801 м).

Борынгы грек мифологиясендә Олимп изге тау, [[Zevs|Зевс]] җитәкчелегендәге аллаларның яшәү урыны булып санала. Шуңа бәйле рәвештә грек аллаларын еш кына «[[Олимпия аллалары|олимпиячеләр]]» дип атыйлар. Олимпның төньяк битендә македониялеләрнең изге шәһәре — Дион, ягъни Зевс шәһәре урнашкан. Борынгы заманда Олимп шулай ук Фессалия һәм [[Борынгы Македония|Македониянең]] табигый чиге булып хезмәт итә.

Табигать һәйкәле булып тора. 1938 елда Олимп Грециядә беренче милли парк составына керә. Пиерия һәм Лариса периферия берәмлекләре территориясендә урнашкан Олимп милли паркы зур биотөрлелеге белән характерлана. Биредә 1700 гә якын үсемлек төре очрый, бу Грециядә очрый торган барлык төрләрнең якынча 25% составляет тәшкил итә, шул исәптән 23 эндемикны да. Фаунада [[Җир-су хайваннары|амфибияләрнең]] 8 төре, [[Сөйрәлүчеләр|сөйрәлүчеләрнең]] 22 төре, [[Имезүчеләр|имезүчеләрнең]] 32 төре һәм [[Кошлар|кошларның]] 136 төре тәкъдим ителә.

2026 елның июлендә Олимп тавы табигый һәм мәдәни кыйммәткә ия булган объект буларак [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКО]] [[Бөтендөнья мирасы]] исемлегенә кертелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ekathimerini.com/news/environment/1310664/mount-olympus-added-to-unesco-world-heritage-list/|title=Mount Olympus added to UNESCO World Heritage List|date=26.07.2026}}&lt;/ref&gt;

== Олимпка күтәрелү ==
[[Файл:Mytikas_peak_02.jpg|мини|250x250пкс|Митикас — иң биек түбә|сулда]]
Олимпка күтәрелергә теләүчеләр өчен мәгълүмат үзәге урнашкан Литохорона шәһәреннән күпчелек күтәрелүләр башлана. Аннан 1100 метр биеклектә урнашкан «Приония» ({{lang-el2|«Πριόνια»}}) пунктына кадәр такси белән барып җитәргә мөмкин, шулай ук җәяүле маршрут та бар. Приониядә янәшәдә урнашкан Изге Дионисий монастыренда кунарга мөмкин.

Приониядән җәяүле маршрут «Спилиос-Агапитос» ({{lang-el2|Σπήλιος Αγαπητός}}, 2100 м) приютына кадәр бара, ул кунакханәдән һәм кемпинг өчен зонадан тора, аннан Скала түбәсенә кадәр күтәрелергә мөмкин (2866 м), шулай ук башка тау приютлары да бар. Скала түбәсеннән Сколио (2912 м) һәм Митикаска эләгергә мөмкин. Митикаска төнлә һәм начар һава торышында күтәрелү куркыныч, шулай ук беркадәр физик әзерлек таләп итә.

Олимпка беренче теркәлгән күтәрелү 1913 елда Христос Какалас тарафыннан башкарыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grekomania.ru/articles/100-istoriya-pokoreniya-olimpa|title=История покорения Олимпа|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110092628/http://www.grekomania.ru/articles/100-istoriya-pokoreniya-olimpa|archivedate=2015-01-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Сылтамалар ==

* {{Cite web|url=http://www.peakware.com/peaks.html?pk=199|title=Mount Olympus|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511095328/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=199|archivedate=2012-05-11|accessdate=29 август 2026}}
* {{Cite web|url=http://greekroman.ru/olympians.htm|title=Энциклопедия античной мифологии: Олимпийские боги|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100111072251/http://greekroman.ru/olympians.htm|archivedate=2010-01-11}}
* {{Cite web|url=http://www.summitpost.org/show/mountain_link.pl/mountain_id/986|title=Tlymbos (Olympus) Climbing Information (англ.)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051203222107/http://www.summitpost.org/show/mountain_link.pl/mountain_id/986|archivedate=2005-12-03}}

{{Тышкы сылтамалар}}
[[Төркем:Әлифба буенча тау системалары]]
[[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]]
[[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]]
[[Төркем:Тау массивлары]]
[[Төркем:Борынгы юнан мифологиясе]]
[[Төркем:Греция таулары]]</text>
      <sha1>qs5dnmxlhg6ectddx41vpswrze4mrip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>EA Блэк Бокс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492861</id>
    <revision>
      <id>6025621</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1364291341|EA Black Box]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1762" sha1="0nsmmgiztgaosjvanxk7jzckyduje6i" xml:space="preserve">
'''EA Блэк Бокс''' (инглиз. ''EA Black Box''; электә '''Блэк Бокс Геймз''' (''Black Box Games'') исеме астында билгеле иде)&lt;ref name=&quot;EAbuysBlackBox&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/news/ea-to-buy-black-box-2870273|title=EA to buy Black Box|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210102332/https://www.gamespot.com/articles/ea-to-buy-black-box/1100-2870273/|archivedate=2019-12-10|author=Walker|first=Trey|date=2002-06-11|work=[[GameSpot]]|accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt; — ''Radical Entertainment'' элеккеге хезмәткәрләре 1998 елда нигезләгән, соңыннан ''Электроник Артс'' сатып алган, һәм [[Бөрнаби|Бөрнабида]] ([[Британия Колумбиясе]], [[Канада]]) урнашкан [[санак уеннары булдыручысы]]. Уйлап табучылар нигездә ''[[Тизлеккә сусау]]'' һәм ''Skate'' серияләре өчен танылган. Студия ''[[Тизлеккә сусау: Дөнья]]'' уенын ясаганда, аның исемен '''Квиклайм Геймз''' (инглиз. ''Quicklime Games'') исеменә алмаштырылган, ләкин берничә үзгәртеп корудан соң ул 2013 елның апрелендә ябылган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://comicbook.com/gaming/2019/05/15/skate-4-ea-instagram-ps4-xbox-e3-2019/|title=EA's Instagram Page Is Flooded With Fans Demanding Skate 4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517140425/https://comicbook.com/gaming/2019/05/15/skate-4-ea-instagram-ps4-xbox-e3-2019/|archivedate=2019-05-17|language=en|work=GAMING|accessdate=2020-04-14}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>0nsmmgiztgaosjvanxk7jzckyduje6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025622</id>
      <parentid>6025621</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1800" sha1="r91pi6ax56ihfze6otfegf22luesmir" xml:space="preserve">
'''EA Блэк Бокс''' (инглиз. ''EA Black Box''; электә '''Блэк Бокс Геймз''' (''Black Box Games'') исеме астында билгеле иде)&lt;ref name=&quot;EAbuysBlackBox&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/news/ea-to-buy-black-box-2870273|title=EA to buy Black Box|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210102332/https://www.gamespot.com/articles/ea-to-buy-black-box/1100-2870273/|archivedate=2019-12-10|author=Walker|first=Trey|date=2002-06-11|work=[[GameSpot]]|accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt; — ''Radical Entertainment'' элеккеге хезмәткәрләре 1998 елда нигезләгән, соңыннан ''Электроник Артс'' сатып алган, һәм [[Бөрнаби|Бөрнабида]] ([[Британия Колумбиясе]], [[Канада]]) урнашкан [[санак уеннары булдыручысы]]. Уйлап табучылар нигездә ''[[Тизлеккә сусау]]'' һәм ''Skate'' серияләре өчен танылган. Студия ''[[Тизлеккә сусау: Дөнья]]'' уенын ясаганда, аның исемен '''Квиклайм Геймз''' (инглиз. ''Quicklime Games'') исеменә алмаштырылган, ләкин берничә үзгәртеп корудан соң ул 2013 елның апрелендә ябылган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://comicbook.com/gaming/2019/05/15/skate-4-ea-instagram-ps4-xbox-e3-2019/|title=EA's Instagram Page Is Flooded With Fans Demanding Skate 4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517140425/https://comicbook.com/gaming/2019/05/15/skate-4-ea-instagram-ps4-xbox-e3-2019/|archivedate=2019-05-17|language=en|work=GAMING|accessdate=2020-04-14}}&lt;/ref&gt;

{{stub}}

== Искәрмәләр ==</text>
      <sha1>r91pi6ax56ihfze6otfegf22luesmir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025642</id>
      <parentid>6025622</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Яңа төркем.</comment>
      <origin>6025642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1872" sha1="3hksw4a0qiiaz9bbulhe2ecpmshqxk2" xml:space="preserve">
'''EA Блэк Бокс''' (инглиз. ''EA Black Box''; электә '''Блэк Бокс Геймз''' (''Black Box Games'') исеме астында билгеле иде)&lt;ref name=&quot;EAbuysBlackBox&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/news/ea-to-buy-black-box-2870273|title=EA to buy Black Box|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210102332/https://www.gamespot.com/articles/ea-to-buy-black-box/1100-2870273/|archivedate=2019-12-10|author=Walker|first=Trey|date=2002-06-11|work=[[GameSpot]]|accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt; — ''Radical Entertainment'' элеккеге хезмәткәрләре 1998 елда нигезләгән, соңыннан ''Электроник Артс'' сатып алган, һәм [[Бөрнаби|Бөрнабида]] ([[Британия Колумбиясе]], [[Канада]]) урнашкан [[санак уеннары булдыручысы]]. Уйлап табучылар нигездә ''[[Тизлеккә сусау]]'' һәм ''Skate'' серияләре өчен танылган. Студия ''[[Тизлеккә сусау: Дөнья]]'' уенын ясаганда, аның исемен '''Квиклайм Геймз''' (инглиз. ''Quicklime Games'') исеменә алмаштырылган, ләкин берничә үзгәртеп корудан соң ул 2013 елның апрелендә ябылган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://comicbook.com/gaming/2019/05/15/skate-4-ea-instagram-ps4-xbox-e3-2019/|title=EA's Instagram Page Is Flooded With Fans Demanding Skate 4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517140425/https://comicbook.com/gaming/2019/05/15/skate-4-ea-instagram-ps4-xbox-e3-2019/|archivedate=2019-05-17|language=en|work=GAMING|accessdate=2020-04-14}}&lt;/ref&gt;

{{stub}}

== Искәрмәләр ==

[[Төркем:Electronic Arts бүлендек ширкәтләре]]</text>
      <sha1>3hksw4a0qiiaz9bbulhe2ecpmshqxk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гейм Бой Адванс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492862</id>
    <revision>
      <id>6025623</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1371513094|Game Boy Advance]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="337" sha1="4wuzo1pf3jq1hd3m5urw4tyl7rs1ov8" xml:space="preserve">
'''Гейм Бой Адванс''' (инглиз. ''Game Boy Advance''; шулай ук '''ГБА''' (''GBA'') — [[Nintendo|Нинтендо]] булдырган һәм [[Япония|Япониядә]] 2001 елның 21 мартында, ә башка төбәкләрдә июньдә чыгарган кул уен консоле.</text>
      <sha1>4wuzo1pf3jq1hd3m5urw4tyl7rs1ov8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025624</id>
      <parentid>6025623</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="gj12b2ilh61e2havv7bau0r4i8tqvh3" xml:space="preserve">
'''Гейм Бой Адванс''' (инглиз. ''Game Boy Advance''; шулай ук '''ГБА''' (''GBA'') — [[Nintendo|Нинтендо]] булдырган һәм [[Япония|Япониядә]] 2001 елның 21 мартында, ә башка төбәкләрдә июньдә чыгарган кул уен консоле.

{{stub}}</text>
      <sha1>gj12b2ilh61e2havv7bau0r4i8tqvh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ГеймКьюб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492863</id>
    <revision>
      <id>6025625</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1371509347|GameCube]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="568" sha1="2sh3juob3338ngm0ejacv6nf285sfca" xml:space="preserve">
'''ГеймКьюб''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''GameCube''; [[Япон теле|япон]]. ニンテンドー ゲームキューブ) — [[Nintendo|Нинтендо]] булдырган һәм 2001 елның 14 сентябрендә [[Япония|Япониядә]], 2001 елның 18 ноябрендә [[Төньяк Америка|Төньяк Америкада]] һәм 2002 елның 3 маенда [[Европа|Ауропада]] чыгарган йорт уен консоле.
[[Төркем:Йорт уен консольләре]]</text>
      <sha1>2sh3juob3338ngm0ejacv6nf285sfca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025626</id>
      <parentid>6025625</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="578" sha1="3rdn62zj36lmrwblag5uwjh2qpvj7l9" xml:space="preserve">
'''ГеймКьюб''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''GameCube''; [[Япон теле|япон]]. ニンテンドー ゲームキューブ) — [[Nintendo|Нинтендо]] булдырган һәм 2001 елның 14 сентябрендә [[Япония|Япониядә]], 2001 елның 18 ноябрендә [[Төньяк Америка|Төньяк Америкада]] һәм 2002 елның 3 маенда [[Европа|Ауропада]] чыгарган йорт уен консоле.
[[Төркем:Йорт уен консольләре]]

{{stub}}</text>
      <sha1>3rdn62zj36lmrwblag5uwjh2qpvj7l9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:АКШ санак уеннары булдыручылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492864</id>
    <revision>
      <id>6025627</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем [[Америка Кушма Штатлары|Америка Кушма Штатларында]] урнашкан [[Санак уены|санак уеннары]] [[Санак уеннары булдыручысы|булдыручылары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="270" sha1="8xkrbv2md6l039zsv2cdqf2c10a6212" xml:space="preserve">Бу төркем [[Америка Кушма Штатлары|Америка Кушма Штатларында]] урнашкан [[Санак уены|санак уеннары]] [[Санак уеннары булдыручысы|булдыручылары]] өчен.</text>
      <sha1>8xkrbv2md6l039zsv2cdqf2c10a6212</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:1998 елда нигезләнгән санак уеннары ширкәтләре</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492865</id>
    <revision>
      <id>6025628</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем [[1998 ел|1998 елда]] нигезләнгән [[Санак уены|санак уеннары]] ширкәтләре өчен.»</comment>
      <origin>6025628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="oedtyky06l6r58rkg0na65o55gusawx" xml:space="preserve">Бу төркем [[1998 ел|1998 елда]] нигезләнгән [[Санак уены|санак уеннары]] ширкәтләре өчен.</text>
      <sha1>oedtyky06l6r58rkg0na65o55gusawx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глобал ВР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492866</id>
    <revision>
      <id>6025629</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1359448710|Global VR]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363" sha1="7z58a9lg2x1o9nztnwf3ylqwkdj4ksu" xml:space="preserve">
'''Гло́бал ВР''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Global VR'') — [[Сан-Хосе (Калифорния)|Сан-Хоседа]] ([[Калифорния (штат)|Калифорния]]) урнашкан аркада уеннары булдыручы ширкәт.
[[Төркем:АКШ санак уеннары булдыручылары]]</text>
      <sha1>7z58a9lg2x1o9nztnwf3ylqwkdj4ksu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025630</id>
      <parentid>6025629</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="m29lod75z2h8wqbybad18ohkonkfkm6" xml:space="preserve">
'''Гло́бал ВР''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Global VR'') — [[Сан-Хосе (Калифорния)|Сан-Хоседа]] ([[Калифорния (штат)|Калифорния]]) урнашкан аркада уеннары булдыручы ширкәт.
[[Төркем:АКШ санак уеннары булдыручылары]]

{{stub}}</text>
      <sha1>m29lod75z2h8wqbybad18ohkonkfkm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025631</id>
      <parentid>6025630</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="475" sha1="ju1f8ovkr38fampt7odqdxirlq573vc" xml:space="preserve">
'''Гло́бал ВР''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Global VR'') — [[Сан-Хосе (Калифорния)|Сан-Хоседа]] ([[Калифорния (штат)|Калифорния]]) урнашкан аркада уеннары булдыручы ширкәт.

[[Төркем:1998 елда нигезләнгән санак уеннары ширкәтләре]]
[[Төркем:АКШ санак уеннары булдыручылары]]

{{stub}}</text>
      <sha1>ju1f8ovkr38fampt7odqdxirlq573vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аллистэр Бримбл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492867</id>
    <revision>
      <id>6025632</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1370705012|Allister Brimble]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="642" sha1="gkoafawp28gcbd745rhb9bekrzxls7e" xml:space="preserve">
'''Аллистэр Бримбл''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Allister Brimble'') — 1980-еллардан бирле санак уеннары индустриясендә эшләгән Британия санак уеннары композиторы һәм тавыш дизайнеры.&lt;ref name=&quot;Meristation&quot;&gt;{{Cite web|url=https://as.com/meristation/2002/02/06/reportajes/1012978800_036092.html|title=Entrevistamos a Consoleaudio, maestros del sonido &quot;portátil&quot;|language=es|work=MeriStation|publisher=AS|accessdate=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;
[[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]]</text>
      <sha1>gkoafawp28gcbd745rhb9bekrzxls7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025633</id>
      <parentid>6025632</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="679" sha1="dubl2nm5uvfmrkiamxxa58ip620v5jv" xml:space="preserve">
'''Аллистэр Бримбл''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Allister Brimble'') — 1980-еллардан бирле санак уеннары индустриясендә эшләгән Британия санак уеннары композиторы һәм тавыш дизайнеры.&lt;ref name=&quot;Meristation&quot;&gt;{{Cite web|url=https://as.com/meristation/2002/02/06/reportajes/1012978800_036092.html|title=Entrevistamos a Consoleaudio, maestros del sonido &quot;portátil&quot;|language=es|work=MeriStation|publisher=AS|accessdate=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;

{{stub}}
== Искәрмәләр ==
[[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]]</text>
      <sha1>dubl2nm5uvfmrkiamxxa58ip620v5jv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БТ (музыкант)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492868</id>
    <revision>
      <id>6025637</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:en:Special:Redirect/revision/1371036156|BT (musician)]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="581" sha1="fngcq7jwqctbfpat2hwoz14mtfbf7ox" xml:space="preserve">
'''Брайан Уэйн Трансо''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Brian Wayne Transeau''; 1971 елның 4 октябрендә туган; '''БТ''' (''BT'') инициаллары белән билгеле) — [[Америка Кушма Штатлары|АКШ]] музыканты, ди-джей, җырчы, җырлар авторы, музыка продюсеры, композитор һәм аудио инженеры.
[[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]]
[[Төркем:1971 елда туганнар]]</text>
      <sha1>fngcq7jwqctbfpat2hwoz14mtfbf7ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:EA Блэк Бокс санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492869</id>
    <revision>
      <id>6025638</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем ''[[EA Блэк Бокс]]'' булдырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="26o69z0co0zbyd4gxqbc43wlyneq7w2" xml:space="preserve">Бу төркем ''[[EA Блэк Бокс]]'' булдырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>26o69z0co0zbyd4gxqbc43wlyneq7w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025640</id>
      <parentid>6025638</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Яңа төркем.</comment>
      <origin>6025640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="n05ydyv8qvhx6mdymtvfcft3n4fodv5" xml:space="preserve">Бу төркем ''[[EA Блэк Бокс]]'' булдырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Electronic Arts бүлендек ширкәтләре]]</text>
      <sha1>n05ydyv8qvhx6mdymtvfcft3n4fodv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Electronic Arts бүлендек ширкәтләре</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492870</id>
    <revision>
      <id>6025639</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем ''[[Electronic Arts|Электроник Артс'ның]]'' бүлендек ширкәтләре өчен.»</comment>
      <origin>6025639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="bzfuntmcqivp0o41xzjq7klhtdjwnr6" xml:space="preserve">Бу төркем ''[[Electronic Arts|Электроник Артс'ның]]'' бүлендек ширкәтләре өчен.</text>
      <sha1>bzfuntmcqivp0o41xzjq7klhtdjwnr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Гейм Бой Адванс өчен санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492871</id>
    <revision>
      <id>6025645</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем ''[[Гейм Бой Адванс]]'' өчен чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="cl3243pma66oym8lxam8083ewagdk2v" xml:space="preserve">Бу төркем ''[[Гейм Бой Адванс]]'' өчен чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>cl3243pma66oym8lxam8083ewagdk2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Регги</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492872</id>
    <revision>
      <id>6025646</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/151723982|Регги]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36844" sha1="tc9o0sp4s0br9hmd3br90umwp0k57c8" xml:space="preserve">{{Listen|Название=Crooked Cop}}{{Навигация}}'''Регги''' (регги, регги   ;{{Lang-en|reggae}} - [[Ямайка|Ямайкада]] 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры  .

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши  . Кулланылган музыкаль состав - [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге - ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар  . Регги музыкасының танылган патшасы - җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак  .

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt; .

== Исеме ==
&quot;Регги&quot; терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге &quot;reggae rhythm&quot; сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} - ертылган, тузган ритм), икенче яктан - Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән - &quot;streggae&quot;. Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. &quot;Регги&quot; сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда &quot;Do the Reggae&quot;  альбомы дип аталган &quot;Maytals&quot; төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто - Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы  .

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары - Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл - Чак Берри, Литтл Ричард һ.б. язмалары җәлеп итә  .

1950 елларда Ямайкада &quot; Ямайка тавыш системасы &quot; («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]»)  дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч  (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һ.б. импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар..

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган &quot;тавыш системасы&quot; хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара.  Шушы урында  илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз &quot;йолдызлары&quot;: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.  

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска   (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый .

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, &quot;тавыш системалары&quot;  хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр.  Тостинг  (toasting)  жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый  .

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub)  барлыкка килә. .Дабда  иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби  (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry). була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль -   рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була


.

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал - Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы  «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да,  җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги  дип аталган стиль формалаша.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, &quot;Кара революция&quot; вакыты һәм &quot;Кара көч&quot; хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары  белән тулылана бара  .

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре:  «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның   «The Wailers»  төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә  .

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә  Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә  .

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг    - Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте  .

* [[Ранний регги]] (''Early reggae''). Время появления: 1968 год. Исполнители: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff и другие. Его впоследствии стали иногда называть ''Skinhead reggae''. Связано это с тем, что в Британии раннее регги было популярно в субкультуре традиционных скинхэдов. Исполнители: Laurel Aitken, [[Judge Dread]], [[Symarip]] и другие.
* Рутс-регги (''Roots reggae'') — стиль, возникший на основе раннего регги и ритмики барабанов Наябинги, (обрядовые барабанные сессии, названные в честь мифологической принцессы Наябинги), основной ритм — «уан-дроп» (''one drop''), позже стали использоваться «халф-дроп» (''half drop'') и «рокерс» (''rockers''), но «уан-дроп» всё равно доминирует. Тематика текстов — религиозная, растафарианская. Время возникновения: конец 1960-х. Исполнители: Альфа Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse и другие.
* Даб (''Dub'') — инструментальное переложение музыки реггей, где на передний план выходит ритм-секция, а все остальные инструменты и, иногда, вокал вступают периодически. Для последних характерно использование различных звуковых спецэффектов (эха, реверберации, фазера, частотных фильтров), что придаёт музыке мистический, медитативный и психоделический характер. Основные герои даб-музыки не исполнители, а звукорежиссёры. Именно опыты с миксованием треков и привели к появлению нового стиля. Исполнители: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби и другие. В дальнейшем стиль приобретает свои ответвления, иногда никак не связанные с регги, отходя от первоначальных экспериментов ямайских звукорежиссёров по приданию произведениям регги нового звучания, становясь отдельным направлением, сближающимся с электронной музыкой. Происхождение даба связано с упомянутыми выше уличными дискотеками, для целей которых обрабатывалась музыка.
* Дансхолл (''Dancehall'') — танцевальное направление, возникшее в начале 1980-х.
* [[Евро-регги]] (''Euro Reggae'') — стиль, возникший в результате эволюции из регги-фьюжн в начале 1990-х и непосредственно связанный с евродэнс-музыкой этого периода. Жанр наиболее известен благодаря всемирному хиту «All That She Wants» шведской евродэнс-группы Ace of Base. Многие исполнители (например, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) использовали в своей музыке элементы евро-регги и регги-попа.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ - Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган -   .моннан &quot;растафарианлык&quot; термины да шуннан.

== Башка юнәлешләр ==

* '''Менто''' ({{Lang-en|mento}}) — ямайский народный музыкальный стиль, предшественник ска и регги. В менто обычно используются акустические инструменты: акустическая гитара, банджо, [[ручной барабан]] и маримбула — инструмент в форме коробки, на котором можно сидеть во время игры. Менто часто путают с калипсо, музыкальным стилем из [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидада и Тобаго]]. У обоих стилей много общего, однако отличаются по форме. Менто сочетает традиционные африканские мотивы и влияние европейской музыки. В текстах менто юмористически поётся о жизни бедного человека. Менто был наиболее развит в 1950-х годах, в 1960-х перешёл в ска, хотя до сих пор играется на [[Ямайка|Ямайке]], особенно в туристических районах.
* '''Калипсо''' — афрокарибский музыкальный стиль, образовавшийся на [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидаде и Тобаго]] в [[XX гасыр|XX веке]], произошёл от западноафриканского [[кайсо]], был популярен в [[1950-еллар|1950-х годах]]. Корни калипсо возникли в XIX веке у африканских рабов на сахарных плантациях. Исполнитель калипсо {{Тәрҗемә ителмәгән|Роринг де Леон||en|Roaring Lion}} («Рычащий лев») в своей книге «Калипсо из Франции в Тринидад, 800 лет истории» ({{Lang-en|Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History}}) говорит, что калипсо произошло от музыки средневековых французских трубадуров. Восходит в своих истоках к традиционным африканским жанрам «иронического» пения (тексты калипсо, как правило, носят сатирический, моралистический или даже социально-критический характер, комментируют актуальные, новостные, злободневные темы, часто посвящены тяжелой доле негров, жителей Тринидада). Исполнители калипсо расширили границы свободы слова, тексты их песен передавали все новости о жизни на острове, включая политические. Когда английская власть на острове усилилась, цензура стала тщательно отслеживать слова песен, но калипсо продолжало быть источником новостей. Для калипсо характерны вопросо-ответная форма пения (запевалы и хора), использование полиметрии и полиритмии, нарочито ускоренное произнесение текста. Первые записи калипсо сделанные «Lovey’s String Band» появились в 1912 году. Первые звёзды появились в конце 1930-х годов: это Аттила ДеХун, Роринг де Леон и Лорд Инвадер под руководством Лорда Китшенера записывались вплоть до 2000 года. Элементы калипсо также внедрились в [[джаз]], что наблюдается в таком стиле как калипсо-джаз.
* '''Роксте́ди''' («rock steady», «rocksteady») — музыкальный стиль, существовавший на [[Ямайка|Ямайке]] и в [[Англия|Англии]] в [[1960-еллар|1960-е]]. Основа стиля — карибские ритмы на 4/4, с повышенным вниманием к клавишным и гитарам. Рокстеди появилась на [[Ямайка|Ямайке]] в конце первой волны ска. Рокстеди был более медленным и плавным, чем ска, рисунки бас-гитары стали более ярко выраженными и мелодичными (в отличие от преимущественно «шагающего» баса в ска), а гитара только чётные. Использовались барабаны новой формы, а роль духовых была уменьшена (вероятно, в связи с дороговизной инструментов). Есть легенда, что [[Җәй|лето]] [[1966 ел|1966 года]] выдалось слишком жарким, и посетители танцзалов не могли танцевать быстро, как этого требовало ска. Другим главным отличием рокстеди от ска стали тексты. Они были несколько морализаторскими, воспевали нравственные ценности ([[Сөю|любовь]], дружбу, труд) на понятном простым людям (например, люмпенизированным кингстонским руд-боям) [[Тел|языке]]. Эта нравоучительность была унаследована регги. Известными исполнителями рокстеди были Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон и другие. Одной из самых популярных [[Җыр|песен]] была композиция «Rocksteady» Элтона Эллиса. В конце 1960-х исполнители рокстеди стали посещать с гастрольными турами [[Англия|Англию]], где, особенно в портовых городах, была сильна ямайская [[диаспора]]. Вскоре рокстеди стали слушать и белые рабочие. С возникновением субкультуры скинхедов ритмы рокстеди проникли в [[скинхед-регги]].
* '''Ска''' ({{Lang-en|Ska}}) — музыкальный стиль, появившийся на [[Ямайка|Ямайке]] в конце 1950-х гг. Для стиля характерен раскачивающийся ритм 2/4, когда гитара играет на четные удары барабанов, а контрабас или бас-гитара подчеркивает нечетные. Мелодия исполняется духовыми инструментами, такими, как труба, тромбон и саксофон. Среди мелодий ска можно встретить [[Джаз|джазовые]] мелодии. В [[1964 ел|1964 году]] в рамках Всемирной выставки в [[Нью-Йорк|Нью-Йорке]] в качестве музыкального символа Ямайки были представлены исполнители ска. Если первоначально ска было под большим влиянием американского ритм-энд-блюза и рок-н-ролла, то с середины 60-х ска стало вбирать элементы соул, что привело к трансформированию ска в рокстеди ([[1966 ел|1966]]—[[1968 ел|1968]]) — музыку с другим, более медленным ритмом
* '''Ра́гга''', '''раггама́ффин''' ({{Lang-en|raggamuffin}} — «оборванец») — ошибочное название цифрового дэнсхолла 80-х, стиля танцевальной музыки, первоначально [[Ямайка|ямайской]], представляющий собой вариацию регги, и отличающийся речитативным вокалом, преимущественно звучащим под аккомпанемент электронных инструментов. Название приобрело популярность среди туристической среды в 70-80 гг. «Раггой» туристы называли все возможные направления ямайской музыки. Изначально «raggamuffin» — оборванец, житель гетто. Казус вызван, видимо, тем фактом, что для жителя Ямайки регги и есть «ragga» — то есть музыка бедных, музыка из Гетто
* '''Реггето́н''' ({{Lang-es|reggaetón}}, {{Lang-en|reggaeton}}) — музыкальный стиль и танец, возникший в [[Панама|Панаме]] и [[Пуэрто-Рико]] под влиянием регги, дэнсхолла и хип-хопа, и получивший широкое распространение в [[Латин Америкасы|латиноамериканских]] странах Карибского бассейна, а также среди латиноамериканцев, проживающих в [[Америка Кушма Штатлары|США]]. Реггетон возник в начале [[1990-еллар|1990]]-х годов, вобрав в себя влияние [[Ямайка|ямайской]] музыки регги, техно-музыки, рэпа, а также традиционных стилей пуэрто-риканской музыки — [[Бомба (музыка)|бомбы]] и плены. Сходен с североамериканским хип-хопом: ритмичная музыка в сочетании с рэп-речитативом; последний обычно читается на [[Испан теле|испанском]] языке. В середине 90-х стиль проникает в среду латиноамериканцев, живущих в [[Америка Кушма Штатлары|США]], при этом местная молодёжь воспринимает это направление музыки с большим энтузиазмом — отчасти благодаря современному звучанию, а отчасти благодаря его латиноамериканскому происхождению. Хотя реггетон испытал большое влияние хип-хопа, было бы неправильным считать его просто «испанизированной» версией этого стиля, поскольку реггетон имеет несколько иной ритм. Реггетон с лёгкостью сочетает в себе несколько различных стилей. От регги в нём есть немногое, несмотря на то, что причастные к нему утверждают, что его ритм является новой ступенью в эволюции ритма регги. Второй составляющей реггетона является собственно рэп или речовка (fraseo) которую в городе [[Колон (Панама)|Колон]] ([[Панама]]) называют «el ton» (тон).

== Фильмнар ==

* &quot;Регги&quot; (1970) - документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) - кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) - тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) - тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]»  ({{Lang-en|Countryman}} (1982) - нәфис фильм
* Регги - Ямайка музыкасы тарихы (2002) - документаль фильм
* &quot;Радуга&quot; (2005) - документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) - документаль фильм
* «Roots Time»    (2006) - нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) - документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры - XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. - БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. - БЕЛӘН. 281-288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О'Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. &quot;Кыю кулланмалар&quot;; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр|refs=&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

*

== Сылтамалар ==

* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>tc9o0sp4s0br9hmd3br90umwp0k57c8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025654</id>
      <parentid>6025646</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36762" sha1="qbmry6tw5es22jsz05el9e4g09bdi7h" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги   ;{{Lang-en|reggae}} - [[Ямайка|Ямайкада]] 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры  

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши  . Кулланылган музыкаль состав - [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге - ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар  . Регги музыкасының танылган патшасы - җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак .

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt; .

== Исеме ==
&quot;Регги&quot; терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге &quot;reggae rhythm&quot; сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} - ертылган, тузган ритм), икенче яктан - Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән - &quot;streggae&quot;. Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. &quot;Регги&quot; сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда &quot;Do the Reggae&quot;  альбомы дип аталган &quot;Maytals&quot; төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто - Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы  .

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары - Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл - Чак Берри, Литтл Ричард һ.б. язмалары җәлеп итә .

1950 елларда Ямайкада &quot; Ямайка тавыш системасы &quot; («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]»)  дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч  (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һ.б. импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар..

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган &quot;тавыш системасы&quot; хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара.  Шушы урында  илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз &quot;йолдызлары&quot;: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.  

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска   (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый .

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, &quot;тавыш системалары&quot;  хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр.  Тостинг  (toasting)  жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый .

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub)  барлыкка килә. .Дабда  иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби  (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль -   рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал - Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы  «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да,  җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги  дип аталган стиль формалаша.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, &quot;Кара революция&quot; вакыты һәм &quot;Кара көч&quot; хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары  белән тулылана бара  .

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре:  «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның   «The Wailers»  төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә  .

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә  Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә .

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг    - Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте  .

* [[Ранний регги]] (''Early reggae''). Время появления: 1968 год. Исполнители: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff и другие. Его впоследствии стали иногда называть ''Skinhead reggae''. Связано это с тем, что в Британии раннее регги было популярно в субкультуре традиционных скинхэдов. Исполнители: Laurel Aitken, [[Judge Dread]], [[Symarip]] и другие.
* Рутс-регги (''Roots reggae'') — стиль, возникший на основе раннего регги и ритмики барабанов Наябинги, (обрядовые барабанные сессии, названные в честь мифологической принцессы Наябинги), основной ритм — «уан-дроп» (''one drop''), позже стали использоваться «халф-дроп» (''half drop'') и «рокерс» (''rockers''), но «уан-дроп» всё равно доминирует. Тематика текстов — религиозная, растафарианская. Время возникновения: конец 1960-х. Исполнители: Альфа Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse и другие.
* Даб (''Dub'') — инструментальное переложение музыки реггей, где на передний план выходит ритм-секция, а все остальные инструменты и, иногда, вокал вступают периодически. Для последних характерно использование различных звуковых спецэффектов (эха, реверберации, фазера, частотных фильтров), что придаёт музыке мистический, медитативный и психоделический характер. Основные герои даб-музыки не исполнители, а звукорежиссёры. Именно опыты с миксованием треков и привели к появлению нового стиля. Исполнители: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби и другие. В дальнейшем стиль приобретает свои ответвления, иногда никак не связанные с регги, отходя от первоначальных экспериментов ямайских звукорежиссёров по приданию произведениям регги нового звучания, становясь отдельным направлением, сближающимся с электронной музыкой. Происхождение даба связано с упомянутыми выше уличными дискотеками, для целей которых обрабатывалась музыка.
* Дансхолл (''Dancehall'') — танцевальное направление, возникшее в начале 1980-х.
* [[Евро-регги]] (''Euro Reggae'') — стиль, возникший в результате эволюции из регги-фьюжн в начале 1990-х и непосредственно связанный с евродэнс-музыкой этого периода. Жанр наиболее известен благодаря всемирному хиту «All That She Wants» шведской евродэнс-группы Ace of Base. Многие исполнители (например, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) использовали в своей музыке элементы евро-регги и регги-попа.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ - Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган -   .моннан &quot;растафарианлык&quot; термины да шуннан&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Башка юнәлешләр ==

* '''Менто''' ({{Lang-en|mento}}) — ямайский народный музыкальный стиль, предшественник ска и регги. В менто обычно используются акустические инструменты: акустическая гитара, банджо, [[ручной барабан]] и маримбула — инструмент в форме коробки, на котором можно сидеть во время игры. Менто часто путают с калипсо, музыкальным стилем из [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидада и Тобаго]]. У обоих стилей много общего, однако отличаются по форме. Менто сочетает традиционные африканские мотивы и влияние европейской музыки. В текстах менто юмористически поётся о жизни бедного человека. Менто был наиболее развит в 1950-х годах, в 1960-х перешёл в ска, хотя до сих пор играется на [[Ямайка|Ямайке]], особенно в туристических районах.
* '''Калипсо''' — афрокарибский музыкальный стиль, образовавшийся на [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидаде и Тобаго]] в [[XX гасыр|XX веке]], произошёл от западноафриканского [[кайсо]], был популярен в [[1950-еллар|1950-х годах]]. Корни калипсо возникли в XIX веке у африканских рабов на сахарных плантациях. Исполнитель калипсо {{Тәрҗемә ителмәгән|Роринг де Леон||en|Roaring Lion}} («Рычащий лев») в своей книге «Калипсо из Франции в Тринидад, 800 лет истории» ({{Lang-en|Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History}}) говорит, что калипсо произошло от музыки средневековых французских трубадуров. Восходит в своих истоках к традиционным африканским жанрам «иронического» пения (тексты калипсо, как правило, носят сатирический, моралистический или даже социально-критический характер, комментируют актуальные, новостные, злободневные темы, часто посвящены тяжелой доле негров, жителей Тринидада). Исполнители калипсо расширили границы свободы слова, тексты их песен передавали все новости о жизни на острове, включая политические. Когда английская власть на острове усилилась, цензура стала тщательно отслеживать слова песен, но калипсо продолжало быть источником новостей. Для калипсо характерны вопросо-ответная форма пения (запевалы и хора), использование полиметрии и полиритмии, нарочито ускоренное произнесение текста. Первые записи калипсо сделанные «Lovey’s String Band» появились в 1912 году. Первые звёзды появились в конце 1930-х годов: это Аттила ДеХун, Роринг де Леон и Лорд Инвадер под руководством Лорда Китшенера записывались вплоть до 2000 года. Элементы калипсо также внедрились в [[джаз]], что наблюдается в таком стиле как калипсо-джаз.
* '''Роксте́ди''' («rock steady», «rocksteady») — музыкальный стиль, существовавший на [[Ямайка|Ямайке]] и в [[Англия|Англии]] в [[1960-еллар|1960-е]]. Основа стиля — карибские ритмы на 4/4, с повышенным вниманием к клавишным и гитарам. Рокстеди появилась на [[Ямайка|Ямайке]] в конце первой волны ска. Рокстеди был более медленным и плавным, чем ска, рисунки бас-гитары стали более ярко выраженными и мелодичными (в отличие от преимущественно «шагающего» баса в ска), а гитара только чётные. Использовались барабаны новой формы, а роль духовых была уменьшена (вероятно, в связи с дороговизной инструментов). Есть легенда, что [[Җәй|лето]] [[1966 ел|1966 года]] выдалось слишком жарким, и посетители танцзалов не могли танцевать быстро, как этого требовало ска. Другим главным отличием рокстеди от ска стали тексты. Они были несколько морализаторскими, воспевали нравственные ценности ([[Сөю|любовь]], дружбу, труд) на понятном простым людям (например, люмпенизированным кингстонским руд-боям) [[Тел|языке]]. Эта нравоучительность была унаследована регги. Известными исполнителями рокстеди были Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон и другие. Одной из самых популярных [[Җыр|песен]] была композиция «Rocksteady» Элтона Эллиса. В конце 1960-х исполнители рокстеди стали посещать с гастрольными турами [[Англия|Англию]], где, особенно в портовых городах, была сильна ямайская [[диаспора]]. Вскоре рокстеди стали слушать и белые рабочие. С возникновением субкультуры скинхедов ритмы рокстеди проникли в [[скинхед-регги]].
* '''Ска''' ({{Lang-en|Ska}}) — музыкальный стиль, появившийся на [[Ямайка|Ямайке]] в конце 1950-х гг. Для стиля характерен раскачивающийся ритм 2/4, когда гитара играет на четные удары барабанов, а контрабас или бас-гитара подчеркивает нечетные. Мелодия исполняется духовыми инструментами, такими, как труба, тромбон и саксофон. Среди мелодий ска можно встретить [[Джаз|джазовые]] мелодии. В [[1964 ел|1964 году]] в рамках Всемирной выставки в [[Нью-Йорк|Нью-Йорке]] в качестве музыкального символа Ямайки были представлены исполнители ска. Если первоначально ска было под большим влиянием американского ритм-энд-блюза и рок-н-ролла, то с середины 60-х ска стало вбирать элементы соул, что привело к трансформированию ска в рокстеди ([[1966 ел|1966]]—[[1968 ел|1968]]) — музыку с другим, более медленным ритмом
* '''Ра́гга''', '''раггама́ффин''' ({{Lang-en|raggamuffin}} — «оборванец») — ошибочное название цифрового дэнсхолла 80-х, стиля танцевальной музыки, первоначально [[Ямайка|ямайской]], представляющий собой вариацию регги, и отличающийся речитативным вокалом, преимущественно звучащим под аккомпанемент электронных инструментов. Название приобрело популярность среди туристической среды в 70-80 гг. «Раггой» туристы называли все возможные направления ямайской музыки. Изначально «raggamuffin» — оборванец, житель гетто. Казус вызван, видимо, тем фактом, что для жителя Ямайки регги и есть «ragga» — то есть музыка бедных, музыка из Гетто
* '''Реггето́н''' ({{Lang-es|reggaetón}}, {{Lang-en|reggaeton}}) — музыкальный стиль и танец, возникший в [[Панама|Панаме]] и [[Пуэрто-Рико]] под влиянием регги, дэнсхолла и хип-хопа, и получивший широкое распространение в [[Латин Америкасы|латиноамериканских]] странах Карибского бассейна, а также среди латиноамериканцев, проживающих в [[Америка Кушма Штатлары|США]]. Реггетон возник в начале [[1990-еллар|1990]]-х годов, вобрав в себя влияние [[Ямайка|ямайской]] музыки регги, техно-музыки, рэпа, а также традиционных стилей пуэрто-риканской музыки — [[Бомба (музыка)|бомбы]] и плены. Сходен с североамериканским хип-хопом: ритмичная музыка в сочетании с рэп-речитативом; последний обычно читается на [[Испан теле|испанском]] языке. В середине 90-х стиль проникает в среду латиноамериканцев, живущих в [[Америка Кушма Штатлары|США]], при этом местная молодёжь воспринимает это направление музыки с большим энтузиазмом — отчасти благодаря современному звучанию, а отчасти благодаря его латиноамериканскому происхождению. Хотя реггетон испытал большое влияние хип-хопа, было бы неправильным считать его просто «испанизированной» версией этого стиля, поскольку реггетон имеет несколько иной ритм. Реггетон с лёгкостью сочетает в себе несколько различных стилей. От регги в нём есть немногое, несмотря на то, что причастные к нему утверждают, что его ритм является новой ступенью в эволюции ритма регги. Второй составляющей реггетона является собственно рэп или речовка (fraseo) которую в городе [[Колон (Панама)|Колон]] ([[Панама]]) называют «el ton» (тон).

== Фильмнар ==

* &quot;Регги&quot; (1970) - документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) - кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) - тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) - тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]»  ({{Lang-en|Countryman}} (1982) - нәфис фильм
* Регги - Ямайка музыкасы тарихы (2002) - документаль фильм
* &quot;Радуга&quot; (2005) - документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) - документаль фильм
* «Roots Time»    (2006) - нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) - документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры - XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. - БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. - БЕЛӘН. 281-288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О'Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. &quot;Кыю кулланмалар&quot;; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==


* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>qbmry6tw5es22jsz05el9e4g09bdi7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025656</id>
      <parentid>6025654</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36806" sha1="ch2hx83u4wxki6lje2x6xxzbnkoxs8x" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги   ;{{Lang-en|reggae}} - [[Ямайка|Ямайкада]] 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot; /&gt;. 

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши  . Кулланылган музыкаль состав - [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге - ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар  . Регги музыкасының танылган патшасы - җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак .

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt; .

== Исеме ==
&quot;Регги&quot; терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге &quot;reggae rhythm&quot; сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} - ертылган, тузган ритм), икенче яктан - Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән - &quot;streggae&quot;. Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. &quot;Регги&quot; сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда &quot;Do the Reggae&quot;  альбомы дип аталган &quot;Maytals&quot; төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто - Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы  .

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары - Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл - Чак Берри, Литтл Ричард һ.б. язмалары җәлеп итә .

1950 елларда Ямайкада &quot; Ямайка тавыш системасы &quot; («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]»)  дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч  (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һ.б. импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар..

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган &quot;тавыш системасы&quot; хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара.  Шушы урында  илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз &quot;йолдызлары&quot;: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.  

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска   (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый .

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, &quot;тавыш системалары&quot;  хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр.  Тостинг  (toasting)  жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый .

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub)  барлыкка килә. .Дабда  иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби  (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль -   рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал - Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы  «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да,  җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги  дип аталган стиль формалаша.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, &quot;Кара революция&quot; вакыты һәм &quot;Кара көч&quot; хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары  белән тулылана бара  .

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре:  «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның   «The Wailers»  төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә  .

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә  Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә .

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг    - Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте  .

* [[Ранний регги]] (''Early reggae''). Время появления: 1968 год. Исполнители: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff и другие. Его впоследствии стали иногда называть ''Skinhead reggae''. Связано это с тем, что в Британии раннее регги было популярно в субкультуре традиционных скинхэдов. Исполнители: Laurel Aitken, [[Judge Dread]], [[Symarip]] и другие.
* Рутс-регги (''Roots reggae'') — стиль, возникший на основе раннего регги и ритмики барабанов Наябинги, (обрядовые барабанные сессии, названные в честь мифологической принцессы Наябинги), основной ритм — «уан-дроп» (''one drop''), позже стали использоваться «халф-дроп» (''half drop'') и «рокерс» (''rockers''), но «уан-дроп» всё равно доминирует. Тематика текстов — религиозная, растафарианская. Время возникновения: конец 1960-х. Исполнители: Альфа Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse и другие.
* Даб (''Dub'') — инструментальное переложение музыки реггей, где на передний план выходит ритм-секция, а все остальные инструменты и, иногда, вокал вступают периодически. Для последних характерно использование различных звуковых спецэффектов (эха, реверберации, фазера, частотных фильтров), что придаёт музыке мистический, медитативный и психоделический характер. Основные герои даб-музыки не исполнители, а звукорежиссёры. Именно опыты с миксованием треков и привели к появлению нового стиля. Исполнители: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби и другие. В дальнейшем стиль приобретает свои ответвления, иногда никак не связанные с регги, отходя от первоначальных экспериментов ямайских звукорежиссёров по приданию произведениям регги нового звучания, становясь отдельным направлением, сближающимся с электронной музыкой. Происхождение даба связано с упомянутыми выше уличными дискотеками, для целей которых обрабатывалась музыка.
* Дансхолл (''Dancehall'') — танцевальное направление, возникшее в начале 1980-х.
* [[Евро-регги]] (''Euro Reggae'') — стиль, возникший в результате эволюции из регги-фьюжн в начале 1990-х и непосредственно связанный с евродэнс-музыкой этого периода. Жанр наиболее известен благодаря всемирному хиту «All That She Wants» шведской евродэнс-группы Ace of Base. Многие исполнители (например, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) использовали в своей музыке элементы евро-регги и регги-попа.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ - Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган -   .моннан &quot;растафарианлык&quot; термины да шуннан&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Башка юнәлешләр ==

* '''Менто''' ({{Lang-en|mento}}) — ямайский народный музыкальный стиль, предшественник ска и регги. В менто обычно используются акустические инструменты: акустическая гитара, банджо, [[ручной барабан]] и маримбула — инструмент в форме коробки, на котором можно сидеть во время игры. Менто часто путают с калипсо, музыкальным стилем из [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидада и Тобаго]]. У обоих стилей много общего, однако отличаются по форме. Менто сочетает традиционные африканские мотивы и влияние европейской музыки. В текстах менто юмористически поётся о жизни бедного человека. Менто был наиболее развит в 1950-х годах, в 1960-х перешёл в ска, хотя до сих пор играется на [[Ямайка|Ямайке]], особенно в туристических районах.
* '''Калипсо''' — афрокарибский музыкальный стиль, образовавшийся на [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидаде и Тобаго]] в [[XX гасыр|XX веке]], произошёл от западноафриканского [[кайсо]], был популярен в [[1950-еллар|1950-х годах]]. Корни калипсо возникли в XIX веке у африканских рабов на сахарных плантациях. Исполнитель калипсо {{Тәрҗемә ителмәгән|Роринг де Леон||en|Roaring Lion}} («Рычащий лев») в своей книге «Калипсо из Франции в Тринидад, 800 лет истории» ({{Lang-en|Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History}}) говорит, что калипсо произошло от музыки средневековых французских трубадуров. Восходит в своих истоках к традиционным африканским жанрам «иронического» пения (тексты калипсо, как правило, носят сатирический, моралистический или даже социально-критический характер, комментируют актуальные, новостные, злободневные темы, часто посвящены тяжелой доле негров, жителей Тринидада). Исполнители калипсо расширили границы свободы слова, тексты их песен передавали все новости о жизни на острове, включая политические. Когда английская власть на острове усилилась, цензура стала тщательно отслеживать слова песен, но калипсо продолжало быть источником новостей. Для калипсо характерны вопросо-ответная форма пения (запевалы и хора), использование полиметрии и полиритмии, нарочито ускоренное произнесение текста. Первые записи калипсо сделанные «Lovey’s String Band» появились в 1912 году. Первые звёзды появились в конце 1930-х годов: это Аттила ДеХун, Роринг де Леон и Лорд Инвадер под руководством Лорда Китшенера записывались вплоть до 2000 года. Элементы калипсо также внедрились в [[джаз]], что наблюдается в таком стиле как калипсо-джаз.
* '''Роксте́ди''' («rock steady», «rocksteady») — музыкальный стиль, существовавший на [[Ямайка|Ямайке]] и в [[Англия|Англии]] в [[1960-еллар|1960-е]]. Основа стиля — карибские ритмы на 4/4, с повышенным вниманием к клавишным и гитарам. Рокстеди появилась на [[Ямайка|Ямайке]] в конце первой волны ска. Рокстеди был более медленным и плавным, чем ска, рисунки бас-гитары стали более ярко выраженными и мелодичными (в отличие от преимущественно «шагающего» баса в ска), а гитара только чётные. Использовались барабаны новой формы, а роль духовых была уменьшена (вероятно, в связи с дороговизной инструментов). Есть легенда, что [[Җәй|лето]] [[1966 ел|1966 года]] выдалось слишком жарким, и посетители танцзалов не могли танцевать быстро, как этого требовало ска. Другим главным отличием рокстеди от ска стали тексты. Они были несколько морализаторскими, воспевали нравственные ценности ([[Сөю|любовь]], дружбу, труд) на понятном простым людям (например, люмпенизированным кингстонским руд-боям) [[Тел|языке]]. Эта нравоучительность была унаследована регги. Известными исполнителями рокстеди были Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон и другие. Одной из самых популярных [[Җыр|песен]] была композиция «Rocksteady» Элтона Эллиса. В конце 1960-х исполнители рокстеди стали посещать с гастрольными турами [[Англия|Англию]], где, особенно в портовых городах, была сильна ямайская [[диаспора]]. Вскоре рокстеди стали слушать и белые рабочие. С возникновением субкультуры скинхедов ритмы рокстеди проникли в [[скинхед-регги]].
* '''Ска''' ({{Lang-en|Ska}}) — музыкальный стиль, появившийся на [[Ямайка|Ямайке]] в конце 1950-х гг. Для стиля характерен раскачивающийся ритм 2/4, когда гитара играет на четные удары барабанов, а контрабас или бас-гитара подчеркивает нечетные. Мелодия исполняется духовыми инструментами, такими, как труба, тромбон и саксофон. Среди мелодий ска можно встретить [[Джаз|джазовые]] мелодии. В [[1964 ел|1964 году]] в рамках Всемирной выставки в [[Нью-Йорк|Нью-Йорке]] в качестве музыкального символа Ямайки были представлены исполнители ска. Если первоначально ска было под большим влиянием американского ритм-энд-блюза и рок-н-ролла, то с середины 60-х ска стало вбирать элементы соул, что привело к трансформированию ска в рокстеди ([[1966 ел|1966]]—[[1968 ел|1968]]) — музыку с другим, более медленным ритмом
* '''Ра́гга''', '''раггама́ффин''' ({{Lang-en|raggamuffin}} — «оборванец») — ошибочное название цифрового дэнсхолла 80-х, стиля танцевальной музыки, первоначально [[Ямайка|ямайской]], представляющий собой вариацию регги, и отличающийся речитативным вокалом, преимущественно звучащим под аккомпанемент электронных инструментов. Название приобрело популярность среди туристической среды в 70-80 гг. «Раггой» туристы называли все возможные направления ямайской музыки. Изначально «raggamuffin» — оборванец, житель гетто. Казус вызван, видимо, тем фактом, что для жителя Ямайки регги и есть «ragga» — то есть музыка бедных, музыка из Гетто
* '''Реггето́н''' ({{Lang-es|reggaetón}}, {{Lang-en|reggaeton}}) — музыкальный стиль и танец, возникший в [[Панама|Панаме]] и [[Пуэрто-Рико]] под влиянием регги, дэнсхолла и хип-хопа, и получивший широкое распространение в [[Латин Америкасы|латиноамериканских]] странах Карибского бассейна, а также среди латиноамериканцев, проживающих в [[Америка Кушма Штатлары|США]]. Реггетон возник в начале [[1990-еллар|1990]]-х годов, вобрав в себя влияние [[Ямайка|ямайской]] музыки регги, техно-музыки, рэпа, а также традиционных стилей пуэрто-риканской музыки — [[Бомба (музыка)|бомбы]] и плены. Сходен с североамериканским хип-хопом: ритмичная музыка в сочетании с рэп-речитативом; последний обычно читается на [[Испан теле|испанском]] языке. В середине 90-х стиль проникает в среду латиноамериканцев, живущих в [[Америка Кушма Штатлары|США]], при этом местная молодёжь воспринимает это направление музыки с большим энтузиазмом — отчасти благодаря современному звучанию, а отчасти благодаря его латиноамериканскому происхождению. Хотя реггетон испытал большое влияние хип-хопа, было бы неправильным считать его просто «испанизированной» версией этого стиля, поскольку реггетон имеет несколько иной ритм. Реггетон с лёгкостью сочетает в себе несколько различных стилей. От регги в нём есть немногое, несмотря на то, что причастные к нему утверждают, что его ритм является новой ступенью в эволюции ритма регги. Второй составляющей реггетона является собственно рэп или речовка (fraseo) которую в городе [[Колон (Панама)|Колон]] ([[Панама]]) называют «el ton» (тон).

== Фильмнар ==

* &quot;Регги&quot; (1970) - документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) - кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) - тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) - тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]»  ({{Lang-en|Countryman}} (1982) - нәфис фильм
* Регги - Ямайка музыкасы тарихы (2002) - документаль фильм
* &quot;Радуга&quot; (2005) - документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) - документаль фильм
* «Roots Time»    (2006) - нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) - документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры - XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. - БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. - БЕЛӘН. 281-288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О'Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. &quot;Кыю кулланмалар&quot;; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==


* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>ch2hx83u4wxki6lje2x6xxzbnkoxs8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025658</id>
      <parentid>6025656</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36871" sha1="k39bbae79tfz5vldlx97pzscywygr4k" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги   ;{{Lang-en|reggae}} - [[Ямайка|Ямайкада]] 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot; /&gt;. 

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши  . Кулланылган музыкаль состав - [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге - ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар  . Регги музыкасының танылган патшасы - җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак .

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt; .

== Исеме ==
&quot;Регги&quot; терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге &quot;reggae rhythm&quot; сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} - ертылган, тузган ритм), икенче яктан - Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән - &quot;streggae&quot;. Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. &quot;Регги&quot; сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда &quot;Do the Reggae&quot;  альбомы дип аталган &quot;Maytals&quot; төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто - Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары - Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл - Чак Берри, Литтл Ричард һ.б. язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада &quot; Ямайка тавыш системасы &quot; («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]»)  дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч  (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һ.б. импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган &quot;тавыш системасы&quot; хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара.  Шушы урында  илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз &quot;йолдызлары&quot;: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.  

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска   (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, &quot;тавыш системалары&quot;  хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр.  Тостинг  (toasting)  жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый .

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub)  барлыкка килә. .Дабда  иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби  (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль -   рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал - Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы  «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да,  җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги  дип аталган стиль формалаша.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, &quot;Кара революция&quot; вакыты һәм &quot;Кара көч&quot; хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары  белән тулылана бара  .

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре:  «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның   «The Wailers»  төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә  .

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә  Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг    - Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте  .

* [[Ранний регги]] (''Early reggae''). Время появления: 1968 год. Исполнители: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff и другие. Его впоследствии стали иногда называть ''Skinhead reggae''. Связано это с тем, что в Британии раннее регги было популярно в субкультуре традиционных скинхэдов. Исполнители: Laurel Aitken, [[Judge Dread]], [[Symarip]] и другие.
* Рутс-регги (''Roots reggae'') — стиль, возникший на основе раннего регги и ритмики барабанов Наябинги, (обрядовые барабанные сессии, названные в честь мифологической принцессы Наябинги), основной ритм — «уан-дроп» (''one drop''), позже стали использоваться «халф-дроп» (''half drop'') и «рокерс» (''rockers''), но «уан-дроп» всё равно доминирует. Тематика текстов — религиозная, растафарианская. Время возникновения: конец 1960-х. Исполнители: Альфа Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse и другие.
* Даб (''Dub'') — инструментальное переложение музыки реггей, где на передний план выходит ритм-секция, а все остальные инструменты и, иногда, вокал вступают периодически. Для последних характерно использование различных звуковых спецэффектов (эха, реверберации, фазера, частотных фильтров), что придаёт музыке мистический, медитативный и психоделический характер. Основные герои даб-музыки не исполнители, а звукорежиссёры. Именно опыты с миксованием треков и привели к появлению нового стиля. Исполнители: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби и другие. В дальнейшем стиль приобретает свои ответвления, иногда никак не связанные с регги, отходя от первоначальных экспериментов ямайских звукорежиссёров по приданию произведениям регги нового звучания, становясь отдельным направлением, сближающимся с электронной музыкой. Происхождение даба связано с упомянутыми выше уличными дискотеками, для целей которых обрабатывалась музыка.
* Дансхолл (''Dancehall'') — танцевальное направление, возникшее в начале 1980-х.
* [[Евро-регги]] (''Euro Reggae'') — стиль, возникший в результате эволюции из регги-фьюжн в начале 1990-х и непосредственно связанный с евродэнс-музыкой этого периода. Жанр наиболее известен благодаря всемирному хиту «All That She Wants» шведской евродэнс-группы Ace of Base. Многие исполнители (например, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) использовали в своей музыке элементы евро-регги и регги-попа.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ - Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган -   .моннан &quot;растафарианлык&quot; термины да шуннан&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Башка юнәлешләр ==

* '''Менто''' ({{Lang-en|mento}}) — ямайский народный музыкальный стиль, предшественник ска и регги. В менто обычно используются акустические инструменты: акустическая гитара, банджо, [[ручной барабан]] и маримбула — инструмент в форме коробки, на котором можно сидеть во время игры. Менто часто путают с калипсо, музыкальным стилем из [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидада и Тобаго]]. У обоих стилей много общего, однако отличаются по форме. Менто сочетает традиционные африканские мотивы и влияние европейской музыки. В текстах менто юмористически поётся о жизни бедного человека. Менто был наиболее развит в 1950-х годах, в 1960-х перешёл в ска, хотя до сих пор играется на [[Ямайка|Ямайке]], особенно в туристических районах.
* '''Калипсо''' — афрокарибский музыкальный стиль, образовавшийся на [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидаде и Тобаго]] в [[XX гасыр|XX веке]], произошёл от западноафриканского [[кайсо]], был популярен в [[1950-еллар|1950-х годах]]. Корни калипсо возникли в XIX веке у африканских рабов на сахарных плантациях. Исполнитель калипсо {{Тәрҗемә ителмәгән|Роринг де Леон||en|Roaring Lion}} («Рычащий лев») в своей книге «Калипсо из Франции в Тринидад, 800 лет истории» ({{Lang-en|Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History}}) говорит, что калипсо произошло от музыки средневековых французских трубадуров. Восходит в своих истоках к традиционным африканским жанрам «иронического» пения (тексты калипсо, как правило, носят сатирический, моралистический или даже социально-критический характер, комментируют актуальные, новостные, злободневные темы, часто посвящены тяжелой доле негров, жителей Тринидада). Исполнители калипсо расширили границы свободы слова, тексты их песен передавали все новости о жизни на острове, включая политические. Когда английская власть на острове усилилась, цензура стала тщательно отслеживать слова песен, но калипсо продолжало быть источником новостей. Для калипсо характерны вопросо-ответная форма пения (запевалы и хора), использование полиметрии и полиритмии, нарочито ускоренное произнесение текста. Первые записи калипсо сделанные «Lovey’s String Band» появились в 1912 году. Первые звёзды появились в конце 1930-х годов: это Аттила ДеХун, Роринг де Леон и Лорд Инвадер под руководством Лорда Китшенера записывались вплоть до 2000 года. Элементы калипсо также внедрились в [[джаз]], что наблюдается в таком стиле как калипсо-джаз.
* '''Роксте́ди''' («rock steady», «rocksteady») — музыкальный стиль, существовавший на [[Ямайка|Ямайке]] и в [[Англия|Англии]] в [[1960-еллар|1960-е]]. Основа стиля — карибские ритмы на 4/4, с повышенным вниманием к клавишным и гитарам. Рокстеди появилась на [[Ямайка|Ямайке]] в конце первой волны ска. Рокстеди был более медленным и плавным, чем ска, рисунки бас-гитары стали более ярко выраженными и мелодичными (в отличие от преимущественно «шагающего» баса в ска), а гитара только чётные. Использовались барабаны новой формы, а роль духовых была уменьшена (вероятно, в связи с дороговизной инструментов). Есть легенда, что [[Җәй|лето]] [[1966 ел|1966 года]] выдалось слишком жарким, и посетители танцзалов не могли танцевать быстро, как этого требовало ска. Другим главным отличием рокстеди от ска стали тексты. Они были несколько морализаторскими, воспевали нравственные ценности ([[Сөю|любовь]], дружбу, труд) на понятном простым людям (например, люмпенизированным кингстонским руд-боям) [[Тел|языке]]. Эта нравоучительность была унаследована регги. Известными исполнителями рокстеди были Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон и другие. Одной из самых популярных [[Җыр|песен]] была композиция «Rocksteady» Элтона Эллиса. В конце 1960-х исполнители рокстеди стали посещать с гастрольными турами [[Англия|Англию]], где, особенно в портовых городах, была сильна ямайская [[диаспора]]. Вскоре рокстеди стали слушать и белые рабочие. С возникновением субкультуры скинхедов ритмы рокстеди проникли в [[скинхед-регги]].
* '''Ска''' ({{Lang-en|Ska}}) — музыкальный стиль, появившийся на [[Ямайка|Ямайке]] в конце 1950-х гг. Для стиля характерен раскачивающийся ритм 2/4, когда гитара играет на четные удары барабанов, а контрабас или бас-гитара подчеркивает нечетные. Мелодия исполняется духовыми инструментами, такими, как труба, тромбон и саксофон. Среди мелодий ска можно встретить [[Джаз|джазовые]] мелодии. В [[1964 ел|1964 году]] в рамках Всемирной выставки в [[Нью-Йорк|Нью-Йорке]] в качестве музыкального символа Ямайки были представлены исполнители ска. Если первоначально ска было под большим влиянием американского ритм-энд-блюза и рок-н-ролла, то с середины 60-х ска стало вбирать элементы соул, что привело к трансформированию ска в рокстеди ([[1966 ел|1966]]—[[1968 ел|1968]]) — музыку с другим, более медленным ритмом
* '''Ра́гга''', '''раггама́ффин''' ({{Lang-en|raggamuffin}} — «оборванец») — ошибочное название цифрового дэнсхолла 80-х, стиля танцевальной музыки, первоначально [[Ямайка|ямайской]], представляющий собой вариацию регги, и отличающийся речитативным вокалом, преимущественно звучащим под аккомпанемент электронных инструментов. Название приобрело популярность среди туристической среды в 70-80 гг. «Раггой» туристы называли все возможные направления ямайской музыки. Изначально «raggamuffin» — оборванец, житель гетто. Казус вызван, видимо, тем фактом, что для жителя Ямайки регги и есть «ragga» — то есть музыка бедных, музыка из Гетто
* '''Реггето́н''' ({{Lang-es|reggaetón}}, {{Lang-en|reggaeton}}) — музыкальный стиль и танец, возникший в [[Панама|Панаме]] и [[Пуэрто-Рико]] под влиянием регги, дэнсхолла и хип-хопа, и получивший широкое распространение в [[Латин Америкасы|латиноамериканских]] странах Карибского бассейна, а также среди латиноамериканцев, проживающих в [[Америка Кушма Штатлары|США]]. Реггетон возник в начале [[1990-еллар|1990]]-х годов, вобрав в себя влияние [[Ямайка|ямайской]] музыки регги, техно-музыки, рэпа, а также традиционных стилей пуэрто-риканской музыки — [[Бомба (музыка)|бомбы]] и плены. Сходен с североамериканским хип-хопом: ритмичная музыка в сочетании с рэп-речитативом; последний обычно читается на [[Испан теле|испанском]] языке. В середине 90-х стиль проникает в среду латиноамериканцев, живущих в [[Америка Кушма Штатлары|США]], при этом местная молодёжь воспринимает это направление музыки с большим энтузиазмом — отчасти благодаря современному звучанию, а отчасти благодаря его латиноамериканскому происхождению. Хотя реггетон испытал большое влияние хип-хопа, было бы неправильным считать его просто «испанизированной» версией этого стиля, поскольку реггетон имеет несколько иной ритм. Реггетон с лёгкостью сочетает в себе несколько различных стилей. От регги в нём есть немногое, несмотря на то, что причастные к нему утверждают, что его ритм является новой ступенью в эволюции ритма регги. Второй составляющей реггетона является собственно рэп или речовка (fraseo) которую в городе [[Колон (Панама)|Колон]] ([[Панама]]) называют «el ton» (тон).

== Фильмнар ==

* &quot;Регги&quot; (1970) - документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) - кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) - тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) - тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]»  ({{Lang-en|Countryman}} (1982) - нәфис фильм
* Регги - Ямайка музыкасы тарихы (2002) - документаль фильм
* &quot;Радуга&quot; (2005) - документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) - документаль фильм
* «Roots Time»    (2006) - нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) - документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры - XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. - БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. - БЕЛӘН. 281-288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О'Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. &quot;Кыю кулланмалар&quot;; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==


* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>k39bbae79tfz5vldlx97pzscywygr4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025660</id>
      <parentid>6025658</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36991" sha1="suhvepekkwl2o17wdnm36i6ep7lusxy" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.
* [[Ранний регги]] (''Early reggae''). Время появления: 1968 год. Исполнители: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff и другие. Его впоследствии стали иногда называть ''Skinhead reggae''. Связано это с тем, что в Британии раннее регги было популярно в субкультуре традиционных скинхэдов. Исполнители: Laurel Aitken, [[Judge Dread]], [[Symarip]] и другие.
* Рутс-регги (''Roots reggae'') — стиль, возникший на основе раннего регги и ритмики барабанов Наябинги, (обрядовые барабанные сессии, названные в честь мифологической принцессы Наябинги), основной ритм — «уан-дроп» (''one drop''), позже стали использоваться «халф-дроп» (''half drop'') и «рокерс» (''rockers''), но «уан-дроп» всё равно доминирует. Тематика текстов — религиозная, растафарианская. Время возникновения: конец 1960-х. Исполнители: Альфа Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse и другие.
* Даб (''Dub'') — инструментальное переложение музыки реггей, где на передний план выходит ритм-секция, а все остальные инструменты и, иногда, вокал вступают периодически. Для последних характерно использование различных звуковых спецэффектов (эха, реверберации, фазера, частотных фильтров), что придаёт музыке мистический, медитативный и психоделический характер. Основные герои даб-музыки не исполнители, а звукорежиссёры. Именно опыты с миксованием треков и привели к появлению нового стиля. Исполнители: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби и другие. В дальнейшем стиль приобретает свои ответвления, иногда никак не связанные с регги, отходя от первоначальных экспериментов ямайских звукорежиссёров по приданию произведениям регги нового звучания, становясь отдельным направлением, сближающимся с электронной музыкой. Происхождение даба связано с упомянутыми выше уличными дискотеками, для целей которых обрабатывалась музыка.
* Дансхолл (''Dancehall'') — танцевальное направление, возникшее в начале 1980-х.
* [[Евро-регги]] (''Euro Reggae'') — стиль, возникший в результате эволюции из регги-фьюжн в начале 1990-х и непосредственно связанный с евродэнс-музыкой этого периода. Жанр наиболее известен благодаря всемирному хиту «All That She Wants» шведской евродэнс-группы Ace of Base. Многие исполнители (например, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) использовали в своей музыке элементы евро-регги и регги-попа.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* '''Менто''' ({{Lang-en|mento}}) — ямайский народный музыкальный стиль, предшественник ска и регги. В менто обычно используются акустические инструменты: акустическая гитара, банджо, [[ручной барабан]] и маримбула — инструмент в форме коробки, на котором можно сидеть во время игры. Менто часто путают с калипсо, музыкальным стилем из [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидада и Тобаго]]. У обоих стилей много общего, однако отличаются по форме. Менто сочетает традиционные африканские мотивы и влияние европейской музыки. В текстах менто юмористически поётся о жизни бедного человека. Менто был наиболее развит в 1950-х годах, в 1960-х перешёл в ска, хотя до сих пор играется на [[Ямайка|Ямайке]], особенно в туристических районах.
* '''Калипсо''' — афрокарибский музыкальный стиль, образовавшийся на [[Тринидад һәм Тобаго|Тринидаде и Тобаго]] в [[XX гасыр|XX веке]], произошёл от западноафриканского [[кайсо]], был популярен в [[1950-еллар|1950-х годах]]. Корни калипсо возникли в XIX веке у африканских рабов на сахарных плантациях. Исполнитель калипсо {{Тәрҗемә ителмәгән|Роринг де Леон||en|Roaring Lion}} («Рычащий лев») в своей книге «Калипсо из Франции в Тринидад, 800 лет истории» ({{Lang-en|Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History}}) говорит, что калипсо произошло от музыки средневековых французских трубадуров. Восходит в своих истоках к традиционным африканским жанрам «иронического» пения (тексты калипсо, как правило, носят сатирический, моралистический или даже социально-критический характер, комментируют актуальные, новостные, злободневные темы, часто посвящены тяжелой доле негров, жителей Тринидада). Исполнители калипсо расширили границы свободы слова, тексты их песен передавали все новости о жизни на острове, включая политические. Когда английская власть на острове усилилась, цензура стала тщательно отслеживать слова песен, но калипсо продолжало быть источником новостей. Для калипсо характерны вопросо-ответная форма пения (запевалы и хора), использование полиметрии и полиритмии, нарочито ускоренное произнесение текста. Первые записи калипсо сделанные «Lovey’s String Band» появились в 1912 году. Первые звёзды появились в конце 1930-х годов: это Аттила ДеХун, Роринг де Леон и Лорд Инвадер под руководством Лорда Китшенера записывались вплоть до 2000 года. Элементы калипсо также внедрились в [[джаз]], что наблюдается в таком стиле как калипсо-джаз.
* '''Роксте́ди''' («rock steady», «rocksteady») — музыкальный стиль, существовавший на [[Ямайка|Ямайке]] и в [[Англия|Англии]] в [[1960-еллар|1960-е]]. Основа стиля — карибские ритмы на 4/4, с повышенным вниманием к клавишным и гитарам. Рокстеди появилась на [[Ямайка|Ямайке]] в конце первой волны ска. Рокстеди был более медленным и плавным, чем ска, рисунки бас-гитары стали более ярко выраженными и мелодичными (в отличие от преимущественно «шагающего» баса в ска), а гитара только чётные. Использовались барабаны новой формы, а роль духовых была уменьшена (вероятно, в связи с дороговизной инструментов). Есть легенда, что [[Җәй|лето]] [[1966 ел|1966 года]] выдалось слишком жарким, и посетители танцзалов не могли танцевать быстро, как этого требовало ска. Другим главным отличием рокстеди от ска стали тексты. Они были несколько морализаторскими, воспевали нравственные ценности ([[Сөю|любовь]], дружбу, труд) на понятном простым людям (например, люмпенизированным кингстонским руд-боям) [[Тел|языке]]. Эта нравоучительность была унаследована регги. Известными исполнителями рокстеди были Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон и другие. Одной из самых популярных [[Җыр|песен]] была композиция «Rocksteady» Элтона Эллиса. В конце 1960-х исполнители рокстеди стали посещать с гастрольными турами [[Англия|Англию]], где, особенно в портовых городах, была сильна ямайская [[диаспора]]. Вскоре рокстеди стали слушать и белые рабочие. С возникновением субкультуры скинхедов ритмы рокстеди проникли в [[скинхед-регги]].
* '''Ска''' ({{Lang-en|Ska}}) — музыкальный стиль, появившийся на [[Ямайка|Ямайке]] в конце 1950-х гг. Для стиля характерен раскачивающийся ритм 2/4, когда гитара играет на четные удары барабанов, а контрабас или бас-гитара подчеркивает нечетные. Мелодия исполняется духовыми инструментами, такими, как труба, тромбон и саксофон. Среди мелодий ска можно встретить [[Джаз|джазовые]] мелодии. В [[1964 ел|1964 году]] в рамках Всемирной выставки в [[Нью-Йорк]]е в качестве музыкального символа Ямайки были представлены исполнители ска. Если первоначально ска было под большим влиянием американского ритм-энд-блюза и рок-н-ролла, то с середины 60-х ска стало вбирать элементы соул, что привело к трансформированию ска в рокстеди ([[1966 ел|1966]]—[[1968 ел|1968]]) — музыку с другим, более медленным ритмом
* '''Ра́гга''', '''раггама́ффин''' ({{Lang-en|raggamuffin}} — «оборванец») — ошибочное название цифрового дэнсхолла 80-х, стиля танцевальной музыки, первоначально [[Ямайка|ямайской]], представляющий собой вариацию регги, и отличающийся речитативным вокалом, преимущественно звучащим под аккомпанемент электронных инструментов. Название приобрело популярность среди туристической среды в 70-80 гг. «Раггой» туристы называли все возможные направления ямайской музыки. Изначально «raggamuffin» — оборванец, житель гетто. Казус вызван, видимо, тем фактом, что для жителя Ямайки регги и есть «ragga» — то есть музыка бедных, музыка из Гетто
* '''Реггето́н''' ({{Lang-es|reggaetón}}, {{Lang-en|reggaeton}}) — музыкальный стиль и танец, возникший в [[Панама|Панаме]] и [[Пуэрто-Рико]] под влиянием регги, дэнсхолла и хип-хопа, и получивший широкое распространение в [[Латин Америкасы|латиноамериканских]] странах Карибского бассейна, а также среди латиноамериканцев, проживающих в [[Америка Кушма Штатлары|США]]. Реггетон возник в начале [[1990-еллар|1990]]-х годов, вобрав в себя влияние [[Ямайка|ямайской]] музыки регги, техно-музыки, рэпа, а также традиционных стилей пуэрто-риканской музыки — [[Бомба (музыка)|бомбы]] и плены. Сходен с североамериканским хип-хопом: ритмичная музыка в сочетании с рэп-речитативом; последний обычно читается на [[Испан теле|испанском]] языке. В середине 90-х стиль проникает в среду латиноамериканцев, живущих в [[Америка Кушма Штатлары|США]], при этом местная молодёжь воспринимает это направление музыки с большим энтузиазмом — отчасти благодаря современному звучанию, а отчасти благодаря его латиноамериканскому происхождению. Хотя реггетон испытал большое влияние хип-хопа, было бы неправильным считать его просто «испанизированной» версией этого стиля, поскольку реггетон имеет несколько иной ритм. Реггетон с лёгкостью сочетает в себе несколько различных стилей. От регги в нём есть немногое, несмотря на то, что причастные к нему утверждают, что его ритм является новой ступенью в эволюции ритма регги. Второй составляющей реггетона является собственно рэп или речовка (fraseo) которую в городе [[Колон (Панама)|Колон]] ([[Панама]]) называют «el ton» (тон).

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>suhvepekkwl2o17wdnm36i6ep7lusxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025663</id>
      <parentid>6025660</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башка юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36993" sha1="6ldgzah6bdbyuvpkg2nhl6izxo2mlpt" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.
* [[Ранний регги]] (''Early reggae''). Время появления: 1968 год. Исполнители: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff и другие. Его впоследствии стали иногда называть ''Skinhead reggae''. Связано это с тем, что в Британии раннее регги было популярно в субкультуре традиционных скинхэдов. Исполнители: Laurel Aitken, [[Judge Dread]], [[Symarip]] и другие.
* Рутс-регги (''Roots reggae'') — стиль, возникший на основе раннего регги и ритмики барабанов Наябинги, (обрядовые барабанные сессии, названные в честь мифологической принцессы Наябинги), основной ритм — «уан-дроп» (''one drop''), позже стали использоваться «халф-дроп» (''half drop'') и «рокерс» (''rockers''), но «уан-дроп» всё равно доминирует. Тематика текстов — религиозная, растафарианская. Время возникновения: конец 1960-х. Исполнители: Альфа Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse и другие.
* Даб (''Dub'') — инструментальное переложение музыки реггей, где на передний план выходит ритм-секция, а все остальные инструменты и, иногда, вокал вступают периодически. Для последних характерно использование различных звуковых спецэффектов (эха, реверберации, фазера, частотных фильтров), что придаёт музыке мистический, медитативный и психоделический характер. Основные герои даб-музыки не исполнители, а звукорежиссёры. Именно опыты с миксованием треков и привели к появлению нового стиля. Исполнители: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби и другие. В дальнейшем стиль приобретает свои ответвления, иногда никак не связанные с регги, отходя от первоначальных экспериментов ямайских звукорежиссёров по приданию произведениям регги нового звучания, становясь отдельным направлением, сближающимся с электронной музыкой. Происхождение даба связано с упомянутыми выше уличными дискотеками, для целей которых обрабатывалась музыка.
* Дансхолл (''Dancehall'') — танцевальное направление, возникшее в начале 1980-х.
* [[Евро-регги]] (''Euro Reggae'') — стиль, возникший в результате эволюции из регги-фьюжн в начале 1990-х и непосредственно связанный с евродэнс-музыкой этого периода. Жанр наиболее известен благодаря всемирному хиту «All That She Wants» шведской евродэнс-группы Ace of Base. Многие исполнители (например, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) использовали в своей музыке элементы евро-регги и регги-попа.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә.


* '''Роксте́ди''' («rock steady», «rocksteady») — музыкальный стиль, существовавший на [[Ямайка|Ямайке]] и в [[Англия|Англии]] в [[1960-еллар|1960-е]]. Основа стиля — карибские ритмы на 4/4, с повышенным вниманием к клавишным и гитарам. Рокстеди появилась на [[Ямайка|Ямайке]] в конце первой волны ска. Рокстеди был более медленным и плавным, чем ска, рисунки бас-гитары стали более ярко выраженными и мелодичными (в отличие от преимущественно «шагающего» баса в ска), а гитара только чётные. Использовались барабаны новой формы, а роль духовых была уменьшена (вероятно, в связи с дороговизной инструментов). Есть легенда, что [[Җәй|лето]] [[1966 ел|1966 года]] выдалось слишком жарким, и посетители танцзалов не могли танцевать быстро, как этого требовало ска. Другим главным отличием рокстеди от ска стали тексты. Они были несколько морализаторскими, воспевали нравственные ценности ([[Сөю|любовь]], дружбу, труд) на понятном простым людям (например, люмпенизированным кингстонским руд-боям) [[Тел|языке]]. Эта нравоучительность была унаследована регги. Известными исполнителями рокстеди были Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон и другие. Одной из самых популярных [[Җыр|песен]] была композиция «Rocksteady» Элтона Эллиса. В конце 1960-х исполнители рокстеди стали посещать с гастрольными турами [[Англия|Англию]], где, особенно в портовых городах, была сильна ямайская [[диаспора]]. Вскоре рокстеди стали слушать и белые рабочие. С возникновением субкультуры скинхедов ритмы рокстеди проникли в [[скинхед-регги]].
* '''Ска''' ({{Lang-en|Ska}}) — музыкальный стиль, появившийся на [[Ямайка|Ямайке]] в конце 1950-х гг. Для стиля характерен раскачивающийся ритм 2/4, когда гитара играет на четные удары барабанов, а контрабас или бас-гитара подчеркивает нечетные. Мелодия исполняется духовыми инструментами, такими, как труба, тромбон и саксофон. Среди мелодий ска можно встретить [[Джаз|джазовые]] мелодии. В [[1964 ел|1964 году]] в рамках Всемирной выставки в [[Нью-Йорк]]е в качестве музыкального символа Ямайки были представлены исполнители ска. Если первоначально ска было под большим влиянием американского ритм-энд-блюза и рок-н-ролла, то с середины 60-х ска стало вбирать элементы соул, что привело к трансформированию ска в рокстеди ([[1966 ел|1966]]—[[1968 ел|1968]]) — музыку с другим, более медленным ритмом
* '''Ра́гга''', '''раггама́ффин''' ({{Lang-en|raggamuffin}} — «оборванец») — ошибочное название цифрового дэнсхолла 80-х, стиля танцевальной музыки, первоначально [[Ямайка|ямайской]], представляющий собой вариацию регги, и отличающийся речитативным вокалом, преимущественно звучащим под аккомпанемент электронных инструментов. Название приобрело популярность среди туристической среды в 70-80 гг. «Раггой» туристы называли все возможные направления ямайской музыки. Изначально «raggamuffin» — оборванец, житель гетто. Казус вызван, видимо, тем фактом, что для жителя Ямайки регги и есть «ragga» — то есть музыка бедных, музыка из Гетто
* '''Реггето́н''' ({{Lang-es|reggaetón}}, {{Lang-en|reggaeton}}) — музыкальный стиль и танец, возникший в [[Панама|Панаме]] и [[Пуэрто-Рико]] под влиянием регги, дэнсхолла и хип-хопа, и получивший широкое распространение в [[Латин Америкасы|латиноамериканских]] странах Карибского бассейна, а также среди латиноамериканцев, проживающих в [[Америка Кушма Штатлары|США]]. Реггетон возник в начале [[1990-еллар|1990]]-х годов, вобрав в себя влияние [[Ямайка|ямайской]] музыки регги, техно-музыки, рэпа, а также традиционных стилей пуэрто-риканской музыки — [[Бомба (музыка)|бомбы]] и плены. Сходен с североамериканским хип-хопом: ритмичная музыка в сочетании с рэп-речитативом; последний обычно читается на [[Испан теле|испанском]] языке. В середине 90-х стиль проникает в среду латиноамериканцев, живущих в [[Америка Кушма Штатлары|США]], при этом местная молодёжь воспринимает это направление музыки с большим энтузиазмом — отчасти благодаря современному звучанию, а отчасти благодаря его латиноамериканскому происхождению. Хотя реггетон испытал большое влияние хип-хопа, было бы неправильным считать его просто «испанизированной» версией этого стиля, поскольку реггетон имеет несколько иной ритм. Реггетон с лёгкостью сочетает в себе несколько различных стилей. От регги в нём есть немногое, несмотря на то, что причастные к нему утверждают, что его ритм является новой ступенью в эволюции ритма регги. Второй составляющей реггетона является собственно рэп или речовка (fraseo) которую в городе [[Колон (Панама)|Колон]] ([[Панама]]) называют «el ton» (тон).

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>6ldgzah6bdbyuvpkg2nhl6izxo2mlpt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025667</id>
      <parentid>6025663</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башка юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36760" sha1="i1zu68hk5g8yershohtpcqno4t4oim7" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.
* [[Ранний регги]] (''Early reggae''). Время появления: 1968 год. Исполнители: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff и другие. Его впоследствии стали иногда называть ''Skinhead reggae''. Связано это с тем, что в Британии раннее регги было популярно в субкультуре традиционных скинхэдов. Исполнители: Laurel Aitken, [[Judge Dread]], [[Symarip]] и другие.
* Рутс-регги (''Roots reggae'') — стиль, возникший на основе раннего регги и ритмики барабанов Наябинги, (обрядовые барабанные сессии, названные в честь мифологической принцессы Наябинги), основной ритм — «уан-дроп» (''one drop''), позже стали использоваться «халф-дроп» (''half drop'') и «рокерс» (''rockers''), но «уан-дроп» всё равно доминирует. Тематика текстов — религиозная, растафарианская. Время возникновения: конец 1960-х. Исполнители: Альфа Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse и другие.
* Даб (''Dub'') — инструментальное переложение музыки реггей, где на передний план выходит ритм-секция, а все остальные инструменты и, иногда, вокал вступают периодически. Для последних характерно использование различных звуковых спецэффектов (эха, реверберации, фазера, частотных фильтров), что придаёт музыке мистический, медитативный и психоделический характер. Основные герои даб-музыки не исполнители, а звукорежиссёры. Именно опыты с миксованием треков и привели к появлению нового стиля. Исполнители: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби и другие. В дальнейшем стиль приобретает свои ответвления, иногда никак не связанные с регги, отходя от первоначальных экспериментов ямайских звукорежиссёров по приданию произведениям регги нового звучания, становясь отдельным направлением, сближающимся с электронной музыкой. Происхождение даба связано с упомянутыми выше уличными дискотеками, для целей которых обрабатывалась музыка.
* Дансхолл (''Dancehall'') — танцевальное направление, возникшее в начале 1980-х.
* [[Евро-регги]] (''Euro Reggae'') — стиль, возникший в результате эволюции из регги-фьюжн в начале 1990-х и непосредственно связанный с евродэнс-музыкой этого периода. Жанр наиболее известен благодаря всемирному хиту «All That She Wants» шведской евродэнс-группы Ace of Base. Многие исполнители (например, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) использовали в своей музыке элементы евро-регги и регги-попа.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның «руд-бой»ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә.


* '''Ра́гга''', '''раггама́ффин''' ({{Lang-en|raggamuffin}} — «оборванец») — ошибочное название цифрового дэнсхолла 80-х, стиля танцевальной музыки, первоначально [[Ямайка|ямайской]], представляющий собой вариацию регги, и отличающийся речитативным вокалом, преимущественно звучащим под аккомпанемент электронных инструментов. Название приобрело популярность среди туристической среды в 70-80 гг. «Раггой» туристы называли все возможные направления ямайской музыки. Изначально «raggamuffin» — оборванец, житель гетто. Казус вызван, видимо, тем фактом, что для жителя Ямайки регги и есть «ragga» — то есть музыка бедных, музыка из Гетто
* '''Реггето́н''' ({{Lang-es|reggaetón}}, {{Lang-en|reggaeton}}) — музыкальный стиль и танец, возникший в [[Панама|Панаме]] и [[Пуэрто-Рико]] под влиянием регги, дэнсхолла и хип-хопа, и получивший широкое распространение в [[Латин Америкасы|латиноамериканских]] странах Карибского бассейна, а также среди латиноамериканцев, проживающих в [[Америка Кушма Штатлары|США]]. Реггетон возник в начале [[1990-еллар|1990]]-х годов, вобрав в себя влияние [[Ямайка|ямайской]] музыки регги, техно-музыки, рэпа, а также традиционных стилей пуэрто-риканской музыки — [[Бомба (музыка)|бомбы]] и плены. Сходен с североамериканским хип-хопом: ритмичная музыка в сочетании с рэп-речитативом; последний обычно читается на [[Испан теле|испанском]] языке. В середине 90-х стиль проникает в среду латиноамериканцев, живущих в [[Америка Кушма Штатлары|США]], при этом местная молодёжь воспринимает это направление музыки с большим энтузиазмом — отчасти благодаря современному звучанию, а отчасти благодаря его латиноамериканскому происхождению. Хотя реггетон испытал большое влияние хип-хопа, было бы неправильным считать его просто «испанизированной» версией этого стиля, поскольку реггетон имеет несколько иной ритм. Реггетон с лёгкостью сочетает в себе несколько различных стилей. От регги в нём есть немногое, несмотря на то, что причастные к нему утверждают, что его ритм является новой ступенью в эволюции ритма регги. Второй составляющей реггетона является собственно рэп или речовка (fraseo) которую в городе [[Колон (Панама)|Колон]] ([[Панама]]) называют «el ton» (тон).

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>i1zu68hk5g8yershohtpcqno4t4oim7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025672</id>
      <parentid>6025667</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башка юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36390" sha1="tmg8ozpbw6xf61g1xrvws18gexqsjyj" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.
* [[Ранний регги]] (''Early reggae''). Время появления: 1968 год. Исполнители: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff и другие. Его впоследствии стали иногда называть ''Skinhead reggae''. Связано это с тем, что в Британии раннее регги было популярно в субкультуре традиционных скинхэдов. Исполнители: Laurel Aitken, [[Judge Dread]], [[Symarip]] и другие.
* Рутс-регги (''Roots reggae'') — стиль, возникший на основе раннего регги и ритмики барабанов Наябинги, (обрядовые барабанные сессии, названные в честь мифологической принцессы Наябинги), основной ритм — «уан-дроп» (''one drop''), позже стали использоваться «халф-дроп» (''half drop'') и «рокерс» (''rockers''), но «уан-дроп» всё равно доминирует. Тематика текстов — религиозная, растафарианская. Время возникновения: конец 1960-х. Исполнители: Альфа Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse и другие.
* Даб (''Dub'') — инструментальное переложение музыки реггей, где на передний план выходит ритм-секция, а все остальные инструменты и, иногда, вокал вступают периодически. Для последних характерно использование различных звуковых спецэффектов (эха, реверберации, фазера, частотных фильтров), что придаёт музыке мистический, медитативный и психоделический характер. Основные герои даб-музыки не исполнители, а звукорежиссёры. Именно опыты с миксованием треков и привели к появлению нового стиля. Исполнители: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби и другие. В дальнейшем стиль приобретает свои ответвления, иногда никак не связанные с регги, отходя от первоначальных экспериментов ямайских звукорежиссёров по приданию произведениям регги нового звучания, становясь отдельным направлением, сближающимся с электронной музыкой. Происхождение даба связано с упомянутыми выше уличными дискотеками, для целей которых обрабатывалась музыка.
* Дансхолл (''Dancehall'') — танцевальное направление, возникшее в начале 1980-х.
* [[Евро-регги]] (''Euro Reggae'') — стиль, возникший в результате эволюции из регги-фьюжн в начале 1990-х и непосредственно связанный с евродэнс-музыкой этого периода. Жанр наиболее известен благодаря всемирному хиту «All That She Wants» шведской евродэнс-группы Ace of Base. Многие исполнители (например, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) использовали в своей музыке элементы евро-регги и регги-попа.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә.

* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>tmg8ozpbw6xf61g1xrvws18gexqsjyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025675</id>
      <parentid>6025672</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36847" sha1="i8w3vy6fne93jp392czu57ng2whhlxk" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) - Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм - &quot;уан-дроп&quot; (one drop), соңрак &quot;халф-дроп&quot; (half drop) һәм &quot;рокерс&quot; (rockers), ләкин &quot;уан-дроп&quot; барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы - дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм - &quot;уан-дроп&quot; (one drop), соңрак &quot;халф-дроп&quot; (half drop) һәм &quot;рокерс&quot; (rockers), ләкин &quot;уан-дроп&quot; барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы - дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.


* Даб (''Dub'') — инструментальное переложение музыки реггей, где на передний план выходит ритм-секция, а все остальные инструменты и, иногда, вокал вступают периодически. Для последних характерно использование различных звуковых спецэффектов (эха, реверберации, фазера, частотных фильтров), что придаёт музыке мистический, медитативный и психоделический характер. Основные герои даб-музыки не исполнители, а звукорежиссёры. Именно опыты с миксованием треков и привели к появлению нового стиля. Исполнители: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби и другие. В дальнейшем стиль приобретает свои ответвления, иногда никак не связанные с регги, отходя от первоначальных экспериментов ямайских звукорежиссёров по приданию произведениям регги нового звучания, становясь отдельным направлением, сближающимся с электронной музыкой. Происхождение даба связано с упомянутыми выше уличными дискотеками, для целей которых обрабатывалась музыка.
* Дансхолл (''Dancehall'') — танцевальное направление, возникшее в начале 1980-х.
* [[Евро-регги]] (''Euro Reggae'') — стиль, возникший в результате эволюции из регги-фьюжн в начале 1990-х и непосредственно связанный с евродэнс-музыкой этого периода. Жанр наиболее известен благодаря всемирному хиту «All That She Wants» шведской евродэнс-группы Ace of Base. Многие исполнители (например, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) использовали в своей музыке элементы евро-регги и регги-попа.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә.

* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>i8w3vy6fne93jp392czu57ng2whhlxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025676</id>
      <parentid>6025675</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36645" sha1="geu2aezte86bo7v3crv6c77xav0j2v0" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә.

* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>geu2aezte86bo7v3crv6c77xav0j2v0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025677</id>
      <parentid>6025676</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сылтамалар */</comment>
      <origin>6025677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36565" sha1="ak4jipqgpimzv4bxwiwp5kn0fzfuw71" xml:space="preserve">'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә.

* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>ak4jipqgpimzv4bxwiwp5kn0fzfuw71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025678</id>
      <parentid>6025677</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36574" sha1="mgb498c07fsute0zt4bdz9fl7fqsvgh" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә.

* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>mgb498c07fsute0zt4bdz9fl7fqsvgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025683</id>
      <parentid>6025678</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36704" sha1="8zdclw6gq6xz5yonm2sl0243qa4yq8h" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә.

* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>8zdclw6gq6xz5yonm2sl0243qa4yq8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025689</id>
      <parentid>6025683</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башка юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36851" sha1="nej4vm3bqtuhbs64vls93hnogdkw0ah" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>nej4vm3bqtuhbs64vls93hnogdkw0ah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025693</id>
      <parentid>6025689</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башка юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36979" sha1="7p7y3cd245hkxagxye23khaymfmmjng" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>7p7y3cd245hkxagxye23khaymfmmjng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025698</id>
      <parentid>6025693</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башка юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37078" sha1="rftezmunu4tu0qbmc5s5k9hi397t1fu" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://promodj.com/electronnica/ska|title=Ска|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>rftezmunu4tu0qbmc5s5k9hi397t1fu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025699</id>
      <parentid>6025698</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башка юнәлешләр */</comment>
      <origin>6025699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37196" sha1="rio9wpcpe9orzsigcd1hnanooog35wt" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://promodj.com/electronnica/ska|title=Ска|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beonedance.ru/styles/reggaeton/story|title= Реггетон|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмнар ==

* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''

* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)


== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>rio9wpcpe9orzsigcd1hnanooog35wt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025702</id>
      <parentid>6025699</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37210" sha1="kwyyxnjq1gj09di7y11ujxkjalavqhl" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://promodj.com/electronnica/ska|title=Ска|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beonedance.ru/styles/reggaeton/story|title= Реггетон|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмнар ==
* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>kwyyxnjq1gj09di7y11ujxkjalavqhl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025764</id>
      <parentid>6025702</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сылтамалар */</comment>
      <origin>6025764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37308" sha1="3019dln04140a7cevdolnr569abj9y8" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://promodj.com/electronnica/ska|title=Ска|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beonedance.ru/styles/reggaeton/story|title= Реггетон|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмнар ==
* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>3019dln04140a7cevdolnr569abj9y8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025765</id>
      <parentid>6025764</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сылтамалар */</comment>
      <origin>6025765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37377" sha1="a9qq3068cnsp69wnh667i16bknu2m7r" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://promodj.com/electronnica/ska|title=Ска|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beonedance.ru/styles/reggaeton/story|title= Реггетон|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмнар ==
* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]]
[[Төркем:Матди булмаган мәдәни мирас]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>a9qq3068cnsp69wnh667i16bknu2m7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025766</id>
      <parentid>6025765</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сылтамалар */</comment>
      <origin>6025766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37418" sha1="61l4me44o26aujmvfic25pnqrxenp61" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://promodj.com/electronnica/ska|title=Ска|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beonedance.ru/styles/reggaeton/story|title= Реггетон|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмнар ==
* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]]
[[Төркем:Матди булмаган мәдәни мирас]]
[[Төркем:Мәдәни мирас]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>61l4me44o26aujmvfic25pnqrxenp61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025767</id>
      <parentid>6025766</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сылтамалар */</comment>
      <origin>6025767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37499" sha1="p3ij9ivaoptzj7guqfgr089l6lrm3yj" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://promodj.com/electronnica/ska|title=Ска|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beonedance.ru/styles/reggaeton/story|title= Реггетон|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмнар ==
* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]]
[[Төркем:Матди булмаган мәдәни мирас]]
[[Төркем:Мәдәни мирас]]
[[Төркем:Бөтендөнья мирасы]]
[[Төркем:ЮНЕСКО]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>p3ij9ivaoptzj7guqfgr089l6lrm3yj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025768</id>
      <parentid>6025767</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сылтамалар */</comment>
      <origin>6025768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37401" sha1="43ya76sxgl1ginr1dfv1qlt3b6svlpb" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://promodj.com/electronnica/ska|title=Ска|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beonedance.ru/styles/reggaeton/story|title= Реггетон|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмнар ==
* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Матди булмаган мәдәни мирас]]
[[Төркем:Мәдәни мирас]]
[[Төркем:Бөтендөнья мирасы]]
[[Төркем:ЮНЕСКО]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>43ya76sxgl1ginr1dfv1qlt3b6svlpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025771</id>
      <parentid>6025768</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сылтамалар */</comment>
      <origin>6025771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37448" sha1="ghmf399ofwmmcjtnivtvll9vec5cmkj" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Регги''' (регги, регги ;{{Lang-en|reggae}} — [[Ямайка]]да 1960 еллар ахырында барлыкка килгән һәм 1970 еллар башында киң таралган заманча музыка жанры&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Orthography&quot;&gt;{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |title=Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. |archive-date=2019-10-15 |access-date=2018-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015055739/http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8&amp;all=x |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Регги бер үк вакытта бию, релаксация һәм протест музыкасы да була ала, бу Африка мәдәнияте традицияләреннән килә, анда ритм, бию һәм музыка башка күренешләр һәм вакыйгалар белән бергә яши . Кулланылган музыкаль состав — [[Электр гитарасы|электрогитара]], бас-гитара, барабаннар, электр органы, һәм кайвакыт тынлы инструментлар төркеме. Реггиның төп үзенчәлеге — ритмик элементларның, беренче чиратта, бас-гитараның төп роле, аның үрнәге композициянең нигезен ритмик һәм мелодик яктан тәшкил итә (башка инструментларның партияләре бас партиясе тирәсендә төзелә). Регги шулай ук түбәндәге үзенчәлекләргә ия: уртача темп, 4/4 тайм-имза, 2 нче һәм 4 нче тактларда аккомпанементта басымнар, югары тоннарда яки тимбалларда брейклар . Регги музыкасының танылган патшасы — җырчы һәм җырлар авторы Боб Марли . Растафариан идеологиясенә нигезләнгән һәм бу дини-фәлсәфи хәрәкәт символизмы белән сугарылган регги җырлары зур популярлык казана, ләкин мәхәббәт, көндәлек проблемалар, сәяси һәм протест җырлары турындагы җырлар бу стиль башкаручылары арасында да популяррак&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

2018 елда ул [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКОның]] [[Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге|Бөтендөнья мирасы исемлегенә]] кертелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Регги внесли в список культурного наследия ЮНЕСКО|url=https://ru.euronews.com/2018/11/29/ru-reggae-on-unesco-list|work=euronews|date=2018-11-29|accessdate=2018-11-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|title=Reggae music of Jamaica - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129090119/https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398|archivedate=2018-11-29|language=en|publisher=ich.unesco.org|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
«Регги» терминының килеп чыгышы төрлечә аңлатыла. Бер версия буенча, ул инглиз телендәге «reggae rhythm» сүзтезмәсе белән бәйле ({{Lang-en|ragged rhythm}} — ертылган, тузган ритм), икенче яктан — Кингстондагы (Ямайка башкаласы) урам хатын-кызы өчен сленг исеме белән — «streggae». Шулай ук банту телләренең берсендә сөйләшүче негр кабиләсе &quot; Регга &quot; да искә алына. «Регги» сүзе музыкаль кулланылышта беренче тапкыр 1968 елда «Do the Reggae» альбомы дип аталган «Maytals» төркеме белән бәйле рәвештә барлыкка килә&lt;ref name=&quot;Korolyov_2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/регги/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Рэггей/|title=Рэггей|publisher=Краткий энциклопедический словарь джаза, рок- и поп-музыки|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gqqfEt?url=http://slovari.yandex.ru/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B3%D0%B8/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D0%B9/|archive-date=2012-05-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Чыгышы ==
XX гасырның беренче яртысында Ямайкада иң киң таралган музыкаль жанр менто булган. Болар күчмә музыкантлар башкаруындагы җырлар була, дини рухиятләр, эш җырлары, калипсо һәм төрле Кариб диңгезе традицияләренең кушылмасынан тора. Менто — Америка авыл блюзына охшаган халык музыкасы&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;{{cite web|title=Рэгги|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|publisher=[[Кругосвет]]|author=Зайцев Александр|access-date=2012-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/683gpbx1b?url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/REGGI.html|archive-date=2012-05-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, утрауга күп кенә яңа музыка, нигездә, АКШтан, килеп керә. Бу, нигездә, радиоалгычлар һәм, сирәгрәк булса да, пластинка уйнаткычлар киң кулланылышка керү белән бәйле. Ямайка халкын, аеруча, ритм-энд-блюз башкаручылары — Бо Дидли, Фэтс Домино, Луис Джордан, Джеймс Браун, ә соңрак рок-н-ролл — Чак Берри, Литтл Ричард һәм башкалар язмалары җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

1950 елларда Ямайкада «Ямайка тавыш системасы» («[[:ru:Ямайская_саунд-система|Ямайской саунд-системой]]») дип аталган күренеш барлыкка килгән. Утрау халкының күпчелеге, бик ярлылыкта яшәгәнгә, пластинка уйнаткыч (проигрыватель) сатып ала алмаган. Ямайканың кайбер инициативалы һәм уйлап табучы кешеләре үзләренең көчле тавыш системаларын сатып алганнар яки төзегәннәр, алар пластинка уйнаткыч һәм көчәйтү җиһазларыннан торган. Алар килеп чыккан комплектны арбага урнаштыралар һәм аны шәһәр һәм авыл буйлап йөртәләр, мәйданнарда, урам почмакларында һәм башкалар импровизацияләнгән дискотекалар оештыралар&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

1950 нче еллар ахырында кайбер эшкуарлар яки танылган «тавыш системасы» хуҗалары шәхси музыка студияләре ача башлыйлар, анда җирле артистлар үз пластинкаларын яздырып чыгара. Шушы урында илнең башкаласы Кингстон булган ямай музыкаль индустриясе үсә башлый. .Ямайкада чыгарылган беренче пластинкаларда җирле ритм-энд-блюз «йолдызлары»: Деррик Морган, Оуэн Грей, Джеки Эдвардс һәм башкаларның язмалары була.

Америка ритм-эн-блюзын Кариб диңгезе ритмнарының үзенчәлекләренә яраклаштырып, Ямайка музыкантлары яңа стиль уйлап табалар. Яңа стиль, ска (ska) дип аталган, соңрак реггида да шулай ук тирбәлүче һәм гадәти булмаган басымга ия була. Көй линиясен, нигездә, тынлы инструментлар бүлеге алып барган. Иң популяр төркемнәр: Skatalites, Ska Kings һәм Soul Vendors була. Вокаль төркемнәр (Soulettes, Blue Busters) һәм инструменталь төркемнәр (Jimmy Cliff, Stranger Cole) ярдәме белән чыгыш ясаучы аерым җырчылар да киң таралыш ала. 1960 еллар уртасында Боб Марли шулай ук Скаталайтс белән берничә язма ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Дискотекаларда ска җырлары уйнаганда, «тавыш системалары» хуҗалары еш кына үз комментарийлары белән аларга озатып, музыка артыннан фразалар әйткәннәр. Тостинг (toasting) жанры шулай барлыкка килә, ул хип-хоп үсешенә зур йогынты ясый&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

Винил пластинкаларын дискотекаларның ихтыяҗларына җайлаштырып, башкаручылар үзләренең оригиналь тавышларын мөмкин булган һәрьяклап үзгәртергә тырышалар. Алар кайбер инструментларны алгы планга чыгарып,,кайберләрен тавышсызландыралар. Шулай итеп, Ямайка музыкасында яңа юнәлеш — даб (dub) барлыкка килә. .Дабда иң беренче экспериментаторлар арасында Кинг Табби (King Tubby) һәм «Скрэтч» Перри (Lee «Scratch» Perry) була.

1960-нчы елларның икенче яртысында сканың госпел һәм соул музыкасы белән берләшүе реггиның турыдан-туры башлангычы булган яңа стиль — рок-стэди (rock steady), барлыкка килүенә китерә. Анда рэггиның төп сыйфатлары чагылыш таба, тик ул темп буенча рэггига караганда тизрәк була. Рок-стэди стиленең төп аудиториясе Ямайка шәһәр кварталларының ярлы яшьләре була

1960-нчы елларның икенче яртысында Ямайка хит-парадларының югары рәтләрендә Untouchables, Maytals, Maytones, Slickers һәм Heptones кебек төркемнәр тора. Башкаручылар арасында Десмонд Деккер, Делрой Уилсон һәм Алтон Эллис бар. Шушы вакыттан башлап, Ямайка музыкасы Америка Кушма Штатларына һәм Европага үтеп керә башлый. Гадәти мисал — Beatles төркеменең рок-стейдингны имитацияләгән 1968 елгы «Битлз» Об-Ла-Ди Об-Ла-Да, җыры. 1960 еллар ахырында рокның тотрыклы темпы акрынрак һәм тынычрак була башлый, әкренләп регги дип аталган стиль формалаша&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
[[Файл:Bob-Marley-in-Concert_Zurich_05-30-80.jpg|мини| Боб Марли]]
АКШта кара тәнле халыкның үз хокуклары өчен көрәшенең көчәюе, «Кара революция» вакыты һәм «Кара көч» хәрәкәтенең чәчәк атуы Ямайка музыкасына да йогынты ясый. 1960 еллар ахырында язылган протест җырлары кара тәнле кешеләрне җәберләгән системага каршы торырга чакыра. Зыянсыз лирика урынына, регги җырлары растафари символлары, библия образлары һәм сюжетлары белән тулылана бара.

1960 еллар ахыры һәм 1970 еллар башындагы иң танылган регги төркемнәре: «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» ([[:ru:The_Wailers_(регги-группа)|The Wailers]]) и «Эбиссинианс» (The Abyssinians).

1970 нче еллар башында Боб Марлиның «The Wailers» төркеме алга чыга, һәм аларның өченче студия альбомы дөньякүләм сенсациягә әйләнә.

1970 нче еллар уртасыннан регги глобаль мәдәни күренешкә әйләнё, ә Боб Марли аның символына әйләнә. Регги элементлары төрле музыкаль стильләргә үтеп керә, һәм аның ритмы күп тыңлаучыларны һәм музыкантларны җәлеп итә&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;

== Юнәлешләр ==
[[Файл:Matis1.jpg|мини| Матисяху]]
Хип-хоптан алдарак барлыкка килгән ''ска'' һәм ''toasting'' жанрлары регги белән тыгыз бәйле. Тостинг — Ямайкада тавыш системасы хуҗалары оештырган урам дискотекалары вакытында уйнаган музыка урынына җырга комментарий бирү гадәте.

* ''Башлангыч регги'' (Early regae). Килеп чыгу вакыты: 1968 ел. Башкаручылар: The Maytals, The Pioneers, Desmond Dekker, Jimmy Cliff һәм башкалар. Соңыннан аны кайчак Skinhead reggae дип атый башлыйлар. Бу Британиядә тәүге регги традицион скинхэдларның субкультурасында популяр булуы белән бәйле. Башкаручылар: Laurel Aitken, Judge Dread, Symarip һәм башкалар.
* ''Рутс-регги'' (Roots regae) — Наябинги барабаннарының иртә регги һәм ритмикасы нигезендә барлыкка килгән стиль (Наябингиның мифологик принцессасы хөрмәтенә аталган обряд барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар. барабан сессияләре), төп ритм — «уан-дроп» (one drop), соңрак «халф-дроп» (half drop) һәм «рокерс» (rockers), ләкин «уан-дроп» барыбер өстенлек итә. Текстларның тематикасы — дини, растафариан. Килеп чыгу вакыты: 1960 еллар ахыры. Әлиф Блонди, The Abyssinians, Burning Spear, Culture, Ли «Скрэтч» Перри, Боб Марли, Steel Pulse һәм башкалар.
* Даб (Dub) — бу регги музыкасының инструменталь эшкәртмәсе, анда ритм-секция алга чыга, ә калган барлык инструментлар, кайвакыт вокал да, вакыт-вакыт кушыла. Соңгылары өчен төрле тавыш махсус эффектларын (эхо, реверберация, фазер, ешлык фильтрлары) куллану хас, бу музыкага мистик, медитатив һәм психоделик характер бирә. Даб-музыканың төп геройлары башкаручылар түгел, ә тавыш режиссёрлары. Башкаручылар: Ли «Скрэтч» Перри, Scientist, Кинг Табби һәм башкалар. Алга таба стиль үзенең тармакларын ала, кайвакыт регги белән бәйләнеше булмый, ямайка тавыш режиссёрларының регги әсәрләренә яңа яңгыраш бирү буенча башлангыч экспериментлардан читләшеп, аерым юнәлешкә әйләнә, электрон музыкага якынлаша. Дабның килеп чыгышы урам дискотекалары белән бәйле, алар максатлары өчен музыка эшкәртелгән&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.
* Дансхолл (Dancehall) — бию юнәлеше, 1980-нче еллар башында барлыкка килгән.
* Евро-регги (Euro Reggae) — 1990-нчы еллар башында регги-фьюжннан эволюция нәтиҗәсендә барлыкка килгән стиль һәм ул чордагы евродэнс-музыка белән турыдан-туры бәйле. Жанр швед евродэнс-төркеме Ace of Base-ның бөтен дөньяга танылган хиты «All That She Wants» аркасында иң яхшы билгеле. Күп кенә башкаручылар (мәсәлән, DJ BoBo, E-Rotic, Fun Factory, Mr. President, Rollergirl, Yaki-Da) үз музыкаларында евро-регги һәм регги-поп элементларын кулланганнар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reggystr.ru/reggi_style_2.php|title=Направления регги|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Растафари ==
Ямайкадагы регги күбесенчә растафарианлык белән бәйле, бу XX гасырда утрауда таралган һәм христианлык һәм яһүд диненең уникаль кушылмасын чагылдырган дини хәрәкәт, һәм, иң мөһиме, билгеле бер раса карашы белән. XX гасырның беренче яртысында күпләп барлыкка килгән яңа афроамерикалы дини хәрәкәтләргә хас булганча, растафарианлык [[Гайсә пәйгамбәр|Гайсә Мәсихнең]] һәм барлык Библия геройларының кара тәнле булуын, яһүдләрнең сайланган халкы негроид расасыннан булуын, ә Вәгъдә ителгән җирнең [[Хәбәшстан|Эфиопия]] булуын раслый. [[Babil|Бабыл]], анда әсирлектәге растафарийлар яшәргә мәҗбүр ителә (һәм аннан Чыгу көтелә), капиталистик система коллыгында булган бөтен Көнбатыш дөньясын аңлата. Аллаһы Җаһның (Җаһ — Йәһвә сүзе кыскартылган) Җирдәге вәкиле Эфиопия императоры Хайле Селассие I дип саналган, ул 1930 елда тәхеткә утырганчы Рас Тефери Маконнен (ягъни принц Тефери Маконнен) дип аталган — .моннан «растафарианлык» термины да шуннан&lt;ref name=&quot;krug&quot;/&gt;.

== Башка юнәлешләр ==
* ''Менто'' ({{Lang-en|mento}}) — ямайка халык музыкасы стиле, ска һәм регги жанрларының элгәресе. Ментода гадәттә акустик инструментлар кулланыла: акустик гитара, банджо, кул барабаны һәм маримбула — өстенә утырып уйнап була торган тартма формасындагы инструмент. Ментоны еш кына [[Тринидад һәм Тобаго]]ның музыкаль стиле булган калипсо белән бутыйлар. Ике стиль дә күп уртаклыкка ия булса да, алар формалары белән аерылалар. Менто традицион африка мотивларын һәм европа музыкасы йогынтысын берләштерә. Менто текстларында ярлы кешенең тормышы турында юмористик рухта җырлана. Менто 1950-нче елларда иң югары үсешенә ирешә, 1960-нчы елларда ска жанрына күчә, шулай да ул бүгенге көндә дә Ямайкада, аеруча туристлар күп булган районнарда башкарыла.
* ''Калипсо'' — XX гасырда Тринидад һәм Тобагода барлыкка килгән афро-кариб музыкаль стиле. Ул [[Көнбатыш Африка]]ның «кайсо» жанрыннан килеп чыккан һәм 1950-нче елларда популяр булган. Калипсоның тамырлары XIX гасырда шикәр плантацияләрендәге африкалы коллар чорына барып тоташа. Калипсо башкаручысы «Рычащий лев» (Roaring Lion) үзенең «Калипсо: Франциядән Тринидадка, 800 еллык тарих» (ингл. Calypso from France to Trinidad, 800 Years of History) китабында калипсоның урта гасыр француз трубадурлары музыкасыннан килеп чыгуын әйтә. Ул үзенең башлангыч чыганаклары белән традицион африка «ироник» җырлау жанрларына барып тоташа (калипсо текстлары, гадәттә, сатирик, әхлакый яки хәтта социаль-тәнкыйди характерда була, актуаль яңалыкларны һәм көнүзәк темаларны яктырта, еш кына кара тәнлеләрнең һәм Тринидад халкының авыр язмышына багышлана). Калипсо башкаручылары сүз иреге чикләрен киңәйткәннәр, аларның җыр текстлары утраудагы барлык яңалыкларны, шул исәптән сәяси хәлләрне дә халыкка җиткергән. Утрауда инглиз хакимияте көчәеп, цензура җыр сүзләрен җентекләп тикшерә башлагач та, калипсо яңалыклар чыганагы булып кала биргән. Калипсо өчен сорау-җавап формасында җырлау (яңгыратучы һәм хор), полиметрия һәм полиритмия куллану, текстны ашыгып әйтү хас. Калипсоның беренче язмалары «Lovey’s String Band» тарафыннан 1912 елда ясалган. Беренче «йолдызлар» 1930-нчы еллар ахырында барлыкка килә: алар — Аттила ДеХун, Роринг де Леон һәм Лорд Китшенер җитәкчелегендәге Лорд Инвадер, алар 2000 елга кадәр яздырылганнар. Калипсо элементлары джазга да үтеп кергән, бу «калипсо-джаз» кебек стильләрдә сизелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bfometr.ru/blog/kalipso?ysclid=mtfx53w84233329488|title=Калипсо|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рокстеди'' («rock steady», «rocksteady») — 1960 нчы елларда Ямайкада һәм Англиядә яшәп килгән музыкаль стиль. Стильнең нигезе — 4/4 үлчәмендәге кариб ритмнары, анда клавишлы кораллар һәм гитараларга аерым игътибар бирелә. Рокстеди Ямайкада ска музыкасының беренче дулкыны ахырында барлыкка килә. Рокстеди скага караганда әкренрәк һәм шомарак була, бас-гитара партияләре ачыграк һәм көйлерәк (скадагы «атлаучы» бас белән чагыштырганда) яңгырый, ә гитара тик җөп өлешләрдә генә уйный. Яңа формадагы барабаннар кулланыла, ә тынлы коралларның роле кими (бу коралларның кыйммәт булуы белән бәйле). Бер риваять буенча, 1966 елның җәе бик эссе килә, һәм бию залларына килүчеләр ска таләп иткәнчә тиз бии алмыйлар. Рокстединың скадан тагын бер төп аермасы — текстлары. Алар бераз әхлакый өйрәтү характерында була, гади халыкка (мәсәлән, Кингстонның &quot;руд-бой&quot;ларына) аңлаешлы телдә мәхәббәт, дуслык, хезмәт кебек әхлакый кыйммәтләрне данлый. Бу әхлакыйлык регги стиленә дә күчә. Боб Марли, Деррик Морган, Филлис Диллон һәм башкалар рокстединың танылган башкаручылары була. Элтон Эллисның «Rocksteady» композициясе иң популяр җырларның берсе санала. 1960 нчы еллар ахырында рокстеди башкаручылары Англиягә гастрольләргә йөри башлыйлар, анда, аеруча порт шәһәрләрендә, ямайка диаспорасы көчле була. Тиздән рокстедины ак тәнле эшчеләр дә тыңлый башлый. Скинхедлар субкультурасы барлыкка килү белән, рокстеди ритмнары скинхед-реггига үтеп керә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dfm.ru/news/obzor-napravleniia-rocksteady?ysclid=mtfwyjt6e129054112|title=Рокстеди|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Ска'' (ингл. Ska) — 1950 нче еллар ахырында Ямайкада барлыкка килгән музыкаль стиль. Бу стиль өчен 2/4 үлчәмендәге селкенүле ритм хас: гитара барабанның җөп сугуларында уйнаса, контрабас яки бас-гитара так сугуларны ассызыклый. Көйне торба, тромбон һәм саксофон кебек тынлы кораллар башкара. Ска көйләре арасында джаз мотивларын да очратырга мөмкин. 1964 елда Нью-Йоркта узган Бөтендөнья күргәзмәсендә ска башкаручылары Ямайканың музыкаль символы буларак тәкъдим ителә. Әгәр башта ска Америка ритм-энд-блюзы һәм рок-н-ролл йогынтысында булса, 60 нчы еллар уртасыннан ска соул элементларын үзләштерә башлый, бу исә сканың рокстедига (1966—1968) — башка, әкренрәк ритмлы музыкага әверелүенә китерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://promodj.com/electronnica/ska|title=Ска|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.
* ''Рагга'', ''раггамаффин'' (ингл. raggamuffin — «йолкыш, ярлы») — 80-нче еллардагы цифрлы дэнсхоллның ялгыш атамасы. Бу Ямайкадан чыккан бию музыкасы стиленең бер төре, ул реггиның вариациясе булып тора һәм, нигездә, электрон инструментлар аккомпанементы астында яңгыраучы речитатив вокал белән аерылып тора. Бу атама 70-80 нче елларда туристлар арасында популярлыкка ирешкән. Туристлар «рагга» дип Ямайка музыкасының барлык юнәлешләрен атаганнар. Башта «raggamuffin» — ярлы, геттода яшәүче дигәнне аңлаткан. Бу хәл, күрәсең, Ямайкада яшәүчеләр өчен реггиның «ragga» булуы белән бәйле — ягъни ярлыларның музыкасы, геттодан чыккан музыка.
* ''Реггетон'' (исп. reggaetón, ингл. reggaeton) — Панамада һәм Пуэрто-Рикода регги, дэнсхолл һәм хип-хоп йогынтысында барлыкка килгән музыкаль стиль һәм бию. Ул [[Кариб диңгезе]] буендагы Латин Америка илләрендә, шулай ук АКШта яшәүче латин америкалылар арасында киң таралган. Реггетон 1990-нчы еллар башында барлыкка килгән, ул Ямайка регги музыкасы, техно-музыка, рэп, шулай ук Пуэрто-Риконың традицион [[:ru:Бомба (музыка)|бомба]] (музыка) һәм плена стильләре йогынтысын үз эченә алган. Ул [[Төньяк Америка]] хип-хопына охшаш: ритмик музыка рэп-речитатив белән берләшә; соңгысы, гадәттә, испан телендә башкарыла. 90-нчы еллар уртасында бу стиль АКШта яшәүче латин Америкалылар арасына үтеп керә, һәм җирле яшьләр бу музыка юнәлешен зур энтузиазм белән кабул итә — бер өлешчә заманча яңгыравы, икенче өлешчә аның латин Америка чыгышы аркасында. Реггетон хип-хоптан зур йогынты алса да, аны бу стильның «испанчага тәрҗемә ителгән» версиясе дип санау дөрес булмас, чөнки реггетонның ритмы бераз башка. Реггетон берничә төрле стильләрне җиңел генә берләштерә. Реггидан анда аз гына бар, карамастан, аңа катнашучылар аның ритмы регги ритмының эволюциясендә яңа баскыч булуын әйтәләр. Реггетонның икенче өлеше — ул үз эченә рэп яки сүзләрне тиз әйтү («fraseo») ала, аны Панаманың Колон шәһәрендә «el ton» (тон) дип атыйлар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beonedance.ru/styles/reggaeton/story|title= Реггетон|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмнар ==
* «Регги» (1970) — документаль фильм
* &quot; Чәнечкеле юл &quot; ({{Lang-en|The Harder They Come}} (1972) — кыска метражлы фильм
* &quot; Рокчылар &quot; ({{Lang-en|Rockers}} (1978) — тулы метражлы фильм
* &quot; Бабил &quot; ({{Lang-en|Babylon}} (1980) — тулы метражлы фильм
* «[[:ru:Кантримэн|Кантримэн]]» ({{Lang-en|Countryman}} (1982) — нәфис фильм
* Регги — Ямайка музыкасы тарихы (2002) — документаль фильм
* «Радуга» (2005) — документаль фильм
* Ямайкада ясалган (2006) — документаль фильм
* «Roots Time» (2006) — нәфис фильм
* &quot; Марли &quot; (2012) — документаль фильм

== Әдәбият ==
'''Рус телендә:'''

* ''Горбут А.'' ''ЭЧТӘ'' [[Ямайка Патуа теле|Ямайка патуасы]] һәм регги музыкасында тел көче // Summa Philosophy. Чыгарылыш 7. — 2007 ел.
* ''Рахманина М.'' XX гасыр ахыры — XXI гасыр башындагы популяр яшьләр субмәдәниятләре // Редакция коллегиясе. — БЕЛӘН. 128.
* ''Сосновский Н.'' Хайле Селасси, регги җырлары һәм тарихи аң мифлары // Чит ил әдәбияты. — 1992 ел. — Юк. 8-9. — БЕЛӘН. 281—288.
* ''Дэвид Кац.'' Башлангычларның башы: Реггиның аңлаешлы тарихы (китаптан өзек) // Мәскәү китап журналы [https://morebook.ru/tema/muzyka/item/1597357452751]

'''Башка телләрдә:'''
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae International (1982)
* Стивен Дэвис һәм Питер Саймон, Reggae Bloodlines, рев. м. (1979, 1992 елда яңадан бастырылган)
* Малика Ли Уитни һәм Дермотт Хасси, Боб Марли: Дөньяның регги патшасы, 2 нче басма. (1994)
* Кевин О’Брайен Чанг һәм Уэйн Чен, Reggae Routes (1998)
* Чак Фостер, Рутс, Рок, Регги: Скадан Дэнсхоллга кадәр Регги музыкасының телдән тарихы (1999)
* Ллойд Брэдли, Принс Бастер. Бу регги музыкасы: Ямайка музыкасы тарихы. Гроув басмаханәсе (2001)
* Стив Барроу, Питер Далтон. Регги буенча якынча кулланма. «Кыю кулланмалар»; 2 нче басма (2001)
* Дэйв Томпсон, Reggae &amp; Caribbean Music (2002)
* Джонатан Рунге. Рум һәм Регги француз кариб диңгезе. (Ром һәм регги сериясе). Ром һәм Регги юл күрсәткечләре компаниясе (2003)
* Лу Гуден. Регги мирасы: Ямайка музыка тарихы, мәдәнияте һәм сәясәте. 1stBooks китапханәсе (2003)
* Стив Барроу һәм Питер Далтон, Регги буенча якынча кулланма, 3 нче басма. , яңартылган һәм киңәйтелгән (2004)
* Питер Мануэль Кеннет Билби һәм Майкл Ларджи белән, Кариб агымнары: Румбадан реггига кадәр Кариб музыкасы, яңартылган һәм киңәйтелгән (2006)

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==
* [http://dmoztools.net/World/Russian/Искусство/Музыка/Стили/Регги/ Ачык DMOZ каталогында регги]
* [http://reggae-podcast.livejournal.com/ Ямайка музыкасы тарихы подкастларда]
[[Төркем:Әлифба буенча музыка жанрлары]]
[[Төркем:Матди булмаган мәдәни мирас]]
[[Төркем:Мәдәни мирас]]
[[Төркем:Бөтендөнья мирасы]]
[[Төркем:ЮНЕСКО]]
[[Төркем:Музыка әсәрләре]]
[[Төркем:Музыка]]</text>
      <sha1>ghmf399ofwmmcjtnivtvll9vec5cmkj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:ГеймКьюб өчен санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492873</id>
    <revision>
      <id>6025647</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем ''[[ГеймКьюб]]'' өчен чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="4gb9sgs4nu0l2lyf59rms9wdrtmrfmo" xml:space="preserve">Бу төркем ''[[ГеймКьюб]]'' өчен чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>4gb9sgs4nu0l2lyf59rms9wdrtmrfmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Глобал ВР санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492874</id>
    <revision>
      <id>6025648</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем ''[[Глобал ВР]]'' өчен чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="158f7nxdfo03jg1ocmxop9jpf1w09br" xml:space="preserve">Бу төркем ''[[Глобал ВР]]'' өчен чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>158f7nxdfo03jg1ocmxop9jpf1w09br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Регги</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1492875</id>
    <revision>
      <id>6025649</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{ТИМ|ru|Регги}} {{10000}} {{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Баныу}}»</comment>
      <origin>6025649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="ozclhvds8g4jkfvr0ntqwa14xpbdfsq" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Регги}}
{{10000}}
{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Баныу}}</text>
      <sha1>ozclhvds8g4jkfvr0ntqwa14xpbdfsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Күпкулланучылы онлайн-уеннар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492876</id>
    <revision>
      <id>6025651</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем күпкулланучылы онлайн-уеннар өчен.»</comment>
      <origin>6025651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="655lp0wmb3v4lys75whqtpqctfj9fw7" xml:space="preserve">Бу төркем күпкулланучылы онлайн-уеннар өчен.</text>
      <sha1>655lp0wmb3v4lys75whqtpqctfj9fw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Покетирс санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492877</id>
    <revision>
      <id>6025652</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем '''Покетирс''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Pocketeers'') [[Санак уеннары булдыручысы|булдырган]] [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229" sha1="s2kqf8hdibi0zdxux161kolscdo2j0b" xml:space="preserve">Бу төркем '''Покетирс''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Pocketeers'') [[Санак уеннары булдыручысы|булдырган]] [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>s2kqf8hdibi0zdxux161kolscdo2j0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Берләшкән Патшалыкта булдырылган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492878</id>
    <revision>
      <id>6025653</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем [[Бөекбритания|Берләшкән Патшалыкта]] [[Санак уеннары булдыручысы|булдырылган]] [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222" sha1="hn9oqnkzyz3rlnf782pqb8dngi4x30l" xml:space="preserve">Бу төркем [[Бөекбритания|Берләшкән Патшалыкта]] [[Санак уеннары булдыручысы|булдырылган]] [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>hn9oqnkzyz3rlnf782pqb8dngi4x30l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Музыкасы Аллистэр Бримбл тарафыннан язылган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492879</id>
    <revision>
      <id>6025655</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем [[Аллистэр Бримбл]] язган музыканы кулланган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.  [[Төркем:Композиторлар буенча санак уеннары|Алистэр Бримбл]]»</comment>
      <origin>6025655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="270" sha1="mydu5n1zqr9c5jeuv407qykxowljzav" xml:space="preserve">Бу төркем [[Аллистэр Бримбл]] язган музыканы кулланган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Композиторлар буенча санак уеннары|Алистэр Бримбл]]</text>
      <sha1>mydu5n1zqr9c5jeuv407qykxowljzav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Музыкасы БТ (музыкант) тарафыннан язылган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492880</id>
    <revision>
      <id>6025657</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: « [[Төркем:Композиторлар буенча санак уеннары|БТ (музыкант)]] Бу төркем [[БТ (музыкант)|БТ]] язган музыканы кулланган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="o3eh14783bd5gh29m85qakq05f12nhp" xml:space="preserve">
[[Төркем:Композиторлар буенча санак уеннары|БТ (музыкант)]]
Бу төркем [[БТ (музыкант)|БТ]] язган музыканы кулланган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>o3eh14783bd5gh29m85qakq05f12nhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Кросс-платформалы санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492881</id>
    <revision>
      <id>6025659</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем кросс-платформалы [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="csdkfd5zsf6odwhk6u5vcubby0fs8tm" xml:space="preserve">Бу төркем кросс-платформалы [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>csdkfd5zsf6odwhk6u5vcubby0fs8tm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:А.В.Германо.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>1492882</id>
    <revision>
      <id>6025664</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>{{Ирексез лицензияле сурәт
 |тасвир        = Александр Германо фотосы
 |чыганак       = https://turgenevmus.ru/osnovatel-cyganskoj-kultury-aleksandr-germano/ 
 |ясау вакыты   = билгесез
 |автор         = билгесез
}}
{{Ирексез лицензияле сурәт/НКИ
 |мәкалә                 = Александр Германо
 |максат                 = сурәтләү өчен
 |алмаштыру мөмкинлеге   = бар
 |өстәмә мәгълүмат       = юк
}}
[[Төркем:Сурәтләр:Шәхесләр]]</comment>
      <origin>6025664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="666" sha1="75y1pm20pojj0r7b0wegn9xd9w6c1sf" xml:space="preserve">== Тасвирлама ==
{{Ирексез лицензияле сурәт
 |тасвир        = Александр Германо фотосы
 |чыганак       = https://turgenevmus.ru/osnovatel-cyganskoj-kultury-aleksandr-germano/ 
 |ясау вакыты   = билгесез
 |автор         = билгесез
}}
{{Ирексез лицензияле сурәт/НКИ
 |мәкалә                 = Александр Германо
 |максат                 = сурәтләү өчен
 |алмаштыру мөмкинлеге   = бар
 |өстәмә мәгълүмат       = юк
}}
[[Төркем:Сурәтләр:Шәхесләр]]</text>
      <sha1>75y1pm20pojj0r7b0wegn9xd9w6c1sf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Германо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492883</id>
    <revision>
      <id>6025665</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>яңа бит ясау</comment>
      <origin>6025665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17345" sha1="ibyyuldl6feohi5jz80w7rt7r9wrcqh" xml:space="preserve">{{Язучы
 |Исем              = Александр Германо́&lt;br/&gt;&lt;small&gt; Александр Герман&lt;/small&gt;
 |Оригинал телендә  = 
 |Фото              = А.В.Германо.jpg
 |Киңлек            = 
 |Рәсем язуы        = 
 |Тугач бирелгән исеме = Александр Вячеславович Герман
 |Псевдонимнар      = Александр Германо́
 |Туу датасы        = 6.06.1893
 |Туу урыны         = {{Байрак|Россия империясе}} [[Россия империясе|РИ]], {{Туу җире|Орёл губернасы|Орёл өлкәсендә}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Старцево (Орёл өлкәсе)|Старцево|d|Q28529206}}
 |Үлем датасы       = 22.04.1955 
 |Үлем урыны        = [[ССРБ]], [[РСФСР]], {{Үлем урыны |Мәскәү|Мәскәүдә}}
 |Ватандашлык       = {{байраклаштыру|Россия империясе}}&lt;br/&gt;{{байраклаштыру|РСФСР}}&lt;br/&gt;{{байрак|СССР}} [[СССР]]
 |Эшчәнлек төре     =  [[язучы]], журналист
 |Иҗат итү еллары   =  1915—1955
 |Юнәлеш            = проза, драматургия, фольклор
 |Жанр              = повесть, пьеса, хикәя, эссе
 |Иҗат итү теле     = [[чегән теле |чегән]], [[рус теле |рус]]
 |Дебют             =«Иван Талыго» ([[1915 ел |1915]])
 |Премияләр         = 
 |Бүләкләр          = 
 |Имза              = 
 |Сайт              = 
}}
{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Герман}}
'''Александр Германо́''' (''әдәби псевдоним, чын фамилиясе'' '''Герман''')&lt;ref&gt;''Э. М. Шолок''.  [https://feb-web.ru/feb/kle/KLE-abc/ke2/ke2-1381.htm Германо // Краткая литературная энциклопедия. Т. 2. — 1964 (текст)]&lt;/ref&gt;, Александр Вацлав (''чиркәү метрикә язуында'' Вячеслав) улы Германо́ ({{lang-ru|Александр Вячеславович Германо́}}, {{lang-en|Alexander Germanо́}}; ''[[1893 ел]]ның [[6 июнь|6 июне]], [[Россия империясе]], [[Орёл губернасы]], Старцево-Лепешкино — [[1955 ел]]ның [[22 апрель|22 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]]'') — язучы, чегән совет әдәбиятына нигез салучы, чегән әлифбасын төзүче. 1934 елдан [[СССР язучылар берлеге]] әгъзасы.

== Тәрҗемәи хәле ==
1893 елның 6 июнендә (26 майда) Орел губернасы Старцево-Лепешкино авылында (''хәзер [[Орёл|Орёл шәһәре]] чикләрендә'') гаиләдә унберенче бала булып туган. [[Австро-Маҗарстан|Австро-Венгриядән]] чыккан әтисе Вацлав милләте белән [[чехлар|чех]] булган (малаена өч ай тулганда вафат булган). Әнисе Каролина, чыгышы белән {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Моравия|моравияле|d|Q43266}} {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Чехия чегәннәре|чегән|d|Q4938118}} кызы, сәяхәтләрне бик яраткан. Шуңа күрә гаилә еш кына яшәү урынын алыштырган. Күп кенә шәһәрләрдә һәм илләрдә булып, әти-әнисе [[Россия]]гә, [[Орёл губернасы|Орел губернасына]] килеп урнашканнар. Александр сигез яшькә кадәр әнисе гаиләсендә үскән (аннары тәрбия һәм уку буенча барлык мәшәкатьләрне аның апасы Анна Вячеславовна Герман (Гильденбрандт) үз өстенә алган) һәм чегән көнкүреше, теле һәм мәдәнияте белән тирәннән танышкан&lt;ref&gt;[https://turgenevmus.ru/aleksandr-germano-osnovatel-cyganskogo-teatra/ «Александр Германо — основатель цыганского театра».] Орловский объединенный государственный литературный музей И.С. Тургенева{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Чиркәү-мәхәллә мәктәбен, [[Киев губернасы]]ның {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Святошино|Святошино|d|Q1975744}} коммерция училищесын тәмамлаган. {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Вадим Гетьман исемендәге Киев милли икътисад университеты|Киев коммерция интитутында|d|Q1482689}} укыган (аны тәмамларга [[Беренче бөтендөнья сугышы]] комачаулаган). 1919—1920 елларда [[Эшче-крестьян Кызыл Армиясе|Кызыл Армия]] сафларында булган&lt;ref&gt;[https://lhistory.ru/statyi/klassik-cyganskoj-literatury-s-orlovshiny?ysclid=mex0750vz5813840069 Классик цыганской литературы с Орловщины.] Живая история, 12.05.2022{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

Орёл шәһәрендә мәдәни тормышта актив катнашкан: әдәби балалар журналы «Первоцвет» журналы мөхәррире чагында балалар өчен хикәяләр язган, укучылар өчен хрестоматияләр төзегән. 1921 елда «Красная книга» нәшриятының сәркатибе булган, «Орловская правда» газетасында эшләгән. Шәһәрдә Бөтенроссия шагыйрьләр берлегенең бүлекчәсен оештырган. Орёлда туган күренекле рус язучысы [[Иван Тургенев|И. С. Тургеневның]] (1818—1883)  {{Тәрҗемә ителмәгән 5|И. С. Тургенев музее (Орёл)|музеен|d|Q30890913}} төзергә булышкан (музей өчен экспонатларны Александр Вячеславович үзе җыйган, музей язучының тууына 100 ел тулу уңаеннан 1918 елда ачылган &lt;ref&gt;''Ирина Крахмалева''. [https://www.infoorel.ru/news/spasennyy-turgenev.html  Спасённый Тургенев.] infoorel.ru, 2.08.2013{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;).

1926 елда [[Мәскәү]]гә күченеп килгән һәм гомерен [[чегәннәр]] мәдәниятенә багышлаган. 

== Чегән язуы һәм әдәбияты өстендә эш ==
1930-елларда СССРда [[чегәннәр]] арасында, аларга утрак тормыш рәвешенә күчәргә ярдәм итү өчен, бик зур аңлату эшләре алып барылган. Шуңа күрә чегән телендә әдәбият бастыруга кискен ихтыяҗ туган, ләкин бу халыкның үз язуы булмаган. Алфавит һәм грамматика төзү эшенә Александр Германо алынган. Ул озак вакытлар таборларда яшәгән, күчмәләрнең телен, көнкүрешен һәм гореф-гадәтләрен өйрәнгән, чегән фольклорын җыйган. Бу күзәтүләр соңыннан аның күп кенә әсәрләренең нигезенә салынган. Германо тиз арада чегәннәрчә сөйләшергә өйрәнгән, берничә диалектны үзләштергән. Чегән алфавитын эшләгән һәм грамматика дәреслеге язган — бу СССРда чегәннәрдә язма традиция булдыру өчен нигез булган. Беренчеләрдән булып чегән телендә әдәби текстлар язган; «Руверо» («Бүре баласы») хикәясе әһәмиятле әсәр булган. Рус классикасын ([[Александр Пушкин|А. С. Пушкин]], [[Антон Чехов|А. П. Чехов]], [[Михаил Шолохов|М. А. Шолохов]]) чегән теленә тәрҗемә итү белән шөгыльләнгән: алар арасында А. С. Пушкинның «Чегәннәр» поэмасы һәм «Балыкчы һәм балык турында әкияте» бар. 1926 елда дөньяда беренче булып чыккан «Ромалы зоря» (Чегән таңы) исемле чегән журналының сәркатибе булган. Язучы, журналист һәм педагог буларак ул чегәннәр өчен берничә дәреслек төзегән, чегәннәр тормышы турында күп мәкаләләрен үзәк матбугатта бастырган. Шундый очеркларның берсен [[Максим Горький]] югары бәяләгән. 1934 елда Александр Германо [[СССР язучылар берлеге]]нә кабул ителгән &lt;ref&gt;[https://weekend.rambler.ru/read/56565006-aleksandr-germano-sozdatel-tsyganskogo-alfavita/ Александр Германо - создатель цыганского алфавита.] Рамблер, 06.06.2026{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

[[Бөек Ватан сугышы|Сугыш]] вакытында Мәскәүдә яшәгән һәм Совет Информбюросында эшләгән, госпитальләрдә һәм Мәскәү тирәсендәге Кызыл Армия частьларында үз хикәяләрен, әкиятләрен һәм шигырьләрен укып чыгыш ясаган — солдатларның рухын күтәргән. Сугыштан соң берничә ел газетада эшләгән, крестьян тормышы һәм шәһәр яңалыклары бүлеген җитәкләгән &lt;ref&gt;''Полынкин А. М''.  [https://vk.ru/wall-168907921_3?ysclid=mteodzz89d725508539 Александр Германо — основатель цыганской письменности.] vk.ru{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Сугыштан соңгы елларда [[этнография]] белән шөгыльләнүен дәвам иткән, чегән көнкүреше турында материаллар җыйган, [[Орёл өлкәсе]] тарихы турында очерклар язган.

1955 елның 22 апрелендә Мәскәүдә вафат булган. Ваганьков зиратына җирләнгән &lt;ref&gt;''Александр Бельский''.  [https://proza.ru/2023/02/09/1382 А. Германо - основатель цыганского театра «Ромэн».] Проза.ру, 2023{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҗаты ==
Аның хикәяләренең яраткан темасы — [[чегәннәр]]нең [[Бөек Октябрь инкыйлабы|революциягә]] кадәрге тормышы &lt;ref&gt;''Светлана Анисимова''. [https://multiurok.ru/blog/nieizviestnyie-izviestnyie-ziemliaki-ie-sokol-i-a-v-giermano.html Неизвестные известные земляки (Е. Сокол и А. В. Германо).] multiurok.ru, 2017{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. «Иван Талыго» повесте, «Червь грызёт» (Суалчан кимерә) дигән беренче эссесы [[1915 ел]]да «Орловцы — жертвам войны» (Ореллылар — сугыш корбаннарына) җыентыгында басылган. 1921 елда аның «Былые зарницы» (Элекке аҗаганнар) исемле беренче хикәяләр җыентыгы дөнья күргән. Сугыштан соң күп һәм төрле жанрларда язган. Нәкъ менә шул елларда аңарда драматург сәләте уянган. Бюрократия турындагы бер актлы сатирик пьесасы «В некоем учреждении» (Ниндидер учреждениедә) уңыш казанган. Аны беренче тапкыр Орёл шәһәр театры куйган, шуннан соң үзешчән коллективлар репертуарына кергән. Пьеса өч йөзгә якын тапкыр куелган. 

Шулай ук ул 1935 елда «Ганка Чамба һәм башка хикәяләр» җыентыгын бастырган, анда чегән фольклорыннан автор эшкәртүендә уналты [[әкият]] тупланган.

1927—1938 еллар аралыгында Александр Германо чегән телендә (еш кына бер үк вакытта рус телендә дә) 30 га якын әсәр язган (1938 елдан соң чегән телендә һәм гомумән чегән темасына басмалар туктатылган).

Александр Германоның чегән телендә язылган әсәрләре берничә тапкыр [[рус теле]]нә тәрҗемә итеп басылып чыккан, 1962 елда [[Орёл|Орелда]] басылган («Повести и рассказы»).

== «Ромэн» театры белән элемтә ==
Мәскәүнең 1931 елда ачылган музыкаль-драматик {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Ромэн (театр)| «Ромэн»|d|Q3527555}} чегән театрын — дөньяда беренче профессиональ чегән театрын торгызуда мөһим роль уйнаган:
* аның өчен пьесалар язган, шул исәптән — «Жизнь на колёсах» (Тәгәрмәчләр өстендә тормыш; театрда уйналган беренче пьеса) һәм «Между огней» (Утлар арасында);
* «Жизнь на колёсах» спектакле сәхнәдә мең тапкырдан артык барган.

== Кызыклы факт ==
[[Яр Чаллы]] шәһәрендә [[татар теле]]ндә нәшер ителүче [[«Мәйдан» журналы|«Мәйдан» журналының]] 2026 елның 8 (297) санында [https://m.vk.ru/@maydantatar-aleksandr-germano-chernako-m-kenz   «Чернако һәм кенәз»] хикәясе басылган ([[Рифә Рахман]] тәрҗемәсендә). 

== Шәхси тормышы ==
Хатыны Мария Эммануиловна Вардашко &lt;ref&gt;[https://archivogram.top/46886591-fotografiya_mariya_emmanuilovna_wardashko_-_zhena_pisatelya_aw_germano?ysclid=mteoe5wpbz59136949   Фотография. Мария Эммануиловна Вардашко — жена писателя А.В. Германо 1935 г.]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
[[Орёл|Орелда]] аның исеме белән урам аталган &lt;ref&gt;[https://multiurok.ru/blog/alieksandr-giermano-osnovatiel-tsyghanskoi-pis-miennosti.html?ysclid=mteodxrnrj21172774 Александр Германо — основатель цыганской письменности.] Всем учителям&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* ''Александр Бельский''. [https://proza.ru/2023/02/09/1382 А. Германо — основатель цыганского театра Ромэн.] Проза.ру, 2023{{ref-ru}}
* ''Светлана Анисимова''. [https://multiurok.ru/blog/nieizviestnyie-izviestnyie-ziemliaki-ie-sokol-i-a-v-giermano.html Неизвестные известные земляки (Е. Сокол и А. В. Германо).] multiurok.ru, 2017{{ref-ru}}
* [https://lhistory.ru/statyi/klassik-cyganskoj-literatury-s-orlovshiny?ysclid=mex0750vz5813840069 Классик цыганской литературы с Орловщины.] Живая история, 12.05.2022{{ref-ru}}
* [https://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/rs.2020.7   Beginning of Romani literature: The case of Alexander Germano.] Romani Studies{{ref-en}}
{{Тышкы сылтамалар}}
{{DEFAULTSORT:Германо, Александр}}
[[Төркем:Чегән язучылары]]
[[Төркем:ССРБ язучылары]]
[[Төркем:ССРБ драматурглары]]
[[Төркем:ССРБ журналистлары]]
[[Төркем:Фольклорчылар]]
[[Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар]]</text>
      <sha1>ibyyuldl6feohi5jz80w7rt7r9wrcqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025671</id>
      <parentid>6025665</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәрҗемәи хәле */ орфография</comment>
      <origin>6025671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17350" sha1="4j45fk8v6xhmiqetkus5m2m9q6a5ece" xml:space="preserve">{{Язучы
 |Исем              = Александр Германо́&lt;br/&gt;&lt;small&gt; Александр Герман&lt;/small&gt;
 |Оригинал телендә  = 
 |Фото              = А.В.Германо.jpg
 |Киңлек            = 
 |Рәсем язуы        = 
 |Тугач бирелгән исеме = Александр Вячеславович Герман
 |Псевдонимнар      = Александр Германо́
 |Туу датасы        = 6.06.1893
 |Туу урыны         = {{Байрак|Россия империясе}} [[Россия империясе|РИ]], {{Туу җире|Орёл губернасы|Орёл өлкәсендә}}, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Старцево (Орёл өлкәсе)|Старцево|d|Q28529206}}
 |Үлем датасы       = 22.04.1955 
 |Үлем урыны        = [[ССРБ]], [[РСФСР]], {{Үлем урыны |Мәскәү|Мәскәүдә}}
 |Ватандашлык       = {{байраклаштыру|Россия империясе}}&lt;br/&gt;{{байраклаштыру|РСФСР}}&lt;br/&gt;{{байрак|СССР}} [[СССР]]
 |Эшчәнлек төре     =  [[язучы]], журналист
 |Иҗат итү еллары   =  1915—1955
 |Юнәлеш            = проза, драматургия, фольклор
 |Жанр              = повесть, пьеса, хикәя, эссе
 |Иҗат итү теле     = [[чегән теле |чегән]], [[рус теле |рус]]
 |Дебют             =«Иван Талыго» ([[1915 ел |1915]])
 |Премияләр         = 
 |Бүләкләр          = 
 |Имза              = 
 |Сайт              = 
}}
{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Герман}}
'''Александр Германо́''' (''әдәби псевдоним, чын фамилиясе'' '''Герман''')&lt;ref&gt;''Э. М. Шолок''.  [https://feb-web.ru/feb/kle/KLE-abc/ke2/ke2-1381.htm Германо // Краткая литературная энциклопедия. Т. 2. — 1964 (текст)]&lt;/ref&gt;, Александр Вацлав (''чиркәү метрикә язуында'' Вячеслав) улы Германо́ ({{lang-ru|Александр Вячеславович Германо́}}, {{lang-en|Alexander Germanо́}}; ''[[1893 ел]]ның [[6 июнь|6 июне]], [[Россия империясе]], [[Орёл губернасы]], Старцево-Лепешкино — [[1955 ел]]ның [[22 апрель|22 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]]'') — язучы, чегән совет әдәбиятына нигез салучы, чегән әлифбасын төзүче. 1934 елдан [[СССР язучылар берлеге]] әгъзасы.

== Тәрҗемәи хәле ==
1893 елның 6 июнендә (26 майда) Орел губернасы Старцево-Лепешкино авылында (''хәзер [[Орёл|Орёл шәһәре]] чикләрендә'') гаиләдә унберенче бала булып туган. [[Австро-Маҗарстан|Австро-Венгриядән]] чыккан әтисе Вацлав милләте белән [[чехлар|чех]] булган (малаена өч ай тулганда вафат булган). Әнисе Каролина, чыгышы белән {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Моравия|моравияле|d|Q43266}} {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Чехия чегәннәре|чегән|d|Q4938118}} кызы, сәяхәтләрне бик яраткан. Шуңа күрә гаилә еш кына яшәү урынын алыштырган. Күп кенә шәһәрләрдә һәм илләрдә булып, әти-әнисе [[Россия]]гә, [[Орёл губернасы|Орел губернасына]] килеп урнашканнар. Александр сигез яшькә кадәр әнисе гаиләсендә үскән (аннары тәрбия һәм уку буенча барлык мәшәкатьләрне аның апасы Анна Вячеславовна Герман (Гильденбрандт) үз өстенә алган) һәм чегән көнкүреше, теле һәм мәдәнияте белән тирәннән танышкан&lt;ref&gt;[https://turgenevmus.ru/aleksandr-germano-osnovatel-cyganskogo-teatra/ «Александр Германо — основатель цыганского театра».] Орловский объединенный государственный литературный музей И.С. Тургенева{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Чиркәү-мәхәллә мәктәбен, [[Киев губернасы]]ның {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Святошино|Святошино|d|Q1975744}} коммерция училищесын тәмамлаган. [[Киев]] коммерция {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Вадим Гетьман исемендәге Киев милли икътисад университеты|институтында|d|Q1482689}} укыган (аны тәмамларга [[Беренче бөтендөнья сугышы]] комачаулаган). 1919—1920 елларда [[Эшче-крестьян Кызыл Армиясе|Кызыл Армия]] сафларында булган&lt;ref&gt;[https://lhistory.ru/statyi/klassik-cyganskoj-literatury-s-orlovshiny?ysclid=mex0750vz5813840069 Классик цыганской литературы с Орловщины.] Живая история, 12.05.2022{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

Орёл шәһәрендә мәдәни тормышта актив катнашкан: әдәби балалар журналы «Первоцвет» журналы мөхәррире чагында балалар өчен хикәяләр язган, укучылар өчен хрестоматияләр төзегән. 1921 елда «Красная книга» нәшриятының сәркатибе булган, «Орловская правда» газетасында эшләгән. Шәһәрдә Бөтенроссия шагыйрьләр берлегенең бүлекчәсен оештырган. Орёлда туган күренекле рус язучысы [[Иван Тургенев|И. С. Тургеневның]] (1818—1883)  {{Тәрҗемә ителмәгән 5|И. С. Тургенев музее (Орёл)|музеен|d|Q30890913}} төзергә булышкан (музей өчен экспонатларны Александр Вячеславович үзе җыйган, музей язучының тууына 100 ел тулу уңаеннан 1918 елда ачылган &lt;ref&gt;''Ирина Крахмалева''. [https://www.infoorel.ru/news/spasennyy-turgenev.html  Спасённый Тургенев.] infoorel.ru, 2.08.2013{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;).

1926 елда [[Мәскәү]]гә күченеп килгән һәм гомерен [[чегәннәр]] мәдәниятенә багышлаган.

== Чегән язуы һәм әдәбияты өстендә эш ==
1930-елларда СССРда [[чегәннәр]] арасында, аларга утрак тормыш рәвешенә күчәргә ярдәм итү өчен, бик зур аңлату эшләре алып барылган. Шуңа күрә чегән телендә әдәбият бастыруга кискен ихтыяҗ туган, ләкин бу халыкның үз язуы булмаган. Алфавит һәм грамматика төзү эшенә Александр Германо алынган. Ул озак вакытлар таборларда яшәгән, күчмәләрнең телен, көнкүрешен һәм гореф-гадәтләрен өйрәнгән, чегән фольклорын җыйган. Бу күзәтүләр соңыннан аның күп кенә әсәрләренең нигезенә салынган. Германо тиз арада чегәннәрчә сөйләшергә өйрәнгән, берничә диалектны үзләштергән. Чегән алфавитын эшләгән һәм грамматика дәреслеге язган — бу СССРда чегәннәрдә язма традиция булдыру өчен нигез булган. Беренчеләрдән булып чегән телендә әдәби текстлар язган; «Руверо» («Бүре баласы») хикәясе әһәмиятле әсәр булган. Рус классикасын ([[Александр Пушкин|А. С. Пушкин]], [[Антон Чехов|А. П. Чехов]], [[Михаил Шолохов|М. А. Шолохов]]) чегән теленә тәрҗемә итү белән шөгыльләнгән: алар арасында А. С. Пушкинның «Чегәннәр» поэмасы һәм «Балыкчы һәм балык турында әкияте» бар. 1926 елда дөньяда беренче булып чыккан «Ромалы зоря» (Чегән таңы) исемле чегән журналының сәркатибе булган. Язучы, журналист һәм педагог буларак ул чегәннәр өчен берничә дәреслек төзегән, чегәннәр тормышы турында күп мәкаләләрен үзәк матбугатта бастырган. Шундый очеркларның берсен [[Максим Горький]] югары бәяләгән. 1934 елда Александр Германо [[СССР язучылар берлеге]]нә кабул ителгән &lt;ref&gt;[https://weekend.rambler.ru/read/56565006-aleksandr-germano-sozdatel-tsyganskogo-alfavita/ Александр Германо - создатель цыганского алфавита.] Рамблер, 06.06.2026{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

[[Бөек Ватан сугышы|Сугыш]] вакытында Мәскәүдә яшәгән һәм Совет Информбюросында эшләгән, госпитальләрдә һәм Мәскәү тирәсендәге Кызыл Армия частьларында үз хикәяләрен, әкиятләрен һәм шигырьләрен укып чыгыш ясаган — солдатларның рухын күтәргән. Сугыштан соң берничә ел газетада эшләгән, крестьян тормышы һәм шәһәр яңалыклары бүлеген җитәкләгән &lt;ref&gt;''Полынкин А. М''.  [https://vk.ru/wall-168907921_3?ysclid=mteodzz89d725508539 Александр Германо — основатель цыганской письменности.] vk.ru{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Сугыштан соңгы елларда [[этнография]] белән шөгыльләнүен дәвам иткән, чегән көнкүреше турында материаллар җыйган, [[Орёл өлкәсе]] тарихы турында очерклар язган.

1955 елның 22 апрелендә Мәскәүдә вафат булган. Ваганьков зиратына җирләнгән &lt;ref&gt;''Александр Бельский''.  [https://proza.ru/2023/02/09/1382 А. Германо - основатель цыганского театра «Ромэн».] Проза.ру, 2023{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҗаты ==
Аның хикәяләренең яраткан темасы — [[чегәннәр]]нең [[Бөек Октябрь инкыйлабы|революциягә]] кадәрге тормышы &lt;ref&gt;''Светлана Анисимова''. [https://multiurok.ru/blog/nieizviestnyie-izviestnyie-ziemliaki-ie-sokol-i-a-v-giermano.html Неизвестные известные земляки (Е. Сокол и А. В. Германо).] multiurok.ru, 2017{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. «Иван Талыго» повесте, «Червь грызёт» (Суалчан кимерә) дигән беренче эссесы [[1915 ел]]да «Орловцы — жертвам войны» (Ореллылар — сугыш корбаннарына) җыентыгында басылган. 1921 елда аның «Былые зарницы» (Элекке аҗаганнар) исемле беренче хикәяләр җыентыгы дөнья күргән. Сугыштан соң күп һәм төрле жанрларда язган. Нәкъ менә шул елларда аңарда драматург сәләте уянган. Бюрократия турындагы бер актлы сатирик пьесасы «В некоем учреждении» (Ниндидер учреждениедә) уңыш казанган. Аны беренче тапкыр Орёл шәһәр театры куйган, шуннан соң үзешчән коллективлар репертуарына кергән. Пьеса өч йөзгә якын тапкыр куелган. 

Шулай ук ул 1935 елда «Ганка Чамба һәм башка хикәяләр» җыентыгын бастырган, анда чегән фольклорыннан автор эшкәртүендә уналты [[әкият]] тупланган.

1927—1938 еллар аралыгында Александр Германо чегән телендә (еш кына бер үк вакытта рус телендә дә) 30 га якын әсәр язган (1938 елдан соң чегән телендә һәм гомумән чегән темасына басмалар туктатылган).

Александр Германоның чегән телендә язылган әсәрләре берничә тапкыр [[рус теле]]нә тәрҗемә итеп басылып чыккан, 1962 елда [[Орёл|Орелда]] басылган («Повести и рассказы»).

== «Ромэн» театры белән элемтә ==
Мәскәүнең 1931 елда ачылган музыкаль-драматик {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Ромэн (театр)| «Ромэн»|d|Q3527555}} чегән театрын — дөньяда беренче профессиональ чегән театрын торгызуда мөһим роль уйнаган:
* аның өчен пьесалар язган, шул исәптән — «Жизнь на колёсах» (Тәгәрмәчләр өстендә тормыш; театрда уйналган беренче пьеса) һәм «Между огней» (Утлар арасында);
* «Жизнь на колёсах» спектакле сәхнәдә мең тапкырдан артык барган.

== Кызыклы факт ==
[[Яр Чаллы]] шәһәрендә [[татар теле]]ндә нәшер ителүче [[«Мәйдан» журналы|«Мәйдан» журналының]] 2026 елның 8 (297) санында [https://m.vk.ru/@maydantatar-aleksandr-germano-chernako-m-kenz   «Чернако һәм кенәз»] хикәясе басылган ([[Рифә Рахман]] тәрҗемәсендә). 

== Шәхси тормышы ==
Хатыны Мария Эммануиловна Вардашко &lt;ref&gt;[https://archivogram.top/46886591-fotografiya_mariya_emmanuilovna_wardashko_-_zhena_pisatelya_aw_germano?ysclid=mteoe5wpbz59136949   Фотография. Мария Эммануиловна Вардашко — жена писателя А.В. Германо 1935 г.]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
[[Орёл|Орелда]] аның исеме белән урам аталган &lt;ref&gt;[https://multiurok.ru/blog/alieksandr-giermano-osnovatiel-tsyghanskoi-pis-miennosti.html?ysclid=mteodxrnrj21172774 Александр Германо — основатель цыганской письменности.] Всем учителям&lt;/ref&gt;.

== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
== Сылтамалар ==
* ''Александр Бельский''. [https://proza.ru/2023/02/09/1382 А. Германо — основатель цыганского театра Ромэн.] Проза.ру, 2023{{ref-ru}}
* ''Светлана Анисимова''. [https://multiurok.ru/blog/nieizviestnyie-izviestnyie-ziemliaki-ie-sokol-i-a-v-giermano.html Неизвестные известные земляки (Е. Сокол и А. В. Германо).] multiurok.ru, 2017{{ref-ru}}
* [https://lhistory.ru/statyi/klassik-cyganskoj-literatury-s-orlovshiny?ysclid=mex0750vz5813840069 Классик цыганской литературы с Орловщины.] Живая история, 12.05.2022{{ref-ru}}
* [https://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/rs.2020.7   Beginning of Romani literature: The case of Alexander Germano.] Romani Studies{{ref-en}}
{{Тышкы сылтамалар}}
{{DEFAULTSORT:Германо, Александр}}
[[Төркем:Чегән язучылары]]
[[Төркем:ССРБ язучылары]]
[[Төркем:ССРБ драматурглары]]
[[Төркем:ССРБ журналистлары]]
[[Төркем:Фольклорчылар]]
[[Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар]]</text>
      <sha1>4j45fk8v6xhmiqetkus5m2m9q6a5ece</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Чегән язучылары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492884</id>
    <revision>
      <id>6025666</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>төркем ясау</comment>
      <origin>6025666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="1hpervixtdf242b8ueh3kfk2gm1fmro" xml:space="preserve">[[Төркем:Телләр буенча язучылар]]
[[Төркем:Чегән теле]]</text>
      <sha1>1hpervixtdf242b8ueh3kfk2gm1fmro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Чегән теле</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492885</id>
    <revision>
      <id>6025668</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>төркем ясау</comment>
      <origin>6025668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="8hiroq9dwtxxwv4rfgddpa2ea3n9f8b" xml:space="preserve">[[Төркем:Һинд-арий телләре]]
[[Төркем:Чегәннәр мәдәнияте]]</text>
      <sha1>8hiroq9dwtxxwv4rfgddpa2ea3n9f8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Чегәннәр мәдәнияте</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492886</id>
    <revision>
      <id>6025669</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>төркем ясау</comment>
      <origin>6025669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="gfgysrlgsyzqz3ljtb83iz4fqqhj2k2" xml:space="preserve">[[Төркем:Халыклар буенча мәдәният]]
[[Төркем:Чегәннәр]]</text>
      <sha1>gfgysrlgsyzqz3ljtb83iz4fqqhj2k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Орёл өлкәсендә туганнар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492887</id>
    <revision>
      <id>6025673</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>төркем ясау</comment>
      <origin>6025673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="1oijjbcwh5hkbicp0q0nlt7hqz4d1mp" xml:space="preserve">[[Төркем:Русиядә туганнар]][[Төркем:Шәхесләр:Орёл өлкәсе]]</text>
      <sha1>1oijjbcwh5hkbicp0q0nlt7hqz4d1mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Шәхесләр:Орёл өлкәсе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492888</id>
    <revision>
      <id>6025674</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Әмир</username>
        <id>15082</id>
      </contributor>
      <comment>төркем ясау</comment>
      <origin>6025674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="2hprwloqg4x53x7fncklrjfir8jqgkv" xml:space="preserve">[[Төркем:Орёл өлкәсе]][[Төркем:Россия Федерация субъектлары буенча шәхесләр]]</text>
      <sha1>2hprwloqg4x53x7fncklrjfir8jqgkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игуасу (шарлавыклар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492889</id>
    <revision>
      <id>6025714</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/149827333|Игуасу (водопады)]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9264" sha1="9dy4d0zedb947vcq4u6lwctu6vojnzo" xml:space="preserve">
{{Универсаль калып}}
{{Бөтендөнья мирасы|303}}'''Игуасу шарлавыклары''' ({{lang-es|Cataratas del Iguazú}}, {{lang-pt|Cataratas do Iguaçu}}) — Игуасу елгасындагы 275 шарлавыктан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Iguacu-Falls|title=Iguaçu Falls|publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Игуасу (водопад в Юж. Америке) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/ref&gt; торган комплекс, [[Бразилия]] ([[Парана (штат)|Парана]] штаты) һәм [[Аргентина]] ([[Мисионес (правинсә)|Мисьонес]] провинциясе) чигендә урнашкан. Шарлавыклар Аргентина һәм Бразилиянең «Игуасу» милли парклары чигендә урнашкан. Ике парк та [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКО]] [[Бөтендөнья мирасы]] исемлегенә кертелгән (1984 һәм 1986 елларда)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list|title=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage List|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200517094145/http://whc.unesco.org/en/list|archivedate=2020-05-17|author=UNESCO World Heritage Centre|website=unesco.org|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

''Iguazú'' (Игуасу) атамасы [[Гуарани теле|гуарани телендәге]] ''y'' (су) һәм ''guasu'' (зур) сүзләреннән килеп чыккан&lt;ref name=&quot;SATravel&quot;&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160103185321/gosouthamerica.about.com/cs/southamerica/a/IguazuFalls.htm|title=Iguazu Falls|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160103185321/gosouthamerica.about.com/cs/southamerica/a/IguazuFalls.htm|archivedate=2016-01-03|author=Bonnie Hamre|website=About.com Travel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Шарлавыклар агып торган базальт катламнар якынча 130—140 млн ел элек барлыкка килгән. 20 мең ел элек Игуасу шарлавыклары комплексы Игуасу елгасының Паранага койган урынында урнашкан. Су агымы тарафыннан чыгынты акрынлап җимерелү сәбәпле, шарлавык Парана елгасыннан елына якынча 1—2 м га ерагая, хәзер шарлавыклар комплексы белән Парана елгасы арасындагы ара якынча 28 км тәшкил итә.

Бу тирәлектә беренче билгеле кешеләр — гуарани һәм кайнганг кабиләләре. Бу районда табылган археологик объектлар моны раслый.

Европа фәне өчен Игуасу шарлавыкларын Альвар Нуньес Кабеса де Вака 1541 елда, Эльдорадо иленең легендар хәзинәләрен эзләп, үзенең экспедициясе белән Парана елгасы агымы буйлап джунгли аша өскә таба барган вакытта ача.

== Шарлавыкның географиясе ==
Шарлавыклар Игуасу елгасы тамагыннан якынча 23 км ераклыкта урнашкан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Комплексның киңлеге 2,7 км һәм аңа якынча 275 аерым шарлавык керә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Су төшү биеклеге 82 метрга җитә, ләкин күпчелек шарлавыкларда 60 метрдан бераз артыграк. Иң зур шарлавык — «Иблис йотымы» ({{lang-es|Garganta del Diablo}}) — киңлеге 150 метр һәм озынлыгы 700 метр булган U-сыман текә яр. Бу шарлавык Бразилия һәм Аргентина арасындагы чикне билгели.

Яңгырлар сезонында тирә-якта 2000 мм якын явым-төшем була.

Күп кенә утраулар (шул исәптән шактый зурлары да) шарлавыкларны бер-берсеннән аерып тора. 2,7 км гомуми киңлекнең якынча 900 метры су белән капланмаган. Шарлавыклар 2,7 км мәйданлы амфитеатр рәвешендәге иңкүлек хасил итәләр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Шарлавыкларның күпчелеге Аргентина территориясе чикләрендә (озынлыгы 2100 м) урнашкан, ләкин Бразилия ягыннан (озынлыгы 800 м) «Иблис бугазы»на яхшы күренеш ачыла.

Уртача су чыгымы — 1746 м³/сек.&lt;ref&gt;[https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Iguazu-Cataratas-del-109 Iguazú, Cataratas del] {{Wayback|url=https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Iguazu-Cataratas-del-109|date=20230729083835}} // ''worldwaterfalldatabase.com''&lt;/ref&gt;.

Шарлавыклар тирәсендә өч шәһәр бар — Бразилия ягында [[Фос-ду-Игвасу|Фос-ду-Игуасу]], Аргентина ягында Пуэрто-Игуасу һәм [[Парагвай]] ягында [[Сьюдад-дел-Эсте|Сьюдад-дель-Эсте]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://about-brazil.org/tag/iguasu/|title=Игуасу|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811110009/http://about-brazil.org/tag/iguasu/|archivedate=2015-08-11|publisher=about-brazil.org|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Шарлавыкларның иң танылган атамалары: «Адәм һәм һава», «Өч мушкетер», «Ике сеңел», «Сальто-Эскондидо» («Яшерен сикерү»), «Сальто-Флориано» («Чәчәк сикерүе»), «Сан-Мартин», «Рамирес» һәм башкалар.

Башка җирле истәлекле урыннар — Итайпу гидроэлектростанциясе буасы һәм иезуит гыйбадәтханәләре.

== Туризм ==
[[Файл:Игуасу_вертолет.JPG|мини|Игуасу шарлавыгы янындагы кунакханә.]]
Игуасу шарлавыклары — [[Көньяк Америка|Көньяк Америкада]] туристлар иң күп йөри торган урыннарның берсе. Ел саен бирегә 1,5—2 млн кеше килә. Туристлар өчен махсус күзәтү мәйданчыклары җиһазландырылган. Шарлавык тирәсендә җәяүле һәм автомобиль маршрутлары салынган. Шулай ук туристларга су үткәрми торган кием тәкъдим ителә, чөнки маршрутлар шарлавыклар итәгенә кадәр уза. Игуасу шарлавыклары тирәсендә халыкара аэропорт урнашкан, дистәләгән кунакханә, кемпинглар, керү юллары, җәяүле сукмаклар төзелгән. Җирле халык шулай ук әлеге туристлык индустриясендә мәшгуль, алар өчен махсус мәйданчыклар җиһазландырылган, анда алар җирле костюмнар киеп, җирле биюләр һәм җырлар күрсәтәләр.

== Милли парклар ==
Игуасу шарлавыклары ике милли парк территориясендә урнашкан: Аргентинадагы Игуасу Милли паркы, 1909 елда нигез салынган, мәйданы 67 мең га, һәм Бразилиядәге Игуасу Милли паркы, 1939 елда нигез салынган, мәйданы 185 мең га.
[[Файл:Iguazu_Décembre_2007_-_Panorama_7.jpg|үзәк|мини|700x700пкс|Бразилия ягыннан Игуасу шарлавыкларына панорама күренеше]]

== Искәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Сылтамалар ==

* {{Cite web|url=http://about-brazil.org/iguasu/|title=Игуасу — одно из 7 чудес света|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715221541/http://about-brazil.org/iguasu/|archivedate=2014-07-15}}

{{Тышкы сылтамалар}}
[[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]]
[[Төркем:Әлифба буенча су объектлары]]
[[Төркем:Шарлавыклар]]
[[Төркем:Аргентина шарлавыклары]]
[[Төркем:Бразилия шарлавыклары]]</text>
      <sha1>9dy4d0zedb947vcq4u6lwctu6vojnzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025715</id>
      <parentid>6025714</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <origin>6025715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9272" sha1="my8tb62phku78qw5dpp95aw1acauwjc" xml:space="preserve">
{{Универсаль калып}}
{{Бөтендөнья мирасы|303}}'''Игуасу шарлавыклары''' ({{lang-es|Cataratas del Iguazú}}, {{lang-pt|Cataratas do Iguaçu}}) — Игуасу елгасындагы 275 шарлавыктан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Iguacu-Falls|title=Iguaçu Falls|publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Игуасу (водопад в Юж. Америке) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/ref&gt; торган комплекс, [[Бразилия]] ([[Парана (штат)|Парана]] штаты) һәм [[Аргентина]] ([[Мисионес (правинсә)|Мисьонес]] провинциясе) чигендә урнашкан. Шарлавыклар Аргентина һәм Бразилиянең «Игуасу» милли парклары чигендә урнашкан. Ике парк та [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКО]] [[Бөтендөнья мирасы]] исемлегенә кертелгән (1984 һәм 1986 елларда)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list|title=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage List|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200517094145/http://whc.unesco.org/en/list|archivedate=2020-05-17|author=UNESCO World Heritage Centre|website=unesco.org|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

''Iguazú'' (Игуасу) атамасы [[Гуарани теле|гуарани телендәге]] ''y'' (су) һәм ''guasu'' (зур) сүзләреннән килеп чыккан&lt;ref name=&quot;SATravel&quot;&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160103185321/gosouthamerica.about.com/cs/southamerica/a/IguazuFalls.htm|title=Iguazu Falls|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160103185321/gosouthamerica.about.com/cs/southamerica/a/IguazuFalls.htm|archivedate=2016-01-03|author=Bonnie Hamre|website=About.com Travel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Шарлавыклар агып торган базальт катламнар якынча 130—140 млн ел элек барлыкка килгән. 20 мең ел элек Игуасу шарлавыклары комплексы Игуасу елгасының Паранага койган урынында урнашкан. Су агымы тарафыннан чыгынты акрынлап җимерелү сәбәпле, шарлавык Парана елгасыннан елына якынча 1—2 м га ерагая, хәзер шарлавыклар комплексы белән Парана елгасы арасындагы ара якынча 28 км тәшкил итә.

Бу тирәлектә беренче билгеле кешеләр — гуарани һәм кайнганг кабиләләре. Бу районда табылган археологик объектлар моны раслый.

Европа фәне өчен Игуасу шарлавыкларын Альвар Нуньес Кабеса де Вака 1541 елда, Эльдорадо иленең легендар хәзинәләрен эзләп, үзенең экспедициясе белән Парана елгасы агымы буйлап джунгли аша өскә таба барган вакытта ача.

== Шарлавыкның географиясе ==
Шарлавыклар Игуасу елгасы тамагыннан якынча 23 км ераклыкта урнашкан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Комплексның киңлеге 2,7 км һәм аңа якынча 275 аерым шарлавык керә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Су төшү биеклеге 82 метрга җитә, ләкин күпчелек шарлавыкларда 60 метрдан бераз артыграк. Иң зур шарлавык — «Иблис йотымы» ({{lang-es|Garganta del Diablo}}) — киңлеге 150 метр һәм озынлыгы 700 метр булган U-сыман текә яр. Бу шарлавык Бразилия һәм Аргентина арасындагы чикне билгели.[[Файл:Игуасу_вертолет.JPG|мини|Игуасу шарлавыгы янындагы кунакханә.|сулда]]Яңгырлар сезонында тирә-якта 2000 мм якын явым-төшем була.

Күп кенә утраулар (шул исәптән шактый зурлары да) шарлавыкларны бер-берсеннән аерып тора. 2,7 км гомуми киңлекнең якынча 900 метры су белән капланмаган. Шарлавыклар 2,7 км мәйданлы амфитеатр рәвешендәге иңкүлек хасил итәләр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Шарлавыкларның күпчелеге Аргентина территориясе чикләрендә (озынлыгы 2100 м) урнашкан, ләкин Бразилия ягыннан (озынлыгы 800 м) «Иблис бугазы»на яхшы күренеш ачыла.

Уртача су чыгымы — 1746 м³/сек.&lt;ref&gt;[https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Iguazu-Cataratas-del-109 Iguazú, Cataratas del] {{Wayback|url=https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Iguazu-Cataratas-del-109|date=20230729083835}} // ''worldwaterfalldatabase.com''&lt;/ref&gt;.

Шарлавыклар тирәсендә өч шәһәр бар — Бразилия ягында [[Фос-ду-Игвасу|Фос-ду-Игуасу]], Аргентина ягында Пуэрто-Игуасу һәм [[Парагвай]] ягында [[Сьюдад-дел-Эсте|Сьюдад-дель-Эсте]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://about-brazil.org/tag/iguasu/|title=Игуасу|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811110009/http://about-brazil.org/tag/iguasu/|archivedate=2015-08-11|publisher=about-brazil.org|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Шарлавыкларның иң танылган атамалары: «Адәм һәм һава», «Өч мушкетер», «Ике сеңел», «Сальто-Эскондидо» («Яшерен сикерү»), «Сальто-Флориано» («Чәчәк сикерүе»), «Сан-Мартин», «Рамирес» һәм башкалар.

Башка җирле истәлекле урыннар — Итайпу гидроэлектростанциясе буасы һәм иезуит гыйбадәтханәләре.

== Туризм ==
Игуасу шарлавыклары — [[Көньяк Америка|Көньяк Америкада]] туристлар иң күп йөри торган урыннарның берсе. Ел саен бирегә 1,5—2 млн кеше килә. Туристлар өчен махсус күзәтү мәйданчыклары җиһазландырылган. Шарлавык тирәсендә җәяүле һәм автомобиль маршрутлары салынган. Шулай ук туристларга су үткәрми торган кием тәкъдим ителә, чөнки маршрутлар шарлавыклар итәгенә кадәр уза. Игуасу шарлавыклары тирәсендә халыкара аэропорт урнашкан, дистәләгән кунакханә, кемпинглар, керү юллары, җәяүле сукмаклар төзелгән. Җирле халык шулай ук әлеге туристлык индустриясендә мәшгуль, алар өчен махсус мәйданчыклар җиһазландырылган, анда алар җирле костюмнар киеп, җирле биюләр һәм җырлар күрсәтәләр.

== Милли парклар ==
Игуасу шарлавыклары ике милли парк территориясендә урнашкан: Аргентинадагы Игуасу Милли паркы, 1909 елда нигез салынган, мәйданы 67 мең га, һәм Бразилиядәге Игуасу Милли паркы, 1939 елда нигез салынган, мәйданы 185 мең га.
[[Файл:Iguazu_Décembre_2007_-_Panorama_7.jpg|үзәк|мини|700x700пкс|Бразилия ягыннан Игуасу шарлавыкларына панорама күренеше]]

== Искәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Сылтамалар ==

* {{Cite web|url=http://about-brazil.org/iguasu/|title=Игуасу — одно из 7 чудес света|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715221541/http://about-brazil.org/iguasu/|archivedate=2014-07-15}}

{{Тышкы сылтамалар}}
[[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]]
[[Төркем:Әлифба буенча су объектлары]]
[[Төркем:Шарлавыклар]]
[[Төркем:Аргентина шарлавыклары]]
[[Төркем:Бразилия шарлавыклары]]</text>
      <sha1>my8tb62phku78qw5dpp95aw1acauwjc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025716</id>
      <parentid>6025715</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <origin>6025716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9291" sha1="j4kg51x7u034q2n6r4ubkfabyctsubq" xml:space="preserve">
{{Универсаль калып}}
{{Бөтендөнья мирасы|303}}'''Игуасу шарлавыклары''' ({{lang-es|Cataratas del Iguazú}}, {{lang-pt|Cataratas do Iguaçu}}) — Игуасу елгасындагы 275 [[шарлавык]]тан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Iguacu-Falls|title=Iguaçu Falls|publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Игуасу (водопад в Юж. Америке) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/ref&gt; торган комплекс, [[Бразилия]] ([[Парана (штат)|Парана]] штаты) һәм [[Аргентина]] ([[Мисионес (правинсә)|Мисьонес]] провинциясе) чигендә урнашкан. Шарлавыклар Аргентина һәм Бразилиянең «Игуасу» милли парклары чигендә урнашкан. Ике парк та [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКО]] [[Бөтендөнья мирасы]] исемлегенә кертелгән (1984 һәм 1986 елларда)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list|title=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage List|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200517094145/http://whc.unesco.org/en/list|archivedate=2020-05-17|author=UNESCO World Heritage Centre|website=unesco.org|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

''Iguazú'' (Игуасу) атамасы [[Гуарани теле|гуарани телендәге]] ''y'' (су) һәм ''guasu'' (зур) сүзләреннән килеп чыккан&lt;ref name=&quot;SATravel&quot;&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160103185321/gosouthamerica.about.com/cs/southamerica/a/IguazuFalls.htm|title=Iguazu Falls|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160103185321/gosouthamerica.about.com/cs/southamerica/a/IguazuFalls.htm|archivedate=2016-01-03|author=Bonnie Hamre|website=About.com Travel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Шарлавыклар агып торган базальт катламнар якынча 130—140 млн ел элек барлыкка килгән. 20 мең ел элек Игуасу шарлавыклары комплексы Игуасу елгасының Паранага койган урынында урнашкан. Су агымы тарафыннан чыгынты акрынлап җимерелү сәбәпле, шарлавык Парана елгасыннан елына якынча 1—2 м га ерагая, хәзер шарлавыклар комплексы белән Парана елгасы арасындагы ара якынча 28 км тәшкил итә.

Бу тирәлектә беренче билгеле кешеләр — гуарани һәм кайнганг кабиләләре. Бу районда табылган археологик объектлар моны раслый.

Европа фәне өчен Игуасу шарлавыкларын Альвар Нуньес Кабеса де Вака 1541 елда, Эльдорадо иленең легендар хәзинәләрен эзләп, үзенең экспедициясе белән Парана елгасы агымы буйлап джунгли аша өскә таба барган вакытта ача.

== Шарлавыкның географиясе ==
Шарлавыклар Игуасу елгасы тамагыннан якынча 23 км ераклыкта урнашкан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Комплексның киңлеге 2,7 км һәм аңа якынча 275 аерым шарлавык керә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Су төшү биеклеге 82 метрга җитә, ләкин күпчелек шарлавыкларда 60 метрдан бераз артыграк. Иң зур шарлавык — «Иблис йотымы» ({{lang-es|Garganta del Diablo}}) — киңлеге 150 метр һәм озынлыгы 700 метр булган U-сыман текә яр. Бу шарлавык Бразилия һәм Аргентина арасындагы чикне билгели.

Яңгырлар сезонында тирә-якта 2000 мм якын явым-төшем була.

Күп кенә утраулар (шул исәптән шактый зурлары да) шарлавыкларны бер-берсеннән аерып тора. 2,7 км гомуми киңлекнең якынча 900 метры су белән капланмаган. Шарлавыклар 2,7 км мәйданлы амфитеатр рәвешендәге иңкүлек хасил итәләр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Шарлавыкларның күпчелеге Аргентина территориясе чикләрендә (озынлыгы 2100 м) урнашкан, ләкин Бразилия ягыннан (озынлыгы 800 м) «Иблис бугазы»на яхшы күренеш ачыла.

Уртача су чыгымы — 1746 м³/сек.&lt;ref&gt;[https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Iguazu-Cataratas-del-109 Iguazú, Cataratas del] {{Wayback|url=https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Iguazu-Cataratas-del-109|date=20230729083835}} // ''worldwaterfalldatabase.com''&lt;/ref&gt;.

Шарлавыклар тирәсендә өч шәһәр бар — Бразилия ягында [[Фос-ду-Игвасу|Фос-ду-Игуасу]], Аргентина ягында Пуэрто-Игуасу һәм [[Парагвай]] ягында [[Сьюдад-дел-Эсте|Сьюдад-дель-Эсте]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://about-brazil.org/tag/iguasu/|title=Игуасу|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811110009/http://about-brazil.org/tag/iguasu/|archivedate=2015-08-11|publisher=about-brazil.org|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Шарлавыкларның иң танылган атамалары: «Адәм һәм һава», «Өч мушкетер», «Ике сеңел», «Сальто-Эскондидо» («Яшерен сикерү»), «Сальто-Флориано» («Чәчәк сикерүе»), «Сан-Мартин», «Рамирес» һәм башкалар.

Башка җирле истәлекле урыннар — Итайпу гидроэлектростанциясе буасы һәм иезуит гыйбадәтханәләре.

== Туризм ==
[[Файл:Игуасу_вертолет.JPG|мини|Игуасу шарлавыгы янындагы кунакханә.|уңда|238x180пкс]]
Игуасу шарлавыклары — [[Көньяк Америка|Көньяк Америкада]] туристлар иң күп йөри торган урыннарның берсе. Ел саен бирегә 1,5—2 млн кеше килә. Туристлар өчен махсус күзәтү мәйданчыклары җиһазландырылган. Шарлавык тирәсендә җәяүле һәм автомобиль маршрутлары салынган. Шулай ук туристларга су үткәрми торган кием тәкъдим ителә, чөнки маршрутлар шарлавыклар итәгенә кадәр уза. Игуасу шарлавыклары тирәсендә халыкара аэропорт урнашкан, дистәләгән кунакханә, кемпинглар, керү юллары, җәяүле сукмаклар төзелгән. Җирле халык шулай ук әлеге туристлык индустриясендә мәшгуль, алар өчен махсус мәйданчыклар җиһазландырылган, анда алар җирле костюмнар киеп, җирле биюләр һәм җырлар күрсәтәләр.

== Милли парклар ==
Игуасу шарлавыклары ике милли парк территориясендә урнашкан: Аргентинадагы Игуасу Милли паркы, 1909 елда нигез салынган, мәйданы 67 мең га, һәм Бразилиядәге Игуасу Милли паркы, 1939 елда нигез салынган, мәйданы 185 мең га.
[[Файл:Iguazu_Décembre_2007_-_Panorama_7.jpg|үзәк|мини|700x700пкс|Бразилия ягыннан Игуасу шарлавыкларына панорама күренеше]]

== Искәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Сылтамалар ==

* {{Cite web|url=http://about-brazil.org/iguasu/|title=Игуасу — одно из 7 чудес света|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715221541/http://about-brazil.org/iguasu/|archivedate=2014-07-15}}

{{Тышкы сылтамалар}}
[[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]]
[[Төркем:Әлифба буенча су объектлары]]
[[Төркем:Шарлавыклар]]
[[Төркем:Аргентина шарлавыклары]]
[[Төркем:Бразилия шарлавыклары]]</text>
      <sha1>j4kg51x7u034q2n6r4ubkfabyctsubq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Игуасу (шарлавыклар)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1492890</id>
    <revision>
      <id>6025718</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{10000}} {{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы=Timlesj}} {{ТИМ|ru|Игуасу (водопады)}}»</comment>
      <origin>6025718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="e3cjjx40g6py2gtab7fmt628y2l043x" xml:space="preserve">{{10000}}
{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы=Timlesj}}
{{ТИМ|ru|Игуасу (водопады)}}</text>
      <sha1>e3cjjx40g6py2gtab7fmt628y2l043x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Potd/2026-08-31</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1492891</id>
    <revision>
      <id>6025721</id>
      <timestamp>2026-08-30T19:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Devonshire Lodge (Low-Martin House), Windsor, Ontario, 2025-08-31 01.jpg»</comment>
      <origin>6025721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="rspparihtcx9krdadn6wdy09xss7lnu" xml:space="preserve">Devonshire Lodge (Low-Martin House), Windsor, Ontario, 2025-08-31 01.jpg</text>
      <sha1>rspparihtcx9krdadn6wdy09xss7lnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Motd/2026-08-31</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1492892</id>
    <revision>
      <id>6025722</id>
      <timestamp>2026-08-30T19:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>3171</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Harbor 20s sailing downwind by Don Ramey Logan.webm»</comment>
      <origin>6025722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="0lxf2gswlhvno7rbqcrnffaia8rob22" xml:space="preserve">Harbor 20s sailing downwind by Don Ramey Logan.webm</text>
      <sha1>0lxf2gswlhvno7rbqcrnffaia8rob22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көньяк поляр түгәрәк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492893</id>
    <revision>
      <id>6025723</id>
      <timestamp>2026-08-30T19:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/146073360|Южный полярный круг]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5364" sha1="ndyik3yk1j6iwtl82v1e6fi1lybdk46" xml:space="preserve">{{Универсаль калып}}
[[Файл:World_map_with_antarctic_circle.svg|мини|330x330пкс|Җир картасында көньяк поляр түгәрәк (кызыл сызык) ]]
'''Көньяк поляр түгәрәк''' — ике [[Поляр түгәрәк|поляр түгәрәкнең]] берсе һәм географик карталарда билгеләнә торган аерып күрсәтелгән биш параллельнең иң көньягы; [[Кояш]] дискының үзәге төш вакытында июнь кояш торгынлыгында гына күренә торган иң көньяк киңлек һәм, шул ук вакытта, Кояш дискының үзәге төн уртасында декабрь кояш торгынлыгында гына күренә торган иң төньяк киңлек&lt;ref&gt;William M. Marsh; Martin M. Kaufman (2012). Physical Geography: Great Systems and Global Environments. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76428-5.&lt;/ref&gt;.

== Тасвирлама ==
Көньяк поляр түгәрәк 66°33′44″ (66.5622°) Антарктика районы эчендә, 60° көньяк киңлектән түбәнрәк урнашкан. Көньяк поляр түгәрәктән төньякта уртача климатлы көньяк пояс урнашкан. Шундый ук параллель төньяк ярымшарда [[Tönyaq polär tügäräk|төньяк поляр түгәрәк]] дип атала. Көньяк поляр түгәрәк [[Көньяк океан|Көньяк океанны]], шулай ук [[Антарктида]] территориясен кисеп үтә, [[Антарктика ярымутравы]] аша уза, алга таба Уэдделл диңгезе, Лазарев диңгезе, Рисер-Ларсен диңгезе, Космонавтлар диңгезе һәм аның Амундсен култыгы аша уза, алга таба ул Бердәмлек диңгезе, Эндерби Җире, Принцесса Елизавета җире, Дейвис диңгезе, Нокс яры, Хакыйкать ярын, Моусон диңгезендә Винсенс бухтасы аша уза. Аннан соң ул океан һәм Уилкс Җире ярлары: Нокс, Бадда, Банзарэ, Клари буйлап уза. Алга таба көньяк поляр түгәрәк Антарктика материгыннан «Дюмон-Дюрвиль» француз станциясеннән ерак түгел Көньяк океанның Тын океан секторына чыга&lt;ref name=&quot;Nuttall&quot;&gt;Nuttall Mark (2004). Encyclopedia of the Arctic Volumes 1, 2 and 3. Routledge. p. 115. ISBN 978-1-57958-436-8&lt;/ref&gt;. Көньяк поляр түгәрәкнең гомуми озынлыгы якынча 16 мең км тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Nuttall&quot; /&gt;.

Көньяк поляр түгәрәк [[котып көне]] һәм котып төне өлкәләренең төньяк чиген билгели. Поляр түгәрәктән көньякка таба теләсә кайсы урында [[Кояш]] горизонт өстендә елына кимендә бер тапкыр 24 сәгать дәвамында була һәм елына кимендә бер тапкыр 24 сәгать дәвамында горизонт өстендә күренми. Поляр түгәрәк өстендә бу вакыйгалар елына нәкъ бер тапкыр, декабрь һәм июньдә була. Көньяк поляр түгәрәк — Антарктиканың климат чиге.

Антарктика климатының кырыслыгы сәбәпле, поляр даирә артында даими яшәүчеләр юк — бөтен халык [[Антарктида|Антарктиданың]] фәнни станцияләрендә эшли. Ул аның эчке киңлегенең 71% ка якын өлешен алып тора, кырый кисәкләре белән аның чикләреннән чыгып китә.

=== Тарих ===
Европа сәяхәтчеләре беренче тапкыр көньяк поляр түгәрәкне 1773 елның 17 гыйнварында иртәнге 11 сәгать белән төш арасында кисеп үтәләр. [[Джеймс Кук]] идарә иткән «Резолюшн» британ корабле хәзерге Космонавтлар диңгезендә көньяк поляр түгәрәкне 39°35' көнчыгыш озынлыгында (Көньяк океанның Һинд секторы) кисеп үтә.

== Шулай ук карагыз ==

* [[Tönyaq polär tügäräk|Төньяк поляр түгәрәк]]

== Искәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Сылтамалар ==

* [http://www.antarctic-circle.org/ Antarctic circle org] {{Wayback|url=http://www.antarctic-circle.org/|date=20170124185447}}
* [https://web.archive.org/web/20071013181647/http://bugbog.com/maps/polar_regions/antarctic_circle_map.html Карта]

{{Тышкы сылтамалар}}
[[Төркем:Антарктика]]
[[Төркем:География]]</text>
      <sha1>ndyik3yk1j6iwtl82v1e6fi1lybdk46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025724</id>
      <parentid>6025723</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <origin>6025724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5375" sha1="jluei3ro7ysbn03z8bvcziamtjsxgbt" xml:space="preserve">{{Универсаль калып}}
'''Көньяк поляр түгәрәк''' — ике [[Поляр түгәрәк|поляр түгәрәкнең]] берсе һәм географик карталарда билгеләнә торган аерып күрсәтелгән биш параллельнең иң көньягы; [[Кояш]] дискының үзәге төш вакытында июнь кояш торгынлыгында гына күренә торган иң көньяк киңлек һәм, шул ук вакытта, Кояш дискының үзәге төн уртасында декабрь кояш торгынлыгында гына күренә торган иң төньяк киңлек&lt;ref&gt;William M. Marsh; Martin M. Kaufman (2012). Physical Geography: Great Systems and Global Environments. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76428-5.&lt;/ref&gt;.

== Тасвирлама ==
[[Файл:World_map_with_antarctic_circle.svg|мини|330x330пкс|Җир картасында көньяк поляр түгәрәк (кызыл сызык) |сулда]]
Көньяк поляр түгәрәк 66°33′44″ (66.5622°) Антарктика районы эчендә, 60° көньяк киңлектән түбәнрәк урнашкан. Көньяк поляр түгәрәктән төньякта уртача климатлы көньяк пояс урнашкан. Шундый ук параллель төньяк ярымшарда [[Tönyaq polär tügäräk|төньяк поляр түгәрәк]] дип атала. Көньяк поляр түгәрәк [[Көньяк океан|Көньяк океанны]], шулай ук [[Антарктида]] территориясен кисеп үтә, [[Антарктика ярымутравы]] аша уза, алга таба Уэдделл диңгезе, Лазарев диңгезе, Рисер-Ларсен диңгезе, Космонавтлар диңгезе һәм аның Амундсен култыгы аша уза, алга таба ул Бердәмлек диңгезе, Эндерби Җире, Принцесса Елизавета җире, Дейвис диңгезе, Нокс яры, Хакыйкать ярын, Моусон диңгезендә Винсенс бухтасы аша уза. Аннан соң ул океан һәм Уилкс Җире ярлары: Нокс, Бадда, Банзарэ, Клари буйлап уза. Алга таба көньяк поляр түгәрәк Антарктика материгыннан «Дюмон-Дюрвиль» француз станциясеннән ерак түгел Көньяк океанның Тын океан секторына чыга&lt;ref name=&quot;Nuttall&quot;&gt;Nuttall Mark (2004). Encyclopedia of the Arctic Volumes 1, 2 and 3. Routledge. p. 115. ISBN 978-1-57958-436-8&lt;/ref&gt;. Көньяк поляр түгәрәкнең гомуми озынлыгы якынча 16 мең км тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Nuttall&quot; /&gt;.

Көньяк поляр түгәрәк [[котып көне]] һәм котып төне өлкәләренең төньяк чиген билгели. Поляр түгәрәктән көньякка таба теләсә кайсы урында [[Кояш]] горизонт өстендә елына кимендә бер тапкыр 24 сәгать дәвамында була һәм елына кимендә бер тапкыр 24 сәгать дәвамында горизонт өстендә күренми. Поляр түгәрәк өстендә бу вакыйгалар елына нәкъ бер тапкыр, декабрь һәм июньдә була. Көньяк поляр түгәрәк — Антарктиканың климат чиге.

Антарктика климатының кырыслыгы сәбәпле, поляр даирә артында даими яшәүчеләр юк — бөтен халык [[Антарктида|Антарктиданың]] фәнни станцияләрендә эшли. Ул аның эчке киңлегенең 71% ка якын өлешен алып тора, кырый кисәкләре белән аның чикләреннән чыгып китә.

=== Тарих ===
Европа сәяхәтчеләре беренче тапкыр көньяк поляр түгәрәкне 1773 елның 17 гыйнварында иртәнге 11 сәгать белән төш арасында кисеп үтәләр. [[Джеймс Кук]] идарә иткән «Резолюшн» британ корабле хәзерге Космонавтлар диңгезендә көньяк поляр түгәрәкне 39°35' көнчыгыш озынлыгында (Көньяк океанның Һинд секторы) кисеп үтә.

== Шулай ук карагыз ==

* [[Tönyaq polär tügäräk|Төньяк поляр түгәрәк]]

== Искәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Сылтамалар ==

* [http://www.antarctic-circle.org/ Antarctic circle org] {{Wayback|url=http://www.antarctic-circle.org/|date=20170124185447}}
* [https://web.archive.org/web/20071013181647/http://bugbog.com/maps/polar_regions/antarctic_circle_map.html Карта]

{{Тышкы сылтамалар}}
[[Төркем:Антарктика]]
[[Төркем:География]]</text>
      <sha1>jluei3ro7ysbn03z8bvcziamtjsxgbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025753</id>
      <parentid>6025724</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>35870</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6025753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5418" sha1="lf9xpnaaurb27a57ec69c62obn0w9i8" xml:space="preserve">{{Универсаль калып}}
'''Көньяк поляр түгәрәк''' — ике [[Поляр түгәрәк|поляр түгәрәкнең]] берсе һәм географик карталарда билгеләнә торган аерып күрсәтелгән биш параллельнең иң көньягы; [[Кояш]] дискының үзәге төш вакытында июнь кояш торгынлыгында гына күренә торган иң көньяк киңлек һәм, шул ук вакытта, Кояш дискының үзәге төн уртасында декабрь кояш торгынлыгында гына күренә торган иң төньяк киңлек&lt;ref&gt;William M. Marsh; Martin M. Kaufman (2012). Physical Geography: Great Systems and Global Environments. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76428-5.&lt;/ref&gt;.

== Тасвирлама ==
[[Файл:World_map_with_antarctic_circle.svg|мини|330x330пкс|Җир картасында көньяк поляр түгәрәк (кызыл сызык) |сулда]]
Көньяк поляр түгәрәк 66°33′44″ (66.5622°) Антарктика районы эчендә, 60° көньяк киңлектән түбәнрәк урнашкан. Көньяк поляр түгәрәктән төньякта уртача климатлы көньяк пояс урнашкан. Шундый ук параллель төньяк ярымшарда [[Tönyaq polär tügäräk|төньяк поляр түгәрәк]] дип атала. Көньяк поляр түгәрәк [[Көньяк океан|Көньяк океанны]], шулай ук [[Антарктида]] территориясен кисеп үтә, [[Антарктика ярымутравы]] аша уза, алга таба Уэдделл диңгезе, Лазарев диңгезе, Рисер-Ларсен диңгезе, Космонавтлар диңгезе һәм аның Амундсен култыгы аша уза, алга таба ул Бердәмлек диңгезе, Эндерби Җире, Принцесса Елизавета җире, Дейвис диңгезе, Нокс яры, Хакыйкать ярын, Моусон диңгезендә Винсенс бухтасы аша уза. Аннан соң ул океан һәм Уилкс Җире ярлары: Нокс, Бадда, Банзарэ, Клари буйлап уза. Алга таба көньяк поляр түгәрәк Антарктика материгыннан «Дюмон-Дюрвиль» француз станциясеннән ерак түгел Көньяк океанның Тын океан секторына чыга&lt;ref name=&quot;Nuttall&quot;&gt;Nuttall Mark (2004). Encyclopedia of the Arctic Volumes 1, 2 and 3. Routledge. p. 115. ISBN 978-1-57958-436-8&lt;/ref&gt;. Көньяк поляр түгәрәкнең гомуми озынлыгы якынча 16 мең км тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Nuttall&quot; /&gt;.

Көньяк поляр түгәрәк [[котып көне]] һәм котып төне өлкәләренең төньяк чиген билгели. Поляр түгәрәктән көньякка таба теләсә кайсы урында [[Кояш]] горизонт өстендә елына кимендә бер тапкыр 24 сәгать дәвамында була һәм елына кимендә бер тапкыр 24 сәгать дәвамында горизонт өстендә күренми. Поляр түгәрәк өстендә бу вакыйгалар елына нәкъ бер тапкыр, декабрь һәм июньдә була. Көньяк поляр түгәрәк — Антарктиканың климат чиге.

Антарктика климатының кырыслыгы сәбәпле, поляр даирә артында даими яшәүчеләр юк — бөтен халык [[Антарктида|Антарктиданың]] фәнни станцияләрендә эшли. Ул аның эчке киңлегенең 71% ка якын өлешен алып тора, кырый кисәкләре белән аның чикләреннән чыгып китә.

=== Тарих ===
Европа сәяхәтчеләре беренче тапкыр көньяк поляр түгәрәкне 1773 елның 17 гыйнварында иртәнге 11 сәгать белән төш арасында кисеп үтәләр. [[Джеймс Кук]] идарә иткән «Резолюшн» британ корабле хәзерге Космонавтлар диңгезендә көньяк поляр түгәрәкне 39°35' көнчыгыш озынлыгында (Көньяк океанның Һинд секторы) кисеп үтә.

== Шулай ук карагыз ==

* [[Tönyaq polär tügäräk|Төньяк поляр түгәрәк]]

== Искәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Сылтамалар ==

* [http://www.antarctic-circle.org/ Antarctic circle org]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170124185447/http://www.antarctic-circle.org/ |date=2017-01-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20071013181647/http://bugbog.com/maps/polar_regions/antarctic_circle_map.html Карта]

{{Тышкы сылтамалар}}
[[Төркем:Антарктика]]
[[Төркем:География]]</text>
      <sha1>lf9xpnaaurb27a57ec69c62obn0w9i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Көньяк поляр түгәрәк</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1492894</id>
    <revision>
      <id>6025725</id>
      <timestamp>2026-08-30T19:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Timlesj</username>
        <id>35815</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{10000}} {{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы=Timlesj}} {{ТИМ|ru|Южный полярный круг}}»</comment>
      <origin>6025725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="oetntubl0afgf237x13qha0dr6q2hlk" xml:space="preserve">{{10000}}
{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы=Timlesj}}
{{ТИМ|ru|Южный полярный круг}}</text>
      <sha1>oetntubl0afgf237x13qha0dr6q2hlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Горурлык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492895</id>
    <revision>
      <id>6025727</id>
      <timestamp>2026-08-30T20:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/151706088|Гордость]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6201" sha1="3oi0wk29oks87d4ifhzqg7jxfs2wzaq" xml:space="preserve">'''Горурлык''' - үз-үзеңне уңай бәяләүне чагылдыра торган уңай бизәлгән [[Тойгы|хис]]; [[Үзбәяләү|үз-үзеңне хөрмәт итү]], үз кыйммәтеңне тою. Күчерелмә мәгънәдә &quot;горурлык&quot; дип мондый үз-үзен бәяләүнең сәбәбе аталырга мөмкин (мәсәлән, ''&quot;бу студент - бөтен институтның горурлыгы&quot;'').
[[Файл:1944_JonWhitcomb_USNavy_(3214638694).jpg|мини| &quot;Мин дә сезнең белән горурланам!&quot; ([[Америка Кушма Штатлары|Икенче]] [[Икенче бөтендөнья сугышы|бөтендөнья сугышы]] плакаты)]]
&quot;Горурлык&quot; төшенчәсенә якын берничә термин бар, мәсәлән: [[намус]], тәкәбберлек.

== Горурлык һәм тәкәбберлек ==
[[Христианлык|Христиан]] динендә тәкәбберлек галәмдә барлыкка килгән беренче гөнаһ дип санала. Тәкәбберлек - төп гөнаһ, башка барлык гөнаһларның төп сәбәбе дип раслана.

[[:ru:Толковый_словарь_живого_великорусского_языка|В.Даль сүзлегендә]] бу төшенчәләр арасында аерма ясалмый&lt;ref&gt;[http://www.slovardalja.net/word.php?wordid=5899 Толковый словарь живого великорусского языка — Гордый] {{Wayback|url=http://www.slovardalja.net/word.php?wordid=5899|date=20121017080557}}.&lt;/ref&gt;.

В.Василенконың &quot;Кыскача дини-фәлсәфи сүзлек&quot; (&quot;Краткий религиозно-философский словарь&quot;, 1996) дигән хезмәтендә: &quot;Шәрык аскетикасы горурлыкны һәм тәкәбберлекне тиңләштерә, бу рус теле практикасында чагыла. Көнбатыш традицияләрендә горурлыкны тәкәбберлектән аералар һәм әхлакый яктан нейтраль яки уңай мәгънәдә аңлаталар — үз-үзеңне хөрмәт итү, үз-үзеңә бәя белү, иҗади кыюлык, Алла тарафыннан уллыкка алынуны аңлау кебек&quot;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.terme.ru/dictionary/188/word/gordost-gordynja|title=ГОРДОСТЬ, ГОРДЫНЯ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212090941/http://www.terme.ru/dictionary/188/word/gordost-gordynja|archivedate=2013-12-12|accessdate=2013-12-07}}&lt;/ref&gt;.

В.Василенкода шулай ук [[:ru:Античность|антик]] фикердә горурлык (грек. hybris) - &quot;язмыш билгеләгән чикләрдән кыю чыгу&quot;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. [[:ru:Геродот|Геродотның]] Фарсы Артабаны [[:ru:Ксеркс|Ксеркска]] болай ди: &quot;Күрәсеңме, Аллаһы Тәгалә зурлыгы һәм көче белән мәшһүр тереклек ияләрен юк итәргә тырышып яшен суктыра, ә кечкенәләрен күрми. Күрәсеңме, ул үзенең яшеннәре белән һәрчак иң биек корылмаларны һәм агачларны бәреп төшерә: Аллаһы һәр бөек нәрсәне буйсындырырга ярата бит&quot;&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1293240187 Борухович В. Г. Научное и литературное значение труда Геродота]&lt;/ref&gt;.

Александр Радищевның &quot;Петербургтан Мәскәүгә сәяхәт&quot; (&quot;[[:ru:Путешествие_из_Петербурга_в_Москву|Путешествии из Петербурга в Москву]]&quot;) әсәрендә бу сүз тәкәбберлек, горурлык белән синоним.

== Шулай ук карагыз ==

* Бөеклекнең иллюзияләре / [[:ru:Бред_величия|Бред величия]]
* Тәкәбберлек / [[:ru:Гордыня|Гордыня]]
* [[:ru:Нарциссизм|Нарциссизм]]
* Үз-үзеңә ышаныч / [[:ru:Уверенность|Уверенность]]
* Эгоистик ялгышлык / [[:ru:Эгоистическая_погрешность|Эгоистическая погрешность]]
* Даннинг-Крюгер эффекты / [[:ru:Эффект_Даннинга_—_Крюгера|Эффект Даннинга — Крюгера]]
* Үзеңә артык ышану эффекты / [[:ru:Эффект_сверхуверенности|Эффект сверхуверенности]]
* Мәгънәсезлек / [[:ru:Тщеславие|Тщеславие]] 
* [[Эгоистлык|Эгоизм]]
* [[:ru:Эгоцентризм|Эгоцентризм]]
* Хөбрә ([[:ru:Хюбрис|Хюбрис]]) - борынгы грекча &quot;тәкәбберлек&quot; дигәнне аңлата, гипертрофияләнгән горурлыкны гәүдәләндергән борынгы грек алиһәсе.

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Әдәбият ==

* [[Зубец, Ольга Прокофьевна|Зубец О. П.]] [http://iph.ras.ru/elib/EM7_8.html О гордости] // Электронная библиотека ИФ РАН
* Челышев, П. В. Феномен гордости в античной и христианской культуре / П. В. Челышев // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. – 2015. – № 12-2. – С. 352-353. – EDN VBULVF.

== Сылтамалар ==

* [https://web.archive.org/web/20131212090944/http://www.terme.ru/dictionary/522/word/gordost Словарь по этике] / Под редакцией И. Кона, 1981 г.</text>
      <sha1>3oi0wk29oks87d4ifhzqg7jxfs2wzaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492896</id>
    <revision>
      <id>6025728</id>
      <timestamp>2026-08-30T20:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/150156782|Надежда]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4249" sha1="192e7lh4h6u4t7mxof6x5tg16dm9z4s" xml:space="preserve">
[[Файл:Hope_in_a_Prison_of_Despair.jpg|мини|270x270пкс| ''&quot;Өметсезлек төрмәсендәге өмет&quot;'', [[:ru:Морган,_Эвелин_де|Эвелин де Морган]] картинасы]]
'''Өмет''' - теләгән максатның үтәлешен нык көткәндә барлыкка килә торган һәм аңа ирешү мөмкинлеген алдан күрә торган уңай [[Тойгы|хис]]; бу эмоциональ процессны кичергән кешенең халәтен аңлау белән бәйле [[Фәлсәфә|фәлсәфи]], [[Дин|дини]] һәм [[Мәдәният|мәдәни]] төшенчә. Өмет - процессның нечкәлекләрен аңламыйча, нәтиҗәгә ирешү теләге. Процессны аңлагач, өмет аны көтүгә әйләнә. Өметнең капма-каршысы - өметсезлек .

== Диндә өмет ==

=== Борынгы грек мифологиясендә ===
Мәшһүр миф буенча, Пандора тартмасы төбендә калган бердәнбер әйбер - өмет.

=== Христиан динендә ===
Өмет христианнарның өч төп сыйфатының берсе дип санала.

Христианлыкта рухи үсеш баскычларының берсе (Петр баскычы, аның беренче баскычы - иман), аның буенча христианлыкта Аллага менәләр.

== Фәлсәфәдә өмет ==
Әйләнә-тирә дөньяның бер үзлеген белдерә: кеше катгый алдан билгеләнгән (детерминацияләнгән) дөньяда түгел, ә билгесез (ихтимал) дөньяда була. [[:ru:Фома_Аквинский|Фома Аквинский]] теология суммасында (&quot;[[:ru:Сумма_теологии|Сумма теологии]]&quot;, Ч2, в.25, Р.4) өметне (''spes'') дүрт дәртнең берсенә кертә һәм аны &quot;киләчәк бәхеткә&quot; ия булу (bonum futurum) дип билгели&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-4/26|title=Вопрос 25. О взаимной упорядоченности страстей|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190223131525/https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-4/26|archivedate=2019-02-23|accessdate=2019-02-23}}&lt;/ref&gt;.

== Психологиядә өмет ==
Америка психологы һәм позитив психология методына нигез салучы [[:ru:Селигман,_Мартин|Мартин Селигман]] сүзләренчә, кеше уңышсызлыкларны вакытлыча һәм конкрет сәбәпләргә бәйләсә, өметле булачак. Шулай итеп, ярдәмсезлек хисе вакыт белән чикләнгән һәм билгеле бер хәл белән бәйле{{Sfn|с=64|Селигман, М.|2013}}.

== Шулай ук карагыз ==

* [[Иман]], [[Өмет]], [[Мәхәббәт]]

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Әдәбият ==

* [http://philosophy.niv.ru/doc/encyclopedia/new-philosophical/articles/960/nadezhda.htm Новая философская энциклопедия (в 4 томах, 2001) — НАДЕЖДА]
* [https://terme.ru/termin/nadezhda.html НАЦИОНАЛЬНАЯ ФИЛОСОФСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ β — НАДЕЖДА]
* [http://slovariki.org/filosofskij-slovar/7883 Slovariki 2.0. Знание — сила — Надежда]
* [http://www.harc.ru/slovar/1357.html Философский словарь — Надежда]
* [https://znachenie-slova.ru/надежда Значение слова «надежда»]
* [http://www.chronos.msu.ru/old/TERMS/razumovsky_nadejda.html ''О. С. Разумовский''. Надежда]
* {{Китап|автор=Селигман М.|оригинал=Learned Optimism. How to Change Your Mind and Your Life|isbn=978-5-9614-4431-5|ref=Селигман, М.}}</text>
      <sha1>192e7lh4h6u4t7mxof6x5tg16dm9z4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492897</id>
    <revision>
      <id>6025729</id>
      <timestamp>2026-08-30T20:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/148254954|Сомнение]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5943" sha1="o9b72r3acz40850es3k68qv57n6xyxo" xml:space="preserve">
[[Файл:Mr_Pipo_Think_03.svg|мини|270x270пкс| Шикләнү сурәте.]]
'''Шик''' - [[Аң|аңның]] [[Дискрет|аерым,]] бермәгънәле нәтиҗә ясый алмавы аркасында соңгы хөкем чыгарудан тыелып тору, яки аның формалашуында бүленеш (бозылу һ.б.) булган психик халәт яки [[Зиһен|акыл халәте]].

== Тасвирлама ==
Әгәр акыл үз фикеренең дөреслегенә яки ялгышлыгына карата бер мәгънәле карарга килергә мөмкинлек биргән сәбәпләрне, аргументларны таба алмаса, ул вакытта шик тискәре булып тора (ягъни фактта алга таба анализ һәм нәтиҗәләрне блоклау, дискретлаштырудан «качу»). Әгәр дә акыл сәбәпләрне һәм алар тигез, охшаш, чагыштырмача әһәмиятлелекне ачыкласа, шул рәвешле унитар хәлиткеч фикерне мөмкин итмәсә, ул чакта шик уңай (инвариантлыкны үз эченә алган) санала. Ике очракта да нәтиҗә түбәндәгедән гыйбарәт: ахыргы фикер формалаштыру мөмкин түгел (аңардан тыелып тору). Кеше җиңә, дискретлаштыра, үз шикләрен билгеле бер стадиягә күчерә алмаган күп мисаллар бар.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, шик теләсә нинди фикергә азмы-күпме дәрәҗәдә хас, һәм фикер йөртүнең төгәллеге беркайчан да абсолют булып тормый. Фикер ахыргы, яки билгеле бер чикләнгән (фиксацияләнгән) карашка (әйтик, бер координаталар системасына) бәйләнгән очракта гына тулысынча билгеләнгән дип саналырга мөмкин.

Шик фикер йөртүче һәм фикер йөртмәүче табигатьнең (кибернетик төзелешнең) фундаменталь аермасы булып санала (хәзерге вакытта нейрочелтәрне шикләнергә мөмкинлеккә өйрәтү очрагы билгеле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://versiya.info/science/63347|title=Ученые: Нейросеть можно заставить сомневаться|access-date=2020-03-12|archive-date=2021-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723185116/https://versiya.info/science/63347|url-status=live}}&lt;/ref&gt;). Фикер йөртүче затлар алдында торган бурычлар инвариант чишелешләр җыелмасына ия, эмпирик «үлчәүләрдән» башка эшләп булмый. Теләсә нинди үлчәү мөмкин булган хата белән генә ясала ала, ә ахыр чиктә бу үлчәүнең әлеге очрак өчен җитәрлек төгәллегенә шик булуын аңлата. Үзенең табигате буенча исәпләү машинасына шик хас түгел. Билгесезлек халәте машина тәэсирен параличлый. Бу, үз чиратында, [[Ясалма интеллект|ясалма интеллект,]] шикләнергә өйрәнмәсә, кеше акылының тулы канлы көндәше булмаячак, шул исәптән аның үзе кабул иткән карарларга карата да. Шикләнү фикер йөртүче зат билгесе булып санала.

Шик - эгодан килгән зуррак курку яки фобиянең нечкә формасы яки симптомы дигән фикергә нигезләнеп, психологлар һәм психоаналитиклар бу күренешне еш кына тормышның башлангыч этаплары, ягъни балачак белән бәйлиләр. Галимнәр раславынча, нәкъ менә шунда кешенең үз сәләтләренә шик туа, хәтта шәхеснең үз-үзен тануына да. Ата-аналарның һәм башка йогынтылы кешеләрнең йогынтысы еш кына баланың аннан соңгы үз-үзен кабул итүенә тирән йогынты ясый, мондый автопортретларда еш кына шик-шөбһәләр туа.

Психопатологиядә артык шик гадәттә Бәйләнчек халәтләр синдромы ([[:ru:Синдром_навязчивых_состояний|синдромом навязчивых состояний]]) белән ассоциацияләнә, аны еш кына &quot;шик чире&quot; дип атыйлар.

== Шулай ук карагыз ==
{{Div col|2}}
* [[Скептицизм]]
* [[Критицизм]]
{{Div col end}}

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Әдәбият ==

* {{Даль|Сомнение}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Екклезиаст}}
* Наклонение // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. — Т. 1—2. — СПб., 1907—1909.

== Сылтамалар ==
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Rq/styles.css&quot; /&gt;[[Шөбһә]] / [[подозрение]]
[[Төркем:Эпистемология]]</text>
      <sha1>o9b72r3acz40850es3k68qv57n6xyxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олы кеше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492898</id>
    <revision>
      <id>6025730</id>
      <timestamp>2026-08-30T21:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/152369244|Взрослый]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5262" sha1="9j4d6v7w59nzzjshrwr6hmj6kpultj4" xml:space="preserve">[[Файл:RudolfMilly.jpg|уңда|мини|270x270пкс| Берничә олы кеше]]
'''Олы кеше''' - билгеле бер яшькә җиткән, физик һәм психик яктан өлгергән дип санала торган [[Акыллы кеше|кеше]]. Олы кеше үз тормышында мөһим карарлар кабул итәргә мөмкинлек бирә торган кирәкле белем һәм күнекмәләргә ия.

'''Олы кеше''' - билгеле бер яшькә җиткән шәхес кенә түгел, ә җаваплы һәм үзидарәле тәртип өчен җитәрлек физиологик, психологик, социаль һәм әхлакый җитлеккәнлек комплексына ия шәхес.

Яшүсмерләр белән чагыштырганда, өлкәннәргә күбрәк хокуклар һәм зуррак җаваплылык бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sportzania.ru/about/publikatsii/prava-i-obyazannosti-podrostka-s-16-let/|title=Права и обязанности подростка с 16 лет в России|language=ru|work=SportZania|accessdate=2024-10-18}}&lt;/ref&gt;. Кагыйдә буларак, өлкәннәр үзләрен тәэмин итә ала. Балигъ булу, җирле законнарга нигезләнеп, [[Автомобиль|машина]] йөртү, чит илләргә мөстәкыйль сәяхәт итү, [[Сәясәт|сәяси]] тормышта катнашу (сайлау һәм сайлану хокукын алу), [[Җенси якынлык|җенси мөнәсәбәтләр]] һәм [[никах]] кебек хокукларга ия булу белән бергә бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://interneturok.ru/blog/posle_urokov/prava_i_obyazannosti_podrostka|title=Права и обязанности подростка|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240806041440/https://interneturok.ru/blog/posle_urokov/prava_i_obyazannosti_podrostka|archivedate=2024-08-06|language=ru|work=ИнтернетУрок|accessdate=2024-10-18}}&lt;/ref&gt;.

Юридик яктан, кеше закон нигезендә тулы хокук сәләтенә ия булгач, балигъ булган кеше була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_5142/9e6e097ccc381775641f6a57435aa14a854c504c/|title=ГК РФ Статья 21. Дееспособность гражданина \ КонсультантПлюс|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240930144416/https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_5142/9e6e097ccc381775641f6a57435aa14a854c504c/|archivedate=2024-09-30|work=www.consultant.ru|accessdate=2024-10-18}}&lt;/ref&gt;. Чын өлкәнлек яше универсаль түгел һәм билгеле бер җәмгыятьтә кабул ителгән яшь буенча классификацияләү системасына һәм билгеле бер шәхеснең физик һәм психологик үсешенә карап үзгәрә. Кеше тотрыклы акча кереме китерә торган һөнәргә ия булганда, ул соңгы өлгергәнлек билгесе дип саналырга мөмкин.

== Биологик өлгергәнлек ==
Тарихи һәм мәдәниятара яктан, өлгергәнлекнең билгеләмәсе төрле чорларда һәм [[Җәмгыять|җәмгыятьләрдә]] төрлечә булган, биологик һәм социаль факторларны да үз эченә алган. [[Балигъ булу яше|Балигъ булу]] еш кына мөһим этап дип саналса да, күп мәдәниятләрдә өлгергәнлек физик үсеш, социаль күнекмәләр, эшләү һәм җәмәгать бурычларын үтәү сәләте кебек сыйфатлар комплексы белән билгеләнә&lt;ref&gt;{{Мәкалә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/zrelost-cheloveka-v-traktovkah-filosofii-i-ee-mnogomernost|автор=Прохоров М.м, Кашина О.п|год=2013|издание=NOMOTHETIKA: Философия. Социология. Право|том=25|выпуск=16 (159)|страницы=280–289|issn=2712-746X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәкалә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/indikatory-zrelosti-lichnosti-v-razlichnye-istoricheskie-epohi|автор=Кашина О.п|год=2017|издание=Вестник Омского государственного педагогического университета. Гуманитарные исследования|выпуск=4 (17)|страницы=18–21|issn=2309-9380}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай ук карагыз ==

* [[Балигъ булу яше|Балигъ булу]] / [[:ru:Совершеннолетие|Совершеннолетие]]
* Өлкәнлек хисе / [[:ru:Чувство_взрослости|Чувство взрослости]]

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

== Сылтамалар ==

[[Төркем:Яшь]]</text>
      <sha1>9j4d6v7w59nzzjshrwr6hmj6kpultj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Горурлык</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1492899</id>
    <revision>
      <id>6025731</id>
      <timestamp>2026-08-30T21:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}»</comment>
      <origin>6025731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la" xml:space="preserve">{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}</text>
      <sha1>rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Өмет</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1492900</id>
    <revision>
      <id>6025732</id>
      <timestamp>2026-08-30T21:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}»</comment>
      <origin>6025732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la" xml:space="preserve">{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}</text>
      <sha1>rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Шик</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1492901</id>
    <revision>
      <id>6025733</id>
      <timestamp>2026-08-30T21:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}»</comment>
      <origin>6025733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la" xml:space="preserve">{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}</text>
      <sha1>rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Олы кеше</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1492902</id>
    <revision>
      <id>6025734</id>
      <timestamp>2026-08-30T21:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}»</comment>
      <origin>6025734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la" xml:space="preserve">{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}</text>
      <sha1>rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1492903</id>
    <revision>
      <id>6025735</id>
      <timestamp>2026-08-30T21:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/154115090|Плач]]» битен тәрҗемә итеп ясалган</comment>
      <origin>6025735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16590" sha1="0gfy6qpxl317c8q8xe9osdzz5vubkbm" xml:space="preserve">
[[Файл:Frenchmanweeps1940.ogg|мини| Француз гаскәрләре [[Тулон|Тулоннан]] киткәндә француз халкы елавы (1940 елның июне)]]
[[Файл:France-Paris-Crying-Lady.jpg|мини| Елаучы хатын-кыз, Париж, 2015 елның 14 ноябре.]]
'''Елау''' - кешенең психофизиологик реакцияләренең берсе, аның [[Күз|күзләреннән]] махсус [[күз яше]] бүленеп чыгуы; елау - [[Кан басымы|кан басымының]] һәм [[Сулыш|сулышның]] кискен күтәрелүе, битнең күз тирәсендәге һәм каш өстендәге мускулларының ихтыярсыз кыскаруы, шулай ук муен — иңбаш мускулларының киеренкелеге белән бергә бара. Көчле бер мизгелле психик кичерешкә реакция буларак, яки озак вакытлы нерв киеренкелеге нәтиҗәсе буларак башлана, шул ук вакытта [[Тойгы|тискәре]] генә түгел, уңай хис-кичерешләр дә чагылышы булырга мөмкин. Билгеле бер яшькә кадәр балаларда елау шулай ук [[Авырту|авыртуга]] рефлектор реакция булып тора, әмма үскән саен бу рефлекс зәгыйфьләнә, ә аннары бөтенләй юкка чыга.

Елауны соматик сәбәпләр, шул исәптән организмның [[күз яше]] җитештерүне арттыра торган саклау механизмы һәм ялкынсыну авырулары вакытында, чит тәннәр һәм матдәләр (лакриматорлар) эләккәндә [[Мөгезкатлау|мөгезкатлауның]] һәм [[Конъюнктива|конъюнктиваларның]] ярсуы, нурланыш, химик пешүләр вакытында, мөгезкатлауга һава яки салкын һава агымының кискен тәэсире аркасында килеп чыккан күз яшьләре агымы белән бутарга ярамый. Лагофтальма вакытында, өслектән дымның парга әйләнүе көчәйгәндә, яисә күзнең яшь аппаратының күз яшьләрен чыгара торган өлеше механик рәвештә обтурацияләнгәндә, бу күз яшьләренең борын-яшь юлы буйлап табигый агып китүенә комачаулый. Елаганда күз яшьләре агу һәрвакыт бер үк вакытта ике күздән бара (гипофункция яки бер яки ике күзнең төп күз яше бизенең булмавы очракларыннан тыш).

== Тасвирлама ==
Елау кешеләргә генә хас дип санала, чөнки галимнәр әлегә ''эмоциональ реакцияләр вакытында'' күз яшьләрен чыгара торган башка хайван тапмаганнар. Күпчелек хайваннар күз яшьләрен чыгара ала, ләкин хайваннар күз яшьләренең бары тик саклау функциясе генә бар: күзләрне тузан һәм пычрактан саклый&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.psychologos.ru/articles/view/plach_v_zhivotnom_mire|title=Плач в животном мире|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170627194317/http://www.psychologos.ru/articles/view/plach_v_zhivotnom_mire|archivedate=2017-06-27|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;.

Сирәк очракларда, елау хисләрдән түгел, ә патологик халәт, авыру нәтиҗәсе булырга мөмкин һәм баш мие җәрәхәте, псевдобульбар параличы, [[Таркау склероз|склероз]] һәм башка органик баш мие җәрәхәтләре белән бергә була. Бу очракта елау ихтыярсыз яки мәҗбүри дип атала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://humbio.ru/humbio/har/004911ec.htm|title=Плач непроизвольный (насильственный)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190723090956/http://humbio.ru/humbio/har/004911ec.htm|archivedate=2019-07-23|publisher=humbio.ru|accessdate=2019-07-21}}&lt;/ref&gt;.

== Елау механизмы ==


Елаганда, кеше күз кабакларын рефлектор рәвештә кыса, хәтта йома, бу күз тукымаларын тәэмин итүче кан тамырларын алардагы басымның кискен артуыннан саклый. Елаганда, үпкәләрнең көчле сулыш алу хәрәкәте дә була, бу органнарның кислород белән туенуына һәм газаплану яки авырту хисен киметүгә мөмкинлек бирә&lt;ref name=&quot;плач&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.psychologos.ru/articles/view/plach|title=Плач|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108061829/http://www.psychologos.ru/articles/view/plach|archivedate=2017-11-08|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;.

=== Елау һәм күз яшьләре ===
[[Чарльз Дарвин|Дарвин]] күз кабакларының түгәрәк мускулларының күз өслегенә басымы рефлектор рәвештә барлыкка килә дип уйлаган, бу исә күз эчендәге кан тамырларының киңәюенә китерә. Бу вакытта әлеге реакция, кешенең мәдәниятенә һәм тәрбиясенә бәйле рәвештә, рефлектор рәвештә булырга мөмкин.

''Крокодил күз яшьләре синдромы'' (яки ''Богорад синдромы) булганда,'' ашау вакытында күз яше бизләре кузгала&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Тамаз Мчедлидзе|isbn=978-5-4490-1206-7|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Жмуров В.А|isbn=|isbn2=|archivedate=2022-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220430104506/https://books.google.ru/books?id=wwwqDQAAQBAJ&amp;pg=PT3008&amp;dq=%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4+%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC+%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85+%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B7&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwihm4mO9bXbAhXqA8AKHWWWDcwQ6AEIJzAA#v=onepage&amp;q=синдром%20крокодиловых%20слез&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Human-Male-White-Newborn-Baby-Crying.jpg|уңда|мини|200x200пкс| Яңа туган баланың елавы]]

== Яңа туган баланың елавы ==
Балаларда елауның өч төп төрен аеру гадәти күренеш: ''гади елау'', бик каты булмаган һәм йөрәкне өзә торган елаулар (паузалар белән), алар аша бала куркуын яки ачлыгын белдерә; ''ачулы елау'' гади елауга охшаган, ләкин бала күбрәк һава сулап, күпкә катырак елый, бу көчле уңайсызлыкка яки куркуга реакция; өченче төр - ''авыртудан елау'' башта озын һәм көчле йөрәкне өзә торган елау белән бергә бара, тулы сулыш чыгарганчы, бу авыртуга реакция яки ачу нәтиҗәсе. Гадәттә, [[Әни|ана кеше]] үз баласының елавын башка берәүнең елавына караганда яхшырак аңлый ала&lt;ref&gt;{{Китап|volume=Crying|isbn=0-07-338264-7|автор=Santrock, John W.}}&lt;/ref&gt;.

== Бала елавы ==
[[Файл:Moscow_Courtyard_(Polenov,_1878)_-_Google_Art_Project_detail4.jpg|уңда|мини| Елаучы бала. [[:ru:Поленов,_Василий_Дмитриевич|Василий Поленовның]] &quot;Мәскәү ишегалды&quot; (&quot;[[:ru:Московский_дворик|Московский дворик]]&quot;, 1878) картинасыннан фрагмент]]
Елау бигрәк тә кечкенә балаларга хас, алар үзләренең уңайсызлыкларын яки теләкләрен шулай белдерергә тырышалар, көлү белән елау арасындагы чик шактый томанлы, бу балага тиз арада бер халәттән икенчесенә күчәргә мөмкинлек бирә&lt;ref name=&quot;плач&quot; /&gt;. Гадәттә, баланың елавы демонстрация характерында була һәм, асылда, кирәкле сүзлек запасы яки үз ихтыяҗлары турында сөйләме булмаган кешедән ''хәбәр бирә''; мондый елау белән бала актив рәвештә йөз чагылышын куллана һәм көчле тавышлар чыгара&lt;ref name=&quot;плач&quot; /&gt;. Бу очракта, балалар ''манипулятив елауларга'' бирешәләр, ул ясалмалык белән характерлана һәм җитди физик сәбәпләр аркасында түгел, ә игътибарны җәлеп итү яки кемнедер теләгәнен бирергә мәҗбүр итү максаты белән барлыкка килә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.psychologos.ru/articles/view/vidy-detskogo-placha-dvoe-zn--kak-razlichit-chestnyy-i-manipulyativnyy-plach-vop-zn-|title=Виды детского плача: как различить честный и манипулятивный плач? - Психологос|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190721153033/https://www.psychologos.ru/articles/view/vidy-detskogo-placha-dvoe-zn--kak-razlichit-chestnyy-i-manipulyativnyy-plach-vop-zn-|archivedate=2019-07-21|language=ru|publisher=www.psychologos.ru|accessdate=2019-07-21}}&lt;/ref&gt;.

[[Бөекбритания|Бөекбританиядәге]] Ньюкасл университеты тикшеренүчеләре кешеләр өчен иң күңелсезләндергеч тавышлар исемлеген төзегәннәр, бала елавы 9 нчы урында тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.factroom.ru/facts/54391|title=Учёные выяснили, почему плач младенца или звук электродрели кажутся невыносимыми|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160413041348/http://www.factroom.ru/facts/54391|archivedate=2016-04-13|accessdate=2016-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Елау һәм мәдәният ==
[[Файл:Egyptian_antiquities_in_the_Pushkin_Museum,_Moscow_(08).jpg|сулда|мини|300x300пкс| [[Борынгы Мисыр]] [[:ru:Хоремхеб|Хоремхеб]] кабереннән (б.э.к. XIV гасыр уртасы) &quot;Елаучылар&quot; рельефы. Пушкин музее]]
Күп мәдәниятләрдә ир-атның җәмәгать урыннарында елавы кабул ителми, чөнки бу аны хатын-кыз яки бала кебек күрсәтә, шуңа күрә ул яклау һәм туклану белән тәэмин итү кебек ир-ат функцияләрен генә башкара алмый. Ир-атның елавы батырлык җитмәү, характерның көчсезлеге, артык сизгерлек күренеше дигән киң таралган стереотип бар, бу сугыш яки ауда, чын куркыныч мизгелендә ачыкланырга тиеш&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.psychologos.ru/articles/view/kogda_v_dushe_ostraya_bolzpt_ili_-_muzhchiny_ne_plachut_vop_zn_|title=Когда в душе острая боль, или — Мужчины не плачут?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170702210613/http://www.psychologos.ru/articles/view/kogda_v_dushe_ostraya_bolzpt_ili_-_muzhchiny_ne_plachut_vop_zn_|archivedate=2017-07-02|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;. Кайбер мәдәниятләрдә елау ир-атлар өчен генә түгел, ә башка төрлечә кабул ителә. Мәсәлән, Иекуан һиндләрендә баланың елау урынына олы кешегә мөрәҗәгать итеп ярдәм сорау гадәте бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.psychologos.ru/articles/view/kulturazpt_gde_ot_boli_ne_plachut|title=Культура, где от боли не плачут|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170604064831/http://www.psychologos.ru/articles/view/kulturazpt_gde_ot_boli_ne_plachut|archivedate=2017-06-04|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;.

=== Диндә елау ===
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Врезка/styles.css&quot; /&gt;Күп кенә христиан дине авторитетларының шаһитлеге буенча, [[Христианлык|христианлыкта]] елау - мөэминнең эчке халәтенең махсус нәтиҗәсе (тәүбә итү дәрәҗәсе), ул гөнаһларны кичерү өчен ялвару һәм тәүбә итү, рәхимле Ходай корбан китергәнче гөнаһлары өчен тирән кайгыру белән бәйле. Мәсихчеләр фикеренчә, гөнаһ өчен елау аша мөэминнең җаны Изге Рухтан гафу ала һәм киләчәктә гөнаһны җиңәр өчен көч ала. Христиан теологы Джон Климак, Аллаһы өчен елауда мәрхәмәтле юаныч һәм шатлык яши, дип раслаган; ләкин шулай ук тәннән, гөнаһлы теләкләрдән килеп чыккан гөнаһлы күз яшьләре дә бар, аларны шатлык алар артыннан килмәү белән җиңел аерып була. Шуңа күрә, &quot;рухны читкә юнәлтә торган&quot; &quot;обсессив тышкы елау&quot; хупланмый&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://azbyka.ru/plach|title=Плач в Христианстве|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404225250/http://azbyka.ru/plach|archivedate=2016-04-04|accessdate=2016-03-30}}&lt;/ref&gt;.

[[Ислам]] мөселманның рухи мәгърифәте китереп чыгарган елауны хуплый, шулай ук, әгәр кеше елау аша үзенең ихлас хисләрен белдерергә омтылса, кәферләр мәгърифәт күз яшьләренә сәләтсез, чөнки аларның йөрәкләре кара көнчелек белән капланган. Шулай ук үлгән кеше өчен кайгылы елау да хуплана, әмма хис-кичерешләрнең артык чагылышы да хупланмый.

Исламда хатынын елаткан ир Аллаһы Тәгалә тарафыннан җәзалана.

[[Буддачылык|Буддизмда]] елау матди дөньяның ялган кыйммәтләренә бәйләнү күренеше буларак хупланмый.

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр|2|refs=&lt;ref name=&quot;плач слёзы&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.psychologos.ru/articles/view/plach |title=Плач и слёзы |access-date=2016-03-29 |archive-date=2017-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108061829/http://www.psychologos.ru/articles/view/plach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}

== Әдәбият ==

* {{Китап|автор=Trimble M.|isbn=978-0-19-969318-4}}
* [http://ec-dejavu.ru/t/Tears.html Ролан Барт. Слёзы] // Барт Р. Фрагменты речи влюбленного. М., 1999, с. 265—268
* {{ВТ-ЭСБЕ}}
[[Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр]]</text>
      <sha1>0gfy6qpxl317c8q8xe9osdzz5vubkbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәхәс:Елау</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1492904</id>
    <revision>
      <id>6025736</id>
      <timestamp>2026-08-30T21:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iluzyash</username>
        <id>59849</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}»</comment>
      <origin>6025736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la" xml:space="preserve">{{Төмән вики-марафоны мәкаләсе|чыгарылыш=III|кулланучы= Iluzyash}}</text>
      <sha1>rxwnblq1hu4wf19gffslsovjdal58la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Матди булмаган мәдәни мирас</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492905</id>
    <revision>
      <id>6025769</id>
      <timestamp>2026-08-31T07:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «[[Төркем:Матди мирас]]»</comment>
      <origin>6025769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="8ueovbqobqzffzggb1hqe28b0xbg5ub" xml:space="preserve">[[Төркем:Матди мирас]]</text>
      <sha1>8ueovbqobqzffzggb1hqe28b0xbg5ub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025770</id>
      <parentid>6025769</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>35185</id>
      </contributor>
      <origin>6025770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="gkthg77z1m3804rnxsn9wbdas9ixlle" xml:space="preserve">[[Төркем:Мәдәни мирас]]</text>
      <sha1>gkthg77z1m3804rnxsn9wbdas9ixlle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:1999 елгы санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492906</id>
    <revision>
      <id>6025777</id>
      <timestamp>2026-08-31T09:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем [[1999 ел|1999]] елда чыккан [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="aptw3q542418fdmif2nx1djptsy3bou" xml:space="preserve">Бу төркем [[1999 ел|1999]] елда чыккан [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>aptw3q542418fdmif2nx1djptsy3bou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025778</id>
      <parentid>6025777</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="iqflx1utu2kdstr1ptmbmdxoqn38s6w" xml:space="preserve">Бу төркем [[1999 ел|1999]] елда чыккан [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Еллар буенча санак уеннары]]</text>
      <sha1>iqflx1utu2kdstr1ptmbmdxoqn38s6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Вакыйгалары Англиядә узган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492907</id>
    <revision>
      <id>6025781</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[Англия|Англиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="jjec9hq53zyfxetiy6tx9dqad8xfhmr" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Англия|Англиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>jjec9hq53zyfxetiy6tx9dqad8xfhmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025782</id>
      <parentid>6025781</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Яңа төркем.</comment>
      <origin>6025782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="276" sha1="0yyalkxv1kqxx3vcmafohdcl7pw1if2" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Англия|Англиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Вакыйгалары Берләшкән Патшалыкта узган санак уеннары]]</text>
      <sha1>0yyalkxv1kqxx3vcmafohdcl7pw1if2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025784</id>
      <parentid>6025782</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="egc61o55hqwc8z3sciba6pucxkyod6j" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Англия|Англиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Вакыйгалары Берләшкән Патшалыкта узган санак уеннары|Англия]]</text>
      <sha1>egc61o55hqwc8z3sciba6pucxkyod6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Вакыйгалары Берләшкән Патшалыкта узган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492908</id>
    <revision>
      <id>6025783</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[Бөекбритания|Берләшкән Патшалыкта]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="ep0ozgw3bum4tm1ft57iw49ft2zxmrl" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Бөекбритания|Берләшкән Патшалыкта]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>ep0ozgw3bum4tm1ft57iw49ft2zxmrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025785</id>
      <parentid>6025783</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>6025785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="331" sha1="7p2ps98jtk8rwlp4xudw9p4dso1f4sr" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Бөекбритания|Берләшкән Патшалыкта]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Вакыйгалары узган илләр буенча санак уеннары|Берләшкән Патшалык]]</text>
      <sha1>7p2ps98jtk8rwlp4xudw9p4dso1f4sr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Вакыйгалары Франциядә узган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492909</id>
    <revision>
      <id>6025786</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[Франция|Франциядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.»</comment>
      <origin>6025786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="8dp4urrrik8pkpptmkn3mgue1dq5hu9" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Франция|Франциядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.</text>
      <sha1>8dp4urrrik8pkpptmkn3mgue1dq5hu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6025787</id>
      <parentid>6025786</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Яңа төркем.</comment>
      <origin>6025787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="279" sha1="t4sc9mqqy4s2amdq7bd85t2gks41amq" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Франция|Франциядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Вакыйгалары узган илләр буенча санак уеннары|Франция]]</text>
      <sha1>t4sc9mqqy4s2amdq7bd85t2gks41amq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Вакыйгалары Алманиядә узган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492910</id>
    <revision>
      <id>6025788</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[Алмания|Алманиядә]] (теләсә нинди формада да) уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.  [[Төркем:Вакыйгалары узган илләр буенча санак уеннары|Алмания]]»</comment>
      <origin>6025788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="325" sha1="f9jxqhwq867hzo4stjtxk4ndotgrym5" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Алмания|Алманиядә]] (теләсә нинди формада да) уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Вакыйгалары узган илләр буенча санак уеннары|Алмания]]</text>
      <sha1>f9jxqhwq867hzo4stjtxk4ndotgrym5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Вакыйгалары Италиядә узган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492911</id>
    <revision>
      <id>6025789</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[Италия|Италиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.  [[Төркем:Вакыйгалары узган илләр буенча санак уеннары|Италия]]»</comment>
      <origin>6025789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="8lq9tmlwq5a5v24rbt43k2c1u7jlhqs" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Италия|Италиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Вакыйгалары узган илләр буенча санак уеннары|Италия]]</text>
      <sha1>8lq9tmlwq5a5v24rbt43k2c1u7jlhqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Вакыйгалары Шотландиядә узган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492912</id>
    <revision>
      <id>6025791</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[Шотландия|Шотландиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.  [[Төркем:Вакыйгалары Берләшкән Патшалыкта узган санак уеннары|Шотландия]]»</comment>
      <origin>6025791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="ohda64mthoadjmyuhimk4b0kp49vrsm" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Шотландия|Шотландиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Вакыйгалары Берләшкән Патшалыкта узган санак уеннары|Шотландия]]</text>
      <sha1>ohda64mthoadjmyuhimk4b0kp49vrsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркем:Вакыйгалары Испаниядә узган санак уеннары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1492913</id>
    <revision>
      <id>6025792</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Каюм Хордай</username>
        <id>59574</id>
      </contributor>
      <comment>Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[Испания|Испаниядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.  [[Төркем:Вакыйгалары узган илләр буенча санак уеннары|Испания]]»</comment>
      <origin>6025792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="279" sha1="iy7dw3r985run2gctiezlfqjoism7ip" xml:space="preserve">Бу төркем үз вакыйгаларын [[Испания|Испаниядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.

[[Төркем:Вакыйгалары узган илләр буенча санак уеннары|Испания]]</text>
      <sha1>iy7dw3r985run2gctiezlfqjoism7ip</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>