Wikipedia ttwiki https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Махсус Бәхәс Кулланучы Кулланучы бәхәсе Википедия Википедия бәхәсе Файл Файл бәхәсе МедиаВики МедиаВики бәхәсе Калып Калып бәхәсе Ярдәм Ярдәм бәхәсе Төркем Төркем бәхәсе Портал Портал бәхәсе TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 12850 6026830 5572215 2026-09-06T11:27:21Z Omarius257 60741 /* */ 6026830 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Файл:Solar System True Color TT.png|thumb|upright=1.5|Кояш системасы.]] '''Кояш системасы''' — [[Кояш]] [[йолдыз]]ы һәм аның тирәсендә әйләнә торган [[табигат|табигый]] [[галәми объектлар]] белән [[планеталар система]]сы. Кояш системасының Кояштан тыш [[объект]]ларының төп [[масса]]сы сигез аерым [[планета]]да була. Алар [[эклиптика]] [[яссылык]]та [[түгәрәк]]кә [[якынлык|якын]] [[орбита]]лар буенча [[хәрәкәт]] итәләр. Дүрт кечерәк эчке планета: [[Меркурий (планета)|Меркурий]], [[Чулпан (планета)|Чулпан]], [[Җир шары|Җир]] һәм [[Марс (планета)|Марс]] ([[җирсыман планеталар]]) гомумән [[силикат]]лардан һәм [[метал]]лардан гыйбарәт була. Дүрт зуррак тышкы планета: [[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун (планета)|Нептун]] ([[зур газлы планеталар]]) төп [[өлеш]]ендә [[водород]]тан һәм [[гелий]]дан гыйбарәт була һәм җирсыман планеталардан күпкә [[авырлык|авыррак]]. Кояш системасында [[кече җисемнәр]] белән ике [[өлкә]] бар. Марс һәм Юпитер арасындагы [[астероидлар поясы]] [[составы]] буенча [[җирсыман планета]]ларга [[охшашлык|охшаш]], чөнки силикатлардан һәм металлардан тора. [[Астероид]]лар [[поясы]] иң эре объектлары [[Церера (кәрлә планета)|Церера]], [[2 Паллада|Паллада]] һәм [[3 Юнона|Юнона]] була. [[Нептун арты объектлары]] каткан [[су]], [[аммиак]] һәм [[метан]]нан гыйбарәт. Иң эреләре — [[Плутон (кәрлә планета)|Плутон]], [[(90377) Седна|Седна]], [[Хаумеа (кәрлә планета)|Хаумеа]], [[Макемаке (кәрлә планета)|Макемаке]] һәм [[Эрида (кәрлә планета)|Эрида]]. [[Мең]]нәрчә кече [[җисем]]нәр өстенә бу ике өлкәдә башка төрле кече җисемнәр [[төркем]]нәре ([[комета]]лар, [[метеороид]]лар һәм [[галәми тузан]]) Кояш системасында [[урын]] алмаштыралар. Сигездән алты планетада һәм өч [[кәрлә планета]]да [[иярчен]]нәр бар. Һәрбер тышкы планетада [[тузан]]лы һәм [[кисәкчә]]ләрле [[планеталар боҗралары|боҗралар]] бар. Кояш системасы [[Киек Каз Юлы]] [[галактика]]сы эченә керә. == Искәрмәләр == {{Кояш системасы}}{{Искәрмәләр}}{{Мәкалә төпчеге}} [[Төркем:Кояш системасы| ]] jw98nwczc4cx6s1ne02xy0hd6u5ej9s 10 13801 6026681 6026600 2026-09-05T13:50:18Z ~2026-38472-02 61609 6026681 wikitext text/x-wiki {{UN}}да — ''Халыкара хәйриячелек'', {{Байрак/Һиндстан}} [[Һиндстан]]да — ''[[укытучылар көне]]'' [[Файл:Sara Shakulova.jpg|right|90px|link=Сара Шакулова]] * [[1666 ел|1666]] — 3 көн дәвам иткән Бөек [[Лондон]] янгыны тәмамлана. * [[1905 ел|1905]] — [[Русия-Япония сугышы]] тәмамлана. * [[1919 ел|1919]] — [[Русиядә ватандашлар сугышы]] каһарманы [[Василий Чапаев]] һәлак була. * [[1929 ел|1929]] — беренче [[чуаш]] очучы-[[космонавт]]ы [[Андриян Николаев]] туа. * [[1945 ел|1945]] — [[татар]] [[шагыйрь|шагыйрәсе]] [[Фирая Зыятдинова]] дөньяга килә. * [[1953 ел|1953]] — язучы, публицист, Чаллы шәһәр радиосын оештыручы [[Ирек Диндаров]] туа. * [[1963 ел|1963]] — татар [[язучы]]сы [[Мин Шабай]] вафат була. * [[1964 ел|1964]] — [[математика]] галиме һәм [[мәгариф]] эшлеклесе '''[[Сара Шакулова]]''' вафат була. * [[1972 ел|1972]] — [[Җәйге Олимпия уеннары 1972|XX Олимпиада уеннарында]] теракт. * [[1997 ел|1997]] — [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]] лауреаты [[Тереза Ана]] бакыйлыкка күчә. * [[2008 ел|2008]] — [[Никарагуа]] хөкүмәте [[Абхазия]] һәм [[Көньяк Осетия]] бәйсезлеген таный. <noinclude>[[Төркем:Калыплар:Көннәрнең вакыйгалары]] </noinclude> kn25xrrr3v8j1aclf4ezjex5tkj79gw 0 15846 6026683 4454428 2026-09-05T14:04:11Z ~2026-38472-02 61609 /* Биография */ 6026683 wikitext text/x-wiki {{TwinCYR|Cäwdät Fäyzi}} {{Шәхес | исем = Җәүдәт Фәйзи | рәсем = | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Җәүдәт Харис улы Фәйзуллин | һөнәр = [[композитор]] | туу датасы = 4.01.1910 | туу җире = {{туу җире|Ырынбур|Ырынбурда}}, [[Ырынбур губернасы]], [[РИ]] | гражданлык = {{USSR}} | милләт = [[татар]] | үлем датасы = 2.05.1973 | үлем җире = {{үлем җире|Казан|Казанда}}, [[ТАССР]], [[РСФСР]], [[ССРБ]] | әти = [[Харис Фәйзи-Чистапули]] ([[Шыкмай|Шахмайдан]]) | әни = Әсма Әхмәтгәрәй кызы Сәетбатталова ([[Хуҗамәт]]тән) | ир = | хатын = Мөсфирә (Бихуҗина, 1911—?), юрист | балалар = | бүләк һәм премияләр = {{Тукай бүләге}}[[Файл:NarodniArtistTatarstana.jpg|30px|ТАССР халык артисты - 1964]] [[Файл:NarodniArtistTatarstana.jpg|30px|ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе - 1944]][[Файл:Honoured Artist of RSFSR medal.jpg|30px|РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе - 1957]] | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Фәйзуллин}} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Фәйзи}} '''Җәүдәт Харис улы Фәйзи''' – күренекле татар композиторы, [[Тукай премиясе]] лауреаты. == Биография == Җәүдәт Фәйзи [[1910 ел]]ның [[4 гыйнвар]]ында [[Ырынбур]] шәһәрендә укытучы гаиләсендә туган. Башлангыч музыкаль белемне Оренбург көнчыгыш музыка мәктәбендә ала ([[Хәлимә Булатова-Терегулова|Х. И. Булатова-Терегулова]] классы). 15 яшендә [[Оренбург дәүләт татар драма театры|Оренбургның татар театрында]] куелган «Күз яшьләре» драмасын иҗат итә, кечкенә чакта олыларның халык җырларын җырлавын тыңларга ярата. [[1925 ел]]да Җ. Фәйзиләрнең гаиләләре [[Казан]]га күчеп килә. Н.Э. Бауман исемендәге 2нче урта мәктәпне (''элекке'' [[Икенче Казан ирләр гимназиясе]]) тәмамлагач, Җ. Фәйзи [[Түбән Новгород]] якларындагы Ишә ([[Ишавыл]]) авылында укытучы булып эшли. 1929–1933 елларда [[Казан дәүләт университеты]]ның юридик факультетында укый. 1934 елда [[Мәскәү]] консерваториясе каршында Татар опера студиясе ачылгач, Фәйзи студиянең уку бүлеге мөдире итеп җибәрелә. Административ оештыру эшләре белән бергә, ул биредә Б. Шехтердан композиция классында дәресләр ала, шулай ук Г. Литинскийның консультацияләреннән файдалана. 1936 елда [[Муса Җәлил|М. Җәлил]] белән берлектә пионер җырлары альбомын төзи. 1938 елда Җ. Фәйзи Казанга кайта. Биредә ул музыка һәм җәмәгать эшләрендә актив катнашып, [[Татарстан радиокомитеты|радиокомитетта]] музыка редакторы, [[Татар дәүләт академия театры]]нда музыка бүлеге мөдире, [[Татарстан филармониясе]]нең директоры һәм сәнгать җитәкчесе булып эшли. «Ташкыннар» (Т.Гыйззәт), «Шәмсекамәр» (М.Әблиев), «[[Хуҗа Насретдин]]» (Н.Исәнбәт) спектакльләренә язган көйләре тамашачылар тарафыннан җылы кабул ителә, иҗатының офыкларын киңәйтә. Җ.Фәйзи музыкаль комедия жанрын үстерүгә күп көч куйган. Аның «[[Башмагым (спиктәкел, 1942)|Башмагым]]» музыкаль комедиясе илебезнең күп кенә сәхнәләрендә уйнала. Шулай ук «Акчарлаклар», «Идел буенда» драмаларына да көйләр язган, Г.Кутуйның «Тапшырылмаган хатлар» повесте буенча опера иҗат иткән. Җ.Фәйзи иҗатының иң күренекле һәм үзенчәлекле өлкәсе – җырлар. Аларның саны ике йөзгә якын. Җ.Фәйзи бик еш авылларга, районнарга чыгып, халык җырларын, уеннарын язып йөри һәм шул җырларны, уеннарны бергә туплап 1971 елда китап итеп бастырып чыгара. Композиторның музыкаль сәнгать өлкәсендәге эшчәнлеген хөкүмәтебез югары бәяли. Ул [[Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе|Татарстанның]] һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты дигән исемнәргә, шулай ук Республикабызның [[Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге]]нә лаек була. Җәүдәт Фәйзи [[1973 ел]]ның [[2 май|2 маенда]] вафат булды. == Хәтер == * [[Оренбург]]та Җ. Фәйзи туган Иванов тыкрыгы, 22нче йорт диварына аның хөрмәтенә мемориаль такта куелган<ref>''Дмитрий Урбанович''. [http://oren-wiki.com/arxiv-person.html/2016/03/18/fajzi,-dzhaudat-xarisovich/ Файзи Джаудат Харисович.] Оренбургская википедия{{ref-ru}}</ref>. * [[Казанның Совет районы]]нда (Азино-1 торак комплексы) урамга Казан шәһәре администрация башлыгының 26.04.2000 № 796 карары белән [[Җәүдәт Фәйзи урамы]] исеме бирелгән<ref>[http://docs.cntd.ru/document/432885985 О РЕЕСТРЕ НАЗВАНИЙ УЛИЦ ГОРОДА КАЗАНИ (с изменениями на: 15.02.2017)]</ref>. == Китабы == # Җәүдәт Фәйзи. Халык җәүһәрләре. Казан: [[ТКН]], 1971. # Җәүдәт Фәйзи. Халык җәүһәрләре. Күңелем кыллары. Татар халык көйләре. Истәлекләр. Казан: ТКН, 1987. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [http://tashlar.narod.ru/photo/tatarlar/fayzi-javdet.htm Җ.Фәйзинең кабере] * [http://erlar.ru/music/җ Татар җырлары сайты] * [http://www.music-college.ru/left/publikaczii/%C2%ABbashmagyimnyi%D2%A3%C2%BB-ya%D2%A3a-%D3%99%D2%BB%D3%99%D2%A3n%D3%99re «[[Башмагым (спиктәкел, 1942)|Башмагым]]ның» яңа аһәңнәре]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Моны да карагыз == * [[Харис Фәйзи-Чистапули]] (әтисе) * [[Мидхәт Фәйзуллин (1908)|Мидхәт Фәйзуллин]] (абыйсы) * [[Мирхәйдәр Фәйзи]] (туганы) {{Тукай премиясе лауреатлары 1950-1960}} {{Татарстан Республикасының Халык артисты}} {{Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе}} {{Портал|Шәхесләр|Музыка}} {{DEFAULTSORT:Фәйзи, Җәүдәт}} [[Төркем:Татар композиторлары]] [[Төркем:Опера композиторлары]] [[Төркем:Тукай премиясе лауреатлары]] [[Төркем:ССРБ композиторлары]] [[Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе]] [[Төркем:Татарстанның халык артистлары]] [[Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре]] [[Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре]] mxgm6zruksioktattfja2v85aeq6skt 0 19390 6026729 4457109 2026-09-05T23:35:51Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026729 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Зөләйха Хәкимҗанова | рәсем = | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Зөләйха Рафыйк кызы Хәкимҗанова | һөнәр = актриса | туу датасы = 30.06.1950 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], {{туу җире|Идел буе районы (Әстерхан өлкәсе)| Әстерхан өлкәсенең Идел буе районында}}, [[Ярлы Түбә]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/> {{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = [[Файл:NarodniArtistTatarstana.jpg|20px|ТР халык артисты (2003)]][[Файл:Медаль «100 лет образования Татарской Автономной Советской Социалистической Республики».png|20px|«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале (2025)]] | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{фш|Хәкимҗанов}}{{фш|Әбүбакиров}} '''Зөләйха Хәкимҗанова''', Зөләйха Рафыйк кызы Хәкимҗанова, ''кыз фамилиясе'' '''Әбүбакирова''' (''Зулейха Рафиковна Хакимзянова; [[1950 ел]]ның [[30 июнь|30 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Әстерхан өлкәсе]], [[Идел буе районы (Әстерхан өлкәсе)|Идел буе районы]], [[Ярлы Түбә]]'') — күренекле [[татар]] актрисасы, [[Татарстанның халык артисты]] (2003)<ref>{{Citation |title=Театр юбилее |url=http://shaimiev.tatar.ru/tat/news/view/9588 |access-date=2011-09-29 |archive-date=2011-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121112822/http://shaimiev.tatar.ru/tat/news/view/9588 |dead-url=yes }}</ref>. == Тәрҗемәи хәле == Ул [[1950 ел]]ның [[30 июнь|30 июнендә]] [[Әстерхан өлкәсе]] [[Идел буе районы (Әстерхан өлкәсе)|Идел буе районы]] [[Ярлы Түбә]] авылында өч балалы гаиләдә өлкән бала булып туган. Авыл клубы мөдире булып эшләгән әтисе Рафыйк чыгышы белән [[Татарстан]]нан, бик матур җырлаган әнисе Раузаҗан ― [[Нугайлар|нугай]] кызы. Энесе Марат (2021 елда вфаат), сеңлесе Гүзәл (Әстерханда яши). Әтисе кызын кечкенәдән үзешчән сәнгатькә тарткан, 5 яшендә авыл клубында балалар рольләренә куя башлаган. 8 сыйныфны тәмамлаганнан соң, 1966 елдан, үзләрендә ремонт башланып, Ярлы Түбә авылы клубына күчеп килгән [[Нәриман (шәһәр)|Нариман]] халык театрында эшли башлаган. Хезмәтенең беренче елында ук [[Мостай Кәрим]]нең «Ай тотылган төндә» трагедиясендә Зөбәрҗәт ролен башкарып, «Театр язы» фестивалендә I дәрәҗә Диплом алган. 1966 елдан читтән торып, Әстерхан мәдәни-агарту училищесында белем алган<ref>[https://tinchurinteatr.ru/actors/ Зөләйха Рафыйк кызы Хәкимҗанова.] Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры</ref>. == Казандагы иҗаты == [[1974 ел]]дан башлап ул [[Республика күчмә театры]]нда эшли башлый. 100гә якын ролеь башкарган. Тинчурин театрында чакырылган режиссерлар [[Марсель Сәлимҗанов]] куйган өч, [[Празат Исәнбәт]] куйган өч спектакльнең икесендә уйнарга туры килгән. Беренче мөстәкыйль роле — К. Гольдонинның «Ике хуҗаның хезмәтчесе» комедиясендә хезмәтче малай Джакомо. Икенче роле ― [[Туфан Миңнуллин]]ның «Ак тәүбә, кара тәүбә» драмасы буенча куелган спектакльдә Алинә роле (җырлы роль)<ref>''Равия Садыйкова''. Зөләйха Хәкимҗанова: «Театр мине үзе сайлады». [[Ватаным Татарстан|«Ватаным Татарстан»]], 18.06.2025, № 66 (29376). ― Б.10.</ref>. Соңрак, тәҗрибә туплап, ул хикмәтле, характерлы рольләрдә уңыш казана башлый. Уены эмоциональ, колоритлы. == Рольләре == Рольләре арасында «Ефәк баулы былбыл кош»та Шифан, «Хушлашырга иртәрәк бит әле»дә Фаягөл, «Сөяркә»дә Хатимә, «Тол хатыннар көймәсе»ндә Аида, «Гайфи бабай, өйлән давай!»да картның кызы Наилә, «[[Хуҗа Насретдин]]»дә Сәхилә карчык һәм башка бик күп образлар бар. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2003 ― [[Татарстан Республикасының Халык артисты]] * 2025 ― [[«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале]] ― ''Татарстан Республикасының мәдәни-рухи мирасын саклауга һәм үстерүгә зур өлеш кертүе өчен''<ref>Котлыйбыз! [[Ватаным Татарстан]], 27.08.2025, № 96. ― Б.4</ref>. == Шәхси тормышы == 1977 елда театр шоферы Вазыйх Хәкимҗановка (1953 елгы) кияүгә чыккан. Вазыйх соңрак [[Тинчурин театры|театр]] директорын, [[Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы|Мәдәният министрлыгында]] җитәкчене йөрткән, [[Татарстан Республикасының Атказанган транспорт хезмәткәре|Татарстанның атказанган транспорт хезмәткәре]] исемен алган. Бер кыз тәрбияләп үстергәннәр: Энҗе (1978 елгы) инженер-конструкторлыкка, модельерлыкка укыган, хәзер дәүләт эшендә<ref>''Румия Сәйфуллина''. Зөләйха Хәкимҗанова: «Тавышымнан таныйлар». [[«Ирек мәйданы» газетасы|«Ирек мәйданы»]], 2.07.2025, № 26 (1186). ― Б.2―3.</ref>. == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Әдәбият == ;Мәкаләләр * ''Румия Сәйфуллина''. Зөләйха Хәкимҗанова: «Тавышымнан таныйлар». [[«Ирек мәйданы» газетасы|«Ирек мәйданы»]], 2.07.2025, № 26 (1186). ― Б.2―3. * ''Равия Садыйкова''. Зөләйха Хәкимҗанова: «Театр мине үзе сайлады». [[Ватаным Татарстан|«Ватаным Татарстан»]], 18.06.2025, № 66 (29376). ― Б.10. == Сылтамалар == * [https://tinchurinteatr.ru/team/хакимзянова-зулейха-рафиковна/ Зөләйха Рафыйк кызы Хәкимҗанова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021104/https://tinchurinteatr.ru/team/%D1%85%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2021-05-18 }} Кәрим Тинчурин театры сайты * [http://forum.belem.ru/index.php?act=calendar&cal_id=1&code=showday&y=2009&m=6&d=30 Белем.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311181437/http://forum.belem.ru/index.php?act=calendar&cal_id=1&code=showday&y=2009&m=6&d=30 |date=2016-03-11 }} {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == {{Татарстан Республикасының Халык артисты}} {{rq|image}} {{DEFAULTSORT:Хәкимҗанова, Зөләйха}} [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]] [[Төркем:Татарстанның халык артистлары]] [[Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр]] 6x2tpzfn7ey2wuxawpfohxelgj5ugsy 0 22897 6026675 341912 2026-09-05T13:00:20Z Blackisnewyellow 44652 6026675 wikitext text/x-wiki '''Карта́''' — татар милли ризыгы. == Карта (ат картасы) == Атның [[Юан эчәк|юан эчәген]] — картасын яхшылап юалар да 25— 30 см озынлыгында турыйлар. Һәр кисәкне [[уклау]] яисә бармак белән эчәк өстендәге май эчәкнең эчке ягында калырлык итеп әйләндерәләр. Пешкәндә мае агып чыкмасын өчен, һәр эчәк кисәгенең баш-башларын бәйлиләр. Аннары 5-6 минутка кайнап торган суга салып алалар һәм бераз суыталар. Шулай эшкәртелгән эчәкләрнең өске юка катламын, тактага салып, бик әйбәтләп пычак белән кыралар. Аннары тагын җылы суда юалар. Шуннан соң эчәкләрне каплап торырлык итеп {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Кәстрүл|кәстрүлгә|ru|Кастрюля}} кәстрүлгә су салалар, тоз өстиләр һәм ике сәгать пешерәләр. Пешкән картаны суыталар, 2— 3 см киңлегендә түгәрәкләп кисәләр һәм табынга {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Хәрдәл|хәрдәл|ru|Горчица (приправа)}} яисә [[керән]] белән бирәләр. == Карта (кырык карта) == Кырык картаны кырып чистарталар да салкын су белән берничә кат яхшылап юалар. Аннары артык эре юудмаган кисәгләргә турап, салкын суга кәстрүлгә салалар һәм [[Аш тозы|тоз]] өстәп пешерергә куялар. Суытып, вак кына итеп озынча турыйлар, вак тоз һәм төйгән {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Кара борыч|кара борыч|ru|Черный перец}} сибеп, {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Тәлинкә|тәлинкәгә|ru|Тарелка}}тәлинкәгә тезәләр. Карта янына [[катык]] бирәләр. Картаны башкачарак та әзерләргә мөмкин. Моның өчен аны {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Рулет|рулет|ru|Рулет}} кебек төрергә дә югарыда әйтелгәнчә пешерергә, суытып, аркылыга юка гына телемләп кисәргә кирәк. Картаны матур итеп зур тәлинкәгә тезәләр, өстен яшелчәләр һәм яшел тәмләткечләр белән бизәп, табынга чыгаралар. == Чыганаклар == * Татар халык ашлары./[[Рус теле|Русчадан]] Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - [[Казан]]: [[Татарстан китап нәшрияты]], [[1987 ел|1987]]. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл. {{Rq|image}} [[Төркем:Татар ризыклары]] 4xrhut30t0tmpa1tkdz93fa5v9k8fws 0 28288 6026678 581914 2026-09-05T13:27:11Z Blackisnewyellow 44652 6026678 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=июль 2012}} '''Мөназәрә''' ([[Гарәп теле|гар.]] ''бәхәс, ызгыш'') — бәхәс шәкелендә язылган шигырь формасы. Әсәр буенча бәхәс бара, һәр тараф үзенең өстенлеген, дөреслеген күрсәтергә тели.{{Чыганагы}} Тышкы формасы белән мөназәрә диалогка охшаш. Әсәргә сюжетлылык һәм киеренкелек хас.{{Чыганагы}} [[Фарсы теле|Фарсы]], [[таҗик теле|таҗик]], [[төрки телләр|төрки]] әдәбиятларында Урта гасырларга кадәр еш кулланылган. Борынгы төрки әдәбиятта аның беренче мисалы [[Мәхмүд Кашгарый]]ның «Диване лөгат-эт төрк» әсәрендә очрый. [[Сәйф Сараи]], [[Өмми Камал]], [[Котб]] һәм башкалар тарафыннан үстерелә, камилләшә.{{Чыганагы}} == Чыганаклар == * Әдәбият белеме: терминнар һәм төшенчәләр сүзлеге. Казан, 2007. [[Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары]] 3dwi2j4i3itgg1hg2bdzuj8khdrhtdx 0 49399 6026709 6026655 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:BlackisnewBot|BlackisnewBot]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 5535416 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Рәсем:Gender symbols side by side.svg|thumb|right|Гендер символлары: сулдагы Венера көзгесе хатын зат гендерын билгели, уңдагы Марс кылычы ир зат гендерын билгели.]] [[Рәсем:Gender sign (bold, pink and blue).svg|thumb]] [[Рәсем:Neutrois.svg|thumb|left|[[трансгендер]] һәм агендер символлары.]] '''Гендер''' — гадәттәгечә берәр җенес белән ассоцияләнүче бөтен үзтотыш, мәдәни, яки психологик сыйфатлар.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/gender Шул ук мәгънәле инглиз сүзенең аңлатмасы]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[Гендер кемлек]] * [[Трансгендер]] * [[Цисгендер]] * [[Икеле түгел гендер]] {{тулыландырырга}} [[Төркем:Гендер кемлек]] [[Төркем:ҺБТК]] [[Төркем:Социология]] [[Төркем:Җәмгыять]] rfki7fhlayirktalkxfj8ug4cth5qgl 0 51454 6026723 4422519 2026-09-05T19:45:25Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026723 wikitext text/x-wiki {{УК}}[[Файл:Whole world - land and oceans 12000.jpg|thumb|right|500px|Дөнья картасы]] '''Дөнья''' ([[Борынгы төрки тел|бор. тк.]] ''yertinč(ü)''<ref>https://www.google.ru/books/edition/Turkic_Languages/YasHAQAAMAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=yertin%C4%8D%C3%BC&dq=yertin%C4%8D%C3%BC&printsec=frontcover</ref> ''(~җиртеч),'' [[Сергач сөйләше|сергач сөйләшендә]] ''йертец'' «элекке туган як» төсендә сакланган<ref>{{Cite web |url=http://antat.tatar/ru/iyli/publishing/book/2015/%D0%AD%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C-1%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf |title=архив күчермәсе |accessdate=2024-10-14 |archivedate=2024-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241225093828/http://antat.tatar/ru/iyli/publishing/book/2015/%D0%AD%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C-1%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf }}</ref>) дип кечкенә мәгънәдә ([[галәм]]нән аермалы буларак) [[кеше]]ләр [[Җәмгыять|җәмгыят]]е буларак билгеләнгән [[Җир]]не әйтәләр (дөнья харитасы, дөнья океаны һ.б.). Дөнья сүзе кеше тарихын сурәтләгәндә кулланылса, «Җир» сүзе, ешрак, планета мәгънәсендә кулланыла. Дөнья сүзе метафора буларак Җирдән арырак булган системаларга карата да әйтелә, аеруча бу фәнни-фантастик контекстларда кулланыла, мәсәлән тереклеккә ия дөньялар. [[Татар теле]]нә бу сүз [[гарәп теле]]ннән кергән<ref>[http://garap-farsy.narod.ru/doo.htm Татар телендә гарәп һәм фарсы алынмалары сүзлеге]</ref>. Икенче мәгънәдә, татар телендә, шулай ук, '''бик күп''' дигәнне дә аңлата. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == * [[Җир]] * [[Галәм]] * [[Фәлсәфи төшенчәләр]] [[Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр]] [[Төркем:Җир]] nn9l73zn3ggetxj9hq6uczdjaq7lzbf 0 53341 6026769 6000171 2026-09-06T09:20:02Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026769 wikitext text/x-wiki {{АТБВМ |Төс1 = {{Төс/Русия}} |Татар исеме = Камышлы районы |Чын исем = {{lang-ru|Камышлинский район}} |Герб = Coat of Arms of Kamyshlinsky rayon (Samara oblast).png |Байрак = Flag of Kamyshlinsky rayon (Samara oblast).png |Герб киңлеге = |Байрак киңлеге = |Герб тасвирламасы = |Байрак тасвирламасы = |Ил = [[Русия]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |уровень = |CoordScale = |Гимн = | халәт = [[Район]] |Регион төре =[[Өлкә]] |Регион = [[Самар өлкәсе]] |Башкала = [[Камышлы (Самар өлкәсе)|Камышлы]] |ЭреШәһәрләр = |Нигезләү = [[1929]] |Юкка чыгу = |Башлык =Баһаветдинов Рафаэль Камил улы<ref>http://kamadm.ru/in/md/head</ref> |Башлык исеме = Район башлыгы |Башлык2 = |Башлык исеме2 = |ТЭП = |ТЭП елы = |ТЭП буенча урын = |Кеше башына ТЭП = |Кеше башына ТЭП буенча урын = |Тел = |Телләр = |Халык саны = 11 423 кеше |Халык саны исәбе елы = 2010 |Халыктан % = |Халык саны буенча урын = |Халык тыгызлыгы = |Халык тыгызлыгы буенча урын = |Милли состав = |Дини состав = |Мәйдан = 823 |Мәйданнан % = |Мәйдан буенча урын = |Максималь биеклеге = |Урта биеклеге = |Минималь биеклеге = |Киңлек = |Озынлык = |Харита = Location Of Kamyshlinsky District (Samara Oblast).svg |Харита зурлыгы = 350px |Административ берәмлек харитасы = |Харита зурлыгы ае = |Сәгат поясы = MSK+0 (UTC+4) |Аббревиатура = |ISO = |Телефон коды = |Почта индекслары = |Интернет домены = |Автомобиль номерлар коды = 63, 163 |Сайт = http://kamadm.ru/ |Commons-та төркем = |Искәрмә = }} '''Камышлы районы''' ({{lang-cv|Хăмăшлă районĕ}}, {{lang-ru|Камышлинский район}}) — [[Самар өлкәсе]]ндәге, күпчелекне татарлар алып торган муниципаль район. Төп милләтләр – [[татарлар]] – 81%, [[руслар]] – 9,4%, [[чуашлар]] – 5,2%. Район зур су юлы – [[Сук (елга)|Сук]] елгасы буенда урнашкан. ==Тарихи белешмә== Биредәге авыллар чылбырдай тезелеп [[Сук елгасы]] буена килеп урнашканнар. Бу хәл XVII гасырның икенче яртысыннан башлана һәм Икенче Кама Арты чикләү сызыгын төзү чорына туры килә. Ул [[Самар]] каласы янындагы Алексеевски крепостеннан башланып Кызыл Яр һәм Сергиевски крепостьларына, һәм таба Кичү-Чат фельдшанецы аркылы [[Минзәлә]]гә сузыла. Ә [[Иске Ярмәк]], [[Камышлы (Камышлы районы)|Камышлы]], [[Татар Байтуганы|Байтуган]], Усман, Бакай һәм башка авыллар янындагы “Сторожевые посты Сокской охранной гряды” дип аталган күзәтү һәм дошманга каршы тору өчен корылган ныгытмалары булган таулар булган. Әлегә кадәр аларның “Торымтау”, “ Чатратау”, “Юкәлетау” кебек исемнәре сакланып килгән. Камышлы төбәгендә Русиядә беренче булып [[нефть]] ятмалары табылган һәм аны кудыру заводы корылган. Бу эшне вулыс старшинасы [[Нәдер Уразмәтов]] башлап җибәргән. Соңрак бу җирләргә Петербурдагы Фәннәр Академиясенән Алёхин, [[Петер Паллас|Паллас]], [[Петр Рычков|Рычков]] үзләренең экспедицияләрен оештырып тирән эзләнүләр алып барганнар. Нәтиҗәдә алебастр, күкерт, сланец һәм башка табигый байлыкларны да тапканнар. ==Белешмә== Район үзәге [[Камышлы (Самар өлкәсе)|Камышлы]] авылында район халкының яртысы яши. Авылда 5400 кеше яши. Шуның 80 проценты татарлар, калганнары – рус, мукшы, яһүд, нимесләр. Икенче зур авыл – [[Иске Ярмәк]]. Биредә татарлар гына яши. Районда барлыгы 22 авыл исәпләнә, шуларның 13 – татарлар яши торган: [[Яңа Ярмәк]], [[Чулпан (Камышлы районы)|Чулпан]], Балыклы, [[Иске Усман (Камышлы районы)|Иске Усман]] һәм [[Яңа Усман (Камышлы районы)|Яңа Усман]], [[Татар Байтуганы]], Бозбаш һәм Дәүләткол. Самар өлкәсендә тәрбиягә бала алуда Камышлы районы – беренче урында. Анда 110 гаиләдә 198 бала тәрбияләнә ([[ТЯ]], 11 июль, 2009). [[1929 ел]]ның 9 октябрендә [[БҮБК]] карары белән татарлар күмәкләшеп яши торган районда Байтуган милли (татар) районы төзелгән. Аңа өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлештә, Сук башланган яктагы авыллар кергән. 1937 елда (райүзәк күчерелү сәбәпле) район исеме Камышлыга үзгәртелә. [[1962 ел]]да Камышлы районы бетерелеп башта [[Похвистнево районы]]на, аннары [[Келәүле районы]]на кушылды. 1991 елны өлкә татарлары үтенече белән Камышлы районы яңадан торгызылды.<ref>Бу турыда: [http://tatarlarsamara.org/index.php?p=3&cat=63 Камышлы районын торгызу җиңел генә бирелмәде.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030000635/http://www.tatarlarsamara.org/index.php?p=3&cat=63 |date=2012-10-30 }}</ref> Шул елдан район мәктәпләрендә татар, чуаш һәм чит телләр укытыла башлады. Районның хәзерге җитәкчесе Баһаветдинов Рафаэль [[2009 ел]]ны халык тарафыннан сайлап куелды. ==Милли состав== # [[татарлар]] — 9 613 кеше (81 %) # [[руслар]] — 1 115 кеше (9,4 %) # [[чуашлар]] — 617 кеше (5,2 %) # [[эрзяләр]] — 176 кеше (1,48 %) # [[украиннар]] — 93 кеше (0,78 %) # [[әзериләр]] — 93 кеше (0,78 %) == Икътисад == Камышлы районында 10 күмәк хуҗалык, игенче хуҗалыклар ассоциациясе, 26 игенче-фермер хуҗалык. Сәнәгать тармагында Камышлы промкомбинаты һәм Камышлы сөт заводы урын алган. Ике транспорт хуҗалык: «Автотранспорт ширкәте» һәм «Камышлы Агропромтранс». == Мәдәният == Камышлы районында татар [[халык театры]], «Ак каен» фольклор ансамбле, «Нур» телекомпаниясе. Район газетасы «Камышлы хәбәрләре» («Камышлинские известия»). ==Танылган шәхесләр== * [[Зыя Ярмәки]] — татар шагыйре. * [[Халикъ Садрый]] — татар шагыйре. * [[Сәләй Вәгыйзов]] — татар балалары өчен [[Әлифба]] авторы. * [[Илнур Гайнетдинов]] (1988), имам, 2026 елдан [[Россия мөселманнары Дини җыены|РМДН]] карамагындагы Мәскәү өлкәсе мөфтие. * [[Әнвәр Давыдов]] — татар шагыйре. * [[Рәшит Шамкаев]] (1940—2021) — [[Минзәлә театры|Минзәлә]], [[Камал театры|Камал]] татар театрлары артисты. [[ТР халык артисты]] (1996). * [[Рөстәм Мингалим]] (1937―2014) — татар шагыйре, драматург, [[Татарстанның халык шагыйре]], [[Тукай премиясе|Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреаты (2005). == Моны да карагыз == * [[Камышлы татар педагогия училищесы|Сембер—Камышлы татар педагогия училищесы]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Сылтамалар== * [http://www.tarihi-mechet.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1617:-275-&catid=106:sample-news Иске Ярмәк авылы 275 еллыгын билгеләде] {{Самар өлкәсе}} [[Төркем:Самар өлкәсе]] [[Төркем:Татар районнары]] gdl7prmgq6ikaniomtt565him5h7cx8 0 55767 6026738 4129395 2026-09-06T00:52:43Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026738 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rodionov Aga-bazar.jpg|right|300px|thumb|Ага Базар (Родионов рәсеме, 1981)]] [[Файл:Bulgarlar1.jpg|right|300px|thumb|Болгарга Илчелек килүе]] [[Файл:Urmanche Aga-bazar.jpg|right|300px|thumb|Ага Базар ([[Бакый Урманче]] рәсеме, 1970)]] {{Татарстан тарихы}} ==Икътисад һәм сәясәт== [[Идел]] Болгары урта гасыр дөньясының бик күп илләре һәм халыклары белән җанлы икътисадый һәм сәяси элемтәләр тоткан. X—XII йөзләрдә яшәгән һәм бу ил турында язган географлар вә сәяхәтчеләрнең барысы да диярлек беренче чиратта аның киң сәүдә элемтәләре булганлыгын күрсәтәләр. Бу халыкара мал алмашуның географиясе бик киң булган. Көньяктан һәм көнчыгыштан—Хәзәр иле, Кавказ, Урта Азия, Фарсы (Персия), хәтта Төньяк Һиндстан, төньяктан һәм көнбатыштан—Төньяк кабиләләре, Русь, Балтик буе һәм Скандинавия илләре, Византия Болгар белән сәүдә иткәннәр. ==Сәүдә элемтәләре== Болгар иленнән чыгарылган яки аңа читтән кертелгән товарларның төрләрен күз алдына тулырак китерү өчен X йөздәге гарәп географиясе мәктәбенең иң атаклы вәкилләренә мөрәҗәгать итик. Аларның берсе—шул мәктәпкә нигез салган, әл-Бәлхи болай дигән: «Хәзәрдән читкә чыгарыла торган бал, балавыз аларга (хәзәрләргә) рус һәм болгар җирләреннән китерелә. Шулай ук [[Хәзәр]]дән мехлары читкә илтеп сатыла торган [[кондызлар]] бары тик Болгар, Русь һәм Куяб (Киев) илләре елгаларында гына яши, миңа билгеле булганча, аларны бүтән бер җирдә дә очрата алмыйсың». Икенчесе—әлеге мәктәпнең соңгы вәкиле, X йөз азагы авторы әл-Мөкатдәси. Узган йөзнең Шәрыкны өйрәнүче немец галиме А. Шпренгер аны «моңарчы яшәгәннәрдән иң бөек географ» дип атаган. Озак сәяхәтләре һәм бик зур әдәби-картографик эшләренең нәтиҗәсе буларак, ул 985 елда «Климатларны өйрәнүдә иң яхшы бүленеш» исемле бик әһәмиятле хезмәтен язган. Анда Урта Азиянең урта гасырдагы иң зур цивилизация үзәкләреннән берсе булган Харәземгә Болгардан китерелә һәм аннан Шәрык дөньясына озатыша торган әйберләрнең тулы исемлеге бар: «Кеш, тиен, [[ас]], [[сусар]] һәм урман сусары, [[төлке]], [[кондыз]] мехлары; [[куяннар|куян]] һәм кәҗә тиресе, балавыз, уклар, эре балык, бүрекләр, [[кырпы]] [[җилем]]е, балык тешләре, [[кондыз агынтысы]], [[гәрәбә]], йомшак кун, [[бал]], [[чикләвек]], барслар (ау этләре), кылычлар, көбәләр, каен агачы, славян әсирләре, [[сарыклар]], [[мөгезле эре терлек]]. Болар һәммәсе Болгардан». ===Товар төрләре=== Кырпы җилеме — [[мәрсин]] балыкларының куыгыннан ясалган, йөзем шәрабына ачык төс бирү өчен тотылган. Балык теше — Идел һәм Кама буйларында күпләп табыла торган мамонт теше булса кирәк. Ул, [[әл-Гарнатый]] язып калдырганча, шулай ук Харәземдә чыгарылган; яисә ул рус елъязмачылары чынлап та балык теше дип аталган морж теше булырга мөмкин. Болгарлар аны төньяк кабиләләрдән ала торган булганнар. [[Кондыз]] агынтысы — кондызның койрык яны бизләрендә ясала торган исле сыекча. Аны дару итеп кулланганнар, ислемай һәм яхшы сабын ясауга тотканнар. Йомшак күн — мөгезле эре терлек тиресеннән иләп югары сыйфатлы итеп эшләнгән күн. Калынлыгы, чыдамлыгы һәм дым үткәрмәве белән аерылып торган. Чыдамлы аяк киемнәре, ат [[дирбия]]се — камыт, [[ияр]] — тегү өчен кулланылган. ===Сәүдә итә торган халыклар=== Югарыда әйтелгәнчә, читкә чыгарыла торган бу әйберләрнең берише болгарларның үзләрендә эшләнгән, кайберләре күршеләреннән, әйтик, төньяк кабиләләреннән, хәзәрләрдән, кайберләре башкорт, бортас, чирмеш, ар һ. б. кебек якын күршеләрдән һәм Русьтан кайтартылган. Кайбер мехлар (болгарлар кыйммәтле мехларның байтагын төньяк кабиләләреннән һәм якындагы фин-угор күршеләрдән алганнар), куян һәм кәҗә тиресе, терлекнең бер өлеше, уклар, бүрекләр, күн, көбә, бал, [[чикләвек]], каен агачы болгарларның үзләренеке булган. Башкортлардан сарык, Русьтан ике ягы да үткен туры кылыч, Балтик буеннан гәрәбә һәм Хәзәрдән затлы балыкның кайбер төрләрен алганнар. Әл-Мөкатдәси исемлегендәге кайбер атамалар, мәсәлән, «славян әсирләре» гаҗәпләнү тудырырга мөмкин. Әгәр дә «әсир» дигәннән «кол»ны күздә тотсак, төньякта колбиләүчелек булмаганлыгын искә алырга кирәк. Дөрес, сугыш әсирләре булган. Әлеге сүз гарәпчәдән төгәл тәрҗемә ителмәгән. Кулъязмада ул, гарәп дөньясында гомумән ак йөзле төньяк кешеләрен атаганча, «сакалибә» дип бирелгән. Сүз дә юк, алар арасында славяннар да булгандыр, ләкин бу сүз киң мәгънә аңлаткан. Ибне Фадлан, мәсәлән, хәтта болгарларны да берничә урында «сакалибә» ([[Säqlab|саклаблар]]) дип атаган. ===Файдасы=== Халыкара товар алмашуда әһәмиятле арадашчы буын буларак, Идел Болгары бу сәүдәне үз кулында тоткан. Аңа аннан файда күп кергән. Шуның өстенә болгар әмире, халыкара килешенгән кагыйдә нигезендә, һәр чит илнең су һәм коры җир кәрваныннан үз дәүләте файдасына товарларьшың уннан бер өлешен алып калган. Шул ук вакытта болгар маллары үзләре дә Евразия сәүдә әйләнешендә яхшы бәя тотканнар, аннан да дәүләткә зур файда килгән, илнең икътисады үскән. ===Тәнкәләр=== Бу сәүдәдә көмеш тәңкәләр әһәмиятле урын тоткан. Башта, югарыда инде әйтелгәнчә, гарәп дирһәмнәренә охшатып ясалган тәңкәләр, ә соңрак Болгарның үзендә сугылган акчалар әйләнештә йөргән. Бу акчалар Болгар җирләрендә генә түгел, аннан еракта да—[[Урта Азия]]дә, Русьта, Балтик буе һәм Скандинавия илләрендә табылды. Билгеле булганча, алар X йөздә генә сугылганнар. XI—XII гасырлар Идел Болгарында гына түгел, күрше дәүләтләрдә дә акчасыз чор булган. Әмма болгарлар ничектер җаен тапканнар, мәсәлән, элеккеге тәңкәләрне файдаланганнар. [[Әл-Гардизи]] дә аларның бу акчаларны кисәкләргә сындырып, һәр кисәген аерым акча итеп йөртүләрен язган. Ә Гардизинең XI йөздә яшәгәнлеге безгә мәгълүм инде. Акчалы сәүдәдән тыш, Идел Болгары ерак төньяктагы [[фин-угор халыклары]] белән турыдан-туры товар алмашып сәүдә иткән. Болгарларның алар белән ничек алыш-биреш ясаганлыклары турында әйтеп киттек инде. Тагын шуны гына өстисе кала, мондый төр сәүдә шактый озак яшәгән һәм, X—XI йөзләрдәге рәвешеннән әллә ни үзгәрмәгән килеш, берничә йөз ел дәвам иткән. Мәшһүр гарәп сәяхәтчеләре [[Әбү Хәмид әл-Гарнати|әл-Гарнатый]] белән [[Ибн Баттута]], болгарларда үзләре булып һәм аларның төньяк кабиләләре ([[visu]] һәм [[yura]]) белән мөнәсәбәтләре турында күп тапкырлар ишетеп, XII һәм XIV йөзләрдә дә шул ук алмашлы сәүдә ысулы яшәве хакында язып калдырганнар. Әл-Гарнатыйның болгарлар үз товарларына, мәсәлән, диңгез балыклары тоту өчен эшләгән ыргаклы сөңгеләр һәм кайбер башка тимер әйберләренә алмашка төньяк кешеләреннән «кеш тиресе алып кайтып гаять күп табыш җыялар» дигән сүзләре бу сәүдәнең файдалы булуын раслыйлар. Болгарлар, төрле сәбәпләр табып, Шәрык сәүдәгәрләрен төньякка үткәрмичә, йөз еллар буена шул табышлы сәүдәне үз кулларында юкка гына тотмаганнар, билгеле. Борынгы Болгарның якын күршеләре—[[Хәзәр каханлыгы]] һәм Киев Русе булган. Болгар үзенең оешу дәверендә Хәзәр иленә аерым бер бәйлелектә яшәгән, ләкин X йөзнең 60 нчы елларыннан, каханлык таркалганнан соң, ул Идел буенда бердәнбер феодаль дәүләт булып калган. Болгарның [[Киев Русе]] белән тышкы-сәяси мөнәсәбәтләре, аз-маз каршылыкларны исәпләмәгәндә, үзара татулыкка нигезләнгән булган. 985 елда Киев кенәзе Владимир үзенең гаскәр башы Добрыня белән Болгар иленә яуга барган. [[Славяннар]] болгарларны җиңгәннәр Һәм бәрелеш азагында солых төзелгән. Рус елъязмачылары теркәп калдырганча, шунда болгарлар: «Ташлар йөзеп йөреп, колмак суга бата башласа гына, безнең арада дуслык бетәр»,— дигәннәр, имеш. Бу аларның үз күршеләре белән ихлас күңелдән дус яшәргә теләгәнлекләрен күрсәтә. Һәм шуннан соң болгарлар белән борынгы руслар арасында берничә тапкыр сөйләшүләр булган, тынычлык килешүләре төзелгән. 1006 елда, мәсәлән, сәүдә килешүе ясалган, шуның нигезендә ике якның да сәүдәгәрләре Болгар һәм Русьның шәһәр һәм авылларында бернинди тоткарлыксыз алыш-биреш итәргә рөхсәт алганнар. Болгарларның, югарыда инде әйтелгәнчә, 1024 елда рус җиренә ачлык килгәч, русларга ярдәм итүләрен дә шундый ук дуслык гамәле дип карарга кирәк. ==Сәяси элемтәләре== Киев Русеның Идел Болгары белән сәяси мөнәсәбәте нигездә тынычлыкка корылган булса да, XII йөздә, үзәге Владимирга урнашкан Төньяк-Көнчыгыш Русе оешу белән, рус-болгар мөнәсәбәтләре тарихында яңа дәвер башланган. Атап әйткәндә, ул Андрей Боголюбский һәм аның варисларының Болгарга бер-бер артлы яуга чыгулары белән башланып киткән. Киев Русе шулай да Болгардан ерактарак яшәгән, аның сәяси үзәге Днепр буенда булган. Ә менә башка Русь, үзәге Югары Иделдә булган Төньяк- Көнчыгыш Русь барлыкка килгәч, көнчыгышка һәм көньякка таба юнәлештә, Иделдән Каспийга кадәр һәм шуннан бөтен Шәрык дөньясына юл бөтенләй диярлек ачылган. «Бөтенләй диярлек» дип әйтергә туры килә, чөнки бу юлда, Идел буйлап чак кына түбәндә, Шәрык капкасын ябып, Болгар дәүләте аркылы утырган. Менә шуңа күрә дә Боголюбский башлап җибәргән яулар Болгарга ябырылган. ===Хәрби бәрелешләре=== [[Bolğar-Rus kileşüläre|Болгар-Рус килешүләре]]нә аерым мәкаләсе быгышланган. 1172 елда болгар җирләренә Андрейның улы Мстислав җитәкчелегендә рус гаскәрләренең яңа һөҗүме ясала, аңа Мөрәм һәм Рязань кенәзләре дә кушыла. Болгарлар моңа 1209 һәм 1218 елларда Рязаньга һәм Устюгка яу җибәрү белән җавап кайтаралар. 1220 елда Ашлыга Святослав явы килә. 1221 елда килешү ясала, ә 1229 елда тынычлык солыхына имзалар куелып ныгытыла. Ике якның да сәүдәгәрләренә дәүләткә пошлина түләп тоткарлыксыз сәүдә итәргә ирек бирелә, сугыш әсирләре азат ителә һәм алда нинди дә булса аңлашылмаучылык чыккан очракларда мөнәсәбәтләрне уртак тырышлык белән җайга салырга дип килешенә. Шуңа өстәп 1229 елда, Русь илендә яңадан ачлык башлангач, икмәк белән тагын ярдәм итүне һәм бер елдан соң болгар осталарының, Юрьев шәһәренә барып, русларга искергән чиркәүләре урынына яңа чиркәү салып бирүләрен, төзелеш өчен ташны да үзләре алып баруларын әйтергә кирәк. Җыеп әйткәндә, тыныч мөнәсәбәтләрне саклау өчен әйбәт җирлек әзерләнә. Әмма бөтен Көнчыгыш Европаны монголларнын басып алуы аркасында бу ике илнең һәм ике халыкның язмышы башка төрлерәк юнәлеш ала. Болгар үз бәйсезлеген югалта һәм яңа дәүләт—Алтын Урдага кушыла, Русь иле дә Урдага буйсындырыла. ==Тарихи чыганаклар== X йөз башында яшәгән фарсы географы Ибне Рустәнең «Асыл хәзинәләр» китабыннан: Болгарлардагы азык-төлек, башка төрле байлык һәм аларның диннәре хакында «Болгарлар игенче халык, алар бодай, арпа, тары һәм башка төрле бөртекле ашлык үстерәләр. Аларның күпчелек өлеше ислам дине тота, авылларында мәчет һәм мәктәпләре, мөәзиннәре һәм имамнары бар. Ә мәҗүси булганнары һәр очраган таныш кешесе алдында башын түбән иеп исәнләшәләр... Аларның кием-салымы мөселманнарныкы кебек үк; зиратлары да нәкъ мөселманнардагыча. Аларның төп байлыгы — [[сусар]] тиресе. Аларда тәңкә акча сугу юк; [[сусар]] тиресе акча урынына йөри. Һәр тире ике дирһәм ярым тора. Түгәрәк, көмеш дирһәмнәр аларга алыш-биреш иткәндә мөселман илләреннән керә». Әхмәт ибне Фадланның «Рисалә»сеннән: Болгарларның гореф-гадәтләре, яшәү урыннары турында «Алар барчасы бүрек кия. Падиша атка атланып чыкканда берүзе була, беркемне ияртми һәм ялгызы гына йөри. Ул базар аша үткәндә һичкем утырып торырга тиеш түгел,— [һәркем] башлыгын сала һәм аны култык астына кыстыра. Падиша үтеп киткәч, янәдән бүрекләрен башларына кияләр. Падиша катына кергәндә дә нәкъ шулай ук, олысы вә кечесе, хәтта үзенең уллары һәм туганнары да, аңа караулары була, башлыкларын салып култыкларына тыгалар. Аннары [алар] падишага таба караган килеш иелеп алалар, аннары ул аларга утырырга кушканчы басып торуларында булалар, һәм аның каршысында утырган һәркем, тәртип кушканча, тезләнгән килеш утырып тора һәм кыстырган башлыгын күрсәтми һәм аның катыннан чыккач [кына] башына кия. Алар барчасы киез өйләрдә [торалар], тик аерма шунда гына, падишаның әрмән паласлары түшәлгән өенә бер меңләп һәм аннан да ишлерәк кеше сыя ала. Аның уртасында рум парчалары белән бизәлгән тәхет тора». XVIII йөз тарихчысы В. Н. Татищевның моңарчы сакланмаган рус елъязмасыннан күчереп алган тасвирламасыннан: Болгарлар белән руслар арасындагы сәүдә иреге турында «6514 (1006) ел. Күп бүләкләр белән [Идел] болгарлары килделәр, Идел һәм Ока буе шәһәрләрендә курыкмыйча сату итәргә Владимирдан рөхсәт сорадылар, аларга Владимир бик теләп ирек куйды. Һәм бөтен шәһәрләргә барырга, һәркайда һәм һәрни белән теләгәнчә сату итәргә аларга тамга салды, ә рус купецларына үзләренең наместникларыннан тамга алып курыкмыйча Болгарга сәүдәгә йөрергә боерды». ==Моны да карагыз== * [[Bolğar bizäleş sänğäte|Болгар сәнгате]] * [[Ağa bazar|Ага базар]] * [[Bolğar-Rus kileşüläre|Болгар-Рус килешүләре]] ==Тышкы сылтамалар== * [http://www.bolgar.info/ Болгар Дәүләте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260424190508/http://www.bolgar.info/ |date=2026-04-24 }} * * Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.{{Идел буе Болгары}} [[Төркем:Татарстан тарихы]] nnwkpy3kb1k1hb6xflclxsc2ls5vnli 0 55769 6026736 4129393 2026-09-06T00:52:24Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026736 wikitext text/x-wiki {{Татарстан тарихы}} ==Бөек Болгар Иле таркалышы== Риваятьтә [[Бөек Болгар]] Иленең салучы [[Кубрат]] улларыннан өчесенең исеме аталган: өлкәне—Батбай, икенчесе—[[Котраг]], өченчесе—[[Аспарух]] (ике кечесенең исемнәре күрсәтелмәгән). Хәзәрләр болгарларны торган саен кысрыклаганнар. ===Бөек Болгар Иле варислары: Дунай Болгариясе=== * Аспарух онагурлар кабиләсе белән көнбатышка таба күченеп киткән: башта Дунай елгасы тамагына барып утырган, монда аңа элегрәк аерылып киткән болгар кабиләләре—кутригурлар һәм бу якларга күптән түгелрәк төпләнгән славяннар килеп кушылганнар. Болгарларның куәтле сугышчан оешмасы славяннарны да үз эченә алган, һәм алар тиздән, куәтле берлеккә тупланып, Византиянең 50 меңле гаскәрен, ягъни шул чордагы иң зур даими армияне тар-мар иткәннәр. Бу хәл 679 елда булган, ике елдан соң, 681 елда, көнбатышта яңа болгар дәүләте—башкаласы Плиска шәһәре булган Дунай Болгариясе барлыкка килгән. ===Бөек Болгар Иле варислары: Кавказ болгарлары=== * Кубрат ханның өлкән улы Батбай Төньяк [[Кавказ]]да үз җирләрендә торып калган һәм хәзәрләргә буйсынган. Тора-бара аның җитәкчелегендәге болгарлар, ягъни кубан болгарлары, «кара болгарлар» дип атала башлаганнар. Бүген алар белән хәзерге карачайлар (карачалылар) һәм балкар халыкларын бәйлиләр. «Болгар» һәм «балкар» сүзләренең якынлыгына игътибар итегез. «Кара» сүзе гомумән төрки телле күп кенә халыкларга хас үзенчәлек. Ул аларның кара тутлы булуларыннан алынган. ===Бөек Болгар Иле варислары: Идел Болгарлары=== * Элегрәк елларда болгарларның [[Котраг]] җитәкчелегендәге өченче төркеме Кубрат үлгәннән соң Урта [[Идел]] буена киткән дип язалар иде. Ләкин андый ханзадәнең булмавы, ә котраглар кабиләсе генә яшәве фәндә исбатланды инде. Шуның өстенә, археологик тикшеренүләр күрсәткәнчә, Татарстан якларына болгарлар VII гасыр уртасындагы ук килеп чыкмаганнар әле. [[Азак]] буенда һәм шул тирә төбәкләрдә калган болгарлар хәзәр кабиләләре союзына кергәннәр һәм алар белән, аерата аланнар белән берлектә, югарыда әйтелгән Салты-Маяк археологик культурасын барлыкка китергәннәр һәм VIII йөз азагына тикле диярлек шунда яшәгәннәр. ==Идел буе Болгары дәүләте нигез салу== Шулай итеп, болгарларның бер өлеше Урта Идел буена килеп чыккан. ===Күченү сәбәпләре=== Болгарларны, урыннарыннан кубып, Идел буйлап югары күтәрелергә һәм үзләренең элекке дала киңлекләрен урман-далаларга алыштырырга нәрсә мәҗбүр иткән? Бу хакта кызыклы фикерләр яши. Мәсәлән, С. А. Плетнева болгарларның күченүен яһүд диненә мәҗбүр итү һәм шул сәбәпле Хәзәр каханлыгында ыгы-зыгылар кубу белән бәйләп карый. Мондый сәбәп чынлап та нигезле булырга мөмкин. ===Кабиләләр=== [[Болгарлар]] Урта Иделгә берничә кабилә бергә җыелып килгәннәр. Икенче төрле әйткәндә, чын болгарлар белән бергә [[барсиллар]] да, [[бәрәнҗәрләр]] дә, [[суарлар|савирлар]] да булган. Тик X йөзнең тарихи чыганакларында бу кабиләләр яңа җирдә чак кына башкачарак аталганнар — бирсула, бәрәнҗәрләр һәм суарлар дип йөртелгәннәр. Соңгылары — суарлар хакында төрле фикерләр яши: күпчелек тикшеренүчеләр аларны нәкъ шул күченеп килгән савирлар дип саныйлар, ә кайбер тарихчылар суарлар бөтенләй башка кабилә кешеләре булган дигән фикер әйтәләр. Әлбәттә, Урта Идел буена югарыда аталган кабиләләр берсе дә калмыйча күченеп утырган дип булмый. Күпчелек савирлар, барсиллар, бәләнҗәрләр туган илләрендә утырып калганнар, [[Хәзәр каһанлыгы]] халкының зур өлешен тәшкил иткәннәр. ===Тарихи истәлекләр=== Татарстан җирендә элгәреге болгарларның каберлекләре Тәтеш районының [[Олы Тархан]], Спас районының [[Тәнки]] һәм Алексеевски районының [[Зур Тигәнәле]] авылы, шулай ук [[Сембер өлкәсе]]нең Кайбелы авылы янында табылдылар. Олы Тархан һәм Кайбелы каберлекләре чын Салты-Маяк культурасы истәлекләре булып исәпләнәләр, ә Тәнки каберлегендә, борынгы болгарлык билгеләре белән бергә, көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыштан килгән икенче кабиләләрдән калган әйберләр дә табылды. Бу табылдыклар Урал арты халкының угыр төркеменә хас. Гомумән, [[угырлар]] һуннар яулары чорында төрки дөньяга ныграк сыенганнар. Нәкъ менә һуннар, көнбатышка таба хәрәкәт иткәндә, үзләре белән Көнбатыш Себер һәм Көньяк Уралдагы угыр кабиләләрен ияртеп алып килгәннәр. Шуңа күрә угырлар, һуннар урдасына кушылгач һәм шуннан соң Идел-Урал төбәгендә борынгы төркиләр арасында яшәгәндә дә, бик нык төркиләшкәннәр. Төньякта яңа болгар дәүләте халкының оешуында аларның катнашы ярыйсы ук көчле булган. Менә шушы хәл Тәнки һәм шулай ук Зур Тигәнәле каберлекләре материалларында ачык күренә дә инде. ==Этник төркемнәр== Урта Иделдә бу борынгы чорда ук, болгар кабиләләреннән тыш, башка этник төркемнәр дә яшәгән. Алар арасында Урал буеның төркиләшкән угорлары һәм Урал аръягы-Арал буеның бераз соңрак яшәгән угыз-кыпчак кабиләләре дә булган. Алай гына да түгел. Без югарыда күреп үткәнчә, бу якларда болгарлар килгәнче үк төрки телле башка төркемнәр яшәгәннәр.Әмма барлык бу кабиләләр өчен бер уртаклык бар—алар барысы да борынгы төркиләр, бөтенесе дә диярлек чыгышлары һәм монда килеп утырулары белән теге яки бу дәрәҗәдә һуннарга бәйле. Әлбәттә, борынгы Татарстанда һәм күрше районнарда, югарыда әйтелгәнчә, җирле кабиләләр—фин кабиләләре дә яшәгән. Болгарларга кадәрге һәм болгар чорындагы төрки телле халыклар, монда урнашкач, алар белән киң этник һәм мәтдә элемтәләргә кергәннәр. ==Мәҗүсилек== Бер үк вакытта шуны да истә тотарга кирәк, бу кабиләләр һәм кавемнәр бердәм, көчле идарәле, ныклы бер союзга тупланмаган булганнар әле. Җитмәсә, бу чорда аларның нинди дә булса бердә дине дә булмаган, алар барыбер әле [[мәҗүсилек|мәҗүсиләр]] булып калганнар, һәр кабилә иске [[йола]] нигезендә үз тотемына табынуын дәвам иткән. ==Ислам дине== Дөрес, болгар җәмгыятендә Урта Азиядән кабул иткән ислам диненең беренче яралгылары күренә башлаган Мәсәлән, тарихта мәгълүм беренче болгар бие Алмас мөселман булган. Болгарларның кайсыдыр бер өлеше көньякта хәзәрләр арасында яшәгән чорда бу яңа дин белән танышкан. Ләкин барлыкка килгән идарәче сыйныфларның хакимиятен ныгыту, патшаның дәрәҗәсен күтәрү, ниһаять, болгар ыруын һәм башка кабиләләрне бер гомуми сыйнфый дин, бердәм идеология җирлегендә аерым бер дәүләткә тәмам берләштерү өчен ислам динен бөтен халыкның кабул итүе кирәк була. Ә моны дөньядагы барлык мөселманнарның башлыгына мөрәҗәгать итеп кенә эшләргә мөмкин. ===Идел буе Болгары дәүләтенең берләштерү === {{seealso|Мөэмин ибн Әхмәд|Суар бәклеге}} [[Алмыш]] габбәсиләр чоры [[Гарәп хәлифәлеге]] башкаласы [[Багдад]]тагы [[хәлифә]]гә илчеләр җибәреп, үз илендә ислам тәртипләрен урнаштыруда ярдәм итү һәм болгарларга мөселман динен өйрәтү өчен үзенә [[фикһ]]—[[шәригать]] хокукларын яхшы белүче кеше җибәрүне үтенгән. ===Багдаттан килгән Илчелеге=== [[Файл:Bulgarlar1.jpg|right|300px|thumb|Болгарга Илчелек килүе]] Болгар биенең үтенече канәгатьләндерелгән: 922 елда Багдадтан Урта Азия аша болгарларга илче Сусан әр-Расси һәм илчелекнең сәркатибе Әхмәт ибне Фадлан җитәкчелегендәге вәкиллек килеп җиткән. Нәкъ менә илчелекнең асылда төп вазифасын үтәүче Ибне Фадлан Багдадка әйләнеп кайтканнан соң үзенең «Рисалә»сен язган. (Рисалә—берәр мәкалә, кечерәк китап дигән сүз.) Илчелек борынгы болгарлар иленә һиҗри белән 310 елның 121 мөхәррәмендә аяк баса. Бу безнеңчә ел исәбе белән 922 елның 12 маена туры килә. Болгар патшасы Алмас (Ибне Фадлан аны, дәүләт башлыгы буларак, «мәлик» дип атый, гарәпчә патша дигән сүз) илчелекне ифрат зур тантана белән кабул иткән. Гарәпләр аңа кыйммәт бүләкләр һәм хәлифәнең яклавы билгесе итеп дәүләт байрагы тапшырганнар. Берничә көннән, җомга көнне, тантаналы төстә гыйбадәт кылганнар, хөтбә, ягъни җомга намазы укыганнар. Мөселман динен тотуда ул гаять зур йола булып санала. ===Ислам динен кабул итүнең игълан итү=== {{seealso|Идел буе Болгары дәүләтенең Ислам динен кабул итүе}} Ике айдан соң, бөтен болгар халкы корылтаен җыеп, шул ук Багдад илчеләре алдында Алмас исламны кабул итүне рәсми төстә бөтен халык исеменнән игълан иткән. Шул рәвешчә, дәүләт дине итеп исламны кабул итү болгар һәм аларга кардәш кабиләләрне берләштерүне төгәлләр чоры, төньякта болгарларның үзәкләштерелгән яңа дәүләтенең—Идел Болгарының тәмам оешып җитү вакыты булып санала. ==Идел буе Болгары хәкимнәре исемлеге== {{Идел буе Болгары хәкимнәре}} ==Моны да карагыз== * [[Bolğar bizäleş sänğäte|Болгар сәнгате]] * [[Ağa bazar|Ага базар]] * [[Bolğar-Rus kileşüläre|Болгар-Рус килешүләре]] ==Тышкы сылтамалар== * [http://www.bolgar.info/ Болгар Дәүләте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260424190508/http://www.bolgar.info/ |date=2026-04-24 }} * Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.{{Идел буе Болгары}} [[Төркем:Татарстан тарихы]] k9bvwmhpqc4sudqo5m83gkfgia7014h 0 55793 6026737 4129394 2026-09-06T00:52:36Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026737 wikitext text/x-wiki {{Татарстан тарихы}} '''Идел буе Болгары шәһәрләре''' [[Болгар дәүләте]]­нең төрле төбәкләренә таралып утырган [[шәһәрлек]]ләрнең саны 180 гә җитә. Алар арасында мәй­даны 2—3 гектардан артмаган хәрби ныгытмалар да, бай җир биләүче [[феодал]]лар яшәгән замоклар булган. Чын шәһәр — ул территориясе көчле ныгытмалар белән әйләнде­реп алынган, ә халкы күбесенчә һөнәрчелек һәм сәүдә белән шө­гыльләнә торган эре торак уры­ны. Аларның мәйданы берничә дистә, кайбер чакта хәтта йөзәр гектарга җиткән.Шәһәр үзәген­дә ([[кала]]да) гадәттә дәүләт идарә­се, югары катлау кешеләре, бай сәүдәгәрләр яшәгән. Шунда ук шаулап торган базарлар, якын-ти­рәдә мәчет-мәдрәсәләр урнашкан, Һөнәрчелек остаханәләре исә, үз­ләре бер бистә булып, шәһәр читендәрәк тупланганнар. [[Болгар дәүләте|Болгар]] шәһәрләре моннан [[1000 ел]] элегрәк, 10—11нче гасырлар­да барлыкка киләләр. Аларның үсү һәм чәчәк ату чоры 12нче гасырга һәм 13нче гасыр башла­рына туры килә. Хәзер инде кү­бесенең чын исемнәрен дә билгесез. Кайбер тарихи язмаларда гына сакла­нып калган шәһәр исемнәре дә бар: [[Болгар]], [[Биләр]], [[Суар]], [[Ашлы]], [[Җүкәтау]], [[Кашан]], [[Тубылгытау]]. 10—13нче гасырларда [[Болгар дәүләте]]ндә тагын бик күп эре-вак шәһәрләр булган. [[Спас районы|Спас райо­ны]]ның [[Балымер]], [[Әлки районы]]ның [[Иске Нократ]], [[Иске Камка]], [[Алексеевск районы|Алек­сеев районы]]ның [[Войкино]], [[Ромодан]], [[Тәтеш районы]]ның [[Хулаш]] авыллары янында һәм башка күп кенә урыннарда болгар шәһәрлек­ләре бар. ==Беренче шәһәрләр== [[Идел]] Болгарында беренче шәһәрләр X йөзнең 20 нче еллары башында күренә башлый. Бу хәл элекке ярымкүчмә тормыштан утраклашып көн итүгә күчү белән бәйле. Беренче болгар шәһәрләренең үсеп чыгуы ислам кабул итү чорына туры килә. Бу — очраклылык түгел, ә законлы тарихи процесс. Нәкъ менә дөньяның иң куәтле диннәре, шул исәптән исламның таралуы шәһәрләр барлыкка килү, цивилизация үсеше белән бәйле. Болгарда да шулай булган. Бу дәүләттә беренче шәһәрләр үсеп чыгу белән бергә болгарларның үз акчаларын сугу да башланган. ==[[Болгар]] һәм [[Суар]]: иң мөһим шәһәрләр== [[Файл:Urmanche Aga-bazar.jpg|right|300px|thumb|Ага Базар ([[Бакый Урманче]] рәсеме, 1970)]] Урта гасырларның гарәп-фарсы тарихи чыганаклары X йөзнең 20 нче елларыннан ике болгар шәһәрен — [[Болгар]] белән [[Суар]]ны телгә ала башлыйлар. Бу ике шәһәр, бер-берсен тулыландыргандай, еш кына янәшә куеп йөртелә, һәм аларның тарихи язмышлары да, аеруча X—XI йөзләрдә, охшаш булган. Хәзер, вакыт эзлеклелеген саклап, шул чыганакларның иң билгелеләренә мөрәҗәгать итеп карыйк. Монголларга кадәрге чорны чагылдырган рус елъязмаларында шәһәр буларак Болгар исеме очрамый («Бөек Болгар» билгеләмәсе беренче тапкыр XIV йөз азагында барлыкка килә—ул турыда [[Алтын Урда]] хакындагы бүлектә сөйләрбез). «Болгар» сүзе [[Алтын Урда]]га хәтле чорда гомумән болгар җире атамасы буларак кына кулланыла. Ә борынгы Болгарны 1164 елда Төньяк-Көнчыгыш Русь кенәзенең Идел Болгарына явы уңаеннан елъязмада телгә алынган Бряхимов (Ибраһим) шәһәре итеп карау гадәткә кереп киткән. Димәк, [[Болгар]] әле ул вакытта башкала булган. Ул XII йөзнең беренче яртысында да шулай булып калган; һәрхәлдә, әл-Җәвалики һәм [[Әбү Хәмид әл-Гарнати|әл-Гарнатый]] аны илнең баш шәһәре итеп язганнар, алар шул шәһәрдә тукталганнар да. Болгарның тарихка кереп калган икенче зур шәһәре [[Суар]] булган. ==Тәнкәләр== Бу ике шәһәр хакындагы төп мәгълүматлар безгә билгеле инде. Тагын икенче төр чыганаклар—нумизматика материаллары, ягъни борынгы акчалар сезне кызыксындырмый калмас. Мәгълүм булганча, [[Урта Азия]]дә Саманилар идарә иткән чорда (IX—X йөзләрдә) Европа белән Азия арасында сәүдә багланышларында гарәп дирһәмнәре—куфи көмеш тәңкәләре зур урын тоткан. X йөзнең 20 нче елларыннан башлап болгарлар, саманиларга охшатып, үз идарәчеләре исеменнән, тик елларын һәм Урта Азия шәһәрләренең исемнәрен куеп, акчалар сугарга өйрәнгәннәр. ===Әмирләр исемнәре=== Мәсәлән, Микаил ибне Җәгъфәр атлы болгар әмире исеменнән сугылган, ләкин Сәмәрканд, Шаш (Ташкент), шулай ук Фарсының, ягъни Иранның Бәлх, Нисабур шәһәрләренең исемнәре куелган акчалар йөрүе билгеле. Әмма озак та үтмәстән Болгарда, үз шәһәрләрен күрсәтеп, күпләп үз акчаларын сугу башланган. Мәсәлән, 931, 948—959 елларда Насыйр ибне Әхмәт һәм Талиб исеменнән сугылган акчалар мәгълүм. Талибның соңрак идарә иткән улы Мөэмин бер үк вакытта Суарда да, Болгарда да акча суккан. Аның 976 елда суккан тәңкәләре табылды. Тик шуннан соң, 980 елга кадәр, акча сугу бүтән Мөэмин—Ибне Хәсән исеменнән бары Болгарда гына алып барылган. ==Болгар шәһәре — Дәүләт башкаласы== [[Файл:Rodionov Aga-bazar.jpg|right|300px|thumb|Ага Базар (Родионов рәсеме, 1981)]] Әлеге хәл Суарның бу вакытка, элекке сәяси куәтен югалтып, илнең башкаласы булган шәһре Болгарга тулысынча буйсынуын күрсәтеп тора. Шунысын да әйтергә кирәк, болгар акчаларының таралыш географиясе бик зур булган. Бай хәзинәләр эчендә алар бер-бер артлы Югары Идел буенда, Новгород һәм Псков җирләрендә, Балтыйк буенда, Скандинавия илләрендә һәм хәтта Даниядә табылды (Даниядә табылганы—Суар тәңкәсе). XI йөздә Суар ике күренекле чыганакта телгә алына. Урта Азиянең атаклы төрки тел галиме һәм географ Мәхмүт Кашгарый үзенең мәшһүр «Дөнья картасы» дигән хезмәтендә шулай ук Болгар Һәм Суар шәһәрләрен билгеләп куйган. Ләкин ул Суар шәһәрен ялгыш Каспий диңгезе буендагы Саксын шәһәре белән бутаган, чөнки аңа үзенә бу шәһәрләрне күрергә туры килмәгән була. Ә менә икенче бер авторның, әл-Мәрвәзинең, мәгълүматлары бик кыйммәтле: «Аларның (болгарларның) ике шәһәре бар. Шуларның берсе Суар дип йөртелә, ә икенчесе Болгар дип атала; ике шәһәр арасы—бик куе әрәмәләргә төренгән елга яры буйлап ике көнлек юл. Алар анда дошманнарыннан саклану өчен ныгытмалар төзеп урнашканнар». Бу хәбәр [[Болгар]] һәм [[Суар]] шәһәрлекләре калдыкларының бүгенге топографиясенә гаҗәеп туры килә. ==[[Суар]] шәһәре== Атаклы совет археологы, болгар тарихы белгече профессор А. П. Смирновның 1930 нчы елларда [[Суар]] урынында алып барган казу эшләре нәтиҗәсендә бик кыйммәтле мәгълүматлар тупланды. Эшнең башында ук тикшеренүчеләр уңышка юлыга: алар шәһәрлек уртасында бер бик зур кирпеч корылма калдыгына килеп чыгалар— анда бер бай түрәнең таш сарае булганлыгы ачыклана. Сарай ике катлы булган, үзәктән ягып җылытылган. Бинаның алды бик матур итеп, бизәкләп эшләнгән булган, уң якта манара калкып торган. Сарай таш [[стена]] белән әйләндереп алынган, ишек алдына да таш түшәлгән. Бу сарай X—XI йөзләрдә төзелеп, монголлар явы вакытында җимерелгән, әмма тиздән янәдән торгызылган һәм XIV йөздә, шәһәр белән бергә, яшәүдән туктаган. Шул ук казулар нәтиҗәсендә, фәндә беренче тапкыр буларак, болгар шәһәрләренең хәрби ныгытмаларын күзалларлык бай археологик мәгълүмат тупланды. Безнең көннәргә кадәр сакланган урлар (валлар) өстенә ике рәт биек имән кура, ягъни ныгытма эшләнгән, рәтләр арасына ныклык өчен балчык төеп тутырылган. Бөтен кура буйлап, бер-берсеннән аткан ук очып җитәрлек ераклыкта аралар калдырып, хәрби машлар тезелеп киткән. Тышкы яктан тирән чокыр казылып, аңа су тутырылган һәм аның төбеннән очлы казык-бүрәнәләр тырпаеп торган. Чокыр артында тагын бер ур сузылган булган, аның өстендә шулай ук очлы имән бүрәнәләрдән койма торгызылган. Бөтен кура өстендә сөңгеләр, еракка ата торган җәя һәм уклар белән коралланган сакчылар басып торган. Менә шушы көчле ныгытма урта гасыр шәһәре булган [[Суар]]ны төрле һөҗүмнәрдән саклап килгән. ==[[Bilärlär|Бүләр]] — яңа Дәүләт башкаласы== Рус елъязмаларда Олуг шәһәрне («Великий город») Черемисан елгасы буенда итеп күрсәтәләр. Әлеге елга—Кече Чирмешән, ә аның сул ягында бүгенге көнгә кадәр сакланган Биләр шәһәрлеге—Олуг шәһәр дип йөртелгән тарихи Бүләр шәһәре була инде. Аның беренче тапкыр 1164 елда телгә алынуы һич тә очраклы түгел, нәкъ менә шул чакларда халыкара хәлләр киеренкеләнеп китә, көнбатыштан үзсүзле һәм рәхимсез кенәз Андрей Боголюбский җитәкчелегендә походлар башлана. Көнбатыштан һөҗүмнәр ешаю аркасында [[Идел]] һәм [[Чулман|Кама]] буйлары куркыныч урыннарга әйләнгән. Болгарның бу ике елга кушылган җирдәге элекке башкаласы илнең эченәрәк—ераграк һәм тынычрак булган Чирмешән буена күчерелгән. Хәер, бу турыда бер генә чыганакта да берни дә язылмаган. Шул чордан башлап Идел Болгары тарихына башкала дәрәҗәсен гәүдәләндереп «Олуг» дип аталган шәһәр килеп өстәлгәнгә күрә фараз кылып әйтү генә бу. Югарыда китерелгән вакыйгалардан соң рус елъязмаларында Олуг шәһәр тагын берничә тапкыр телгә алынган: 1220 елда кенәз Святославның болгар шәһәре Ашлыга яу чыгуы, монголларның 1232 елда Болгарга беренче тапкыр һөҗүм ясап караулары турында язганда һәм, ниһаять, 1236 елда монгол гаскәренең Идел Болгарына һөҗүм итүен, «шөһрәтле Олуг болгар каласы»ның басып алынуын сурәтләгәндә. Шул вакытта шәһәр җимерелгән, әмма яшәүдән туктамаган. Алтын Урда чорында башка шәһәрләр шикелле торгызылып, акча сугу үзәгенә әверелсә дә, ул инде үзенең электәге куәтен югалткан. Хәзерге Биләр төбәгендә, ягъни Бүләр шәһәре урынында һәм шул тирәләрдә табылган тәңкәләрнең иң соңыннан сугылганы 1431 елга карый. Күп еллардан соң, Казан ханлыгы басып алынуга йөз ел чамасы вакыт үткәч, борынгы Бүләр урынына рус укчылары («стрелецлар») килеп утырган. Борынгы шәһәр истәлегенә бераз гына үзгәртелеп [[Биләр]] (русча Биляр) дип исемләнгән рус авылы үсеп чыккан. Республикабызның хәзерге Алексеевский районындагы бу авыл борынгы кала урынының бер өлешен биләп тора. ==[[Кашан]] һәм [[Җүкәтау]] шәһәрләре== [[Кашан]] шәһәре Каманың уң ягындагы бер билек-кенәзлекнең үзәге булган. Бу шәһәрнең монголларга кадәрге чоры хакында тарихи мәгълүматлар сакланмаган булса да (алар [[Алтын Урда]] чорына карый), археологик материаллар аның төньяк төбәктә бик әһәмиятле мәдәният һәм сәүдә үзәге булганлыгын раслыйлар. Кама буйлап чак югары, аның сулъяк биек яры өстенда [[Җүкәтау]] (Юкәтау) шәһәре утырган. Аның турындагы тарихи мәгълүматлар шулай ук Алтын Урда чорына караса да, археологик яктан Җүкәтау элегрәк чорга барып тоташа. ==Тубылгытау, Төрек, Тукчын һәм Нократ шәһәрләре== Идел Болгарының көнчыгыштагы шундый үзәкләреннән берсе итеп Шушма елгасы буена урнашкан Тубылгытау шәһәрен дә атарга кирәк. Алтын Урдага кадәрге шәһәрләр арасында Кама аръягында Болгар дәүләтенең үзәк өлешендәге Төрек, Тукчын һәм Нократ шәһәрләренең булганлыгы да мәгълүм. ==[[Алабуга]] шәһәре== [[Файл:Yelabuga Medieval tower.jpg|right|300px|thumb|Изге Манара («Шәйтан каласы»)]] Хәзерге Алабуганың көнбатышында, биек яр өстендә «Шәйтан каласы» дигән сәер исем белән атала торган шәһәрлек калдыгын, бәлкем, яхшы беләләрдер. Бик күп риваятьләр сөйлиләр бу шәһәр хакында. Менә шуларның берсе: {{цитата|автор= |...Биек тау башындагы иске шәһәрдә бер ялгызы «шәйтан» яшәгән (христиан рухание мөселман изгесен кимсетеп шулай дип атаган). Борынгы болгарлар шунда гыйбадәт кылырга йөргәннәр намаз укыганнар. Соңрак «Шәйтан» янына Казан кешеләре дә килә башлаганнар, хәлләрен җиңеләйтүдә ярдәм сораганнар. «Шәйтан» ярдәмен кызганмаган, кешеләрне төрле бәлаләрдән коткарган. Көннәрдән бер көнне, кяферләр белән сугыш башлангач, Казан сәете әлеге шәһәрчекнең хуҗасына килеп, изге сугышка фатиха бирүен сораган. «Шәйтан» ун көн буена намаз укыган, унберенче көнне мөнбәрдән тавыш биргән: «Мин сезгә, шәфкать ияләре, ярдәм итә алмыйм инде. Пәриләр мине моннан куалар. Мин моннан барып җиткесез ерак җирләргә мәңгелеккә китәм». Шәһәр эченнән кара төтен ургылган, өермәләнеп күккә күтәрелгән, шул төтен эченнән галәмәт зур елан килеп чыккан һәм ут булып көнбатышка атылган...}} Бу риваять Казан ханлыгын җимергәннән соң бер рус рухание язып калдырган «Казан тарихы» дигән елъязмада китерелә. Аның язуына караганда, Казанны басып алганчы ул анда 20 ел яшәгән булган. Шунда әлеге риваятьне язып алган. «Казан тарихы» аша риваять руслар арасына да таралган. Шуңа күрә алар шәһәрлекне үзләренчә «Шәйтан каласы» дип атаганнар. ==Казан шәһәре== Казан шәһәре 1000 елда тирәсендә сәүдә һәм хәрби ныгытма буларак нигезләнгән иде. Болгарлар төньяк чикларе яклау өчен Идел һәм Казансу елгалары кисешендә әһәмиятле Камай һәм Казан кирмәннәре салганнар. Төп мәкалә [[Казан]]. ==Идел буе Болгары шәһәрләренең саны== Бүгенге көнгә Урта Идел буендагы урта гасыр шәһәрлекләренең җыелма исемлеген төзү тәмамланды. Бу тарихи-археологик җыелма 161 истәлектән тора. Алар өч төркемгә бүленәләр: 38 шәһәрлек—элекке шәһәр яки шәһәр кремле калдыклары, 73 феодал кирмәне, 39 хәрби ныгытма-крепость (мәгълүматлар тулы булмау сәбәпле 11 истәлекнең билгеләмәсе ачыкланмаган). Дөрес, барлык бу шәһәрләр, кирмәннәр һәм ныгытмалар борынгы Болгар чорына гына карамый. Аларның байтагы Алтын Урда чорында да яшәвен дәвам иттергән, шәһәрләрнең бер өлеше Алтын Урда дәверендә барлыкка килгән, Казан ханлыгы чорына кагылышлы шәһәрләр дә юк түгел. Болгар дәүләтендә шәһәрләрдән тыш бик күп авыллар да булган. Бүгенге көнгә 900 дән артык авыл урыны билгеле. Аларның кайберләре шәһәр кремле ныгытмасыннан тышта, бистә сыйфатында барлыкка килгән. Әмма күбесе мөстәкыйль авыллар булып утырган. Кайберләре бик зур булган, 80—100 гектарга якын җир биләгән, ә күпчелегенең мәйданы 3—6 гектардан артмаган. Андый авыллар уртача 20—40 йорттан торгандыр. Югарыда әйтелгән 900 дән артык авылның өчтән икесе Болгар чорына карый, башкалары, кайбер шәһәрләр шикелле үк, соңгырак дәвердә—Алтын Урда һәм Казан ханлыгы чорында барлыкка килгәннәр. == Чыганаклар == *[http://tatar.org.ru/kurs/5-6-tarih/cyr_42.php Татарстан тарихыннан хикәяләр. Даулатшин Г.М., Хужин Ф.Ш., Измайлов И.Л.]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Моны да карагыз== * [[Bolğar bizäleş sänğäte|Болгар сәнгате]] * [[Ağa bazar|Ага базар]] * [[Bolğar-Rus kileşüläre|Болгар-Рус килешүләре]] * [[Идел Болгары тышкы элемтәләре]] {| align=center class=toccolours style="text-align: center; width: 100%; font-size: 125%; clear:both; margin:0.75em auto" | style="width:22px" | | ''Bu mäqälä latin älifbasında: [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/{{{мәкалә исеме (кириллица)|Идел_буе_Болгары_шәһәрләре}}} {{{мәкалә исеме (латиница)|İdel buyı Bolğarı şähärläre}}}]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. |} ==Тышкы сылтамалар== * [http://www.bolgar.info/ Болгар Дәүләте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260424190508/http://www.bolgar.info/ |date=2026-04-24 }} * Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2. * Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986. {{Идел буе Болгары}} [[Төркем:Татарстан тарихы]] [[Төркем:Идел буе Болгары]] 5bm4v2z2yxh6656m5jtvt34dm1ucsjy 0 55918 6026750 5742749 2026-09-06T07:25:13Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026750 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ф.Халиков.-Казань-16-века.jpg|right|350px|thumb|Казан, 16 гасыр (Ф. Хәликов рәсеме)]] [[Файл:Kazan Khanate map Tatar.svg|right|350px|thumb|Казан ханлыгының хәритәсе]] '''Казан ханлыгы мәдәнияте''' - XV-XVI гасырларда [[Казан ханлыгы]]нда [[Идел буе Болгары]] һәм [[Алтын Урда]] мәдәниятләре нигезендә үсеш алган [[татар]] монументаль [[мигъмарият]]е, бизәк ясау сәнгате, зәркән сәнгате, [[шигърият]], [[мәгариф]], җыр сәнгате, халык аваз иҗаты. Казан ханлыгы мәдәниятенең мирасы заманча [[Татарстан]]да гына түгел, ә бөтен элекке Алтын Урда җирләрендә йогынты ясаган. {{Татарстан тарихы}} ==Төзелеш эше һәм архитектура== [[Казан ханлыгы]]нда, беренче нәүбәттә аның башкаласы Казанда, төзелеш эше һәм архитектура, шул исәптән монументаль мигмарият зур үсеш алган. Бу шул заманның шаһитлары, XVI йөз уртасында язылган исәп-теркәү кенәгәләре мәгълүматлары, [[Казан]] кремлендә сакланып калган кайбер күренекле архитектура истәлекләре, шулай ук археологик тикшерүләр вакытында табылган борынгы корылмаларның нигезләре белән яхшы раслана. Кенәз А. Курбский хан сарае турында: {{цитата|автор=|...ул гаять нык, таштан салынган пулатлар һәм мәчетләр уртасында утыра }},— дип язган. Татар архитектурасының күренекле тарихчысы, сәнгать фәннәре докторы Ф. X. Вәлиев аның күп санлы колонналар өстенә эшләнгән озын балконлы, Кырым һәм Төркиянең шул заман корылмаларына охшаш ике катлы бина булганлыгын фараз итә. А. Курбскийның «таштан салынган» «бик биек» мәчетләр, ягъни бик биек манаралы мәчетләр турында, анда татарларның үлгән «патшалары»—ханнары күмелгән булуы хакында язган сүзләре күпләргә билгеле. Ә «Казан тарихы»ның авторы, атаклы карачы-би Нурали Шырын төзеткән «Мурали мәчете»нең (анда аталганча) эчке җиһазларын тасвирлап: «падишаларының кыйммәтле [[энҗе]] һәм асылташлар ябыштырылган табутлары»,—дип язган. ===Нурали мәчете һәм Хан сарае=== [[Файл:Moscow July 2011-4a.jpg|right|thumb|Татар гөмбәзле Василий Блаженный чиркәве]] [[1563]]—1568 еллардагы исәп кенәгәләрендә кирмән эчендә Казанны басып алу вакытында җимерелүдән исән калган берничә мәчет булганлыгы теркәп куелган. Алар арасында Нурали мәчете һәм Хан сарае янындагы мәчет тә бар. Сарай янындагы сигез манаралы мәчет, күрәсең, Җамигъ мәчет булгандыр. Шундый мәчет турында, үзе белгән ниндидер милли чыганакларга таянып, узган йөзнең атаклы татар тарихчысы [[Мәрҗани]] язган. Казанның күренекле тарихчысы [[Михаил Худяков]] та бик әһәмиятле фикер әйтеп калдырган. Аныңча, әлеге мәчет [[Мәскәү]]нең [[Кызыл мәйдан]]ында Казанны басып алу хөрмәтенә 1555—1560 елларда төзелгән ''Василий Блаженный чиркәвенә үрнәк булган''. Бу чиркәүнең тугызынчы, үзәк гөмбәзе, башка сигезеннән югары күтәрелеп, тәренең айны — 1552 елда русларның татарларны җиңүен символлаштырып тора. Хәтта Казанның Җамигъ мәчетеннән сүтелгән сигез гөмбәзнең шул чакта унике олауга төяп Мәскәүгә озатылуы хакында да мәгълүматлар бар. ===Көрәеш бистәсе һәм Нурали Шырын пулаты=== Кирмәндә генә түгел, ә шәһәрнең үзендә дә һәм аның читтәге бистәләрендә дә, мәсәлән, Көрәеш бистәсендә, хәтта Казан арты авылларында да таш мәчетләр булган. Кайбер исәп кенәгәләренең мәгълүматлары һәм шул корылмаларның бераз соңрак төшерелгән сурәтләре моны раслый. Хан сарае һәм мәчетләрдән тыш, аеруча Казан кремлендә, кирпеч вә таштан салынган тагын башка корылмалар да булганлыгы мәгълүм. Чыганакларда, мәсәлән, пулатлар, ягъни сарайлар, шул исәптән Нурали Шырын пулаты бик еш телгә алына. ===[[Сөембикә манарасы]]=== [[Файл:Soyembika3.JPG|right|thumb|[[Сөембикә манарасы]]]] [[Файл:Torbase.JPG|right|300px|thumb|Казан ханнары төрбәсе]] [[Файл:Muhamed amin.jpg|right|350px|thumb|Мөххәммәд Әмин хан, шәгыйрь, төзүче, гаскәри]] Казан кремле эчендә сакланып калган атаклы Сөембикә манарасы Казан ханлыгы чорындагы корылмаларның күренекле һәйкәле булып тора. [[Сөембикә манарасы]]ның теге яки бу заманда төзелүен раслый торган, русчамы, татарчамы язылган нинди дә булса документ яисә башка төрле материал юк. Татарча язылганнары шуның өчен юк, чөнки Казан ханлыгы архивы Мәскәүгә алып кителгән һәм аның язмышы бүгенгәчә билгеле түгел. Рус чыганакларында да бу манараның шул рус чорында, ягъни XVI—XVIII йөзләрдә төзелүе турында берни дә язылмаган, ә бит ул дәвердә [[Казан]]да төзелгән истәлекле рус корылмалары турында төгәл мәгълүматлар бар, әйтик, [[Ару хәбәр чиркәве (Казан кремле)|{{коммент|Ару хәбәр|Благовещение}} чиркәве]], [[Спас манарасы (Казан кремле)|Спас манарасы]] һәм кремльнең башка объектлары (XVI йөзнең икенче яртысы), Дряблов йорты (XVII йөз), Петр-Павел соборы (XVIII йөз). Әгәр Сөембикә манарасы да шул заманнарда төзелгән булса, ул да әле саналган истәлекләр кебек үк еллары яки гасырлары белән билгеле булыр иде. Шунысын да истә тотарга кирәк, Казандагы әлеге иң биек һәм мәһабәт корылма руслар идарә иткән теге яки бу чорда төзелгән булса, җәмәгатьчелек моны игътибарсыз калдырмаган булыр иде. Әмма руслар аны беркайчан да үзләренеке дип санамаганнар, аның турында җырлар, риваятьләр чыгармаганнар һәм аңа беркайчан да табынмаганнар. Узган йөздәге рус тарихчы галимнәренең тулы бер төркеме һәм христиан дине руханилары, мәсәлән, [[Капитон Невоструев|К. И. Невоструев,]] [[Сергей Шпилевский|С. М. Шпилевский]], М. Н. Пинегин, [[Николай Загоскин|Н. П. Загоскин]], [[Платон Заринский|П. Е. Заринский]], П. Невзоров һ. б., Шәрыкны өйрәнүче татар галимнәрен әйтеп тә тормастан, Сөембикә манарасының башка халык түгел, ә нәкъ менә татар халкы тарафыннан һәрвакыт чиксез ихтирам ителеп килүен, нәкъ менә татарларның аңа йөз еллар буена изге итеп карауларын ассызыклап әйткәннәр. Шуны да өстәп китәргә кирәк, ул үз иленең азатлыгы һәм бәйсезлеге өчен инанып һәм җан атып көрәшкән, татар халкының батыр кызы Сөембикә исеме белән юкка гына аталмаган. Ниһаять, үзенең архитектурасы, стиль үзенчәлекләре, композицион алымнары һәм бизәкләү детальләре белән дә Сөембикә манарасы татар төзелеш сәнгатен ачык гәүдәләндерүче тарихи һәйкәл булып санала. Рус һәм башка милли архитектуралар белгече профессор В. В. Егерев әйткәнчә, Сөембикә манарасы ярусларының кырт кискәндәй баскычланып менүе белән рус дини корылмаларыннан һәм аларның төзелеш стиленнән нык аерылып тора (ул Болгарда XIV йөздә төзелгән Кара пулатның архитектура стиленә якын). Кайбер тикшеренүчеләр аны аңарга тоташкан Нурали мәчетенең манарасы дип, икенчеләре исә Сөембикә үзенең ире, Казан ханы Сафагәрәй кабере өстенә кордырган истәлек дип әйтәләр. Аның Казан өчен авыр вакытларда — 1552 елда һәм аннан соңгы елларда — күзәтү корылмасы сыйфатында файдаланылган булуы да бик мөмкин. Соңгы елларда берничә тарихчылар ышанычлы теориясе тәкъдим итәләр: [[Сөембикә манарасы]] [[Мөхәммәд Әмин]] вакытында төзелгән. Дәлилләре буенча: Мәскәү Кремленең [[:ru: Боровицкая башня|Боровицкий манарасы]] (рус.) төзегән вакытында (1490) Мөхәммәд-Әмин [[Мәскәү]]дә Иван III янында яшәгән иде һәм [[Италия]] архитекторлары ([[:ru:Пьетро Антонио Солари]]) белән танышып, дуслашып, соңрак аларны [[Казан]]га яңа манара төзү өчен чакырган иде. Төзелеш вакыты: 1507-1517 еллар. Башта яңа Манарасы — хәрби манарасы буларак тиеш иде, ләкин Мөхәммәд-Әмин үзенең фикерен үзгәртте, һәм бу корылма хан мәчет манарасына әверелгән. Сөембикә соңгы елларда манарасында яшәгән өчен халык бу бинаны Сөембикә Манарасы исеме биргән. Шунысын да өстәп әйтергә кирәк, 1991 елда [[Татарстан]] Республикасы хөкүмәтенең карары белән [[Сөембикә манарасы]] өстендәге ай торгызылды. ===Нурали мәчете бинасы === Казан кремле эчендә татар дини төзелеш сәнгатенең тагын бер истәлеге—Нурали мәчете бинасы сакланган (хәзерге вакытта ул ашханә сыйфатында файдаланыла). Казан басып алынганнан соң бу борынгы мәчет бинасы озак вакытлар әртиллирия склады булып хезмәт иткән, аннары аны чиркәү итеп файдаланганнар, шул чакта аның югарыгы өлешен нык үзгәрткәннәр. Әмма аның бигрәк тә икенче каты фасадындагы милли архитектура элементлары—[[тәрәзә]] араларында башлары кыйгачлап тоташкан ярымколонналар системасы—татар заманнарын хәтерләтеп тора. ==Бизәкләр== Археологик тикшерү мәгълүматлары күрсәткәнчә, Казан архитектурасы уеп бизәк ясау, стеналарны чынаяк кирпечләр белән тышлау, кирпеч салганда һәм тышлау плитәләрен ябыштырганда өстәмә бизәкләр төшерү белән баетылган. Казылма табылдыклар татар чоры Казанында махсус рәссам һөнәрчеләр яшәвенә, төрбәләрне һәм башка корылмаларны югарыда әйтелгәнчә матурлап бизәүче осталарның аерым мәктәпләре булганлыгына шик калдырмый. Ул заманнарда ташны уеп бизәк ясау сәнгать дәрәҗәсенә күтәрелгән, иң таралган һөнәр булган. Архитектурадан тыш, ул XV йөзнең икенче яртысында һәм аеруча XVI йөзнең беренче яртысында эпиграфик истәлекләрне—кабер ташларын сәнгатьчә эшләгәндә дә киң кулланылган. Бу истәлекләр бизәкләренең байлыгы һәм төрлелеге белән борынгырак чордан, әйтик, болгар эпитафияләреннән аерылалар. Нәфис үсемлек бизәкләре һәм кабарынкы итеп эшләнгән зәвыклы язмалар гади тамашачыда гына түгел, хәтта урта гасырның ташны чокып бизәкләү сәнгатен яхшы белүче кешедә дә соклану тудыралар. ==Зәркән сәнгате== [[Файл:Kazan tac.jpg|right|thumb|Казан ханнары таҗы]] Зәркән сәнгате, затлы металлардан асылташлар белән матурлап төрле бизәнү әйберләре ясау югары дәрәҗәгә ирешкән. Татарларның алтын-көмешче осталары ясаган әйберләр «Казан тарихы» авторын да таң калдырган. Ул [[Мөхәммәт-Әмин]] ханның эшчәнлеге турында язганда болай дигән: «Падиша узенә бик кыйммәтле таҗ, көмештән һәм алтыннан савыт-саба һәм бик тә бай кием-салым эшләтте». Аннан соңгырак вакыйгаларны тасвирлаганда да ул Казан ханнары һәм бай түрәләрнең гаять кыйммәтле зур хәзинәләре булуына еш игътибар иткән. Хан казнасында бик тә зиннәтле ювелир әйберләр булган. 1551 елда кенәз Василий Серебряный Сөембикәне әсир иткәндә казнадагы байлыкны исәпкә ала: «Падишаның бөтен казнасын һәм дарысын язып алып һәм самодержавие мөһере белән беркетеп, алтын һәм көмеш белән һәм дә алтын-көмеш савытлар белән, зиннәтле урын-җир, затлы киемнәр һәм дә төрле-төрле падиша һәм сугышчы кораллары белән бастырыклап тутырылган унике зур каек, алдагысына шул воевода белән ханбикә утырып, Казаннан яңа шәһәр ([[Зөя (Яшел Үзән районы)|Зөя]]) тарафына чыгып китте». Аннан алар Мәскәүгә озатылалар. Кызганычка каршы, шул вакытта Казаннан төяп алып кителгән бу хәзинәнең кайдалыгы әлегәчә билгесез. Аның бер өлеше соңрак Мәскәүнең һәм Санкт-Петербургның мәгълүм музейларына: [[Мәскәү]] кремленең Кораллар палатасына, Кызыл мәйдандагы дәүләт тарих музеена, элекке Ленинградтагы ССРБ халыкларының этнографиясе музеена (хәзер Россия этнография музее) эләккән. Аларда саклана торган әйберләрдән аеруча әһәмиятлеләре—'''Казан ханнары таҗы'''— асылташлар белән бизәп, алтыннан ясалган, чите зиннәтле кеш тиресеннән тегелеп, гомумән, югары дәрәҗәдәге ювелирлык техникасы белән эшләнгән мәгълүм «Казан шапкасы»; алтыннан билбау каптырмалары һәм кырлау ысулы белән көмештән ясалган тартма. Татарстан Дәүләт музеенда алтын җеп белән чигү үрнәкләре һәм алтын төймәләр саклана. Шунда ук — җимерелгән йорт астыннан чыгарганда бераз яньчелгән бизәкле җиз кувшин. Казан ханлыгының ювелирлык сәнгате Казан татарларының соңгырак чор сәнгатендә тагын да үскән, кайбер үрнәкләре чын-чынлап дөнья күләмендә танылган. Мәсәлән, күпертмә һәм яссы нәкыш, төерчекле нәкыш, каю, бөртекләү, кырлау, басма, каралау кебек ювелирлык техникасының иң алга киткән ысуллары белән алтын-көмештән, фирәзә кебек асылташлар һәм төсле бәллүр пыяладан эшләнгән әйберләр— атаклы яка чылбырлары һәм хәситәләр, беләзекләр һәм алкалар, чулпылар һәм муенсалар, аеллар һәм каптырмалар, догалык һәм коръән тартмалары халык сәнгатенең кабатланмас хәзинәләрен тәшкил итәләр һәм татар халкының сәнгати вә шигъри фикерләү сәләтенең гаҗәеп бер чагылышы булып торалар. ==Язу== Казан ханлыгында гарәп графикасына нигезләнгән язу киң кулланылган. Ул язу Болгарның башлангыч чорында ук килеп кергән һәм [[Алтын Урда]]да уку-язуның нигезен тәшкил иткән. ==Мәгариф== Әүвәлдәге кебек үк мәктәп-мәдрәсәләрдә укыганнар; югары сыйныфлы мәдрәсәләр дә булган дип уйларга нигез бар, мәсәлән, Кол Шәриф мәдрәсәсе. Укый-яза белү беренче чиратта идарә һәм дин әһелләре өчен кирәк булган, әмма гади халык та аңа теләп өйрәнгән. [[Гарәп]] графикасында рәсми документлар, эш кәгазьләре, ярлыклар, шулай ук эпитафияләр, хатлар һәм поэмалар язылган. ==Шигърият== Казанда һәм гомумән Казан җирендә Шәрык шигърияте яратып укылган. Фарсының Рудаки һәм Фирдәүси, Гомәр Хәйәм һәм Мәһди, Низами һәм Сәгъдинең танылган әсәрләрен, Баласагуни һәм Әхмәд Ясәви, Бакырганый һәм Кол Гали, Котб һәм Сәйф Сараи, Харәзми һәм Рабгузи кебек татар шагыйрьләренең әсәрләрен кулдан-кулга йөрткәннәр. Казан ханлыгының үз шагыйрьләре дә үсеп чыккан. Алар арасында [[Мөхәммәт-Әмин]](хан, XV йөз ахыры—XVI йөз башы), [[Мөхәммәдьяр]], Өммикамал, Гарифбәк, Максуди, [[Кол Шәриф]] (Казанның мәшһүр сәете, татар халкының милли каһарманы—XVI йөзнең беренче яртысы) һәм башкалар хакында әйтергә кирәк. Казанда сарай шагыйрьләре һәм халык җыру осталары да күп булган. ==[[Мөхәммәдьяр]]== [[Файл:Мөхәммәдьяр.jpg|right|350px|thumb|Мөхәммәдьяр]] Казан ханлыгының шигъри мирасында [[Мөхәммәдьяр]] иҗаты иң югары урында тора. Ул үзенең «Төхфәи Мәрдан» («Егетләр күрке»—1539) һәм «Нуры Содур» («Йөрәкләр нуры» —1542) поэмаларында гаделлеккә һәм халыкка тугрылыклы хезмәт итәргә чакырган: {{цитата|автор=|Яхшылык кыйл, яхшылыкда бар мәза (тәм), Кем яманлык кыйлса, ул табгай җәза. Кем егылганда кулын тот бер моңлының, Ул тәкъи тоткай кулың бер көн сәнең... }} Мөхәммәдьяр әсәрләрендә кешелеклелек идеаллары мактала һәм әхлак мәсьәләләренә зур игътибар бирелә. Шагыйрь теле аһәңле һәм матур: {{цитата|автор=|Ярмөхәммәд, сәңа бирмеш хак теле,— Бу фәләк (язмыш) багыстанының былбылы.}} ==Халык авыз иҗаты== Язма әдәбияттан тыш, халык авыз иҗаты да зур үсешкә ирешкән. Иске һәм Яңа Казанның барлыкка килүе турындагы риваять-легендалар нигездә шушы чорда туган. Әдәбият галимнәре эпик жанрдагы «Алпамыш», «Чурабатыр», «Җикмәргән», «Ханәкә Солтан бәете» кебек әсәрләрне дә шул заман иҗаты итеп саныйлар. Казан ханлыгы чорында героик [[«Идегәй» эпосы]] киң таралган булган. ==Җыр сәнгате== Югары катлау кешеләре һәм гади халык арасында да пентатоникага (биш тоннан торган гамма) нигезләнгән һәм инструменталь музыканы яратканнар. Татар халык җырлары ерак заманнарга барып тоташа һәм, сүз дә юк, шул тарихи чорның да моң-авазы булып яңгырый. [[Казан елъязмачысы]] казанлыларның камалышта вакытта да үзләренең моңлы озын көйләренә җырлаулары һәм уйнаулары турында язган. Әмма ул элек татарларның «шатланып күңел ачуларын» да, «гүзәл җырлар җырлауларын» да, «гөсләләрдә һәм кубызларда уйнаганнарын» да күргән. ==Бәйрәмнәр== Казан янындагы Хан болынында ([[Арча кыры]]) үткәрелә торган халык бәйрәмнәрендә дә шулай биегәннәр һәм җырлаганнар. Әлбәттә, мондый бәйрәмнәр авылларда да гөрләп үткән. Бүген безгә билгеле җыеннар һәм сабан туе бәйрәмнәре булган ул. == Моны да карагыз == * [[Идел буе Болгары шәһәрләре]] * [[Идел Болгары тышкы элемтәләре]] * [[Идел буе Болгары дәүләте төзелү]] * [[Qazan yanındağı suğış (1506)|Казан янындагы сугыш (1506)]] * [[Tuqtamış xan|Туктамыш хан]] * [[Mäskäwneñ buysındıruı (1382)|Мәскәүнең буйсындыруы (1382)]] * [[İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe|Идел Болгары иҗтимагый-сәяси төзелеше]] == Чыганаклар == * Татарская энциклопедия: В 6 т. — Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2006. — Т.3 * Худяков М. Г. Очерки по истории Казанского ханства * Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов. == Тышкы сылтамалар == * [http://www.bolgar.info/ Экскурс в историю древней Булгарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260424190508/http://www.bolgar.info/ |date=2026-04-24 }} * Зимин А.А. Витязь на распутье. Феодальная война в России XV в. М.,1991. * [[Худяков, Михаил Георгиевич|М. Г. Худяков]] Очерки по истории Казанского ханства. Москва, «ИНСАН», 1991, ISBN 5-85840-253-4 * Похлебкин В. Татары и Русь. Москва «Международные отношения» 2000 {{Яхшы мәкалә}} [[Төркем:Казан ханлыгы]] [[Төркем:Татар мәдәнияте]] a6m3bczm7ni9cdaza4utx9cscp1g88e 0 56132 6026746 2357355 2026-09-06T06:23:44Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026746 wikitext text/x-wiki [[Файл:Qabantaw.jpg|right|250px|thumb|Болгар бикәсе Алтын-Бөртек (?-1297) кабер ташы.ﺒوُﻟﻌﺎﺭ ﺒﻳﻜﻪﺳئ ﺋﺎﻟﺗﺌن-ﺒوُﺭﺗﺌﻙ''' (۱۲۹۷) ﻗﻪﺒﺌﺭ ﺗﺎﺷئ. ﻗﺎﺒﺎﻧﺗﺎو ﺷﻪﻬﻪﺭﻟﺌﮔئ.''' Надгробие на могиле булгарской принцессы. На надписи: "Алтын бертек, дочь Ялдаша сына. Бог ее да помилует милостью ши­ро­кою. Возвратилась из мира непрочного в мир вечности в шестьсот девяносто шестом году в месяце зюльхиджа в восьмой день утром [27 сентября 1297г.]. Смерть есть дверь и все войдут в нее. О, если бы мне знать об обиталище моем после смерти".]] '''Кабан яки Кабантау шәһәрлеге''' ('''ﻗﺎﺒﺎﻧﺗﺎو ﺷﻪﻬﻪﺭﻟﺌﮔئ''') — Казан ханнары (XIV-XVI), элегрәк [[Казан]] әмирләре (XI-XIV) җәйге резиденциясе. Казан Кирмәненнән 8 километрда Урта [[Кабан]] күле янында урнашкан. Хәзер Кабан шәһәрлеге [[Казан]] [[Идел буе районы (Казан)|Идел буе районына]] керә. Башта Кабан шәһәрлеге — Кабан билегенең үзәге булып торган. [[Идел буе Болгары]] Дәүләте чорында Кабан шәһәрлегендә Кабан тывында кече кирмән, мәчет, мөселмән зираты белән барлыкка килгән. XII гасырдан Кабан билеге тулысынча Казанга буйсынган, Казан әмирләре, [[Болгар]] аксөяге җәен анда яшәгән. Кабантау, Әмәттау шәһәрләренда сугыш вакытында махсус ут искәртү системасы кулланылган: дошман гаскәре якынлашу вакытында зур манарада башта Кабантауда, соңрак Әмәттауда ут яндырылган, шулай итеп куркыныч турында Казан шәһәренә хәбәр җибәрелгән. Кабан шәһәрендә [[Болгар]] бикәсе Алтын-Бөртек (?-1297) ('''ﺋﺎﻟﺗﺌن-ﺒوُﺭﺗﺌﻙ '''), Болгар әмире Хасан-бәк Мир-Махмуд улы (1350 тирәдә) ('''ﺣﺎﺳﺎن-ﺒﻪﻙ ﻣﻳﺭ-ﻣﺎﺣﻣوﺩ ﺋوﻟئ ''') кабер ташлары табылды. Казан ханлыгы буйсындырганнан соң Кабан Татар Кирмәне җимерелгән, болгар-татар зираты мәсхәрә ителгән, аның урынында урыслар тарафыннан Архиерей дачасы салынган. Совет заманында Архиерей дачасы, Яңа Иерусалим монастыре, чиркәве ябылган, биналары "Татарстан Авыл Хуҗалыгы Фәнни Институты"на тапшырылган. Күп борынгы биналар җимерелә. Борынгы Болгар-Татар зираты торгызу нияте бар иде, ләкин бер Рус Чиркәве генә торгызылды. Рус милләтчеләре Кабан шәһәрлеге, мөселман зираты, монастырь хәрәбәләре бернича тапкыр Рус Православ Чиркәвенә тапшырырга таләп итәләр иде, ләкин Татарстан хакимияте Кабан шәһәрлеге Болгар-Татар чыгышын әле онытмый. ==Шулай ук карагыз== {{Портал|Тарих}} ==Тышкы сылтамалар== * [http://www.bolgar.info/ Болгар Дәүләте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260424190508/http://www.bolgar.info/ |date=2026-04-24 }} * Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2. * Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986. [[Төркем:Татарстан тарихы]] [[Төркем:Идел буе Болгары|*]] [[Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр]] jq6hklt25ky4c5ynid4wnrjq5rlwzro 0 100586 6026745 4117202 2026-09-06T06:23:39Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026745 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |исем = Кабан бәк<br> ﻗﺎﺒﺎن ﺒﻪﻙ |рәсем = Bolgar tamgase.jpg |рәсем_зурлыгы = |alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> |рәсем язуы = Идел Болгары хәкимнәре тамгасы |тулы исем = Кабан бәк |һөнәр = хаким, гаскәри |туу датасы = XIV гасыр |туу җире = [[Болгар]] шәһәре |гражданлык = [[Идел буе Болгары]] |милләт = болгар |үлем датасы = XIV гасыр |үлем җире = [[Кабан шәһәрлеге]] |әти = |әни = |ир = |хатын = |балалар = |бүләк һәм премияләр = |сайт = |башка мәгълүмат = }} [[Файл:Qaban bank.jpg|right|250px|thumb|Кабан күле]] '''Кабан бәк''' яки '''Кабан''' (ﻗﺎﺒﺎن ﺒﻪﻙ, tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кабан_бәк Qaban bäk]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) (XIV гасыр) — [[Идел буе Болгары]] мәшһүр бәге. == Риваятьләр == [[Файл:Qabantaw.jpg|right|250px|thumb|Кабан шәһәрлегенең мөселман зираты]] Борыңгы [[болгар]]-[[татар]] риваятьләре буенча [[Амир Тимер]] [[Болгар]] шәһәрен һөҗүм иткәннән соң ([[1390]] елларда) Болгар әмиренең Абдаллаһ улы - Кабан бәк һәм аның җитәкчесендәге болгарлар Казан янына күчә. [[Казан]] янында күл буенда Кабан бәк яңа кирмәнне нигезли. Кабан бәк истәлегенә бу күл - Кабан күле дип исемләнә. === Көлмәмәт имамы === Кабан бәк белән килгән көрәштәше - [[Көлмәмәт]] имамы Кабан күле янында яңа бистәне нигезли. Көлмәмәт бистәсе бүгенге [[Һади Такташ]] урамы, Павлюхин урамы, [[Нурсолтан Назарбаев урамы (Казан)|Эсперанто урамы]], Ротор урамына кадәр мәйданында урнашкан була. Казан ханлыгы буйсындырылган соң Көлмәмәт бистәсе Архангел бистәсенә әверелә. Совет заманында бу бистә Вахитов һәм Идел буе раһонына керә. === Касыйм шәйх === Икенче борыңгы болгар риваятьләре буенча Кабан күленә 11-12 гасырда [[Касыйм шәйх]] җитәкчесендәге болгарлар килгәннәр инде. Теге вакытта Кабан күлләре буйларында кыргый тәбигать, куе урман, камыш һәм сазлык булган. Килгән болгарлар зарлана башлыйлар: "Нигә син безне черкиле, чиста сусыз урынына алып китердең?". Изге карт Касыйм шәйх үз бишмәте җиргә куя, намазны кыла һәм бишмәтен үзенә таба тарта. Бишмәт урынына шифалы күл килеп чыга. Бу Кабан күл турында икенче татар риваяте. === Кабан күле [[Габдулла Тукай]] әсәрендә === Бер татар риваяте буенча Кабан бәк тарафыннан салынган Кабан кирмәне Казан шәһәрен буйсындырганнан соң күл төбенә матур бәк Сарае, мәчетләре, гүзәл бакча белән төшә. Әгәр тын аяз һавада күл уртасына йөзеп килсә, күлнең суы астында гүзәл сарайлары, мәчетләре күренә һәм азан моңы су асты манарадан ишетелә. Бу риваятьне бөек татар шагыйре [[Габдулла Тукай]] үз әсәрендә "Печән базары яки Яңа Кисекбаш" тасвирлый. == Кабан күле хәзинәләре == Бүтән татар риваятьләре буенча Кабан күлендә Казан ханлыгы хәзинәләре батырылган. Хәзинә өч өлештән гыйбәрәт булган: алтын, көмеш кисәкләре, борыслары, алтын акча һәм казнасы. Эзләүләр омтылышларына карамастан Кабан күле хәзинәләре әлегә табылмаган, ләкин [[АКШ]] тикшеренүчеләре буенча Кабан күлендә югары алтын, комеш концентрациясе күзәтелә. == Кабан күле бүген == Кабан күле буенда [[Иске Татар бистәсе]], [[Көлмәмәт бистәсе]], Дастан бакчасы, [[Кабан шәһәрлеге]] урнашкан була. Хәзер Кабан күлләре Казанның Идел буе, Вахитов районына керә, Казан тарихи, риваять, экологик байлыгы булып санала. [[Аргы Кабан]]ында Җәйге Универсиада төп объектларының берсе - Ишү Үзәге урнаша. == Шулай ук карагыз == {{Портал|Шәхесләр|Сәясәт|Идел буе Болгары}} * [[Кубрат хан]] * [[Котраг]] * [[Идел буе Болгары]] * [[Идел буе Болгары дәүләте төзелү]] * [[Идел буе Болгары шәһәрләре]] * [[Идел Болгары тышкы элемтәләре]] * [[Кабан шәһәрлеге]] * [[Аргы Кабан]] * [[Бирге Кабан]] * [[Bolğar]] * [[Кабан күле]] * [[Bolğar-Rus kileşüläre]] * [[İdel buyı Bolğar däwläte]] * [[İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe]] == Әдәбият == * [http://www.иске-казан.рф/clobody/178-arkhangelskaya-sloboda-kulmametovo-i-ametevo Көлмәмәт бистәсе] * Мәрҗани Ш. [[Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар]]. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972. ==Тышкы сылтамалар== * [http://www.bolgar.info/ Идел Болгар иле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260424190508/http://www.bolgar.info/ |date=2026-04-24 }} * Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2. * Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986. * [http://tatarile.org/maglumat/шәхес/галимбәк Татар иле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305110209/http://tatarile.org/maglumat/%d1%88%d3%99%d1%85%d0%b5%d1%81/%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d0%bc%d0%b1%d3%99%d0%ba |date=2016-03-05 }} [[Төркем:Татарстан тарихы]] am1pr0jk82cxhd60hb26eqmpkyjlp3x 0 100706 6026832 4117271 2026-09-06T11:57:11Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026832 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Файл:Ф.Халиков.-Казань-16-века.jpg|right|300px|thumb|Казан, [[16 гасыр]] (Ф. Халиков рәсеме)]] '''Кизик бистәсе''' ({{comment|Кизисә|كىزىسە}},<ref>http://www.etomesto.ru/map-kazan_1899-a/</ref> tat.lat. ''[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кизик_бистәсе Kizik bistäse]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', {{lang-ru|Кизическая слобода, Кизицы, Хижицы}}) – [[1687]] елда Кизик Чиркәве янында килеп чыккан [[Казан]]ның бистәсе. [[Казан ханлыгы]] чорында бу урын янында Алат юлы һәм [[Алат бистәсе]] булган. == Тарих == [[Казан]] янындагы рус авылларында 17 гасырда бизгәк чире котырынган. "Тугыз изге җәфа" христиан риваяте буенча аларның мәет калдыклары (мощи) бизгәктән дәвалыйлар. Шуңа күрә бу урында [[1687]] елда Кизик Чиркавен һәм монастырен салына. Соңрак Кизик монастыре янында бистә килеп чыга. Кизик монасыренең зиратында [[Лев Толстой]] бабае, Казан губернаторы (1815 -1820) И.А. Толстой, рус романтик-шагыйре Гавриил Каменев күмелгән. == Бетерү == [[1920]] елда Совет хакимияте Кизик монастырен юкка чыгара, монастырь 300 дисәтинә җире дәүләткә бирелә. Кизик зираты урынында Декабристлар урамы, торак йортлары, Идел буе арбитраҗ хөкеме төзелгән. == Алат һәм Кизик бистәләре бүген == Хәзер Алат һәм Кизик бистәләре [[Казанның Мәскәү районы]]на керә. Урын тирәсендә [[Яшьлек (метро станциясе)|Яшьлек метро станциясе]] бар. Халык сайлавы буенча бу станциясена "Алат" исеме бирергә тиеш иде, ләкин Казан мэриясе халык пәрәвез сайлавының нәтиҗәләреннән баш тартып, "Яшьлек" исемен бирде. == Шулай ук карагыз == {{Портал|Шәхесләр|Сәясәт|Идел буе Болгары}} * [[Алат бистәсе]] * [[Кәҗә бистәсе]] * [[Әмәт бистәсе]] * [[Көлмәмәт бистәсе]] * [[Җиләк бистәсе (Казан)]] * [[Бишбалта бистәсе]] * [[Иске татар бистәсе]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Чыганаклар == * [http://www.иске-казан.рф/clobody/24-kizicheskaya-sloboda Кизик бистәсе] * [http://www.tataroved.ru/institut/srednevek/publ/14/ Топонимия современной Казани эпохи Казанского ханства ] * Мәрҗани Ш. [[Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар]]. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972. * [http://www.bolgar.info/ Идел Болгар иле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260424190508/http://www.bolgar.info/ |date=2026-04-24 }} * Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2. * Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986. * [http://tatarile.org/maglumat/шәхес/галимбәк Татар иле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305110209/http://tatarile.org/maglumat/%d1%88%d3%99%d1%85%d0%b5%d1%81/%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d0%bc%d0%b1%d3%99%d0%ba |date=2016-03-05 }} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Казан}} [[Төркем:Казан бистәләре]] [[Төркем:Казан ханлыгы]] dhztb00g0v5wleuqoveuyf81x8a4ghu 0 127044 6026696 6026639 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:BlackisnewBot|BlackisnewBot]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 5549632 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stephaniehaynes family.jpg|thumb|250px|Лесбиан [[гаилә]].]] <!-- [[File:LGBT rights at the UN.svg|thumb|{{{align|right}}}|{{{size|350px}}}| {{multicol}} '''{{UN}}да хокуклары, 2011''' --------------------- {{legend|#008000|{{Риза}} - ''94'',}} {{legend|#aa0000|{{Каршы}} - ''54'',}} {{legend|#e0e0e0|{{Нейтраль}} - ''46''.}} <br> {{multicol-end}} ----  <div align=right></div> <div align=right>{{navbar|LGBT rights at the UN|nodiv=1|mini=1}}</div> ]]<noinclude>--> '''Лесбиан''' - [[Һомосексуальлек|һомосексуаль]] [[хатын-кыз]].<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/lesbian Шул ук мәгънәле инглиз сүзенең аңлатмасы]</ref> ==Русиядә== [[Россия|Русиядә]] яшәүче лесбианнар арасында [[бала]] үстерүчеләр күп. Рәсмиләр ике миллионлап [[гей]] һәм лесбиан бала тәрбияли дигән сан китерә. [[2014 ел]]да [[Россия Дәүләт думасы|Думага]] "традицион булмаган [[җенси мөнәсәбәт]]ләр рекламасын тыю" турындагы яңа канунның дәвамы буларак яңа канун өлгесе тәкъдим ителгән. Проект хупланса, [[ата-ана]]ларның гей яки лесбиян булу аркасында аларны [[кеше хокуклары|бала үстерү хокукыннан]] мәхрүм итәргә мөмкиннәр. Бу очракта ата-ана хокукыннан мәхрүм итүгә сәбәпләр арасында [[наркомания]] һәм баласын кыйнау белән бергә һомосексуальлек тә куелачак.<ref>[http://www.azatliq.org/content/article/25111373.html Азатлык радиосы.]</ref> ==Шулай ук карагыз == * [[Һомосексуальлек]] * [[Гей]] * [[ҺБТК]] ==Искәрмәләр== [[Төркем:ҺБТК]] [[Төркем:Хатын-кыз]] 2mwk11i532wwhbvk83ljyimwq6rmh3a 0 128815 6026777 4141676 2026-09-06T09:49:18Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026777 wikitext text/x-wiki {{rq|stub|check|error}} {{башка мәгънәләр|Пенни (мәгънәләр)}} {{ Марка карточкасы | имя = Кара пенни<br/>{{lang-ru|Чёрный пенни}} |имя2 = {{lang-en|Penny Black}} |картинка = [[Файл:Penny black.jpg|upright|180px]]<br /><small>{{Скотт|1}}</small> |тип_марки = [[стандартный выпуск|стандартная]] | җитештерү_ил = {{Бөекбритания байрагы}} [[Британия империясе|Бөекбритания]] | җитештерү_урыны = [[Лондон]] | бастырып_чыгаручы = ''Perkins, Bacon & Co.'' | рәссам = Henry Cole |гравёр = Charles and Fredrick Heath |способ_печати = [[металлография]] | җитештерү_датасы = [[6 май]] [[1840 ел]] |номинал = 1 [[пенни]] |зубцовка = [[зубцовка|беззубцовая]] |тираж = |причина_редкости = |особенность = дөньяда беренче [[почта маркасы]] |сохранилось = |гашёных = |негашёных = |оценка_скотт = [[гашение (почта)|гашёная]]: [[Доллар США|$]]275;<br />негашёная: $6000 ([[2007]]) |оценка_михель = |оценка_гиббонс = гашёная: [[фунт стерлингов|£]]275—375<br />негашёная: £6500—8500 ([[2008]]) |оценка = негашёная: £{{nts|20625}}<br />([[Сотбис]], [[2009]])<ref name="pressandjournal">{{cite web|author=Hodge Katie.|datepublished=2009-03-07|url=http://www.pressandjournal.co.uk/Article.aspx/1110585?UserKey=|title=‘Perfect’ penny black sold at auction to benefit charities|work=The Press and Journal|publisher=Aberdeen Journals Ltd|accessdate=2009-03-14|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65k0v1aOl?url=http://www.pressandjournal.co.uk/Article.aspx/1110585?UserKey=|archivedate=2012-02-26}}</ref> }} '''«Кара пенни»''' ({{lang-ru|Чёрный пе́нни}}, {{lang-en|Penny Black}}) — беренче [[почта маркасы]]. <!-- Выполнена в чёрном цвете и имеет достоинство в 1 [[пенни]] (отсюда название). Первые почтовые марки, а также штемпельные конверты увидели свет в [[Англия|Англии]] в [[1840 год]]у. Их появление было обусловлено введением единообразного дешёвого [[тариф]]а на [[Письмо (сообщение)|письма]] и связано с именем [[Хилл, Роуленд|Роуленда Хилла]]--> ({{lang-en|Rowland Hill}}; [[1795]]—[[1879]]). {{toc-left}} * [[6 май]] [[1840 ел|1840]] — рәсми рәвештә беренче [[почта маркасы]] чыга («Кара пенни», ''рәсемдә''). [[Рәсем:Penny black.jpg|right|90px|Кара пенни]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * [http://www.philately.h14.ru/BS/CH.html Большой филателистический словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728230600/http://www.philately.h14.ru/BS/CH.html |date=2013-07-28 }} / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — М.: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. * ''Е. Р.'' Первая почтовая марка // Советский филателист. — 1927. — № 11. == Сылтамалар == {{Навигация |Портал = Филателия |Портал2 = Великобритания |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викиновости = |Викисклад = Category:Penny Black |Метавики = |Проект = Филателия и почта }} * [http://mirmarok.ru/prim/view_article/298/ «Мир филателии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318133641/http://mirmarok.ru/prim/view_article/298/ |date=2012-03-18 }} — электронная книга [http://filatelist.narod.ru/ В. А. Новосёлова (Смоленск)] на сайте [[Союз филателистов России|Союза филателистов России]] [http://mirmarok.ru/ «Мир м@рок»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302043050/http://mirmarok.ru/ |date=2013-03-02 }}, включая главы: ** [http://mirmarok.ru/prim/view_article/208/ «Предшественники почтовой марки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140706232108/http://www.mirmarok.ru/prim/view_article/208/ |date=2014-07-06 }} ** [http://mirmarok.ru/prim/view_article/209/ «Рождение почтовой марки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111027065917/http://www.mirmarok.ru/prim/view_article/209/ |date=2011-10-27 }} ** [http://mirmarok.ru/prim/view_article/213/ «Черный пенни»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140905150338/http://mirmarok.ru/prim/view_article/213/ |date=2014-09-05 }} ** [http://mirmarok.ru/prim/view_article/226/ «Знаменитые фальсификаторы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113054142/http://mirmarok.ru/prim/view_article/226/ |date=2012-01-13 }} * {{YouTube|QT6c7Aw_LHs|Филателия, история марок в [[Хочу всё знать (киножурнал)|киножурнале «Хочу всё знать»]], № 11 (KK)}} [[Төркем:Почта маркасы]] 6iw6yy4ijeo1nqoc1odht59rg5qh5u2 0 155985 6026802 2882938 2026-09-06T10:35:31Z ~2026-37452-30 61536 /* */ 6026802 wikitext text/x-wiki {{Урам|Казан |шәһәр = Казан |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordAddon = type:landmark_region:RU |CoordScale = 5000 |төбәк = Татарстан |ил = Русия |исем = Ирек мәйданы |район = [[Казанның Вахитов районы|Вахитов]] |метро = |индекс = |элеккеге исемнәр = Театр мәйданы |яндекс харитасында = |гугл харитасында = }} '''Ирек мәйданы''' — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан мәйдан, шәһәрнең иң мөһим ике мәйданнарының берсе. [[Казан ханлыгы]]ның Иреге өчен сугыш вакытында [[1552]] елда Ирек мәйданы урынында канкойгыч бәрелешләр булган. Мәйдан аша төньяктан көньякка баручы [[Карл Маркс урамы (Казан)|Карл Маркс]] һәм Театр урамнары һәм көнбатыштан көнчыгышка баручы [[Карл Маркс урамы (Казан)|Карл Маркс]] һәм Олы Кызыл урамнары баралар. == Тарих == {{төп мәкалә|Театр мәйданы (Казан)}} [[Идел буе Болгары]] һәм [[Казан ханлыгы]] чорында Ирек мәйданы урынында Казан шәһәренең чиге булган, нәкъ монда [[Арча капкасы]] урнашкан булган. Казан шәһәрендә ике ныгытмалар боҗрасы булган: Казан кирмәне (иң сакланган дивар) һәм Казан бистәсенең дивары (урысча ''Казанский посад''). Арча капкасы аша Казан бистәсеннән [[Арча кыры]]на таба юл барган. [[1552]] елда [[Казан]]ны басып алган вакытында [[Арча кыры]]нда Казан ханлыгының мөстәкыйльлеге өчен канкойгыч сугыш булган, шулай итеп Ирек өчен булган сугыш урынында хәзер Ирек мәйданы урнашкан. 1928 елга кадәр [[Николай Ершов|Ершов]] урамы Арча кыры урамы исемен йөрткән. [[Казан ханлыгы]]н басып алганнан соң ''[[Театр мәйданы (Казан)|Театр мәйданы]]'' дип аталган. Хәзерге исемен [[1924 ел]]ның 23 сентябреннән йөртә. ХХ гасырның башына кадәр хәзрге мәйдан урынында беренче шәһәр театры урнашкан, ә [[Муса Җәлил исемендәге Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры|опера һәм балет театры]] урынында Державин бакчасы урнашкан. Төрле вакытларда бакчада ике һәйкәл урнашкан булган: [[Гавриил Державин|Державин]] һәйкәле ([[1870]]—[[1932 ел]]лар, җимерелгән, [[2003 ел]]да торгызылган) һәм [[Михаил Кутузов|Кутузов]] һәйкәле ([[1915 ел]]). 1951 елда бирегә [[Иосиф Сталин|Сталин]] һәйкәле куелган [[Беренче Май мәйданы]]ннан Ленин һәйкәле күчерелгән. 1954 елда мәйдан үзәгендә, яңа театр төзелеше белән бәйле мәйданны яңадан төзекләндерү сәбәпле, [[Владимир Ленин һәйкәле (Ирек мәйданы, Казан)|яңа Ленин һәйкәле]] куелган. Совет дәверендә биредә гомумшәһәр беренче май һәм октәбер демонстрацияләре үткәрелгән булган. Советтан соңгы дәвердә мәйданда шулай ук гадәттә протест митинглары һәм акцияләре, башка җәмәгать чаралары үткәрелә. == Әһәмиятле биналар һәм корылмалар == * Татарстан Җөмһүрияте министрлар кабинеты * ТҖ Конституцион мәхкәмәсе * ТҖ Мәдәният министрлыгы * С.Сәйдәшев ис. Дәүләт Зур концертлар залы * Н. Җиһанов ис. Казан дәүләт консерваториясе * Казан рәтүше (1845—1852, элекке Дворяннар җыелмасы, Офицерлар йорты, архитектор [[Михаил Коринфский|М. П. Коринфский]], И. П. Ефимов тарафыннан үзгәртеп төзелгән) * [[Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры]] (1956, архитекторлар Н. А. Скворцов, И. Г. Гайнетдинов) * [[Бөтендөнья татар кәнгрисе|Бөтендөнья татар конгрессы]] * А. Н. Туполев ис. Казан милли фәнни-тикшеренү университеты (КМФТУ-КАИ), 5-нче бина * Беренче Казан шаһмат клубы * Трибуналар белән [[Владимир Ленин һәйкәле (Ирек мәйданы, Казан)|Владимир Ленин һәйкәле]] == Транспорт == Мәйдан аша [[Казан автобусы|автобуслар]], [[Казан троллейбусы|троллейбуслар]] йөриләр, 2008 елга кадәр [[Казан трамвае|трамайлар]] да йөргәннәр. == {{comment|Гәләрәй|галерея}} == <gallery perrow=4 widths="210px" heights="180px"> Kazan House of Tatarstan Government 08-2016.jpg Kazan town hall.jpg|Казан рәтүше Казань. Державинский сад.jpg|Державин бакчасы һәм җимерелгән Державин һәйкәле </gallery> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Казан мәйданнары}} {{Казан истәлекле урыннары}} {{Казан посады}} [[Төркем:Казан мәйданнары]] [[Төркем:Казанның истәлекле урыннары]] q28jtlg36lg7gzbgebtnjvmi8h4h4j0 0 158372 6026697 6026625 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:BlackisnewBot|BlackisnewBot]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 5531931 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=март 2026}} '''Үз-үзеңә кул салу''' яки '''суици́д''' ({{lang-la|sui caedere}} — үз-үзеңне үтерү) — үз-үзеңне үз теләге белән үтерү.<ref>''Блейхер В. М., Крук И. В.'' Толковый словарь психиатрических терминов. / Под ред. канд. мед. наук С. Н. Бокова. В 2-х томах. Т. 2. — Ростов-на-Дону: «Феникс», 1996. — 448 с.</ref><ref>''Анцупов А. Я., Шипилов А. И.'' Словарь конфликтолога. — 2-е изд. — {{СПб.}}: Питер, 2006. — С. 381—526 с.</ref> [[Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы]] мәгълүмәтләре буенча дөньяда ел саен 800 меңнән артык кеше үз-үзенә кул салып үтерә<ref>http://www.who.int/mental_health/suicide-prevention/ru/</ref>. Бүгенге көндә үз-үзеңә кул салу дөнья саулык саклау өлкәсенең иң җитди проблемаларының бересе булып тора.<ref>http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/ru/</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Үз-үзеңә кул салу]] [[Төркем:Иҗтимагый мәсьәләләр]] cqjvxd314wnuremjg5xirxabml4xeye 0 164830 6026744 2874664 2026-09-06T05:37:40Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026744 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Ит''' — ашамлык өчен суелган [[хайван]]ның түшкәсе яки бер кисәге (эчке әгъзалар, [[үпкә]]-[[бавыр]], [[эчәк]]ләр гадәттә ит дип саналмый). Кайвакыт ит дип [[мускуллар]]ның гади телдә йөри торган атамасы. == Ит төрләре == Киләсе медәл (исемлек) төрле мәдәнияттә кулланылган хайван итләренең төрләрен күрсәтә: "'[[Сүтмиләр]]"': * Сөлиләр йорт хайваннарының ите: ** "'Сыер"': [[сыер]], [[як]], бизон. ** "'[[Сарык ите]]"' ** "'[[Дуңгыз ите]]"' ** "'[[Ат ите]]"': [[ат]], [[зебра]]. ** "'Кәҗә ите"' ** "'Дөя ите"' ** "'Эт ите"': төлке, бүре ** "'Мәче ите"': арыслан, юлбарыс ** "'Кимерүчеләр ите"': [[куян]], кыр куяны, [[күсе]], [[тиен]], [[чәшке]], дикобраз, су сыскан. ** "'Мусалар"': көңгерә, опоссум (керпе төре). ** "'Приматлар"': горилла, орангутан, шимпанзе, маймыл, кеше (каннибализм). ** "'Пар тояклылар"': [[болан]], [[поши]], [[антилопа]], [[жираф]], [[носорог]]. ** [[фил]] ** [[аю ите]] һ.б. "'[[Канатлы]]"': [[тавык ите]], [[үрдәк ите]], [[каз ите]], [[күркә]], ([[күгәрчен]], [[бүдәнә]], [[фазан]], [[боҗыр (түгәрәк)]], [[вальдшнеп]]) һ.б. "'[[Сөйрәлүчеләр]]"': [[ташбака]], [[кәлтә]], [[елан]], [[игуана]], [[тимсах]], [[аллигатор]]. == Тышкы сылтамалар == * [http://recept-alexandr.blogspot.com/p/100-1.html Мясные блюда] * [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/419/ Торговля мясными товарами в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508172010/http://mintorgmuseum.ru/vocabulary/419/ |date=2017-05-08 }} [[Төркем:Ит]] 51g4idvpuwntwqx8kmczr3bmop47yaa 0 168940 6026823 5970844 2026-09-06T11:17:21Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026823 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Келәм''' — эрләнгән [[җеп]]тән эшләнгән тыгыз, тукылган эшләнмә. Бизәү яки җылыту максатында [[идән]]нәрне, [[дивар]]ларны, бүлмәдәге башка өслекләрне каплау өчен кулланыла.<br/> Келәм — бик борынгы заманнардан ук [[йорт]]ны бизәү яки җылыту өчен кулланылган. Байлык билгесе булып та торган. [[Сәнгать]] әсәре булып та исәпләнә. Җентекле, тырышлык сорый торган кул хезмәте кулланыла. Келәмнең [[синтетика]] (''нейлон, полиэстер, [[полипропилен]], йон катнашмасы булган, акрил һ.б.'') төрләре, имитация дә киң таралган. Яхшы шартларда саклаганда, меңәр ел саклана ала. [[Рәсем:Farsh tabriz.JPG|thumb|right|[[Тәбриз]] келәме]] == Тарих == [[Файл:Pazyryk carpet.jpg|200px|thumb|right|Пазырык келәме. [[Алтай]]. Б.э.к. V г.]] [[Файл:C+B-Weaving-Fig1-BeniHasanWeavingDepiction.PNG|thumb|200px| Бине–Хәсән фрескасы [[Мисыр]], Б.э.к. X г.]] * Тукылган келәмнең [[тарих]]ы меңәр еллар белән исәпләнә. Рәсемле келәмнең тарихы б.э.к. XVI-XI гасырлар белән исәпләнә. Иң борынгы келәмне [[фиргавен]] [[Тутмос IV]]нең мизанында табалар. Келәм туку күренешен сурәтләгән иң борынгы [[фреска]] б.э.к. Х гасыр белән исәпләнә. Әлеге фреска Бени-Хәсәндә табылган. * Иң борынгы йон келәм б.э.к. V гасырда тукылган. [[Алтай]]да, Пазырык курганында табылган. Хәзерге вакытта [[Эрмитаж]]да саклана. Сурәтендә орнамент (''атлы җайдаклар'') төгәл күзаллана. * [[Күчмә халыклар]] мәдәниятендә келәм куллану аерым урын алып тора. Бу хәл күчмә кабиләләр көнкүрешенең кырыс шартларда узуы белән аңлатыла. Көнчыгышта [[ислам|ислам дине]] ныгып урнашкач, келәм туку сәнгатендә тере җанны сурәтләү тыела, алар урынына символлар, абстракцияләр кулланыла башлый. == Төрләре == [[Файл:Divar hanası.jpg|thumb|200px| Борынгы туку станогы]] [[Файл:Carpet tools.jpg|200px|thumb|right|Келәм туку кораллары]] ==== Туку урыны буенча ==== * Азәрбайҗан келәме * Европа (Франция, Скандинавия, Испания, Англия, Молдова һ.б.) келәме * Әрмән келәме * Әфган келәме * Гарәп келәме * [[Фарсы келәме]] * Кавказ (Дагыстан һ.б.) келәме * Казакъ келәме * Кытай келәме * Пакистан келәме * Төрекмән келәме * [[Анадолу келәмнәре|Төркия келәме]] * Һиндстан келәме ==== Технологиясе буенча ==== * Тукылган * Үрелгән * Войлоклы * Тафтинглы * Энә белән эшләүле<ref>{{Citation |title=Балта осталары берлеге сайтында |url=http://www.rus-plotnik.ru/articles/?action=printprod&prod_id=289 |access-date=2015-06-19 |archive-date=2013-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130331194924/http://rus-plotnik.ru/articles/?action=printprod&prod_id=289 |dead-url=yes }}</ref> == Үзенчәлеге == Келәмнәр бер-берсеннән аерыла: * Тукыма фактурасы буенча (''йонлы, йон катышмаган, иелгән'') * Материалы буенча (''[[йон]], [[ефәк]], [[җитен]], [[мамык]], [[киҗе-мамык]], войлок'') * Буяу сыйфаты буенча (''табигый буяу, химик буяу'') * Күләме буенча * Каймасы буенча * Рәсем (''орнамент'') буенча * Төсләре буенча == Дөньяда иң зур келәм == [[Файл:Келәм.jpg|200px|thumb|right|<small>Иң зур келәмле [[Шәех Зәет мәчете|мәчет]] эче.<br/> [[Әбу-Даби]]. [[2007]]</small>]] [[Әбу-Даби]] шәһәрендә ([[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]) [[Шәех Зәет мәчете]]ндә (''шәех Зәет ибн Солтан ән-Нәхәйян, [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре|БГӘ]] нигезләүче һәм беренче президенты хөрмәтенә аталган'') идәнгә җәелгән. Мәчет [[2007 ел]]ның [[Рамазан]] аенда ачылган. Келәм «Иран келәмнәре» ширкәте тарафыннан әзерләнгән. Рәссамы – Али Халики ([[Иран]]). Келәмнең мәйданы – 5627 кв. м. Келәмне тукуда 1 200 тукучы хезмәт куя. 20 техник төркем, 30 эшче җәлеп ителә. Келәмнең авырлыгы – 47 тонна – 35 тонна йон, 12 тонна мамык. Келәм төзелешендә 268 000 төен бар.<ref>{{Citation |title=Дөньяда иң зур келәмле мәчет |url=http://photokarachko.blogspot.ru/2015/01/600.html |access-date=2015-06-19 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210353/http://photokarachko.blogspot.ru/2015/01/600.html |dead-url=yes }}</ref>. == Шулай ук карагыз == * [[Палас]] * [[Гобелен]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_pictures/1469/%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D1%91%D1%80 Сәнгать белешмәлеге. Келәм] {{ref-ru}} * [http://library.stroit.ru/articles/kover/index.html Келәм һәм палас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222110/http://library.stroit.ru/articles/kover/index.html |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}} * [http://imyerevan.com/ru/society/view/1741/ «Все на ковер»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310042703/http://imyerevan.com/ru/society/view/1741 |date=2016-03-10 }}{{ref-ru}} == Әдәбият == # Ковры РСФСР (''Каталог''). М., 1952. [[Төркем:Декоратив-гамәли сәнгать]] [[Төркем:Интерьер]] 0r73op9xoyoyk69ch3cq9znxxw6n0hv 0 172641 6026707 6026647 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:BlackisnewBot|BlackisnewBot]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 5551410 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[File:P051702-149695.jpg|мини|уңда]] '''Гей''' ([[Инглиз теле|ингл]]. ''gay'') – [[һомосексуальлек|һомосексуаль]] ир кеше.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/gay Шул ук мәгънәле инглиз сүзенең аңлатмасы]</ref> Элек инглиз телендәге ''gay'' сүзе "шат" мәгънәсен йөрткән. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз == * [[Һомосексуальлек]] * [[Лесбиан]] * [[ҺБТК]] {{rq|stub}} [[Төркем:ҺБТК]] jnpjmk96vm1juc0j4vpnejgbg2m7dox 0 178968 6026761 3629198 2026-09-06T08:45:44Z ДолбоЯщер 27073 cat. 6026761 wikitext text/x-wiki {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = Мәчет |Татар атамасы = Ырынбур үзәк [[мәчет]]е |Үз атамасы = {{lang-ru| Третья соборная мечеть (Центральная) }} |Рәсем = Orenburg Main mosque.jpg |Рәсем язуы = |Рәсем зурлыгы = |Хәзерге халәте = |Ил =Русия |Урнашу урыны статусы = шәһәр |Урнашу урыны = Ырынбур |Координатлары = |Дин = Ислам |Мәхәллә = |Кайсы дини агымга карый = |Бина төре = мәчет |Архитектура стиле = |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче = |Беренче телгә алу = |Нигезләү = 1885 |Төп даталар = |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = 1879 <ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://www.osu.ru/sites/niisu/docs/e01_2009.pdf |access-date=2016-06-03 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329091151/http://www.osu.ru/sites/niisu/docs/e01_2009.pdf |dead-url=yes }}</ref> |Төзелешнең тәмамлануы = 1885 |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = гамәлдә; Ырынбур, Терешкова ур. 10а |Сайт = |Commons =Mosques }} ''' Ырынбур үзәк мәчете ''' яки '''Өченче җәмигъ мәчет''' - [[1885 ел]]да [[Ырынбур]] каласында ачылган мәчет<ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=https://www.osu.ru/sites/niisu/docs/e01_2009.pdf |access-date=2016-06-03 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329091151/http://www.osu.ru/sites/niisu/docs/e01_2009.pdf |dead-url=yes }}</ref>. Өченче мәчет мәхәлләсендә 1890 елда 700 кеше исәпләнгән, 1910 елда исә - 2000. Өченче мәчет 1931 елда хөкүмәт тарафыннан ябыла, 1945 елда мөселманнарга кайтарыла. Ырынбурда бердәнбер эшләп торган дин йорты була. 2015 елда имам-хатыйплар булып Салават Сәйфетдинов белән Габдрахман Хәбибуллин эшли. 1991 елдан Үзәк мәчет дип йөртелә. Хәзерге вакытта бинада [[Ырынбур мөселман диния нәзарәте]] урнашкан. Ырынбур үзәк мәчете янында автовокзал, [[Ырынбур дәүләт университеты]] урнашкан. == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Чыганаклар == * http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/pomoshch-sajtu/2-statya/16652-orenburgskie-sobornye-mecheti{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Төркем:Россия мәчетләре]] [[Төркем:Ырынбур]] nykc96qbl13z58pyo4isttwignvzxwt 0 188909 6026708 6026626 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:BlackisnewBot|BlackisnewBot]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 5551877 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[File:2011 TW-KHH 2nd LGBT Pride DSC7323 (6181587842).jpg|thumb]] [[File:Just married (9178119295).jpg|thumb]] [[File:World laws pertaining to homosexual relationships and expression.svg|thumb|National laws<br> {{legend|#025|Marriage}} {{legend|#06F|Other partnerships}} {{legend|#decd87|Laws against expression}} {{legend|#f9dc36|Fines or prison (not applied)}} {{legend|#ec8028|Fines or prison}} {{legend|#c63|Death penalty (not applied)}} {{legend|#800000|Death penalty}} ]] [[File:LGBT rights at the UN.svg|thumb|UN declarations on LGBT rights<br> {{legend|#5b92e5|Supporting (2008 or 2011)}} {{legend|#aa0000|In opposition}} ]] '''Һомосексуальлек''' — кешенең үзенең [[җенес]] яки [[гендер]] вәкилләренә җенси һәм/яки романтик тартылыш.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/homosexuality Шул ук мәгънәле инглиз сүзенең аңлатмасы]</ref> Һомосексуаль ирләрне [[гей]], хатын-кызларны исә [[лесбиан]] дип атыйлар. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Шулай ук карагыз == * [[Бисексуальлек]] * [[Пансексуальлек]] * [[Асексуальлек]] * [[Һетеросексуальлек]] * [[ҺБТК]] * [[Һомофобия]] {{rq|stub}} [[Төркем:ҺБТК]] 1z2uo019i5j1co50srkikdd988q9gau 0 196334 6026756 5936590 2026-09-06T08:38:26Z ДолбоЯщер 27073 -cat. 6026756 wikitext text/x-wiki {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = Мәчет |Татар атамасы = Шәех Зәет мәчете |Үз атамасы = {{lang|ar|جامع الشيخ زايد}} |Рәсем =Abu Dhabi - View of Sheikh Zayed Mosque at night - نظرا لمسجد الشيخ زايد في الليل - panoramio (3).jpg |Рәсем язуы = |Рәсем зурлыгы = |Хәзерге халәте = |Ил = БГӘ |Урнашу урыны статусы = шәһәр |Урнашу урыны = [[Әбу-Даби]] |Координатлары = {{coord|24.412|54.474|display=inline,title}} |Дин = [[ислам]] |Мәхәллә = |Кайсы дини агымга карый = [[сөнниләр|сөнни]] ([[мәлики мәзһәбе|мәлики]]) |Бина төре = мәчет |Мигъмарият стиле = мәмлүк, госманлы, фатимид |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче = |Беренче телгә алу = |Нигезләү = |Төп даталар = |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = 1996 |Төзелешнең тәмамлануы = 2007 |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = гамәлдә |Сайт = |Commons = }} '''Шәех Зәет мәчете''' ([[гарәп теле|гарәп.]] {{lang|ar|جامع الشيخ زايد}} — «җәмигъ әш-шәех зәйед») — [[БГӘ]] башкаласы [[Әбу-Даби]] шәһәрендә урнашкан гыйбадәтханә. БГӘ дәүләтен нигезләүче һәм беренче дәүләт башлыгы булган шәех [[Зәет ибн Солтан ән-Нәхәйян]] (''[[1918 ел|1918]]-[[2004 ел|2004]]''<ref>{{Citation |title=Шәех Зәет мәчете |url=http://masterok.livejournal.com/598388.html |access-date=2017-11-28 |archive-date=2017-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117151356/http://masterok.livejournal.com/598388.html |dead-url=yes }}</ref> хөрмәтенә төзелгән. == Тарих == {{төп мәкалә|Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә ислам}} [[Файл:М.Мәнди_2.jpg|200px|thumb|right|[[Аллаһы]]ның гүзәл исемнәре.<br/>[[Мөхәммәт Мәнди]] каллиграфиясе]] Шәех Зәет мәчете — [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]нең иң зур [[мәчет]]е. Шулай ук зурлыгы буенча дөньяда 8нче урында исәпләнә. Мәчетнең мәйданы 5 [[футбол]] стадионы мәйданына тиң. Мәчеткә берьюлы 40 мең кеше сыя ала. Мәчетнең 82 гөмбәзе һәм 107 ''м'' биеклектәге 4 манарасы бар. Әлеге гыйбадәтханә идәненә дөньядагы иң зур [[келәм]] җәелгән (5 627 ''{{comment|м²|дүрткел метр}}''). Келәм «[[Фарсы келәме|Иран келәмнәре]]» ширкәте тарафыннан әзерләнгән. Рәссамы — Али Халики ([[Иран]]). Келәмнең мәйданы — 5 627 кв. м. Келәмне тукуда 1 200 тукучы хезмәт куя. 20 техник төркем, 30 эшче җәлеп ителә. Келәмнең авырлыгы — 47 тонна (35 тонна йон, 12 тонна мамык). Келәм {{comment|төзелешендә|структурасында}} 268 000 төен бар.<ref>{{Citation |title=Дөньяда иң зур келәмле мәчет |url=http://photokarachko.blogspot.ru/2015/01/600.html |access-date=2017-11-28 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210353/http://photokarachko.blogspot.ru/2015/01/600.html |dead-url=yes }}</ref>. Түшәменә дөньядагы иң зур люстра эленгән (биеклеге 15 ''м'', диаметры 10 ''м''). Шәех Зәет мәчете туристлар өчен (''[[җомга]] көненнән кала'') иртәнге 9 - 12 сәгатьләр арасында ачык, керү бушлай. Мәчетнең «Кыйбла» диварындагы «[[Аллаһы]]ның 99 гүзәл исеме (''сыйфатлары'')» [[каллиграфия]]сен [[БГӘ]] хаттаты [[Мөхәммәт Мәнди|Мөхәммәт Мәнди әл-Тамими]] ясаган<ref>{{Citation |title=Аллаһының гүзәл исемнәре. Шәех Зәет мәчете (Әбү-Даби, БГӘ) |url=http://masterok.livejournal.com/598388.html |access-date=2017-11-28 |archive-date=2017-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117151356/http://masterok.livejournal.com/598388.html |dead-url=yes }}</ref>. [[Файл:Келәм.jpg|200px|thumb|right|Иң зур [[келәм]]]] == Чыганаклар == # Хусам Диб. Путеводитель по Исламу<ref>[https://islam-afisha.ru/afisha/putevoditelya-po-islamu Презентация книги Путеводитель по Исламу (Muhammad Pocket Guide)]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4 ==Сылтамалар== * [http://www.szgmc.ae/en Шәех Зәет мәчетенең рәсми сайты]{{ref-en}}{{ref-ar}} * [http://www.abudhabitourism.ae/en/en-us/szm.aspx Әбү-Даби туристлык үзәгенең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101000538/http://www.abudhabitourism.ae/en/en-us/szm.aspx |date=2011-01-01 }} {{ref-en}}{{ref-ar}} * [http://masterok.livejournal.com/598388.html Аллаһының гүзәл исемнәре. Шәех Зәет мәчете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117151356/http://masterok.livejournal.com/598388.html |date=2017-11-17 }} == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр}}</small> {{портал|Ислам}} [[Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре мәчетләре]] apaosaa2f3v5n88icfvfvyv7h9w1e0d 0 207852 6026764 5527617 2026-09-06T08:52:04Z ДолбоЯщер 27073 cat. 6026764 wikitext text/x-wiki {{Бина}}'''Иске татар зиратындагы мәчет''' — Казанның [[Мәҗит Гафури урамы (Казан)|Мәҗит Гафури урамында]] урнашкан, 1905-1906 елларда сәүдәгәр [[Мөхәммәтсадыйк Галикәев]] акчасына төзелгән мәчет. {{Казан мәчетләре}} [[Төркем:Казан мәчетләре]] [[Төркем:Казанның Мәҗит Гафури урамы]] {{stub}} fzw65xi3qvxc1frpaz6o1y94muuh4qu 0 207985 6026762 5555327 2026-09-06T08:46:21Z ДолбоЯщер 27073 cat. 6026762 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} [[Файл:Orenburg Main mosque.jpg|250px|thumb|right|Тарихи 3-нче җәмиг мәчете (бүген [[Ырынбур үзәк мәчете]])]] [[Файл:Orenburg Ramazan mosque.jpg|250px|thumb|right|7-се җәмиг мәчете (бүген [[Рамазан мәчете]])]] '''Ырымбурның тарихи мәчетләре''' - 19 гасырда Ырынбурда ачылган, [[Ырынбур мөселман диния нәзарәте]] карамагында тарихи мәчетләре. # Меновнин мәчете — 1930 елда ябыла, Меновой двор комплексы белән бергә сүтелгән # "1-че җәмиг мәчете" — 1930 елда ябыла, йортта кешеләр яши # [[Кәрвансарай]] (2-че җәмиг мәчете") # [[Ырынбур үзәк мәчете]] (3-нче җәмиг мәчете) # "4-се җәмиг мәчете"-1930 елда ябыла., йорт хәрби госпиталь биләмәсендә урнаша # [[Сөләймәния мәчете]] ("5-се җәмиг мәчете") # [[Хөсәения мәчете]] (6 нчы җәмиг мәчете), [[«Хөсәения» мәдрәсәсе]] янында # [[Рамазан мәчете (Ырынбур)]] (7-се җәмиг мәчете) [[Төркем:Россия мәчетләре]] [[Төркем:Ырынбур]] hof2zj5do5h3lo1d5smqyt1btbkspci 0 210521 6026758 5526083 2026-09-06T08:42:09Z ДолбоЯщер 27073 cat. 6026758 wikitext text/x-wiki {{Бина}}'''Ак мәчет''' — [[Тум]]ның Мәскәү трактында урнашкан, 1913 елда Андрей (Һенрих) Лангер проекты буенча төзелгән таш мәчет. {{Россия җәмигъ мәчетләре}} [[Төркем:Тум]] [[Төркем:Томск өлкәсе мәчетләре]] {{stub}} al3zn8eryayhykin9rx53e0q0bjl3rh 0 210522 6026757 6001124 2026-09-06T08:40:48Z ДолбоЯщер 27073 cat. 6026757 wikitext text/x-wiki <small>{{Мәгънәләр|Кызыл мәчет (мәгънәләр)}}</small> {{Orphan|date=март 2026}} {{Бина}}'''Кызыл мәчет''' — [[Тум]]ның Татар урамында урнашкан, 1904 елда [[Хәмзә Хәмитов]] төзеткән таш мәчет. [[Төркем:Тум]] [[Төркем:Россия мәчетләре]] {{stub}} mncq439vvyt16zsirlh6ec9qyj3fut7 6026759 6026757 2026-09-06T08:42:25Z ДолбоЯщер 27073 cat. 6026759 wikitext text/x-wiki <small>{{Мәгънәләр|Кызыл мәчет (мәгънәләр)}}</small> {{Orphan|date=март 2026}} {{Бина}}'''Кызыл мәчет''' — [[Тум]]ның Татар урамында урнашкан, 1904 елда [[Хәмзә Хәмитов]] төзеткән таш мәчет. [[Төркем:Тум]] [[Төркем:Томск өлкәсе мәчетләре]] {{stub}} tvl6s03t6tb1g7a51jnyjgh82i6mojb 0 211243 6026760 3538338 2026-09-06T08:44:45Z ДолбоЯщер 27073 cat. 6026760 wikitext text/x-wiki {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = Мәчет |Татар атамасы = Фәйзрахманчылар мәчете |Үз атамасы = |Рәсем = |Рәсем язуы = |Рәсем зурлыгы = |Хәзерге халәте = |Ил = Россия |Урнашу урыны статусы = шәһәр |Урнашу урыны = [[Казан]], [[Торфлы урамы 9Казан)|Торфлы]] урамы, 41 |Координатлары = |Дин = ислам |Мәхәллә = |Кайсы дини агымга карый = |Бина төре = мәчет |Мигъмарият стиле = |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче = |Беренче телгә алу = |Нигезләү = |Төп даталар = 2014 ел — сүтелгән |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = |Төзелешнең тәмамлануы = |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = гамәлдә түгел |Сайт = |Commons = }} '''Фәйзрахманчылар мәчете''' — [[Казан]]ның [[Торфлы урамы (Казан)|Торфлы]] урамындагы 41нче йорт адресы буенча җир биләмәсендә урнашкан булган [[Фәйзрахманчылар]] дини төркеменең мәчете. Бу төркем, дәүләт хәвефсезлек органнары тарафыннан экстремистлыкта гаепләп һәм куркытып, таратылгач, [[2014 ел]]да мәчет сүтелгән. == Сылтамалар == * [https://www.azatliq.org/a/28580342.html Заманында "фәйзрахманчылар" буларак танылган төркем Чаллыда гает үткәрде]. [[Азатлык радиосы]]. 27 июнь 2017 {{Казан мәчетләре}} [[Төркем:Казан мәчетләре]] 6zdhx5wfuum65dp1mc3u01yumk9o8lw 0 213893 6026742 6025687 2026-09-06T04:25:10Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026742 wikitext text/x-wiki {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Фәйзуллин}} {{Шәхес | бүләк һәм премияләр =[[Файл:Orden of Friendship.png|40px|Дуслык ордены (РФ) - 2014]] [[Файл:Орден за заслуги перед Республикой Татарстан.png|40px|«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены - 2020]] [[Файл:Honored Builder of the Russian Federation (badge).png|20px|РФ атказанган төзүчесе - 2021]] }} '''Ирек Фәйзуллин''' (Ирек Әнвәр улы Фәйзуллин, {{ТД}}, {{ТУ}} — {{ҮД}}, {{ҮУ}}) — дәүләт эшлеклесе, [[ТРның атказанган төзүчесе|Татарстан Республикасының]] һәм [[Россия Федерациясенең атказанган төзүчесе|Россия Федерациясенең]] (2021) атказанган төзүчесе, «Татинвестгражданпроект»ның генераль директоры, ТР төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры урынбасары (2005—2010), [[Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгы|ТР төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры]] (2010—2020). 2020 елның гыйнварыннан ― Россия Федерациясе Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министрының беренче урынбасары<ref>[https://www.azatliq.org/a/30392520.html Ирек Фәйзуллин Русия төзелеш министрының беренче урынбасары итеп билгеләнде.] [[Азатлык радиосы]], 23.01.2020</ref>, 2020 елның ноябреннән ― [[Россия Федерациясе Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгы|Россия Федерациясе Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министры]]<ref>{{Citation |title=РФ Төзелеш министрлыгы сайты |url=https://minstroyrf.gov.ru/about/structure/fayzullin-irek-envarovich/ |access-date=2020-11-11 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116013718/https://minstroyrf.gov.ru/about/structure/fayzullin-irek-envarovich/ |dead-url=yes }}</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * [[2014 ел|2014]] ― [[Дуслык ордены (Россия Федерациясе)|Дуслык]] ордены ([[РФ]]) * [[2020 ел|2020]] ― [[«Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен» ордены]]<ref>[https://tnv.ru/news/policy/77851-minnikhanov-naznachil-byvshego-zama-ireka-fayzullina-novym-glavoy-minstroya-tatarstana/ Минниханов назначил бывшего зама Ирека Файзуллина новым главой Минстроя Татарстана.] tnv.ru{{ref-ru}}</ref> * [[2021 ел|2021]] — [[Россия Федерациясенең атказанган төзүчесе]]<ref>[https://www.tatar-inform.ru/news/putin-prisvoil-ireku-faizullinu-zvanie-zasluzennogo-stroitelya-rossii-5841013 Путин присвоил Иреку Файзуллину звание заслуженного строителя России.] [[Татар-информ|tatar-inform.ru]], 26.10.2021</ref> * [[2026 ел|2026]] — [[Казанның мактаулы гражданины|«Казанның Мактаулы гражданины»]]<ref>[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/ilsur-metshin-mnogimi-svoimi-dostizheniyami-kazan-obyazana-tseleustremlennym-i-silnym-lichnostyam/ Ильсур Метшин: «Многими своими достижениями Казань обязана целеустремленным и сильным личностям».]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Официальный портал Казани, 29.08.2026</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Тышкы сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} {{Шәхес:ММЧларда| исем+фамилия= Ирек%20Фәйзуллин | isem+familiä= İrek%20Fäyzullin | русча исем+фамилия= Ирек+Файзуллин | русча исем%20фамилия= Ирек%20Файзуллин | инглизчә name+surname= Irek%20Faizullin | башкортча исем+фамилия= Ирек%20Фәйзуллин | төрекчә adı+soyadı= İrek+Fayzullin| Business-gazeta id= | Realnoevremya id= | Tatar-inform.tatar id= | Tatcenter id= }} == Шулай ук карагыз == {{Гамәлдәге Россия Федерациясе Хөкүмәте}} {{РФ Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлары}} {{ТР Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлары}} {{«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены лауреатлары}} [[Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары]] [[Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары]] [[Төркем:РФ атказанган төзүчеләре]] [[Төркем:Россия Федерациясе министрлары]] [[Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары]] ntx32tftqvu7zrvlz8jx8urffjlqlqb 0 218139 6026747 5366428 2026-09-06T06:34:48Z ~2026-41017-66 62114 /* Балачак */ 6026747 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Га́рри Каспа́ров''' ({{lang-ru|Га́рри Ки́мович Каспа́ров}}, {{ТД}}, {{ТУ}}) '''Ка́спаров Га́рри Ки́мович''' (туган чактагы фамилиясе Вайнштейн; [[1963 ел]]ның [[13 апрель|13 апрелендә]] [[Азәрбайҗан ССР]]-ның башкаласы [[Бакы]]да туган) — [[Советлар Берлеге|совет]] һәм [[Россия]] [[шахмат]]чысы, шахмат буенча 13 нче [[шахмат буенча дөнья чемпионы|дөнья чемпионы]], шахмат әдәбиятчысы һәм [[сәясәтче]]. Кайбер белгечләр Каспаровны тарихтагы иң бөек шахматчы дип саный<ref name="barden">{{Cite web|title=Obituary: Bobby Fischer|url=http://www.guardian.co.uk/news/2008/jan/19/mainsection.obituaries|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rgyjuj5?url=http://www.guardian.co.uk/news/2008/jan/19/mainsection.obituaries|archivedate=2011-08-11|last=[[:en:Leonard Barden|Barden, L.]]|publisher=[[Guardian]]|date=19 января 2008|accessdate=2010-12-13}}</ref><ref name="bbc">{{Cite web|title=Каспаров: король уходит со сцены|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rhJgV2N?url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|archivedate=2011-08-11|last=Рохер|first=Ф.|publisher=[[BBC]]|date=12 марта 2005|accessdate=2010-12-13}}</ref>. Халыкара [[гроссмейстер]] (1980), [[СССР-ның атказанган спорт мастеры]] (1985), СССР чемпионы (1981, 1988), Россия чемпионы (2004). Бөтендөнья шахмат олимпиадасының сигез тапкыр җиңүчесе: дүрт тапкыр СССР командасы составында (1980, 1982, 1986, 1988) һәм дүрт тапкыр Россия командасы составында (1992, 1994, 1996, 2002). Ул — унбер шахмат [[Шахмат Оскары|«Оскар»ы]] (елның иң яхшы шахматчысына бирелүче приз) иясе. Каспаров, ике кыска өзеклек белән, 1985 елдан 2006 елга чаклы ялгызы [[Эло рейтингы|ФИДЕ рейтингының]] башында була: 1993 елгы ФИДЕ карары белән 1994 елда рейтингтан төшереп калдырыла<ref>[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199307e.html FIDE Rating List :: July 1993], [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199401e.html FIDE Rating List :: January 1994], [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199407e.html FIDE Rating List :: July 1994], [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199501e.html FIDE Rating List :: January 1995].</ref>, ә 1996 елның гыйнварында Каспаров [[Владимир Крамник]] белән бер төрле рейтингка ия була<ref>[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199601e.html FIDE Rating List :: January 1996]</ref>. 1999 елда Гарри Каспаров рекордлы рейтинг — 2851 балл җыя<ref name="Record">{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1999-05-27/1_1/|title=Каспаров — 2851|3=|date=27 мая 1999|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rhedh2i?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1999-05-27/1_1/|archivedate=2011-08-11}}</ref>, һәм 13 ел ярым дәвамында<ref name=ReferenceA>[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199907e.html FIDE Rating List :: July 1999]</ref>, [[Магнус Карлсен]] яңа рекорд куйганга чаклы, Каспаров рекордчы була<ref name="magnusrating">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2087670|title=Магнус Карлсен наиграл на рекорд|author=Доспехов, А.|date=12 декабря 2012|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2012-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CvoqfrHb?url=http://www.kommersant.ru/doc/2087670|archivedate=2012-12-15}}</ref>. Каспаров, 1985 елда [[Анатолий Карпов]]ны җиңеп, дөнья чемпионы була. «Ике К»ның каршы торуы 1980 еллар уртасыннан башлап 1990 еллар башына чаклы дәвам итә, бу аралыкта Карпов һәм Каспаров дөнья чемпионы исеме өчен биш матч уйный. 1993 елда Каспаров һәм яңа дәгъвачы [[Найджел Шорт]] [[Халыкара шахмат федерациясе|ФИДЕ-дән]] чыга һәм яңа оешма — [[Профессиональ шахмат ассоциациясе]] (ПША) эгидасы астында матч үткәрә. ФИДЕ Каспаровты титулыннан мәхрүм итә һәм 2006 елга чаклы дөнья чемпионы икәү була — ПША версиясе буенча һәм ФИДЕ версиясе буенча. 2000 елда дөнья беренчелегендә Каспаров [[Владимир Крамник]]ка оттыра. 2005 елда ул, сәяси эшчәнлек белән шөгыльләнү максатында, шахмат карьерасын тәмамлавын игълан итә. Берничә оппозицион хәрәкәттә катнаша: {{comment|Берләшкән гражданнар фронты|Объединённый гражданский фронт}} рәисе, {{comment|Бөтенрусия гражданнар конгресы|Всероссийский гражданский конгресс}}ның рәистәшләренең берсе, {{comment|Россия Федерациясенең Милли ассамблеясы|Национальная ассамблея Российской Федерации}} депутаты була. 2008 елда {{comment|«Теләктәшлек»|Солидарность}} Берләшкән демократик хәрәкәтенең федераль бюросын оештыручыларның берсе һәм аның әгъзасы була, әмма 2013 елда аның җитәкче органнарыннан китә. 2012 елның октябрендә {{comment|Россия оппозициясенең координация советы|Координационный Совет российской оппозиции}}на сайлана. 2013 елның июнендә Россиядән китүе һәм халыкара мәйданда «Путин режимы»на каршы көрәшен дәвам итәчәге турында белдерә <ref name="kasparov_ru_7062013">{{Cite web|title=Я хочу прояснить ситуацию|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=51B0A1D31D200|last=Каспаров|first=Г.|work=Каспаров.ыру|date=7 июня 2013|accessdate=2014-01-10|archivedate=2014-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110105226/http://www.kasparov.ru/material.php?id=51B0A1D31D200}}</ref>. 2011 елдан [[Нью-Йорк]]тагы «Кешы хокуклары фонды»ның ({{lang-en|Human Rights Foundation}}) Халыкара советы җитәкчесе. 2014 елда ФИДЕ президентына намзәт була, әмма президент итеп [[Кирсан Илюмжинов]] сайлана. == Балачак == Гарри Каспаров 1963 елның 13 апрелендә [[Бакы]]да тыуа, атасы Ким Моисеевич Вайнштейн һөнәре буенча инженер-энергетик була, анасы Клара (Аида) Шагеновна Каспарова — инженер, автоматика һәм телемеханика буенча белгеч<ref>{{Cite web|title=Биография|url=http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rj4pqwi?url=http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9|archivedate=2011-08-11|publisher=каспаров.ру|accessdate=2011-02-21}}</ref>. Каспаров — атасы ягыннан [[Яһүд|яһүди]] чыгышлы, анасы ягыннан — әрмән<ref name="britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/313020/Garry-Kasparov Garry Kasparov], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Encyclopaedia Britannica].</ref><ref>{{Cite web|title=Спросите Каспарова|url=http://www.gazeta.ru/kasparov.shtml|publisher=[[Газета.ру]]|accessdate=2011-02-21|archivedate=2012-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327090014/http://www.gazeta.ru/kasparov.shtml}}</ref>. Гарриның дәү әтисе Моисей Рубинович Вайнштейн (1906—1963) билгеле Бакы композиторы һәм дирижёры, каланың берничә драма театрының музыкаль бүлеге мөдире була. Атасы ягыннан бөтен гаиләләре музыкаль: атасының энесе Леонид Моисеевич Вайнштейн — композитор <ref name="lenta">{{lentapedia|14160200}}</ref>, [[Азәрбайҗан]]ның атказанган сәнгать хезмәткәре, дәү әнисе — урта мәктәптә музыка укытучысы. Ике туган абыйсы Тимур Вайнштейн — телепродюсер. Каспаровның ата-анасы шахмат белән мавыга һәм гәҗиттә басылган шахмат мәсьәләләрен чишә. Гарри аларның баш ватканын һәрчак күзәтә һәм бер мәл чишелешне әйтә; бу чакта аңа биш яшь була. Моннан соң атасы Гаррины шахмат уйнарга <ref name="gik">''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BA,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Е. Гик]'' [http://www.nkj.ru/archive/articles/1791/ Гарри — вундеркинд и гений игры] // «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C Наука и жизнь]» № 9, 2005</ref><ref>{{Китап|автор=Каспаров, Г. К.|заглавие=Безлимитный поединок|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1989|страницы=7|страниц=192|isbn=5-278-00297-2}}</ref> өйрәтә. Гарри җиде яшеннән Бакы Пионерлар сараенда даими шахмат дәресләре ала, аның беренче тренеры Олег Исаакович Приворотский  була. Шул яшендә Гарриның атасы лимфосаркома чиреннән <ref>{{Китап|автор=Каспаров, Г. К.|заглавие=Безлимитный поединок|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1989|страницы=9|страниц=192|isbn=5-278-00297-2}}</ref> вафат була. Ире үлгәннән соң, Клара Шагеновна үзен тулысынча улының шахмат карьерасына багышлый. 1975 елда, Гаррига 12 ел булганда, Клара Каспарова улының фамилиясен  ''Вайнштейннан Каспаровҡа'' алмаштыра. Бу, СССР-да яшәп килгән антисемитизм<ref name="shagi">{{Мәҡәлә|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Первые шаги|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/09/26-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=9|страницы=26—29}}</ref> улының алга табагы шахмат карьерасына комачаулавы мөмкинлегеннән чыгып, туганнарының ризалыгы белән эшләнә. [[1977 ел]]да Гарри Каспаров ВЛКСМ сафына баса. == Шахмат карьерасы == === Шахмат карьерасының башы, гроссмейстер исемен алуы === [[Файл:Kasparov-2.jpg|слева|мини|207x207пкс|Гарик Вайнштейнга  11 яшь (1974 ел)]] [[Вильнюс]]та узган үсмерләр ярышында ун яшьлек Гарри озак еллар буе тренеры булачак мастер Александр Никитин белән таныша. 1976 елга  тикле Никитин әледән-әле киңәшләр, консультацияләр һәм язма эшләр бирә, соңыннан алар команда булып даими эшли <ref name="linder441">''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 323—441.</ref>. 1973 елның августында аның тәкъдиме белән Гарри дөнья экс-чемпионы Михаил Ботвинник мәктәбенә {{comment|тикшерелергә|просмотр}}  килә һәм кабул ителә. Ботвинник яшь шахматчының индивидуаль план буенча күнегеүенә, ә соңрак стипендия алып шөгыльләнүенә ирешә<ref name="shagi"/>. 1974 елда Мәскәүдә Пионер сарайлары турнирында (турнирда һәр Сарайның командасын гроссмейстер җитәкли һәм башка командаларга бер тапкыр уйнау сеансы бирә) Гарри  гроссмейстер Юрий Авербахты җиңә. Киләсе ел башында Гарри, үзеннән 6-7 яшькә өлкәнрәк дәгъвачыларга каршы көрәшә, илнең үсмерләр беренчелегендә катнаша<ref name="shagi"/>. [[Ленинград]]та Пионерлар  сарайларының яңа турнирында дөнья чемпионы Анатолий Карповка каршы уйнаганда, тиң позициягә ирешә, әмма  ялгыша һәм җиңелә<ref name="gik-2">[http://www.nkj.ru/archive/articles/2158/ Гарри — вундеркинд и гений игры (продолж.)] // «[[Наука и жизнь]]» № 10, 2005</ref>. Шул ук турнирда Виктор Корчнойга каршы сеанста гроссмейстерны {{comment|тиң исәп|ничья}}кә мәҗбүр итә. 1976 елның башында, унике яшендә, Гарри Каспаров шахмат буенча үсмерләр арасындагы СССР чемпионатында, катнашучыларның күпчелеге аннан өлкәнрәк булуга карамастан, җиңү яулый. Моннан соң, Никитин Мәскәүдә яшәгәнлектән, Бакыда яшәгән Александр Шакаров Каспаровның даими тренеры була<ref name="gik-2"/>. Шул ук елда спорткомитет таләбе буенча,  тренерлар моңа каршы булса да, Каспаров кадетлар (18 яшькә тиклемге үсмерләр) арасында үткәрелгән дөнья чемпионатына бара, һәм өченче урынны бүлешә <ref name="pryzhki">{{Мәҡәлә|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Первые прыжки|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/10/32-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=10|страницы=32—35}}</ref>. 1977 елның  башында Каспаров янә үсмерләр арасында ил беренчелегендә җиңә, бу юлы 9-дан 8½ нәтиҗәсе белән. Яшь чикләве 17-гә төшерелгән кадетлар арасындагы дөнья чемпионатында Каспаров өченче урынны ала. Соңгы өч турга тикле ул булачак җиңүче Йоун Арнасон белән беренче урынны бүлешә, әмма талчыгудан калган партияләрне тиң исәпкәтәмамлый<ref name="pryzhki"/>. 1978 елның гыйнварында [[Минск]]та Сокольский мемориалында җиңә һәм шахмат буенча спорт мастеры исемен ала. Мастер нормасын ул ярыш тәмамлануга биш тур калганда ук үти, ә соңгы турда Анатолий Лутиковты җиңә — бу Каспаровның гроссмейстер белән беренче турнир  очрашуы була<ref>''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 323—324</ref>. Унбиш яшендә Каспаров Ботвинникның ассистенты була. Июльдә [[Даугавпилс]]тагы сайлап алу турнирында беренче урынны ала һәм СССР чемпионатының финалында {{comment|тәүләп|дебют}} уйнау хокукын яулый. Ел азагында финал уздырыла, Каспаров 17 партиядә 50 % җыя һәм бу киләсе елда сайлап алуны үтеп тормау мөмкинлеген бирә. 1979 елның апрель аенда Каспаров [[Баня-Лука]] каласында (Югославия) турнирда катнаша. Ботвинник таләбе буенча<ref>{{cite web|url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/Adorjan.htm|title=Chessville Plays 20 Questions with GM András Adorján|last=Innes|first=Phil|publisher=chessville.com|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rjqgN2F?url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/Adorjan.htm|archivedate=2011-08-11}}</ref><ref name="shishki">{{Мәҡәлә|автор=Глуховский, М.|заглавие=Он не боится шишек|ссылка=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/108031|издание=[[Советский спорт]]|выпуск=68(16018)}}</ref>, рейтингы да булмаган уналты яшьлек мастер уналты катнашучының ундүрте гроссмейстер дәрәҗәсендә булган турнирга үтә<ref>''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 100—103</ref>. Нәтиҗәдә Каспаров, бар кешене шаккаттырып, бер партиядә да җиңелмичә, беренче урынны яулый һәм ике турда гомуми җиңүне тәэмин итә. Смейкал һәм Андерссон 2 очкога калыша, ә [[Петросян Тигран Вартанович|Петросян]] — 2½ очкога. Баня-Лукада Каспаров беренче гроссмейстер балын ала<ref>''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 100—103.</ref>. Тәүге тапкыр халыкара рейтинг алып, Каспаров рейтинг исемлегендә унбишенче урынга эләгә<ref>{{статья|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Рейтинги показывают|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/12/30-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=12|страницы=30—31|isbn=|issn=}}</ref>. Бакыга кайткач, Каспаровны абруйлы сәясәтче, Азәрбайҗан Компартиясе Үзәк Комитеты сәркатибе һәм КПСС Үзәк Комитеты Политбюросы әгъзалыгына кандидат Гейдар Алиев кабул итә. Шул вакыттан башлап, Алиев Каспаровны канат астына ала<ref name="asriyan">{{cite web|url=http://www.chesspro.ru/_events/2010/asrian.html|title=От Макогонова до Каспарова|last=Асриян|first=В.|date=2010|publisher=ChessPro|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rkBG9Wp?url=http://www.chesspro.ru/_events/2010/asrian.html|archivedate=2011-08-11}}</ref>. 1979 ел азагына 47 нче СССР чемпионатында Каспаров өч җиңү белән башлый. Соңрак күрсәткечләр түбәнәюгә китә (алты тиң исәп, бер җиңү һәм өч җиңелү), әмма көчле финиш 17 очкодан 10 очко белән 3—4 урыннарны яулау мөмкинлеген бирә. Турнирда ветеран Ефим Петрович Геллер җиңә<ref>''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 328—329.</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Шахматчылар]] [[Төркем:Россия хәрби көчләренең 2022 елда Украинага кертелүенә каршы чыкканнары]] [[Төркем:Россиядә «чит ил агентлары» дип танылган шәхесләр]] hutz1mu0l8870vlb0wv4b19jpgfsd7j 6026748 6026747 2026-09-06T06:35:16Z ~2026-41017-66 62114 /* Балачак */ 6026748 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Га́рри Каспа́ров''' ({{lang-ru|Га́рри Ки́мович Каспа́ров}}, {{ТД}}, {{ТУ}}) '''Ка́спаров Га́рри Ки́мович''' (туган чактагы фамилиясе Вайнштейн; [[1963 ел]]ның [[13 апрель|13 апрелендә]] [[Азәрбайҗан ССР]]-ның башкаласы [[Бакы]]да туган) — [[Советлар Берлеге|совет]] һәм [[Россия]] [[шахмат]]чысы, шахмат буенча 13 нче [[шахмат буенча дөнья чемпионы|дөнья чемпионы]], шахмат әдәбиятчысы һәм [[сәясәтче]]. Кайбер белгечләр Каспаровны тарихтагы иң бөек шахматчы дип саный<ref name="barden">{{Cite web|title=Obituary: Bobby Fischer|url=http://www.guardian.co.uk/news/2008/jan/19/mainsection.obituaries|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rgyjuj5?url=http://www.guardian.co.uk/news/2008/jan/19/mainsection.obituaries|archivedate=2011-08-11|last=[[:en:Leonard Barden|Barden, L.]]|publisher=[[Guardian]]|date=19 января 2008|accessdate=2010-12-13}}</ref><ref name="bbc">{{Cite web|title=Каспаров: король уходит со сцены|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rhJgV2N?url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|archivedate=2011-08-11|last=Рохер|first=Ф.|publisher=[[BBC]]|date=12 марта 2005|accessdate=2010-12-13}}</ref>. Халыкара [[гроссмейстер]] (1980), [[СССР-ның атказанган спорт мастеры]] (1985), СССР чемпионы (1981, 1988), Россия чемпионы (2004). Бөтендөнья шахмат олимпиадасының сигез тапкыр җиңүчесе: дүрт тапкыр СССР командасы составында (1980, 1982, 1986, 1988) һәм дүрт тапкыр Россия командасы составында (1992, 1994, 1996, 2002). Ул — унбер шахмат [[Шахмат Оскары|«Оскар»ы]] (елның иң яхшы шахматчысына бирелүче приз) иясе. Каспаров, ике кыска өзеклек белән, 1985 елдан 2006 елга чаклы ялгызы [[Эло рейтингы|ФИДЕ рейтингының]] башында була: 1993 елгы ФИДЕ карары белән 1994 елда рейтингтан төшереп калдырыла<ref>[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199307e.html FIDE Rating List :: July 1993], [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199401e.html FIDE Rating List :: January 1994], [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199407e.html FIDE Rating List :: July 1994], [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199501e.html FIDE Rating List :: January 1995].</ref>, ә 1996 елның гыйнварында Каспаров [[Владимир Крамник]] белән бер төрле рейтингка ия була<ref>[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199601e.html FIDE Rating List :: January 1996]</ref>. 1999 елда Гарри Каспаров рекордлы рейтинг — 2851 балл җыя<ref name="Record">{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1999-05-27/1_1/|title=Каспаров — 2851|3=|date=27 мая 1999|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rhedh2i?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1999-05-27/1_1/|archivedate=2011-08-11}}</ref>, һәм 13 ел ярым дәвамында<ref name=ReferenceA>[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199907e.html FIDE Rating List :: July 1999]</ref>, [[Магнус Карлсен]] яңа рекорд куйганга чаклы, Каспаров рекордчы була<ref name="magnusrating">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2087670|title=Магнус Карлсен наиграл на рекорд|author=Доспехов, А.|date=12 декабря 2012|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2012-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CvoqfrHb?url=http://www.kommersant.ru/doc/2087670|archivedate=2012-12-15}}</ref>. Каспаров, 1985 елда [[Анатолий Карпов]]ны җиңеп, дөнья чемпионы була. «Ике К»ның каршы торуы 1980 еллар уртасыннан башлап 1990 еллар башына чаклы дәвам итә, бу аралыкта Карпов һәм Каспаров дөнья чемпионы исеме өчен биш матч уйный. 1993 елда Каспаров һәм яңа дәгъвачы [[Найджел Шорт]] [[Халыкара шахмат федерациясе|ФИДЕ-дән]] чыга һәм яңа оешма — [[Профессиональ шахмат ассоциациясе]] (ПША) эгидасы астында матч үткәрә. ФИДЕ Каспаровты титулыннан мәхрүм итә һәм 2006 елга чаклы дөнья чемпионы икәү була — ПША версиясе буенча һәм ФИДЕ версиясе буенча. 2000 елда дөнья беренчелегендә Каспаров [[Владимир Крамник]]ка оттыра. 2005 елда ул, сәяси эшчәнлек белән шөгыльләнү максатында, шахмат карьерасын тәмамлавын игълан итә. Берничә оппозицион хәрәкәттә катнаша: {{comment|Берләшкән гражданнар фронты|Объединённый гражданский фронт}} рәисе, {{comment|Бөтенрусия гражданнар конгресы|Всероссийский гражданский конгресс}}ның рәистәшләренең берсе, {{comment|Россия Федерациясенең Милли ассамблеясы|Национальная ассамблея Российской Федерации}} депутаты була. 2008 елда {{comment|«Теләктәшлек»|Солидарность}} Берләшкән демократик хәрәкәтенең федераль бюросын оештыручыларның берсе һәм аның әгъзасы була, әмма 2013 елда аның җитәкче органнарыннан китә. 2012 елның октябрендә {{comment|Россия оппозициясенең координация советы|Координационный Совет российской оппозиции}}на сайлана. 2013 елның июнендә Россиядән китүе һәм халыкара мәйданда «Путин режимы»на каршы көрәшен дәвам итәчәге турында белдерә <ref name="kasparov_ru_7062013">{{Cite web|title=Я хочу прояснить ситуацию|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=51B0A1D31D200|last=Каспаров|first=Г.|work=Каспаров.ыру|date=7 июня 2013|accessdate=2014-01-10|archivedate=2014-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110105226/http://www.kasparov.ru/material.php?id=51B0A1D31D200}}</ref>. 2011 елдан [[Нью-Йорк]]тагы «Кешы хокуклары фонды»ның ({{lang-en|Human Rights Foundation}}) Халыкара советы җитәкчесе. 2014 елда ФИДЕ президентына намзәт була, әмма президент итеп [[Кирсан Илюмжинов]] сайлана. == Балачак == Гарри Каспаров 1963 елның 13 апрелендә [[Бакы]]да тыуа, атасы Ким Моисеевич Вайнштейн һөнәре буенча инженер-энергетик була, анасы Клара (Аида) Шагеновна Каспарова — инженер, автоматика һәм телемеханика буенча белгеч<ref>{{Cite web|title=Биография|url=http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rj4pqwi?url=http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9|archivedate=2011-08-11|publisher=каспаров.ру|accessdate=2011-02-21}}</ref>. Каспаров — атасы ягыннан [[Яһүд|яһүди]] чыгышлы, анасы ягыннан — [[әрмән]]<ref name="britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/313020/Garry-Kasparov Garry Kasparov], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Encyclopaedia Britannica].</ref><ref>{{Cite web|title=Спросите Каспарова|url=http://www.gazeta.ru/kasparov.shtml|publisher=[[Газета.ру]]|accessdate=2011-02-21|archivedate=2012-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120327090014/http://www.gazeta.ru/kasparov.shtml}}</ref>. Гарриның дәү әтисе Моисей Рубинович Вайнштейн (1906—1963) билгеле Бакы композиторы һәм дирижёры, каланың берничә драма театрының музыкаль бүлеге мөдире була. Атасы ягыннан бөтен гаиләләре музыкаль: атасының энесе Леонид Моисеевич Вайнштейн — композитор <ref name="lenta">{{lentapedia|14160200}}</ref>, [[Азәрбайҗан]]ның атказанган сәнгать хезмәткәре, дәү әнисе — урта мәктәптә музыка укытучысы. Ике туган абыйсы Тимур Вайнштейн — телепродюсер. Каспаровның ата-анасы шахмат белән мавыга һәм гәҗиттә басылган шахмат мәсьәләләрен чишә. Гарри аларның баш ватканын һәрчак күзәтә һәм бер мәл чишелешне әйтә; бу чакта аңа биш яшь була. Моннан соң атасы Гаррины шахмат уйнарга <ref name="gik">''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BA,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Е. Гик]'' [http://www.nkj.ru/archive/articles/1791/ Гарри — вундеркинд и гений игры] // «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C Наука и жизнь]» № 9, 2005</ref><ref>{{Китап|автор=Каспаров, Г. К.|заглавие=Безлимитный поединок|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1989|страницы=7|страниц=192|isbn=5-278-00297-2}}</ref> өйрәтә. Гарри җиде яшеннән Бакы Пионерлар сараенда даими шахмат дәресләре ала, аның беренче тренеры Олег Исаакович Приворотский  була. Шул яшендә Гарриның атасы лимфосаркома чиреннән <ref>{{Китап|автор=Каспаров, Г. К.|заглавие=Безлимитный поединок|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1989|страницы=9|страниц=192|isbn=5-278-00297-2}}</ref> вафат була. Ире үлгәннән соң, Клара Шагеновна үзен тулысынча улының шахмат карьерасына багышлый. 1975 елда, Гаррига 12 ел булганда, Клара Каспарова улының фамилиясен  ''Вайнштейннан Каспаровҡа'' алмаштыра. Бу, СССР-да яшәп килгән антисемитизм<ref name="shagi">{{Мәҡәлә|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Первые шаги|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/09/26-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=9|страницы=26—29}}</ref> улының алга табагы шахмат карьерасына комачаулавы мөмкинлегеннән чыгып, туганнарының ризалыгы белән эшләнә. [[1977 ел]]да Гарри Каспаров ВЛКСМ сафына баса. == Шахмат карьерасы == === Шахмат карьерасының башы, гроссмейстер исемен алуы === [[Файл:Kasparov-2.jpg|слева|мини|207x207пкс|Гарик Вайнштейнга  11 яшь (1974 ел)]] [[Вильнюс]]та узган үсмерләр ярышында ун яшьлек Гарри озак еллар буе тренеры булачак мастер Александр Никитин белән таныша. 1976 елга  тикле Никитин әледән-әле киңәшләр, консультацияләр һәм язма эшләр бирә, соңыннан алар команда булып даими эшли <ref name="linder441">''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 323—441.</ref>. 1973 елның августында аның тәкъдиме белән Гарри дөнья экс-чемпионы Михаил Ботвинник мәктәбенә {{comment|тикшерелергә|просмотр}}  килә һәм кабул ителә. Ботвинник яшь шахматчының индивидуаль план буенча күнегеүенә, ә соңрак стипендия алып шөгыльләнүенә ирешә<ref name="shagi"/>. 1974 елда Мәскәүдә Пионер сарайлары турнирында (турнирда һәр Сарайның командасын гроссмейстер җитәкли һәм башка командаларга бер тапкыр уйнау сеансы бирә) Гарри  гроссмейстер Юрий Авербахты җиңә. Киләсе ел башында Гарри, үзеннән 6-7 яшькә өлкәнрәк дәгъвачыларга каршы көрәшә, илнең үсмерләр беренчелегендә катнаша<ref name="shagi"/>. [[Ленинград]]та Пионерлар  сарайларының яңа турнирында дөнья чемпионы Анатолий Карповка каршы уйнаганда, тиң позициягә ирешә, әмма  ялгыша һәм җиңелә<ref name="gik-2">[http://www.nkj.ru/archive/articles/2158/ Гарри — вундеркинд и гений игры (продолж.)] // «[[Наука и жизнь]]» № 10, 2005</ref>. Шул ук турнирда Виктор Корчнойга каршы сеанста гроссмейстерны {{comment|тиң исәп|ничья}}кә мәҗбүр итә. 1976 елның башында, унике яшендә, Гарри Каспаров шахмат буенча үсмерләр арасындагы СССР чемпионатында, катнашучыларның күпчелеге аннан өлкәнрәк булуга карамастан, җиңү яулый. Моннан соң, Никитин Мәскәүдә яшәгәнлектән, Бакыда яшәгән Александр Шакаров Каспаровның даими тренеры була<ref name="gik-2"/>. Шул ук елда спорткомитет таләбе буенча,  тренерлар моңа каршы булса да, Каспаров кадетлар (18 яшькә тиклемге үсмерләр) арасында үткәрелгән дөнья чемпионатына бара, һәм өченче урынны бүлешә <ref name="pryzhki">{{Мәҡәлә|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Первые прыжки|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/10/32-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=10|страницы=32—35}}</ref>. 1977 елның  башында Каспаров янә үсмерләр арасында ил беренчелегендә җиңә, бу юлы 9-дан 8½ нәтиҗәсе белән. Яшь чикләве 17-гә төшерелгән кадетлар арасындагы дөнья чемпионатында Каспаров өченче урынны ала. Соңгы өч турга тикле ул булачак җиңүче Йоун Арнасон белән беренче урынны бүлешә, әмма талчыгудан калган партияләрне тиң исәпкәтәмамлый<ref name="pryzhki"/>. 1978 елның гыйнварында [[Минск]]та Сокольский мемориалында җиңә һәм шахмат буенча спорт мастеры исемен ала. Мастер нормасын ул ярыш тәмамлануга биш тур калганда ук үти, ә соңгы турда Анатолий Лутиковты җиңә — бу Каспаровның гроссмейстер белән беренче турнир  очрашуы була<ref>''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 323—324</ref>. Унбиш яшендә Каспаров Ботвинникның ассистенты була. Июльдә [[Даугавпилс]]тагы сайлап алу турнирында беренче урынны ала һәм СССР чемпионатының финалында {{comment|тәүләп|дебют}} уйнау хокукын яулый. Ел азагында финал уздырыла, Каспаров 17 партиядә 50 % җыя һәм бу киләсе елда сайлап алуны үтеп тормау мөмкинлеген бирә. 1979 елның апрель аенда Каспаров [[Баня-Лука]] каласында (Югославия) турнирда катнаша. Ботвинник таләбе буенча<ref>{{cite web|url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/Adorjan.htm|title=Chessville Plays 20 Questions with GM András Adorján|last=Innes|first=Phil|publisher=chessville.com|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rjqgN2F?url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/Adorjan.htm|archivedate=2011-08-11}}</ref><ref name="shishki">{{Мәҡәлә|автор=Глуховский, М.|заглавие=Он не боится шишек|ссылка=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/108031|издание=[[Советский спорт]]|выпуск=68(16018)}}</ref>, рейтингы да булмаган уналты яшьлек мастер уналты катнашучының ундүрте гроссмейстер дәрәҗәсендә булган турнирга үтә<ref>''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 100—103</ref>. Нәтиҗәдә Каспаров, бар кешене шаккаттырып, бер партиядә да җиңелмичә, беренче урынны яулый һәм ике турда гомуми җиңүне тәэмин итә. Смейкал һәм Андерссон 2 очкога калыша, ә [[Петросян Тигран Вартанович|Петросян]] — 2½ очкога. Баня-Лукада Каспаров беренче гроссмейстер балын ала<ref>''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 100—103.</ref>. Тәүге тапкыр халыкара рейтинг алып, Каспаров рейтинг исемлегендә унбишенче урынга эләгә<ref>{{статья|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Рейтинги показывают|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/12/30-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=12|страницы=30—31|isbn=|issn=}}</ref>. Бакыга кайткач, Каспаровны абруйлы сәясәтче, Азәрбайҗан Компартиясе Үзәк Комитеты сәркатибе һәм КПСС Үзәк Комитеты Политбюросы әгъзалыгына кандидат Гейдар Алиев кабул итә. Шул вакыттан башлап, Алиев Каспаровны канат астына ала<ref name="asriyan">{{cite web|url=http://www.chesspro.ru/_events/2010/asrian.html|title=От Макогонова до Каспарова|last=Асриян|first=В.|date=2010|publisher=ChessPro|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rkBG9Wp?url=http://www.chesspro.ru/_events/2010/asrian.html|archivedate=2011-08-11}}</ref>. 1979 ел азагына 47 нче СССР чемпионатында Каспаров өч җиңү белән башлый. Соңрак күрсәткечләр түбәнәюгә китә (алты тиң исәп, бер җиңү һәм өч җиңелү), әмма көчле финиш 17 очкодан 10 очко белән 3—4 урыннарны яулау мөмкинлеген бирә. Турнирда ветеран Ефим Петрович Геллер җиңә<ref>''Линдер И. М., Линдер Ватан. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 328—329.</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Шахматчылар]] [[Төркем:Россия хәрби көчләренең 2022 елда Украинага кертелүенә каршы чыкканнары]] [[Төркем:Россиядә «чит ил агентлары» дип танылган шәхесләр]] 7ldu53cwktqokwjy7wcf5w8lq0yl2f2 0 224056 6026768 6021027 2026-09-06T09:18:14Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026768 wikitext text/x-wiki {{ТП |халәт = авыл |татар исеме = Камышлы |чын исем = Камышлы |ил = Россия |герб = [[Файл:Coat of Arms of Kamyshlinsky rayon (Samara oblast).png]] |байрак = Flag of Kamyshlinsky rayon (Samara oblast).png |герб киңлеге = |байрак киңлеге = |lat_deg = 54 |lat_min = 06 |lat_sec = 0 |lon_deg = 52 |lon_min = 08 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city_region:RU-SAM |CoordScale = |ЯндексХарита = |ил харитасы зурлыгы =330 |төбәк харитасы зурлыгы =330 |район харитасы зурлыгы =330 |төбәк төре = өлкә |төбәк = Самар өлкәсе |төбәк җәдвәлдә = Самар өлкәсе |район төре = муниципаль район |район = Камышлы районы |район җәдвәлдә= |җәмгыять төре= |җәмгыять = |җәмгыять таблицада = |ил харитасы = |төбәк харитасы = |эчке бүленеш = |башлык төре = район башлыгы |башлык = Рафаэль Баһаветдинов |нигезләү датасы = 1580 |беренче телгә алу = |элеккеге исемнәр = |мәйдан = |биеклек төре = |ТП мәркәзе биеклеге = |климат = dfb — дымлы континенталь |рәсми тел = |халык саны = 5 400 |исәп елы = 2017 |халык тыгызлыгы = |агломерация = |милли состав = татарлар |дини состав = ислам |этнохороним = |сәгать кушагы = +4 |DST = |телефон коды = 84664 |почта индексы = 446970 |почта индекслары = |автомобиль коды = 63, 163 |Commons-та төркем = |сайт = http://www.kamadm.ru |сайт теле = рус |сайт теле2 = |сайт теле3 = |сайт теле4 = |сайт теле5 = |add1n = |add1 = |add2n = Русча [[топоним]]ы |add2 = Камышла |add3n = |add3 = }} <small>{{мәгънәләр|Камышлы}}</small> '''Камышлы''' ({{lang-ru|Камышла}}) — [[РФ]] [[Самар өлкәсе]]ндәге авыл, [[Камышлы районы]]ның һәм Камышлы авыл җирлегенең административ үзәге (''[[1939 ел|1939]]-[[1963 ел]]ларда, [[1991 ел]]ның [[март]]ыннан''). Райондагы 13 татар авылының иң зурысы (''5 400 кеше, [[2017 ел|2017]]''). == Урнашуы == Өлкә үзәге [[Самар]] шәһәреннән төньяк-көнчыгышка 190 км ераклыкта, [[Идел]] кушылдыгы [[Сок (елга)|Сок]] елгасы буенда урнашкан. [[Келәүле (станция)|Келәүле]] [[тимер юл]] станциясеннән 25 км, [[М5 «Урал»]] трассасыннан 6 км ераклыкта. == Тарих == [[Файл:Coat of Arms of Kamyshlinsky rayon (Samara oblast).png|160px|thumb|right|[[Камышлы районы]] гербы]] Кайбер мәгълүматлар буеча, авылга [[1580 ел]]да [[Бөгелмә]] төбәгеннән күченеп килгән [[татарлар]] нигез салган. Авыл атамасы һидронимнан — янәшәдән агучы Камышлы елгасы атамасыннан ясалган. [[Камышлы районы]] гербында ике камыш арасында алтын яллы һәм койрыклы, алтын тояклы кара төстәге ат рәсеме ясалган. [[1929 ел]]дан — ССРБ БҮБК ({{lang-ru|ВЦИК СССР}}) карары белән [[Самар өлкәсе]]нең төньяк-көнчыгыш өлешендә, [[Сок (елга)|Сок]] елгасының югары агымында һәм аның кушылдыклары үзәнендә [[татарлар]] күпләп яшәгән авыл җирлекләреннән барлыкка китерелгән Байтуган милли (''татар'') районы составында. [[1939 ел|1939]]-[[1963 ел]]ларда — [[Камышлы районы]] үзәге. Байтуган районы атамасы, район үзәге күчерелү сәбәпле, Камышлы районы итеп үзгәртелгән. [[1963 ел]]дан — [[Похвистнево районы]] составындагы авыл. Камышлы районы бетерелеп, җирләре Похвистнево районына бирелгән. [[1965 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ыннан — Самар өлкәсе халык депутататлары шурасы башкарма комитеты карары белән Похвистнево районыннан аерып чыгарып, янәдән оештырылган [[Келәүле районы]] авылы. [[1991 ел]]ның [[4 март]]ыннан — РФ Югары шурасы президиумы указы нигезендә Келәүле районыннан аерып, халык соравы буенча янәдән торгызылган Камышлы районы үзәге. == Халкы == Район үзәге Камышлы авылында район халкының яртысы – 5 400 кеше яши. Шуның 80 проценттан артыгы [[татарлар]], калганнары – [[руслар|рус]], [[мукшы]], [[яһүд]], [[алман]]нар. {| class='standard' style='text-align: center;' ! colspan=8 | Халык саны, кеше |- class='bright' ! [[1959]] ! [[2002]] ! [[2010]] ! [[2017]] |- |4298 |4826 |4842 |5400 |} == Сәнәгать == Сәнәгать тармагында асфальт-бетон заводы, Камышлы промкомбинаты һәм Камышлы сөт заводы урын алган. Ике транспорт хуҗалыгы бар: «Автотранспорт ширкәте» һәм «Камышлы Агропромтранс». == Мәгариф == Авылда һөнәри белем бирү училищесы, урта мәктәп, балалар бакчасы эшли. [[1941 ел]]ның [[сентябрь|сентябрендә]] Камышлыга [[Сембер]]дән Сембер татар педагогия училищесы күчерелеп, эшен дәвам итә. [[1956 ел]]да Богырыслан педагогика укхунәсенә күчерелә<ref>''Резеда Садыкова''. [http://samtatnews.ru/2014/04/23/%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE/ Ульяновское-Камышлинское татарское педагогическое училище]. [[Самар татарлары (журнал)|«Самар татарлары»]], 23.04.2014</ref><ref>''Минзакир Нуртдинов''. [http://samtatnews.ru/2014/08/20/%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2/ Система национального образования Самарской области: в поисках утерянного]. «Азан», 1997 ел, № 2 — [[Самар татарлары (журнал)|«Самар татарлары»]], 20.08.2014</ref>. == Мәдәният == [[Файл:Ә.М.Давыдов бюсты.jpg|140px|thumb|right|[[Әнвәр Давыдов һәйкәле (Камышлы)|Әнвәр Давыдовка һәйкәл]]]] Авылда татар [[халык театры]], «Ак каен» фольклор ансамбле, «Нур» телекомпаниясе эшли. Район газетасы «Камышлы хәбәрләре» («Камышлинские известия») чыгарыла. Авылда урнашкан район мәдәният йорты [[Әнвәр Давыдов]] исемен йөртә. [[1984 ел]]да авыл янында табылган 1 540 г авырлыктагы [[метеорит]]ка «Камышлы» атамасы бирелгән. [[2019 ел]]ның [[29 июнь|29 июнендә]] Камышлыда 10нчы Бөтенроссия авыл Сабантуе узды<ref>[https://www.samregion.ru/press_center/events/v-samarskoj-oblasti-proshel-h-vserossijskij-selskij-sabantuj/ В Самарской области прошел Х Всероссийский сельский Сабантуй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190630144954/https://www.samregion.ru/press_center/events/v-samarskoj-oblasti-proshel-h-vserossijskij-selskij-sabantuj/ |date=2019-06-30 }}. Правительство Самарской области{{ref-ru}}</ref>. [[2019 ел]]ның [[29 июнь|29 июнендә]] Камышлы авылы үзәк мәйданында татар язучысы [[Әнвәр Давыдов һәйкәле (Камышлы)|Әнвәр Давыдовка һәйкәл]] ачылды<ref>[https://www.samregion.ru/press_center/events/v-samarskoj-oblasti-ustanovili-pamyatnik-izvestnomu-tatarskomu-poetu-enveru-davydovu/ В Самарской области установили памятник известному татарскому поэту Энверу Давыдову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190630144950/https://www.samregion.ru/press_center/events/v-samarskoj-oblasti-ustanovili-pamyatnik-izvestnomu-tatarskomu-poetu-enveru-davydovu/ |date=2019-06-30 }}. Правительство Самарской области{{ref-ru}}</ref>. == Шәхесләр == {{notice|Түбәндәге төзмә [[кеше]]ләр һәм [[робот]]лар аңларлык күп телле халыкара [[Викимәгълүмат]] белем базасында теркәлгән мәгълүматка нигезләнә һәм тулы түгел.}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P19 wd:Q4211954. ?item wdt:P31 wd:Q5 } |section= |sort=p569 |columns=p569:туу,label:Исем,p69,p106,p108,p570,p20}} {| class='wikitable sortable' ! туу ! Исем ! уку йорты ! һөнәр төре ! эш урыны ! үлем датасы ! үлем урыны |- | data-sort-value="1919" | 1919-03-21 | [[Әнвәр Давыдов|Әнвәр Давытов]] | | [[шагыйрь]]<br/>''[[:d:Q333634|тәрҗемәче]]''<br/>[[Jurnalist|журналист]] | | data-sort-value="1968" | 1968-06-23 | [[Казан]] |} {{Wikidata list end}} * [[Әнвәр Давыдов]] (1919-1968), татар язучысы, журналист, тәрҗемәче. * [[Эдуард Латыйпов (1994)|Эдуард Латыйпов]] (1994), биатлончы. == Моны да карагыз == * [[Камышлы татар педагогия училищесы]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://kamadm.ru/ Камышлы муниципаль районы рәсми сайты]{{ref-ru}} * [http://tatarlarsamara.org/index.php?id=1 Самар татарларының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328195505/http://tatarlarsamara.org/index.php?id=1 |date=2019-03-28 }}{{ref-ru}}{{ref-tt}} {{Татар авыллары}} [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:1580 елда нигезләнгән торак пунктлар]] [[Төркем:Самар өлкәсе торак пунктлары]] [[Төркем:Камышлы районы]] [[Төркем:Камышлы районы торак пунктлары]] ki4p9jq65fahl0so3416oxahqr24tu0 0 234521 6026694 5557984 2026-09-05T15:39:52Z ~2026-38472-02 61609 /* Шәһәр тарихы */ 6026694 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} {{УК}} '''Золотарев археологик шәһәрчеге''' - [[III гасыр|III]][[IV гасыр|—IV гасырларга]], [[VIII гасыр|VIII]][[XIII гасыр|—XIII гасырларга]] караган археологик һәйкәл, [[Идел буе Болгары|Идел Буе Болгарының]] чик буе [[шәһәр]]чеге, Сүрә [[елга]]сы өслекләрендә, Медоевка [[елга]]сы ага торган [[Çoqır|чокыр]] буйлап, [[Пенза өлкәсе]]нең Золотарев шәһәр тибындагы [[бистә]] үзәгеннән 0,5 [[Километр|км]] [[Төньяк|төньяк-]][[көнбатыш]]ка таба урнашкан <ref>Рәсми сайттан мәгълүмат файдаланылды [http://archive.pnzreg.ru/national_economy/tourism Пенза өлкәсе Хөкүмәте сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011082415/http://archive.pnzreg.ru/national_economy/tourism |date=2011-10-11 }}</ref>. [[1237 ел]]да [[көнбатыш]]ка таба барган [[Монголия|монгол]] [[гаскәр]]ләре һәм бортаслар-болгарлар арасында зур сугыш була. == Археологик тикшеренүләр == [[Шәһәр]]чек [[1882 ел]]да Ф.ф. Чекалин ([[1844 ел|1844-]][[1893 ел|1893]]) тарафыннан ачыла. [[1952 ел|1952]]-[[1978 ел]]ларда М.Р. Полесскийның археология экспедициясе [[шәһәр]]не [[Белем алу|өйрәнүне]] дәвам итә. 1000 м² артык [[Мәдәният|мәдәни]] катлам ачылган, бу исә [[шәһәр]]чекнең [[яшәү]] [[вакыт]]ын һәм аның [[Мәдәният|мәдәни]] кирәк-ярагын билгеләргә мөмкинлек биргән. Биредә үзәктә куәтле ныгытма булган. [[Шәһәр]]чек 20 [[Метр|м]] биеклектә урнашкан. Золотарев [[авыл]] җирлегенең гомуми [[Mäydan|мәйданы]] 14 га, бу борынгы [[Руслар|рус]] [[шәһәр]]ләре белән чагыштырырлык. Шәһәрчекнең мәйданы якынча 2,5 га. [[1998 ел|1998-]][[2000 ел]]ларда [[шәһәр]] янында [[Профессор|проф]]. Г. Н. Белорыбкин җитәкчелегендә археологик экспедиция тарафыннан өч яңа [[Торак пункт|торак урыны]] һәм [[шәһәр]]не ныгытуның яңа системасы ачылды һәм тикшерелде. Золотарев [[шәһәр]]чегендә даими рәвештә археологик казу эшләре алып барыла, алар борынгы [[йорт]]ларның төзелешен ачыкларга ярдәм итә <ref>[http://www.rg.ru/2004/01/24/pompeja.html Рус Помпеялары ничек күмелгән."Россия газетасы" - атна № 3388, 24 гыйнвар 2004 ел]</ref>. Экспедиция базасында [[бала]]лар археологик лагере эшли. == Шәһәр тарихы == Заманча [[күзаллау]]лар буенча, җирлекнең борынгы яшәеш чоры [[III гасыр|III-]][[IV гасыр]]ларга карый, моңа [[шәһәр]]чекнең әвәләп ясалган керамикасы да дәлил булып тора. [[VIII гасыр|VIII]][[X гасыр|—X гасырларга]] кагылышлы археологик табылдыклар [[Мордва|мордва халкы]] белән шәһәрчекне бәйләргә ярдәм итә. Бу савыт-саба гына түгел, бизәнү әйберләре, хезмәт кораллары, кораллар да була. Бу чорда Золотарев шәһәрчеге көньяк һәм көнчыгыш кавемнәр белән киң элемтәләргә ия булган, диеп фаразлана{{sfn|Белорыбкин|2001|с=205}}. [[X гасыр]]да [[шәһәр]]чек [[Bortaslar|бортаслар]] кулына күчә, соңрак, [[XI гасыр]]да [[Идел буе Болгары]] составына керә. [[XIX гасыр|XI-]][[XIII гасыр]]ларда биредә [[Bortaslar|бортаслар]], [[болгарлар]], [[мордва]]лар яшәгән. [[XII гасыр]] Золотарев шәһәрчегендә [[Янәсәй|Енисейдан]] аскиз [[мәдәният]]енең хәрби вәкилләре барлыкка килә (аларның шулай ук монголларга ияреп килгән ярдәмче гаскәргә керүе дә ихтимал). [[1237 ел]]да [[Урта гасырлар|урта гасыр]] болгарлар һәм бортасларның [[Монголия|монгол]] [[гаскәр]]ләре белән сугыш башлана. [[Монголия|Монголлар]] шәһәрне алып яндыралар, халкын кырып, исән калганнарын әсирлеккә алып китәләр. Биредә 2000гә якын [[Акыллы кеше|кеше]] һәлак булган, дип санала. Г. Н. Белорыбкин фикеренчә, монгол гаскәрләренә биредә бик көчле каршылык күрсәтелә. Бу урында кешеләр калмый, кала һәм сугыш кыры урыннарын куе урман каплый. Хәзерге вакытта шәһәрчек территориясендә сугышларны реконструкцияләү буенча экскурсияләр үткәрелә. == Фильмнар == * "Алтын атучы Батыйны эзләу" [[Фильм|документаль фильмы]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v1Va1OF2m-g Алтын атучы Батыйны эзләу" документаль фильмы, 2004]</ref> * "Урта гасыр сугышлары. I фильм . 1237 ел." [[Фильм|документаль фильмы]]<ref>[http://video.mail.ru/mail/nashkonek/20/517.html Урта гасыр сугышлары. I фильм . 1237 ел." документаль фильм, 2009]</ref> == Кызыклы фактлар == Золотарев шәһәрчеге казылмаларыннан ясалган битлек-амулет [[шәһәр]]чекнең [[символ]]ына һәм [[Пенза районы]] [[Флак|флагының]] төп фигурасына әверелде. == Искәрмәләр == <references /> == Әдәбият == * ''Белорыбкин Г. Н.'' [http://belorybkin.ru/userfiles/files/zolotarevskoe_poselenie.doc Золотарев шәһәрчеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521163537/http://belorybkin.ru/userfiles/files/zolotarevskoe_poselenie.doc |date=2014-05-21 }}. СПб.- Пенза. 2001. 200 б. == Шулай ук карагыз == * [[Пенза өлкәсе]] * [[Сидоровское археологик  шәһәрчеге]] * [[Кашан]] * [[Суар|Сувар]] * [[Sämändär|Сәмәндәр]] {{Пенза өлкәсе татар авыллары}} [[Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары]] [[Төркем:Идел буе Болгары]] 5x5s115gembczi5a3mp0ese589pot77 6026720 6026694 2026-09-05T17:59:51Z ~2026-38472-02 61609 /* Шәһәр тарихы */ 6026720 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} {{УК}} '''Золотарев археологик шәһәрчеге''' - [[III гасыр|III]][[IV гасыр|—IV гасырларга]], [[VIII гасыр|VIII]][[XIII гасыр|—XIII гасырларга]] караган археологик һәйкәл, [[Идел буе Болгары|Идел Буе Болгарының]] чик буе [[шәһәр]]чеге, Сүрә [[елга]]сы өслекләрендә, Медоевка [[елга]]сы ага торган [[Çoqır|чокыр]] буйлап, [[Пенза өлкәсе]]нең Золотарев шәһәр тибындагы [[бистә]] үзәгеннән 0,5 [[Километр|км]] [[Төньяк|төньяк-]][[көнбатыш]]ка таба урнашкан <ref>Рәсми сайттан мәгълүмат файдаланылды [http://archive.pnzreg.ru/national_economy/tourism Пенза өлкәсе Хөкүмәте сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011082415/http://archive.pnzreg.ru/national_economy/tourism |date=2011-10-11 }}</ref>. [[1237 ел]]да [[көнбатыш]]ка таба барган [[Монголия|монгол]] [[гаскәр]]ләре һәм бортаслар-болгарлар арасында зур сугыш була. == Археологик тикшеренүләр == [[Шәһәр]]чек [[1882 ел]]да Ф.ф. Чекалин ([[1844 ел|1844-]][[1893 ел|1893]]) тарафыннан ачыла. [[1952 ел|1952]]-[[1978 ел]]ларда М.Р. Полесскийның археология экспедициясе [[шәһәр]]не [[Белем алу|өйрәнүне]] дәвам итә. 1000 м² артык [[Мәдәният|мәдәни]] катлам ачылган, бу исә [[шәһәр]]чекнең [[яшәү]] [[вакыт]]ын һәм аның [[Мәдәният|мәдәни]] кирәк-ярагын билгеләргә мөмкинлек биргән. Биредә үзәктә куәтле ныгытма булган. [[Шәһәр]]чек 20 [[Метр|м]] биеклектә урнашкан. Золотарев [[авыл]] җирлегенең гомуми [[Mäydan|мәйданы]] 14 га, бу борынгы [[Руслар|рус]] [[шәһәр]]ләре белән чагыштырырлык. Шәһәрчекнең мәйданы якынча 2,5 га. [[1998 ел|1998-]][[2000 ел]]ларда [[шәһәр]] янында [[Профессор|проф]]. Г. Н. Белорыбкин җитәкчелегендә археологик экспедиция тарафыннан өч яңа [[Торак пункт|торак урыны]] һәм [[шәһәр]]не ныгытуның яңа системасы ачылды һәм тикшерелде. Золотарев [[шәһәр]]чегендә даими рәвештә археологик казу эшләре алып барыла, алар борынгы [[йорт]]ларның төзелешен ачыкларга ярдәм итә <ref>[http://www.rg.ru/2004/01/24/pompeja.html Рус Помпеялары ничек күмелгән."Россия газетасы" - атна № 3388, 24 гыйнвар 2004 ел]</ref>. Экспедиция базасында [[бала]]лар археологик лагере эшли. == Шәһәр тарихы == Заманча [[күзаллау]]лар буенча, җирлекнең борынгы яшәеш чоры III-IV гасырларга карый, моңа шәһәрчекнең әвәләп ясалган керамикасы да дәлил булып тора. VIII гасыр—X гасырларга кагылышлы археологик табылдыклар [[Мордва|мордва халкы]] белән шәһәрчекне бәйләргә ярдәм итә. Бу савыт-саба гына түгел, бизәнү әйберләре, хезмәт кораллары, кораллар да була. Бу чорда Золотарев шәһәрчеге көньяк һәм көнчыгыш кавемнәр белән киң элемтәләргә ия булган, диеп фаразлана{{sfn|Белорыбкин|2001|с=205}}. [[X гасыр]]да шәһәрчек [[Bortaslar|бортаслар]] кулына күчә, соңрак, [[XI гасыр]]да [[Идел буе Болгары]] составына керә. XI-XIII гасырларда биредә [[Bortaslar|бортаслар]], [[болгарлар]], [[мордва]]лар яшәгән. Шәһәрчекнең сәяси һәм сәүдә әһәмияте аның Болгардан Киевка бара торган юл өстендә урнашуына бәйле. Сәүдә кәрваннарына Золотарев шәһәрчегеннән [[Биләр]]гә кадәр тач 4 көн юл, кире якка, [[Киев]]ка кадәр — 17 көн юл узарга кирәк. [[XII гасыр]] Золотарев шәһәрчегендә [[Янәсәй|Енисейдан]] аскиз [[мәдәният]]енең хәрби вәкилләре барлыкка килә (аларның шулай ук монголларга ияреп килгән ярдәмче гаскәргә керүе дә ихтимал). [[1237 ел]]да [[Урта гасырлар|урта гасыр]] болгарлар һәм бортасларның монгол гаскәрләре белән сугыш башлана. Монголлар шәһәрне алып яндыралар, халкын кырып, исән калганнарын әсирлеккә алып китәләр. Биредә 2000гә якын кеше һәлак булган, дип санала. Г. Н. Белорыбкин фикеренчә, монгол гаскәрләренә биредә бик көчле каршылык күрсәтелә. Бу урында кешеләр калмый, кала һәм сугыш кыры урыннарын куе урман каплый. Хәзерге вакытта шәһәрчек территориясендә сугышларны реконструкцияләү буенча экскурсияләр үткәрелә. == Фильмнар == * "Алтын атучы Батыйны эзләу" [[Фильм|документаль фильмы]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v1Va1OF2m-g Алтын атучы Батыйны эзләу" документаль фильмы, 2004]</ref> * "Урта гасыр сугышлары. I фильм . 1237 ел." [[Фильм|документаль фильмы]]<ref>[http://video.mail.ru/mail/nashkonek/20/517.html Урта гасыр сугышлары. I фильм . 1237 ел." документаль фильм, 2009]</ref> == Кызыклы фактлар == Золотарев шәһәрчеге казылмаларыннан ясалган битлек-амулет [[шәһәр]]чекнең [[символ]]ына һәм [[Пенза районы]] [[Флак|флагының]] төп фигурасына әверелде. == Искәрмәләр == <references /> == Әдәбият == * ''Белорыбкин Г. Н.'' [http://belorybkin.ru/userfiles/files/zolotarevskoe_poselenie.doc Золотарев шәһәрчеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521163537/http://belorybkin.ru/userfiles/files/zolotarevskoe_poselenie.doc |date=2014-05-21 }}. СПб.- Пенза. 2001. 200 б. == Шулай ук карагыз == * [[Пенза өлкәсе]] * [[Сидоровское археологик  шәһәрчеге]] * [[Кашан]] * [[Суар|Сувар]] * [[Sämändär|Сәмәндәр]] {{Пенза өлкәсе татар авыллары}} [[Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары]] [[Төркем:Идел буе Болгары]] p63h9of5v8frpkkpd3gj8w4jx89z9fo 0 235388 6026689 5558123 2026-09-05T14:36:45Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026689 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=март 2026}} {{Шәхес}} '''Гыйззәт Сибгатов''' (Сибгатов Гыйззәт Сибгат улы) - «Батырлык өчен» медале һәм II дәрәҗә Ватан сугышы ордены иясе. == Биографиясе == 1925 елның 20 мартында [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Татарстан АССР]]ның [[Саба районы]] [[Баландыш авыл җирлеге|Баландыш авылы]]нда туа. 1940 елда [[Баландыш авыл җирлеге|Баландыш авылы]]ның 7-еллык мәктәбен тәмамлый. 1940-1942 елларда авылда бригадир булып эшли башлый. 1942 елның 18 декабрендә Запастагы Укчы Бригадага [[Казан]] хәрби-күченү пунктына алына. 1942 елдан алып 1943 елның 28 апреленә кадәр Горький өлкәсендә 31 курсант укчы бригадасында хәрби өйрәнү бүлегендә миномётчылыкка укый. Шуннан [[Курск дугасы]]нда бере сугышчан чыгыныгу ала. Аннан [[Ржев]] һәм [[Львов]] шәһәрләрен азат итүдә һәм башка торак пунктларны фашист гаскәрләреннән азат итүдә катнаша. 1946 елның июленә кадәр 618 миномётчы полкында хезмәт итә. 1948 елның гыйнварыннан демобилизацияләнгә сентябрь аена кадәр 1064 номерлы 100 миллиметрлы танкларга каршы артеллерия полкында хезмәт итә. Ә 1948 елның сентябрендә аңа туган якларына кайта. == Сугыштан соң == [[Файл:Гыйззәт һәм Зәйнәп.jpg|мини|200px|thumb|right|Гыйззәт Сибгат улы хатыны Зәйнәп белән]] 1948 елның сентябрьләрендә [[Баландыш авыл җирлеге|Баландыш]] авылына кайтып Мәннән кызы Зәйнәп белән 5 бала тәрбиялиләр. 2007 елның 12 маенда Сибгатов Гыйззәт Сибгат улы вафат була, [[Баландыш авыл җирлеге|Баландыш авылы]] зиратында җирләнә. Хәзерге вакытта 7 оныгы һәм 9 оныкчыгы бар. == Бүләкләре == [[Файл:«Батырлык өчен» медале.png||200px|thumb|right|Сибгатов Гыйззәткә бирелгән «Батырлык өчен» медале]] [[Файл:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены.png|200px|thumb|right|Сибгатов Гыйззәткә бирелгән II дәрәҗә Ватан сугышы ордены]] * 1945 елның 1 маенда [[Батырлык өчен медале|«Батырлык өчен» медале]] белән бүләкләнә. * 1985 елның 6 апрелендә II дәрәҗә [[Ватан сугышы ордены]] бирелә. == Чыганаклар == # [https://pamyat-naroda.ru/ Память народа сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427073442/https://pamyat-naroda.ru/ |date=2021-04-27 }}. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан шәхесләр]] [[Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр]] [[Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары]] n365ge763kt0g5dc94h258h7dl87v6b 0 275892 6026721 4121380 2026-09-05T18:15:35Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026721 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} {{фш|Зеленин}} '''Дмитрий Константин улы Зеленин''' ( [[21 октябрь]] ([[2 ноябрь]]) 1878, Люк, [[Вятка губернасы]]— [[31 август]] [[1954]], [[Ленинград]]) - [[Русия империясе|рус]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|совет]] [[Этнография|этнографы]] . == Биографиясе == Дмитрий Зеленин [[Нократ губернасы]] [[Сарапул өязе]]нең Люк авылында хәерче секстон гаиләсендә туган <ref>Ныне — в {{Туу җире|Завьяловском районе|в Завьяловском районе (Удмуртия)|Завьяловский район (Удмуртия)}} Удмуртии.</ref> . Ул Вятка теология семинариясен (1898) <ref>{{Citation |title=архив күчермәсе |url=http://www.alibudm.ru/pis/pudm162.html |access-date=2020-08-16 |archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629060452/http://alibudm.ru/pis/pudm162.html |dead-url=yes }}</ref> һәм Юрьев университетының тарих һәм филология факультетын тәмамлаган (1904). Хезмәтләрен беренче тапкыр университетта укыганда бастыра башлый. Аның рус халык шигърияте һәм диалектлары буенча төп әсәрләре 1900-1915 елларда басылып чыга. Аның күпчелек әсәрләре туган җире белән бәйле, анда галим экспедициягә бара, аннары Ватка фәнни архив комиссиясе эшендә актив катнашып, якташлары белән тыгыз бәйләнештә тора. Ул «Великорусские говоры с неорганическим и непереходным смягчением задненебных согласных в связи с течениями позднейшей великорусской колонизации» (Санкт-Петербург, 1913) магистрлык диссертациясен яклады, һәм ул Көнчыгыш славяннарны этник һәм диалект буенча дүрт "тармакка" бүлә. Бу концепция "Russische (Ostslavische) Volkskunde" (Лейпциг, 1927) әсәрендә эшләнде, һәм ул "торак төре, кием һәм тормышның башка үзенчәлекләре" буенча бер-берсенә охшамаган төньяк һәм көньяк великоруслар арасында "кискен аерманы" билгеләде. Әсәр беренче тапкыр 1991 елда "Көнчыгыш славян этнографиясе" исеме белән бастырылган. [[1916 ел]]дан Зеленин Харьков университетының рус теле һәм әдәбияты кафедрасын җитәкли. [[1925 ел]]да ул [[Петербург дәүләт университеты|Ленинград университетының]] этнография кафедрасы профессоры итеп билгеләнә һәм СССР Фәннәр академиясенең тиешле әгъзасы итеп сайлана. == Фәнни эшчәнлеге == Көнчыгыш славян фольклористикасын үстерүдә Зеленин төзегән әкиятләр җыентыклары һәм аның рус такмакларының әһәмияте, әлеге фольклор жанрының эстетик мөмкинлекләре турында фикерләре зур роль уйнады. Д.К.Зеленинның 1914 елның Петроградта басылып чыккан «Великорусские сказки Пермской губернии» җыентыгы кушымтасында 12 башкорт әкияте урнаштырылган<ref>https://studizba.com/lectures/15-istoriya/514-lekcii-po-kraevedeniyu/8588-24-issledovateli-kraya-bashkirskogo.html</ref>. Зеленкийның этнографик эшләре, нигездә, Көнчыгыш славяннарының матди мәдәниятенә һәм диннәренә багышланган. Аның эшләре СССРда гына түгел, чит илләрдә дә танылган. 1946 елда Яшел Үзән Болгар академиясенең чит ил әгъзасы итеп сайлана. == Бүләкләре == * [[Кызыл Байрак Хезмәт ордены]] (06/10/1945) * медальләр == Төп әсәрләре == * Новые веяния в народной поэзии. — {{М.}}, 1901. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/02000000885#?page=1 Н. И. Ильминский и просвещение инородцев]. — СПб.: «Русская школа», 1902. — 20 с. * Песни деревенской молодежи. — Вятка, 1903. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003712631#?page=5 Отчет о диалектологической поездке в Вятскую губернию]. — СПб.: тип. Имп. Акад. наук, 1903. — 189 с. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003721027#?page=5 Народные присловья и анекдоты о русских жителях Вятской губернии (Этногр. и ист.-лит. очерк)]. — Вятка: Губ. тип., 1904. — 54 с. * Кама и Вятка. Путеводитель. — Юрьев, 1904. * [http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/z/3092-zelenin-d-k/26061-zelenin-d-k-russkaya-sokha-ee-istoriya-i-vidy-1907 Русская соха, её история и виды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118183118/http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/z/3092-zelenin-d-k/26061-zelenin-d-k-russkaya-sokha-ee-istoriya-i-vidy-1907 |date=2022-01-18 }}. — Вятка, 1908 * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003803593#?page=5 Великорусские говоры…]. — СПб.: Отд. рус. яз. и словесности Имп. Акад. наук, 1913. — XVI, 544 с., 1 л. карт. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8876-zelenin-d-k-velikorusskie-skazki-permskoy-gubernii-sb-s-pril-12-bashkir-skazok-i-odnoy-mescheryak-pg-1914-zapiski-imp-rus-geogr-o-va-po-otd-niyu-etnografii-t-xli#page/1/mode/grid/zoom/1 Великорусские сказки Пермской губернии.] — Пг., 1914 — 656 c. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11200-zelenin-d-k-velikorusskie-skazki-vyatskoy-gubernii-s-prilozheniem-shesti-votyatskih-skazok-pg-1915-zapiski-imperatorskogo-russkogo-geograficheskogo-obschestva-po-otdeleniyu-etnografii-t-42#page/1/mode/grid/zoom/1 Великорусские сказки Вятской губернии.] — Пг., 1915 — 640 c. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/21967-zelenin-d-k-bibliograficheskiy-ukazatel-russkoy-etnograficheskoy-literatury-o-vneshnem-byte-narodov-rossii-1700-1910-gg-spb-1913-zapiski-imp-rus-geogr-o-va-po-otd-etnografii-t-40-vyp-1#page/1/mode/grid/zoom/1 Библиографический указатель русской этнографической литературы о внешнем быте народов России. 1700—1910 гг.] — СПб., 1913 — 733 c. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004186302#?page=5 Очерки русской мифологии]. Вып. 1: Умершие неестественной смертью и русалки. — Пг., 1916. * Russische (Ostslavische) Volkskunde = Русская (восточнославянская) этнография. — Лейпциг, 1927. * Имущественные запреты как пережитки первобытного коммунизма. — Л., 1934 * Культ онгонов в Сибири. — М.-Л.: 1936 * Тотемы-деревья в сказаниях и обрядах европейских народов. — М.-Л., 1937 * [http://www.verigi.ru/?book=216 Восточнославянская этнография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210801235417/http://verigi.ru/?book=216 |date=2021-08-01 }} — М.: Наука, 1991. (перевод с немецкого) * [http://www.verigi.ru/?book=217 Избранные труды. Статьи по духовной культуре 1901—1913 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218021831/http://www.verigi.ru/?book=217 |date=2020-02-18 }} — М.: Индрик, 1994 * Избранные труды. Очерки русской мифологии. — М.: Индрик, 1995 * [http://www.verigi.ru/?book=217 Избранные труды. Статьи по духовной культуре 1917—1934 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218021831/http://www.verigi.ru/?book=217 |date=2020-02-18 }} — М.: Индрик, 1999 == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Сылтамалар == * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_z/zelenin_dk.html Зеленин Дмитрий Константинович] // на сайте «ХРОНОС» * Профиль Дмитрия Константиновича Зеленина на официальном сайте РАН * ''Сосницкий Д. А., Ростовцев Е. А.'' [http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/542.html Зеленин Дмитрий Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004023711/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/542.html |date=2017-10-04 }} // Биографика СПбГУ * [http://www.bolesmir.ru/index.php?content=books&name=dictionary_item&dictionary=author&item_id=197 Зеленин Д. К.: Сочинения] {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:ССРБ этнографлары]] [[Төркем:Русия империясе этнографлары]] [[Төркем:Питырбурда вафатлар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр]] [[Төркем:1954 елда вафатлар]] [[Төркем:31 август көнне вафатлар]] [[Төркем:Сарапул өязендә туганнар]] [[Төркем:1878 елда туганнар]] [[Төркем:2 ноябрь көнне туганнар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] ba2ikjc45touo091dfz4ztdjh9c4vum 0 367296 6026712 6026624 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Oleg Farrahov|Oleg Farrahov]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 4457703 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Файл:Gay flag.svg|мини|Салават күпере байрагы — ҺБТК-ның символы.]] '''ҺБТК''' ({{lang-sv|HBTQ}}, {{lang-en|LGBT}}) — [[һомосексуальлек|һомосексуаль]], [[бисексуальлек|бисексуаль]], [[трансгендер]] һәм [[квир]] кешеләр өчен бер акроним. == Этимология == == Тарих == === Борынгы гасырлар === === Борынгы Греция һәм гарәп илләре === === Сексуаль инкыйлаб һәм Стоунволл бунтлары === == Мәдәният == {{seealso|ҺБТК мәдәнияте}} == Хокуки статус == {{seealso|Илләр буенча ҺБТК хокуклары}} {{Multiple image | башлык = '''Дөньяда ҺБТК хокукларына һәм ҺБТК вәкилләренең хокуки хәлләренә бәйле карталар''' | зона = center | рәсем1 = World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg | киңлек1 = 350 | alt1 = | язу1 = '''<u>Дөньяда гомосексуальлекнең хокуки статусы</u>''': {{col-begin|width=auto}} {{col-break|gap=2em}} '''Гомосексуальлек тыелмаган илләр''' {{Легенда|#025|[[Бер җенесле никах]]}} {{Легенда|#06F|[[Граждан партнёрлык]]}} {{Легенда|#CCC|Гомосексуаль мөнәсәбәтләр рәсми танылмый}} {{Легенда|#90C|Башка илләрдә алынган никахлашу документлары кабул ителә}} {{col-break|gap=2em}} '''Гомосексуальлек хокуки булмаган илләр''' {{Легенда|#f9dc36|Җәзасы йомшак}} {{Легенда|#ec8028|Җәзасы каты}} {{Легенда|#e73e21|Гөмерлек төрмә җәзасы}} {{Легенда|#8c210f|[[Үлем җәзасы]]}} {{col-end}} | сылтама1 = | рәсем2 = Laws concerning gender identity-expression by country or territory.svg | киңлек2 = 350 | alt2 = | язу2 = '''Илләр буенча [[гендер кемлек]] статуслары''' {{legend|#800080|Хокуки җенесне/гендер кемлекне алыштыру операцияне узмыйча мөмкин}} {{legend|#ff00ffff|Хокуки җенесне/гендер кемлекне алыштыру операция ясау нәтиҗәсендә мөмкин}} {{legend|#FF0000|Хокуки җенесне/гендер кемлекне алыштыру кабул ителми}} {{legend|#CCCCCC|Билгесез}} | сылтама2 = | рәсем3 = LGBT rights at the UN (2011).svg | киңлек3 = 350 | alt3 = | язу3 = '''Берләшкән Милләтләр Оешмасында ҺБТК хокуклары:''' {{legend|#5b92e5|'''Яклау''': Берәр [[БМО Генераль Ассамблеясе]] дәвамында ҺБТК хокукларын яклаган яки [[БМО Кеше хокуклары шурасы]]нда ҺБТК хокукларына карата [http://www.pinknews.co.uk/2011/06/17/un-passes-gay-rights-resolution/ 2011 проектын] керткән илләр ({{Nobr|'''96 әгъза'''}})}} {{legend|#aa0000|'''Каршы''': 2008 yılında [https://www.reuters.com/article/2008/12/18/us-un-homosexuality-idUSTRE4BH7EW20081218 БМО өчен ҺБТК хокукларына каршы белдерүне] имзалаган илләр (башта 57 әгъза, {{Nobr|әлегә [[Фиджи]], [[Руанда]] һәм [[Сьерра-Леоне]]'ның чигелүе белән '''54 әгъза'''}})}} {{legend|#b3b3b3|'''Белдерелмәгән''': БМОда ҺБТК хокуклары мәсьәләсендә ни яклау, ни каршы позицияне белдермәгән илләр. ({{Nobr|'''44 әгъза'''}})}} }} == ҺБТК иҗтимагый хәрәкәтләре == {{seealso|ҺБТК иҗтимагый хәрәкәтләре}} === Горурлык маршлары === {{seealso|Горурлык маршлары}} == Билгеләмәләр == *''Хатын-кызлар арасындагы мөнәсәбәтләр, сөю һәм җенси якынлык'', ([[Лесбиан]]лык) *''Ир кешеләр арасында мөнәсәбәтләр, сөю һәм җенси якынлык'', ([[Гей]]лык) *''Бисексуаль ир кеше яки хатын-кыз белән башка җенесле вәкил арасындагы мөнәсәбәтләр, сөю һәм җенси якынлык'', ([[Бисексуальлек]]) *''[[MTF]] (male-to-female, trans kadın) veya [[FTM]] (female-to-male, trans erkek) ile diğer cinsel yönelimler arasında ilişki, aşk ve seks''; ([[Транссексуальлек]], [[Travestilik]], гомуми [[Интерсекс]]; [[Трансгендер]]) == Галерея == <gallery> File:2013 pride taksim.jpg|[[Горурлык маршлары]] күп илләрдә гомуми оештырыла. File:XLarge - İstanbul 01.JPG|[[Гей бар]]лары ҺБТК вәкилләренең җыелган урыннарыдыр. </gallery> == Шулай ук карагыз == {{Портал|ҺБТК|Сексуальлек}} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем: ҺБТК]] {{rq|stub|wikify}} g4ppbn04vl87lyn26qsih5akd3eelwy 0 367464 6026704 6026627 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3062160 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Бисексуальлек''' — бердән күбрәк җенес яки [[гендер]] вәкилләренә җенси һәм/яки романтик тартылыш.<ref>''Бисексуаль'' сүзенә туры килүче инглиз сүзенең аңлатмасы.[https://www.merriam-webster.com/dictionary/bisexuality]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[Би-кызыксынучы]] * [[Һомосексуальлек]] * [[Пансексуальлек]] * [[Асексуальлек]] * [[Һетеросексуальлек]] * [[ҺБТК]] * [[Бифобия]] [[Төркем: ҺБТК]] {{rq|stub}} mdubu5iobeedxccw4jmo4x1ohtli8u9 0 370267 6026701 6026641 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3062205 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Трансгендер''' кешеләр — [[гендер кемлек|гендер кемлекләре]] тумышларындагы [[җенес|җенесләренә]] туры килмәүче кешеләр. == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр}}</small> == Шулай ук карагыз == {{тулыландырырга}} [[Төркем: ҺБТК]] [[Төркем:Трансгендерлык]] oewy2o4hy8ltcwuk5lts97mt44c8v10 0 372146 6026711 6026637 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3062195 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Квир''' кешеләр — [[һетеросексуальлек|һетеросексуаль]] булмаучы һәм/яки [[цисгендер]] булмаучы һәм/яки [[икеле түгел гендер|икеле түгел]] булучы һәм/яки [[интерсекс]] булучы кешеләр. Мәсәлән, [[һомосексуальлек|һомосексуаль]], [[бисексуальлек|бисексуаль]], [[пансексуальлек|пансексуаль]], [[асексуальлек|асексуаль]], [[трансгендер]], [[гендер кемлек|гендер кемлекләре]] икеле түгел һәм интерсекс кешеләр — квир. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[ҺБТК]] [[Төркем: ҺБТК]] {{тулыландырырга}} 80ru4uh2v25wgi5prgzh4stha0xcwk0 0 372605 6026706 6026632 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3062170 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Пансексуальлек''' — җенси һәм/яки романтик тартылышның башкаларның җенесләреннән һәм [[гендер|гендерларыннан]] тормавы.<ref>''Пансексуаль'' сүзенә туры килүче инглиз сүзенең аңлатмасы.[https://www.merriam-webster.com/dictionary/pansexual]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[Һомосексуальлек]] * [[Бисексуальлек]] * [[Асексуальлек]] * [[Һетеросексуальлек]] * [[ҺБТК]] [[Төркем: ҺБТК]] {{rq|stub}} 7tzeanuwi15x1687u5awvnaj6k8x68o 0 373538 6026705 6026645 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 4083734 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Икеле түгел гендер''' — ни хатын гына, ни ир генә булучы [[гендер кемлек|гендер кемлекләр]] спектры.<ref>Икелетүгеллек турында инглизчә мәкалә.[https://nonbinary.wiki/w/index.php?title=Nonbinary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709190626/https://nonbinary.wiki/w/index.php?title=Nonbinary |date=2021-07-09 }}</ref> Гендер кемлеге икеле түгелләр ''гендерквир<ref>Шул ук мәгънәле инглиз сүзенең аңлатмасы.[https://www.merriam-webster.com/dictionary/genderqueer]</ref> кешеләр'' дип тә атала ала. ==Икеле түгел гендер һәм шәхси алмашлыклар== Күп кенә телләрдә хатыннар өчен һәм ирләр өчен аерым өченче зат берлек сан шәхси алмашлыклары бар. Кайбер икеле түгелләр андый телләрдә неоалмашлыклар (неологизмнар булучы алмашлыклар) белән аталырга тели. Мәсәлән, швед телендә икеле түгелне атар өчен чагыштыруча яңа ''hen''<ref>Швед Академиясенең сүзлегендә ''hen'' алмашлыгы.[https://svenska.se/saol/?sok=hen]</ref> алмашлыгы еш кулланыла (''hon'' — хатын затны билгеләүче алмашлык, ә ''han'' — ир затны билгеләүче алмашлык), ә [[эсперанто|эсперантода]] исә ''[[риизм|ri]]'' алмашлыгы. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[Трансгендер]] * [[Интерсекс]] * [[ҺБТК]] [[Төркем: ҺБТК]] [[Төркем: гендер кемлек]] {{тулыландырырга}} sjdbbmoerxwt15z9zxmtcno227hfvxb 0 375581 6026703 6026644 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3062152 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Һомофобия''' — [[һомосексуальлек|һомосексуаль]] кешеләргә каршы нәфрәт, антипатия яки дискриминация.<ref>Шул ук мәгънәле инглиз сүзенең аңлатмасы.[https://www.merriam-webster.com/dictionary/homophobia]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[Бифобия]] * [[Трансфобия]] * [[Һомосексуальлек]] * [[ҺБТК]] [[Төркем: ҺБТК]] {{rq|stub}} 1m9nz5po68vnkzv4injk0kx1enwfzb0 0 375582 6026700 6026650 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:BlackisnewBot|BlackisnewBot]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 4255827 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Бифобия''' — [[бисексуальлек|бисексуаль]] кешеләргә каршы нәфрәт, антипатия яки дискриминация. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[Һомофобия]] * [[Трансфобия]] * [[Бисексуальлек]] * [[ҺБТК]] {{тулыландырырга}} [[Төркем:ҺБТК]] {{stub}} 2zpl5p9x4dixc6j8kvy5ly90wh483wo 0 375583 6026713 6026642 2026-09-05T15:45:32Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3062183 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Трансфобия''' — [[трансгендер]] кешеләргә каршы [[нәфрәт]], [[антипатия]] яки [[дискриминация]]. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[Һомофобия]] * [[Бифобия]] * [[Трансгендер]] * [[ҺБТК]] [[Төркем: ҺБТК]] {{rq|stub}} ax7eus2or8fxq7vd5mzhnbmb9epqqpe 0 388566 6026702 6026648 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3062149 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Гендер кемлек''' — кешенең феминин, маскулин яки [[икеле түгел гендер|икеле түгел]] гендерлы булу эчке хисе.<ref>Шул ук мәгънәле инглиз сүзенең аңлатмасы.[https://www.merriam-webster.com/dictionary/gender%20identity]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[Гендер]] * [[Трансгендер]] * [[Цисгендер]] * [[Икеле түгел гендер]] {{rq|stub}} [[Төркем: ҺБТК]] [[Төркем: гендер кемлек]] 8dk9cz1xmokhgs9hnt16dj22iw0ts6z 0 389143 6026715 6026631 2026-09-05T15:45:32Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3062164 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Би-кызыксынучы''' кеше — гадәттәгечә җенси яки романтик тартылышы объекты булмаучы җенестәге яки [[гендер|гендердагы]] кеше белән җенси һәм/яки романтик мөнәсәбәттә булу турында кызыксынучы кеше.<ref>Шул ук мәгънәле инглиз сүзенең аңлатмасы[https://www.merriam-webster.com/dictionary/bi-curious]</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} ==Шулай ук карагыз== * [[Бисексуальлек]] * [[ҺБТК]] [[Төркем: ҺБТК]] {{rq|stub}} dgoajpxppsl1ijge0fj511chc3ok3a0 0 421699 6026724 3433746 2026-09-05T22:57:22Z LiebSinger 60321 6026724 wikitext text/x-wiki {{Тел|үзисем=తెలుగు|харита=Idioma telugu.png}} [[File:Telugu talli bomma.JPG|thumb|right|Телугу Талли Бомма (Ана Телугу поты), Андхра-Прадешта Телугу теленең шәхесләнеше.]] '''Телугу теле''' (తెలుగు) – Дравид телләренең берсе. Һиндстанның [[Андхра-Прадеш]] һәм [[Телангана]] штатларында таралган, анда ул рәсми статуска ия һәм шулай ук Телугу халкы диаспорасы күп булган илләрдә – [[Көньяк-Көнчыгыш Азия]] илләрендә, [[Африка]]ның һәм [[Якын Көнчыгыш]]ның кайбер илләрендә, [[Фиджи]] утрауларында һәм [[Маврикий]]да таралган.<br/> Телугу Һиндстанда сөйләшүчеләр саны буенча дүртенче урында, 2011 ел халык санын алу буенча якынча 82 млн кеше һәм Ethnologue төп телдә сөйләшүчеләр саны буенча исемлектә 15-енче урында. Ул Дравид телләре гаиләсенең иң киң сөйләшелә торган әгъзасы һәм Һиндстанның егерме ике рәсми телләрнең берсе. Ул Һиндстан хөкүмәте тарафыннан классик тел булып танылган алты телләрнең берсе. ==Тарихы== Лингвист Бһадрираджу Кришнамурти буенча Телугу Дравид теле буларак прото-тел прото-Дравид теленнән килеп чыккан. Лингвистик реконструкция фаразы буенча Прото-Дравид телләрендә б.э.к. өченче меңьеллыкта сөйләшкәннәр.<br/> Рус лингвисты Михаил С.Андронов буенча Телугу теле Прото-Дравид теленнән б.э.к. 1000 ел һәм 1500 ел арасында аерылып чыккан. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар]] f7l0lq4k6x1b5m1mkfclo16g9b8atme 6026725 6026724 2026-09-05T22:57:56Z LiebSinger 60321 6026725 wikitext text/x-wiki {{Тел|үзисем=తెలుగు|харита=Idioma telugu.png}} [[File:Telugu talli bomma.JPG|thumb|right|Телугу Талли Бомма (Ана Телугу поты), Андһра-Прадешта Телугу теленең шәхесләнеше.]] '''Телугу теле''' (తెలుగు) – Дравид телләренең берсе. Һиндстанның [[Андхра-Прадеш]] һәм [[Телангана]] штатларында таралган, анда ул рәсми статуска ия һәм шулай ук Телугу халкы диаспорасы күп булган илләрдә – [[Көньяк-Көнчыгыш Азия]] илләрендә, [[Африка]]ның һәм [[Якын Көнчыгыш]]ның кайбер илләрендә, [[Фиджи]] утрауларында һәм [[Маврикий]]да таралган.<br/> Телугу Һиндстанда сөйләшүчеләр саны буенча дүртенче урында, 2011 ел халык санын алу буенча якынча 82 млн кеше һәм Ethnologue төп телдә сөйләшүчеләр саны буенча исемлектә 15-енче урында. Ул Дравид телләре гаиләсенең иң киң сөйләшелә торган әгъзасы һәм Һиндстанның егерме ике рәсми телләрнең берсе. Ул Һиндстан хөкүмәте тарафыннан классик тел булып танылган алты телләрнең берсе. ==Тарихы== Лингвист Бһадрираджу Кришнамурти буенча Телугу Дравид теле буларак прото-тел прото-Дравид теленнән килеп чыккан. Лингвистик реконструкция фаразы буенча Прото-Дравид телләрендә б.э.к. өченче меңьеллыкта сөйләшкәннәр.<br/> Рус лингвисты Михаил С.Андронов буенча Телугу теле Прото-Дравид теленнән б.э.к. 1000 ел һәм 1500 ел арасында аерылып чыккан. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар]] j8ci72y642b1mkuubqco18fm67o00p9 6026726 6026725 2026-09-05T22:58:26Z LiebSinger 60321 6026726 wikitext text/x-wiki {{Тел|үзисем=తెలుగు|харита=Idioma telugu.png}} [[File:Telugu talli bomma.JPG|thumb|right|Телугу Талли Бомма (Ана Телугу поты), Андһра-Прадешта Телугу теленең шәхесләнеше.]] '''Телугу теле''' (తెలుగు) – Дравид телләренең берсе. Һиндстанның [[Андһра-Прадеш]] һәм [[Телангана]] штатларында таралган, анда ул рәсми статуска ия һәм шулай ук Телугу халкы диаспорасы күп булган илләрдә – [[Көньяк-Көнчыгыш Азия]] илләрендә, [[Африка]]ның һәм [[Якын Көнчыгыш]]ның кайбер илләрендә, [[Фиджи]] утрауларында һәм [[Маврикий]]да таралган.<br/> Телугу Һиндстанда сөйләшүчеләр саны буенча дүртенче урында, 2011 ел халык санын алу буенча якынча 82 млн кеше һәм Ethnologue төп телдә сөйләшүчеләр саны буенча исемлектә 15-енче урында. Ул Дравид телләре гаиләсенең иң киң сөйләшелә торган әгъзасы һәм Һиндстанның егерме ике рәсми телләрнең берсе. Ул Һиндстан хөкүмәте тарафыннан классик тел булып танылган алты телләрнең берсе. ==Тарихы== Лингвист Бһадрираджу Кришнамурти буенча Телугу Дравид теле буларак прото-тел прото-Дравид теленнән килеп чыккан. Лингвистик реконструкция фаразы буенча Прото-Дравид телләрендә б.э.к. өченче меңьеллыкта сөйләшкәннәр.<br/> Рус лингвисты Михаил С.Андронов буенча Телугу теле Прото-Дравид теленнән б.э.к. 1000 ел һәм 1500 ел арасында аерылып чыккан. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар]] edtc9jqrnhri5he9ynhms8ylqlx4psg 0 421978 6026753 6000252 2026-09-06T07:45:59Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026753 wikitext text/x-wiki {{Латинчасы|Qazannıñ yawlap alınuı}} <!-- {{Вооружённый конфликт | конфликт = Казанны яулап алу (1552) | рәсем = Kazan storm chronicle.GIF | баш исем = ''Казан өчен көрәш. Миниатюра.'' | дата = 23 август — 2 октябрь 1552 ел | урын = [[Казан]], [[Идел буе]] | нәтиҗә = Казанны рус гаскәрләре белән яулап алу, Казан ханлыгын юк итү | көндәш1 = * [[Файл:Coat_of_Arms_of_Russia_1577.png|15px]] [[Рус патшалыгы]] * [[Касим ханлыгы]] | көндәш2 = [[Казан ханлгы]] | командир1 = * [[Файл:Banner of the Most Merciful Savior, 1552.svg|28 px]] [[Иван Грозный|Иван IV]] * [[Файл:Coat_of_Arms_of_Russia_1577.png|15px]] [[Мстиславский, Иван Фёдорович|Иван Мстиславский]] * [[Файл:Coat_of_Arms_of_Russia_1577.png|15px]] [[Воротынский, Михаил Иванович|Михаил Воротынский]] * [[Файл:Coat_of_Arms_of_Russia_1577.png|15px]] [[Горбатый-Шуйский, Александр Борисович|Александр Горбатый-Шуйский]] * [[Файл:Coat_of_Arms_of_Russia_1577.png|15px]] [[Щенятев, Пётр Михайлович|Пётр Щенятев]] * [[Файл:Coat_of_Arms_of_Russia_1577.png|15px]] [[Выродков, Иван Григорьевич|Иван Выродков]] * [[Шах-Али]] | командир2 = * {{флаг|Казанское ханство}} [[Ядегәр-Мөхәммәт]] * {{Flag of the Kazan Khanate.svg}} [[Кол Шәриф (религиозный деятель)|Кул Шариф]] † * {{флаг|Казанское ханство}} [[кенәз Япанча †]] * {{флаг|Казанское ханство}} [[Чапкын Отучев †]] | көчләр1 = 50—150 мең кеше 150 пушка | көчләр2 = 30—60 мең кеше | югалтулар1 = билгесез | югалтулар2 = 20 меңгә кадәр һәлак булучы калганнары әсирләр }}--> {{УК}} {{Нейтраль караш}} '''Казанны камау һәм яулап алу''' — [[Иван IV|Иван IV Явызның]] 1552 елның июнь-октябрь айларында [[Русия]] дәүләте территориясен киңәйтү өчен яулап алу йөрешләренең берсе, ул Казан ханлыгының мөстәкыйль дәүләт буларак яшәвенә чик куйган. Күп тапкыр үзара сугышлардан соң, [[1487 ел]]да [[Иван III]] гаскәрләре Казанны яулап алуга ирешә. Урыслар шартларында төзелгән солых килешүе Мәскәү патшалыгының [[Казан ханлыгы]] эшләренә даими тыкшынып торуга сәбәп була. 1547 елда Мәскәү тәхетенә утырган [[Явыз Иван]] өчен бу срогы чыккан документ яулап алуларына сылтау булып тора. 1552 елгы йөреш 1487, 1524, 1530, 1547 һәм 1550 елларда рус гаскәрләренең йөрешләренең дәвамы булып тора, һәм, алга таба [[Әстерхан ханлыгы]]н басып алу өчен алшартлар тудыра, [[Түбән Идел крае|Түбән Идел]] буена юл ача. [[Казан]] яхшы ныгытылган шәһәр була, аны штурмлау баскыннарга зур югалтулар китерә ала. Һөҗүм итүче рус гаскәре ике буе камау корылмалары төзи, хәрәкәтчән [[каланча]]лар урнаштыра, [[Казан кирмәне]] дивары астына җир асты юллары казый. 1552 елда Казанны алу өчен соңгы штурм аеруча канлы булып чыга, ул ныклап планлаштырылган һәм аны тормышка ашыру өчен баскыннар армиясе шушы чорның соңгы хәрби-инженерлык казанышларын кулланган. Казан тирәсендәге 50 чакрымда баскыннар бер генә татар авылын да калдырмый, аларда яшәүчеләрнең мал-туары тартып алына, иген басулары яндырыла.<ref>[https://madanizhomga.ru/news/tatarstan-assr-tzelg-100-el/elga-urtasyndagy-ykl Елга уртасындагы һәйкәл. Әгъзам Фәйзрахманов, 6 июнь 2019]</ref> == Алшартлар == {{дөреслеген тикшерергә}} [[Файл:Silkroutes.jpg|200px|мини|уңда|[[Ефәк юлы]]ның нигез челтәре]] {{Алтын Урда байрагы}} таркалуга, аның төбәкләре аерым дәүләтләр буларак яши башлый. {{Бөек Мәскәү кенәзлеге байрагы}} <small>([[Рус Олысы]])</small> [[ясак]] акчаларны [[Олы Урда]] башкаласы [[Сарай-Бәркә]]гә җибәрүдән [[1472 ел]]да ук туктаса да,<ref>[[1480 ел]]да {{тәрҗемә ителмәгән 5|Угра буендагы капма-каршы тору||d|Q25628}} вакытында [[Әхмәт хан]] русларга җибәргән хатлашуда [[Алексин]] буендагы {{тәрҗемә ителмәгән 5|Алексин бәрелеше|бәрелеш|d|Q24932457}} алдыннан бирле [[Татар-монгол игосы|ясак түләнмәвен]] белдерә</ref> шул чорда көчлерәк булган Казан ханлыгына [[1484 ел]]га кадәр туктаусыз, соңыннан да эзлекле килеш дәвам итә. Шул ук арада үзенең ныгып китүе белән, күршесе белән тыныч тигез мөнәсәбәтләр һәм [[Идел]] буйлап киртәсез [[Ефәк юлы]]на чыгып сәүдә мөмкинлеген оештыруны тели. Килешү юлы белән барып чыкмагач, мәсьәләне буйсындыру аркылы чишәргә карар кылына. Казанны алу [[Бөек Мәскәү кенәзлеге|Мәскәү кенәзлегенең]] әкренләп ныгуының нәтиҗәсе булып чыга. Бу вакыйга алдыннан ялган идеологик хәзерлек бара, ул берничә фикерне үз эченә ала: «борынгы рус җирләре», «Казан — рус кенәзләре вотчинасы», һ.б. Әлеге фикерләр «[[Мәскәү]] — өченче [[Рим]]» сәяси доктринасы тирәли тупланалар.<ref>{{Cite web |url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/znachimye-sobytiya/vzyatie-kazani |title=Онлайн — энциклопедия Tatarica |access-date=2022-10-13 |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013072707/https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/znachimye-sobytiya/vzyatie-kazani |url-status=live }}</ref> [[Казан ханлыгы]] белән көрәш 1460-нчы елларда ук башлана, ләкин уңышлы {{?|Википедия:Ярдәм}} бармый. Ике як та үз максатларына бара. XX гасырның рус телле әдәбиятында Казан ханлыгын яулап алу ихтыяҗы [[Госман империясе]]ннән саклану белән аңлатыла. == Сәбәпләр == Чордагы рус чыганаклары яулап алуны әлеге сәбәпләр белән аңлаталар: * Урыс патшаларының туймас нәфесләре. Аларны Казан ханлыгының байлыгы кызыктыра. [[Иван Пересвет]] патшаны Казанны яуларга болай өнди: «булдыклы сугышчыларны Казан олысларына җибәрегез, аларны яндырырга да, кешеләрен кулга алырга кушыгыз»<ref>{{Книга |автор= |заглавие=Сочинения И. Пересветова |ответственный= |издание= |место={{М.}}-{{Л.}} |издательство= |год=1956 |страницы=208 |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>, һәм теләген болай аңлата: «Ишеттем мин ул җир турында, Казан патшалыгы хакында, анда булган күп хәрбиләрдән, аның турында ниләр сөйләүләрен, тиңлиләр аны оҗмах җиренә» «андый уңдырышлы җир дуслыкта да уңай булды булуын, шулай булмаса түзеп тә булмас иде»<ref>{{Книга |автор= |заглавие=Сочинения И. Пересветова |ответственный= |издание= |место={{М.}}-{{Л.}} |издательство= |год=1956 |страницы=233—234 |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. * Нәфес мотивларын замандашлар, Курбский да,<ref>{{Книга |автор= |заглавие=Курбский А. История о великом князе Московском// РИБ (Русская историческая библиотека)) Т. 31. – с. 190-191 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref> «Казан тарихының» аноним авторы да билгеләп үтә.<ref name="автоссылка6">{{Книга |автор=Постников В. В. |заглавие=«Казанская история»: К вопросу об идеологических основах восточной политики России |издание=Ойкумена: Регионоведческие исследования |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kazanskaya-istoriya-k-voprosu-ob-ideologicheskih-osnovah-vostochnoy-politiki-rossii |ответственный= |место= |издательство= |год=№ 1(2) — 2007 |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= |archive-date=2020-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919151816/https://cyberleninka.ru/article/n/kazanskaya-istoriya-k-voprosu-ob-ideologicheskih-osnovah-vostochnoy-politiki-rossii }}</ref>.Алар Казан ханлыгының Мәскәү үлчәмнәре буенча күрелмәгән байлыгына игътибар итәләр * Абруйлы булмаган чыганак, «[[Казан елъязмачысы]]», Казанны алуны «тарихи гаделлекне» кайтару белән аклый, чөнки ул, аның фикеренчә, элек рус патшаларыныкы булган.<ref name="автоссылка6" />. * Ханлыкны юк итүне урыс илен көнчыгыш яктан ныгыту буларак аңлату. Казанны алырга өндәгән [[Максим Грек]] 1521 елда [[Василий III]]гә болай дип яза: «Казанда килеш, без башка дошманнар белән җиңел көрәшәчәкбез, аннан явыз күренәчәкбез»<ref>{{Книга |автор=Грек М. |заглавие=Сочинения |том=2 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы=335—336 |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. Бу фикерне хәзерге урыс тарихчылары да алга сөрә. * Чынлыкта, [[Казан ханлыгы]] белән сугышка урыс патшасын икътисади сәбәпләр этәрә. Беренче чиратта, Идел юлының буеннан-буена тоткарлыксыз сәүдә итү мөмкинлеге. == Әзерлек == 1524нче елда руслар тарафыннан [[Васильсурск]] ныгытмасы төзелә. [[Василий III]] әмере белән [[Темников]] — Иделнең уң ярындагы рус хакимиятенең нигезе ныгытыла. 1547—1552нче елларда Явыз Иван Казанга яулар җибәрә. Әлеге чаралар кыйммәткә төшә, чөнки рус форпостлары ([[Түбән Новгород]] һәм [[Арзамас]]) төп рус көчләре тупланган җирләрдән ерак урнаша. === Зөя шәһәрчеген төзү === Патша хакимияте Казан тирәсендә урнашкан базага зур ихтыяҗ кичерә. Рус хәрби инженеры {{тәрҗемә ителмәгән 5|Иван Выродков||ru|Выродков, Иван Григорьевич}} көчләре белән 1551 нче елда бары тик 28 көн эчендә камап алынган Казан астында агач {{тәрҗемә ителмәгән 5|Зөя ныгытмасы||ru|Свияжская крепость}} төзелә. Ул рус гаскәрләре тарафыннан Казанны алу өчен төп таяну пунктына әйләнә. Алга таба Иван Выродков шәһәрне камау операцияләрен җитәкли, бер төн эчендә 13 метрлы {{тәрҗемә ителмәгән 5|камау каланчасын|камау каланчасын|ru|Осадная башня}} төзи. === «Тау ягын» кушу === [[Файл:Иван Грозный собирает войска на Казань.png|слева|мини|Явыз Иван гаскәрләрен җыя<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/bookreader/book594293/#page/105/mode/1up |title=Лицевой летописный свод XVI века. Русская летописная история. Книга 21. 1551-1553 гг. |website=runivers.ru |access-date=2021-12-11 |archive-date=2018-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331120822/http://www.runivers.ru/bookreader/book594293/#page/105/mode/1up |url-status=live }}</ref>]] [[Сафа-Гәрәй]], тәхеткә кайтуы белән, рус яклы аксөякләрдән чистартуны башлый. Нәтиҗәдә 1546 елның сентябрендә Мәскәү ягына 4 Казан кенәзе һәм башка 76 Казан кешесе күчә.<ref>{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 149 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. Шул ук елның 6нчы декабрендә чуашлар һәм тау чирмешләре кенәзе Тугай ике иптәше белән Явыз Иванга тугрылыкка вәгъдә бирәләр һәм яу җибәрергә сорыйлар. Моның нәтиҗәсендә рус хәрби җитәкчеләре Зөя тамагына баралар һәм «йөз чирмеш кешесен» әсирлеккә алалар.<ref>{{Книга |автор= |заглавие=(ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 149-150) |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. Зөя шәһәрчеген төзүдән соң Тау ягында руслар даими кешеләргә әвереләләр. Казанның бу җирләрне сакларга сәләтсез булуы аңлашыла. «Ә тау халкы, насара патшасы шәһәре алар җирендә булуын күреп, патша һәм воеводалар янына килеп, алар алдында баш ияләр, патша аларны хупласын өчен, ачуын җибәрсен өчен, ә аларга Зөя шәһәре янында булырга әмер бирсен дә, сугышырга әмер бирмәсен өчен»<ref name="автоссылка5">{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 164 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. Елъязмаларга караганда, делегация барлык Тау Ягы исеменнән, аның кенәзләре, морзалары, сотниклары, десятниклары, чуашлар, чирмешләр һәм казаклар исеменнән баш ия.<ref name="автоссылка5" />. Илчеләргә зур бүләкләр бирелә, аларны җылы кабул итәләр. Ант бирүчеләргә бүләкләр рус гаскәрләренекенә караганда да зуррак була<ref name="автоссылка4">{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 166 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. Ант итүчеләргә һөҗүмнәрне туктату,<ref name="автоссылка8">{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 165 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>, өч елга салымнардан азат итү, киләчәктә «иске патшаларга» (Казан ханнарына) түләнгән кадәр салымнарны калдыру вәгъдә ителә. Бердәнбер шарт аларның барлык рус әсирләрен азат итүләре була. Тугрылыкларын тикшерү өчен «тау кешеләрен» июль аенда Казанга яу белән җибәрәләр, алар аннан ядрәләр уты астында качарга мәҗбүр булалар.<ref name="автоссылка8" />. Соңрак аларны [[Беренче чирмеш явына]] [[болын мариларына]] каршы сугышырга җибәрәләр<ref name="автоссылка4" />. 1551 елның җәендәге Явыз Иван һәм Казан Җире (чуаш һәм мари вәкилләре дә катнашкан оешма) арасынлагы килешүләр вакытында<ref>{{Книга |автор= |заглавие=Котляров Д.А. О становлении «всей земли Казанской»// Исследования по Русской истории и культуре. Сборник статей к 70-летию профессора Игоря Яковлевича Фроянова. М., 2006. С. 326–340 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref> патша Тау ягын кайтарудан баш тарта, моны «алар баш игәнче кылыч белән алдым» дип аңлата<ref name="автоссылка2">{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 168 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. 1552 елның мартында Мәскәү белән Казан арасындагы яңа хәрби гамәлләргә әзерлек башлана. Апрель башында Зөя воеводалары «…тау кешеләре дулкынлана, күпләре китәләр, дөреслекне аз санга сугалар, тыңлаусызлык аларда галәмәт…» дип язалар<ref>{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 178 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. Зөя воеводаларының киләсе «грамотасында» (хатында) алар инде «…барысын үзгәрттеләр тау кешеләре, тоташтылар Казан белән һәм килделәр Зөя шәһәренә…» диләр<ref name="автоссылка3">{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 179 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. === Солых һәм Казан ханлыгының Россия составына ирекле рәвештә керүе проекты === Тау ягын яулап алу һәм ханлыкның авыр хәрби халәте аның эчендәге үзара низагка китерә. Июнь ахыры яки июль башында казанлылар ханны бәреп төшерәләр һәм солых үтенәләр. Алар барлык әсирләрне азат итүне, Кырым аксөякләренең туганнарын һәм яшь ханзадә Үтәмешне рус әсирлегенә бирүне, хан итеп [[Шаһгали]]не куюны тәкъдим итәләр. Явыз Иван моңа Тау ягын Россиягә кушу таләбен өсти, чөнки аның халкын «алар баш игәнче кылыч белән ала»<ref name="автоссылка2" />. «Бөтен казан Җире» шурасында соңгы пункт килешмәү һәм бәхәсләр китереп чыгара, ләкин 14нче августта корылтай солыхны патша шартларында урнаштыруны хуплый. Казаннан, Казан һәм Тау ягыннан, елъязмага караганда, 60 мең әсир азат ителә<ref>{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 169 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. 1551нче елның көзендә Мәскәүгә Тау ягын кайтару яки күмәк идарә итүгә ирешергә теләүче Казан илчелеге килә. Шулай ук алар Явыз Иваннан солых килешүен үтәүне таләп итәләр. Патша тау ягын кайтарудан баш тарта, ә килешүнең үз ягын барлык насара әсирләр азат ителмичә үтәүдән баш тарта (ул әле барысы да азат ителмәгән, дип исәпли). Нәтиҗәдә илчеләрнең үзләрен әсирлеккә алалар<ref name="автоссылка1">{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 172 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. «Казан патшасы» Шаһгалинең хәле тотрыксыз була. Казанлылар тарафыннан берничә тапкыр куылганнан соң, ул дошманнарына карата берничә тапкыр көч кулланып, урынын ныгытырга тели<ref name="автоссылка1" />, ләкин бу булышмый. Ел азагында Шаһгали Явыз Иваннан Казаннан качарга рөхсәт сорый,<ref>{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 173 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>, ләкин максатына ирешми һәм хөкемнәр дәвам итә. 1552нче елның гыйнварында казанлыларның яңа илчелеге Явыз Иваннан шәһәрдә хан урынына патша воеводасын куярга сорый, ләкин җавап алмый. Мартта [[Шаһгали]] Казаннан китә, ханлык халкы воеводаны кабул итә. Ләкин соңгы мизгелдә, әзерләнеп килүче һөҗүм турындагы имеш-мимешләргә ышанып (Никон елъязмасы һөҗүм әзерләнмәгән дип хәбәр итә), казанлылар капкаларны ябып куялар. Җавап итеп руслар воеводаны кабул итәргә тәкъдим иткән һәм шәһәрдә бикләнергә теләмичә аның ягында калган аксөяк казанлыларны әсирлеккә алалар.<ref>{{Книга |автор= |заглавие=ПСРЛ. Т. 13. Ч. 1. С. 176 |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. Чагыштырмача тыныч кушылу проекты җимерелә, Казанга яңа яу әзерләнә башлый. Казанлылар тәхеткә нугай шахзадәсе [[Ядегәр-Мөхәммәт хан|Ядегәр-Мөхәммәдне]] чакыралар. Ул зур булмаган отряды белән блокада эчендә калган Казанга бәреп керә.<ref name="автоссылка3" />. === Рус гаскәрләре чыгышы === [[Файл:ChurchMilitant.jpg|thumb|400px|«[[Күк патшасының фатихалы сугышы]]» иконасы — рус сугышчыларының яулап алынган Казаннан Күк Иерусалимына (Мәскәүгә) юл тотуы]] Элекке камаулардан аермалы буларак, алдагы камауга рус гаскәрләре эзлекле рәвештә, хәтта шәһәр диварлары астында кышларга җыенып хәзерләнәләр. Гаскәрләр сугышка яздан әзерләнәләр, ә Александр Горбатый җитәкчелегендәге алдынгы отрядлар Зөя утравында урнашалар. 1552нче елның 16 июнендә зур караулардан соң патша гаскәрләре Мәскәүдән Коломнага чыгалар. Рус гаскәрләренә алга барырга комачаулау максаты белән, янычарлар һәм артиллерия белән җиһазланган кырым отрядлары, көтмәгәндә Тула астындагы рус биләмәләренә һөҗүм итәләр. Аларның атакасы кире чагылдырыла, тиздән кырымлыларның арьергардлары руслар тарафыннан [[Шиворонь]] елгасында юкка чыгарыла. Кырымлыларның уңышсызлыгы беренче чиратта [[Дәүләт Гәрәй]] хан рус гаскәрләре инде Казан астында дип уйлаганнан килеп чыга. Ул зур гаскәр белән очрашырга әзер булмый. Руслар Казанга берничә отряд белән баралар. Патша үзе эре гаскәр башында Коломнадан [[Владимирга]] чыга. Владимирдан гаскәр [[Муром]] шәһәренә килә, анда аның белән [[Шаһгали]] җитәкчелегендәге Касыймнан чыккан татар отрядлары кушыла. Шаһгали белән килгән татар гаскәрләре саны, башка чыганакларда расланмаган «[[Казан тарихы]]» китабы авторы сүзләренчә, якынча 30 мең кеше тәшкил итә. Алар арасында 2 [[Әстерхан ханлыгы]] ханзадәсе дә була. Рус гаскәрләре [[Зөя]]гә кадәрге юлны биш атнада узалар. Күп сугышчылар чиста су җитмәүдән һәм гадәттән тыш эсселектән вафат булалар. Зөядә патша гаскәрләре, башка отрядларны көтеп, бер атна уздыралар. Патшадан алда Зөягә «көймәле» чирү килә, ул көймәләрдә [[Идел]] буйлап хәрәкәт итә. === Казан астында сугыш === 15нче августта рус гаскәрләре патша әмере белән моның өчен махсус әзерләнгән сугыш судноларында Идел аша болын ягына чыгалар. Рус гаскәрләренең хәрәкәте турында ишеткән Казан ханы [[Ядегәр Мөхәммәд]] патша гаскәрләренә 10 мең Казан сугышчысын җитәкләп, каршы чыга. Ертауль һәм алдан баручы полк канкойгыч көрәштә аларны тар-мар итәләр. Моның аркасында рус гаскәрләре атна дәвамында Иделнең икенче ярына тоткарлыксыз чыгып йөри алалар. 16нче августта Явыз Иван ягына хезмәт итүгә җиде казак белән Казан морзасы [[Камай Хөсәенов]] күчә. Ул татар гаскәренең торышы турында мәгълүмат бирә. 17нче августта патша Идел аша чыгып, үз гаскәрен җитәкләп Арча кырында урнаша. Анда ул булачак камауны оештыру өчен гаскәрләрен бүлүне башкара. == Рус гаскәрләренең саны һәм составы == Камауда бик зур сандагы гаскәрләр һәм кораллар катнаша. [[Казан тарихы]] мәгълүматына караганда, рус гаскәрләре 150 мең кешедән торган һәм камап алынучыларга (60 мең кеше) караганда өстенлеккә ия булган. Рус дәүләтенең мобилизацион сәләтләре шундый күпсанлы гаскәрне чыгарырга ирек бирми, ә Казан шундый сандагы каршы торучы гаскәрне сыйдыра алмый. Зур булмаган урында күпсанлы тыныч халык та була. Чынлыкта ике яктан да камау катнашучылары күп тапкырга азрак була ала. Руслар күпсанлы камау артиллериясенә ия була, дип хәбәр ителә. Ядрәчеләр һәм инженерларның гамәлләре Казанны алуда да, Явыз Иванның [[Ливония сугышы]] кебек башка яулары өчен дә зур роль уйный. Яңа лафетлар барлыкка китерү һәм манёврлыкны арттыру зур артиллерия поездлары төзергә мөмкинлек бирә һәм Иван IV Казанны камау өчен якынча 150 туп җыюга ирешә. Күп артиллеристлар Мәскәүнең туп сараенда әзерлек үтә, анда алар туп коючы осталарны күзәтә алалар. 1547нче елда артиллерия патша армиясенең бәйсез гаскәр төренә әйләнә, «наряд» атамасын ала. Шул ук вакытта Казан тирәсендә траншлар һәм палисадлар төзү зур хезмәт таләп итә. Иван соңрак узган кампанияләрендә дә инженерларга таянуын дәвам итә. Мәсәлән, 1563нче елгы [[Полоцк]] камавында. Рус армиясе атлылар, укчылар, Шаһгалинең татар отрядлары, мордва һәм черкес сугышчылары һәм алманнар, итальяннар, поляклар кебек чит ил наёмникларыннан тора. Атлы гаскәр көчнең төп өлешен тәшкил итә. «Казан елъязмачысы» сүзләренчә, камауда ярты миллионлык рус гаскәре составында 10 мең мордва сугышчысы катнаша. Күп тикшеренүчеләр бу чыганакны ышанычлы дип санамый<ref name="автоссылка7">{{Книга |автор= |заглавие=Алишев С. Х. Источники и историография города Казани. Казань 2001. https://www.tataroved.ru/publicat/istoriograf.pdf |ответственный= |год= |издание= |место= |издательство= |страницы= |страниц= |isbn= |isbn2= }}</ref>. == Камау барышы == Шәһәр 23нче августта әйләндереп алына, боҗраны ярарга тырышу нәтиҗә бирми. Ике Ногай капкасы каршында Шаһгали ханның уң гулы полкы урнаша, ике [[Әстерхан]] ханзадәсе идарә иткән алда баручы полк Алабуга һәм Кебек капкалары каршына баса. Ертаул полкы — Морали капкасы, сул кул полкы — Су капкасы, [[сакчылар полкы]] — Патша капкасы каршына баса. Рус ратниклары шәһәр тирәли Туралар төзи башлыйлар. Туралар (камау манаралары) һәр шәһәр капкасы алдында төзелә. Алар итальян инженерлары җитәкчелегендә «чит ил гадәте буенча» өч «көрәш» белән төзелә. Төзелештә рус инженеры Иван Выродков та катнаша. [[Файл:Kazan 1552.png|400px|thumb|right|1552нче елның 2нче октябрендә Казанны алу]] [[Арча кыры]]на патша гаскәрләре килеп күп тә үтми, урман ягыннан якынлашучы Казанлылар һәм кырда урнашкан руслар арасында яңа көрәш башлана. Казанлыларга каршы җибәрелгән воеводалар аларга каршы тора һәм чигенүче казанлылар артыннан барып, әсирләр ала. Патша гаскәрләренең Казан янына килүенең икенче көнендә Иван IV әмере белән шәһәргә тынычлык тәкъдим итүче илчеләр делегациясе җибәрелә. Капитуляция очрагында халыкка яшәү, милекнең кагылгысызлыгы, ислам динен ирекле рәвештә тота алу һәм яшәү урынын ирекле рәвештә сайлау мөмкинлеге вәгъдә ителә. Патша Казан ханын үзенә хезмәткә керергә, вассалы булырга үгетли. Делегациянең таләпләре кире кагыла, илчеләр үзләре хурлык белән шәһәрдән куыла. Шуд ук вакытта камап алынучылар нугайлардан ярдәм сорыйлар. Ләкин [[Нугай Урдасы]] җитәкчеләре Мәскәү белән мөнәсәбәтне бозудан куркып, ярдәм күрсәтүдән баш тарталар. 26нчы августта казанлылар шәһәрдән чыгарга тырышып карыйлар, һәм бу уңыш китерми. Шәһәр диварлары астында көрәш башлана. Замандашлар бу көрәшне болай тасвирлый: «Туп тавышларыннан һәм чинау, тавыш, ике як кешеләренең дә кычкырышыннан һәм корал дөбердәвеннән бер-береңне ишетмәслек иде»<ref>''А. А. Зимин, А. Л. Хорошкевич'' Россия времени Ивана Грозного — М., издательство «Наука», 1982</ref>. Атаканы кайтарып, укчылар тураларны окоплар белән әйләндереп алалар һәм алар янына көчлерәк туплар урнаштыралар. Кайбер урыннарда туралар арасында Выродков төзегән палисадлар урнаша. 27нче августта Казанга артиллерия һөҗүме башлана. Казанлыларның андый көчле артиллерияләре булмый һәм шәһәр коралы югалтулар кичерә. 4нче сентябрьдә руслар Морали капкасы астындагы су чыганагы астындагы казып керүне шартлаталар. Операциянең уңышына карамастан, алар максатларына ирешә алмыйлар, чөнки Казан эчендә шәһәр халкы чиста су ала алырдай күпсанлы сулыклар урнашкан була. Шулай да, мөһим су чыганагыннан мәхрүм ителгән шәһәрдә авырулар башлана. 6 сентябрьдә рус гаскәрләре Александр Горбатый җитәкчелегендә Арчага яу ясыйлар. Бу чирмешләрнең еш булып торучы, камаучыларга зур комачаулык китерүче яулары аркасында килеп чыга. Патша гаскәренең зур өлеше җәяүле укчылардан һәм темник мордвасыннан тора. Арча алына, патна гаскәрләре күпсанлы әсирләр һәм мал алып, бөтен Арча ягында контроль урнаштыралар. Моның белән бер үк вакытта көчле яңгырлар һәм давыллар сәбәпле, ризык төялгән күпсанлы суднолар бата, шунлыктан рус гаскәрләре азык-төлек запасларының зур өлешеннән мәхрүм була. Камау барышында рус гаскәрләре шәһәр диварлары астына [[миналы галереяләр]] ясау тактикасын кулланалар. «[[Тыныч сапа]]» корылмасы белән көнбатыш осталары идарә итә (төрле чыганакларда аларны фрязиннар, алманнар, литвиннар дип атыйлар). Миналы казып керүләрне инглиз инженеры Бутлер<ref>''Худяков М. Г.'' Очерки по истории Казанского ханства / 3-е изд. — {{М.}}, 1991. — С. 151.</ref> һәм литвин Размысл (чын исеме Эразм<ref>''Зимин А. А.'' Участник взятия Казани в 1552 г. литвин Размысл Петров // Вопросы военной истории России XVIII и первой половины XIX века. — {{М.}}: Наука, 1969. — С. 273—278.</ref>) җитәкләгән, дигән риваять бар. Рус гаскәрләре хәлиткеч штурмга әзерләнәләр. 30нчы сентябрьгә туралар шәһәрнең барлык диварларына диярлек якын китерелә. Дивар белән туралар арасында чокыр гына кала. Күп урыннарда чокыр җир һәм урман белән күмелгән була. Руслар алар аша күперләр сала, яңа казып керүләр ясала. Шуңа карамастан, камап алынучылар да чаралар күрәләр. Алар берничә тапкыр тураларга һөҗүм итәләр. Шундый һөҗүмнәрнең берсендә тураның сакчыларын качарга мәҗбүр итәләр. Збойлов капкасы янында узган киләсе һөҗүмнең уңышы азрак була. Соңгы һөҗүм иң масштаблысы була, ләкин зур нәтиҗә китерми. 30нчы сентябрьдә дивар астына казып керү урыны шартлатыла, дивар ишелә. Шәһәр дивары, капкалары, күперләренә ут каба. Ләкин шәһәр халкы каршы тора. Зур югалтулар исәбенә камалучылар манарада, диварларда һәм Арча капкасы янына берегәләр. Киләсе ике көн дәвамында Михаил Воротынский һәм Алексей Басманов җитәкчелегендә рус гаскәрләре казанлыларны көтә һәм калканнар белән ышыклана. 1нче октябрьдә шәһәрне саклаучыларга коралларын төшерергә тагын бер тәкъдим бирелә, саклаучылар баш тарта. [[Файл:Русское осадное орудие XVI века.jpg|thumb|XVI гасыр рус камау коралы]] Яңа казып керү һәм һөҗүм 2нче октябрьдә була.<ref name="tavrika.by.ru" />. Озак вакыт камалыш һәм камап алынучыларның көче аркасында әлсерәгән күп рус сугышчылары көрәшкә зур теләк белдермичә баралар, моның хакында үзенең «Бөек Мәскәү кенәзе тарихы» әсәрендә Андрей Курбский яза. Ләкин шәһәр эченә кереп, көчле көрәшләр башлангач, күп яралылар да ыргыла: {{Цитата башы}}...ятучылар да, яралылар, сикереп басалар һәм үлеп баручылар уяналар. Һәм бөтен илләрдән, станнардан, ботка пешерүчеләр дә, ат караучылар да, сату-алуга килгәннәр дә, барысы шәһәргә йөгерә, сугыш эше өчен түгел, отыш өчен...{{Конец цитаты|''Андрей Курбский'', «Бөек Мәскәү кенәзе тарихы», 27 бит.<ref name="tavrika.by.ru" />}} саклаучылар моннан файдаланырга ашыгалар, аларны урлауга бүленмәгән, ләкин инде туктаусыз көрәшеп арыганнар арасыннан кысрыклап чыгаралар. Бу караклар арасында ыгы-зыгы китереп чыгара: {{Начало цитаты}}Бу караклар безнекеләр артта калганны күрүләре булды, кача башладылар, күбесе капкага эләкмәде, күбесе урланган әйберләре белән дивар аша да чыкты-керде, ә берәүләре «яралар! яралар!» дип акыра бирде{{Конец цитаты|''Андрей Курбский'', «Бөек Мәскәү кенәзе тарихы», 28 бит.<ref name="tavrika.by.ru">{{Citation |title=''Худяков М. Г.'' Очерки по истории Казанского ханства |url=http://tavrika.by.ru/books/hudyak_okaz/html/ |access-date=2025-10-14 |archive-date=2011-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110407232923/http://tavrika.by.ru/books/hudyak_okaz/html/ |dead-url=yes }}</ref>}}Рус җитәкчелеге ыгы-зыгы куптаручыларны һәм каракларны үтерергә әмер бирә — «күбесен үтерәләр аларның, һәм хәзинәләргә егылмыйлар, үзләренекенә дә булышалар»<ref name="tavrika.by.ru" />. Бу чара каушауны туктатырга ярдәм итә һәм руслар тиздән кабат һөҗүмгә күчә. Шәһәр эчендәге төп көрәш хан сарае мәчете янында була. Мәчетне саклау белән шул сугышта үз укучылары белән бергә көрәшкән һәм һәлак булган [[Колшәриф|Кол Шәриф]] җитәкчелек итә. Ирләрне үтерәләр, хатын-кызларны һәм балаларны рус сугышчыларына тараталар. Җитәкчелек, гаскәр, барлык хөкүмәт бүлекчәләре тар-мар ителә.<ref>[http://www.tataroved.ru/obrazovanie/textbooks/1/r6/?&url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&bso_rewrite_url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&bso_rewrite_url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&bso_rewrite_url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&bso_rewrite_url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&bso_rewrite_url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&bso_rewrite_url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&bso_rewrite_url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&bso_rewrite_url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/&bso_rewrite_url=/obrazovanie/textbooks/1/r6/ Р. Г. Фахрутдинов. История татарского народа и Татарстана. (Древность и средневековье) / Раздел VI. Казанское ханство.]</ref> Ядегәр хан әсирлеккә алына һәм чукындырыла, аның әсирлеккә эләккән сугышчылары үлем җәзасына дучар ителә, ә рус хакимиятенә лояль казанлыларның бер өлешен шәһәр диварлары тышына, [[Кабан күле]] янына күчерәләр, алар [[Иске бистә (Казан)|Иске татар бистәсенә]] нигез салалар<ref>{{cite web |url=http://www.kazan1000.ru/rus/referved/territory.htm |title=Архивированная копия |access-date=2010-02-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807072220/http://www.kazan1000.ru/rus/referved/territory.htm |archive-date=2011-08-07 |accessdate=2025-10-14 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807072220/http://www.kazan1000.ru/rus/referved/territory.htm }})</ref>. == Казанны алу сәнгатьтә, әдәбиятта һәм мәдәнияттә == * [[Ркаил Зәйдулла]]ның «Ак япанчалы карт»<ref>https://vatantat.ru/2021/08/61354/ | Ватаным Татарстан</ref>, «Шаһгали» хикәяләре. * «[[Сөембикә ханбикә#Сөембикә турында риваятьләр|Сөенбикә бәете]]» — халык авыз иҗаты әсәре. * «Саманька» мордва халкы җыры<ref>https://diletant.media/articles/45293740/</ref>. * «Казан бәете» — XVI гасыр татарларының халык авыз иҗаты әсәре<ref>https://kazanutlary.ru/j-archive/journal-materials/1972-8/legendalar-ezennn?ysclid=mgnyk5asa5797273290</ref>. * Карл Богданович Вениг (1830—1908) «Казанны яулап алу» картинасы * Казанны алу хөрмәтенә Иван IV чорында Мәскәүдә [[Василий Блаженный чиркәве|Василий Блаженный храмы]], Казанның үзендә гыйбадәтханәләр төзелә. * Россиядәге беренче эпик поэма — {{тәрҗемә ителмәгән 5|Михаил Херасков|Херасков М. М.ның|ru|Херасков, Михаил Матвеевич}} «{{тәрҗемә ителмәгән 5|Россиада||ru|Россиада}}сы» Казанны алуга багышланган. * Вафат сугышчыларның уртак каберләренә [[XIX гасыр]] башында [[Казанны басып алучыларга һәйкәл (Казан)|һәйкәл]] куелган.<ref>https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/21862/T0-135530.pdf</ref> * «Казанны алу» — рус тарихи җырларының берсе<ref>[https://old.bigenc.ru/music/text/2025680] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011095801/https://old.bigenc.ru/music/text/2025680|date=2019-10-11}}{{ref-ru}}</ref>. * Рәссамнарның картиналары: {{тәрҗемә ителмәгән 5|Григорий Угрюмов||ru|Угрюмов, Григорий Иванович}}, {{тәрҗемә ителмәгән 5|Алексей Кившенко||ru|Кившенко, Алексей Данилович}}, {{тәрҗемә ителмәгән 5|Петр Шамшин||ru|Шамшин, Пётр Михайлович}}, [[Фиринат Халиков]]. * «Как во городе было во Казани». [[Модест Мусоргский|М. Мусоргскийның]] «{{тәрҗемә ителмәгән 5|Борис Годунов (опера)|Борис Годунов|ru|Борис Годунов (опера)}}» операсыннан Варлаам җыры. * [[Хәтер көне (Татарстан)]] <gallery heights="200"> Файл:Capture of Kazan, Ivan the Terrible (Grigoriy Ugryumov).jpg|«1552нче елның 2нче октябрендә Явыз Иванның Казанны алуы» (Г.Угрюмов) Файл:Capture of Kazan (Shamshin, 1894).jpeg|«Иоанн IVнең Казанга керүе» (П.Шамшин) Файл:Иван IV Грозный на Казанском престоле.png|Явыз Иван IV Казан тәхетендә [[Лицевой летописный свод|Кулъязма своды]] XVI гасыр.<ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/bookreader/book594293/#page/459/mode/1up |title=Лицевой летописный свод XVI века. Русская летописная история. Книга 21. 1551-1553 гг. |website=runivers.ru |access-date=2021-12-13 |archive-date=2018-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331120822/http://www.runivers.ru/bookreader/book594293/#page/459/mode/1up |url-status=live }}</ref> </gallery> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * Волков В. А.: Мәскәү дәүләте сугышлары һәм гаскәрләре * ''Зимин А. А., Хорошкевич А. Л.'' Явыз Иван чоры Россиясе — М., [[Наука (издательство)|Наука]], 1982. * ''Жеребов Д. К., Майков Е. И.'' XVI—XVII гасырларда рус хәрби-инженерия сәнгате // Рус хәрби-инженерия сәнгате тарихыннан. М., 1952. * Разин Е. А.: Хәрби сәнгать тарихы * {{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/etapy-formirovaniya-vybornoy-zakonodatelnoy-vlasti-v-rossii |номер=317 |страницы=60—64|Трофимов Евгений Николаевич, Россиядә законнар чыгаручы хакимиятнең формалашуы этаплары, Вестник Томского государственного университета, 2008 |ref=Трофимов}} * ''Усачёв А. С.'' Могҗизалар турындагы борынгы рус хәбәрнамәләре кыйммәте (1552 елда Казан астындагы яктылык могҗизасы турындагы материал мисалында)// [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2010. № 1 (39). С. 112—116. * {{книга |автор=Хованская О. С. |часть=Глава III. Походы Ивана Грозного на Казань в 1549-1552 гг. |заглавие=Осада и взятие Казани в 1552 году / Историко-археологический очерк О. С. Хованской |ссылка=http://millitarch.ru/?p=473 |место=Казань |издательство=МОиН РТ |год=2010 |страницы=74—102 |страниц= |isbn= }} * {{книга |автор=Christian D. G. |заглавие=A History of Russia, Central Asia and Mongolia{{ref-en}} |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Hoboken, NJ |издательство=[[Wiley-Blackwell]] |год=2018 |volume=2: Inner Eurasia from the Mongol Empire to Today, 1260—2000 |pages= |allpages=xxxv, 619 |серия=Blackwell History of the World |isbn=978-0-631-21039-9 |ref=Christian }} * {{книга |автор=Keep J. L. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Soldiers of the Tsar: Army and Society in Russia, 1462—1874{{ref-en}} |ссылка=https://archive.org/details/soldiersoftsarar0000keep|ответственный= |издание= |место=Oxford |издательство=[[Clarendon Press]] |год=1985 |pages= |allpages=vi, 432 |isbn=978-0-19-822575-1 |ref=Keep }} * Kurat A. N.: Rusya Tarihi, Kazan ve Astrahan (Hacıtarhan, Ejderhan) Hanlarının Ruslar tarafından zaptı ve bunun ehemmiyeti, 152—157 * «Тарихи җырлар» (21—23 бит) / урта мәктәп өчен — {{М.}}: Детгиз балалар китабы фабрикасы, 1959. — 100 000 экз. * ''[[Измайлов, Искандер Лерунович|Измайлов И. Л.]]'' [https://newpast.sfedu.ru/upload/iblock/dba/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE%D0%B5_1_2022-102-118.pdf Основные концепции завоевания Казанского ханства в отечественной историографии: между идеологией и наукой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231226194539/https://newpast.sfedu.ru/upload/iblock/dba/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE%D0%B5_1_2022-102-118.pdf |date=2023-12-26 }} // Новое прошлое. — 2022. — № 1. — С. 102—118. * {{Статья|ссылка=http://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2024/02/зол-нас-_вып-5.pdf#page=184|автор=Ерусалимский К. Ю.|заглавие=Казанский поход Ивана Грозного 1552 г.: опыт исследовательского итинерария|год=2023|место=Казань|издание=Золотоордынское наследие|издательство=[[Институт истории имени Шигабутдина Марджани|Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ]]|выпуск=5|страницы=166—180}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} == Моны да карагыз == * [[Емельян Пугачёв#Пугачев сугышы|12.07.1774 (Емельян Пугачёв)]] һәм [[Казан өчен бәрелеш (1774)|15.07.1774 (Михельсон)]] Казанны яулап алулары * [[Казанны штурмлау (1918 ел, август)|7.08.1918 (аклар)]] һәм [[Казан операциясе|10.09.1918 (кызыллар)]] Казанны яулап алулары * [[Колшәриф мәчете]] [[Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр]] [[Төркем:Россия бәрелешләре]] [[Төркем:Казан ханлыгы]] [[Төркем:Казан тарихы]] [[Төркем:1552 ел]] r3suqprihlwtkfco0g2xkbikkht61hk 0 423661 6026743 5970463 2026-09-06T04:27:02Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026743 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Ирек Хафизов | рәсем = | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Ирек Галимулла улы Хафизов | һөнәр = актер | туу датасы = 14.10.1976 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], {{туу җире|Балык Бистәсе районы|Балык Бистәсе районында}}, [[Олы Әшнәк]] | гражданлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = [[Гөлчәчәк Хафизова]] | балалар = уллары Ранис, Ислам, Сәйдәш | бүләк һәм премияләр = [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган артисты]][[Файл:NarodniArtistTatarstana.jpg|20px|Татарстанның халык артисты (2026)]] {{Тантана}} | сайт = https://vk.com/id162428528 | башка мәгълүмат = }} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Хафизов}} '''Ирек Хафизов''' - актер. Татарстанның [[Татарстанның атказанган артисты|атказанган]] һәм [[Татарстанның халык артисты|халык]] (2026) артисты. [[«Тантана» премиясе]] лауреаты (2023).<ref>''Р. Мөхәммәтова.'' [https://tatar-inform.tatar/news/tuktamys-xan-role-ocen-irek-xafizovka-tantana-premiyase-tapsyryldy-5868823 Туктамыш хан роле өчен Ирек Хафизовка «Тантана» премиясе тапшырылды.] Татар-информ, 27.03.2023</ref> 1976 елның [[14 октябрь|14 октябрендә]] [[ТАССР]]ның [[Балык Бистәсе районы|Балык бистәсе районы]] [[Олы Әшнәк]] авылында туа. 1998 елдан [[Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында]] эшли. == Шәхси тормышы == Гаиләле. Хатыны актриса [[Гөлчәчәк Хафизова]]. Уллары Ранис (Ранисның хатыны Назлыгөл), Ислам (Исламның хатыны Әдилә), Сәйдәш<ref>''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://intertat.tatar/news/oilatincurin-teatry-artisty-irek-xafizov-belan-alyp-barucy-yadkar-xabibullin-kodalar-buldy-5873363 Тинчурин театры артисты Ирек Хафизов белән алып баручы Ядкәр Хәбибуллин кодалар булды.] [[Интертат]], 4.06.2025</ref> == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * [[Татарстанның атказанган артисты]] * [[«Тантана» премиясе]] лауреаты (2023) * 2026 ― [[Татарстанның халык артисты]] ― ''нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге һәм театр сәнгатен үстерүгә керткән зур өлеше өчен''<ref>{{Cite web |url=https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_594601.pdf |title=Указ Республики Татарстан № 341 от 25.04.2026 |accessdate=2026-05-18 |archivedate=2026-05-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260519031644/https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_594601.pdf }}</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [https://tinchurinteatr.ru/team/хафизов-ирек-галимуллович/ Ирек Галимулла улы Хафизов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506191310/https://tinchurinteatr.ru/team/%D1%85%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2-%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2021-05-06 }}. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты. * [http://maydan.tatar/irek-golchechek/ Ирек + Гөлчәчәк]. Айгөл ӘХМӘТГАЛИЕВА. [[Мәйдан журналы]], 2019 ел * [https://intertat.tatar/news/culture/01-03-2020/irek-hafizov-ruscha-ukyp-utyruybyz-tatar-teatry-chen-bashka-syymaslyk-ber-yber-5725980 Ирек Хафизов: «Русча укып утыруыбыз татар театры өчен башка сыймаслык бер әйбер»]. Рузилә Мөхәммәтова, [[Интертат]], 1 Март 2020 == Моны да карагыз == {{Татарстан Республикасының Атказанган артистлары}} {{Tatar 4.0-2021}} {{DEFAULTSORT:Хафизов, Ирек}} [[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]] [[Төркем:Татарстанның халык артистлары]] [[Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]] [[Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары]] cz7lvpjk183091caj9fax1yz774utpp 0 423761 6026690 4108260 2026-09-05T14:46:03Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026690 wikitext text/x-wiki {{Tatar4.0-2022}} {{FemmeFolklore2022}} {{Шәхес | исем =Гүзәл Гайнуллина | рәсем = Гүзәл Гайнуллина 100.jpg | рәсем_зурлыгы =250 px | рәсем язуы = | тулы исем = Гүзәл Хөсәен кызы Гайнуллина | һөнәр = драма актрисасы | туу датасы = 21.09.1976 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], {{туу җире|Сарман районы|Сарман районында}}, [[Сарман]] авылы | гражданлык = {{байраклаштыру|ССРБ}}→<br/>{{байрак|Русия}} [[РФ]] | милләт = татар | активлык еллары = 1996 — {{х.в.}} | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = [[Татарстанның атказанган артисты]] | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Гайнуллина}} '''Гүзәл Гайнуллина''', Гүзәл Хөсәен кызы Гайнуллина ([[1976 ел]]ның [[21 сентябрь|21 сентябрендә]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Сарман]]) — драма актрисасы, [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты]] (1998 елдан).<ref name="a0">{{Cite web |url=https://tinchurinteatr.ru/ru/team/%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%85%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2022-03-02 |archivedate=2022-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220302195717/https://tinchurinteatr.ru/ru/team/%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%85%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ }}</ref> [[Татарстан Республикасының Атказанган артисты|Татарстан Республикасының атказанган артисты]] (2018).<ref name="a">[http://sarman-rt.ru/news/rubriki-dlya-gazetyi-na-tatarskom/sarman-kyzy-gzl-gaynullinaga-maktauly-isem-birelde Сарман кызы Гүзәл Гайнуллинага мактаулы исем бирелде]</ref> == Тәрҗемәи хәле == [[Файл:Яшь чагында (гүзәл гайн) 100.jpg|thumb|Гүзәл Гайнуллина яшь чагында]] [[1976 ел]]ның [[21 сентябрь|21 сентябрендә]] [[Татарстан]]ның [[Сарман районы]] [[Сарман|Сарман авылында]] туа. Инде кечкенә яшьтән үк актирса булырга, үзенең гомерен театрга багышларга хыяллана. Мәктәптә укыган вакытта озынайтылган көн вакытында башкалар өй эше эшләсә, Гүзәл татар пьесаларын укыган. Гүзәлгә 7 яшь тирәсе булганда аның әти-әнисе аерылалар, ул апасы белән әни тәрбиясендә кала. Әмма [[1985 ел]]да аның әнисе фаҗигале рәвештә юл хәләкәтендә һәлак була. Гаиләдә ялгыз калган балаларны кемнең тәрбиясе астына бирергә дигән сорау баса. Әтисе балаларын үзенә алырга тели, ләкин Гүзәл белән апасы әнисе ягыннан Заһит бабасы белән калырга карар кылалар. Заһит бабай - фронтовик, 40 ел укытучы булып эшләгән. Ул Гүзәлне һәм апасын тиешенчә үстерә, аларга кешелекле, намуслы булырга, бу тормышда үз урыныңны табырга өйрәтә. [[1993 ел]]ны 16 яшендә Гүзәл урта мәктәпне тәмамлый һәм [[Казан дәүләт мәдәният институты|Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясенә (хәзер институт)]] укырга керегә ниятли. Имтиханнарын тиешенчә тапшыра алмый, әмма бер кызны укырга әнисе җибәрмәү сәбәпле, шул кыз урынына Гүзәлне укырга алалар. Укырга кердем дигәндә генә, өч көннән соң, Гүзәлнең таянычы - Заһит бабасы - бу тормштан китеп бара. Әмма Гүзәл үз эшен ташламый, үз юлын дәвам итә. Гүзәл Гайнуллина [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] өчен тупланган иң беренче студиядә белем ала. [[1997 ел]]да Ф.Г. Лорканың "Канлы туй" спектакле белән "Подиум-1997" театр мәктәпләре Халыкара фестивалендә катнаша ([[Мәскәү]]). Аның укытучысы - [[Тәслимә Фәйзуллина|Тәслимә Хәләф кызы]] - Гүзәлне үз канаты астына ала, аны туган кызы кебек үстерә. 1998 елда Гүзәл Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясенн кызыл диплом белән тәмамлый һәм К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрына эшкә чакырыла.<ref name="b">https://www.youtube.com/watch?v=Z0mEaLmuVos</ref> [[2022 ел]]ның [[20 февраль|20 февралендә]] "Эй, язмыш, язмыш..." тапашыруында кунак буларак катнаша. == Театр == [[Файл:Гүзәл Гайнуллина сәхнәдә 100.jpg|thumb|Гүзәл Гайнуллина сәхнәдә]] [[Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясе]]ндә укыган чакта ук, ул театрда барган спектакльләрдә актив катнаша. [[1996 ел]]да үзенең беренче рольләрен уйный башлый. [[1997 ел|1997]] ([[1998 ел|1998]]) елда Федерико Гарсиа Лорканың әсәре буенча куелган "Канлы туй" спектакелендә Үпкәләш ролен уйный, шулай ук "Мамаша Кураж"та искиткеч итеп телсез Катрин ролен башкара. Шуңа өстәп, 15 ел буе гөрләп барган [[Исламия Мәхмүтова]]ның "Мәхәббәт чишмәсе". Гомумән, театр коллективына кушылу белән, Гүзәл әйдәп баручы, төп рольләрне генә башкара. Әмма бервакыт аңа бу эшчәнлек кызык кебек күренми башлый, ул үз-үзен югалта. Гүзәлне татар драма сәхнәсендә булган бер төрле спектакльләр һәм театр дәрәҗәсе канәгатьләндерми, аның тамашачыга "әйтер сүзе бетә", кытлык чорлары җитә. Әмма соңгы елларда бу чор бетә, яңарыш башлана, яңа режиссерлар килә, К.Тинчурин театры яңа сулыш алып җибәрә. Гүзәл үзен яңа амплуада ачып җибәрә, театр тормышына гөрләп кайтып керә һәм күбрәк характеристик рольләр башкаруга тартыла. Мәсәлән, "Полиционер", Нәбирә Гыйматдинованың "Утка очкан күбәләктәй..."<ref name="b0">[https://matbugat.ru/news/?id=31508/ Тинчурин театрында “Ут күбәләге” спектакле премьерасына әзерлек башланды (ФОТО) | Матбугат.ру]</ref> һәм “Ядәч! Исемдә!” кебек куелышларда актив катнаша һәм тамашачылар да аны бу образда бик яратып каршы алалар. Киләчәккә килгәндә, Гүзәл үзен актриса буларак кына күрә һәм [[Антон Чехов|Чехов]], [[Фёдор Достоевский|Достоевский]], [[Островский]] кебек драматурглар язган әсәрләр буенча куелган спектакльләрдә катнашырга, яңа дәрәҗәгә чыгарга хыяллана.<ref name="b" /> == Репертуар == * ''Мөнәвәрә'' - "Утка очкан күбәләктәй…" * ''Фәния'' - "Полиционер" * ''Ләлә'' - "Әллә язмыш, әллә ялгыш…" * ''Мәрҗән сылу'' - "Али баба һәм өч карак" * ''Әдилә'' - "Туй алдыннан" * ''Хәмидә'' - "Күрәсем килгән иде…" * ''Ләйсән'' - "Мәхәббәт чишмәсе" * ''Сания'' - "Ничек кияүгә чыгарга?" * ''Мөршидә'' - "Сакла, шартламасын!" * ''Сөембикә'' - "Соңгы риваять" * ''Үпкәләш'' - "Канлы туй" * ''Телсез Катрин'' - "Мамаша Кураж" * ''Ирина - “Ядәч! Исемдә!”'' һ.б. == Гаилә хәле == Ире - музыкант, гитарист, саунд-продюссер, электә "Заман егетләре" ансамбле вәкиле Әнәс Бакиров ([[1960 ел|1960]]). Очрашкан вакытта аңа 41 яшь, Гүзәлгә 25 кенә яшь була әле. Әмма 16 ел аермага карамастан, 2001 елда алар йөри, 2003 елда бергә яши башлыйлар. 2007 елда Әнәс белән Гүзәлнең Ясмин исемле кызлары туа. Ул гимнастика, рәсем ясау белән мавыга, пианинода, гитарада уйный.<ref name="b" /> == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * [[2018 ел|2018]] — [[Татарстан Республикасының Атказанган артисты|Татарстанның атказанган артисты]]<ref name="a" /> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Чыганаклар == # Кәрим Тинчурин театры сайты # Гүзәл Гайнуллина | Эй, язмыш, язмыш 20/02/2022 # Шәһри Казан 30.05.2018 # Г. Камал театры артистлары: Библиографик белешмәлек. Ильтани Илалова - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2005. == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [https://tinchurinteatr.ru/team/гайнуллина-гузель-хусаиновна/ ГАЙНУЛЛИНА ГҮЗӘЛ ХӨСӘЕН КЫЗЫ – Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412041642/https://tinchurinteatr.ru/team/%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%85%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2021-04-12 }} * [https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/w/ros/581953/bio/ Гузель Гайнуллина - актриса - биография - российские актрисы театра - Кино-Театр.Ру] * [http://shahrikazan.ru/news/teatr/gzl-gaynullinanyi-kyizyi-bakcha-beln-saubullasha Гүзәл Гайнуллинаның кызы бакча белән саубуллаша] == Шулай ук карагыз == * [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] * [[Рәйхан Габдуллина]] * [[Тәслимә Фәйзуллина]] * [[Гүзәл Гафарова (1992)|Гүзәл Гафарова]] * [[Диләрә Фәттахова]] * [[Камилә Шакирова]] {{Татарстан Республикасының Атказанган артистлары}} {{Тинчурин театры артистлары}} {{Бу темага Татнетта|сүз%20төзмә= Гүзәл%20Гайнуллина |сүз+төзмә= Гүзәл+Гайнуллина |süz%20tözmä = }} {{Tatar 4.0-2021}} [[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]] [[Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]] [[Төркем:Татар артистлары]] lwy2cl7x33ug7b8exfnfari5rwivg18 0 423771 6026691 4108296 2026-09-05T14:47:41Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026691 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем =Гүзәл Гарәпшина | рәсем = | рәсем_зурлыгы = | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Гүзәл Мөдәррис кызы Гарәпшина | һөнәр = актриса | туу датасы = 6.03.1966 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], {{туу җире|Актаныш районы|Актаныш районында}}, [[Яңа Җияш]] авылы | гражданлык = {{байраклаштыру|ССРБ}}→<br/>{{байрак|Русия}} [[РФ]] | милләт = татар | үлем датасы = | үлем җире = | әти = | әни = | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = [[Татарстанның атказанган артисты]] | сайт = | башка мәгълүмат = }} '''Гүзәл Гарәпшина''' - актриса. 1966 елның [[6 март|6 мартында]] [[ТАССР|ТАССРның]] [[Актаныш районы]] [[Яңа Җияш]] авылында туа. [[Казан театр училищесы|Казан театр училищесын]] һәм [[Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясе|Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясен]] тәмамлый. 1985 елдан [[Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында]] эшли башлый. Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде. == Театрда сәхнәләштергән рольләре == * Зөбәрҗәт (Д.Салихов “Танышулар-кавышулар”), * хезмәтче (Ф.Г.Лорка “Бернарда Альба йорты”), * Миңлекәй (М.Кәрим “Айгөл иле”), * Бибиҗамал (Х.Вахит “Кияүләр”), * Маһруза (Х.Ибраһимов “Төн яна учакта”), * Фәрхи (К.Тинчурин “[[Сүнгән йолдызлар (спектакль)|Сүнгән йолдызлар]]”), * Җиһан (К.Тинчурин “Назлы кияү”), * Аптекачы (Э.М.Ремарк “Без барыбыз да кешеләр”), * Халидә (Ш.Фәрхетдинов, Р.Заһидуллин “Эх, алмагачлары!”) == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [https://tinchurinteatr.ru/team/гарапшина-гузель-мударисовна/ Гүзәл Мөдәррис кызы Гарәпшина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518012500/https://tinchurinteatr.ru/team/%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2021-05-18 }}. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты. == Моны да карагыз == {{Татарстан Республикасының Атказанган артистлары}} [[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]] [[Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]] [[Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар]] {{Tatar 4.0-2021}} 528evtnwd4stmb4x0o6xdgu4w9h04ew 0 423834 6026728 4108315 2026-09-05T23:29:08Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026728 wikitext text/x-wiki {{Театр эшлеклесе|исем=Зөлфия Зарипова|Тулы исем=Зөлфия Әхтәм кызы Зарипова|рәсем=|киңлеге=|рәсем язуы=|туганда бирелгән исеме=|туу датасы=13.01.1967|үлем датасы=|туу җире=[[СССР|CСҖБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Казан|Казанда}}|үлем җире=|һөнәр=актриса|гражданлыгы={{байраклаштыру|ССРБ}}→<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]]|активлык еллары=1989-|әти=[[Әхтәм Зарипов]]|амплуа=|Театр=|Рольләр=|Спектакльләр=|бүләк һәм премияләр=[[Татарстанның атказанган артисты]]|яшәгән урын=|сайт=|imdb_id=|Рәсем=}} ''{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Зарипов}} '''Зөлфия Зарипова''' - актриса. [[1967 ел]]ның [[13 гыйнвар]]ында [[Казан]] шәһәрендә туа. 1984-1989 елларда, әтисе [[Әхтәм Зарипов]] эзеннән барып [[Мәскәү]]дәге М.Щепкин исемендәге Югары театр училищесын тәмамлый. 1989 елдан [[Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында]] эшли башлый. Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде. == Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре == * Пластика - Карурман * Наталья Андреевна - Әллә язмыш, әллә ялгыш… * Су анасы - Шүрәле-online * Сәвия Париж егете Әлфәнис * Рита - Бер тамчы ярату * Мария Штайнер - Без барыбыз да кешеләр * Ангустиас - Өметсез хыяллар (“Бернарда Альба йорты”) == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [https://tinchurinteatr.ru/team/зарипова-зульфия-ахтямовна/ Зөлфия Әхтәм кызы Зарипова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506191155/https://tinchurinteatr.ru/team/%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D1%8F-%D0%B0%D1%85%D1%82%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2021-05-06 }}. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты. == Моны да карагыз == {{Татарстан Республикасының Атказанган артистлары}} {{Tatar 4.0-2021}} [[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]] [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]] [[Төркем:Щепкин театр училещесын тәмамлаучылар]] etz8duf6hziqjzqh9e51qmsssyy4mhr 0 423838 6026740 4105374 2026-09-06T01:56:21Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026740 wikitext text/x-wiki {{Театр эшлеклесе|исем=Илгизәр Хәсәнов|Тулы исем=Илгизәр Галимҗан улы Хәсәнов|рәсем=|киңлеге=|рәсем язуы=|туганда бирелгән исеме=|туу датасы=25.05.1957|үлем датасы=|туу җире=[[СССР|CСҖБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Казан|Казанда}}|үлем җире=|һөнәр=актер|гражданлыгы={{байраклаштыру|ССРБ}}→<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]]|активлык еллары=1980-|әти=[[Әхтәм Зарипов]]|амплуа=|Театр=|Рольләр=|Спектакльләр=|бүләк һәм премияләр=[[Татарстан Республикасының халык артисты]]|яшәгән урын=|сайт=|imdb_id=|Рәсем=}} ''{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия|Хәсәнов}} '''Илгизәр Хәсәнов''' - актер. [[1957 ел]]ның 25 маенда [[Казан]] шәһәрендә туа. [[Казан театр училищесы]]н тәмамлый. 1980 елдан [[Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында]] эшли башлый. Татарстан Республикасының халык артисты исеме бирелде. == Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре == * Ярымтык - Карурман * Мансур - Акча бездә бер букча * Закир - Хыялый * Азат - Гомер буе сине көтәм * Мөгаллим - Соңгы әсәр * Әдһәм - Ефәк баулы былбыл кош * Әмир Якупович - Әллә язмыш, әллә ялгыш… * Хәйбуш - Эх, алмагачлары! * Карт Сәет - Гашыйклар тавы * Саттар - [[Сүнгән йолдызлар (спектакль)|Сүнгән йолдызлар]] * Карт - Алтын көз * Хәкимҗан - Яшерен эзләр * Артист - Гамлет. Күренешләр * Зөфәр - Шәкүр карак * Шакир - Төн яна учакта * Рөстәм - Танышулар-кавышулар * Кара мыек - Яшьлегем-юләрлегем * Мөгаллим - Хаҗи әфәнде өйләнә * Кадерҗан Ябагаев - Айгөл иле * Гыймран - Париж егете Әлфәнис * Мисыр сәүдәгәре - Йосыф-Зөләйха * Саттар - Гайфи бабай, өйлән давай! * Сәйфетдинов - Сакла, шартламасын! * Староста - Гөлшаян * Зигмунд Керн, Карт Керн - Без барыбыз да кешеләр == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == {{Тышкы сылтамалар}} * [https://tinchurinteatr.ru/team/хасанов-ильгизар-галимзянович/ Илгизәр Галимҗан улы Хәсәнов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518012120/https://tinchurinteatr.ru/team/%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%80-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2021-05-18 }}. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты. == Моны да карагыз == {{Татарстан Республикасының Халык артисты}} {{Tatar 4.0-2021}} [[Төркем:Татарстанның халык артистлары]] [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]] [[Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар]] l2z2e5qjv9incweeirpojlo6pn88scf 0 460273 6026727 3066269 2026-09-05T23:12:37Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026727 wikitext text/x-wiki {{TurkicMarathon2021}} {{Компания | исем = Зәй<br/> металл конструкцияләр<br/> заводы<br/>{{lang-ru|Заинский завод металлоконструкций Тимер}} | логотип = | тип = АҖ | биржада булган листинг = | эшчәнлеге = | девиз = | нигезләнгән = [[1987 ел]] | элеккеге исеме = Зәй эксперименталь модульле металл конструкцияләр заводы | нигезләүчеләр = ТАССР агросәнәгать комитеты<br/> РСФСР агросәнәгать комитеты | урнашуы = 423521, РФ, ТР, [[Зәй шәһәре]], Завод ур., 21 | төп затлар = директор И. Г. Сабитов | тармак = | продукция = металл конструкцияләр | керем = | операцион керем = | чиста керем = | эшчеләр саны = 400 ([[1994 ел|1994]])<br/> 2 ([[2018 ел|2018]]) | баш компания = Тимер АҖ<br/> Интерхолод | бүлендек компанияләр = Тимер-Агро, Тимер-Авто, Агрофермер | сайт = [https://zzmk-timer.ru zzmk-timer.ru] (ачылмый) }} '''Зәй металл конструкцияләр заводы''' ААҖ ({{lang-ru|ОАО Заинский завод металлических конструкций Тимер, ЗЗМК-Тимер}})<ref>[https://xn--80aegj1b5e.xn--p1ai/factory/timer Заинский завод металлических конструкций Тимер]{{ref-ru}}</ref> — Татарстан Республикасы [[Зәй шәһәре]]ндә 1987 елдан гамәлдә булган завод. Төп эшләп чыгарган продукциясе — җиләк-җимеш саклагычлар, автомашиналар өчен җылытылган корылмалар, печән саклагычлар, техник хезмәт күрсәтү станцияләре өчен модульле конструкцияләр һәм суыткыч камералар. Тимер АҖ һәм Интерхолод уртак предприятиесенә ([[Франция]], [[Швеция]]) кергән. [[Файл:Зәй_ЗМК.jpg|200px|thumb|right|Зәй металл конструкцияләр заводы эче]] == Урнашуы == Завод биналары Зәй шәһәре эчендә, [[Зәй (станция)|Зәй тимер юл станциясеннән]] 1 км, [[Яр Чаллы елга порты|Яр Чаллы пристаненнән]] 60 км читтә урнашкан. == Тарих == Зәй эксперименталь заводы ТАССР агросәнәгать комитетының [[1987 ел]]ның 4 маендагы № 312 һәм РСФСР агросәнәгать комитетының 1987 елның 18 июнендәге № 532 приказлары нигезендә булдырылган. Завод Зәй сәнәгать-төзелеш комбинатының элекке металл конструкцияләр цехы базасында, 9,5 мең кв. м мәйданда барлыкка килгән. == Эшләнмәләр == Предприятиенең төп продукциясе — 35 кВ, 110 кВ, 220 кВ, 330 кВ лы ЛЭП таянычлары, җиңел тимер конструкцияләрдән биналар (эшчеләр өчен вакытлы вахта шәһәрчекләре) салу, 800 тонна сыйдырышлы [[җиләк-җимеш]] саклагычлар, автомашиналар өчен җылытылган корылмалар, печән саклагычлар, техник хезмәт күрсәтү станцияләре өчен модульле конструкцияләр һәм 50, 500, 1000 тонна сыйдырышлы түбән температуралы [[суыткыч]] камералар, «Сэндвич» тибындагы чикләү панельләре. 1993 елдан түбән температуралы суыткыч камералар Казан компрессорлар заводы чыгарган МКТ-130-7-3стибындагы суыткыч агрегат белән җиһазландырыла. Завод өчен кирәкле металл һәм металлопрокатны [[Череповец]], [[Магнитогорск]], [[Аша]], [[Түбән Тагил]], [[Новолипецк металлургия комбинаты|Ново-Липецк металлургия комбинатлары]], шулай ук «Амурсталь», «Запорожсталь», [[Чиләбе]] профнастил заводлары куя. Химик чимал белән [[Түбәнкаманефтехим]], «Корунд» ([[Дзержинск (Русия)|Дзержинск]]) һ. б. предприятиеләр тәэмин итә. Завод продукциясенә [[Россия]]дә, ерак һәм якын чит илләрдә сорау зур. Эшләнмәләр таралу географиясе киң ― [[Краснодар крае]], [[Төмән өлкәсе]], [[Балтыйк диңгезе|Балтик]] буе илләре, [[Ерак Көнчыгыш]], [[Әстерхан өлкәсе]], [[Красноярск крае]], [[Украина]], [[Төньяк Осетия]], [[Диңгез буе крае]], [[Сахалин|Көньяк Сахалин]], [[Идел елгасы|Идел буе]] республикалары һәм өлкәләре, [[БДБ]]ның кайбер илләре. == Структура == Завод төп 6 бүлекчәдән тора: тимер конструкцияләр цехы, панельләр җитештерү цехы, ремонт-төзелеш һәм монтажлау-җайлау цехы, автоюл цехы, ремонтлау-эксплуатацияләү цехы һәм газ көче цехы. Заводның җитештерү мәйданы ― 24,8 мең кв. м. 1992 елның мартында [[Зәй районы]] [[Суык-Чишмә (Зәй районы)|Суык Чишмә]] авылында 7нче цех хокукында агроцех оештырыла. Әлеге цехка 1387 га [[авыл хуҗалыгы]] җирләре, ш. и. 120 га сөрү җирләре беркетелгән. [[Эре мөгезле терлек]] һәм товарлыклы [[дуңгызчылык]] фермалары бар. Агроцехта даими авылда яшәүче 55 эшче көч куя. Завод үз көче белән эшчеләре өчен торак йортлар һ. б. социаль-мәдәни объектлар төзи. Заводта 400 эшче һәм инженер-техник хезмәткәр эшли ([[1994 ел|1994]]). 1987 елдан, ачылган көненнән, завод директоры ― Шамил Салих улы Сәлахов (1953 елгы). <ref>Саляхов Шамил Салихович. // Заинская энциклопедия (гл. редактор – составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство Реноме, 1994, стр. 206</ref>. Завод банкротлыкка чыкканчы соңгы җитәкче ―― Сабитов Илгиз Гыйльфан улы <ref>[https://tatcenter.ru/organizations/zainskij-zavod-metallicheskih-konstruktsij/ Заинский завод металлических конструкций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709191514/https://tatcenter.ru/organizations/zainskij-zavod-metallicheskih-konstruktsij/ |date=2021-07-09 }}. tatcenter.ru{{ref-ru}}</ref>. == Банкротлыкка чыгару == [[2018 ел]]ның июнендә заводны банкрот дип игълан итәләр. Завод эшчеләрен кыскарталар<ref>[https://tatcenter.ru/news/fns-podala-isk-na-33-8-mln-rublej-o-bankrotstve-zavoda-metallokonstruktsij-v-zainske/ ФНС подала иск на 33,8 млн рублей о банкротстве завода металлоконструкций в Заинске.] tatcenter.ru{{ref-ru}}</ref>. == Әдәбият == * Заинский экспериментальный завод модульных металлических конструкций. // [[Зәй энциклопедиясе|Заинская энциклопедия]] (гл. редактор – составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство «Реноме», 1994, стр. 98. == Сылтамалар == * [https://fabricators.ru/proizvoditel/zainskiy-zavod-metallokonstrukciy-timer Заинский завод металлоконструкций Тимер]{{ref-ru}} == Искәрмәләр == <small>{{искәрмәләр}}</small> [[Төркем:1987 елда нигезләнгән предприятиеләр]] [[Төркем:Зәй ширкәтләре]] [[Төркем:Металл конструкцияләр заводлары]] g0ufxkq7bt782fp5g8qiwqyg4kyn5il 14 460283 6026695 6026651 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Әмир|Әмир]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3062197 wikitext text/x-wiki [[Төркем:ҺБТК]][[Төркем:Җенсият]] 1idq2qd8r126gjb4g5medem3vkkdyxb 0 481977 6026732 6000251 2026-09-06T00:10:39Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026732 wikitext text/x-wiki {{Татар җирләре җәмгыяте (2021)}} {{Шәхес}}'''Иван Кауричев''' ([[3 декабрь]] [[1913 ел]] — [[2003 ел]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|СССР]] һәм [[Россия]] галиме, туфракны өйрәнүче белгеч. [[Бөек Ватан сугышы]]нда катнашучы, гвардия [[капитан]]ы. [[Авыл хуҗалыгы]] фәннәре докторы (1965), профессор (1976). СССРның Фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты (1977). [[Кызыл Йолдыз ордены|Кызыл Йолдыз]], 1 нче һәм 2 нче дәрәҗә [[Ватан сугышы ордены|Ватан сугышы]] орденнары кавалеры. == Биографиясе == Иван Сергеевич Кауричев 1913 елның 3 декабрендә хәзерге [[Калуга өлкәсе|Калуга]] өлкәсенең Ферзиков районындагы Дугна бистәсендә туган. 1938 елда хәзерге К.А.Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясенең агрохимия факультетын тәмамлаган. 1939 елдан 1946 елга кадәр [[Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре|Эшче-крестьян Кызыл Армиясендә]] хезмәт итә, [[Бөек Ватан сугышы]]нда катнаша<ref name="pobeda1945">{{Citation |title=Кауричев Иван Сергеевич |url=http://www.pobeda1945.su/frontovik/87780 |access-date=2021-09-22 |archive-date=2019-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107070806/http://www.pobeda1945.su/frontovik/87780 |dead-url=yes }}</ref>, 7 нче аерым запас инженер полкында, аннары 64 нче инженер-сапер бригадасының 19 нчы гвардия минерларының аерым батальонында сугыша, гвардия [[капитан]]ы<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1503128521/ |title=Кауричев Иван Сергеевич |accessdate=2021-09-22 |archivedate=2020-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201125030740/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1503128521/ }}</ref>. 1946 елдан Тимирязев академиясендә эшен дәвам итә: ассистент, туфрак гыйлеме кафедрасы доценты, 1976 елдан — профессор. 1976-1978 елларда [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда туфрак гыйлеме кафедрасы мөдире булып була. 1965 елда «Особенности генезиса почв временного избыточного увлажнения» темасына докторлык диссертациясе яклый.<ref>{{Cite web |url=https://search.rsl.ru/ru/record/01006297581 |title=Диссертация на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук |accessdate=2021-09-22 |archivedate=2019-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191107080624/https://search.rsl.ru/ru/record/01006297581 }}</ref> 40 тан артык кандидат һәм сигез фән докторы әзерли. 400 дән артык гыйльми эш, ун дәреслек һәм «Туфрак турында фән» темасы буенча монографияләр<ref name="pobeda1945"/>, шулай ук бер уйлап табу авторы<ref>{{Cite web |url=https://patentdb.ru/author/1673032 |title=КАУРИЧЕВ ИВАН СЕРГЕЕВИЧ |accessdate=2021-09-22 |archivedate=2019-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191107080624/https://patentdb.ru/author/1673032 }}</ref>. И. С. Кауричевның фәнни тикшеренүләре [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|СССР]]<nowiki/>ның Кара туфраклы булмаган һәм дала зонасында туфракның уңдырышлыгына һәм генезисы проблемаларына багышланган. Ул академиянең туфрак-геоботаник экспедициясе белән җитәкчелек итә, элювиаль-глейлану процессының теориясен эшли.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/nauchno-pedagogicheskaya-shkola-pochvovedov-timiryazevki НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ШКОЛА ПОЧВОВЕДОВ ТИМИРЯЗЕВКИ]</ref> Шулай ук Кауричев лизиметрик тикшеренүләр практикасында киң билгеле булган сорбцион лизиметрларның алымын эшли. Халыкара симпозиумнарда һәм [[Болгария]]дән, [[Маҗарстан|Венгриядән]], [[Польша]]дан, [[Демократик Алмания Җөмһүрияте|ГДР]]<nowiki/>дан һәм башка илләрдән чит ил коллегалары белән очрашуларда катнаша. == Бүләкләре == * [[Кызыл Йолдыз ордены]] каалеры * 1 нче һәм 2 нче дәрәҗә [[Ватан сугышы ордены]] кавалеры * «Берлинны алган өчен» медале * «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында [[Алмания|Германияне]]<nowiki/>җиңгән өчен» медале * СССРның Фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе (1977 ел) == Чыганаклар == ** ПРОФЕССОР ИВАН СЕРГЕЕВИЧ КАУРИЧЕВ (К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ И 65-ЛЕТИЮ НАУЧНОЙ, ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ И ОБЩЕСТВЕННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ). Журнал «Почвоведение», № 11, 2003 год, ISSN 0032-180X. ** Иван Сергеевич Кауричев : выдающиеся ученые (выпускники, профессора) Петровской (Тимирязевской) академии, Российского государственного аграрного университета — МСХА имени К. А. Тимирязева. / Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. образования «Российский гос. аграрный ун-т — МСХА им. К. А. Тимирязева». — Москва : Изд-во РГАУ-МСХА, 2015. — 89 с.; [[:ba:Special:BookSources/9785967513305|ISBN 978-5-9675-1330-5]]. == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} == Сылтамалар == * [http://old.timacad.ru/science/kto_sozdal_nauku_v_Timiryazevke/who_have_created_the_science.pdf Кто создавал и развива науку в Тимирязев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107063306/http://old.timacad.ru/science/kto_sozdal_nauku_v_Timiryazevke/who_have_created_the_science.pdf |date=2019-11-07 }} * [https://ppt-online.org/99334 Классификация поч. Почвенный-географическое районирование.] * [https://ecolog.pro/wp-content/uploads/2016/10/%D0%AF%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%98.%D0%9C.-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf ДОКЛАД НА НАУЧНОЙ КОНФЕРЕНЦИИ, посвященной 100-летию со дня рождения И. С. КАРИЕВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205091738/https://ecolog.pro/wp-content/uploads/2016/10/%D0%AF%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%98.%D0%9C.-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2020-12-05 }} [[Төркем:Россия югары уку йортларын тәмамлаучылар]] [[Төркем:3 декабрь көнне туганнар]] [[Төркем:1913 елда туганнар]] [[Төркем:2003 елда вафатлар]] [[Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары]] [[Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары]] [[Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары]] [[Төркем:«Берлинны алу өчен» медале белән бүләкләнүчеләр]] [[Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре]] [[Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] [[Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар]] [[Төркем:Калуга губернасында туганнар]] bvg3w6u689j7v42a613z0q62gui0gr2 0 484013 6026663 4413240 2026-09-05T12:13:31Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026663 wikitext text/x-wiki {{ФГОС.wiki (2021)}} {{Ук}} '''Вилинбахов Георгий Вадимович''' ([[13 апрель]] [[1949 ел|1949]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]] һәм [[Россия]] тарихчысы, рус мәдәнияте тарихы, хәрби тарих һәм геральдика буенча белгеч. Тарих фәннәре докторы. Россия Федерациясе Президенты каршындагы Геральдика советы рәисе — дәүләт герольдмейстеры; фәнни эшләр буенча Дәүләт Эрмитажы директор урынбасары. == Биографиясе == Георгий Вадимович Вилинбахов 1949 елның 13 апрелендә Вилинбахов (Вилинбахов) рус дворяннары нәселе гаиләсендә туган һәм ун икенче буын вәкиле булып тора. Әтисе — Вилинбахов Вадим Борисович (1924-1982), тарихчы һәм уфолог<ref>[http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/1384-vilinbakhov.html Вилинбахов Вадим Борисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627125109/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/1384-vilinbakhov.html |date=2017-06-27 }} на сайте «Биографика СПбГУ»</ref>, әнисе — Вера Николаевна, химия-технология институты кафедрасы мөдире. Вилинбахов фамилиясе [[Иван IV|Иван Грозный]] вакытында (башка мәгълүматлар буенча — XVII гасыр башында) Россиягә килгән Филипп Виленбахнан башлана, ул «хезмәтләре өчен» 1628—29 елларда Ярославль өязендә поместьелар белән бүләкләнә. Вилинбахов ыруы Ярославль һәм Витебск губерналарның шәҗәрә китапларының VI өлешендә теркәлгән. Тумыштан мирза буларак, Георгий Вилинбахов шәхси гербка ия (аның төсле сурәте 50-яшьлек юбилеена бүләк ителә). Шәхси герб Вилинбаховның мирза ыруы гербыннан гыйбарәт, ул герб хужасы лаек булган дәүләт наградалары һәм ''«Братцы»'' девизы белән тулыландырылган. [[1969 ел]]дан Дәүләт Эрмитажында эшли, [[1970 ел]]дан — байраклар һәм хәрби геральдика коллекцияләрен саклаучы. [[1971 ел]]да [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тәмамлаган. 1982 елда «Государственная геральдика России конца XVII — первой четверти XVIII вв.: к вопросам формирования идеологии абсолютизма в России» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. [[1992 ел]]ның авгусында фәнни эшләр буенча Дәүләт Эрмитажы директоры урынбасары итеп тәгаенләнә. 1992 елның [[20 февраль|20 февраленнән]] — Россия Федерациясенең геральдика хезмәте начальнигы<ref>[https://archive.is/20120907171646/www.pravoteka.ru/pst/731/365101.html Постановление Правительства Российской Федерации от 20 февраля 1992 года № 102 «О Государственной геральдической службе Российской Федерации»]</ref>. 1992 елның [[22 декабрь|22 декабреннән]] [[1994 ел]]га кадәр — Россия Федерациясе Дәүләт архив хезмәтенең геральдика идаралыгы начальнигы<ref>Постановление Правительства Российской Федерации от 22 декабря 1992 года № 1006 «Об утверждении Положения о Государственной архивной службе России»{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1994 елның [[25 июль|25 июленнән]] 1999 елга кадәр — Россия Федерациясе Президенты каршындагы Дәүләт герольдиясе җитәкчесе — дәүләт герольдмейстеры<ref>Указ Президента Российской Федерации от 25 июля 1994 года № 1539 «О Государственной герольдии при Президенте Российской Федерации</ref>. 1994 елның [[7 ноябрь|7 ноябреннән]] — Федераль Җыен палаталары тарафыннан «Россия Федерациясе дәүләт символлары турында» федераль конституция законы проектын карауда Россия Федерациясе Президентының рәсми вәкиле<ref>Распоряжение Президента Российской Федерации от 7 ноября 1994 года № 569-рп{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[1995 ел]]ның [[19 сентябрь|19 сентябреннән]] — Ватанның истәлекле хәрби тарихы вакигалары һәм ветераннар эше буенча чаралар әзерләү һәм үткәрү буенча оештыру комитеты әгъзасы<ref>[https://archive.is/20120906224702/www.pravoteka.ru/pst/729/364151.html Постановление Правительства Российской Федерации от 19 сентября 1995 года № 938 «О дополнении состава Российского организационного комитета по подготовке и проведению мероприятий в связи с памятными событиями военной истории Отечества и по делам ветеранов»]</ref>. [[1997 ел]]ның [[2 апрель|2 апреленнән]] — Россия императоры Николай ІІ һәм аның гаиләсе әгъзаларының кәүдәләрен тикшерү һәм яңадан күчереп җирләү мәсьәләләрен өйрәнү комиссиясе әгъзасы<ref>[https://archive.is/20120911015146/www.pravoteka.ru/pst/817/408045.html Распоряжение Правительства Российской Федерации от 2 апреля 1997 года № 456-р]</ref> 1997 елның [[7 апрель|7 апреленнән]] — Федераль Җыен палаталары тарафыннан «Россия Федерациясе Дәүләт флагы, Дәүләт гимны һәм Дәүләт гербы турында» федераль конституция законы проектын карауда Россия Федерациясе Президентының рәсми вәкиле<ref>Распоряжение Президента Российской Федерации от 7 апреля 1997 года № 113-рп{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1997 елның [[5 ноябрь|5 ноябрендә]] герольдия җитәкчесе вазифасы Россия Федерациясе дәүләт граждан хезмәтенең югары вазыйфалары исемлегенә индерелә<ref>Указ Президента Российской Федерации от 5 ноября 1997 года № 1150 «О руководителе Государственной герольдии при Президенте Российской Федерации — государственном герольдмейстере»{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[1999 ел]]ның [[29 июнь|29 июненән]] — [[Россия Федерациясе Президенты]]  каршындагы Геральдика Советы рәисе— дәүләт герольдмейстеры<ref>Указ Президента Российской Федерации от 29 июня 1999 года № 856 «О Геральдическом совете при Президенте Российской Федерации»{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[2004 ел]]ның [[26 август]]ында бу вазыйфага тагын раслана<ref>Указ Президента Российской Федерации от 26 августа 2004 года № 1121 «Об утверждении состава Геральдического совета при Президенте Российской Федерации, внесении изменений в Указ Президента Российской Федерации от 29 июня 1999 года № 856 „О Геральдическом совете при Президенте Российской Федерации“ и положение, утверждённое этим указом»{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[2000 ел]]ның [[26 сентябрь|26 сентябреннән]]  — Санкт-Петербург шәһәренә нигез салынуның 300-еллыгына әзерлек буенча Дәүләт комиссиясе әгъзасы<ref>[https://archive.is/20120911015427/www.pravoteka.ru/pst/737/368019.html Постановление Правительства Российской Федерации от 26 сентября 2000 года № 727 «О составе Государственной комиссии по подготовке к празднованию 300-летия основания г. Санкт-Петербурга» (с изменениями от 4 апреля 2001 г., 21 февраля, 20 мая, 22 ноября 2002 г.)]</ref> [[2001 ел]]ның [[27 июль|27 июленнән]]  — ЕврАзЭС символикасын эшләү буенча Россия Федерациясенә дәүләтара эшче төркем әгъзасы<ref>[https://archive.is/20120907014633/www.pravoteka.ru/pst/1008/503702.html Решение Интеграционного Комитета Евразийского экономического сообщества от 27 июля 2001 года № 11 «О Межгосударственной экспертной группе по подготовке символики Евразийского экономического сообщества»]</ref>. 2001 елның [[11 октябрь|11 октябреннән]] — Россия Федерациясе дәүләт символикасын популярлаштыруга кагылган тәкъдимнәр әзерләү буенча эшче күч әгъзасы<ref>Распоряжение Президента Российской Федерации от 11 октября 2001 года № 552-рп{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[2003 ел]]ның [[22 апрель|22 апреленнән]] — Россия Федерациясе Федераль Җыен палаталары тарафыннан «Россия Федерациясе Кораллы Көчләре байрагы, Хәрби-Диңгез Флоты байрагы, Россия Федерациясе Кораллы Көчләренең башка төр байраклары һәм башка гаскәрләр байраклары турында“ Федераль законга үзгәрешләр кертү турында» федераль канун проектын карауда Россия Федерациясе Президентының рәсми вәкиле<ref>Распоряжение Президента Российской Федерации от 22 апреля 2003 года № 195-рп{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 2003 елда тарих фәннәре докторы дәрәҗәсенә дәгьва итеп, «Государственная геральдика в России: теория и практика» темасына диссертация яклый (РФА Санкт-Петербург тарих институты, 2003, оппоненты академик, тарих фәннәре докторы В.Л. Янин, тарих фәннәре докторлары С.В.Мироненко һәм Л.Е.Шепелев). [[2004 ел]]ның [[4 февраль|4 февраленнән]]  — Дания короллегенә Санкт-Петербург Петропавловск соборына Император [[:ru:Александр III|Александр III]] тол хатыны императрица Мария Федоровнаның кәүдәсен күчерү һәм җирләү тантанасын оештыру буенча Ведомствоара эшче төркеменең җаваплы секретаре<ref>Распоряжение Президента Российской Федерации от 4 февраля 2004 года № 39-рп «О Межведомственной рабочей группе по организации церемонии переноса из Королевства Дания и захоронения в Петропавловском соборе г. Санкт-Петербурга праха вдовствующей Императрицы Марии Федоровны — супруги Императора Александра III»</ref>. [[2005 ел]]ның  [[30 декабрь|30 декабреннән]] — атамалар буенча Санкт-Петербург ведомство-ара комиссия әгъзасы (Топонимия комиссиясе)<ref>Постановление Правительства Санкт-Петербурга от 30 декабря 2005 года № 2066 «О внесении изменений в постановление Правительства Санкт-Петербурга от 05.05.2004 № 716»{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>Состав Санкт-Петербургской межведомственной комиссии по наименованиям (Топонимической комиссии) — Приложение к постановлению Правительства Санкт-Петербурга от 5 мая 2004 года № 716 (в редакции постановления Правительства Санкт-Петербурга от 26 ноября 2008 года № 1502)</ref>. [[2010 ел]]ның [[2 февраль|2 февраленнән]]  — Россия Федерациясе Президенты казак эшләре буенча советы әгъзасы<ref>Распоряжение Президента Российской Федерации от 2 февраля 2010 года № 58-рп «О внесении изменений в состав Совета при Президенте Российской федерации по делам казачества, утверждённый распоряжением Президента Российской Федерации от 12 января 2009 г. № 15-рп» {{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Дәүләт символлары турында канун проектын эшләүдә катнаша. Россия Федерациясенең дәүләт геральдик регистрын алып бару буенча эшне һәм берничә министрлыкта һәм ведомстволарда геральдика хезмәтен булдыруны оештыра. Рус мәдәният тарихы, хәрби тарих һәм геральдика буенча 150-нән артык басмасы бар. Мавыгулары: сугышчы уеннары, сигара яки көпшә тарту<ref>В музее вещи способны заговорить: интервью / подготовила Л. Леусская // Санкт-Петербургские ведомости. — 2019. — 17 мая</ref>. == Укытучы эшчәнлеге == Рус мәдәнияте тарихы, Петербург тарихы курсы, шулай ук Тарту университетында һәм А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтында ярдәмче тарих дисциплиналары буенча лекцияләр укый. Санкт-Петербург дәүләт университетында геральдика курсы буенча лекцияләр укый һәм профессор дәрәҗәсендә А. Л. Штиглиц исемендәге Санкт-Петербург нәфис-сәнәгать академиясенең сәнәгать графикасы кафедрасында геральдика бүлеге җитәкчесе була. == Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре == * III дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены ([[15 гыйнвар]] [[2010 ел]]) — ватан ''музее эшен үстерүгә зур өлеш кертүе һәм күп еллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен''<ref>Указ Президента Российской Федерации от 15 января 2010 года № 67 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»</ref> * IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены ([[13 апрель]] [[1999 ел]]) — ''ватан геральдикасы үстерүгә зур өлеш кертүе һәм'' ''купьеллык намуслы эшчәнлеге өчен''<ref>Указ Президента Российской Федерации от 13 апреля 1999 года № 469 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ IV степени Вилинбахова Г. В.»{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * Александр Невский ордены ([[5 ноябрь]] [[2020 ел]]) — ''ватан мәдәниятен һәм сәнгатен үстерүгә зур өлеш кертүе, күп еллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен''<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202011050027?index=4&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 5 ноября 2020 года № 675 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * Хөрмәт ордены ([[30 май]] [[1997 ел]]) — ''Россия федерациясенең дәүләт геральдикасына зур өлеш кертүе һәм күп еллык намуслы эшчәнлеге өчен''<ref>Указ Президента Российской Федерации от 30 мая 1997 года № 538 «О награждении орденом Почёта Вилинбахова Г. В.»{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * «Италия Республикасы алдындагы казанышлары өчен» офицер ордены ([[11 гыйнвар]] [[2001 ел]])<ref>[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=51029 Ufficiale Ordine al Merito della Repubblica Italiana sig. Georgi Vadimovich Vilinbakhov]{{ref-it}}</ref> * Ак гөлчәчәк ордены, 1 сыйныф Тәре рыцары ([[Финляндия]], [[2005 ел]])<ref>Культура-Портал: В Георгиевском зале Государственного Эрмитажа пройдет церемония награждения директора музея Михаила Пиотровского и его заместителя Георгия Вилинбахова наградами Финляндии{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * «Казанышлары өчен» Милли орден кавалеры ([[Франция]], 2005 ел)<ref>[http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2008/hm11_2_355.html Георгий Вадимович Вилинбахов] {{Wayback|date=20130105134250}}</ref> * «Казанышлары өчен» Милли орден офицеры (Франция, [[2011 ел]])<ref>[http://www.vz.ru/news/2011/5/12/490841.html Церемония вручения знаков Ордена Почетного Легиона прошла в Москве]</ref> * Польша Республикасы алдындагы казанышлары өчен офицер ордены ([[Польша]], [[2014 ел]])<ref>[https://sanktpetersburg.msz.gov.pl/ru/aktualnosci/archiwum_2014_/krzyz_oficerski_dla_gieorgija_wilinbachowa?channel=www Офицерский крест для Георгия Вилинбахова]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[:ru:Орден Заслуг pro Merito Melitensi|pro Merito Melitensi]] казанышлары өчен Зур (Мальта ордены, [[28 сентябрь]] [[2015 ел]])<ref>[http://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/what-s-on/news/news-item/news/2015/news_130/?lng=ru Торжественная церемония в Георгиевском зале Зимнего дворца. Визит в Государственный Эрмитаж Великого Магистра Суверенного Военного Ордена госпитальеров Святого Иоанна Иерусалимского Родоса и Мальты]</ref>. * Оран-Нассау Ордены офицеры (Нидерланд, [[2019 ел]])<ref>[nevnov.ru/721303-georgiya-vilinbakhova-nagradili-ordenom-oficera-oranskikh-nassau Георгия Вилинбахова наградили Орденом Офицера Оранских-Нассау]</ref>. * «Санкт-Петербургның 300-еллыгы истәлегенә» медале * «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» едале<ref name="Казань">[http://real-kremlin.ru/v/Blog/Vilenbahov/PICT0496.JPG.html Казанский кремль и Казань]</ref> * Россия Федерациясе Президентының Рәхмәт Хаты ([[19 апрель]] [[2002 ел]]) — Р''оссия дәүләт геральдика үсешенә зур өлеш кертүе өчен'' <ref>Распоряжение Президента Российской Федерации от 19 апреля 2002 года № 166-рп «О поощрении Вилинбахова Г. В.»{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * Россия Федерациясе Президентының Рәхмәт Хаты ([[27 июль]] [[2007 ел]]) — ''геральдика өлкәсендә бердәм дәүләт сәясәтен тәэмин итүгә зур өлеш кертүе өчен''<ref>{{Citation |title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 27 июля 2007 года № 419-рп «О поощрении членов Геральдического совета при Президенте Российской Федерации» |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=41014 |access-date=2021-11-07 |archive-date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025032406/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=41014 |dead-url=unfit }}</ref> * «Таможня хезмәттәшлеген ныгыту өчен» медале (Россия ГТК, [[2002 ел]]) * «Россия дәүләт саклыгы органнарына 125 ел» медале (Россия ФСО, [[2006 ел]]) * «Казанышлары өчен» тамгасы (Россия гадәттән тыш хәлләр министрлыгы, [[2002 ел]]) * «Россия Президенты каршындагы махсус объектлар хезмәтенең хөрмәтле хезмәткәре» тамгасы (2002 ел) * «Тверь өлкәсе үстерү өчен» күкрәк билгесе ([[2006 ел]]) * «Россиядә җыелма эшенә зур өлеш кеүртүе өчен» медале<ref>{{cite web|url=http://www.simvolika.org/nagradi005.htm|title=Медаль «За выдающийся вклад в развитие коллекционного дела в России»|publisher=РОО «Академия русской символики „Марс“»|description=Официальный сайт|accessdate=2011-07-07}}</ref>. * Татарстан Президенты Рәхмәте<ref name="Казань" /> * «Гринцане — Эрмитаж» премиясе лауреаты ([[2008 ел|2008]]) * Татарстан Фәннәр академиясенең Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институтының мактаулы докторы ([[2007 ел]]) — ''гуманитар фәннәрне үстерү эшенә һәм Россия тарихын һәм мәдәниятен өйрәнү өлкәсендә халыкара хезмәттәшлекне оештыруга, күп яклы фәнни эшчәнлектә һәм Ватан геральдикасы өлкәсендә фундаменталь эзләнү әзерләүдә зур өлеш кертүе өчен''<ref name="Казань" /> * Х. М. Бербеков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт университетының мактаулы профессоры ([[2017 ел]])<ref>[https://kbsu.ru/news/glavnyj-geroldmejster-strany-vilinbahov-stal-pochetnym-professorom-kbgu/ Главный герольдмейстер страны Георгий Вилинбахов стал почётным профессором КБГУ]</ref>. == Искәрмәләр == {{Reflist|2}} == Сылтамалар == * [http://ogerbah.ru/gersovet/heroldmeister Георгий Вадимович Вилинбахов на сайте «Геральдика сегодня»] * [http://russianwinter.rian.ru/online/vilinbahov/about_author.html Биография]{{Deadlink|date=November 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) на сайте РИА «Новости» * [http://ecfac.ru/vipusk/vilinbahov Биография на сайте ЭкФак. Ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107070242/http://www.ecfac.ru/vipusk/vilinbahov |date=2021-11-07 }} * [https://web.archive.org/web/20130105134250/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2008/hm11_2_355.html Премия «Гринцане — Эрмитаж». Лауреаты — Георгий Вадимович Вилинбахов и Антонио Паолуччи] [[Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:13 апрель көнне туганнар]] [[Төркем:1949 елда туганнар]] [[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Питырбурда туганнар]] [[Төркем:Тарих фәннәре докторлары]] [[Төркем:3 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары]] [[Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары]] [[Төркем:Россиянең Александр Невский ордены кавалерлары]] [[Төркем:Почет ордены кавалерлары]] [[Төркем:Урыс тарихчылары]] 79u711per0vpju3holtupma2fpw8wr5 0 567248 6026670 3438399 2026-09-05T12:40:59Z Служба Роскомнадзор 62446 6026670 wikitext text/x-wiki {{wp-roskomandzor}} {{УК}} '''Фирдәвес Канга''' (1960-ынчы елда туган) ― [[Лондон]]да яшәүче [[һиндстан]]лы [[язучы]] һәм [[актёр]]. Ул ― хикәя [[Һиндстан]]да барган ''[[Trying to Grow]]'' (Үсәргә тырышу) [[Автобиографик роман|ярым-автобиографик романын]] һәм [[Берләшкән Корольлек]]кә бару һәм [[Стивен Һокиң]] белән очрашу турында ''Heaven on Wheels'' ("Тәгәрмәчләрдә Күк") сәяхәтнамәсе авторы. ''[[Trying to Grow]]'' соңрак ''[[Sixth Happiness]]'' ("Алтынчы Бәхет") фильмына әверелдерелгән булган, аның өчен Канга [[сценарий]] язган һәм анда ул бер баш рольне башкарган. ==Балачагы һәм шәхси тормышы== Канга [[Парси]]лар гаиләсеннән.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/books/story/19910731-disabled-writer-firdaus-kanga-makes-waves-in-london-814623-1991-07-31|title=Disabled writer Firdaus Kanga makes waves in London|last1 July 31|first2=1991 ISSUE DATE|last2=July 31|first3=1991UPDATED|last3=October 14|first4=2013 12:46|last4=Ist|website=India Today}}</ref> Ул 1960-ынчы елда [[Мумбаи]]да туган булган. Дүртенче сыйныфка кадәр Канганы репетитор чакыртып өйдә укытканнар, шуннан соң ул Мумбаида Кампион Мәктәбенә кергән. Аның буе 4 фут (122 см). Ул язучы, журналист һәм ул язган "[[Sixth Happiness]]"("Алтынчы Бәхет") киносында актёр.<br/> Шулай ук ул "Тәгәрмәчләрдә Күк"нең авторы. Ул Лондонда, Англиядә яши. ==Искәрмәләр== {{Reflist}} ==Тышкы сылтамалар== *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4640847.stm Article by Kanga on the BBC website] *[http://www.bfi.org.uk/blu-rays-dvds/sixth-happiness Sixth Happiness -- a BBC-BFI film that won the EMMA award] *[https://www.independent.co.uk/life-style/film-call-him-the-maharaja-not-the-supercripple-1292501.html Article about Kanga and his film on the website for The Independent newspaper] *[http://www.penguinbooksindia.com/en/content/firdaus-kanga Trying to Grow by Kanga -- republished in November 2008 by Penguin India] *[https://www.nytimes.com/1999/10/22/movies/film-review-growing-up-with-a-defect-and-charm-and-mischief.html New York Times review of Kanga's film Sixth Happiness] *[https://india.blogs.nytimes.com/2012/02/24/homosexuality-in-india-a-literary-history/ Kanga in a New York Times review of the history of homosexuality in Indian literary history] {{Тышкы сылтамалар}} {{wp-roskomandzor/end}} rccxsz6jutclwm8jxbkpvx9q1ncpaur 6026671 6026670 2026-09-05T12:41:37Z Служба Роскомнадзор 62446 6026671 wikitext text/x-wiki {{wp-roskomnadzor}} {{УК}} '''Фирдәвес Канга''' (1960-ынчы елда туган) ― [[Лондон]]да яшәүче [[һиндстан]]лы [[язучы]] һәм [[актёр]]. Ул ― хикәя [[Һиндстан]]да барган ''[[Trying to Grow]]'' (Үсәргә тырышу) [[Автобиографик роман|ярым-автобиографик романын]] һәм [[Берләшкән Корольлек]]кә бару һәм [[Стивен Һокиң]] белән очрашу турында ''Heaven on Wheels'' ("Тәгәрмәчләрдә Күк") сәяхәтнамәсе авторы. ''[[Trying to Grow]]'' соңрак ''[[Sixth Happiness]]'' ("Алтынчы Бәхет") фильмына әверелдерелгән булган, аның өчен Канга [[сценарий]] язган һәм анда ул бер баш рольне башкарган. ==Балачагы һәм шәхси тормышы== Канга [[Парси]]лар гаиләсеннән.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/books/story/19910731-disabled-writer-firdaus-kanga-makes-waves-in-london-814623-1991-07-31|title=Disabled writer Firdaus Kanga makes waves in London|last1 July 31|first2=1991 ISSUE DATE|last2=July 31|first3=1991UPDATED|last3=October 14|first4=2013 12:46|last4=Ist|website=India Today}}</ref> Ул 1960-ынчы елда [[Мумбаи]]да туган булган. Дүртенче сыйныфка кадәр Канганы репетитор чакыртып өйдә укытканнар, шуннан соң ул Мумбаида Кампион Мәктәбенә кергән. Аның буе 4 фут (122 см). Ул язучы, журналист һәм ул язган "[[Sixth Happiness]]"("Алтынчы Бәхет") киносында актёр.<br/> Шулай ук ул "Тәгәрмәчләрдә Күк"нең авторы. Ул Лондонда, Англиядә яши. ==Искәрмәләр== {{Reflist}} ==Тышкы сылтамалар== *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4640847.stm Article by Kanga on the BBC website] *[http://www.bfi.org.uk/blu-rays-dvds/sixth-happiness Sixth Happiness -- a BBC-BFI film that won the EMMA award] *[https://www.independent.co.uk/life-style/film-call-him-the-maharaja-not-the-supercripple-1292501.html Article about Kanga and his film on the website for The Independent newspaper] *[http://www.penguinbooksindia.com/en/content/firdaus-kanga Trying to Grow by Kanga -- republished in November 2008 by Penguin India] *[https://www.nytimes.com/1999/10/22/movies/film-review-growing-up-with-a-defect-and-charm-and-mischief.html New York Times review of Kanga's film Sixth Happiness] *[https://india.blogs.nytimes.com/2012/02/24/homosexuality-in-india-a-literary-history/ Kanga in a New York Times review of the history of homosexuality in Indian literary history] {{Тышкы сылтамалар}} {{wp-roskomnadzor/end}} anbk4mxawgzoqrrfyxcezoyxuhfy8j3 6026672 6026671 2026-09-05T12:43:39Z Служба Роскомнадзор 62446 6026672 wikitext text/x-wiki {{wp-roskomnadzor}} '''Фирдәвес Канга''' (1960-ынчы елда туган) ― [[Лондон]]да яшәүче [[һиндстан]]лы [[язучы]] һәм [[актёр]]. Ул ― хикәя [[Һиндстан]]да барган ''[[Trying to Grow]]'' (Үсәргә тырышу) [[Автобиографик роман|ярым-автобиографик романын]] һәм [[Берләшкән Корольлек]]кә бару һәм [[Стивен Һокиң]] белән очрашу турында ''Heaven on Wheels'' ("Тәгәрмәчләрдә Күк") сәяхәтнамәсе авторы. ''[[Trying to Grow]]'' соңрак ''[[Sixth Happiness]]'' ("Алтынчы Бәхет") фильмына әверелдерелгән булган, аның өчен Канга [[сценарий]] язган һәм анда ул бер баш рольне башкарган. ==Балачагы һәм шәхси тормышы== Канга [[Парси]]лар гаиләсеннән.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/books/story/19910731-disabled-writer-firdaus-kanga-makes-waves-in-london-814623-1991-07-31|title=Disabled writer Firdaus Kanga makes waves in London|last1 July 31|first2=1991 ISSUE DATE|last2=July 31|first3=1991UPDATED|last3=October 14|first4=2013 12:46|last4=Ist|website=India Today}}</ref> Ул 1960-ынчы елда [[Мумбаи]]да туган булган. Дүртенче сыйныфка кадәр Канганы репетитор чакыртып өйдә укытканнар, шуннан соң ул Мумбаида Кампион Мәктәбенә кергән. Аның буе 4 фут (122 см). Ул язучы, журналист һәм ул язган "[[Sixth Happiness]]"("Алтынчы Бәхет") киносында актёр.<br/> Шулай ук ул "Тәгәрмәчләрдә Күк"нең авторы. Ул Лондонда, Англиядә яши. ==Искәрмәләр== {{Reflist}} ==Тышкы сылтамалар== *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4640847.stm Article by Kanga on the BBC website] *[http://www.bfi.org.uk/blu-rays-dvds/sixth-happiness Sixth Happiness -- a BBC-BFI film that won the EMMA award] *[https://www.independent.co.uk/life-style/film-call-him-the-maharaja-not-the-supercripple-1292501.html Article about Kanga and his film on the website for The Independent newspaper] *[http://www.penguinbooksindia.com/en/content/firdaus-kanga Trying to Grow by Kanga -- republished in November 2008 by Penguin India] *[https://www.nytimes.com/1999/10/22/movies/film-review-growing-up-with-a-defect-and-charm-and-mischief.html New York Times review of Kanga's film Sixth Happiness] *[https://india.blogs.nytimes.com/2012/02/24/homosexuality-in-india-a-literary-history/ Kanga in a New York Times review of the history of homosexuality in Indian literary history] {{wp-roskomnadzor/end}} 92wo3j5eyheqhygm5cnocjtku00or20 6026714 6026672 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүләре ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:A.Khamidullin|A.Khamidullin]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3438399 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Фирдәвес Канга''' (1960-ынчы елда туган) ― [[Лондон]]да яшәүче [[һиндстан]]лы [[язучы]] һәм [[актёр]]. Ул ― хикәя [[Һиндстан]]да барган ''[[Trying to Grow]]'' (Үсәргә тырышу) [[Автобиографик роман|ярым-автобиографик романын]] һәм [[Берләшкән Корольлек]]кә бару һәм [[Стивен Һокиң]] белән очрашу турында ''Heaven on Wheels'' ("Тәгәрмәчләрдә Күк") сәяхәтнамәсе авторы. ''[[Trying to Grow]]'' соңрак ''[[Sixth Happiness]]'' ("Алтынчы Бәхет") фильмына әверелдерелгән булган, аның өчен Канга [[сценарий]] язган һәм анда ул бер баш рольне башкарган. ==Балачагы һәм шәхси тормышы== Канга [[Парси]]лар гаиләсеннән.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/books/story/19910731-disabled-writer-firdaus-kanga-makes-waves-in-london-814623-1991-07-31|title=Disabled writer Firdaus Kanga makes waves in London|last1 July 31|first2=1991 ISSUE DATE|last2=July 31|first3=1991UPDATED|last3=October 14|first4=2013 12:46|last4=Ist|website=India Today}}</ref> Ул 1960-ынчы елда [[Мумбаи]]да туган булган. Дүртенче сыйныфка кадәр Канганы репетитор чакыртып өйдә укытканнар, шуннан соң ул Мумбаида Кампион Мәктәбенә кергән. Аның буе 4 фут (122 см). Ул язучы, журналист һәм ул язган "[[Sixth Happiness]]"("Алтынчы Бәхет") киносында актёр.<br/> Шулай ук ул "Тәгәрмәчләрдә Күк"нең авторы. Ул Лондонда, Англиядә яши. ==Искәрмәләр== {{Reflist}} ==Тышкы сылтамалар== *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4640847.stm Article by Kanga on the BBC website] *[http://www.bfi.org.uk/blu-rays-dvds/sixth-happiness Sixth Happiness -- a BBC-BFI film that won the EMMA award] *[https://www.independent.co.uk/life-style/film-call-him-the-maharaja-not-the-supercripple-1292501.html Article about Kanga and his film on the website for The Independent newspaper] *[http://www.penguinbooksindia.com/en/content/firdaus-kanga Trying to Grow by Kanga -- republished in November 2008 by Penguin India] *[https://www.nytimes.com/1999/10/22/movies/film-review-growing-up-with-a-defect-and-charm-and-mischief.html New York Times review of Kanga's film Sixth Happiness] *[https://india.blogs.nytimes.com/2012/02/24/homosexuality-in-india-a-literary-history/ Kanga in a New York Times review of the history of homosexuality in Indian literary history] {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:Шәхесләр:Зәрдөштлек]] [[Төркем:Парсилар]] [[Төркем:Бөекбритания язучылары]] [[Төркем:Һиндстан язучылары]] [[Төркем:Бөекбритания актерлары]] [[Төркем:Гей язучылар]] [[Төркем:Инвалидлар]] 82rrd06q1mtspj03txwvu2j7mo9z309 14 567267 6026698 6026654 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Әмир|Әмир]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3438156 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Гейлар]][[Төркем:Язучылар]] e3g0i8u8dhatbjbb4vk8qrs49zqinul 14 567268 6026699 6026652 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Әмир|Әмир]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3438157 wikitext text/x-wiki {{төп мәкалә|Һомосексуальлек}} [[Төркем:ҺБТК]] c8b9eev2syarpdmvunviagn0gmbozse 0 583820 6026710 6026635 2026-09-05T15:45:31Z Aqurs1 31735 [[Special:Contributions/Служба Роскомнадзор|Служба Роскомнадзор]] үзгәртүе ([[User talk:Служба Роскомнадзор|бәхәс]]) [[User:Әмир|Әмир]] юрамасына кадәр кире кайтарылды 3481330 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[File:Alexander Bard är glad.jpg|thumb|right|Александр Бард.]] '''Александер Бенгт Магнус Бард''' швед музыканты, автор, лектор, сәнгать әһеле, җыр инша итүче, музыка продюсеры, ТВ шәхесе, дини һәм сәяси активист һәм бергә авторы [[Йон Содерквист]] белән [[Синтеизм|синтеист дини хәрәкәте]] нигезләүчеләрнең берсе. Бард [[Army of Lovers]] музыка төркеменең әгъзасы булган. == Килеп чыгышы һәм белем алуы == Бард [[Швеция]]дә, [[Мотала муниципалитеты]]нда, [[Медеви]]да 1961 елның 17 мартында туган булган. Урта белеменең югары сыйныфларын тәмамлаганнан соң Бард Америка Кушма Штатларында һәм Нидерландта, [[Амстердам]]да укыган булган.<ref name=":0">{{cite news |first=Fredrik |last=Strage |author-link=Fredrik Strage |title=Åsiktsmaskinen Alexander Bard |url=http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=2198&a=525795&previousRenderType=6 |publisher=[[Dagens Nyheter]] |date=3 March 2006 |access-date=2007-11-22 |language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20070426083719/http://www.dn.se/DNet/jsp/polopoly.jsp?d=2198&a=525795&previousRenderType=6|archive-date=26 April 2007}}</ref> Бард 1984 елдан 1989 елга кадәр [[Стокгольм Икътисад Мәктәбе]]ндә укыр өчен Швециягә кайткан. Икътисад буенча белем алуга өстәп, ул фәлсәфә язучысы һәм лектор булу тәгаен максаты белән фәлсәфә һәм [[иҗтимагый теория]] буенча көчле кызыксыну күрсәткән. == Музыка карьерасы == Бард музыка карьерасын 1982 елда Баард исеме астында ''Life in a Goldfish Bowl'' синглы белән башлаган.<ref name="hardwax.com">{{cite web |title=Baard: Life In A Goldfish Bowl - Hard Wax |url=https://hardwax.com/39166/baard/life-in-a-goldfish-bowl/ |website=hardwax.com |access-date=27 December 2018}}</ref> Икенче Барби альбомы буенча эшен тәмамлаганнан соң Бард [[Жан-Пьер Барда]] һәм [[Камилла Һенемарк|Ла Камилла]] белән [[Army of Lovers]] формалаштырган.<ref name="AllMusic">{{cite web |title=Army of Lovers {{!}} Biography & History |url=https://www.allmusic.com/artist/army-of-lovers-mn0000503566/biography |website=AllMusic |access-date=27 December 2018 |language=en-us}}</ref> Army of Lovers-ның берничә пан-Аурупа хитлары булган, иң зурлары [[Crucified (Army of Lovers song)|''Crucified'']] һәм ''Obsession'', шул ук вакытта аларның АКШ һәм Берләшкән Корольлектә булуы кабатланган клуб чарт уңышлары белән чикләнгән булган. == Шәхси тормышы == Бард еллар буена интенсив дини белем алудан соң 1992 елда [[Зәрдөштлек]]нең Иран оригиналь юнәлеше тарафдары булган.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/meet-rustom-from-russia/227642|title=Meet Rustom, From Russia|website=www.outlookindia.com|access-date=2019-09-24}}</ref> Ул шул дингә күчү карарын [[Йән Сөдерквист]] белән ''Syntheism - Creating God in The Internet Age'' китабында фәлсәфи һәм теологик тарихта ныклы нигез булмыйча, XXI гасырда глобальләшкән һәм цифрлашкан дөнья өчен яңа дини фикер тупланмасы буларак [[синтеизм]] фикере кирәк булган йөген алып бармаячак дип раслап аңлата. Тарафдар булуны шулай ук Бард һәм Сөдерквист эшләрендә Зәрдөштлекне [[Таоизм]] һәм [[Буддачылык]] янына урнаштырудан аңлап була, эшләрендә алар дини фикер һәм практиканың пигы буларак ''The Silk Route Triad'' (ефәк юл триадасы) дип сылтама ясыйлар. == Библиография == * ''The Netocrats'', with [[Jan Söderqvist]] (2000) * ''The Global Empire'', with Jan Söderqvist (2002) * ''The Body Machines'', with Jan Söderqvist (2009) * ''The Futurica Trilogy'', with Jan Söderqvist (2012) * ''Syntheism – Creating God in the Internet Age'', with Jan Söderqvist (2014) * ''Digital Libido - Sex, power and violence in the network society'', with Jan Söderqvist (2018) == Шулай ук карарга мөмкин == *[[:en:Netocracy]] *[[:en:Syntheism]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Тышкы сылтамалар == *[http://index.hu/video/2008/09/22/a_halozat_megoli_az_embert/?p=1 Video interview with Alexander Bard (English)] [[Төркем:Шәхесләр:Зәрдөштлек]] [[Төркем:Швеция җырчы-шагыйрьләре]] [[Төркем:Швеция музыкантлары]] [[Төркем:Швеция язучылары]] [[Төркем:Стокгольм икътисад мәктәбен тәмамлаучылар]] [[Төркем:Яңа дини агымнарга нигез салучылар]] [[Төркем:ҺБТК]] [[Төркем:Футурологлар]] 6ght6qjw7l4euhutd3zkmu9ojtl8zrs 0 583894 6026692 4806482 2026-09-05T14:51:02Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026692 wikitext text/x-wiki {{мәгънәләр|Гүзәл Гафарова (мәгънәләр)}} {{Tatar4.0-2022}} {{FemmeFolklore2022}} {{Театр эшлеклесе | исем = Гүзәл Гафарова | чын исем = | рәсем = Гүзәл Гафарова 100.jpg | киңлеге = 250 px | рәсем язуы = | туганда бирелгән исеме = Галиуллина Гүзәл Әнвәр кызы | туу датасы = 20.08.1992 | туу җире = [[Россия|Россия Федерациясе]], [[Татарстан]], {{туу җире|Буа шәһәре|Буада}} | үлем датасы = | үлем җире = | һөнәр = драма актрисасы | гражданлыгы = {{байрак|Россия}} [[РФ]] | активлык еллары = 2013 — {{х.в.}} | псевдоним = | амплуа = | театр = [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] | рольләр = | спектакльләр = | бүләк һәм премияләр = | сайт = | imdb_id = }} {{фш|Гафарова}} '''Гүзәл Гафарова''', Гүзәл Әнвәр кызы Галиуллина ([[1992 ел|1992 елның]] [[20 август|20 августы]], [[Россия|Россия Федерациясе]], [[Татарстан]], [[Буа|Буа шәһәре]]) — драма актрисасы, [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] артисты ([[2013 ел|2013 елдан]]).<ref name="a0">https://tinchurinteatr.ru/ru/team/галиуллина-гузель-анверовна/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307132853/https://tinchurinteatr.ru/ru/team/%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B0%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2022-03-07 }} ГАЛИУЛЛИНА ГУЗЕЛЬ АНВЕРОВНА — Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина</ref> == Тәрҗемәи хәле == [[Файл:Сәхнә түрендә (гаф гүзәл) 100.jpg|thumb|Гүзәл Гафарова сәхнә түрендә]][[Файл:Ире Ильяс белән (гаф гүз) 100.jpg|thumb|Гүзәл Гафарова ире белән]] [[1992 ел|1992 елның]] [[20 август|20 августында]] [[Татарстан|Татарстанның]] [[Буа]] шәһәрендә туа. Әтисе - Әнвәр исемле. [[2010 ел|2010 елда]] мәктәпне тәмамлагач, [[Казан дәүләт мәдәният институты]] театраль факультетының режиссура һәм актерлык осталыгы кафедрасына актер белгечлегенә укырга керә. Шул ук вакытта читтән торып [[Казан милли тикшеренү технология университеты|Казан милли тикшеренү технология университетында]] дәүләт хезмәткәренә укый. [[2014 ел|2014 елда]] институтны тәмамлый һәм [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында]] эшли башлый.<ref name="a">[https://www.instagram.com/guzelgali/ Guzel Gafarova Галиуллина (@guzelgali) • Фото и видео в Instagram]</ref><ref name="a0" /> [[2018 ел|2018 елның]] [[21 август|21 августында]] "Таяну ноктасы" тапшыруында кунак була.<ref name="a" /> == Театр == [[2014 ел|2014 елда]] [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрының]] коллективына кушыла. Әмма театрдагы эшчәнлеген иртәрәк, интситутның соңгы курсында укыганда, [[2013 ел|2013 елда]] ук башлап җибәрә. Тамашачыга күбрәк [[Исламия Мәхмүтова|Исламия Мәхмүтованың]] "Син бит минем бергенәм"дәге Чулпан, [[Туфан Миңнуллин|Туфан Миңнуллинның]] "Ак тәүбә, кара тәүбә. Безнең көннәр"дәге Алинә һәм [[Хәй Вахит|Хәй Вахитның]] "Кияүләр"дәге Банат рольләре буенча таныш. == Репертуар == * «Син бит минем бергенәм» [[Исламия Мәхмүтова]] — ''Чулпан'' * «Без — кырык беренче ел балалары» [[Мөхәммәт Мәһдиев]] ([[Резедә Сәләхова]] инсценировкасы) * «Сөй гомерне!» [[Габдулла Тукай]] * «Чиполлино маҗаралары» [[Джанни Родари]] ([[Шамил Фәрхетдинов]] инсценировкасы һәм тәрҗемәсе) — ''Өлкән Чиябикә, Сукыр тычкан'' * «Карурман» [[Луиза Янсуар]] һәм Резеда Гарипова — ''Җәйран'' * «Өч аршын җир» [[Аяз Гыйләҗев]] — ''Яшь Шәмсегаян'' * «Хыялый» [[Салават Әбүзәров]] — ''Йолдыз '' * «Соңгы әсәр» [[Кәрим Тинчурин]] (Илһам Гали инсценировкасы) — ''Татьяна Тарасовна'' * «Ак тәүбә, кара тәүбә. Безнең көннәр» [[Туфан Миңнуллин]] — ''Алинә'' * «Эх, алмагачлары!» [[Шамил Фәрхетдинов]] — ''Зөһрә'' * «Гашыйклар тавы» [[Илдар Юзеев]] — ''Мөнирә'' * «Назлы кияү» [[Кәрим Тинчурин]] — ''Зөһрә'' * «Туй алдыннан» [[Хәй Вахит]] — ''Эльвира'' * «Кияүләр» [[Хәй Вахит]] — ''Банат'' * «[[Сүнгән йолдызлар (спектакль)|Сүнгән йолдызлар]]» [[Кәрим Тинчурин]] — ''Фатыйма'' * «Мәхәббәт баскычы» [[Шамил Фәрхетдинов]] — ''Гүзәл'' * «Әллә язмыш, әллә ялгыш…» Наталья Нестерова (Р.Гарипова инсценировкасы) — ''Оленька '' * «Башмагым JAZZ» [[Таҗи Гыйззәт]] — ''Сәрвәрнең дус кызы'' * «Яшерен эзләр» [[Хәй Вахит]] — ''Айсылу'' * «Язмышым юллары» [[Разил Вәлиев]] ([[Резедә Сәләхова]] инсценировкасы) — ''Көрәшче кыз'' * «Өченче бүлмәдә эт яши» [[Рөстәм Мингалим]] — ''Луара'' * «Без барыбыз да кешеләр» [[Эрих Мария Ремарк]] — ''Рут Голланд'' һ.б.<ref name="a0" /> == Гаилә хәле == Ире — Ильяс Гафаров, продюссер, музыкант. [[2019 ел|2019 елның]] [[19 июль|19 июлендә]] аларның никахлары узып китә. Шул ук елның [[1 август|1 августында]] туй уйныйлар. [[2021 ел|2021 елның]] [[18 август|18 августында]] яшьләрнең кызлары туа.<ref name="a" /><ref name="b1">[https://matbugat.ru/news/?id=34110 Тинчурин театры артисты Гүзәл Галиуллина үз туган көнендә әни булган | Матбугат.ру]</ref> == Шулай ук карагыз == * [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] * [[Гөлүсә Батталова]] * [[Диләрә Фәттахова]] * [[Камилә Шакирова]] * [[Ландыш Ибәтуллина]] == Сылтамалар == * [https://www.youtube.com/channel/UC462waMSoUxvN8KDaO7Y_fQ/featured Гузель Гафарова - YouTube] * [https://vk.com/id57022258 Гузель Гафарова - ВКонтакте социаль челтәре] * [https://tinchurinteatr.ru/team/галиуллина-гузель-анверовна/ ГАЛИУЛЛИНА ГҮЗӘЛ ӘНВӘР КЫЗЫ – Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307132850/https://tinchurinteatr.ru/team/%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B0%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2022-03-07 }} == Чыганаклар == * Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрын сайты * INTERTAT * Instagram социаль челтәре * "Сәхнә" журналы: сентябрь 2016 == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Бу темага Татнетта|сүз%20төзмә= Гүзәл%20Гафарова |сүз+төзмә= Гүзәл+Гафарова |süz%20tözmä = }} {{Тинчурин театры артистлары}} [[Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]][[Төркем:Татар артистлары]] 0rwvm4pjk3661njb4ksf0l6leir0ti3 0 583945 6026765 3554729 2026-09-06T08:55:00Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026765 wikitext text/x-wiki {{Tatar4.0-2022}} {{FemmeFolklore2022}} {{фш|Шакирова}} {{Театр эшлеклесе | исем = Камилә Шакирова | чын исем = | рәсем = Камилә Шакирова 100.jpg | киңлеге = 250 px | рәсем язуы = | туганда бирелгән исеме = Галеева Камилә Руслан кызы | туу датасы = 19.05.1993 | туу җире = [[Россия|Россия Федерациясе]], [[Татарстан]], {{туу җире|Казан шәһәре|Казан шәһәрендә}} | үлем датасы = | үлем җире = | һөнәр = драма актрисасы | гражданлыгы = {{байрак|Россия}} [[РФ]] | активлык еллары = 2013 — {{х.в.}} | псевдоним = | амплуа = | театр = [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] | рольләр = | спектакльләр = | бүләк һәм премияләр = | сайт = | imdb_id = }} '''Камилә Шакирова''', Галеева Камилә Руслан кызы ([[1993 ел|1993 елның]] [[19 май|19 мае]], [[Россия|Россия Федерациясе]], [[Татарстан]], [[Казан]]) — драма актрисасы, [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] артисты ([[2015 ел|2015 елдан]]).<ref name="a0">{{Cite web |url=https://tinchurinteatr.ru/ru/team/%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |title=архив күчермәсе |accessdate=2022-03-08 |archivedate=2022-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220308133913/https://tinchurinteatr.ru/ru/team/%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ }}</ref> == Тәрҗемәи хәле == [[Файл:Камилә Шакирова сәхнә түрендә 300.jpg|thumb|Камилә Шакирова сәхнә түрендә]][[Файл:Камилә Шакирова сәхнә түрендә 200.jpg|thumb|Камилә Шакирова сәхнәдә]][[Файл:Камилә Шакирова сәхнә түрендә 100.jpg|thumb|Камилә Шакирова сәхнә түрендә]][[Файл:Камилә Шакирова ире Илдар белән 100.jpg|thumb|Камилә Шакирова ире белән]] [[1993 ел|1993 елның]] [[19 май|19 маенда]] [[Татарстан|Татарстанның]] [[Казан]] шәһәрендә туа. Әтисе - Руслан исемле. [[2000 ел|2000 елда]] [[Казан|Казан шәһәренең]] 42нче санлы мәктәбенә укырга керә, [[2008 ел|2008 елны]] 5нче санлы лицейга күченә. [[2011 ел|2011 елда]] аны тәмамлый һәм [[Казан дәүләт мәдәният институты]] театраль факультетының режиссура һәм актерлык осталыгы кафедрасына актер белгечлегенә укырга керә. [[2015 ел|2015 елда]] институтны кызыл диплом белән тәмамлый һәм [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында]] эшли башлый.<ref name="a0" /><ref name="a">[https://vk.com/kamillkin Камилла Шакирова - ВКонтакте]</ref> == Театр == [[2015 ел|2015 елда]] [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрының]] коллективына кушыла. Әмма театрдагы эшчәнлеген иртәрәк, интситутта икенче курсында укыганда ук, 2013 елда башлап җибәрә. Башта күмәк күренешләрдә чыгыш ясый. Тамашачыга күбрәк Славомир Мрожекның "Кароль"дәге Кыз һәм [[Туфан Миңнуллин|Туфан Миңнуллинның]] "Ак тәүбә, кара тәүбә. Безнең көннәр"дәге Гөлназ рольләре буенча таныш. == Репертуар == * «Чулпан» [[Шәриф Хөсәенов]] — ''Фәридә;'' * «Эх, алмагачлары!» [[Шамил Фәрхетдинов]] — ''Зифа Мөдәррисовна;'' * «Өзелгән яфраклар» [[Рәмзия Габделхакова]] — ''Фәридә;'' * «Кароль» Славомир Мрожек — ''Кыз;'' * «Бәйрәм белән, кызлар!» [[Шамил Фәрхетдинов]] — ''Луиза;'' * «Соңгы әсәр» [[Кәрим Тинчурин]] (Илһам Гали инсценировкасы) — ''Газета сатучы малай;'' * «Ак тәүбә, кара тәүбә. Безнең көннәр» [[Туфан Миңнуллин]] — ''Гөлназ;'' * «Чиполлино маҗаралары» [[Джанни Родари]] ([[Шамил Фәрхетдинов]] инсценировкасы һәм тәрҗемәсе) — ''Редиска, Кече Чиябикә;'' * «Гашыйклар тавы» [[Илдар Юзеев]] — ''Өченче кыз;'' * «Назлы кияү» [[Кәрим Тинчурин]] — ''Биби;'' * «Шаян Гөлшаян» [[Мирсәй Әмир]] — ''Миләүшә;'' * «Кияүләр» [[Хәй Вахит]] — ''Кунак;'' * «[[Сүнгән йолдызлар (спектакль)|Сүнгән йолдызлар]]» [[Кәрим Тинчурин]] — ''Авыл яшьләре;'' * «Әллә язмыш, әллә ялгыш…» Наталья Нестерова (Р.Гарипова инсценировкасы) — ''Айназ''һ.б.<ref name="a0" /> == Гаилә хәле == Ире - Илдар Шакиров, тумышы белән Казаннан ([[8 август|08.08.]][[1995 ел|1995]])<ref name="a" /><ref name="z">https://vk.com/fackerss</ref> == Шулай ук карагыз == * [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] * [[Диләрә Фәттахова]] * [[Ландыш Ибәтуллина]] * [[Лилия Камалиева]] * [[Альбина Гашигуллина]] == Сылтамалар == * [https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/ros/582007/bio/ Камилла Шакирова - актриса - биография - российские актрисы театра - Кино-Театр.Ру] * [https://tinchurinteatr.ru/team/шакирова-камилла-руслановна/ ШАКИРОВА КАМИЛӘ РУСЛАН КЫЗЫ – Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308133911/https://tinchurinteatr.ru/team/%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2022-03-08 }} == Чыганаклар == * Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрын сайты * Тат Медиа * ВКонтакте социаль челтәре == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]][[Төркем:Татар артистлары]] axwe3y84lj4kspm9o6ongrqopto06p2 0 584749 6026731 3619386 2026-09-05T23:59:56Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026731 wikitext text/x-wiki {{CEESPRING2022}} {{Tatar4.0-2022}} {{Шәхес}} '''Ибраһим Куртумер улы Пашы''' ([[1918 ел|1918]] [[20 ноябрь|елның 20 ноябрендә]] туган, Туак авылы, [[Алушта шәһәр шурасы|Алушта районы]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|СССР]] — [[2008 ел|2008]], [[Кырым]]) — [[Кырым татарлары|кырым татар]] язучысы һәм редакторы.<ref>{{Cite web|url=http://gasprinskylibrary.ru/qt/events/event/ibraim-kurtumerovich-pashi-1918-2008-pisatel/|title=Ибраим Куртумерович Паши (1918-2008)|accessdate=2022-04-03|archivedate=2022-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220218092246/http://gasprinskylibrary.ru/qt/events/event/ibraim-kurtumerovich-pashi-1918-2008-pisatel/}}</ref> == Биографиясе == 1918 елның 20 ноябрендә Алушта районының Тувак авылында (хәзерге Рыбачье авылы) туган. Авыл башлангыч мәктәбен тәмамлый, аннары, 1939-нчы елда кырым татар урта мәктәбен тәмамлап Кырым педагогика институтының кырым татар теле һәм әдәбияты факультетына укырга кергән. Авыру аркасында ул институтны ташлап авылга кайтырга мәҗбүр була. [[Бөек Ватан сугышы]] башында ул авыл мәктәбендә укыта. Шул ук вакытта Паши хикәяләр һәм романнар яза башлый. Яшь язучының беренче хикәясе 1939-нчы елда "Ленин юлы" Алушта район газетасында нәшер ителә. Сугыш вакытында авылда булганга, Ибраһим Паши [[Урта Азия|Урта Азиягә]] [[Кырым татарлары сөргене|депортацияләнә]], һәм шуннан соң ул электрик, арматурчы һәм слесарь булып төрле төзелешләрдә эшләгән. 1965 елда Ибраһим Паши Үзбәкстанда кырым татар телендә чыгып килүче Ленин байрагы (Ленин байрагъы) газетасына чакырыла. Башта ул әдәбият хезмәткәре, соңрак һәм 1984 елга кадәр газетаның әдәбият бүлеге мөдире булып эшли. 1993 елда ул Кырымга кайта. 1994 елдан Ибраһим Паши Украина Милли язучылар Союзы әгъзасы була. Ул 2008 елда [[Кырым|Кырымда]] үлә. Хатыны - Зәйнәб Мураметова (2020 елда үлгән)<ref>[http://gasprinskylibrary.ru/qt/ushla-iz-zhizni-vdova-pisatelya-ibraima-pashi/ Ушла из жизни вдова писателя Ибраима Паши]</ref>. == Иҗаты == Ибраһим Паши прозаик буларак билгеле. «Чәчәк һәм кан» («Чечек ве къан»), «Йөрәк әмере» («Юрек эмиринен»), «Йолдызлы кичләр» («Йылдызлы геджелер»), «Бер атна» («Бир афта»), «Алтын буяулар» («Алтын боялар»), «Җанлы нишан» («Джанлы нишан»), «Өзелгән чылбыр» («Узюльген зынджыр») җыентыклары авторы.<ref>{{Cite web|url=https://mkult.rk.gov.ru/ru/article/show/4587|title=Состоялся вечер памяти, приуроченный к 100-летию со дня рождения писателя Ибраима Паши|author=Пресс-служба Министерства культуры Республики Крым|date=23.11.2018|accessdate=2022-04-03|archivedate=2022-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222152714/https://mkult.rk.gov.ru/ru/article/show/4587}}</ref> == Искәрмәләр == {{Reflist}} [[Төркем:ССРБ язучылары]] [[Төркем:Кырымтатар язучылары]] [[Төркем:2008 елда вафатлар]] [[Төркем:1918 елда туганнар]] [[Төркем:20 ноябрь көнне туганнар]] at3i3y43xyo22qbnfx7ak0sn5eoz2v3 0 585525 6026716 4067425 2026-09-05T15:56:29Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026716 wikitext text/x-wiki {{CEESPRING2022}} {{фш|Еникиев}} {{Шәхес}} '''Еникиев Дамир Әхмәт улы''' ([[1 гыйнвар]] [[1939 ел]]) — галим-патофизиолог, югары мәктәп укытучысы. Медицина фәннәре докторы (1988), профессор (1989). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1993), ССРБ-ның уйлап табучысы (1985). == Биографиясе == Дамир Әхмәт улы Еникиев 1939 елның 1 гыйнварында [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Башкортстан АССРның]] [[Уфа]] шәһәрендә туган. Мирза Еникиевләр нәселеннән. 1957 елның сентябреннән 1963 елның сентябренә белән медицина институты студенты. 1963 елда Башкорт дәүләт медицина институтының (хәзер университет — БДМУ) дәвалау факультетын {{Comment|тик яҡшы|с отличием}} билгеләренә тәмамлаган. Махсуслашкан һөнәре — дәвалаучы табиб (диплом О№ 195349 № 6 от 01.07.1969 г) == Хезмәт юлы == Башкорт дәүләт медицина институтының (университет) патофизиология кафедрасында эшли: 1963-1966 елларда — БДИ-ның патофизиология кафедрасы аспиранты 1965-1977елларда — патофизиология кафедрасы ассистенты 1977-1987 елларда — патофизиология кафедрасы доценты 1987 елдан хәзергәчә БДИ-ның патофизиология кафедрасы мөдире 1988 елның ноябреннән 1995 елга кадәр (7 ел) — БДМУ-ның дәвалау факультеты деканы. Патофизиологлар Башкортстан төбәк җәмгыяте җитәкчесе. Фәнни эшчәнлеге организмның экстремаль һәм терминаль хәлләрендә патофизиологиясен (шул исәптән асфиксия, кома, кан югалту, агулану, стресс, җәрәхәт һ.б. белән кузгатылган) өйрәнүгә, реанимациядан соңгы чорда аллергик һәм иммунологик реактивлык проблемаларына багышланган. Янекәев катнашлыгында реанимация һәм ашыгыч медицина ярдәме ысуллары эшләнә һәм дәвалау практикасына кертелә. 1989 һәм 1995 елларда— БДМУ-ның дәвалау факультеты белән ике тапкыр Россия Федерациясе югары уку йортларының Дәүләт инспекциясе тикшерүен уңышлы үткән. Кардиолог-табиб һөнәри югары квалификацион категорияга ия. Д.Ә. Еникиев Башкортстан Республикасының һәм Россия Федерациясенең киң аң-белем даирәсенә һәм зур оештыру сәләтенә ия югары квалификацияле педагог һәм әйдәүче галим патофизиолог-реаниматолог. Ул җитәкләгән кафедра югары уку дәрәҗәсе өстендә ия коллектив.. Аның җитәкчелегендә кафедрада белем бирү стендлар галереясы һәм патофизиология буенча экстремаль һәм терминаль тырыштың 10 тематик класс-модульләре эшләнгән — барлыгы 450-дән артыгы Россия Федерациясе югары уку йортларының Дәүләт инспекциясенең югары бәясен алган. Шулай ук медицина, физика һәм химия буенча Нобель премиясе лауреатлары (400) портретлар галереясы булдырылган. Халыкара конгресслар һәм симпозиумнарда оештыру комитеты әгъзасы, бүлек рәистәше, докладчы сыйфатында катнашты. Ул берничә тапкыр доктор һәм кандидатлыкка диссертацияләр буенча әйдәүче оешманың рәсми оппонент һәм вәкиле буларак чыгыш ясаган. == Гыйльми дәрәҗәләре һәм исемнәре == * 1988 ел — медицина фәннәре докторы (гыйльми дәрәҗәсе; ВАК — 20 мая г — М№ 005027) * 1989 ел — профессор (гыйльми вазифасы; № 326 п, аттестат ПР № 003755 от 4 ноября г.) * Россия табигать фәннәре Академиясенең әгъза-корреспонденты, биомедицина бүлеге, махсус һөнәре — гомуми патология (диплом № 74 Б от 2 апреля 1998 г.) * Югары белем мәктәбе Халыкара академиясенең академигы, кеше турындагы фәннәр секциясе, фәнни юнәлеше — гомуми патология һәм фармакология (диплом № 948 от 30 октября 1998 г.), * Россия табигать фәннәре Академиясенең «Яшь галимнәргә белемнәрен күтәрергә ярдәм итү мәсьәләләре» (диплом № 160 ПО от 16 сентября г.) буенча бүлек академигы * Фәнни ачышлар һәм уйлап чыгарулар Халыкара академиясе академигы (диплом № 267 от 14 сентября г) * Аурупа табигать фәннәре академиясе академигы (диплом Hannover, den 23.10.2003 г.) == Җәмәгать эшчәнлеге == * Халыкара патофизиологлар җәмгыяте әгъзасы * Бөтенсоюз (Бөтенрусия) патофизиологлар җәмгыяте Идарәсе әгъзасы * Башкорт җөмһүрият региональ патофизиологлар җәмгыяте рәисе * «Патологическая физиология и экспериментальная терапия», ''Клиническая медицина и патофизиология", «Медицинский вестник Башкортостана»,Вестник Башкирского государственного медицинского университета"журналларының редакция советы әгъзасы'' * Бөтенрусия «Экстремаль һәм терминаль хәл-торыш», «Реаниматологиянең фәнни нигезләре» проблема комиссияләре әгъзасы * Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгының Бөтенрусия укыту-фәнни-методик Үзәге каршындагы патофизиология буенча укыту-методик комиссиясе әгъзасы * ВНОПФ-ның экология буенча комиссия әгъзасы * Россия Федерациясе «Белем» җөмһүрият җәмгыяте каршындагы фәнни-методик советы әгъзасы * БДМУ-ның һәм БДАУ-ның диссертацион һәм гыйльми советлары әгъзасы * Берлин һәм Итальян (Рим) фәнни медицина җәмгыятенең хокуклы әгъзасы * Аурупа табигать фәннәре академиясенең Җаек төбәге буенча вице-президенты == Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре == * 1985 ел — "ССРБ уйлап табучысы * 1993 ел «Башкорт АССР-ның атказанган фән эшлеклесе» (№ 30, 10декабрь) * 2000ел. — «Фән һәм сәнгать рыцаре» мактаулы исеме һәм билгесе (№ 018, 8 июнь) * 2004 ел — Халыкара биографик җәмгыятенең көмеш медале (Англия, Кембридж к.)-«Outstandingscientistofthe 21stcentury Dr. DamirEnikeyev» * 2012 ел — Россия табигать фәннәре академиясенең «Атказанган мәгариф эшлеклесе» (билге һәм сертификат № 01258, Мәскәү) * 2012 ел— Россия табигать белеме академиясенең «Фәнни мәктәпкә нигез салучы» мактаулы исеме һәм билгесе (сертификат № 00650, Мәскәү) * 2010 ел— Россия табигать белеме академиясенең «Россиянең алтын кафедрасы» дипломы һәм билгесе (диплом № 01135, 8 апрель) * 2014 ел— «Аурупаның почётлы галиме» «Фән өлкәсенә әһәмиятле өлеш керткәне өчен» (ЕАЕН дипломы һәм билгесе (№ 18, 2 апрель) * 2014 ел— Россия Федерациясе Президенты В. В. Путинның «Рәхмәт»е (Россия Федерациясе иҗтимагый-икътисади үсешенә әһәмиятле өлеш керткән, гуманитар өлкәдә казанышлары, озак еллар дәвамында намуслы хезмәте һәм актив җәмәгатьчелек эшчәнлеге өчен". (Мәскәү. Кремль, 2014 елның 30 апреле, диплом № 136), * 2014 ел — «Аурупаның мактаулы уйлап табучысы» (EhrenerfinderEuropas" — «HonouredInventorofEurope» (DiplomN 033, Hannover, den 21.10.2014 и медаль EAEH Һанновер к.)- «Фәнни һәм технологик прогресста күренекле уңышлары өчен». == Һөнәри бүләкләре һәм премияләре == * Россия табигый фәннәр академиясенең академик И. П. Павлов исемендәге көмеш медале ("За вклад в развитие медицины и здравоохранения" — диплом № 036, 1998 ел, 18 декабрь) * Фәнни хезмәтләр һәм уйлап чыгарулар авторларының халыкара академиясенең А. С. Попов исемендәге көмеш медале («За заслуги в деле изобретательства» — диплом № 77, 1999 ел, 14 май) * П. М. Третьяков исемендәге көмеш медаль («За развитие культуры и искусства» — диплом № 127, 1999 ел, 21 декабрь) * РАЕН-ның хөрмәт билгесе ("За заслуги в развитии науки и экономики" — диплом № 179 — П от 22.12.1999 г. һәм № 298 П, 2004 ел, 15 апрель) * П. М. Альбицкий исемендәге медаль * В. И. Вернадский исемендәге РАЕН-ның юбилей көмеш медале (диплом № 93/04, 2003 ел, 5 ноябрь) * И. И. Мечников исемендәге мактаулы көмеш медаль («За практический вклад в укрепление здоровья нации» — диплом № 126, 2003 ел, 5 ноябрь), * П. Л. Капица исемендәге истәлекле көмеш медаль («За вклад в развитие медицины» — диплом № 172-П от 05.11.2003), * В. К. Рентген (диплом № 28, 2003 ел, 14 сентябрь), Р. Вирхов (диплом № 7, 2003 ел, 4 октябрь) П. Эрлих (диплом № 14-2, 2004 ел, 23 окт.), Р.Кох (диплом № 3/Ag-Ru, 2004 ел, 11 сентябрь) исемендәге көмеш медальләр * А. Швейцер исемендәге («За особые заслуги в области научных исследований» — диплом Nr.52, Hannover, den 22.01.2009) * «Ватанга китергән файда өчен» В. Н. Татищев исемендәге дәүләтнеке булмаган орден (диплом № 529, решение Президиумы РАЕН № 171, 2004 ел, 25 март), * ЕАЕН «Намус Ордены» көмеш тәресе (№ 34/Ag-Ru, 2006 ел, 17 март), * РАЕН «Казанышлары өчен» көмеш тәресе (2006 ел, 16 март), * II дәрҗәле «Ватандашлар алдыннан казанышлары өчен» ордены (диплом № 39, 2006 ел, 8 ноябрь), * ЕАЕН-ның академик В. А. Неговский исемендәге мактаулы алтын медале («За особые заслуги в медицине критических состояний» — диплом № 4, 2006 йыл, 15 ноябрь), * РАМН-ның патофизиология буенча югары бүләге — академик А. Д. Сперанский исемендәге медале («За большой вклад в развитие отечественной патофизиологии» — 2007 — 2007 ел), * ЕАЕН-ның 100-еллык уңаеннан В. А. Неговский исемендәге юбилей алтын медале («За особые заслуги в медицине критических состояний» — 2009), * «Тажлы Зур йолдыз» көмеш медале (ҖӘЕН) («За особые заслуги в развитии науки» — 2009), * Россия табигать фәннәре академиясенең А.Нобель исемендәге ордены (сертификат № 00418, 2010 ел, 20 август), * Н. Пирогов исемендәге көмеш ордены (ЕАЕН) («За выдающийся вклад в научные исследования» — диплом № 41,Hannover, den 01.01.2014), * Бөтендөнья «Whoiswho» биографик белешмәсенә кертелгән (Кембридж шәһәре), * «Фасциолезживотных и человека» монографиясе өчен (Уфа, 1997) Россия ветеринария фәннәре Академиясе конкурсында (1998 г.) I дәрәҗәле диплом белән бүләкләнә. * Халыкара биографик җәмгыятенең исемле көмеш медале белән (Англия, Кембридж шәһәре)-«Outstandingscientistofthe 21stcentury (2005) Dr.DamirEnikeyev». * БДМУ-ның патофизиология кафедрасы һәм шәхсән Д.Ә. Янекәев мәгарифкә һәм сәламәтлек саклауга зур өлеш керткән өчен Аурупа фәнни-сәнәгать палатасының (Europeanchambers, 2012) Аурупа сыйфаты алтын медале һәм дипломы белән бүләкләнгән (DiplomadiMerito). == Уку әсбаплары == Аның 1080-нән артык басма хезмәтләр арасында 51 монография, 650 журнал мәкаләсе, 47 ССРБ танытмалары һәм патентлары, уйлап табылган һәм файдалы модельләргә Россия Федерациясе һәм Украина авторлык танытмалары һәм патентлары, 24 рационализаторлык тәкъдимнәре, 200 хезмәте халыкара басмаларда, 30 инглиз телендә чыккан. Ул патофизиология буенча стоматологик, фармацевтик һәм медвузларның бөтен факультетлар өчен 2 программа һәм 4 уку әсбабы, 55 уку кулланмасы, 45 уйлап табу авторы. 1.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Нургалеева Е. А., Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Фаршатова Е. Р., Нагаева Л. В. Головин В. П. Основы патофизиологии органов и систем (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ Минздрава России, 2017. — 158 с. 2.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Нургалеева Е. А., Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Фаршатова Е. Р., Нагаева Л. В. Головин В. П. Основы патофизиологии. Типовые патологические процессы (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ Минздрава России, 2017. — 98 с. 3.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Нургалеева Е. А., Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Фаршатова Е. Р., Нагаева Л. В. Головин В. П. Введение в патофизиологии. Общая нозология (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ, Минздрава России 2016. — 138 с. 4.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Павлов В. Н., Нургалеева Е. А., Фаршатова Е.Р Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Еникеев О. А. Введение в клиническую патофизиологию. Типовые патологические процессы (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ, Минздрава России 2017. — 144 с. 5.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Павлов В. Н., Нургалеева Е. А., Фаршатова Е.Р Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Еникеев О. А. Введение в клиническую патофизиологию органов и систем (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ, Минздрава России 2017. — 126 с. == Соңгы еллардагы басма хезмәтләре == Еникеев Д. А., Ряховский А. Е., Фаткуллин К. В., Байков Д. Э., Срубилин Д. В. Динамика показателей периферического кровотока у крыс при остром отравлении угарным газом по данным лазерной допплеровской флоуметрии. «Современные проблемы науки и образования» (электронный журнал), 2015, № 6 http://www.science-education.ru/pdf/2015/6/309.pdf{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2.. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Срубилин Д. В., Гимадиева А. Р. Сравнительная оценка комплексных соединений оксиметилурацила с органическими кислотами и силимарином на модели цирроза печени в эксперименте. «Современные проблемы науки и образования» (электронный журнал), 2016, № 4, www.Science-education.ru/ru/ article/view?id=24931 3. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Срубилин Д. В., Гимадиева А. Р. Экспериментальная оценка производных пиримидина на моделях токсического поражения печени: обзор. «Патогенез», 2016, Т.14, № 2. — С. 12-19. 4. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Габдрахманова И. Д., Срубилин Д. В., Гимадиева А. Р., Репина Э. Ф. Влияние комплексных соединений метилпроизводных 5-гидроксиурацила с янтарной кислотой на антиоксидантную систему и морффункциональное состояние печени старых крыс при воздействии тетрахлорметана. «Патогенез», 2017, Т.15, № 2. — С. 52-56. 5. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Срубилин Д. В., Репина Э. Ф., Гимадиева А. Р., Габдрахманова И. Д. Защита печени оксиметилурацилом и производными янтарной кислоты при воздействии тетрахлорметана в эксперименте. «Патологическая физиология и экспериментальная терапия», 2017, Т.61, № 3. — С.92-97. <references group=""></references> == Әдәбият == * Хезмәте: Анафилактический шок и реанимация. Уфа, 2007; Антиоксидантная коррекция отравлений. Уфа, 2009 (авторҙ.); Патофизиология биотравмы. Уфа, 2011. ** монография «Фасциолез животных и человека», Уфа, 1997 == Сылтамалар == * Янекәев Дамир Әхмәт улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — <nowiki>ISBN 978-5-88185-143-9</nowiki>. * [http://bashgmu.ru/about_the_university/management/1508/ Башкорт дәүләт медицина университеты порталыннан. Профессор Д. Ә.Янекәев турында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621231958/http://bashgmu.ru/about_the_university/management/1508 |date=2018-06-21 }} * [https://famous-scientists.ru/3964 «Билгеле галимнәр» энциклопедиясеннән. Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ FAMOUS SCIENTISTS] * [http://eanw.info/enzilkopedia/enikeev-damir.html Энциклопедия Европейской академии естественных наук (ЕАЕН)] * [http://bgmy.ru/147-enikeev-damir-axmetovich.html И. М. Сеченов ис. 1-нче Мәскәү дәүләт медицина университеты сайтына] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102094201/http://bgmy.ru/147-enikeev-damir-axmetovich.html |date=2018-11-02 }} [[Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Медицина фәннәре докторлары]] [[Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре]] [[Төркем:Уфада туганнар]] [[Төркем:1939 елда туганнар]] [[Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар]] [[Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] 76v7opk8nc8y2j1xv2op1bw9gh58kn9 14 586383 6026755 3516429 2026-09-06T08:36:47Z ДолбоЯщер 27073 cat. 6026755 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Ростов-на-Дону дини корылмалары һәм биналары]] [[Төркем:Россия мәчетләре]] 9yx0fsx8fobnn9va5hpociik69v1aw4 0 588382 6026739 3619429 2026-09-06T01:01:15Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026739 wikitext text/x-wiki {{TOC-right}} '''Ижау мәчетләре''' ({{lang-ru|Мечети Ижевска}}) ― [[Ижау]] шәһәрендә ([[Удмуртия]]) XIX гасыр уртасыннан безнең көннәргә кадәр төзелгән мәчетләр. 2019 елга Ижауда дүрт мәчет гамәлдә. Удмуртиядә яшәүчеләрнең [[дин]]нәре чагылган беренче җанисәп алу нәтиҗәсендә ([[XIX гасыр]] азагы), [[Сарапул өязе]]ндә [[мөселманнар]]ның (административ яктан анда [[Ижау|Ижау заводы]] кергән) [[православие]] конфессиясеннән кала икенче урынны алып торулары һәм 15 777 кеше исәпләнүе ачыклана. Мөселманнарның күбесе ― [[татарлар]] булган. == Беренче мәчет == Беренче мәчет [[1846 ел]]ның 28 октябрендә Иске һәм Дүртенче Елга аръягы урамнары арасында төзелгән{{sfn|Туганаев|2008|с=108}}, ул таш фундаментта торгызылган [[агач]] бина булган. Мәчет проекты император [[Николай I]] тарафыннан расланган, аны төзүгә акча Артиллерия департаменты тарафыннан бүлеп бирелгән. Бүген аның урынында {{Тәрҗемә ителмәгән 3|Ижсталь (завод)|Ижстальнең|ru|Ижсталь (завод)}} бер домнасы урнашкан. Ижауда беренче мәчет төзелешен [[Сарапул]] мещаны Иван Петров алып барган, ул конкурста [[Казан]]нан беренче [[гильдия]] [[сәүдәгәр]]е Анисим Месетниковны җиңгән. Беренче мәчетнең биеклеге ([[гөмбәз]] белән бергә) 14 м, ә озынлыгы 20 м һәм киңлеге 13 м. 1846 елның 28 октябрендә мәчет ачыла, аның [[имам]]ы Хәбибулла хәзрәт Рәхмәтуллин була. 1846 елның 2 ноябрендә мәчеттә беренче [[намаз]] укыла<ref name="История">{{Cite web |url=http://www.muslimpress.ru/udmmosque/sobornaya-mechet-g-izhevska/sobornaya-mechet-izhevska.htm |title=История Соборной мечети Ижевска |access-date=2012-02-01 |archive-date=2011-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801022809/http://www.muslimpress.ru/udmmosque/sobornaya-mechet-g-izhevska/sobornaya-mechet-izhevska.htm |deadlink=no |accessdate=2022-08-14 |archivedate=2011-08-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110801022809/http://www.muslimpress.ru/udmmosque/sobornaya-mechet-g-izhevska/sobornaya-mechet-izhevska.htm }}</ref>. == Икенче мәчет == [[1916 ел]]да Бишенче урамда яңа агач мәчет төзелә{{sfn|Туганаев|2008|с=108}}. Мәчет тирәсендә Татар бистәсе үсеп чыккан — анда йортлар зәңгәр-сары-яшел төскә буялган, алар каршында җиләк-җимеш бакчалары ясалган. Ижауда эре машина производствосын булдыру вакытында мәчетләрне, мөселман зиратын һәм Татар бистәсен сүтәргә һәм алар урынында металлургия заводының яңа цехларын төзергә карар кылына. Әмма агач мәчет сакланып кала: 1932 елның 26 июлендә ул, сүтеп алынып, яңа урынга – Азин урамына күчерелә, бүгенге көнгә кадәр гамәлдә<ref name="История" />. 1991 елда мәчет каршында дини мәктәп – [[мәдрәсә]] оештырыла. [[Ижау җәмигъ мәчете|Җәмигъ мәчете]] 50 елдан артык [[манара]]сыз була, 1991 елда гына манарасы төзелә. 2004 елда мәчет бинасын кирпеч белән тышлаганнар. Әмма мәчет барлык дин тотучыларны сыйдыра алмый, бигрәк тә [[җомга]] һәм бәйрәм көннәрендә, һәм күп кенә мөселманнар урамда кала. Шуңа бәйле рәвештә Ижау үзәгендә яңа мәчет төзү фикере көчәя<ref name="История" />. [[Ижау үзәк мәчете|Үзәк мәчет]] Карл Маркс урамында 2003 елдан 2016 елга кадәр төзелә<ref name="адм">{{cite web |url=https://www.izh.ru/i/promo/34322.html |title=Открытие Центральной мечети города |author= |date=2016-08-10 |website=izh.ru |publisher=Информационно-аналитическоe управление Администрации города Ижевска |accessdate=2020-09-28 |lang=ru |archive-date=2017-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929114322/http://www.izh.ru/i/promo/34322.html |deadlink=no |archivedate=2017-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170929114322/http://www.izh.ru/i/promo/34322.html }}</ref><ref name = "Макаров">{{cite web |url=https://rg.ru/2016/08/10/reg-pfo/v-izhevske-posle-13-let-stroitelstva-otkryli-sobornuiu-mechet.html |title=В Ижевске после 13 лет строительства открыли центральную мечеть |author=Иван Макаров |date=2016-08-10 |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |accessdate=2020-09-28 |lang=ru |archive-date=2020-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016003340/https://rg.ru/2016/08/10/reg-pfo/v-izhevske-posle-13-let-stroitelstva-otkryli-sobornuiu-mechet.html |deadlink=no }}</ref><ref name = "Поздеев">{{cite web |url=https://udm.aif.ru/society/urban/centralnuyu_mechet_otkryli_v_izhevske |title=Центральную мечеть открыли в Ижевске |author=Андрей Поздеев |date=2016-08-10 |website=udm.aif.ru |publisher=Аргументы и Факты |accessdate=2020-09-28 |lang=ru |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416140612/https://udm.aif.ru/society/urban/centralnuyu_mechet_otkryli_v_izhevske |deadlink=no }}</ref>. == Ижау мәчетләре исемлеге == {| class=wikitable width=100% ! Сурәте || Атамасы || Административ <br>район || Төзелеш елы |- |style="text-align:center;"|[[Файл:Izhevsk Cathedral Mosque.jpg|150px]] || [[Ижау җәмигъ мәчете]] || [[Ижауның Ленин районы|Ленин]] || 1846 |- |style="text-align:center;"|[[Файл:Light of Faith Mosque (Izhevsk)-4.jpg|150px]] || [[Иман нуры (мәчет, Ижау)|Иман нуры]] || [[Ижауның Устинов районы|Устинов]] || 2006—2009 |- |style="text-align:center;"|[[Файл:Central Mosque (Izhevsk)-11.jpg|150px]] || [[Ижау үзәк мәчете|Үзәк мәчет]] || [[Ижауның Беренче Май районы| Беренче май]] || 2003—2016 |} == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * [https://vivaldi.nlr.ru/bx000007896/details#page=1 Удмуртская Республика : Энциклопедия] / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Издательство «Удмуртия», 2008. — 768 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-7659-0486-2. == Сылтамалар == {{commonscat|Mosques in Izhevsk}} * [http://www.izvestiaur.ru/society/3886201.html Известия УР от 14.06.2011 № 63(3751) — Соборная мечеть Ижевска]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Төркем:Ижау мәчетләре]] {{Ижау мәчетләре}} fkf7cufw3zrhdnff27qflhst9e5ve5f 0 589455 6026717 6026599 2026-09-05T16:40:24Z Il Nur 6874 6026717 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Ишмәмәтов Морат Хафиз улы''' (1925 елның 10 сентябре, Мәскәү - 1990 елның 5 гыйнвары, Мәскәү) — совет плакат рәссамы <ref>{{Cite web|url=http://illustrator.indians.ru/article/roster/20.htm|title=Реестр русских художников XVIII—XXI веков|accessdate=2011-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017043141/http://illustrator.indians.ru/article/roster/20.htm|archivedate=2010-10-17}}</ref>, СССР Рәссамнар Союзы әгъзасы. График рәссамы [[Илдар Урманче]]ның абыйсы. == Биографиясе == 1925 елда [[Мәскәү]]дә, [[Хафиз Ишмәмәтов]] белән Сара Баишева гаиләсендә туган. 1943 елда гаскәргә чакырыла. 110-нчы Гвардия укчы дивизиясендә [[3-нче Украин фронты|3-нче Украина фронтында]] сугыша. Ул [[Днепр]]ны сугышып кичкән чакта каты яралана, соңыннан фронттан демобилизацияләнә. III дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә. 1945-1951 елларда ул Мәскәү гамәли һәм декоратив сәнгать институтында <ref>{{Cite web|url=http://artru.info/ar/7218/|title=Об Ишмаметове на АртРу.инфо|accessdate=2011-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111218180218/http://artru.info/ar/7218/|archivedate=2011-12-18}}</ref> А.Дейнеки, П.Соколов-Скальларда белем ала.1950-нче еллардан политик плакатлар өлкәсендә эшли башлый. 1960-нчы еллардан "Совет культурасы" газетасы өчен рәсемнәр ясый. 1990 елда Мәскәүдә вафат була. М. Ишмәмәтов плакатлары Россия дәүләт китапханәсендә, [[Варшава]]дагы плакат музеенда һәм башка музейларда саклана. == Искәрмәләр == {{Reflist}} == Сылтамалар == * [http://redavantgarde.com/author/215-ishmametov-m-kh-.html Советский политический плакат]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212115708/http://redavantgarde.com/author/215-ishmametov-m-kh-.html |date=2015-02-12 }} * [https://web.archive.org/web/20150212093817/http://artvoyage.org/sovietposters/pages_rus/270.htm Советские плакаты] * [http://painters.artunion.ru/2-09.htm Реестр профессиональных художников]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212104214/http://painters.artunion.ru/2-09.htm |date=2015-02-12 }} * [https://web.archive.org/web/20150213011529/http://www.sovietposters.ru/pages_rus/984.htm Политический плакат] [[Төркем:Россия рәссамнары]] [[Төркем:Мәскәүдә вафатлар]] [[Төркем:Мәскәүдә туганнар]] [[Төркем:Татар рәссамнары]] {{DEFAULTSORT:Ишмәмәтов, Морат}} 5t3tdnk4kr6geymjcqfush3xezbv8n1 2 661068 6026783 5970125 2026-09-06T09:58:27Z Blackisnewyellow 44652 6026783 wikitext text/x-wiki {{Үрнәк:Орден йөртүче/Тырышлык йолдызы|Озак вакыт эчендә файдалы кертемегез өчен--[[Кулланучы:Ilnur efende|Ilnur efende]] ([[Кулланучы бәхәсе:Ilnur efende|бәхәс]]) 1 фев 2023, 18:02 (UTC)}}{{Кулланучы-кайчан да булсачы}}{{МинБезТатар катнашучысы |ел=2024-2025 }} {{Төмән катнашучысы}} {{Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы катнашучысы}} == Бераз гына үзем турында == {| class="wikitable" |+ !{{User cyr}} !{{User male}} !Хәзерге вакытка татвики тирәнлеге {{Depth|tt|6}} |- !{{User Tatarstan cyr}}{{Казанлы кулланучы}}{{Кулланучы стажы|4|12|2022}} !{{Babel|tt|ru|en-2}} ![[Файл:Илгиз Җиһангиров.jpg|мини|Фотопортрет|157x157пкс]] |} {{МинБезТатар катнашучысы | ел=2022-2023 | финалист= 14 }} == Эш планы һәм миңа кызык булган нәрсәләр == {{Википедия:Проект:Калыплар/Көн тәртибендә}} == Useful tools == [https://miss-search.toolforge.org/ '''Miss. Search — Татар Википедиясендә әле булдырылмаган иң high impact мәкаләләрне табарга булыша'''] [https://topicmatcher.toolforge.org/#/random '''Topicmacther - doesn't work properly'''] [[m:Web2Cit/en|'''Wiki2Cit — чыганакларны күрсәткәндә мәгълүмат автоматик тутырылу өчен алгоритмнарны көйли''']] [https://microtask-generator.toolforge.org/ '''Wikipedia Microtask Generator — мәкаләнең җитешсезлекләрен күрсәтә'''] [https://wikidata-game.toolforge.org/distributed/#game=44&opt=%7B%22type%22%3A%22Q1%22%7D '''Commons category matches'''] — [[Викиҗыентык|Викиҗыентыктагы]] төркемгә [[Wikidata|Викимәгълүматлар]] элементын табарга булыша [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=tt&namespace=10&name=%D0%94%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D3%99%D1%82%D2%AF#bottom '''TemplateCount'''] — [[Википедия:Калыплар|калыпның]] кулланылуын саный [https://wikidata-todo.toolforge.org/duplicity/#/categories/ttwiki '''Duplicity'''] — [[Википедия]] мәкаләләре өчен Викимәгълүматлар элементларын табарга булыша. Күп мәгънәле битләр белән дә эшли [[d:Wikidata:Tools/Edit_items/ast|'''Wikidata Edit Items toollist''']] — Викимәгълүматларны баету өчен уенсыман кораллар [https://mormegil.toolforge.org/catsuggest/ '''Category Suggester'''] — башка телдәге Википедияләр нигезендә аерым мәкаләгә төркемнәр тәкъдим итә һәм HotCat ярдәмендә аларны тиз өстәргә мөмкинлек бирә fxk36wx7iaymbn2gqy3tk0w6n3vgjo4 6026831 6026783 2026-09-06T11:33:49Z Blackisnewyellow 44652 /* Useful tools */ 6026831 wikitext text/x-wiki {{Үрнәк:Орден йөртүче/Тырышлык йолдызы|Озак вакыт эчендә файдалы кертемегез өчен--[[Кулланучы:Ilnur efende|Ilnur efende]] ([[Кулланучы бәхәсе:Ilnur efende|бәхәс]]) 1 фев 2023, 18:02 (UTC)}}{{Кулланучы-кайчан да булсачы}}{{МинБезТатар катнашучысы |ел=2024-2025 }} {{Төмән катнашучысы}} {{Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы катнашучысы}} == Бераз гына үзем турында == {| class="wikitable" |+ !{{User cyr}} !{{User male}} !Хәзерге вакытка татвики тирәнлеге {{Depth|tt|6}} |- !{{User Tatarstan cyr}}{{Казанлы кулланучы}}{{Кулланучы стажы|4|12|2022}} !{{Babel|tt|ru|en-2}} ![[Файл:Илгиз Җиһангиров.jpg|мини|Фотопортрет|157x157пкс]] |} {{МинБезТатар катнашучысы | ел=2022-2023 | финалист= 14 }} == Эш планы һәм миңа кызык булган нәрсәләр == {{Википедия:Проект:Калыплар/Көн тәртибендә}} == Useful tools == [https://miss-search.toolforge.org/ '''Miss. Search — Татар Википедиясендә әле булдырылмаган иң high impact мәкаләләрне табарга булыша'''] [https://topicmatcher.toolforge.org/#/random '''Topicmacther - doesn't work properly'''] [[m:Web2Cit/en|'''Wiki2Cit — чыганакларны күрсәткәндә мәгълүмат автоматик тутырылу өчен алгоритмнарны көйли''']] [https://microtask-generator.toolforge.org/ '''Wikipedia Microtask Generator — мәкаләнең җитешсезлекләрен күрсәтә'''] [https://wikidata-game.toolforge.org/distributed/#game=44&opt=%7B%22type%22%3A%22Q1%22%7D '''Commons category matches'''] — [[Викиҗыентык|Викиҗыентыктагы]] төркемгә [[Wikidata|Викимәгълүматлар]] элементын табарга булыша [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=tt&namespace=10&name=%D0%94%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D3%99%D1%82%D2%AF#bottom '''TemplateCount'''] — [[Википедия:Калыплар|калыпның]] кулланылуын саный [https://wikidata-todo.toolforge.org/duplicity/#/categories/ttwiki '''Duplicity'''] — [[Википедия]] мәкаләләре өчен Викимәгълүматлар элементларын табарга булыша. Күп мәгънәле битләр белән дә эшли [[d:Wikidata:Tools/Edit_items/ast|'''Wikidata Edit Items toollist''']] — Викимәгълүматларны баету өчен уенсыман кораллар [https://mormegil.toolforge.org/catsuggest/ '''Category Suggester'''] — башка телдәге Википедияләр нигезендә аерым мәкаләгә төркемнәр тәкъдим итә һәм HotCat ярдәмендә аларны тиз өстәргә мөмкинлек бирә [https://source-translation.toolforge.org/ '''Source Translation Tool'''] — Википедия мәкаләләрен һәм калыпларын тәрҗемә итү коралы [https://wikinoimg.toolforge.org/ '''WikiNoImg'''] — сурәтләрсез мәкаләләрне табарга булышучы корал t6a8ae4f7wfxwa0z83cdk7c3qh3nbyf 0 661785 6026735 4645177 2026-09-06T00:49:56Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026735 wikitext text/x-wiki {{спектакль |Татарча исем = Идегәй |Чын исем = Идегәй |Сурәт = Идегәй (спектакль).jpg |Фото киңлеге = 300px |Сурәт язуы = |Автор = [[Туфан Имаметдинов]] |Либретто авторы = |Чыганак = [[Идегәй (дастан)|Идегәй]] [[татарлар|татар халык дастаны]] |Хореограф = [[Марсель Нуриев]] |Оркестровка = [[Фәрһад Бәхтияри]] |Дирижёр-куючы = [[Ильяс Камал]] |Сценография = |Шуннан соңгы редакцияләр = |Пәрдәләр саны = |Ел = 2023 |Беренче куелыш елы = 26.01.2023<ref name="ТТ" /> |Беренче куелыш җире = [[Казан]], [[Тинчурин театры]]<ref name="ТТ" /> |Спектакль сайты = [https://tinchurinteatr.ru/repertoire/ideg%d3%99y-1666970599/ 1] }} {{Портал|театр|татар сәнгате}}{{Башка мәгънәләр1|Идегәй (мәгънәләр)}} '''Идегәй''' — [[татар халкы]]ның тарихи «[[Идегәй (дастан)|Идегәй]]» дастаны буенча куелган спектакль. Ул [[Алтын Урда]] таркалу чорында [[Туктамыш хан]] һәм [[Идегәй|Идегәй әмир]] турында язылган күпсанлы риваять һәм легендалардан гыйбарәт, дастанындагы вакыйгалар XIV гасыр азагы — XV гасыр башында Алтын Урда дәүләтендә тәхет тирәсендә барган канлы көрәшнең дәүләтне таркатуга китергән кискен бер чорын сурәтли. == Тарихы == Спектакль беренче тапкыр 2023 елда, өч тапкыр - 26 һәм 27 гыйнварда һәм 9 февральдә Казанның [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] сәхнәсендә уйнала. [[Идел буе Болгары дәүләтенең Ислам динен кабул итүе|Идел буе Болгар дәүләтендә ислам динен кабул итүгә]] 1100 ел тулуга багышланган. Режиссеры [[Туфан Имаметдинов]].<ref name="ТТ" /><ref name="КУ">{{Citation |title=Спектакль «Идегей». Афиша Казани. |url=https://www.culture.ru/events/2449197/spektakl-idegei |access-date=2023-01-23 |archive-date=2024-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216190149/https://www.culture.ru/events/2449197/spektakl-idegei |dead-url=yes }}</ref><ref name="МТ">[https://milliard.tatar/news/v-teatre-tincurina-proidet-premera-spektaklya-idegei-2781 В театре Тинчурина пройдет премьера спектакля Идегей.]</ref> Тамашалар алдыннан театр музеенда «Идегәй» дастанына һәм эпосның реконструкцияләнгән тексты авторы [[Нәкый Исәнбәт]]кә багышланган күргәзмә оештырылган.<ref>[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/v-tinchurinskom-teatre-predstavyat-spektakl-po-tatarskomu-dastanu-idegey/ В Тинчуринском театре представят спектакль по татарскому дастану «Идегей».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130170658/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/v-tinchurinskom-teatre-predstavyat-spektakl-po-tatarskomu-dastanu-idegey/ |date=2023-01-30 }}</ref><ref>[http://kazan-journal.ru/news/novosti/god-natsionalnykh-eposov-tinchurinskiy-teatr-nachnet-premeroy-spektaklya-idegey Год национальных эпосов Тинчуринский театр начнет премьерой спектакля «Идегей».]</ref> == Төп каһарманнар == * Идегәй * Туктамыш хан * Шаһ Тимер * Котлыкыя * Яникә * Субра * Җантимер би * Аңгысын * Чапкын * Бодайби * Кадыйрбирде * Киң Җанбай * Морза * Таңгысын * Дөрмән би * Чакмагыш би * Чичән * Идегәйнең әнисе == Кыскача эчтәлеге == Эпоста сәнгати формада татар халкының формалашу чоры тасфир ителә. «Идегәй» дастаны буенча куелган спектакльнең нигезендә үзара бәйлелекнең никадәр зарарлы булуы, көчле шәхесләрнең дәүләт мәнфәгатьләре дәрәҗәсендә көрәшү, яки көнкүрешкә бәйле рәвештә кешеләрнең бер-берсе белән мөнәсәбәтләре бозылу идеясе ята. Эпосның да, «Идегәй» спектакленең дә төп мотивлары – батырлык, туган җиргә мәхәббәт, дошманнарга нәфрәт, дуслык һәм үз-үзеңне корбан итү, намуслылык һәм гаделлеккә дан җырлаудан гыйбарәт.<ref name="ТТ">{{Cite web |url=https://tinchurinteatr.ru/repertoire/ideg%d3%99y-1666970599/ |title=Идегәй. К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры сайты. |accessdate=2023-01-23 |archivedate=2023-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230124000727/https://tinchurinteatr.ru/repertoire/ideg%D3%99y-1666970599/ }}</ref> == Тәнкыйть == Спектакль белгечләрдә, аерым алганда, тарихчыларда һәм әдәбиятчыларда зур сораулар тудырган. <ref>''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://intertat.tatar/news/idegai-rezisser-tufan-imametdinov-kazanga-kaitkannan-birle-tankyitlilar-5857473 «Идегәй» режиссеры Туфан Имаметдинов: «Казанга кайтканнан бирле тәнкыйтьлиләр».] [[Интертат]], 3.02.2023</ref><ref>[[Файл:YouTube 2024.svg|60px|link=]] [https://www.youtube.com/watch?v=J74bPNkdxFI “Идегәй” дастанының театрда куелышы буенча фикер алышу: Консультант Галимҗан Гыйльманов чыгышы белән.] [[YouTube]], 1:19:30</ref> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} {{Татарча спектакльләр}} [[Төркем:Әлифба буенча спектакльләр]] [[Төркем:Татарча спектакльләр]] 1mto65e8q65iqnontfwgtsnka1ebkkz 0 814936 6026676 5752942 2026-09-05T13:15:17Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026676 wikitext text/x-wiki {{Шәхес | исем = Гомәр Терегулов | рәсем = Г.Х.Терегулов.jpg | рәсем_зурлыгы = 160 | alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу--> | рәсем язуы = | тулы исем = Гомәр Хәбибрахман улы Терегулов | һөнәр = язучы, җәмәгать эшлеклесе | туу датасы = 9.04.1883 | туу җире = [[Россия империясе|РИ]], [[Уфа губернасы]], {{Туу җире|Бәләбәй өязе|Благовар районында}}, [[Каргалы (Благовар районы)|Яңа Каргалы]] | гражданлык = {{байрак|Россия}} [[Россия империясе]]<br/>{{байраклаштыру|РСФСР|1918}} <br/>{{байрак|Төркия}} [[Төркия]] | милләт = татар | үлем датасы = 29.08.1938 | үлем җире = [[Төркия]], {{Үлем җире|Әнкара|Әнкарада}} | әти = Хәбибрахман Сираҗетдин улы | әни = Зөлхәбирә (Еникеева) | ир = | хатын = | балалар = | бүләк һәм премияләр = | сайт = | башка мәгълүмат = }} {{фш|Терегулов}} '''Гомәр Терегулов''', Гомәр Хәбибрахман улы Терегулов ([[Төркия]]дә: Ömer Tengrikоlıy (Омәр Тәңреколый), ''[[1883 ел]]ның [[9 апрель|9 апреле]], [[Россия империясе|РИ]], [[Уфа губернасы]], [[Бәләбәй өязе]], [[Каргалы (Благовар районы)|Яңа Каргалы]] ― [[1938 ел]]ның [[29 август]]ы, [[Төркия]], [[Әнкара]]'') ― җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе, язучы, [[мөһаҗир]]<ref>Терегулов Гомәр Хәбибрахман улы // Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты , 1997, 230нчы бит</ref>. Уфа [[морза]]ларыннан<ref>[http://antat.tatar/ru/iyli/publishing/book/2021/Рухи%20мирас%20-%20псевдонимы.pdf Терегулов Гомәр Хәбибрахман улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230827171108/http://antat.tatar/ru/iyli/publishing/book/2021/%D0%A0%D1%83%D1%85%D0%B8%20%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%81%20-%20%D0%BF%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B.pdf |date=2023-08-27 }} // Рухи мирас. Эзләнүләр һәм табышлар. Татар әдәбиятында әхәллүсләр.pdf, 171нче бит</ref>. == Тәрҗемәи хәле == [[Файл:Г.Х.Терегулов_1.jpg|200px|thumb|right|Г. Терегулов ({{comment|у|уңда}}), [[Гаяз Исхакый|Г. Исхакый]] ({{comment|ү|үзәктә}}), [[Мәхмүтфуат Туктаров|Ф. Туктаров]] ({{comment|с|сулда}}). ''[[1919 ел|1919]]'']] 1883 елның 9 апрелендә [[Уфа губернасы]] [[Бәләбәй өязе]] [[Каргалы (Благовар районы)|Яңа Каргалы]] авылында туган. Әтисе [[сәүдәгәр]] Хәбибрахман Сираҗетдин улы, әнисе морза [[Еникиевлар|Еникеевлар]] нәселеннән Зөлхәбирә. Нәсел башы XVI гасыр ахырында [[Нугай Урдасы]]ннан Рус дәүләтенә хезмәткә күчкән Еникәй Күлдәшевнең олы улы Терегул Еникеевкә барып тоташа. [[Екатерина II]]нең (1784 елда 22 феврале), [[Павел I]]нең (1796 елның 29 ноябре) указлары нигезендә [[Терегуловлар]]га дворян булып теркәлергә рөхсәт бирелә<ref name=":0">''[[Илдус Заһидуллин]]''. [http://protatarstan.ru/news/mangelek-kyimmatlartarix/xaklykka-anyn-fida-ituce-idealist-gomar-teregulov «Хаклыкка җанын фида итүче идеалист» Гомәр Терегулов.] [[Татарстан (журнал)|«Татарстан»]]. – 2023, август, 60-63нче бит.</ref>. == Казанда == Бер сыйныфлы башлангыч рус‑татар училищесын тәмамлагач, әтисенә сәүдә эшендә ярдәм итә. 15 яше тулгач, 1898 елда үз хисабына түләү шарты белән [[Казан Татар укытучылар мәктәбе|Татар укытучылар мәктәбенә]] (КТУМ) укырга керә. Анда [[Гаяз Исхакый]] белән бер сыйныфта укый. КТУМдагы яшерен түгәрәкләр эшендә катнаша. Дуслары Гаяз Исхакый, [[Хөсәен Ямашев]], [[Гафур Коләхмәтов]] белән бергә «Шәкертлек» оешмасының актив әгъзасына әйләнә. 1902 елда укуын тәмамлый<ref name=":0" />. 1903 елда Казанда яшьләрнең революцион түгәрәге җитәкчеләреннән берсе [[Ибнеәмин Әхтәмов]] (1877―1941) Ямашев һәм Терегуловны [[РСДРП(б)|РСДРП (б) ның]] Казан комитетына әгъза итеп терки<ref>''[[Айдар Хәбетдинов|Айдар Хабутдинов]]''. [https://pandia.ru/text/78/259/98903-8.php. Лидеры нации.]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Контент-платформа Pandia.ru, стр. 8</ref>. [[Беренче Россия инкыйлабы|1905 елгы Беренче Россия инкыйлабы]] вакыйгаларында катнаша. 1905 елның октябреннән 1906 елның сентябренә кадәр [[Уфа губернасы]]ның бер авылында рус‑татар мәктәбендә укыта. 1907 елның 4 гыйнварыннан 27 апреленә кадәр (басма ябылганчы) Хөсәен Ямашев тырышлыгы белән Ырынбурда нәшер ителә башлаган [[Урал (газета)|«Урал»]] газетасы редакциясендә хезмәт куя <ref name=":0" />. 1907 елның көзендә [[Казан университеты]]ның юридик факультетына ирекле тыңлаучы булып урнаша, ләкин югары уку йортына керү теләге хыял булып кала. 1910―1911 елларда [[Казан губернасы]] [[Болгар (Спас районы)|Спас]] шәһәрендәге рус‑татар башлангыч мәктәбендә укытучы булып эшли<ref name=":0" />. == Уфада == [[Уфа губернасы|Уфа губерна]] земство идарәсе каршында 1910 елда оештырылган Рус булмаган халыкларның мәгариф бүлегендә беренче мөдир ([[мари]] милләтеннән Леонид Мендияровның ярдәмчесе) булып эшли, 1913 елдан үзе мөдир була. Сәяси карашлары үзгәрә. [[Большевик]]лыктан китеп, милләтпәрвәр либералга әверелә. Гаяз Исхакый аны «бердәнбер милләтче мирза баласы» дип атаган. Рус булмаган халыкларның мәгариф бүлеге көче белән 1914 елдан Уфа губерна земствосының матбугат органы ― «Уфимский сельскохозяйственный листок», татарчага тәрҗемә ителеп, [[Уфаның авыл көнкүреше журналы (журнал)|«Авыл көнкүреше журналы»]] исеме белән нәшер ителә башлый (1914–1917 елларда тәрҗемәче булып [[Сәгыйть Рәмиев]] эшләгән), Совет хакимияте урнашканнан соң, беренче булып туктатыла<ref>''Тәлгат Насыйров''. Октябрь һәм эзәрлекләнгән татар матбугаты. [[Казан утлары]], 2005 ел, № 10, 163-164нче бит</ref>. 1916 елда Гомәр Терегулов тырышлыгы нәтиҗәсендә земство Уфада мөселманнардан укытучылар әзерләү өчен 3 еллык педагогик курслар ача. Уфада Гомәр Терегулов мәдәни һәм хәйрия чараларында катнаша, татар спектакльләрендә уйный, [[Госмания мәдрәсәсе (Уфа)|«Госмания» мәдрәсәсе]] шәкертләренә рус теле укыта һ. б.<ref name=":0" /> 1917–1918 елларда булган милләткүләм чараларда актив катнаша: Уфада «Мөселманнар арасында гражданлык фикерләрен тарату комитеты», [[Милләт Мәҗлесе]] <ref>''[[Гаяз Исхакый]]''. [https://isxaki.com/2020/08/25/беренче-милләт-мәҗлесенең-15-еллыгы/ Беренче Милләт Мәҗлесенең 15 еллыгы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230827171117/https://isxaki.com/2020/08/25/%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%82-%D0%BC%D3%99%D2%97%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3-15-%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B/ |date=2023-08-27 }} // Исхакый Г. Әсәрләр. 10 том. – Казан: [[Татарстан китап нәшрияты]], 2013. Б. 393-404</ref> әгъзасы, Бөтенроссия мөселманнарының [[Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтае|беренче]] ([[Мәскәү]], 1-11 май), [[Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае|икенче]] ([[Казан]], 21 июль — 2 август) корылтайлары, [[Бөтенрусия оештыру җыелышы|Учредительное собрание]] ([[Петроград]], 1918, 5―6 гыйнвар) делегаты <ref>[http://www.hrono.info/biograf/bio_t/teregulov_gh.php Терегулов Гумер Хабибрахманович.] Хронос{{ref-ru}}</ref>. Уфа губернасы [[Милли Идарә|Милли идарәсе]] рәисе буларак, бердәмлекне саклап калу максатында, [[Галимҗан Ибраһимов]]ка (сул эсер, тупракчы ― җирле автономия яклы булган өчен), [[Зәки Вәлиди]]гә (башкорт автономиясен корырга тотынган өчен) каршы идеологик көрәш алып бара. [[Большевиклар]] белән хезмәттәшлектән баш тарта<ref name=":0" />. == Мөһаҗирлектә == 1918 ел ахырында [[Уфа]]дан Себердәге [[Петропавел|Кызылъяр (Петропавел)]] шәһәренә китеп, анда Г. Исхакый белән кече [[Милләт Мәҗлесе|Милләт мәҗлесе]] оештыралар, Милли идарәнең эшен дәвам итәләр. Биредә 1918 елның 7 декабреннән 1919 елның 21 апреленә кадәр чыгып килгән [[Маяк (гәҗит, Петропавел)|«Маяк»]] исемле милли газетада язмаларын урнаштыра<ref>Маяк // Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999, стр. 348. ISBN 0-9530650-3-0</ref><ref>''Тәлгат Насыйров''. [https://kirgap.livejournal.com/114392.html Гражданнар сугышы чорындагы большевистик булмаган татар матбугаты.]{{Deadlink|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Родословные татар Сибири — ЖЖ</ref>. [[Милләт Мәҗлесе|Милләт мәҗлесенең]] төрекчеләр (эчке Россия һәм Себер төркиләренең мәдәни-милли автономиясе тарафдарлары) вәкиле буларак, [[Париж тынычлык конференциясе]]нә (18 гыйнвар 1919 ― 21 гыйнвар 1920) сайлана. Европага бару өчен, [[Гаяз Исхакый]] белән 1919 елның 10 апрелендә [[Ерак Көнчыгыш]]тан, [[Иркутск]]идан [[Япония]]гә юнәләләр. Исхакый Европага китә, авырып киткән Гомәр Терегулов [[Харбин]]да кала: татарлар арасында мәдәни-агарту эшләре алып бара, лекцияләр укый, Милләт мәҗлесенең соңгы эш нәтиҗәләре турында брошюра язып нәшер итә<ref name=":0" />. 1924 елда [[Европа]]га күченә. [[Берлин]]да «Туран» җәмгыяте эшендә катнаша, докладлар укый, Төрек берлеген тормышка ашыру юллары турында фикерләрен китап итеп яза, әмма әсәр тәмамланмый кала (сәбәбе ― ялгызлык, туган илдән аерылу хисе, эчкечелеккә бирелү гадәте). Бер‑ике ел Берлинда, бер‑ике ел [[Прага]]да, бер‑ике ел [[Варшава]]да яшәгәч, [[Мәхмүтфуат Туктаров|Фуат Туктаров]] белән [[Төркия]]гә күченә. Анда тәрҗемәләр белән шөгыльләнә, иҗтимагый эшчәнлектән читләшә<ref name=":0" />. Каты авырудан соң, [[Әнкара]]да 1938 елның 29 августында вафат була, [[Бакыркөй]] зиратында җирләнә<ref name=":0" />. == Матур әдәбиятка керткән өлеше == Төрек әдәбияты белән мавыккан Гомәр [[Казан Татар укытучылар мәктәбе|КТУМда]] укыган елларында рус әдәбияты белән ныклап таныша, [[Лев Толстой]] романнарын идеал итә. 1908 елда [[Казан]]да «Шәкерт һәм яшьләр» исемле 4 пәрдәлек пьесасы дөнья күрә (матур әдәбият өлкәсендә аның бердәнбер әсәре)<ref>[https://vk.com/wall-130649882_5970 Гомәр Хабибрахман улы Терегулов.] Старинные татарские фотографии / Иске сурәтләр</ref>. Автор татар матбугатында сирәк күренгән фикерне ― татарга хезмәт итәр өчен русча төпле белем алу кирәк, аннан башка берни дә эшләп булмый, дигән фикерне үткәрә. [[Әл-ислах (газета)|«Әл-Ислах»]] газетасында [[Фатих Әмирхан]] әлеге әсәрне уңай бәяли, шәкертләргә һәм [[яшьләр]]гә әсәрне укып чыгарга киңәш итә<ref name=":0" />. Гомәр Терегулов шулай ук «Нигә болай» әсәре авторы. == Моны да карагыз == * [[Каргалы (Благовар районы)|Яңа Каргалы (Бәләбәй Каргалысы)]] * [[Терегуловлар]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == ;Мәкаләләр * ''Усманова Д''. Разлученный с родиной. (Жизнь и судьба Гумера Терегулова) // [[Татарстан (журнал)|«Татарстан»]]. – 1997. – № 11. – С. 42-47 == Сылтамалар == * ''[[Илдус Заһидуллин]]''. [http://protatarstan.ru/news/mangelek-kyimmatlartarix/xaklykka-anyn-fida-ituce-idealist-gomar-teregulov «Хаклыкка җанын фида итүче идеалист» Гомәр Терегулов.] [[Татарстан (журнал)|«Татарстан»]]. – 2023, август, 60-63нче бит. * [http://www.millattashlar.ru/index.php/Терегулов_Гумер_Хабибрахманович Терегулов Гумер Хабибрахманович.] Милләттәшләр {{Милләт Мәҗлесе депутатлары}} {{DEFAULTSORT:Терегулов, Гомәр}} [[Төркем:Мөһаҗирләр]] [[Төркем:Татар язучылары]] [[Төркем:Татар журналистлары]] [[Төркем:Татар укытучылар мәктәбен тәмамлаучылар]] [[Төркем:Укытучылар]] [[Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре]] [[Төркем:Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары]] 0jh8qoooyj2vex5vrugve3p2hrqcuxt 0 815023 6026733 5752943 2026-09-06T00:44:29Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026733 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=апрель 2026}} {{Музыкант||Фон=non_performing_personnel|Сайт=http://igor-sandler.ru|Исем=Игорь Сандлер}} '''Игорь Борисович Сандлер''' ({{Lang-ru|Игорь Борисович Сандлер}}, [[1956 ел]]ның [[7 февраль|7 февралендә]] туган, [[Сарытау|Саратов]], [[Сарытау өлкәсе|Саратов өлкәсе]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|CCCP]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|Совет]] һәм [[Россия]] музыканты, музыка продюсеры, радио алып баручысы, [[Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре|Рәсәйнең Мактаулы Мәдәният эшчесе]]<ref>{{Cite web|url=https://vm.ru/society/319323-ya-protiv-filosofii-zhirnyh-detok-otkroveniya-igorya-sandlera|title=«Я против философии жирных деток». Откровения Игоря Сандлера|language=ru|work=Вечерняя Москва|accessdate=2023-06-11}}</ref><ref name="Указ 1615">[https://ru.wikisource.org/wiki/Указ%20Президента%20РФ%20от%2013.12.2011%20№%201615 Указ Президента Российской Федерации от 13 декабря 2011 г. № 1615 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref><ref name="lipetskmedia2">{{Cite web|url=https://www.eg.ru/showbusiness/35671/|title=Григорий Лепс перед каждым концертом играл в футбол, чтобы протрезветь|lang=ru|website=EG.RU|access-date=2023-06-11}}</ref>. == Биография == === Беренче еллар === [[1956 ел]]ның [[7 февраль|7 февралендә]] [[Сарытау|Саратовта]] Саратов авиация заводында инженер гаиләсендә туган<ref name="km.ru">{{Cite web|url=https://www.km.ru/muzyka/2013/06/28/persony-i-sobytiya-v-mire-muzyki/714695-igor-sandler-vyyasneniya-otnoshenii-s-alib|title=Игорь Сандлер: «Выяснения отношений с Алибасовым заканчивались мордобоем»|author=Людмила Николаева|work=km.ru}}</ref>. Алты яшеннән музыка өйрәнә<ref name=":10">{{Cite web|url=https://mospravda.ru/2020/09/22/166326/|title=Столичный «Вудсток» – главное музыкальное событие осени|author=Михаил Ковалёв|work=Московская правда|accessdate=2023-09-05|archivedate=2022-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220522034705/https://mospravda.ru/2020/09/22/166326/}}</ref>. Ул рок музыкасын яраткан һәм [[The Beatles|Битлз]], [[Led Zeppelin|Лед Зеппелин]], [[The Doors|Ишекләр]], [[Deep Purple|Тере Гурпа]], Джими Хендрикс, Эмерсон Лейк &amp;amp; Палмерны тыңлаган<ref>{{Cite web|url=http://kto.delovoysaratov.ru/person/sandler-i-b/|title=Кто есть кто в Саратове {{!}} Сандлер Игорь Борисович|language=ru-RU|accessdate=2023-06-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://globalmsk.ru/person/id/11406|title=САНДЛЕР Игорь Борисович - биография, новости, фото, дата рождения, пресс-досье. Персоналии ГлобалМСК.ру.|work=globalmsk.ru|accessdate=2023-06-11|archivedate=2024-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241204163520/https://globalmsk.ru/person/id/11406}}</ref>. Ул Саратов музыка мәктәбен, [[Саратовское музыкальное училище|Саратов музыка көллиятен]], Саратов дәүләт консерваториясенең алып баручы бүлеген тәмамлады<ref name="km.ru" />. Уку вакытында ул музыкаль җиһаз уйнады. 1977 елда ул [[Малышев, Евгений Яковлевич|Евгений Малышевның]] "Селигер" джаз-фольклор-рок төркемендә [[Калининская филармония|Калинин филармониясендә]] уйнады<ref name="lipetskmedia">{{Cite web|url=https://www.eg.ru/showbusiness/35671/|title=Григорий Лепс перед каждым концертом играл в футбол, чтобы протрезветь|language=ru|work=EG.RU|accessdate=2023-06-11}}</ref>. 1978 елда, Элтон Джонның [[Россия]]гә сәфәре вакытында, Игорь консерваториядә имтиханнарын калдырып, [[Мәскәү]]гә китте. Анда ул танылган музыкант белән репетициягә, аның белән аралашырга, шулай ук билетсыз концертка керә алды<ref name=":2">{{Cite web|url=https://pkzsk.info/igor-sandler-integral-vzryval-vse-dk-kotorye-popadalis-na-puti/|title=Игорь Сандлер: «Интеграл» взрывал все ДК, которые попадались на пути…|date=2016-05-09|language=ru-RU|work=Петропавловск News|accessdate=2023-06-11}}</ref>. == Библиография == * Б.М Сандлер, И. Б Сандлер. Парк советского периода : советско-израильские отношения в зеркале политической карикатуры. — Центрполиграф, 2004. — 249 с. — <nowiki>ISBN 9785932732946</nowiki>. * Б.М Сандлер, И. Б Сандлер. Евреи – кто они?. — Центрполиграф, 2004. — 279 с. — <nowiki>ISBN 5932731532</nowiki>. * Б.М Сандлер, И. Б Сандлер. Список Сандлера. — Центрполиграф, 2011. — 420 с. — <nowiki>ISBN 5990255535</nowiki>. * Б.М Сандлер, И. Б Сандлер. Гиганты шоу-бизнеса.. — Центрполиграф, 2014. — 435 с. — ISBN 978-5-99-5276-1-4. * И. Б Сандлер, Кучеренко В. Гиганты шоу-бизнеса.. — Центрполиграф, 2017. — 416 с. — <nowiki>ISBN 978-5-7164-0800-5</nowiki>. == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://igor-sandler.ru Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230905105340/http://igor-sandler.ru/ |date=2023-09-05 }} * [http://sandlerstudio.ru Игорь Сандлер җитештерүче үзәге] [[Төркем:ССРБ актерлары]] [[Төркем:Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәрләре]] [[Төркем:Әлифба буенча шәхесләр]] [[Төркем:XXI гасыр актерлары]] [[Төркем:XX гасыр актерлары]] [[Төркем:Россия актерлары]] [[Төркем:Әлифба буена актерлар]] [[Төркем:Әлифба буенча музыкантлар]] [[Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе]] [[Төркем:1956 елда туганнар]] [[Төркем:7 февраль көнне туганнар]] rx6go8y6lnkbldihxg16tvg4qjf48i5 0 815431 6026752 6025684 2026-09-06T07:44:01Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026752 wikitext text/x-wiki {{ Бүләк карточкасы | исем = Казанның<br/> мактаулы<br/> гражданины | рәсем = Honorary citizen of Kazan (badge).jpg | рәсем язуы = | alt = | рәсем зурлыгы = | оригинал исеме = | девиз = | ил = Россия | төр = мактаулы исем | кемгә бирелә = Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россия Федерациясендә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен күтәрүгә зур өлеш керткән гражданнарга | кем тарафыннан бирелә = Казан мэры | булдыру датасы = 1864<br/> 1987 <br/>2005 | статусы = гамәлдә | параметрлары = | булдыру датасы = | беренче бүләкләү = | соңгы бүләкләү = | юкка чыгару датасы = | премияләр саны = 81 | олырак бүләк = | кечерәк бүләк = | туры килүе = | Сайт = }} '''Казанның мактаулы гражданины''', Казанның шәрәфле ватандашы ({{lang-ru|Почётный гражданин Казани}}) ― 2005 елда булдырылган һәм Казан мэры тарафыннан «Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россия Федерациясендә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга керткән зур өлеше өчен» бирелә торган исем. Элек [[Россия империясе]]ндә һәм [[СССР]]да булган. == Тарих == === Казан губернасы === «Казанның мактаулы гражданины» исеме беренче тапкыр 1864 елда Казан шәһәр башлыгы карары буенча Казан шәһәр җәмгыяте җыелышы карары ({{lang-ru|постановление собрания Казанского городского общества}}) белән булдырыла. Бу исем Казанда туганнарга да, Казанның дәүләт, сәүдә-икътисади һәм хәйрия эшчәнлеге өлкәсендәге үсешенә зур өлеш керткән [[Россия империясе]]нең югары чиновникларына да бирелә. Бу исемне бирү турында карар шәһәр думасы тарафыннан кабул ителә, аннары [[Россия императорлары|император]] тарафыннан раслана, шуннан соң Казанның яңа мактаулы гражданы исеме махсус «Бәрхет кенәгә»гә кертелә{{sfn|Федотова|2005|с=74}}<ref name="inertat">{{cite web|url=http://www.kazan1000.ru/rus/news_item.htm?nid=303&DNSID=1f33a18c45d0e6e3c8010c316bd5e6c9|title=Казанский Совет народных депутатов утвердил награды города|publisher=[[Интертат]]|date=2005-03-31|accessdate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071008152145/http://www.kazan1000.ru/rus/news_item.htm?nid=303&DNSID=1f33a18c45d0e6e3c8010c316bd5e6c9|archivedate=2007-10-08}}</ref>. 1864 елда Казанның беренче мактаулы гражданы [[Казан губернасы|Казан]], [[Вятка губернасы|Вятка]] һәм [[Пермь губернасы|Пермь]] генерал-губернаторы [[Александр Тимашев|А. Е. Тимашев]] була{{sfn|Федотова|2005|с=74}}<ref name="gazetaksu">{{публикация|книга|заглавие=Принимая во внимание заслуги|ссылка=http://web.archive.org/web/20160304234217/http://www.gazeta.ksu.ru/archiv1/0805/13.htm|издание=Казанский университет|год=2005|месяц=8|номер=12—13}}</ref>. Алга таба исемгә финанс министры [[Михаил Рейтерн|М. Х. Рейтерн]] (1880), семинария профессорының тол хатыны Ю. П. Годяева (1882), финанс министры [[Иван Вышнеградский|И. А. Вышнеградский]] (1890), меценат [[Ольга Александрова-Гейнс|О. С. Александрова]] (1890), вице-адмирал [[Иван Лихачев|И. Ф. Лихачёв]] (1891), финанс министры [[Сергей Витте|С. Ю. Витте]] (1894) лаек дип табыла{{sfn|Федотова|2005|с=74—75}}<ref name="gazetaksu" />. Соңыннан яңа мактаулы гражданнар барлыкка килми, [[Февраль инкыйлабы|1917 елгы революциядән]] соң бу исем бирү практикасы озак вакытка онытылып тора. === Татарстан АССР === [[Файл:Honorary citizen of Kazan (old).png|200px|thumb|left|Совет чоры билгесе]] 1987 елда «Казанның мактаулы гражданины» исеме халык депутатларының Казан шәһәр Советы карары белән кире кайтарыла, аңа ярашлы рәвештә ул «гражданлык бурычының югары үрнәкләрен күрсәткән, [[Бөек Ватан сугышы]] фронтларында батырларча сугышкан, хезмәт батырлыклары кылган, шулай ук шәһәрнең иҗтимагый, сәяси һәм мәдәни эшчәнлегендә актив катнашкан кешеләргә» бирелә. Бу исем бирү турында карар халык депутатларының шәһәр Советы башкарма комитеты тарафыннан кабул ителә һәм ел саен [[Бөек Октябрь инкыйлабы|Октябрь революциясе]] еллыгына чыгарыла. Яңа мактаулы гражданга тантаналы рәвештә тиешле таныклык һәм атлас тасма белән күкрәк билгесе тапшырыла, аларның исемнәре фотосурәтләр белән «Казан шәһәренең Мактаулы гражданнары китабы»на кертелә{{sfn|Федотова|2005|с=75}}<ref name="inertat" />. [[Файл:Museum of Baki Urmanche (2021-05-18) 28.jpg|250px|мини|справа|[[Бакый Урманче]]ның билгесе]] 1987 елда беренче мактаулы граждан исеменә [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] ия була, аннары шул ук елда тагын 13 кеше: химик [[Борис Арбузов|Б. А. Арбузов]], язучы [[Гомәр Бәширов|Г. Б. Бәширов]], конструктор [[Валентин Глушко|В. П. Глушко]], [[Советлар Союзы Герое]] [[Михаил Девятаев|М. П. Девятаев]], язучы [[Нәкый Исәнбәт|Н. С. Исәнбәт]], партия һәм дәүләт эшлеклесе [[Сергей Князев|С. Л. Князев]], партия ветераны В. Н. Новикова, химик [[Аркадий Пудовик|А. Н. Пудовик]], революциядә һәм гражданнар сугышында катнашучы В. Н. Родин, революциядә һәм гражданнар сугышында катнашучы Ф. С. Семенов, Бөек Ватан сугышы ветераннарының Казан секциясе рәисе [[Сәлмән Таһиров|С. Ә. Таһиров]], рәссам [[Бакый Урманче|Б. И. Урманче]], гражданнар һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы [[Якуп Чанышев|Я. Д. Чанышев]] лаек була{{sfn|Федотова|2005|с=75—76}}<ref>{{cite web|url=http://www.kam.ru/news/tatarstan/490|title=Владимир Путин стал Почетным гражданином Казани|publisher=[[Интертат]]|date=2005-08-16|accessdate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928041158/http://www.kam.ru/news/tatarstan/490|archivedate=2007-09-28}}</ref>. Шулай итеп, мактаулы гражданлык бирү турында карарлар ике тапкыр гына кабул ителгән{{sfn|Федотова|2005|с=7}}, алдагы елларда бүләкләү башкарылмаган, 1999 елда исем булдыру турындагы карар үз көчен югалткан дип таныла<ref>{{cite web|url=https://metshin.ru/ru/posts/1256|title=В Казанской ратуше наградили почетных граждан города|publisher=[[Илсур Метшин|metshin.ru]]|date=2010-10-26|accessdate=2021-08-30|archive-date=2021-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830033607/https://metshin.ru/ru/posts/1256|deadlink=no}}</ref>. === Татарстан Республикасы === 2005 елда, [[Казанның меңьеллыгы|Казанның 1000 еллыгына]], «Казанның мактаулы гражданины» исемен бирү традициясе Казан халык депутатлары Советы карары белән чираттагы тапкыр торгызылган, аңа ярашлы рәвештә, исем «Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россиядә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга керткән зур өлеше өчен» бирелә башлаган<ref name="inertat"/><ref name="gazetaksu" /><ref>{{cite web|url=https://demo.garant.ru/#/document/8122856/paragraph/41/doclist/386/|title=Решение Казанского Совета народных депутатов от 30 марта 2005 г. № 3-23 «О наградах Казани»|publisher=Казанский Совет народных депутатов|date=2005-03-30|accessdate=2021-08-30|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823235032/https://demo.garant.ru/#/document/8122856/paragraph/41/doclist/386/|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/society/430475.html|title=Казанский Совет народных депутатов утвердил награды города|publisher=Регнум|date=2005-03-31|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828083748/https://regnum.ru/news/society/430475.html|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828083748/https://regnum.ru/news/society/430475.html}}</ref>. Яңа исемгә 50дән артык кеше – сәнгать, мәдәният, фән һәм спорт, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклеләре ия<ref>{{cite web|author=Александр Шакиров|url=https://realnoevremya.ru/articles/68804-komu-dayut-zvanie-pochetnogo-grazhdanina-kazani|title=Респект от Казани: кто ходит в почетных гражданах столицы РТ?|publisher=Интернет-газета «Реальное время»|date=2017-06-26|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828083749/https://realnoevremya.ru/articles/68804-komu-dayut-zvanie-pochetnogo-grazhdanina-kazani|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828083749/https://realnoevremya.ru/articles/68804-komu-dayut-zvanie-pochetnogo-grazhdanina-kazani}}</ref>, соңгы тапкыр 2023 елда бирелгән<ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/muslima-latypova-udostoena-zvaniya-pochetnyy-grazhdanin-kazani/|title=Муслима Латыпова удостоена звания «Почетный гражданин Казани»|publisher=Мэрия Казани|date=18 августа 2022|accessdate=18 августа 2022}}{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Статут == [[Файл:Honorary citizen of Kazan, Indus Tagirov (2021-08-03) 01.jpg|200px|thumb|right|[[Индус Таһиров]]ның билгесе]] «Казанның мактаулы гражданины» исеме «Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россия Федерациясендә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга зур өлеш керткән гражданнарга» түбәндәге нигездә бирелә: * Казан шәһәренең икътисади, социаль, рухи үсешенә, аның тарихи-архитектура кыяфәтен торгызуга һәм саклауга, биналар һәм корылмалар төзүгә зур өлеш керткән; * Казан шәһәре һәм аның халкы файдасына башкарылган гамәлләр һәм эшләр (хәйриячелек эшчәнлеге, аеруча зур күләмдә иганәләр, социаль әһәмиятле проектларны түләүсез финанслау); * Казан шәһәре халкы арасында гражданның абруе Казан шәһәре, шулай ук Татарстан Республикасы, Россия Федерациясе өчен күренекле нәтиҗәләр күрсәткән озак вакытлы иҗтимагый, сәяси, фәнни, спорт, мәдәни, хуҗалык, шулай ук башка эшчәнлек нәтиҗәсендә яуланган. Бу исемгә кандидатлар оешмаларның, учреждениеләрнең һәм предприятиеләрнең хезмәт коллективлары утырышларында тәкъдим ителә, шуннан соң тәкъдимнәр тиешле комиссия тарафыннан карала, аннары шәһәр думасы тарафыннан кабул ителә. Бу исем иясенә грамота, таныклык, тасмадагы билге һәм аның кечерәйтелгән күкрәк күчермәсе тапшырыла, исеме «Казанның Мактаулы гражданнары китабы»на кертелә. Бу исемне бирү тантанасы [[Казан]] [[мэр]]ы катнашында Шәһәр көне алдыннан үткәрелә<ref name="reshenie2011" />. Мактаулы исемнән мәхрүм итү авыр җинаятьләр кылган өчен бүләкләнгән кеше хөкем ителгән очракта суд карары буенча башкарыла ала<ref>{{cite web|author=Инна Серова|url=https://realnoevremya.ru/articles/267610-aktivistka-iz-rt-hochet-lishit-hamatovu-zvaniya-pochetnogo-grazhdanina-kazani|title=«Она себя дискредитировала»: Чулпан Хаматову просят лишить звания «Почетный гражданин Казани»|publisher=газета «Реальное время»|date=10 декабря 2022|accessdate=20 декабря 2022|archivedate=2022-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221220155414/https://realnoevremya.ru/articles/267610-aktivistka-iz-rt-hochet-lishit-hamatovu-zvaniya-pochetnogo-grazhdanina-kazani}}</ref>. «Мактаулы гражданин» билгесе дәфнә (лавр) ботагы һәм декоратив орнамент белән уратып алынган, шулай ук [[татар теле|татар]] (өстә) һәм [[рус теле|рус]] телләрендә: «Казан шәһәренең мактаулы гражданины ― Почетный гражданин города Казани» дип язылган бормалы тасма белән кысаланган [[Зилант]] рәсеменнән гыйбарәт. 38х60 мм зурлыктагы билге, [[алтын]] белән капланган [[көмеш]] һәм бордо (куе кызыл) төсендәге эмальдән эшләнгән, декоратив боҗра ярдәмендә сары кырыйлы бордо төсендәге тасма белән тоташтырыла. Билгенең кечерәйтелгән күчермәсе аңа тулысынча охшаш, аның үлчәмнәре 26х42 мм, дәфнә (лавр) яфрагы сурәтләнгән турыпочмаклы колодкага беркетелә һәм киемгә беркетү өчен эләктергече бар<ref name="reshenie2011">{{cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/432901738|title=Решение Казанской городской думы от 27 апреля 2011 г. № 14-5 «О муниципальных наградах города Казани»(с изменениями на 5 февраля 2021 г)|publisher=Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов|date=2011-04-27|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828114140/https://docs.cntd.ru/document/432901738|deadlink=no}}</ref>. == Казанның мактаулы гражданнары исемлеге == {|class="wikitable" style="text-align:left;" id="tbl" |- ! style="width:6%" | № ! style="width:17%" | Лауреат ! Нигез ! style="width:13%" | Дата ! {{comment|И.|Искәрмәләр}} |- |colspan="6" bgcolor="lightgrey" align=center| '''[[Казан губернасы]]''' |- | 1 | [[Александр Тимашев]] | төбәкнең тынычлыгы өчен куйган күпкырлы авыр хезмәте өчен | 1864 елның 28 июле | {{sfn|Федотова|2005|с=74}}<ref name="gazetaksu" /> |- | 2 | [[Михаил Рейтерн]] | җирле сәнәгать һәм сәүдә үсешенә керткән өлеше өчен | 1876 елның 8 феврале | {{sfn|Федотова|2005|с=74}}{{sfn|Постников|1898|с=73}} |- | 3 | [[Юлия Годяева]] | богадедьня ачу өчен йорт һәм капитал биргәне өчен | 1882 елның 6 ноябре | {{sfn|Федотова|2005|с=74}}{{sfn|Постников|1898|с=74}} |- | 4 | [[Иван Вышнеградский]] | Казанның икътисади үсешенә зур ярдәме һәм дәүләт казанышлары өчен | 1890 елның 10 октябре | {{sfn|Федотова|2005|с=74}}{{sfn|Постников|1898|с=77}} |- | 5 | [[Ольга Александрова-Гейнс]] | киң масштаблы хәйрия эшчәнлеге, аерым алганда, шәһәргә биналар бүләк иткән өчен: [[Ксения гимназиясе бинасы (Казан)|Ксения гимназиясе]], Александр пассажы | 1890 елның 10 октябре | {{sfn|Федотова|2005|с=74}}{{sfn|Постников|1898|с=77}} |- | 6 | [[Иван Лихачёв]] | [[Татарстан Республикасының милли музее|шәһәр музеена]] нигез салган сәнгать коллекциясен бүләк иткән өчен | 1891 елның 9 июле | {{sfn|Федотова|2005|с=75}}{{sfn|Постников|1898|с=78}} |- | 7 | [[Сергей Витте]] | [[Мәскәү-Казан тимер юлы]] төзелешендә актив катнашкан өчен |1894 елның 2 гыйнвары | {{sfn|Федотова|2005|с=75}}<ref name="gazetaksu" /> |- |colspan="6" bgcolor="lightgrey" align=center| '''[[Татарстан АССР]]''' |- | 1 <small>(8)</small> | [[Владимир Ленин]] | тууына 117 ел тулу хөрмәтенә | 1987 елның 22 апреле | {{sfn|Федотова|2005|с=75}} |- | 2 <small>(9)</small> | [[Борис Арбузов]] |rowspan=13| коммунистик төзелеш бурычларын тормышка ашыруда шәһәр алдындагы зур хезмәтләре, шәһәрнең иҗтимагый, сәяси һәм мәдәни тормышында актив катнашуы өчен |rowspan=13| 1987 елның 28 октябре |rowspan=13| {{sfn|Федотова|2005|с=75—76}} |- | 3 <small>(10)</small> | [[Гомәр Бәширов]] |- | 4 <small>(11)</small> | [[Валентин Глушко]] |- | 5 <small>(12)</small> | [[Михаил Девятаев]] |- | 6 <small>(13)</small> | [[Нәкый Исәнбәт]] |- | 7 <small>(14)</small> | [[Сергей Князев]] |- | 8 <small>(15)</small> | [[Вера Новикова]] |- | 9 <small>(16)</small> | [[Аркадий Пудовик]] |- | 10 <small>(17)</small> | [[Василий Родин]] |- | 11 <small>(18)</small> | [[Фёдор Семёнов (революционер)|Фёдор Семёнов]] |- | 12 <small>(19)</small> | [[Сәлмән Таһиров]] |- | 13 <small>(20)</small> | [[Бакый Урманче]] |- | 14 <small>(21)</small> | [[Якуп Чанышев]] |- |colspan="6" bgcolor="lightgrey" align=center| '''[[Татарстан Республикасы]]''' |- | 1 <small>(22)</small> | [[Азат Аббасов]] | вокал сәнгате өлкәсендәге зур хезмәтләре, Казан шәһәренең Россиядә һәм чит илләрдә абруен күтәргәне өчен |rowspan=13| 2005 елның 22 августы |rowspan=13| <ref>{{cite web|url=https://demo.garant.ru/#/document/8124132/paragraph/1/doclist/724/|title=Постановление Главы администрации г. Казани от 22 августа 2005 г. № 2060 «О решении Казанского Совета народных депутатов от 4 августа 2005 года № 35-24 „О присвоении звания Почётный гражданин города Казани“»|publisher=Мэрия Казани|date=2005-08-22|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823235032/https://demo.garant.ru/#/document/8124132/paragraph/1/doclist/724/|deadlink=no}}</ref> |- | 2 <small>(23)</small> | [[Әсгать Галимҗанов]] | балаларны яклау эшенә, хәйрия эшчәнлегенә керткән зур өлеше өчен |- | 3 <small>(24)</small> | [[Наилә Гыйләҗева]] | Ватан спортын үстерүгә, халыкара класстагы спорт мастерларын тәрбияләүгә, Россиядә һәм чит илләрдә Казанның абруен күтәрүгә керткән зур өлеше өчен |- | 4 <small>(25)</small> | [[Борис Ельцин]] | шәһәрнең икътисади, социаль, рухи үсешенә керткән зур өлеше өчен |- | 5 <small>(26)</small> | [[Альберт Камалиев]] | Казан шәһәренең икътисади, социаль үсешенә керткән зур өлеше, иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге өчен |- | 6 <small>(27)</small> | [[Александр Лаврентьев]] | авиация сәнәгатен үстерүгә керткән зур өлеше өчен, Россиядә һәм халыкара аренада Казан шәһәренең абруен күтәрүгә хезмәт иткән һәм шәһәр файдасына хәйрия эшчәнлеге өчен |- | 7 <small>(28)</small> | [[Илдус Мәстүкев|Илдус Мостюков]] | илне дәүләт радиолокация танып белүенең Бердәм гомуми гаскәр системасын (ЕСГРЛО) эшләүгә һәм кертүгә керткән зур өлеше, Казан шәһәренең икътисади һәм социаль үсеше һәм зур иҗтимагый эше өчен |- | 8 <small>(29)</small> | [[Владимир Путин]] |шәһәрнең икътисади, социаль, рухи үсешенә керткән зур өлеше өчен |- | 9 <small>(30)</small> | [[Надежда Тимашова]] | ветераннар хәрәкәтен үстерүгә һәм Казан шәһәренең ветераннар оешмаларын ныгытуга керткән зур өлеше өчен |- | 10 <small>(31)</small> | [[Миркасыйм Госманов]] | фән үсешенә, чыганаклар белән эшләү белеме һәм Россия халыклары тарихы проблемаларын тикшерүгә, иҗтимагый эшчәнлеккә керткән зур өлеше өчен |- | 11 <small>(32)</small> | [[Александр Фурсенко]] | фәнне, тарихи-мәдәни мирасны үстерүгә керткән зур өлеше, Казан шәһәре һәм Татарстан Республикасы файдасына юнәлдерелгән иҗтимагый эшчәнлеге өчен |- | 12 <small>(33)</small> | [[Минтимер Шәймиев]] | шәһәрнең икътисади, социаль, рухи үсешенә керткән зур өлеше өчен |- | 13 <small>(34)</small> | [[Харис Якупов]] | яшь рәссамнарны тәрбияләүдә һәм әзерләүдә, Казанның абруен күтәрүгә хезмәт иткән сәнгать өлкәсенә керткән зур өлеше өчен |- | 14 <small>(35)</small> | [[Камил Исхаков]] | шәһәрнең икътисади, социаль, рухи үсешенә керткән зур хезмәте һәм казанлыларга фидакарь хезмәт иткән, Россиядә һәм чит илләрдә Казанның абруен күтәрүгә керткән зур өлеше өчен |rowspan=4| 2006 елның 20 апреле |rowspan=4| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1204/|title=Решение Казанской городской Думы от 20 апреля 2006 г. № 6-8 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2006 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2006-04-20|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102203/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1204/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102203/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1204/}}</ref> |- | 15 <small>(36)</small> | [[Илһам Шакиров]] | Казан шәһәренең чәчәк атуы хакына Россиядә һәм чит илләрдә татар музыка сәнгатен үстерүгә һәм пропагандалауга керткән зур өлеше өчен |- | 16 <small>(37)</small> | [[Рәүф Кафиатуллин]] | Казан шәһәре һәм Татарстан Республикасы җылылык энергетикасын үстерүгә керткән зур өлеше, торак-коммуналь хуҗалык өлкәсендәге хезмәтләре, яшь белгечләр тәрбияләгәне өчен |- | 17 <small>(38)</small> | [[Марат Кафиатуллин]] | Казан шәһәренең мөһим объектларын төзүгә керткән зур өлеше өчен |- | 18 <small>(39)</small> | [[Сабир Әхтәмов]] |rowspan=3| Ватан алдындагы зур хезмәтләре, балаларны, яшьләрне, Казан гражданнарын күп дистә еллар дәвамында хәрби-патриотик тәрбияләүгә керткән зур шәхси өлеше өчен |rowspan=4| 2007 елның 17 мае |rowspan=4| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6332/|title=Решение Казанской городской Думы от 17 мая 2007 г. № 19-17 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2007 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2007-05-17|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102212/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6332/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102212/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6332/}}</ref> |- | 19 <small>(40)</small> | [[Борис Кузнецов (1925)|Борис Кузнецов]] |- | 20 <small>(41)</small> | [[Петр Полушкин]] |- | 21 <small>(42)</small> | [[Наил Йосыпов]] | Казанның социаль-икътисади үсешенә, Россиядә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга, шәһәрнең химия һәм нефть химиясе сәнәгатен үстерүгә керткән зур шәхси өлеше, нәтиҗәле уйлап табу эшчәнлеге өчен |- | 22 <small>(43)</small> | [[Василий Аксёнов]] | әдәбият үсешенә керткән зур шәхси өлеше, киң танылган нәфис әсәрләр иҗат иткән өчен |rowspan=3| 2008 елның 18 феврале |rowspan=3| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1040/|title=Решение Казанской городской Думы от 18 февраля 2008 г. № 8-28 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2008 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2008-02-18|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102208/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1040/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102208/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1040/}}</ref> |- | 23 <small>(44)</small> | [[Фикрәт Табиев]] |Казанның икътисади, социаль үсешенә зур шәхси өлеш керткән, Татарстан Республикасы башкаласы файдасына иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге өчен |- | 24 <small>(45)</small> | [[Шәфәгать Тәхәветдинов]] | Казанның социаль-икътисади үсешенә, Россиядә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен арттыруга керткән зур шәхси өлеше өчен |- | 25 <small>(46)</small> | [[Евгений Сазонов]] | Казанның мөһим объектларын төзүгә керткән зур өлеше өчен |rowspan=4| 2009 елның 29 апреле |rowspan=4| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1686/|title=Решение Казанской городской Думы от 29 апреля 2009 г. № 5-40 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2009 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2009-04-29|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102156/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1686/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102156/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1686/}}</ref> |- | 26 <small>(47)</small> | [[Корбан Бердыев]] | спортны үстерүгә керткән зур өлеше, Казанны данлау өчен ирешкән казанышлары, талантлы спортчыларны тәрбияләгән өчен |- | 27 <small>(48)</small> | [[Зиннәтулла Билалетдинов]] | спортны үстерүгә керткән зур өлеше, Казанны данлау өчен ирешкән казанышлары, талантлы спортчыларны тәрбияләгән өчен |- | 28 <small>(49)</small> | [[Олег Морозов]] | Казанның социаль-икътисади үсешенә керткән зур шәхси өлеше, Татарстан Республикасы башкаласы файдасына иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге өчен |- | 29 <small>(50)</small> | [[Туфан Миңнуллин]] | татар драматургиясе һәм театр сәнгате үсешенә керткән зур өлеше, Казан файдасына иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге өчен |rowspan=4| 2010 елның 16 июле |rowspan=4| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1083/|title=Решение Казанской городской Думы от 16 июля 2010 г. № 3-52 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2010 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2010-07-16|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102204/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1083/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102204/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/1083/}}</ref> |- | 30 <small>(51)</small> | [[Владимир Чуприн]] | Казан шәһәренең сәламәтлек саклау үсешенә керткән зур өлеше, иң авыр авыруларга ашыгыч хирургик ярдәм күрсәтүдә аерым хезмәтләре, сәламәтләнүне тизләтергә һәм пациентларның үлемнәрен киметергә мөмкинлек биргән медицина хезмәтләре булдырган өчен |- | 31 <small>(52)</small> | [[Любовь Кочнева]] | мәгариф системасында яңа алымнарны гамәлгә ашыруга керткән өлеше, баланың үсешенә уңай тәэсир итүче һәм аның тормышта үзенең мөмкинлекләрен ачуга ярдәм итүче мәктәп булдыруга, сыйфатлы уку өчен шартлар тудыруга һәм укучыларның югары нәтиҗәләргә ирешүенә зур өлеш керткән өчен |- | 32 <small>(53)</small> | [[Камәрия Хәмидуллина]] | Казан шәһәрендә милли мәгарифне үстерүгә, полимәдәни җәмгыятьтә тел шәхесен әзерләүнең уникаль системасын булдыруга, укучыларның тирән белем алуын тәэмин итүгә, аларның иҗади потенциалын камилләштерүгә керткән зур өлеше өчен |- | 33 <small>(54)</small> | [[Софья Гобәйдуллина|София Гобәйдулина]] | музыка сәнгатен үстерүгә, Татарстан Республикасы башкаласының халыкара җәмәгатьчелектә абруен күтәрүгә керткән зур өлеше өчен |rowspan=4| 2011 елның 17 июне |rowspan=4| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/3394/|title=Решение Казанской городской Думы от 17 июня 2011 г. № 2-6 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2011 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2011-06-17|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102200/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/3394/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102200/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/3394/}}</ref> |- | 34 <small>(55)</small> | [[Иван Савельев]] | математика, физика өлкәсендә аеруча сәләтле балаларны укыту һәм тәрбияләү системасын булдыруга керткән зур өлеше; югары сыйфатлы укытуны һәм укучыларның зур нәтиҗәләргә ирешүен тәэмин итүче махсуслаштырылган мәктәп булдырган өчен |- | 35 <small>(56)</small> | [[Кев Салихов]] | фәнне үстерүгә керткән зур өлеше, химик физика һәм радиоспектроскопия өлкәсендәге фундаменталь тикшеренүләре, Казанның статусын Россиядә һәм дөньяда эре фәнни үзәк дәрәҗәсенә күтәрүдә күрсәткән хезмәтләре өчен |- | 36 <small>(57)</small> | [[Юрий Солуянов]] | Казан шәһәренең төзелеш тармагын үстерүгә керткән зур өлеше, шәһәрнең тормыш эшчәнлеген тәэмин итүче барлык объектларда техник җиһазларны проектлау, монтажлау һәм эшләтеп җибәрү эшләрен оештырган, Казан метрополитенын төзүгә аерым өлеш керткән өчен |- | 37 <small>(58)</small> | [[Нурания Биктимерова]] | Казанның тарихи һәм мәдәни мирасын, [[Иске бистә (Казан)|Иске бистәнең]] гореф-гадәтләрен һәм көнкүрешен саклауга керткән зур шәхси өлеше өчен |rowspan=3| 2012 елның 7 июне |rowspan=3| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6350/|title=Решение Казанской городской Думы от 7 июня 2012 г. № 2-14 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2012 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2012-06-07|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102159/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6350/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102159/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/6350/}}</ref> |- | 38 <small>(59)</small> | [[Владимир Вавилов]] | онкология белән авыручы балаларга ярдәм күрсәтү максатыннан хәйрия эшчәнлеген оештыруга керткән зур өлеше өчен |- | 39 <small>(60)</small> | [[Владимир Житлов]] | спорт үсешенә, югары квалификацияле спортчыларны әзерләүгә керткән зур өлеше өчен |- | 40 <small>(61)</small> | [[Владимир Алекно]] | спортны үстерүгә керткән зур өлеше, Казанны данлау өчен ирешкән казанышлары, талантлы спортчыларны тәрбияләгәне өчен | 2012 елның 23 августы | <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/993/|title=Решение Казанской городской Думы от 23 августа 2012 г. № 2-16 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ В.Р. Алекно»|publisher=Мэрия Казани|date=2012-08-23|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102203/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/993/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102203/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/993/}}</ref> |- | 41 <small>(62)</small> | [[Рәфкать Кантүкев|Рәфкать Кантюков]] | Казан шәһәренең социаль-икътисади үсешенә, массакүләм һәм һөнәри спортны үстерүгә керткән зур өлеше, актив иҗтимагый һәм хәйрия эшчәнлеге өчен |rowspan=2| 2013 елның 29 мае |rowspan=2| <ref>{{cite web|url=https://demo.garant.ru/#/document/22500319/paragraph/1/doclist/745/|title=Решение Казанской городской Думы от 29 мая 2013 г. № 2-23 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“»|publisher=Мэрия Казани|date=2013-05-29|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823235032/https://demo.garant.ru/#/document/22500319/paragraph/1/doclist/745/|deadlink=no}}</ref> |- | 42 <small>(63)</small> | [[Владимир Якунин]] |Татарстан Республикасы башкаласы — Казан шәһәренең тимер юл инфраструктурасын үстерүгә һәм камилләштерүгә керткән зур өлеше өчен |- | 43 <small>(64)</small> | [[Виталий Мутко]] |rowspan=2| Казанның социаль-икътисади үсешенә һәм чәчәк атуына, шәһәрнең абруен күтәрүгә, Россиядә һәм халыкара аренада Татарстан Республикасы башкаласының имиджын ныгытуга керткән зур шәхси өлеше өчен |rowspan=2| 2013 елның 19 июле |rowspan=2| <ref>{{cite web|url=https://demo.garant.ru/#/document/22501257/paragraph/1/doclist/745/|title=Решение Казанской городской Думы от 19 июля 2013 г. № 3-24 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2013 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2013-07-19|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823235032/https://demo.garant.ru/#/document/22501257/paragraph/1/doclist/745/|deadlink=no}}</ref> |- | 44 <small>(65)</small> | [[Игорь Шувалов]] |- | 45 <small>(66)</small> | [[Валентина Никонова]] | Казанны данлаучы спорт казанышлары өчен | 2015 елның 3 августы | <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11701/|title=Решение Казанской городской Думы от 3 августа 2015 г. № 2-44 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ В. Г. Никоновой»|publisher=Мэрия Казани|date=2015-08-03|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102218/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11701/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102218/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11701/}}</ref> |- | 46 <small>(67)</small> | [[Валерий Герасимов]] | актив гражданлык позициясе һәм балаларны һәм яшьләрне хәрби-патриотик тәрбияләүгә керткән өлеше өчен | 2015 елның 7 сентябре | <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11795/|title=Решение Казанской городской Думы от 7 сентября 2015 г. № 2-45 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ В. В. Герасимову»|publisher=Мэрия Казани|date=2015-09-07|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102206/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11795/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102206/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/11795/}}</ref> |- | 47 <small>(68)</small> | [[Марат Рәхимов]] | Казан шәһәрендә транспорт инфраструктурасын һәм төзелеш тармагын үстерүгә керткән зур өлеше өчен |rowspan=2| 2016 елның 16 августы |rowspan=2| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/13541/|title=Решение Казанской городской Думы от 16 августа 2016 г. № 2-9 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2016 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2016-08-16|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102201/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/13541/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102201/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/13541/}}</ref> |- | 48 <small>(69)</small> | [[Индус Таһиров]] | Татарстан Республикасының милли-дәүләт төзелешенә зур өлеш кертүе һәм актив иҗтимагый эшчәнлеге өчен |- | 49 <small>(70)</small> | [[Алишер Усманов]] |rowspan=2| актив иҗтимагый һәм хәйрия эшчәнлеге өчен |rowspan=2| 2017 елның 21 июне |rowspan=2| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/15409/|title=Решение Казанской городской Думы от 21 июня 2017 г. № 4-17 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“»|publisher=Мэрия Казани|date=2017-06-21|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102207/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/15409/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102207/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/15409/}}</ref> |- | 50 <small>(71)</small> | [[Чулпан Хаматова]] |- | 51 <small>(72)</small> | [[Урал Закиров]] | актив иҗтимагый эшчәнлеге һәм фундаменталь фән һәм Ватан космонавтикасы үсешенә керткән зур өлеше өчен |rowspan=2| 2018 елның 6 июне |rowspan=2| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/324186/|title=Решение Казанской городской Думы от 6 июня 2018 г. № 2-27 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“»|publisher=Мэрия Казани|date=2018-06-06|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102158/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/324186/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102158/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/324186/}}</ref> |- | 52 <small>(73)</small> | [[Шамил Тарпищев]] | физик культура һәм спортны үстерүгә һәм Казан шәһәрендә социаль әһәмиятле проектларны гамәлгә ашыруга керткән зур өлеше өчен |- | 53 <small>(74)</small> | [[Борис Тихомиров]] | шәһәрнең һәм аның төзелеш кластерының социаль-икътисади үсешенә, сәнәгать һәм гражданлык объектларын проектлауда, мәдәни мирас һәйкәлләрен реставрацияләүдә иң яңа технологияләрне кертүдә зур шәхси өлеше һәм актив иҗтимагый эшчәнлеге өчен |rowspan=2| 20 июня 2019 |rowspan=2| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/383792/|title=Решение Казанской городской Думы от 20 июня 2019 г. № 2-34 «О присвоении звания „Почетный гражданин Казани“ в 2019 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2019-06-20|accessdate=2021-08-28|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828102209/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/383792/|deadlink=no|archivedate=2021-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828102209/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/383792/}}</ref> |- | 54 <small>(75)</small> | [[Мәликә Гыйльметдинова]] | мөмкинлекләре чикле кешеләргә социаль ярдәм оештыруга керткән зур өлеше, Казан шәһәрендә актив иҗтимагый һәм Хәйрия эшчәнлеге өчен |- | 55 <small>(76)</small> | [[Сергей Зайцев]] | актив гражданлык позициясе, Татарстан Республикасында һәм Казан шәһәрендә законлылык һәм хокук тәртибен ныгытуга керткән өлеше өчен |rowspan=2| 2020 елның 16 июне |rowspan=2| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/545324/|title=Решение Казанской городской Думы от 16 июня 2020 г. № 3-40 «О присвоении звания „Почетный гражданин Казани“ в 2020 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2020-06-16|accessdate=2022-01-20|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120123555/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/545324/|deadlink=no|archivedate=2022-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120123555/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/545324/}}</ref> |- | 56 <small>(77)</small> | [[Салават Фәтхетдинов]] | татар мәдәниятен һәм музыка сәнгатен үстерүгә һәм пропагандалауга керткән өлеше, актив хәйрия эшчәнлеге өчен |- | 57 <small>(78)</small> | [[Мирфатыйх Зәкиев]] | татар тел белеме, төрки тел белеме, этнолингвотарих өлкәсендәге казанышлары һәм фундаменталь фәнне үстерүгә керткән зур шәхси өлеше өчен |rowspan=2| 2021 елның 16 августы |rowspan=2| <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/527896/|title=Решение Казанской городской Думы от 16 августа 2021 № 2-8 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2021 году»|publisher=Мэрия Казани|date=2021-08-16|accessdate=2021-08-28|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120123556/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/527896/|deadlink=no|archivedate=2022-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120123556/https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/527896/}}</ref> |- | 58 <small>(79)</small> | [[Марта Мартьянова]] | Россия, Татарстан Республикасы һәм Казан шәһәрен данлаучы югары спорт казанышлары өчен |- | 59 <small>(80)</small> | [[Мөслимә Латыйпова]] | Татарстан Республикасы башкаласының социаль-икътисади үсешенә керткән зур өлеше, актив иҗтимагый һәм Хәйрия эшчәнлеге өчен | 2022 елның 18 августы | <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/592177/|title=Решение Казанской городской Думы от 18 августа 2022 № 2-16 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2022 году»|publisher=Мэрия Казани|date=18 августа 2022|accessdate=18 августа 2022}}{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 60 <small>(81)</small> | [[Евгений Богачев|Евгений Богачёв]] | Татарстан Республикасының һәм аның башкаласының социаль-икътисади үсешенә керткән зур өлеше, баскетболны популярлаштырудагы хезмәтләре һәм актив иҗтимагый эшчәнлеге өчен | 2023 елның 24 августы | <ref>{{cite web|url=https://kzn.ru/nayti-dokument/munitsipalnye-pravovye-akty-i-inaya-ofitsialnaya-informatsiya/658614/|title=Решение Казанской городской Думы от 24 августа 2023 № 2-24 «О присвоении звания „Почётный гражданин Казани“ в 2023 году Е. Б. Богачеву»|publisher=Мэрия Казани|date=24 августа 2023|accessdate=19 сентября 2023}}{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 61 <small>(82)</small> | [[Марат Хөснуллин]] | Татарстан Республикасы башкаласының социаль-икътисади үсешенә һәм чәчәк атуына керткән зур өлеше өчен | 2024 елның 7 августы | <ref>{{cite web|url=https://tatar-inform.tatar/news/marat-xosnullinga-kazannyn-maktauly-grazdaniny-iseme-birelde-5891530|title=Марат Хөснуллинга «Казанның Мактаулы гражданины» исеме бирелде|publisher=[[Татар-информ]]|date=7 августа 2024|accessdate=7 августа 2024}}</ref> |- | 62 <small>(83)</small> | [[Роза Җаббарова]] | республика башкаласын төзекләндерүгә, аның табигый-рекреацион каркасын үстерүгә зур өлеш кертүе өчен | 2024 елның 7 августы | <ref>{{cite web|url=https://intertat.tatar/news/30-avgusttagy-bairam-caralary-1000-garmuncy-at-cabysy-dima-bilan-ham-elmai-5867984|title=30 августтагы бәйрәм чаралары: 1000 гармунчы, ат чабышы, Дима Билан һәм «Елмай»|publisher=[[Интертат]]|date=20 августа 2024|accessdate=20 августа 2024}}</ref> |} == 2026 ел == * [[Ирек Фәйзуллин]]<ref name=":kzn">[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/ilsur-metshin-mnogimi-svoimi-dostizheniyami-kazan-obyazana-tseleustremlennym-i-silnym-lichnostyam/ Ильсур Метшин: «Многими своими достижениями Казань обязана целеустремленным и сильным личностям».]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Официальный портал Казани, 29.08.2026</ref> * [[Фәрит Мөхәммәтшин]]<ref name=":kzn" /> == Моны да карагыз == * [[Казанның Мактау китабы]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * {{книга|ответственный=сост. Н. Н. Постниковымъ|заглавие=Систематическій сборникъ постановленій Казанской Городской Думы за 22 года (съ 1871 по 1892 включительно)|ссылка=https://repo.kpfu.ru/jspui/handle/net/16095|место=Казань|издательство=Типо-литографія В. М. Ключникова|год=1898|страниц=XXIII, 1007|ref=Постников}} * {{публикация|статья|автор=Федотова О. В.|заглавие=«За особые заслуги перед городом…»|ссылка=https://unis.shpl.ru/Pages/Search/BookInfo.aspx?Id=464363|место=Казань|издательство=[[Татарстан Республикасының Архив эше буенча дәүләт комитеты|Государственный архив Республики Татарстан]]|издание=[[Гасырлар авазы (журнал)|«Гасырлар авазы — Эхо веков»]]|год=2005|страницы=74—77|страниц=319|номер=2 (41)|issn=2073-7475|ref=Федотова}}{{ref-ru}} == Сылтамалар == * {{cite web|url=https://kzn.ru/o-kazani/pochetnye-grazhdane-kazani/|title=Почётные граждане Казани|publisher=Мэрия Казани|access-date=2021-08-28|archive-date=2021-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826140219/https://kzn.ru/o-kazani/pochetnye-grazhdane-kazani/|deadlink=no|accessdate=2023-10-18|archivedate=2021-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210826140219/https://kzn.ru/o-kazani/pochetnye-grazhdane-kazani/}} {{Татарстанның шәрәфле ватандашлары}}{{сайланган мәкалә}} [[Төркем:Әлифба буенча бүләкләр]] [[Төркем:2005 елда барлыкка килгән бүләкләр]] [[Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары]] q8e53piyf3syzlh52f2x1f0qxpwusus 0 815501 6026741 5935449 2026-09-06T02:48:35Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026741 wikitext text/x-wiki {{Театр эшлеклесе | исем = Илфак Хафизов | чын исем = | рәсем = И.И.Хафизов.jpg | киңлеге = | рәсем язуы = | туганда бирелгән исеме = Илфак Илшат улы Хафизов | туу датасы = 15.02.1987 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Мөслим районы|Мөслим районында}}, [[Түбән Табын]] | үлем датасы = | үлем җире = | һөнәр = драма актеры, режиссер | гражданлыгы = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] | активлык еллары = 2008 ― {{х.в.}} | псевдоним = | амплуа = | театр = [[Тинчурин театры]] | рольләр = | спектакльләр = | бүләк һәм премияләр = [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган артисты - 2023]] [[Файл:Тантана премиясе.jpg|20px|«Тантана» премиясе]]<br/>[[Дамир Сираҗиев премиясе]] | сайт = [https://vk.com/artist.teatra Илфак Хафизов] | imdb_id = }} {{Фш|Хафизов}} '''Илфак Хафизов''', Илфак Илшат улы Хафизов (''[[1987 ел]]ның [[15 февраль|15 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Мөслим районы]], [[Түбән Табын]]'') ― драма артисты, 2008 елдан [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] актеры, сценарист, 2018 елдан КФУның «Мизгел» яшьләр театрының баш режиссеры, радио дикторы, чаралар алып баручы, кинорежиссер, продюсер. [[Дамир Сираҗиев премиясе |Дамир Сираҗиев]] исемендәге (2011) һәм [[«Тантана» премиясе|«Тантана»]] (2013) премияләре лауреаты, Казан шәһәре гранты иясе. [[Татарстанның атказанган артисты]] (2023). == Тәрҗемәи хәле == 1987 елның 15 февралендә Татарстан АССР [[Мөслим районы]] [[Түбән Табын]]<ref>''Альбина Хазиева''. [http://www.tatarnews.ru/articles/11286 Ильфак Хафизов: «Для актера важно не стоять на месте».]{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Известия Татарстана (гәҗит)|«Известия Татарстана»]], 2.07.2021</ref> (''вариант'': [[Урыс Шуганы|Рус Шуганы]]<ref>[https://tinchurinteatr.ru/ru/team/ Хафизов Ильфат Ильшатович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112085610/https://tinchurinteatr.ru/ru/team/ |date=2023-11-12 }} Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина</ref>) авылында туган ([[Тинчурин театры]]ның әйдәп баручы актеры [[Зөфәр Харисов]]ның туган авылы). Беренче сыйныфтан ук мәктәп спектакльләрендә, концертларында, төрле бәйрәмнәргә багышланган чараларда катнаша. Актер һөнәрен сайлаганда, әти-әнисенең рухи ярдәмен тоя. [[Казан театр училищесы]]н ([[Рәшит Заһидуллин]] курсы; [[Артем Пискунов]], [[Резедә Сәләхова|Резеда Сәләхова]], [[Зөлфәт Закиров]] белән бергә укый) <ref>[https://kazan-journal.ru/news/chelovek-v-iskusstve/tinchurinskiy-kvartet-nachalo Тинчуринский квартет. Начало.] [[Казань (журнал) |«Казань»]], 6.02.2017</ref>, читтән торып [[Казан (Идел буе) федераль университеты]]ның татар филологиясе факультетын тәмамлаган. 2008 елдан ― [[Татар дәүләт драма һәм комедия театры|Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]] актеры. Ун еллап Тинчурин театрында эшләгәннән соң, [[Болгар радиосы]]на («Иртәнге чәй» тапшыруында) эшкә күчә, анда 2 ел эшли. «Мәйдан» телеканалында баш редактор булып бер ел эшли. Радиода күп кенә проектларны тормышка ашырган. [[Әлфия Авзалова]]га багышланган кичәнең сценариен язган. Аннан соң «Үткәннәр сагындыра» дип исемләнгән театральләштерелгән ретро-концерт оештырганнар. Халык бик яратып кабул иткәч, аның икенче һәм өченче өлешләре дә оештырылган. Аннары «Могҗиза» дигән концерт оештыралар. Өч елдан [[Тинчурин театры]]на әйләнеп кайта. Режиссер элекке рольләрен һәм ике яңа роль бирә. Беренчесе ― «Полиционер» спектаклендә ([[Илгиз Зәйниев]]) хокук сакчысы, икенчесе ― «Сәйдәш» спектаклендә Тинчурин роле. «Төш» спектаклендәге ([[Туфан Миңнуллин]]) Камил ролен [[Ирек Хафизов (1976)|Ирек Хафизов]] белән алмаш-тилмәш уйныйлар. === «Мизгел» яшьләр театры === 2018 елдан КФУның Филология һәм мәдәниятара коммуникацияләр институты студентларының «Мизгел» яшьләр театры баш режиссеры булып эшли. «Уйларым» (2018, [[Әллүки (әдәби берләшмә)|«Әллүки»]] әдәби берләшмәсе шагыйрьләре белән берлектә), «Рәшә» (2019, [[Әмирхан Еники]] әсәре буенча), «Бик тә» (2020), «Ай булмаса, йолдыз бар» (2021, [[Туфан Миңнуллин]] әсәре), «Кавказский пленник» (2022, [[Лев Толстой]] буенча), «Әниләр һәм бәбиләр» (2023, [[Туфан Миңнуллин]]), [[Сүнгән йолдызлар (спектакль)|«Сүнгән йолдызлар»]] (2023, [[Кәрим Тинчурин]]) спектакльләренең режиссеры булган. <ref>[https://kpfu.ru/philology-culture/struktura-instituta/molodezhnyj-teatr-39mizgel39 Студенческий театр «Мизгел» («Мгновение»)]</ref><ref>{{Cite web |url=https://vk/ |title={{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712221836/http://vk/ |date=2013-07-12 }}&#91;.com/public211592796 МИЗГЕЛ яшьләр театры ВКонтакте |accessdate=2023-10-25 |archivedate=2013-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130712221836/http://vk/ }}</ref>. 2024 елның 22 февралендә «Мизгел» яшьләр театры артистлары белән «Җәлилгә хат» дип аталган мини-спектакль куйган (сценарий авторы ― Казан шагыйрәсе [[Резеда Зәйниева]] (''[[Резеда Гобәева]]'')). Тамаша [[Россиянең Украинага бәреп керүе (2022)|Украинадагы сугышта]] катнашучы Россия хәрбиләренә багышланган<ref>[https://media.kpfu.ru/news/pismo-dzhalilyu-molodezhnyy-teatr-kfu-predstavil-mini-spektakl «Письмо Джалилю»: молодежный театр КФУ представил мини-спектакль.] Медиа портал - Казанский (Приволжский) Федеральный Университет, 22.02.2024{{ref-ru}}</ref>. == Кайбер рольләре == ;Тинчурин театры * ''Йосыф'' ― Йосыф вә Зөләйха ([[Кол Гали]]) * ''Сабир'' ― Назлы кияү ([[Кәрим Тинчурин]]) * ''Дилюс'' ― Кияү урлау ([[Салават Юзеев]]) * ''Лаэрт'' ― Гамлет ([[Уильям Шекспир]]) * ''Бәрәк'' ― Хан кызы Турандык ([[Кәрим Тинчурин]]; Карло Гоцци әсәре буенча) * ''Илгиз'' ― Кияүләр ([[Хәй Вахит]]) * ''Аяз'' ― Яратам! Бетте-китте! * ''Сәхәү'' ― Ашина ([[Ркаил Зәйдулла]]) * ''Сәлим'' ― Хыялый ([[Салават Әбүзәров]]) * ''Шәрифҗан'' ― Өч аршын җир ([[Аяз Гыйләҗев]]) * ''Нияз'' ― [[Җилкәнсезләр]] ([[Кәрим Тинчурин]]) * ''Камил'' ― Төш ([[Туфан Миңнуллин]]) ― иң яраткан роле * һ. б. == Фильмография == * 2022 ― «823 километр» ([[Әмирхан Еники]]нең өч хикәясе буенча; сценарий авторы Валерия Байкиева, режиссерлар [[Ирек Хафизов (1976)|Ирек Хафизов]], [[Әмир Галиәскаров]], продюсер [[Миләүшә Айтуганова]]) ― ''«өлкән язучы»ның шәкерте''<ref>''Рузилә Мөхәммәтова''. [https://intertat.tatar/news/saimiev-xyyalyn-milausa-aituganova-cynga-asyrmakcy-yana-filmda-rkail-zaidulla-da-uinyi-5854503 Шәймиев хыялын Миләүшә Айтуганова чынга ашырмакчы: яңа фильмда Ркаил Зәйдулла да уйный.] [[Татар-информ]], 12.08.2022</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2011 ― [[Дамир Сираҗиев премиясе]] * 2013 ― [[«Тантана» премиясе]] * 2023 ― [[Татарстанның атказанган артисты]] ― ''театр сәнгате үсешенә керткән өлеше өчен''<ref>[https://vk.com/ilyeget?ysclid=lo3dmj605q259905463 Указ Раиса Республики Татарстан № 705 от 10.10.2023]</ref> == Гаилә хәле == 2011 елда өйләнгән. Хатыны Альбина [[Тинчурин театры]]нда директор урынбасары булып эшли. Өч кыз үстерәләр (Нәргизә, Нәзирә, Наира)<ref>[https://vk.com/artist.teatra?z=photo26674488_264938862%2Fphotos26674488 Илфак Хафизов ВКонтакте]</ref>. == Кызыклы факт == * Балалар өчен шигырьләр, проза әсәрләре (әкият, хикәя) яза. * 2021 елгы Татарстан театрлары Сабантуенда («Театраль Сабантуй») [[милли көрәш]] төрендә (70―80 кг авырлыкта) беренче урын <ref>[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/1987539.htm 20 июня в Апастовском районе с успехом прошел XIII Республиканский Театральный Сабантуй.]{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Министерство культуры Республики Татарстан</ref>, 2022 елда өченче урын алган<ref>[https://www.kazan.kp.ru/online/news/4796785/ Итоги XIV Театрального Сабантуя в Мензелинске.] KP.RU</ref>. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://tinchurinteatr.ru/ru/team/ Хафизов Ильфат Ильшатович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112085610/https://tinchurinteatr.ru/ru/team/ |date=2023-11-12 }} Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина * [https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/ros/582005/bio/ Ильфак Хафизов.] Кино-Театр.Ру * ''Эльвира Шакирова''. [https://shahrikazan.ru/news/mәdәniyat/ilfak-khafizov-kalgan-bulsam-yanyp-kyar-idem Илфак Хафизов: «Калган булсам, янып көяр идем».] [[Шәһри Казан|«Шәһри Казан»]], 7.04.2021 * [https://www.youtube.com/watch?v=2MHS6akWTps «Сәхнә артында»: Илфак Хафизов белән интервью.] [[YouTube]], 34:30 {{Татарстан Республикасының Атказанган артистлары}} {{DEFAULTSORT:Хафизов, Илфак}} [[Төркем:Татар артистлары]] [[Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары]] [[Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары]] [[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]] [[Төркем:Тинчурин театры актерлары]] [[Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар]] [[Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар]] aoirbmwhnwjjvx97hr5rxn1tvuhguid 0 815633 6026751 6025691 2026-09-06T07:43:05Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026751 wikitext text/x-wiki {{ Бүләк карточкасы | исем = Казан шәһәренең<br/> Мактау китабы | рәсем = Казанның_Мактау_китабы_1.jpg | рәсем язуы = | alt = | рәсем зурлыгы = 180 | оригинал исеме = Книга почета города Казани | девиз = | ил = [[Россия]] | төр = мактаулы исем | кемгә бирелә = Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, Россия Федерациясендә һәм халыкара аренада аның ролен һәм абруен күтәрүгә зур өлеш керткән гражданнар, предприятие, оешма, учреждение, иҗтимагый оешмалар һәм берләшмәләр | кем тарафыннан бирелә = Казан шәһәре Думасы | булдыру датасы = 2005 | статусы = гамәлдә | параметрлары = | булдыру датасы = | беренче бүләкләү = | соңгы бүләкләү = | юкка чыгару датасы = | премияләр саны = | олырак бүләк = | кечерәк бүләк = | туры килүе = | Сайт = }} '''Казан шәһәренең Мактау китабы''' ({{lang-ru|Книга почета города Казани}}) ― Казан халык депутатлары Советы карары белән 2005 елның 30 мартында булдырылган шәһәрнең аерым мактау билгесе. Казанның Мактау китабына аерым гражданнарның исем-фамилияләре, Татарстан эшчәнлегенең төрле өлкәләренә зур өлеш керткән предприятие, оешма, учреждение, иҗтимагый оешмалар һәм берләшмәләр исемнәре кертелә. == Тарих == Казанның Мактау китабы Казан халык депутатлары Советы карары белән 2005 елның 30 мартында булдырылган. Казанның Мактау китабына производство, фән, мәдәният, сәнгать, мәгариф һәм сәламәтлек саклау, спорт һәм хокук тәртибе, әйләнә-тирә мохитне саклау һәм Казанның иминлеген үстерүгә, Татарстан Республикасында, Россия Федерациясендә һәм чит илләрдә аның абруен күтәрүгә зур өлеш керткән аерым гражданнарның фамилияләре, предприятие, оешма, учреждение, иҗтимагый оешмалар һәм берләшмәләр исемнәре кертелә.<ref>[https://kazan.dk.ru/news/v-kazanskoj-ratushe-nagradili-pochetnyx-grazhdan--94882993 В Казанской ратуше наградили почетных граждан.] Деловой квартал DK.RU, 01.09.2010{{ref-ru}}</ref>. 60х40 см зурлыктагы Мактау китабы [[алтын]] йөгертелгән металл бизәкләр белән инкрустацияләнгән күннән эшләнгән. Күндә декор рәсемен кабатлаучы тиснение бар. Тышлыкта [[Зилант]] рәсеме һәм ике дәүләт телендә ([[рус теле|рус]] һәм [[татар теле|татар]]): «Книга почета Казани / Казанның Мактау китабы» дип язылган. Һәр битнең сул өлешендә фотосурәт өчен урын бар. Фотографиянең уң ягында кыскача биографик мәгълүматлар язылган текст, фотография һәм биография тексты астында бит киңлегендә Казан алдындагы казанышлары тасвирланган текст урнаштырыла. 2005 елдан 2018 елга кадәр Казанның Мактау китабына 100 граждан, коллектив, предприятие, учреждение кертелгән.<ref>[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/kniga-pocheta-kazani-popolnitsya-novymi-imenami/ Казанның Мактау китабы яңа исемнәр белән тулыланачак.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129144907/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/kniga-pocheta-kazani-popolnitsya-novymi-imenami/ |date=2022-01-29 }} Казанның рәсми порталы, 14.06.2019</ref>. == Статут == [[Файл:Казанның_Мактау_китабы.jpg|200px|thumb|left|Күкрәк билгесе]] Казанның Мактау китабына эшчәнлекнең төрле өлкәләре үсешенә зур өлеш керткән, Татарстан башкаласы үсешенә йогынты ясаган, республикада, Россия Федерациясендә һәм чит илләрдә Казанның {{comment|абруе|авторитеты}} артуына булышлык иткән аерым гражданнарның фамилияләре, шәһәр предприятиеләре, оешмалары, учреждениеләре, иҗтимагый оешмалары һәм берләшмәләре исемнәре кертелә. Казанның Мактау китабына кертү турындагы карарны Казан администрациясе башлыгы тәкъдиме буенча халык депутатларының Казан советы (Думасы) президиумы кабул итә. Карар массакүләм матбугат чараларында басыла. Аерым гражданнарны Казанның Мактау китабына кертү турындагы үтенеч хезмәт коллективлары, иҗтимагый оешмалар, җирле үзидарә һәм дәүләт хакимияте органнары инициативасы буенча бирелә. Мактау китабына кертелергә лаек булган һәр гражданга билгеләнгән үрнәктәге таныклык һәм күкрәк билгесе, предприятиегә, иҗтимагый оешма яки берләшмәгә билгеләнгән үрнәктәге таныклык һәм истәлек билгесе тапшырыла. Мактау китабына кертү турында таныклыклар А4 һәм А3 форматында перламутрлы беж төстәге кәгазьдән эшләнгән. Битнең алгы ягында милли стильдә ''шелкография'' ысулы белән орнамент ясалган, төсе ― бронза. Таныклыкның өске өлешендә алтын фольга белән [[Казан гербы|Казан шәһәре гербы]] басылган, аста «Свидетельство / Таныклык» язуы урнашкан. Таныклыкның барлык язмалары һәм текстлары ике дәүләт теленең берсендә: рус яки татар телендә башкарыла. Күкрәк билгесе унике очлы йолдыз формасында. Йолдызның үзәгендә бордо эмаль фонында [[Зилант]] сурәтләнгән, эмаль фонының әйләнәсе буенча дәфнә (лавр) ботаклары, аста рус һәм татар телләрендә «Книга Почета города Казани / Казан шәһәренең Мактау Китабы» дип язылган [[Кызыл төс|кызыл]] эмаль тасма. Күкрәк билгесе кыйммәтле металдан (алтын йөгертелгән [[көмеш]]), истәлек билгесе шулай ук металлдан (алтын йөгертелгән [[никель]] белән капланган [[бакыр]]) эшләнгән. Билгеләрнең зурлыгы: күкрәк билгесе: диаметры 30 мм, фон әйләнәсе диаметры 20 мм; истәлек билгесе: диаметры 90 мм, фон әйләнәсе диаметры 60 мм.<ref>[https://pandia.ru/text/80/441/35747.php О внесении изменений в решение Казанской городской Думы «О муниципальных наградах города Казани».]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Pandia.ru</ref>. Бүләкләр, гадәттә, Шәһәр көнендә ― [[30 август]]та тапшырыла<ref name="tatar-inform.ru">[https://www.tatar-inform.ru/news/tremya-familiyami-popolnilas-kniga-pocheta-kazani?ysclid=loivbjlkko937965271 Тремя фамилиями пополнилась Книга почета Казани.] [[Татар-информ]], 19.07.2013</ref>. == Мактау китабына кертелгәннәр == {| class="wikitable" |'''т/с''' |'''Исем-фамилиясе / Оешма исеме''' |'''Эш урыны, вазифасы''' |'''Казан шәһәре Думасы президиумының карары''' |- |1. |[[Гүзәл Мөхәммәтҗанова]] |Социаль белем бирү академиясе ректоры (КСЮИ), Россия мәгариф академиясенең Һөнәри белем бирү педагогикасы һәм психологиясе институты директоры<ref>карар кабул ителгән вакытка туры килгән вазифалары күрсәтелә</ref> |12.04.2006 № 9 |- |2. |Мария Устинова |Казан шәһәренең 102-нче гимназиясе директоры |12.04.2006 № 9 |- |3. |[[Сабир Әхтәмов]] |[[Советлар Союзы Герое]] |15.02.2007 № 5 |- |4. |[[Борис Кузнецов (1925)|Борис Кузнецов]] |[[Советлар Союзы Герое]] |15.02.2007 № 5 |- |5. |[[Петр Полушкин]] |[[Советлар Союзы Герое]] |15.02.2007 № 5 |- |6. |[[Газинур Хәйруллин]] |[[Россия Федерациясе Каһарманы]] |15.02.2007 № 5 |- |7. |[[Николай Зайцев (1942)|Николай Зайцев]] |«НефтеХимСэвилен» ААҖ генераль директоры |10.05.2007 № 10 |- |8. |Жанетта Зайцева |122-нче гимназия директоры |10.05.2007 № 10 |- |9. |Раиса Ким |«Булка-кондитер комбинаты» ААҖ генераль директоры (1988―2003) |10.05.2007 № 10 |- |10. |[[Мирза Мәхмүтов]] |ТР ФА академигы |10.05.2007 № 10 |- |11. |[[Ринат Таҗетдинов]] |Театр әһелләре берлеге рәисе |10.05.2007 № 10 |- |12. |Борис Тихомиров |«Казан Гипронииавиапром» ЯАҖ генераль директоры |10.05.2007 № 10 |- |13. |[[Әсгать Шәйхетдинов]] |мактаулы спорт мастеры, ирекле көрәш һәм гер спорты буенча халыкара категорияле судья |10.05.2007 № 10 |- |14. |[[Нинель Юлтыева]] |профессор, [[Казан хореография училищесы]]ның сәнгать җитәкчесе |10.05.2007 № 10 |- |15. |«Горводзеленхоз» тресты |җитәкче Р. Ш. Җаббарова |10.05.2007 № 10 |- |16. |[[Казан вертолет заводы]] |генераль директор А. П. Лаврентьев |10.05.2007 № 10 |- |17. |«Дәүләт гамәли оптика институты» фәнни-җитештерү берләшмәсе ФДУП | генераль директор В. П. Иванов |10.05.2007 № 10 |- |18. |Луиза Космылина |[[«Казан» милли-мәдәни үзәге|«Казан» ММҮ]] МУП Казанның Меңьеллыгы музее мөдире, ТР Дәүләт Советы депутаты |11.02.2008 № 29 |- |19. |Ирина Питулова |17-нче шәһәр поликлиникасы баш табибы |11.02.2008 № 29 |- |20. |Иван Стогниев |отставкадагы генерал-майор, ТР буенча «Сугышчан туганлык» локаль сугышлар һәм хәрби конфликтлар ветераннарының Бөтенроссия иҗтимагый хәрәкәте бүлеге рәисе |11.02.2008 № 29 |- |21. |Владимир Фомин |отставкадагы генерал-лейтенант, ТР Сугыш һәм хәрби хезмәт ветераннары (инвалидлары) комитеты президиумы әгъзасы |11.02.2008 № 29 |- |22. |[[Владимир Житлов]] |РСФСР һәм СССР атказанган тренеры, РСФСР һәм ТР атказанган физик культура хезмәткәре |19.06.2008 № 37 |- |23. |[[Ольга Князева]] |Олимпия чемпионы, күп тапкырлар СССР, дөнья чемпионы, Европа Кубогы иясе |19.06.2008 № 37 |- |24. |[[Валентина Никонова]] |Олимпия чемпионы, күп тапкырлар СССР, дөнья чемпионы, Европа Кубогы иясе |19.06.2008 № 37 |- |25. |[[Елена Мигунова]] |җиңел атлетика буенча халыкара класслы спорт мастеры, күп тапкырлар Европа һәм дөнья чемпионатларының җиңүчесе, Пекинда XXIX җәйге Олимпия уеннарының көмеш призеры |26.08.2008 № 40 |- |26. |[[Дарья Шкурихина]] |нәфис гимнастика буенча халыкара класслы спорт мастеры, төркемле күнегүләрдә күп тапкыр Европа һәм дөнья чемпионы, Пекинда XXIX җәйге Олимпия уеннары чемпионы |26.08.2008 № 40 |- |27. |Александр Вахмистров |капиталь төзелеш, күчемсез милек объектларын реконструкцияләү мәсьәләләре буенча Санкт-Петербург вице-губернаторы |6.02.2009 № 52 |- |28. |Лазарь Бородов |Дәрвишләр бистәсе торак комплексының идарә башлыгы (2001–2005) |4.06.2009 № 60 |- |29. |Татьяна Емелина |Бөек Ватан сугышында катнашкан хәрби хирург |4.06.2009 № 60 |- |30. |Иван Журавлев |«Казаноргсинтез» ААҖ түбән басымлы полиэтилен җитештерү һәм эшкәртү заводының 152-нче цехы аппаратчысы |4.06.2009 № 60 |- |31. |Александр Павлов |Директорлар советы рәисе ― Казан моторлар төзү җитештерү берләшмәсе ААҖ дирекциясе консультанты |4.06.2009 № 60 |- |32. |[[Шамил Акбулатов]] |«Инжстрой Санкт-Петербург» {{comment|ЯАҖ|ябык типтагы акционерлык җәмгыяте}} президенты |29.06.2009 № 61 |- |33. |Наҗия Шевелева |инглиз телен тирәнтен өйрәнүле 18-нче урта гомуми белем бирү мәктәбе директоры |12.02.2010 № 67 |- |34. |[[Зенит-Казан (волейбол клубы)|Зенит-Казан]] (волейбол клубы) |тренер [[Владимир Алекно|В. Р. Алекно]] |9.07.2010 № 79 |- |35. |[[Казан (Идел буе) федераль университеты]] |ректор [[Илшат Гафуров|И. Р. Гафуров]], президент [[Мәгъсүм Сәлахов|М. Х. Сәлахов]] |9.07.2010 № 79 |- |36. |[[Айрат Зәкиев]] |Пекиндагы Паралимпия уеннарының көмеш призеры, пауэрлифтинг буенча ике тапкыр Россия чемпионы |9.07.2010 № 79 |- |37. |Елена Скобельцина |Казан дәүләт университеты каршындагы Н. И. Лобачевский исемендәге лицей {{comment|МАМУ|муниципаль автоном мәгариф учреждениесе}} директоры |9.07.2010 № 79 |- |38. |Василий Орешков |[[С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы|С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсе]] ФДУП ветераны |19.08.2010 № 80 |- |39. |Диләрә Еналиева |Казан дәүләт медицина университетының инфекцияле авырулар кафедрасы профессоры |19.02.2011 № 80 |- |40. |[[ТИСБИ]] |ректор Н. М. Прусс |19.08.2010 № 80 |- |41. |[[Наил Әмиров]] |Казан дәүләт медицина университетының гигиена, медицина хезмәте һәм медицина экологиясе кафедрасы мөдире |8.06.2011 № 17 |- |42. |[[Александр Бородин (1950)|Александр Бородин]] |Казан Суворов хәрби училищесы директоры |8.06.2011 № 17 |- |43. |[[Виталий Ивашкевич]] |Казан дәүләт финанс-икътисад институтының Идарә учеты һәм контроллинг кафедрасы мөдире |8.06.2011 № 17 |- |44. |Светлана Ишкузина |ТР Яшьләр эшләре, спорт һәм туризм министрлыгының «Счастливое детство» балалар үзәге өстәмә белем бирү ДБУ директоры |8.06.2011 № 17 |- |45. |Евгений Карпухин |ТР Сәламәтлек саклау министрлыгының Балалар республика клиник хастаханәсенең баш табибы (1975–2010) |8.06.2011 № 17 |- |46. |Марат Рәхимов |«Казметрострой» МУП җитәкчесе, Казан шәһәре Думасы депутаты |8.06.2011 № 17 |- |47. |Александр Рыжов |Аерым фәннәрне тирәнтен өйрәнүле 113-нче татар-рус гомуми урта белем бирү мәктәбе {{comment|МББУ|муниципаль белем бирү учреждениесенең}} физкультура укытучысы |8.06.2011 № 17 |- |48. |Казан компрессорлы машиналар төзү заводы |генераль директор И. Г. Хисамиев |14.06.2011 № 18 |- |49. |[[Тәлгать Абдуллин]] |ТР Президенты каршындагы Дәүләт торак фонды коммерцияле булмаган оешмасының башкарма директоры |25.08.2011 № 19 |- |50. |[[Мөслимә Латыйпова]] |«Бәхетле-1» ҖЧҖ генераль директоры |7.11.2011 № 22 |- |51. |Людмила Андреева |Казан шәһәре Думасы секретаре |12.11.2011 № 23 |- |52. |Галина Нәҗипова |39-нчы инглиз телен тирәнтен өйрәнүле урта гомуми белем бирү мәктәбе {{comment|МАМУ|муниципаль автоном мәгариф учреждениесе}} директоры |29.02.2012 № 32 |- |53. |[[Талия Хәбриева]] |РФ Хөкүмәте каршындагы Закон чыгару һәм чагыштырма хокук белеме институты директоры |12.11.2012 № 23 |- |54. |Андрей Григорьев |«Эфир» ҖЧҖ Директорлар советы рәисе |6.03.2012 № 33 |- |55. |[[Динамо-Казан (хатын-кызлар волейбол клубы)|Динамо-Казан]] (хатын-кызлар волейбол клубы) |баш тренеры Ришат Гыйләҗетдинов |20.06.2012 № 37 |- |56. |Леонид Мурысин |Казан шәһәре Мәскәү районының 94-нче гимназия {{comment|МБМУ|муниципаль бюджет мәгариф учреждениесе}} директоры |20.06.2012 № 37 |- |57. |Мурмани Пипия |Шамил Тарпищев исемендәге Теннис академиясе ҖЧҖ оештыручысы |20.06.2012 № 37 |- |58. |Тәүфыйкъ Сафин |Казан шәһәренең 12-нче шәһәр клиник хастаханәсе ААҖ генераль директоры |20.06.2012 № 37 |- |59. |[[Венера Якупова]] |«Казанские ведомости» газетасының баш мөхәррире |20.06.2012 № 37<ref>''Дина Ибрагимова''. [https://kazved.ru/news/v-knigu-pocheta-vnesli-novye-imena-fotoreportazh-4710025?ysclid=loivpe5tto310902209 В книгу почета внесли новые имена (+фоторепортаж).] Казанские ведомости, 31.08.2012</ref> |- |60. |Михаил Мельников |«Казгорсвет» МУП |12.07.2012 № 39 |- |61. |[[Ренат Акчурин]] |А. Л. Мясников исемендәге Клиник кардиология институтының йөрәк-кан тамырлары бүлеге җитәкчесе |15.08.2012 № 40 |- |62. |Ринат Сәетгәрәев |Академик В. И. Шумаков исемендәге Трансплантология һәм ясалма органнар федераль фәнни үзәгенең кардиохирургия, йөрәк һәм үпкә күчереп утырту бүлеге җитәкчесе |15.08.2012 № 40 |- |63. |[[Александр Славутский]] |В. И. Качалов исемендәге Казан академия рус Зур драма театры сәнгать җитәкчесе ― директоры |22.11.2012 № 48 |- |64. |Казан шәһәренең 1-нче шәһәр ашыгыч медицина ярдәме хастаханәсе {{comment|ДАССУ|дәүләт автоном сәламәтлек саклау учреждениесе}} |баш табиб В. Г. Беляков |20.12.2012 № 51 |- |65. |[[Казан танк университеты|Казан югары хәрби команда училищесы]] |җитәкче В. Н. Миронченко |14.02.2013 № 52 |- |66. |[[Лия Заһидуллина]] |«Татарстан» {{comment|ДТРК|Дәүләт телевизион һәм радиотапшырулар компаниясенең}} милли тапшырулар хезмәте җитәкчесе |14.02.2013 № 52 |- |67. |Әлфия Латыйпова |Казан шәһәре Идел буе районының 52-нче гимназия МБМУ директоры |28.06.2013 № 55 |- |68. |«Казан» җитештерү-төзелеш берләшмәсе ҖЧҖ |генераль директор Р. Х. Җиһаншин |19.07.2013 № 56 |- |69. |«Казаньцентрстрой» ААҖ |генераль директор Р. Р. Сафин |19.07.2013 № 56 |- |70. |«Татавтодор» ҖЧҖ |генераль директор [[Айрат Шәймиев|А. М Шәймиев]]<ref name="tatar-inform.ru"/> |19.07.2013 № 56 |- |71. |«Бәхетле-1» ҖЧҖ |генераль директор [[Мөслимә Латыйпова|М. Х. Латыйпова]] |25.01.2014 № 62 |- |72. |[[Казан дәүләт медицина университеты]] |ректор [[Алексей Созинов|А. С. Созинов]] |9.04.2014 № 64 |- |73. |[[Татар академия дәүләт опера һәм балет театры|Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры]] |директор [[Рәүфәл Мөхәммәтҗанов|Р. С. Мөхәммәтҗанов]] |22.05.2014 № 67 |- |74. |[[Флёра Сөләйманова]] |Сара Садыйкова иҗтимагый фондының «Казан кичләре» вокал ансамбленың солисты |17.07.2014 № 70 |- |75. |Николай Рыбушкин |ТР Дәүләт Советы депутаты, Казан федераль университетының җинаять хокукы кафедрасы доценты |17.07.2014 № 70 |- |76. |[[Әхмәт Сираҗиев]] |спорт мастеры, ветераннар арасында Бөтенроссия һәм халыкара ярышларда күп тапкыр җиңүче |17.07.2014 № 70 |- |77. |Әхәт Юлашев |«ТР ветераннары берлеге» республика ветераннары (инвалидлары) иҗтимагый оешмасы рәисе, генерал-майор |17.07.2014 № 70 |- |78. |[[Татар дәүләт «Әкият» курчак театры|«Әкият» курчак театры]] | директор Р. С. Җаббарова |13.11.2014 № 73 |- |79. |[[Венера Ганиева]] |М. Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры артист-вокалисты (солисты) |11.03.2015 № 82 |- |80. |[[Казан сынлы сәнгать укуханәсе|Казан сәнгать училищесы]] |директор О. А. Гыйльметдинова |15.04.2015 № 84 |- |81. |[[Казан оптика-механика заводы]] |директор С. В. Раковец |15.04.2015 № 84 |- |82. |«Казэнерго» ААҖ |генераль директор Ю. Д. Елисеев |15.04.2015 № 84 |- |83. |[[Лотфулла Шәфигуллин]] |«Таттелеком» ААҖ генераль директоры |22.04.2015 № 86 |- |84. |[[Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты]] |ректор [[Рәшит Низамов (ректор)|Р. К. Низамов]] |18.06.2015 № 88 |- |85. |[[Нәфис]] |генераль директор Р. В. Пивков |18.06.2015 № 88 |- |86. |[[Казан милли тикшеренү технология университеты]] |ректор [[Герман Дьяконов (1964)|Г. С. Дьяконов]] |18.06.2015 № 88 |- |87. |«Казан Гипронииавиапром» АҖ |генераль директор Б. И. Тихомиров |17.06.2016 № 14 |- |88. |Виктор Лошадкин |«Электроприбор Казан заводы» ААҖ ветераны |17.06.2016 № 14 |- |89. |Миңнехәниф Низамов |Казан шәһәре Идел буе районының 114-нче урта гомуми белем бирү мәктәбе {{comment|МБГБУ|муниципаль бюджет гомуми урта белем бирү учреждениесенең}} өстәмә белем бирү педагогы |17.06.2016 № 14 |- |90. |[[Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе|Казан мотор төзү җитештерү берләшмәсе]] |генераль директор Д. Җ. Кәримуллин |9.08.2016 № 18 |- |91. |«Радиоприбор» АҖ |генераль директор Р. Н. Шәрипов |17.06.2016 № 14 |- |92. |[[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] |директор [[Илфир Якупов|И. И. Якупов]] |8.12.2016 № 21 |- |93. |[[С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы|С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы]] ― «Туполев» ААҖ филиалы |директор Н. В. Савицких |9.06.2017 № 23 |- |94. |«Электроприбор Казан заводы» ААҖ |директор П. А. Шацких |9.06.2017 № 23 |- |95. |Вадим Кешнер |РФ һәм ТР халык артисты |9.06.2017 № 23 |- |96. |[[Рәшит Кәлимуллин]] |композитор, Россия һәм Татарстан Республикасы Композиторлар берлекләре рәисе, Россия Федерациясе һәм Татарстан Республикасы халык артисты |14.08.2017 № 25 |- |97. |[[В.И. Ленин музей-йорты (Казан)|В. И. Ленин музей-йорты]] |мөдир Т. И. Басова |14.08.2017 № 25 |- |98. |Россия Эчке эшләр министрлыгының Казан шәһәре буенча идарәсе |җитәкче А. В. Соколов |23.08.2017 № 26 |- |99. |[[Казаноргсинтез|«Казаноргсинтез» ААҖ]] |генераль директор [[Фәрит Миңнеголов|Ф. Г. Миңнегулов]] |30.07.2018 № 32 |- |100. |[[Рөстәм Абязов]] |[[La Primavera оркестры|«Ля Примавера Казан камера оркестры»]] Казан шәһәре {{comment|МАМУ|муниципаль автоном мәдәният учреждениесе}} сәнгать җитәкчесе ― директоры |13.06.2019 № 37<ref>[https://realnoevremya.ru/news/142293-v-knigu-pocheta-kazani-vnesli-rustema-abyazova-i-vodokanal?ysclid=loiv0ezbyj407208938 В Книгу почета Казани внесли Рустема Абязова и «Водоканал».] Реальное время, 14.06.2019</ref> |- |101. |В. И. Шимко исемендәге «Радиоэлектроника» фәнни-җитештерү берләшмәсе» {{comment|АҖ|акционерлык җәмгыяте}} |генераль директор Р. Н. Шәрипов |13.06.2019 № 37 |- |102. |«Водоканал» МУП |директор А. Ю. Егоров |13.06.2019 № 37 |- |103. |[[Казан дәүләт медицина академиясе]] (филиал) |директор [[Рөстәм Хәсәнов|Р. Ш. Хәсәнов]] |12.08.2020 № 41 |- |104. |Валерий Карташев |[[Казан вертолет заводы|«Казан вертолет заводы»]] {{comment|ГАҖ|гавәми акционерлык җәмгыяте}} ветераны, җитештерү директоры ― генераль директорның беренче урынбасары (2001―2007) |12.08.2020 № 41 |- |105. |Валерий Побежимов |«ЭНИКС» акионерлык җәмгыятенең баш конструкторы – генераль директор |12.08.2020 № 41 |- |106. |[[«Казан» бию ансамбле]] |сәнгать җитәкчесе [[Чулпан Закирова|Ч. Р. Закирова]] |17.08.2021 № 6 |- |107. |[[Рафис Борһанов]] |[[Идел буе спорт һәм туризм академиясе|Идел буе дәүләт физик культура, спорт һәм туризм университеты]] ректоры {{comment|в.б.|вазифаларын башкаручы}} |17.08.2021 № 6 |- |108. |«Фехтование буенча олимпия резервының республика спорт мәктәбе» {{comment|ДАУ|дәүләт автоном учреждениесе}} |директор И. Р. Шәймәрданов |17.08.2021 № 6 |- |109. |Казан шәһәренең «Ашыгыч медицина ярдәме станциясе» {{comment|ДАССУ|дәүләт автоном сәламәтлек саклау учреждениесе}} |баш табиб Ф. Ш. Галәветдинов |17.08.2021 № 6 |- |110. |[[Татарстан Республикасының Дәүләт академик симфоник оркестры]] |сәнгать җитәкчесе ― баш дирижер [[Александр Сладковский|А. В. Сладковский]] |17.08.2021 № 6 |- |111. |«Эфир» {{comment|ҖЧҖ|җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте}} |директорлар советы рәисе А. П. Григорьев |17.08.2021 № 6 |- |112. |[[Ренат Харис]] |шагыйрь |18.08.2022 № 9<ref>[https://tatarstan24.tv/news/novosti-tatarstana/kazan-eto-moya-gordost-kniga-pocheta-stolitsy-rt-popolnilas-novymi-litsami?ysclid=loivsyd23y379522830 «Казань – это моя гордость»: Книга почёта столицы РТ пополнилась новыми лицами.] Татарстан-24, 30.08.2022</ref> |- |113. |Казан шәһәре Вахитов районының «131 нче номерлы лицей» {{comment|МАГББУ|муниципаль автоном гомуми белем бирү учреждениесе}} |директоры Ә. Б. Хәбибуллина |18.08.2022 № 9 |- |114. |[[А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты]] |ректор {{comment|в.б.|вазифа башкаручы}} [[Тимур Әлибаев|Т. Л. Әлибаев]] |18.08.2022 № 9 |- |115. |«Республика клиник хастаханәсе» {{comment|ДАССУ|дәүләт автоном сәламәтлек саклау учреждениесе}} |баш табиб Р. Ф. Шәвәлиев |9.08.2023 № 14 |- |116. |[[Данис Зарипов]] |хоккейчы, Россиянең атказанган спорт мастеры |9.08.2023 № 14<ref>[https://www.business-gazeta.ru/news/603126?ysclid=loiv9qr228796193601 Хоккеист Данис Зарипов внесен в Книгу почета Казани.] Бизнес-Онлайн, 9.08.2023</ref> |- |117. |[[Казан дары заводы]] |генераль директор А. Б. Лившиц |9.08.2023 № 14 |} == 2026 ел == * ТР футбол федерациясе рәисе [[Александр Гусев]] ― ''Татарстан һәм Казан хакына күпьеллык нәтиҗәле хезмәте, актив иҗтимагый эшчәнлеге, илебез футболын үстерүгә һәм популярлаштыруга керткән өлеше өчен''<ref name=":kzn">[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/ilsur-metshin-mnogimi-svoimi-dostizheniyami-kazan-obyazana-tseleustremlennym-i-silnym-lichnostyam/ Ильсур Метшин: «Многими своими достижениями Казань обязана целеустремленным и сильным личностям».]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Официальный портал Казани, 29.08.2026</ref> * Төбәкара клиник-диагностика үзәге (МКДЦ)<ref name=":kzn" /> * 2нче санлы Пассажир автотранспорт предприятиесе (ПАТП-2)<ref name=":kzn" /> * [[Камилла Салихҗанова]]<ref name=":kzn" /> == Моны да карагыз == * [[Казанның мактаулы гражданины]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://base.garant.ru/8129141/948c9c0734b6e944a4727660f2d5a027/?ysclid=loin4s081p572384538 Положение о Книге Почета Казани] * [https://kzn.ru/o-kazani/kniga-pocheta/?ysclid=loin7fv5a7452719097 Мактау китабы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103191340/https://kzn.ru/o-kazani/kniga-pocheta/?ysclid=loin7fv5a7452719097 |date=2023-11-03 }} Казанның рәсми порталы [[Төркем:Әлифба буенча бүләкләр]] [[Төркем:2005 елда барлыкка килгән бүләкләр]] [[Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр]] 77pc59vokzg7gozbrednacy3h8goesy 14 816546 6026763 4119470 2026-09-06T08:46:52Z ДолбоЯщер 27073 cat. 6026763 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Вологда өлкәсе гыйбадәтханәләре]] [[Төркем:Россия Федерациясе субъектлары буенча мәчетләр]] 8mnhpmztoi580dljflibzgg3g4vb2zx 0 817907 6026722 5516667 2026-09-05T18:18:51Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026722 wikitext text/x-wiki {{Язучы |Исем = Дмитрий Моисеев |Оригинал телендә = |Фото = Д.А.Моисеев.jpg |Киңлек = |Рәсем язуы = |Тугач бирелгән исеме = Дмитрий Андреевич Моисеев |Псевдонимнар = |Туу датасы = 07.10.1986 |Туу урыны = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Чуаш АССР]], {{Туу урыны |Чабаксар|Чабаксарда}} |Үлем датасы = |Үлем урыны = |Ватандашлык = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/>{{байрак/Россия}} [[РФ]] |Эшчәнлек төре = журналист, язучы |Иҗат итү еллары = |Юнәлеш = проза, публицистика |Жанр = повесть, хикәя |Иҗат итү теле = [[чуаш теле|чуаш]] |Дебют = |Премияләр = [[Файл:Государственная молодёжная премия Чувашской Республики.png|40px|Чуаш Республикасы Дәүләт яшьләр премиясе - 2015]] |Бүләкләр = |Имза = |Сайт = }} {{Фш|Моисеев}} ''Җырчы [https://vk.com/dmitrymoiseev21 Дмитрий Моисеев] белән бутамагыз'' '''Дмитрий Моисеев''', Дмитрий Андреевич Моисеев ({{lang-cv|Дмитрий Андреевич Моисеев}}, ''[[1986 ел]]ның [[7 октябрь|7 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Чуаш АССР]], [[Чабаксар]]'') ― язучы, драматург, журналист, тәрҗемәче, Россия Федерациясенең Журналистлар, Чуаш Республикасының [[Чуаш АССР язучылар берлеге|Язучылар]], Төрки дөнья яшь язучылар ([[Азәрбайҗан]]) берлекләре әгъзасы. Чуаш Республикасы Цифрлы үсеш, мәгълүмат сәясәте һәм массакүләм коммуникацияләр министрлыгының «Хыпар» нәшрият йорты (медиахолдинг) АУ директоры ― баш мөхәррире. Чуаш Республикасы Дәүләт яшьләр премиясе лауреаты (2015). == Тәрҗемәи хәле == 1986 елның 7 октябрендә [[Чабаксар]] шәһәрендә туган. 2009 елда [[И. Н. Ульянов исемендәге Чуаш дәүләт университеты]]ның журналистика факультетын һәм журналистика кафедрасының аспирантурасын тәмамлаган. 2006 елдан 2008 елга кадәр «Хыпар» нәшрият йортының «Çамрăксен хаçачĕ» (Яшьләр газетасы) корреспонденты булып эшли, 2009 елның гыйнварында әлеге басманың мөхәррире итеп билгеләнә. 2016 елның гыйнварыннан ― Чуаш Республикасы Цифрлы үсеш, мәгълүмат сәясәте һәм массакүләм коммуникацияләр министрлыгының {{Тәрҗемә ителмәгән 5| Хыпар (нәшрият йорты)| «Хыпар»| d| Q13211108}} нәшрият йорты баш мөхәррире урынбасары. Хәзерге вакытта әлеге медиахолдингның директоры ― баш мөхәррире<ref>''Алексей Кузьмин''. [https://rdub21.ru/?p=14383 В детско-юношеской библиотеке прошла встреча читателей с писателем Дмитрием Моисеевым и известным блогером Константином Доброхотовым.] БУ «Детско-юношеская библиотека» Минкультуры Чувашии, 19.04.2023</ref>. 2007 һәм 2013 елларда «Яңа исемнәр ачабыз» республика конкурсының «Драматургия» номинациясендә җиңүче була, аның пьесалары Чуашстанның берничә халык театры тарафыннан куелган, хикәяләре Чуашстанның республика газеталарында һәм журналларында, яшь авторларның «Кĕтмен юрату» (Көтелмәгән ярату) җыентыгында басыла. Әдәби әсәрләр язу белән бергә, төрки язучыларның әдәби әсәрләрен чуаш теленә тәрҗемә итә. Мәсәлән, башкорт язучысы [[Айгиз Баймөхәммәтов]]ның «Калдырма, әнкәй!» (Ан парах, анне!)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/774793/ Башҡорт яҙыусыһы Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» китабы сыуаш теленә тәржемә ителгән. «Башинформ» МА, 19.10.2015]</ref><ref>[https://bash.rbsmi.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/-aldyrma-s-y-syuash-telend/ «Ҡалдырма, әсәй!» — сыуаш телендә.] [[Башкортстан (гәҗит)|«Башҡортостан»]], 27.05.2019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530062037/https://bash.rbsmi.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/-aldyrma-s-y-syuash-telend/ |date=2019-05-30}}{{V|30|05|2019}}</ref>, «Әкиятсез балачак», «Урам балалары» китапларын, татар драматургы [[Данил Салихов]]ның пьеса китапларын тәрҗемә иткән. 2022 елда «Ют пахчари хăмла çырли» (Кеше бакчасыннан өзгән кура җиләге) китабы басылып чыккан. Шул ук елда әлеге китап «Иң яхшы балалар китабы» булып танылган. [[Казан утлары|«Казан утлары»]] журналының 2024 елгы апрель санында (148―153нче битләр) «Кардәш халыклар әдәбияты» рубрикасында Дмитрий Моисеевның [https://kazanutlary.ru/news/kardesh-halyklar-edebiyatlarynnan/kese-bakcasynnan-ozgan-kura-ilage-xikaia «Кеше бакчасыннан өзгән кура җиләге»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240501121112/https://kazanutlary.ru/news/kardesh-halyklar-edebiyatlarynnan/kese-bakcasynnan-ozgan-kura-ilage-xikaia |date=2024-05-01 }} хикәясе татар телендә басылган ([[Ландыш Әбүдәрова]] тәрҗемәсендә). == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2009 ― Чуаш Республикасы Президенты стипендиясе * 2011 ― Чуаш Республикасы Башлыгы стипендиясе * 2011, 2015 ― Чуаш Республикасы Мәдәният министрлыгының Рәхмәт хаты * 2013 ― Чуаш Республикасы Дәүләт Советының Рәхмәт хаты * 2015 ― Чуаш Республикасы дәүләт яшьләр премиясе ― ''«Паттaр çуралнa тaрaхра» («Батырның кече ватанында»), «Паллa çынсен çамрaклaхe» («билгеле кешеләрнең яшьлеге») рубрикалары астында чыккан материаллар циклы өчен'' <ref>{{Cite web |url=https://journ.chuvsu.ru/index.php/novosti/novosti/item/4763-aspirant-otdeleniya-zhurnalistiki-dmitrij-moiseev-laureat-gosudarstvennoj-molodezhnoj-premii-chuvashskoj-respubliki |title=Аспирант отделения журналистики Дмитрий Моисеев – лауреат Государственной молодежной премии Чувашской Республики |accessdate=2024-04-27 |archivedate=2024-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240427190918/https://journ.chuvsu.ru/index.php/novosti/novosti/item/4763-aspirant-otdeleniya-zhurnalistiki-dmitrij-moiseev-laureat-gosudarstvennoj-molodezhnoj-premii-chuvashskoj-respubliki }}</ref> * 2015 ― Чуаш Республикасы Цифрлы үсеш, мәгълүмат сәясәте һәм массакүләм коммуникацияләр министрлыгының Мактау грамотасы * 2015 ― Башкортстан Республикасы мәдәният министрлыгының Рәхмәт хаты * 2019 ― Чуаш Республикасы Башлыгының Рәхмәт хаты == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [http://hypar.ru/ru/struktura Моисеев Дмитрий Андреевич.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240427190922/http://hypar.ru/ru/struktura |date=2024-04-27 }} Структура «Хыпар» {{DEFAULTSORT:Моисеев, Дмитриф}} [[Төркем:Чуаш язучылары]] [[Төркем:Чуаш тәрҗемәчеләре]] [[Төркем:Чуаш журналистлары]] [[Төркем:Чуашстан журналистлары]] [[Төркем:Чуаш дәүләт университетын тәмамлаучылар]] klrn9wa9avehi4a39tfc1nihfe9ubpp 0 818015 6026674 5980080 2026-09-05T12:56:13Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026674 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Глонасс-К''' (ОКР буенча атамасы «Ураган-К») — Россия глобаль навигация системасының [[ГЛОНАСС]] космик аппаратлары сериясе, академик М. Ф. Решетнев исемендәге мәгълүмати спутник системалары компаниясе тарафыннан эшләнгән. Бу сериядәге иярченнәрнең 3 нче буыны булып тора (1-нче буын Глонасс, 2-нче буын Глонасс-м). Алдагы сериядәге иярченнәрдән актив яшәүнең гарантияле вакыты 10 ел<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/kosmos/3816847 |title=Срок жизни аппаратов «Глонасс-К» на российской элементной базе увеличен до 10 лет |publisher=[[ТАСС]] |date=2016-11-26 |accessdate=2016-11-27 |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161127214744/http://tass.ru/armiya-i-opk/3816847 |archivedate=2016-11-27}}</ref>, киметелгән массасы, герметик булмаган үтәлеше һәм башка камилләштерүләре белән аерылып торалар.<ref>{{Cite web |url=https://www.roscosmos.ru/15088/ |title=Космический прорыв |publisher=Федеральное космическое агентство «[[Роскосмос]]» |date=2011-03-02 |access-date=2020-01-23 |archive-date=2019-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831020149/https://www.roscosmos.ru/15088/ |deadlink=no }}</ref> Беренче иярчен 2011 елның 26 февралендә «Плесецк» космодромыннан уңышлы очырыла<ref>{{Cite web |url=http://gazeta.ru/news/lenta/2011/02/26/n_1721597.shtml |title=Космические войска России успешно запустили спутник «Глонасс-К» |website=[[Газета.Ru]] |date=2011-02-26 |accessdate=2019-06-29 |archive-date=2011-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301105604/http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/02/26/n_1721597.shtml |deadlink=no }}</ref>. == Тактик-техник характеристикалары һәм Глонасс-мдан аермалары == Глонасс-К космик аппаратлары Экспресс 1000 герметик булмаган платформасы базасында төзелә. Параллелепипед формасындагы корпуска ачык космос шартларында эшли алган борт аппаратурасы урнаштырыла. Гермоконтейнерның булмавы спутникның массасын 935 кг га кадәр киметергә мөмкинлек бирә (ка Глонасс-м 1415 кг каршы). Электр белән тәэмин итү системасының куәте 1,6 кВт-ка кадәр арттырылган. Моннан тыш, «Глонасс-К» да Коспас-Сарсат халыкара коткару системасы аппаратурасы урнаштырыла<ref name="Zurnal_11">{{статья |автор=Василий Звонарь, Виктор Чеботарев |заглавие=Новое качество спутниковой навигации |ссылка=https://www.iss-reshetnev.ru/media/journal/journal-11-2010.pdf |издание=«Информационные спутниковые системы» |тип=журнал |место=[[Железногорск (Красноярский край)|Железногорск]] |издательство=«[[Информационные спутниковые системы]]» имени академика М. Ф. Решетнёва |год=2010 |номер=11 |страницы=12—13 |archivedate=2016-06-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160607165019/http://www.iss-reshetnev.ru/media/journal/journal-11-2010.pdf }}</ref>. Башка характеристикалар: * актив яшәүнең гарантияләнгән вакыты 10 ел (Глонасс 3, Глонасс — М 7). * CDMA форматындагы яңа навигация сигналлары, формат Буенча GPS/Galileo/Compass системалары белән туры килә, алар күп системалы навигация приборларын эшләүне күпкә җиңеләйтәчәк<ref name="npopm">{{Cite web |url=http://www.npopm.ru/?cid=315 |title=«Глонасс-К» — перспективный спутник действующей системы ГЛОНАСС |publisher=[[ИСС имени академика М. Ф. Решетнёва]] |accessdate=2019-06-29 |archivedate=2024-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240503163005/http://www.npopm.ru/?cid=315 }}</ref>. * CDMA сигналын L3 диапазонында кушу хисабына, ГЛОНАСС форматында навигация билгеләмәләренең төгәллеге Глонасс-м иярченнәре белән чагыштырганда ике тапкыр артачак<ref>{{Cite web |url=http://www.pcweek.ru/themes/detail.php?ID=108291 |title=Космическая одиссея — 2009 |website=[[PCWeek]] |date=2008-03-26 |accessdate=2019-06-29}}</ref>. * Плесецк космодромыннан Союз — 2 ракета-ташучысы белән Фрегат разгон блогы белән чыгарыла. 17л номерлы аппараттан башлап, яхшыртылган атом сәгатьләре һәм кодлы бүленешле L1/L2 сигнал тапшыручылары белән җиһазландырылган камилләштерелгән Глонасс-К эшләтеп җибәреләчәк<ref>{{Cite web |url=https://www.glonass-iac.ru/aboutIAC/presentations/pres_CurrentGlonass2016.pdf |title=Статус системы ГЛОНАСС и планы развития системы |work=ИАЦ КВНО |publisher=[[ЦНИИмаш]] |accessdate=2019-06-29 |archive-date=2022-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320070357/https://www.glonass-iac.ru/aboutIAC/presentations/pres_CurrentGlonass2016.pdf |deadlink=no |archivedate=2022-03-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220320070357/https://www.glonass-iac.ru/aboutIAC/presentations/pres_CurrentGlonass2016.pdf }}</ref>. == Җиһаз җитештерүчеләр == Ка Глонасс-К эшләнмәсендә ИСС ААҖдән тыш катнашалар<ref name="Zurnal_11"/><ref>{{cite web |url=http://www.insidegnss.com/node/2355 |title=Russia Reveals CDMA Signal Plan as GLONASS Nears Full Operational Capacity |accessdate=2010-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101126054833/http://insidegnss.com/node/2355 |archivedate=2010-11-26 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.oosa.unvienna.org/pdf/icg/2011/icg-6/3.pdf |title=GLONASS Status and Modernization |website=www.oosa.unvienna.org |accessdate=2019-06-29 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515092734/http://www.oosa.unvienna.org/pdf/icg/2011/icg-6/3.pdf |deadlink=no }} Sergey Revnivykh. 6th ICG Meeting, September 2011</ref>: * ААҖ Россия радионавигация һәм вакыт институты. Борт синхронлаштыру җайланмасы өчен җаваплы; * «Россия космик системалары» ААҖ. Борт мәгълүмат-навигация комплексы һәм башка җиһазлар ясый; * «Төгәл приборлар төзү системалары» ААҖ: махсус борт җиһазлары. == Җибәрүләр исемлеге == Глонасс-К (Глонасс-К1 № 11) иярчененең беренче очышы 2011 елның 26 февралендә [[Плесецк]] космодромыннан була.<ref>{{Cite web |url=http://vestnik-glonass.ru/news/tech/rossiyskiy-sputnik-glonassk2-ne-budet-ustupat-po-vozmozhnostyam-gps-iii/ |title=Российский спутник «Глонасс-К2» не будет уступать по возможностям GPS III |website=«[[Вестник ГЛОНАСС]]» |accessdate=2019-06-29 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174901/http://vestnik-glonass.ru/news/tech/rossiyskiy-sputnik-glonassk2-ne-budet-ustupat-po-vozmozhnostyam-gps-iii/ |deadlink=no |archivedate=2019-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119174901/http://vestnik-glonass.ru/news/tech/rossiyskiy-sputnik-glonassk2-ne-budet-ustupat-po-vozmozhnostyam-gps-iii/ }}</ref> 2011 елның апрель башында ИСС белгечләре моны тәэмин итүче системаларны тикшерүне тәмамлыйлар. Сынау нәтиҗәләре күрсәткәнчә, спутникның барлык тәэмин итүче системалары да бернинди дә искәрмәсез эшли.<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/society/25/06/2019/5d10ef6d9a79476950dcf15e |title=Россия отказывается от серийного производства спутников ГЛОНАСС |publisher=[[РБК]] |date=2019-06-25 |access-date=2019-06-25 |archive-date=2019-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626222636/https://www.rbc.ru/society/25/06/2019/5d10ef6d9a79476950dcf15e |deadlink=no }}</ref> Глонасс-К1 КА очыш сынаулары ике ел дәвам итсә дә, 2011 елның маенда ук максатчан билгеләнеш буенча космик аппаратны эксперименталь куллану башланачак<ref>{{Cite web |url=https://www.iss-reshetnev.ru/media/news/news-080411 |title=Новый спутник «Глонасс-К» исправно функционирует на орбите |publisher=[[ИСС имени академика М. Ф. Решетнёва]] |date=2011-04-08 |access-date=2020-01-23 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930173455/http://www.iss-reshetnev.ru/media/news/news-080411 |deadlink=no }}</ref>. {| class="wikitable collapsible uncollapsed" width=100% style=font-size:85% ! colspan=11 | КА «Глонасс-К» җибәрүләр исемлеге |- ! № ! Исеме ! Рәсми исеме ! Дата ! Старт мәйданы ! [[NSSDC ID]] ! SCN ! Комментарий |- | 1 | Глонасс-К1 № 11Л | [[Космос-2471]] | {{Date|26|02|2011}} | [[Плесецк (космодром)|Плесецк 43/4]] | {{NSSDC ID|2011-009A}} | {{NORAD ID|37372}} | |- | 2 | Глонасс-К1 № 12Л | [[Космос-2501]] | {{Date|01|12|2014}} | Плесецк 43/4 | {{NSSDC ID|2014-075A}} | {{NORAD ID|40315}} | Запуск уңышлы<ref>{{Cite web |url=http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201412010122-xafl.htm |title=Новый «Союз» со спутником «Глонасс-К» стартовал с космодрома «Плесецк» |work=[[Телеканал «Звезда»]] |date=2019-06-29 |access-date=2014-12-01 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023338/http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201412010122-xafl.htm |deadlink=no }}</ref>.Установлен передатчик и антенна для тестового сигнала с кодовым разделением L3OC. |- | 3 | Глонасс-К1 № 15Л | [[Космос-2547]] | {{Date|25|10|2020}} | Плесецк 43/4 | {{NSSDC ID|2020-075A}} | {{NORAD ID|46805}} | Запуск уңышлы<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/kosmos/9814883 |title=Все системы выведенного на орбиту спутника «Глонасс-К» работают в штатном режиме |publisher=[[ТАСС]] |date=2020-10-26 |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029071854/https://tass.ru/kosmos/9814883 |deadlink=no }}</ref>. |- | 4 | Глонасс-К1 № 16Л | [[Космос-2557]] | {{Date|07|07|2022}} | Плесецк 43/4 | {{NSSDC ID|2022-075A}} | {{NORAD ID|52984}} | |- | 5 | Глонасс-К1 № 17Л | [[Космос-2559]] | {{Date|10|10|2022}} | Плесецк 43/3 | {{NSSDC ID|2022-130A}} | {{NORAD ID|54031}} | Запуск уңышлы<ref>{{cite web|title="Союз" со спутником "Глонасс-К" запустили с космодрома Плесецк|url=https://tass.ru/kosmos/16002123|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2022-10-10}}</ref>. |} == Галерея == Ганноверда CeBIT 2011 спутнигының фотолары: <gallery class="center"> CeBit 2011 - Glosnass-K Satellite Model 11.jpg| Glonass K model at Cebit 2011 Satellite, sideview 1.jpg| Glonass K Navigation Spacecraft model at Cebit 2011 Satellite, general view from the right.jpg| Russian Navigation Spacecraft Glonass K1 at CeBIT.jpg| </gallery> == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * {{Cite web |url=https://www.roscosmos.ru/21923/ |title=ГЛОНАСС — российская глобальная навигационная система |publisher=Госкорпорация «[[Роскосмос]]»}} * {{Cite web |url=https://russianspacesystems.ru/bussines/navigation/glonass/ |title=ГЛОНАСС |publisher=«[[Российские космические системы]]» |accessdate=2024-05-03 |archivedate=2022-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124003252/https://russianspacesystems.ru/bussines/navigation/glonass/ }} * {{Cite web |url=https://www.iss-reshetnev.ru/projects#project-glonass-k |title=Глонасс-К |publisher=«[[Информационные спутниковые системы]]» имени академика М. Ф. Решетнёва}} * {{Cite web |url=https://www.glonass-iac.ru/guide/index.php |title=История развития ГЛОНАСС |publisher=ИАЦ КВНО [[ЦНИИмаш]]}} * {{Cite web |url=https://space.skyrocket.de/doc_sdat/uragan-k1.htm |title=Uragan-K1 (GLONASS-K1, 14F160) |author=Gunter Dirk Krebs |website=Gunter's Space Page |lang=en}} * {{Cite web |url=https://www.russianspaceweb.com/uragan_k.html |title=GLONASS-K (Uragan-K) satellite |author=Anatoly Zak |website=RussianSpaceWeb.com |lang=en}} [[Категория:ГЛОНАСС]] [[Категория:Навигацион иярченнәр]] [[Категория:Экспресс (иярчен платформасы)]] [[Категория:Космос аппаратлары]] 1wro1oz46ewbzuyqg1yuigpw3wau20z 0 818278 6026673 5514070 2026-09-05T12:52:00Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026673 wikitext text/x-wiki {{Гыйбадәтханә |Гыйбадәтханә төре = [[Мәчет]] |Татар атамасы = Глазов мәчете |Үз атамасы = |Рәсем = Глазов_мәчете.jpg |Рәсем язуы = |Рәсем зурлыгы = 200 |Хәзерге халәте = |Ил = Россия |Урнашу урыны статусы = шәһәр |Урнашу урыны = [[Файл:Flag of Udmurtia.svg |20px]] [[Удмуртия]],<br/> [[Глазов]], В микрорайоны, {{comment|2нче Яр буе|2-ая Набережная}} ур., 11 |Координатлары = 58.145985, 52.664844 |Дин = [[Ислам]] |Мәхәллә = [[Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте|УРМ ТДН]] / җирле мөселман дини оешмасы |Кайсы дини агымга карый = [[сөнни]] ислам / [[хәнәфи мәзһәбе]] |Бина төре = манарасы түбәдә урнашкан мәчет |Архитектура стиле = |Проект авторы = |Төзүче = |Нигезләүче = |Беренче телгә алу = |Нигезләү = |Төп даталар = 2010 ― ''төзелеш башлану''<br/> 2016 ― ''намаз укый башлау''<br/> 2019 ― ''мәчет ачылу'' |Юк ителгән = |Төзелешнең башлануы = 2010 |Төзелешнең тәмамлануы = 2019 |Янкормалары = |Ядкәрләре = |Халәте = гамәлдә |Сайт = |Commons = }} '''Глазов мәчете''' ({{lang-udm|Глазовысь соборной мечеть}}, {{lang-ru|Глазовская соборная мечеть}}) ― [[Удмуртия]]нең [[Глазов]] шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (''[[җәмигъ мәчете]]''). [[Россия мөселманнары Үзәк Диния нәзарәте]] составындагы [[Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте]] карамагында. Глазов шәһәре ― Удмуртиянең [[татарлар]] күпләп тупланып яши торган торак пунктларының берсе. 2002 елгы халык исәбен алу нәтиҗәләре буенча, Удмуртия татарларының күпчелеге (85,6 %) биш шәһәрдә яши: [[Ижау]]да – 61 117, [[Сарапул]]да – 9 828, [[Можга]]да – 7 226, Глазовта – 4 754, [[Воткинск]]ида – 4 015 кеше. <ref>[https://web.archive.org/web/20091111230344/http://www.minnac.ru/cache/cnt31.php Данные Миннац УР]</ref>. == Тарих == {{төп мәкалә|Удмуртиядә ислам}} [[Нократ татарлары]]ның хәзерге Глазов тирәсенә күпләп күченүе [[Казан ханлыгы]] яуланганнан соң, элеккеге [[Ар ягы бәкләре]], Рус дәүләте тарафыннан өстенлекләреннән мәхрүм ителеп, яңа җирләр эзләп, көнчыгышка ([[Чүпче]] елгасы башы һәм урта агымы буена) күченергә мәҗбүр булганнан соң, башлана<ref name=":2" />. XVII―XIX йөзләрдә патша хакимияте тарафыннан үткәрелгән дини кысрыклаулар һәм рекрутлыкка еш алыну татарларны шул юнәлештә күченергә мәҗбүр итә. Татарларның күченүенең соңгы дулкыны Идел буендагы 1921–1922 елгы ачлык белән бәйле<ref name=":2">[https://tatarica.org/tat/razdely/rossijskaya-federaciya/udmurtskaya-respublika/glazovskij-rajon Глазовский район.] Онлайн - энциклопедия Tatarica</ref> == Яңа заман == Мәчет төзү үтенече белән шәһәр халкы [[1990 ел]]дан бирле мөрәҗәгать итә. 1997 елда Глазовта җирле мөселман дини оешмасы ([[мәхәллә]]) оештырыла, ул 2000 елда рәсми рәвештә теркәлә<ref>[https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/mechet-v-glazove.htm Мечеть в Глазове.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511152603/https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/mechet-v-glazove.htm |date=2024-05-11 }} РДУМУ, 23.07.2009</ref>. 1997 елда шәһәрдә {{comment|Беренче Май|Первомайская}} урамы, 39нчы йорт адресы буенча гыйбадәтханә бинасы ачылган. Ул төрле конфессия вәкилләре дини йолалар башкарган аерым бүлмәдән гыйбарәт булган. Бу бик уңайлы булмаган, шуңа күрә Глазов шәһәре хакимиятенең мәдәният һәм яшьләр сәясәте идарәсе 2002 елның февралендә җирле мөселман оешмасына Дуслык Йортында (''Пряженников урамы, 5нче йорт'') аерым бүлмә биргән. Шул булмәдә балаларга һәм өлкәннәргә Ислам нигезләре дәресләре өйрәтелгән. Глазов шәһәре Удмуртиядә [[мәчет]] бинасы булмаган бердәнбер шәһәр булып кала биргән (2013 елга). Шәһәр мөселманнары район үзәге Глазов шәһәреннән якынча 13 км ераклыкта урнашкан Татар Парҗысы авылы мәчетенә дога кылырга йөргәннәр<ref>[https://www.muslimpress.ru/islam-v-nashem-regione/faiz-xazrat-mechet-v-glazove-dolzhna-byt.htm Фаиз-хазрат: Мечеть в Глазове должна быть.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511152601/https://www.muslimpress.ru/islam-v-nashem-regione/faiz-xazrat-mechet-v-glazove-dolzhna-byt.htm |date=2024-05-11 }} РДУМУ, 22.04.2013</ref>. 2013 елда Глазов шәһәре мәхәлләсе, юридик оешма буларак, төрле тикшерүләр узган. Мәсәлән, март-апрель айларында мәхәллә прокурор тикшерүен, майда Глазов һәм Ижевск полициясе тикшерүен, октябрьдә УР Юстиция министрлыгы тикшерүен узган<ref name=":0">[https://www.muslimpress.ru/islam-v-nashem-regione/imam-glazovskoj-obshhiny-musulman-sabrekov-zufar-xazrat.htm Имам глазовской общины мусульман Сабреков Зуфар-хазрат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511152602/https://www.muslimpress.ru/islam-v-nashem-regione/imam-glazovskoj-obshhiny-musulman-sabrekov-zufar-xazrat.htm |date=2024-05-11 }} muslimpress.ru, 5.03.2014{{ref-ru}}</ref>. 2010 елның 19 июлендә Глазовта мәчет төзү өчен Попечительләр советы төзелә, аның рәисе итеп Удмурт Республикасы Дәүләт Советы депутаты Кәрим Фәттахетдин улы Касыймов сайлана<ref name=":1" />. 2010 елның 9 августында проект-смета документациясе алынган. Мәчетнең эскиз проекты Удмурт Республикасының атказанган архитекторы Хәлил Мөхәммәт улы Баһаветдинов җитәкчелегендә эшләнгән<ref>[https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/glazovskaya-obshhina-musulman-podgotovila-proekt-budushhej-pervoj-mecheti-v-gorode.htm Глазовская община мусульман подготовила проект будущей первой мечети в городе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511152600/https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/glazovskaya-obshhina-musulman-podgotovila-proekt-budushhej-pervoj-mecheti-v-gorode.htm |date=2024-05-11 }} РДУМУ, 1.04.2010</ref>. 2010 елның 14 октябрендә төзелешнең генераль подрядчысы итеп «Энергосервис» ҖЧҖ сайланган (предприятиенең генераль директоры ― Попечительләр советы әгъзасы Рәшит Рамазан улы Касыймов)<ref name=":1" />. 2010 елның 29 ноябрендә Глазов шәһәре администрациясеннән төзелешкә рөхсәт алынган<ref name=":1">[https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/kratkaya-xronologiya-stroitelstva-mecheti-v-glazove.htm Краткая хронология строительства мечети в Глазове.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511152601/https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/kratkaya-xronologiya-stroitelstva-mecheti-v-glazove.htm |date=2024-05-11 }} РДУМУ, 13.03.2014</ref>. Шәһәрдә мәчет төзү планлаштырылгач, Глазов шәһәре хакимияте шәһәрнең үзәк өлешеннән ерак түгел, [[Чүпче]] елгасы яр буенда мәчет өчен җир участогы бүлеп биргән<ref>[https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/mechet-v-glazove.htm Мечеть в Глазове.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511152603/https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/mechet-v-glazove.htm |date=2024-05-11 }} РДУМУ</ref>. 2010 елның 22 декабрендә биредә, 2нче Яр буе урамында, булачак мәчетнең нигез ташы символик рәвештә салынган. Мәчет төзелешенә [[акча]]лар нигездә шәһәр һәм Удмуртиянең төньяк районнарында яшәүчеләрдән килә. Күпләр Рамазан аенда ураза вакытында, шулай ук [[Корбан бәйрәме]] вакытында ярдәм иткәннәр. Удмуртия Президенты (2000―2014) {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Александр Волков (1951)|А. А. Волков|d|Q1378384}} (1951―2017) мәчет төзелеш өчен 1 миллион<ref name=":0" />, «Глазов заводлары» ҖЧҖ 4 млн 299 мең 553 сум сум акча күчергән<ref name=":1" />. 2014 елның мартына мәчет төзелеше өчен кирәкле суммадан (18 млн сум) Глазов һәм якын-тирә районнар мөселманнары яртысыннан күбрәген (9,5 млн сум) җыя һәм төзелешкә җибәрә алган<ref>[https://www.muslimpress.ru/udmmosque/muftiyat-udmurtii-prizyvaet-pomoch-stroitelstvu-mecheti-v-glazove.htm Муфтият Удмуртии призывает помочь строительству мечети в Глазове.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511152603/https://www.muslimpress.ru/udmmosque/muftiyat-udmurtii-prizyvaet-pomoch-stroitelstvu-mecheti-v-glazove.htm |date=2024-05-11 }} muslimpress.ru, 14.03.2014</ref>. 2016 ел ахырында мәчеттә [[җомга намазы]] укыла башлаган, [[Рамазан]] аенда ифтарлар үткәрелгән һәм [[тәравих намазы|тәравих намазлары]] укылган<ref>[https://www.muslimpress.ru/novosti/zufar-xazrat-sabrekov-imam-glazova-mechet-nuzhno-ozhivlyat-svoimi-molitvami.htm Мечеть нужно оживлять своими молитвами.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511152600/https://www.muslimpress.ru/novosti/zufar-xazrat-sabrekov-imam-glazova-mechet-nuzhno-ozhivlyat-svoimi-molitvami.htm |date=2024-05-11 }} Ислам в Удмуртии</ref>. {{External media |рәсем1=[https://gorodglazov.com/2019/07/14/v-glazove-otkryli-pervuyu-v-istorii-goroda-mechet/ Мәчет ачылышыннан фоторәсемнәр].}} 2019 елның 13 июлендә мәчет рәсми рәвештә ачылган<ref>[https://gorodglazov.com/2019/07/14/v-glazove-otkryli-pervuyu-v-istorii-goroda-mechet/ В Глазове открыли первую в истории города мечеть.] Город Глазов, 14.07.2019{{ref-ru}}</ref>. == Бина == Мәчет бинасы планда турыпочмаклы булып чыга, аның күләме 14 х 20.4 м., бер [[гөмбәз]]е, бер [[манара]]сы бар. Манарасының биеклеге 23 м., мәчет эчендә ике зал: [[ир-ат]]лар өчен һәм [[хатын-кыз]]лар өчен аерым заллар, тәһарәтханә, имам бүлмәсе, дини йолалар уздыру өчен бүлмә, хуҗалык бүлмәсе. Идәннәре җылытылган. == Имамнар == * 2006―2016 елларда [[хатиб|имам-хатыйб]] ― Нурислам Адиевич Касыймов. 1949 елда [[Глазов районы]] [[Татар Парҗысы]] авылында туган. Әлеге авылда 1906―1968 елларда мәчет эшләгән<ref name=":2" />. * [[Имам]] Зөфәр хәзрәт Сабреков * Имам Линур хәзрәт Ар(а)сланов * Удмуртиянең төньяк районнары [[мөхтәсиб|имам-мөхтәсибе]] Илмир хәзрәт Касыймов Глазов мәчетенә җирле [[татарлар]]дан башка, [[башкортлар]], [[дагстан]]лылар, [[азәрбайҗаннар]] һ.б. мөселманнар да йөри. == Моны да карагыз == * [[Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте]] * [[Ижау мәчетләре]] * [[Можга мәчете]] * [[Воткинск мәчете]] == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * ''Владыкин В. Е''. Татары // Удмуртская Республика: Энциклопедия. Ижевск: Издательство «Удмуртия», 2000.{{ref-ru}} == Сылтамалар == * [https://vk.com/mechet_glazov?ysclid=lw253z0j4w337480621 Мечеть г. Глазов ВКонтакте] * [https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/kratkaya-xronologiya-stroitelstva-mecheti-v-glazove.htm Краткая хронология строительства мечети в Глазове.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511152601/https://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/kratkaya-xronologiya-stroitelstva-mecheti-v-glazove.htm |date=2024-05-11 }} РДУМУ, 13.03.2014 * [https://ok.ru/video/1660355809584 В Глазове открыли первую в городе мечеть.] Общественная палата Удмуртской Республики, видео 2:51 [[Төркем:Әлифба буенча мәчетләр]] [[Төркем:Удмуртия мәчетләре]] [[Төркем:2019 елда төзелгән мәчетләр]] [[Төркем:Глазов гыйбадәтханәләре]] 17embe6gigk1mhyhrttlg5rd75f35og 14 863465 6026806 4426975 2026-09-06T10:45:31Z Каюм Хордай 59574 6026806 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Платформа буенча санак уеннары]] [[Төркем:PlayStation 4]] Бу төркем [[ПлейСтейшн 4|ПлейСтейшн 4'кә]] чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. 79pz2yx2uh5r27tnrcjhe15usyk8shs 14 863467 6026826 4426980 2026-09-06T11:18:46Z Каюм Хордай 59574 6026826 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Платформа буенча санак уеннары]] [[Төркем:Xbox (уен консольләре сериясе)]] Бу төркем [[Иксбокс Ван|Иксбокс Ванга]] чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. t3jbtipw3p7dbwojtpv58vuxixjqdoo 10 927007 6026661 4643437 2026-09-05T12:04:46Z CommonsDelinker 176 Removing [[:c:File:Oscar_gold_silhouette.svg|Oscar_gold_silhouette.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Oscar gold silhouette.svg|]]. 6026661 wikitext text/x-wiki {| style="background:transparent" |''Соңгы сайланган портал:'' || [[Файл:Nuvola apps ksysv.png|50px|center]] || [[Портал:Транспорт|Транспорт]] |- | ''Соңгы сайланган исемлек:'' || || [[Оскар, 2013]] |}<noinclude>[[Төркем:Калыплар:Сайланган исемлекләр һәм порталлар]] </noinclude> fwg4nbvnci9ykoyxytflhjb9c5ktbt4 10 927008 6026660 4643436 2026-09-05T12:04:43Z CommonsDelinker 176 Removing [[:c:File:Oscar_gold_silhouette.svg|Oscar_gold_silhouette.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Oscar gold silhouette.svg|]]. 6026660 wikitext text/x-wiki {| style="background:transparent" |''Соңгы сайланган портал:'' || [[Файл:David face.png|50px|center]] || [[Портал:Шәхесләр|Шәхесләр]] |- | ''Соңгы сайланган исемлек:'' || || [[Оскар, 2013]] |}<noinclude>[[Төркем:Калыплар:Сайланган исемлекләр һәм порталлар]] </noinclude> kh7k04vbv7v1ber41g3zbkllj4i88eo 10 927024 6026659 4643462 2026-09-05T12:04:41Z CommonsDelinker 176 Removing [[:c:File:Oscar_gold_silhouette.svg|Oscar_gold_silhouette.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Oscar gold silhouette.svg|]]. 6026659 wikitext text/x-wiki {| style="background:transparent" | ''Соңгы сайланган исемлек:'' || || [[Оскар, 2010]] |- |''Соңгы сайланган портал:'' || [[Рәсем:Coat of Arms of Tatarstan.svg|40px|center]] || [[Портал:Татарстан|Татарстан]] |}<noinclude>[[Төркем:Калыплар:Сайланган исемлекләр һәм порталлар]] </noinclude> 8o34pjaz9m7u8l59ocj7d8phhgp8mqz 0 1491952 6026772 5970473 2026-09-06T09:46:16Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026772 wikitext text/x-wiki {{MinemTatarstan|чыгарылыш=IV}} {{УК}} '''Кара каен гөмбәсе, кыек агач гөмбәсе, чага''' ({{Lang-la|Inonotus obliquus}}) - [[Базидиомицетлар|Basidiomycetes]] төркеменнән, Inonotus ыругына караучы гөмбә [[Төр (биология)|төре]]. Гөмбәнең стериль (уңдырышсыз) формасы (склероций) '''чага''' яки '''каен гөмбәсе''' дип атала. Шулай ук '''бакла''' исеме дә очрый ала. Ул еш кына [[Каен|каен агачларында]] үсә, шуңа күрә ул "кара каен гөмбәсе" дип атала. Сирәк кенә ул башка тере агачларга, мәсәлән, зирек, [[миләш]], бүк, [[карама]], [[өрәңге]] һәм әстерхан чикләвегенә зыян китерә. Үлән чәе ясау өчен кулланыла. Халык медицинасында ул шешкә һәм [[Гастрит|гастритка]] каршы чара буларак кулланыла. Ялкынсынуга каршы чара, авыртуны басу һәм тонусны күтәрү үзлекләренә ия, дару чималы буларак әзерләнә (аннан бефунгин даруы ясала). Чагадагы потенциаль файдалы матдәләрнең берсе - бетулин (бетулин кислотасы), ул җимеш тәнчекләрендә әкренләп туплана. Кытай тикшеренүләре күрсәткәнчә, тагын бер актив компонент инотодиол бар<ref>{{Мәкалә|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0944711319301266|автор=Sun-Dong Zhang, Liang Yu, Peng Wang, Ping Kou, Ji Li|год=2019-07-01|язык=en|издание=Phytomedicine|том=60|страницы=152957|issn=0944-7113|DOI=10.1016/j.phymed.2019.152957}}</ref>. Чага белән дәвалану омтылышлары куркыныч, чөнки пациент чын терапиядән баш тартырга һәм авыруны дәвалау мөмкин булмаган дәрәҗәгә кадәр күтәрергә мөмкин. == Атамасы == Чага атамасы [[Коми теле|Коми телендәге]] ''"тшак"'' (гөмбә) сүзеннән килеп чыккан, аннан шулай ук олонецк телендәге "''чака"'' - каендагы үсенте сүзеннән барлыкка килгән<ref>{{Cite web|url=https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?root=/usr/local/share/starling/morpho&morpho=1&basename=morpho%5Cvasmer%5Cvasmer&first=1&off=&text_word=%D0%A7%D0%B0%D0%B3%D0%B0&method_word=substring&ic_word=on&text_general=&method_general=substring&ic_general=on&text_origin=&method_origin=substring&ic_origin=on&text_trubachev=&method_trubachev=substring&ic_trubachev=on&text_editorial=&method_editorial=substring&ic_editorial=on&text_pages=4,310&method_pages=substring&ic_pages=on&text_any=&method_any=substring&ic_any=on&sort=word|title=Vasmer's Etymological Dictionary : Query result|work=starlingdb.org|accessdate=2025-04-09}}{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . == Тасвирлама == [[Файл:Inonotus_obliquus_141813.jpg|сулда|мини|400x400пкс|Каен кәүсәсендәге чага гәүдәсе]] Татарстан территориясенең күп кенә районнарында, ешрак каеннарда, сирәк кенә зирек, өрәңге, корычагач һәм башка яфраклы токымнарда, башлыча, дымлы урыннарда очрый.<ref>{{Cite web|url=https://tatarica.org/tat/razdely/priroda/gmblr/kara-kaen-gmbse Онлайн - энциклопедия Tatarica|title=Кара каен гөмбәсе|accessdate={{subst:бүген}}}}</ref> Гөмбә, нигездә, карт, әмма һәрвакыт исән агачларны зәгыйфьли. Җәрәхәтләнү нәтиҗәсендә (кәүсәләрдә юнылган урыннар, кайры ярыклары, кәүсәләрнең кояшта пешүе һәм башка) агачлар кара каен гөмбәсе белән зарарлана һәм кәүсәләрдә ак черек авыруы үсеш ала. Төерләр, гадәттә, черек авыруы киң үсеш алган урында барлыкка килә; акрынлап үсеп, аларның үлчәме зурая (диаметры 50 см га, авырлыгы 3-5 кг га җитәргә мөмкин). Черек авыруы ныграк сузылган очракта, агачның үсүе тоткарлана, сыйфаты югала. Кыек агач гөмбәсе, кагыйдә буларак, агач корыганнан соң, кара каен гөмбәсеннән капма-каршы яктагы кайры астында формалаша. Түгәрәк, күпчелеге кыек көпшәчекләр белән капланган, кайтарылган читле куе көрән яки коңгырт төстәге калын элпәле. Кайры астыннан чыккан гөмбә споралар бүлеп чыгара <ref>[http://textarchive.ru/c-2239547-pall.html ''Вакин А. Т.'', ''Полубояринов О. И.'', ''Соловьев В. А.'' Пороки древесины. — М.: Лесная промышленность, 1980] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320052350/http://textarchive.ru/c-2239547-pall.html |date=2017-03-20 }}.</ref>. == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр|2}} == Әдәбият == * ТатарФармакопейная статья [https://e-ecolog.ru/docs/y2iMsV9B8tmdwCw1wBDm0 ФС.2.5.0103.18. «Чага»] // Государственная фармакопея Российской Федерации. XIV издание. Том IV. * Чага // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * {{Китап|автор=Фёдоров Ф. В.|isbn=5-260-00779-4|тираж=|ref=}} * Чага и её лечебное применение / Под ред. Булатова П. К., Березиной М. П., Якимова М. А. — Ленинград: Медгиз, 1959. — 333 с. * [http://plant.geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000004/st130.shtml Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений СССР] — М., 1980. * ''Гарибова Л. В., Сидорова И. И.'' Грибы: Справочник. — М., 1997 * Энциклопедический словарь лекарственных растений и продуктов животного происхождения / Под ред. Г. П. Яковлева, К. Ф. Блинова. — СПб.: Специальная литература, 1999. * [http://media.wix.com/ugd/b65817_cec9e4a45c5f40f4bad2c4770648c795.pdf ''Баландайкин М. Э., Змитрович И. В.'' Чага (Inonotus obliquus f. sterilis) как фармакологически ценное сырье и её ресурсный потенциал] — Материали за 11-а международна научна практична конференция, «Бъдещите изследования — 2015». Том 2. Лекарство. Биологии. География и геология. София, 2015. С. 58-59. * [http://media.wix.com/ugd/b65817_07d3adc6bd8949d39f226f18689745e6.pdf ''Balandaykin M. E., Zmitrovich I. V.'' Review on Chaga medicinal mushroom, Inonotus obliquus (higher basidiomycetes): realm of medicinal applications and approaches on estimating its resource potential] — International Journal of Medicinal Mushrooms. 2015. Vol. 17, N 2. P. 95-104. * [http://www.medscape.com/medline/abstract/15588653 ''Cui Y.'', ''Kim D. S.'', ''Park K. C.'' Antioxidant effects of Inonotus obliquus // J Ethnopharmacol. — 2005. — 96 (1-2). — P. 79—85. — ISSN: 0378-8741] [[Төркем:ITIS булмаган биология буенча мәкаләләр]] [[Төркем:Әлифба буенча гөмбәләр]] [[Төркем:Татарстан табигате]] [[Төркем:Гөмбәләр]] 45gae4qkz1wpwt6bgooxhjvqkkw4btd 0 1492070 6026693 5994254 2026-09-05T15:21:24Z ~2026-38472-02 61609 /* Тарих */ 6026693 wikitext text/x-wiki {{ТатарДөньясы|чыгарылыш=II}} {{ТП}} '''Наручат''', Мохши<ref>Белорыбкин Г.&nbsp;Н.&nbsp;Мохши / Пензенская энциклопедия. М.: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 2001, с. 354</ref>, Нуриҗан, Мукшы<ref>{{Cite web|url=https://mtss.ru/pages/f_bajram/misar_ile-t.html|title=Фәүзия Бәйрәмова. Мишәр иле.}}</ref> ({{lang-ru|Наровчат}}, {{Lang-mdf|Норзяд}}<ref>H. Paasonens Mordwinisches Worterbuch (Lexica Societatis Fenno-Ugricae), Helsinki, 1990 ISBN 951-9403-31-0</ref>) ― авыл, [[Россия Федерациясе]] [[Пенза өлкәсе]] [[Наручат районы]]ның административ үзәге. == География == Авыл [[Шалдавыч (Мокша кушылдыгы)|Шалдавыч]] елгасының [[Мукшы (елга)|Мукшы]] елгасына ([[Ука (елга)|Ока]] кушылдыгы) койган урыныннан 2 км ераклыкта, Шалдавычка [[Лопужовка]] елгасы кушылган урында урнашкан. [[Мәскәү]]дән автоюл буенча ― 560 км, [[Пенза]]дан ― 150 км ераклыкта. Иң якын тимер юл станциясе ― [[Ковылкино]] ([[Куйбышев тимер юлы]]ның Мәскәү-Самара линиясе). == Тарих == Рус телендәге Википедия версиясе буенча, торак пункт Югары Идел {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Югары Идел тигезлеге|тигезлегенә|d|Q16629877}} [[татарлар]] килгәнче, якынча VIII―IX гасырлар чигендә барлыкка килгән, мукшыча исеме ― ''Нороньшящть''<ref>{{Cite web|url=https://initiativenational.blogspot.com/2022/08/the-great-mokshan-city-of-noronschaschtj.html|title=The great Mokshan city of Noronschaschtj|lang=Uk.|author=Donisi Čovhanoń|website=Initiative National|date=2022-08-26|access-date=2024-05-26|archive-date=2023-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231122111101/https://initiativenational.blogspot.com/2022/08/the-great-mokshan-city-of-noronschaschtj.html|url-status=live}}</ref>. Урта гасыр мукшы патшалыгы Мурунзаның (Европада ''Моксель'' буларак билгеле) башкаласы булган, имеш. Бер риваять буенча<ref>Мордовская мифология/ Энциклопедия. Саранск, 2013. Том 1, с.151</ref>, Нороньшящть [[Бату хан]] яуларына каршы көрәшкән [[мукшы]] кенәзенең кызы {{Тәрҗемә ителмәгән 5|Нарчатка|Нарчатканың|d|Q4313513}} (1217―1242) биләмәсе булган. [[Фәүзия Бәйрәмова]] фикеренчә, бу версия бары мукшы халык иҗатына гына нигезләнә һәм тарихи-архологик чыганаклар белән ныгытылмаган.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://mtss.ru/?page=/f_bajram/narovcat|title=Фаузия Байрамова, писатель, кандидат исторических наук. НАРОВЧАТ - СЕВЕРНАЯ СТОЛИЦА ЗОЛОТОЙ ОРДЫ|accessdate={{subst:бүген}}}}</ref> Пенза тарихчысы Г. Белорыбкин раслаганча, Наручат кальгасын югары [[Мукшы (елга)|Мукшы]] елгасы буенда [[бортаслар]] XII гасырда мукшы җирләренә төзеп куялар.<ref>{{Cite book|isbn=isbn 978-5-6054534-6-8|publication-place=Пенза|page=33|year=2026|title=Татары Пензенского края}}</ref> Ул Бортас кенәзлегенең шул яктагы төп үзәге булып тора. XII—XIII гасырларда бортаслар инде тулысынча [[мөселманнар]] булалар. [[Бату хан|Батый]] гаскәрләре тарафыннан 1237 елда яулап алынган. Соңрак шәһәр ''Мохши'' исеме астында [[Алтын Урда]] составына кергән, Алтын Урданың Наручат улусының үзәге булган. [[Үзбәк хан]]ның төп резиденциясе<ref>{{Cite web |url=http://www.islamnews.ru/news-27064.html |title=islamnews.ru: Загадочный город Мохши |accessdate=6 березня 2012 |archive-date=3 лютого 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203163743/http://www.islamnews.ru/news-27064.html }}</ref> буларак, шәһәр Алтын Урданың вакытлы башкаласына әверелгән. Мохшиның тәңкәләр йорты акча суккан<ref> Лебедев В. П., Зорин А. В. (Россия. Дзержинск, Нижегородской обл.; Курск) [http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/seves/2008_6/08vplvzv.pdf Денежное обращение Курской земли в золотоордынское время] / [http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/seves/ Степи Європи в епоху середньовіччя Збірник наукових праць].&nbsp;— [http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/seves/2008_6/index_vol_06.htm 2008, Том 6].</ref>. 1313 елда Үзбәк хан урыс митрополиты {{Тәрҗемә ителмәгән 5| Петр |Петрга|d |Q1652445}} [[православие]] дине иреге турында ярлык тапшырган, шулай ук [[Тверь]], [[Новгород]], [[Мәскәү]], [[Рязань]], [[Литва]] һәм башка шәһәр-илләрдән кенәзләрне һәм илчеләрне кабул иткән. 1320 елда биредә Үзбәк хан рәсми рәвештә [[ислам]] кабул иткән, Мохшида беренче [[мәчет]] төзелгән. Алтын Урданың [[Саратов]]тан алып [[Волгоград өлкәсе]]нең [[Дубовка]]сына кадәр Иделнең уң ярын үз эченә алган төбәгендә 3 эре Алтын Урда шәһәре ― [[Үкәк]], [[Бельджамен]] һәм Мохши исәпләнә. 1360нчы елларда Мохшы каласын [[Бельджамен|Бельджаменнан]] килгән [[Тагай бәк]]<ref>На монетах выбито: ''Печать бека Тагая''. На обратной стороне монеты: ''Чекан Мохши''.</ref> яулый. 1365 гелда Тагай [[Рязань кенәзлеге]] белән бик каты сугыша. 1377 елны Мохши белән олысны [[Сарай|Сарайдан]] куылган [[Гарәпшаһ хан|Гарәпша]] хан яулый. Яңа хаким [[Гарәпшаһ хан|Гарәпша]] шул ук елны [[Пьяна янындагы сугыш|Пьяна буенда сугышта]] урысларны тар-мар итә һәм [[Түбәншәһәр|Түбәншәһәрне]] яндыра. Алар хакимлеген вакытында Мохшыда көмеш һәм бакыр тәңкәләр сугу үзәге була<ref> Пачкалов А.&nbsp;В.&nbsp;Монетные дворы Золотой Орды и их локализация // Archivum Eurasiae Medii Aevi. Vol. XIII. Wiesbaden, 2004.</ref>. Гарәпшадан соң Мохши каласында татар хакимнәре башка булмый. [[Tuqtamış xan|Туктамыш хан]] Мохши олысын Алтын Урда контролена кайтара, һәм шундук аны мукшы кенәзләренә идарәгә тапшыра.<ref name=":1">{{Книга|автор=Арсентева Н. М., Юрченкова В. А.|заглавие=История Мордовии с древнейших времён до середины XIX века|год=2001|место=Саранск|страницы=70—71|страниц=344}}</ref> Шәһәрнең төп татар аксөякләренең кайсыберләре рус кенәзләренә хезмәт итәргә китәләр. Алардан урыс дворяннары [[Араповлар]], [[Колынчаковлар|Кулунчаковлар]], [[Кугушевлар]] таралалар.<ref>Общий Гербовник Дворянских Родов.</ref> 1395 елда Мохши [[Аксак Тимер]] тарафыннан җимертелгән. XVII гасыр башында шәһәр ''Наручат шәһәрлеге'' ({{lang-ru|Наровчатское городище}}) исеме белән яңадан торгызылган. 1780 елдан ― [[Пенза губернасы |Пенза наместниклыгы]] [[Наручат өязе]]нең өяз шәһәре. 1819 елда Наручатта төрмә төзелгән, ул 1959 елга кадәр эшләгән<ref>[http://www.narovchatzem.ru/index.php?/Itemid=109&arg&#91;area&#93;=id.tyuremnyi-kompleks&Itemid=109&option=com_glossword&view=default Тюремный комплекс]</ref>. 1926 елдан ― [[шәһәр]] статусын югалткан, [[авыл]] һәм [[Спасск (Пинзә өлкәсе)|Беднодемьяновск]] өязенең волость үзәге булган. 1928 елдан ― [[Урта Идел өлкәсе]]нең [[Мордва бүлгесе|Мордва округының]] [[Наручат районы]] үзәге. 1939 елдан [[Пенза өлкәсе]] составында. == Өйрәнелү тарихы == 19 гасыр урталарында рус тарихчы-нумизматлар, аеруча [[Христиан Френ]], Мукшы шәһәрендә [[Үзбәк хан|Үзбәк-хан]] исеменнән сугылган татар акчаларын өйрәнә башлыйлар. Шәһәр урынын Урта Азиядә дә, Түбән Иделдә дә эзлиләр. Шәһәрнең урыны очраклы рәвештә табыла. 1916 елда [[Сарытау|Сарату]] галимнәре биредә мәчет калдыклары булган Коръән язулы ташларны өйрәнә башлый. Археологлар арасында табылдыкларның төгәл датасы (IX-X гасырмы әллә XIV гасырмы) турында беренче фәнни бәхәсләр туа. Бу урында Мохши шәһәре булганлыгын беренче итеп Сарату галиме [[Александр Кротков|А.Кротков]] исбатлый.<ref name=":0" /> Кротков йөзләгән татар акчаларындагы язуларны тәрҗемә итә, ханнар исемнәрен ачыклый. == Халкы == {{ Население | Наровчат | Столбцов=9}} [[Файл:Остатки Соборной мечети эпохи Узбек-хана в Наровчате.jpg|200px|thumb|right|Наручатта [[Үзбәк хан]] чоры Җәмигъ мәчете калдыклары]] [[Файл:Дом-музей А.И. Куприна (Наровчат).jpg|200px|thumb|right|Наручатта [[Александр Куприн|А. И. Куприн]] {{Тәрҗемә ителмәгән 5|А. И. Куприн музей-йорты|музей-йорты|d|Q65149914}}]] == Шәхесләр == * [[Александр Куприн]] (1870—1938), рус язучысы. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Әдәбият == * ''Белорыбкин Г. Н''. Мохши / Пензенская энциклопедия. М.: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 2001, с. 354. == Сылтамалар == * [http://narovchatzem.ru/ Наровчатcкое землячество] * [http://pro-speleo.ru/blog/2008-11-09-22 Наровчатские пещеры на сайте PRO Speleo] * [http://inpenza.ru/narovchat/index.php На сайте «Пензенская область: города, веси, люди»] * [http://suslony.ru/Penzagebiet/narovthat.htm На портале «Суслоны»] {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар]] [[Төркем:Алтын Урда шәһәрләре]] [[Төркем:Пенза өлкәсе район үзәкләре]] [[Төркем:Наручат районы торак пунктлары]] e5ic4sb62dvh81s60tnv8xz1ydildr4 12 1492385 6026749 5987369 2026-09-06T06:38:51Z Blackisnewyellow 44652 6026749 wikitext text/x-wiki {{Кереш|'''Викисылтамалар''' яки '''Википедия:Эчке сылтамалар''' — Википедиянең төп компоненты. Алар битләрне бер берсе белән бәйли һәм бөтен энциклопедияне берләштерә. Гадәттә викисылтамалар әһәмиятле яки укучы өчен таныш булмаган төшенчәләр мәкаләдә беренче тапкыр телгә алынганда гына кулланылырга тиеш Викисылтаманы шакмаклы җәяләр ярдәмендә төзәргә була: <code><nowiki>[[бит]]</nowiki></code> Әгәр дә инде сылтама итеп күрсәтелә торган текст ачылучы мәкалә исеменнән аерылырга тиеш икән, [[Википедия:Мәкаләләрне_төзү_һәм_үзгәртү#Сылтамалар,#_URL|вертикаль сызыкны]] <code><nowiki>|</nowiki></code> ({{Төймә|Shift+\}}) куллансагыз була: <br><code><nowiki>[[бит|текст]]</nowiki></code>. Битнеж аерым бүлегенә махсус итеп юнәлтергә була. Моның өчен <code>#</code> хэштэгын кулланырга кирәк: <br><code><nowiki>[[Кирәкле бит#Кирәкле бүлек|күрсәтелә торган текст]]</nowiki></code>. Берничә мисал: *<code><nowiki>[[сылтама]]</nowiki></code> болай күрсәтелә: [[сылтама]] *<code><nowiki>[[Дөнья (Җир)]]</nowiki></code> болай күрсәтелә: [[Дөнья (Җир)]]. Шул ук вакытта: *<code><nowiki>[[Дөнья (Җир)|Дөнья]]</nowiki></code> болай күрсәтелә: [[Дөнья (Җир)|Дөнья]] *<code><nowiki>[[Җир#Җирнең төзелеше|Җирнең төзелеше]]</nowiki></code> болай күрсәтелә: [[Җир#Җирнең төзелеше|Җирнең төзелеше]] Сез шулай ук '''[[Википедия:Калыплар механизмы|Калыпларны]]''' очрата аласыз. Алар еш кулланыла торган элементларны берничә биттә урнаштырырга мөмкинлек бирә. Калыплар фигуралы җәяләр ярдәмендә билгеләнә: <code><nowiki>{{калып исеме|параметрлар}}</nowiki></code>. Мәсәлән, {{АЧ юк|{{CURRENTDAY}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTYEAR}}}} билгеләмәсен кую өчен, Сез бу кодны куллана аласыз: {{tlp|АЧ юк|{{CURRENTDAY}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTYEAR}}}}.}} [[Төркем:Википедия:Кереш]] k4pc9cbfd2iui4ue88pz4mefjvkswi1 14 1492527 6026778 5997297 2026-09-06T09:49:38Z Каюм Хордай 59574 6026778 wikitext text/x-wiki Бу төркем ''[[2К Чех]]'' булдырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:Ширкәтләр буенча санак уеннары]] 5dp521aj3ze3t3qkv10c26c27mx8c81 14 1492540 6026779 6000077 2026-09-06T09:50:39Z Каюм Хордай 59574 6026779 wikitext text/x-wiki Бу төркем ''[[2К (ширкәт)|2К]]'' чыгарган санак уеннарын үзенә кертә. [[Төркем:Тэйк-Ту Интерактив санак уеннары]] [[Төркем:Ширкәтләр буенча санак уеннары]] tk1e4swag3dc892a6ki5ohoceomy9uk 14 1492663 6026785 6000975 2026-09-06T09:59:22Z Каюм Хордай 59574 Яңа төркем. 6026785 wikitext text/x-wiki Бу төркем [[Атари Джагуар|Атари Джагуарга]] чыгарылырга җыенган һәм чыкмаган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:Гамәлдән чыгарылган санак уеннары]] mpzubjfx131lxji8571vmeexsnrxii0 0 1492725 6026730 6020878 2026-09-05T23:48:52Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026730 wikitext text/x-wiki {{Театр эшлеклесе | исем = Зөһрә Хөсәенова | чын исем = | рәсем = З.Т.Хөсәенова.jpg | киңлеге = | рәсем язуы = | туганда бирелгән исеме = Зөһрә Таһир кызы Хөсәенова | туу датасы = 2.12.1989 | туу җире = [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], {{туу җире|Арча районы|Әтнә районында}}, [[Олы Әтнә]] | үлем датасы = | үлем җире = | һөнәр = драма актеры | гражданлыгы = {{байрак|СССР}} [[СССР]]<br/>{{байрак|Россия}} [[РФ]] | активлык еллары = 2011―{{х.в.}} | псевдоним = | амплуа = | театр = [[Әтнә татар дәүләт драма театры|Әтнә театры]] | рольләр = | спектакльләр = | бүләк һәм премияләр = [[Файл:Заслуженный работник РТ.jpg|20px|ТР атказанган артисты (2026)]] | сайт = [https://vk.ru/id8605043 Зухра Хусаинова] | imdb_id = }} {{Фш|Хөсәенов}} '''Зөһрә Хөсәенова''', Зөһрә Таһир кызы Хөсәенова, ''кыз фамилиясе'' '''Галиева''' (''Зухра Тахировна Хусаинова; [[1989 ел]]ның [[2 декабрь|2 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Арча районы]], [[Олы Әтнә]]'') ― драма актрисасы, 2011 елдан Татарстан Республикасы дәүләт автоном мәдәният учреждениесе Габдулла Тукай исемендәге [[Әтнә татар дәүләт драма театры]]ның драма артисты. [[Татарстан Республикасының атказанган артисты]] (2026) <ref>[https://rt-online.ru/news/priznanie-zaslug-30-iiulia-2026-goda-545537 Признание заслуг.] [[Республика Татарстан (гәҗит)| «Республика Татарстан»]], 30.07. 2026{{ref-ru}}</ref>. == Тәрҗемәи хәле == 1989 елның 2 декабрендә<ref>[https://atnyateatr.ru/z-husainova?ysclid=mt1lpc0c8994238206 Хөсәенова Зөһрә Таһир кызы.] Әтнә татар дәүләт драма театры</ref> Татарстан АССР [[Арча районы|Арча]] (1990 елдан [[Әтнә районы|Әтнә]]) районы<ref>[https://atnya.kazan.ws/ Атнинский район: общая информация.] Администрация Атнинского района РТ</ref> [[Олы Әтнә]] авылында туган. [[Казан]]да [[Казан дәүләт мәдәният институты|Дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын]] тәмамлаган. [[2011 ел]]дан ― ТР Президенты [[Рөстәм Миңнеханов]] указы һәм [[Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты|Министрлар кабинеты]] карары нигезендә 2011 елда дәүләт статусы алган һәм бөек татар шагыйре [[Габдулла Тукай]] (1886―1913) исеме бирелгән Габдулла Тукай исемендәге Әтнә татар дәүләт драма театры труппасында<ref>[https://atnyateatr.ru/history Театр тарихы.] Әтнә татар дәүләт драма театры</ref>. == Иҗаты == [[Файл:Әтнә театры.jpg|250px|thumb|right|[[Әтнә татар дәүләт драма театры]]]] [[Әтнә татар дәүләт драма театры]]нда эшләгән елларында ул күп кенә якты образлар тудырган. Көлкеле рольләрне яратып уйный, шуңа күрә комедияләрдә күбрәк, драмаларда әзрәк уйный. Рольләре арасында: * ''Мәрьям'' ― «Күбәкләр утка оча» ([[Равил Сабыр]]), * ''Маляр'' ― «Җырым табар сине» ([[Хәй Вахит]]), * ''Сихерче'' ― «Җен алыштырган» ([[Туфан Миңнуллин]]), * ''Гөлия Мәмдиева'' ― «Язын бозлар акканда» ([[Зөлфәт Хәким]]), * ''Кыз'' ― Кияүләр (Хәй Вахит), * ''Фаина'' ― «Провинция мәзәкләре» ({{Тәрҗемә ителмәгән 5|Александр Вампилов|Александр Вампилов|d|Q1706297}}), * ''Нәкыя'' ― «Адашкан күңел» ([[Мирхәйдәр Фәйзи]]), * ''Зилзәлә'' ― «Серле төн» ([[Рәдиф Сәгъди]]), * ''Маһинур'' ― «Миңлекамал» ([[Мирсәй Әмир]]), * ''Әлфия'' ― «Шимбә көн кич белән» ([[Георгий Хугаев]]), * ''Миләүшә'' ― «Саташкан сандугач» ([[Ркаил Зәйдулла]]; 2015, Рифат Миндубаевның диплом эше)<ref>''[[Рәдиф Кашапов |Радиф Кашапов]]''. [https://m.realnoevremya.ru/articles/280461-debyut-zaydully-dramaturga-satashkan-sandugach-zabludshiy-solovey?ysclid=mt1m96wsa760520262 Дебют Зайдуллы-драматурга: «Саташкан сандугач» («Заблудший соловей»).] «Реальное время», 12.05.2023{{ref-ru}}</ref> * ''Гөлбикә'' ― «Яшел эшләпә» ([[Нәкый Исәнбәт]]), * ''Мәдинә'' ― «Ай булмаса, йолдыз бар» (Туфан Миңнуллин), * ''Разия'' ― «Ике килен-килендәш» (Хәй Вахит), * ''Хәдичә'' ― «Гүзәлем Әсәл» ([[Чыңгыз Айтматов]]), * ''Кыз'' ― «Югалган көн» ([[Аяз Гыйләҗев]]), * ''Сания'' ― «Туган туфрак» ([[Сәет Шәкүров]]), * ''Бүре'' ― «Кәҗә белән сарык маҗаралары» (Дамир Сидеев, [[Илфак Хафизов]]), * ''Гөлчирә'' ― «Әниемнең ак күлмәге» ([[Шәриф Хөсәенов]]), * ''Итальянка, Дилемма'' – «Бишек җыры» (Туфан Миңнуллин), * ''Гөлкәй'' ― «Җомга базары» ([[Гөлүсә Батталова]]), * ''Убырлы карчык'' ― «Яңа Яңа ел җыры» (Гөлүсә Батталова). * ''Айзирәк'' ― «Остазбикә» ([[Гаяз Исхакый]]) * ''Язмыш'' ― «Минем дустым Хуҗа Насретдин» ({{Тәрҗемә ителмәгән 5|Леонид Соловьев|Леонид Соловьёв|d|Q1394078}} буенча) * ''Авыл кызлары'' ― «Сөембикә егет сайлый» ([[Фәнис Яруллин]]) * ''Кызлар'' ― «Төн. Ай тотылу» ([[Мостай Кәрим]] буенча чакырылган режиссер Сойжин Жамбалова куйган). 2024 елда әлеге спекталь «Зур формадагы иң яхшы спектакль» номинациясендә [[Тантана (премия)|«Тантана» премиясенә]] лаек булган<ref>''Р. Мөхәммәтова.'' [https://tatar-inform.tatar/news/atna-teatrynyn-ai-totylgan-tonda-spektakle-tantana-premiyasena-iya-buldy-5885366 Әтнә театрының «Ай тотылган төндә» спектакле «Тантана» премиясенә ия булды.] Татар-информ, 27.03.2024</ref>. * ''Колхозчылар, яшьләр'' ― «Акчарлаклар» ([[Әхмәт Фәйзи]]) * ''Ирина'' ― «Наташаның хыялы» ({{Тәрҗемә ителмәгән 5|Ярослава Пулинович|Ярослава Пулинович|d|Q4383583}}) Актерлык эшеннән тыш, Зөһрә Таһир кызы педагогика һәм режиссура белән дә шөгыльләнә <ref>[https://vk.ru/wall-217207580_111?ysclid=mt1ssjcgnv173721678 Күңгәр урта гомуми белем мәктәбендә Әтнә татар дәүләт драма театры артистлары белән очрашу.] Исполнительный комитет Кунгерского СП Вконтакте, 14.02.2024</ref>. Мәсәлән, «Әтнә балалар сәнгать мәктәбе» өстәмә белем бирү муниципаль бюджет учреждениесенең<ref>[https://edu.tatar.ru/atnya/dshi МБУ ДО АДШИ]</ref> җитәкчесе Финә Рәис кызы Сафиуллина булган «Сәхнәдәш» үрнәк театр коллективы Зөһрә Таһир кызы Хөсәенова ярдәмендә [[Ләбиб Лерон]] әсәре буенча «Чәпәләй һәм Тәпәләй» спектаклен эшләгән<ref>[https://dshia.ru/news/2025/04/1800/?ysclid=mt1m1rfj9726187574 Спектакль «Чэпэлэй хэм Тэпэлэй».]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ДШИ с. Большая Атня</ref>. == Бүләкләре, мактаулы исемнәре == * 2026 — [[Татарстанның атказанган артисты]] — ''театр сәнгате үсешенә керткән өлеше өчен''<ref>[https://rais.tatarstan.ru/file/laws/laws/laws_606761.pdf Указ Раиса РТ № 582 от 18.07.2026]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Шәхси тормышы == Кияүдә. Ире (2014 елның 12 июненнән)<ref>[https://vk.ru/id8605043?z=photo8605043_333661053%2Fphoto_feed8605043 Зухра Хусаинова Вконтакте], 20.07.2014</ref> ― 2012 елдан [[Әтнә театры]] актеры Фаяз Тәлгать улы Хөсәенов<ref>[https://vk.ru/fayaz93 Фаяз Хусаинов Вконтакте]</ref> (1993 елның 2 июнендә [[Кукмара районы]] [[Зур Сәрдек]] авылында туган, [[Казан театр училищесы]]н, [[Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты]]н тәмамлаган), [[Татарстанның атказанган артисты]], «Тантана» театраль премиясе лауреаты <ref>[https://atnyateatr.ru/f-husainov Хөсәенов Фаяз Тәлгат улы.] Әтнә татар дәүләт драма театры</ref>.<br/> Машина йөртә. == Искәрмәләр == {{искәрмәләр}} == Сылтамалар == * [https://atnyateatr.ru/z-husainova?ysclid=mt1lpc0c8994238206 Хөсәенова Зөһрә Таһир кызы.] Әтнә татар дәүләт драма театры * [https://vkvideo.ru/video-16953328_456242923?ysclid=mt1sta1rnk342748250 «Төймә» тапшыруында Зөһрә Хөсәенова һәм Рәзилә Шәрифуллина.] VKvideo, 23:03 {{Тышкы сылтамалар}} {{DEFAULTSORT:Хөсәенова, Зөһрә}} [[Төркем:Татар артистлары]] [[Төркем:Татарстан артистлары]] [[Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар]] [[Төркем:Әтнә театры артистлары]] [[Төркем:Татарстанның атказанган артистлары]] jzo9hlouhhj21d9n6h5yul112o6jq7q 14 1492783 6026784 6024951 2026-09-06T09:59:10Z Каюм Хордай 59574 Яңа төркем. 6026784 wikitext text/x-wiki Бу төркем ''[[Панасоник М2|Панасоник М2'гә]]'' чыгарылырга җыенган һәм чыкмаган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:Гамәлдән чыгарылган санак уеннары]] 4d70q4mcamuw2osw495d9beis019e4q 0 1492815 6026770 6025485 2026-09-06T09:27:30Z Каюм Хордай 59574 6026770 wikitext text/x-wiki {{Санак уеннары сериясе|Рәсем=Mafia series logo.svg|Имза=2015 елдан башлап 2025 елга кадәр сериянең логотибы|Исем=Мафия|Төп нөсхә исеме=<i>Mafia</i> ([[Инглиз теле|инглиз]].)|Төр=[[Сугышчан-маҗара уены|Сугышчан-маҗара уеннары]]|Уйлап табучы=[[2К Чех]] (1998–2017)<br/> Ангар 13 (2014–)|Нәшер итүче=[[Гадеринг оф Девелоперс]] (2002, 2004)<br/> [[2К (ширкәт)|2К]] (2007–)|Платформалар=[[MacOS|МакОС]]<br/> [[ПлейСтейшн 2]]<br/> [[ПлейСтейшн 3]]<br/> [[ПлейСтейшн 4]]<br/> [[ПлейСтейшн 5]]<br/> [[Microsoft Windows|Виндоус]]<br/> [[Иксбокс (консоль)|Иксбокс]]<br/> [[Иксбокс 360]]<br/> [[Иксбокс Ван]]<br/> [[Иксбокс Сериес Икс/С]]<br/>|Беренче уен=[[Мафия: Лост-Хевен шәһәре]]|Беренче уенның чыгу көне=2002 ел, 29 август|Соңгы уен=[[Мафия: Туган як]]|Соңгы уенның чыгу көне=2025 ел, 8 август}} '''Мафия''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Mafia'') — башта [[2К Чех]] (электә ''Иллюжн Софтворкс'') тарафыннан уйлап табылган һәм үстерелгән [[Сугышчан-маҗара уены|сугышчан-маҗара уеннары]] сериясе. [[Мафия III|Өченче уеннан]] башлап, ''Ангар 13'' серия белән шөгыльләнә, ә ''[[2К (ширкәт)|2К]]'' аны чыгара. Дүрт төп өлештән тыш [[Мафия: Лост-Хевен шәһәре|беренче уенның]] ремейгы, [[Мафия II|икенче уенның]] камилләштерелгән басмасы һәм [[Кесә телефоны|кесә телефоннары]] өчен чыгарылган ике спин-офф франшизага карый. ''Мафия'' уеннарының вакыйгалары уйлап табылган һәм [[Америка Кушма Штатлары|АКШ]] яки [[Италия]] шәһәрләренә охшаган урыннарда уза. Алар шулай ук гадәттә тарихи тәфсилләр күрсәтә: беренче уен узган Лост-Хевенда [[Бөек депрессия]] чоры күренә, ''[[Мафия III|Мафия III’тә]]'' 1960-еллардагы [[Яңа Орлеан|Яңа Орлеанга]] нигезләнгән Нью-Бордо тәкъдим ителгән, ''[[Мафия: Туган як|Мафия: Туган як’та]]'' исә [[Сицилия]] үзәнендә урнашкан 1900-еллардагы күпсанлы калалар бар. Уен барышы уенчылар сюжет аша узу өчен биремнәр үти торган ачык дөньяга нигезләнгән. Уенчылар икенчел активлыклар белән шөгыльләнә алсалар да, ''Grand Theft Auto'' сыман уеннар белән чагыштырганда активлыклар сызыклырак. Күпчелек уенда ачык дөньяда биремнәр үтәргә ирек бирүче '''Йөреш''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Freeride'') режимы тәкъдим ителгән. Серия теге яки бу сәбәп белән мафиягә эләккән протагонистларга игътибар итә; алар я карьера баскычы буенча күтәрелергә тырышалар, я үч алып аны бетерергә тырышалар. Антагонистлар гадәттә төп каһарманны яки аның оешмасын хыянәт иткән персонажлар, яисә протагонистның үсүен акрынайта торган кешеләр. Тәнкыйтьчеләр франшизаның күпчелек уены катлаулы хикәяләр, ачык дөнья дизайны һәм реализмга игътибар өчен мактап яхшы кабул иткән, әмма ''[[Мафия III]]'' кабатланучы уен барышы һәм техник мәсьәләләр аркасында шактый түбәнрәк бәяләр алган. ''Мафия'' сериясе шулай ук коммерция ягыннан уңышлы булган һәм үз барлыгы дәвамында 34 миллионнан артык нөсхә саткан.<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/news/442193/mafia-the-old-country-is-a-return-to-the-series-after-at-least-8-years/|title=Mafia: The Old Country is a return to the series after at least 8 years|last=Carpenter|first=Nicole|date=2024-08-20|language=en}}</ref> == Уеннар == {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |Чыгу елы ! rowspan="2" |Исем ! rowspan="2" |Төп нөсхә исеме ! rowspan="2" |Булдыручы ! colspan="3" |Платформалар |- |Консоль |Санак |Кесә (мобиль) җайланмалары |- ! colspan="7" |Төп уеннар |- !2002 |[[Мафия: Лост-Хевен шәһәре|'''Мафия''']] |''Mafia'' |[[2К Чех|Иллюжн Софтворкс]] |[[ПлейСтейшн 2|ПС2]], [[Иксбокс (консоль)|Иксбокс]] |[[Microsoft Windows|Виндоус]] | rowspan="4" | |- !2010 |'''[[Мафия II]]''' |''Mafia II'' |[[2К Чех]] |ПС3, Иксбокс 360 | rowspan="2" |Виндоус, [[MacOS|ОС Икс]] |- !2016 |'''[[Мафия III]]''' |''Mafia III'' | rowspan="2" |Hangar 13 |ПС4, Иксбокс Ван |- !2025 |'''[[Мафия: Туган як]]''' |''Mafia: The Old Country'' |ПС5, Иксбокс Сериес Икс/С |Виндоус |- ! colspan="7" |Яңадан чыгарылган уеннар |- !2020 |'''Мафия: Соңгы басма''' |''Mafia: Definitive Edition'' |Hangar 13 |ПС4, Иксбокс Ван |Виндоус | |- ! colspan="7" |Хикәяне киңәйткән өстәмәләр |- ! rowspan="3" |2010 |'''Мафия II: Джиммига хыянәт итү''' |''Mafia II: The Betrayal of Jimmy'' | rowspan="3" |2К Чех | rowspan="3" |ПС3, Иксбокс 360 | rowspan="3" |Виндоус | rowspan="7" | |- |'''Мафия II: Джимминың вендеттасы''' |''Mafia II: Jimmy's Vendetta'' |- |'''Мафия II: Джоның маҗаралары''' |''Mafia II: Joe's Adventures'' |- ! rowspan="3" |2017 |'''Мафия III: Тизрәк, җаным!''' |''Mafia III: Faster, Baby!'' | rowspan="4" |Hangar 13 | rowspan="3" |ПС4, Иксбокс Ван |Виндоус, [[MacOS|ОС Икс]] |- |'''Мафия III: Ташлар борылмаган''' |''Mafia III: Stones Unturned'' | rowspan="3" |Виндоус |- |'''Мафия III: Вакыт билгесе''' |''Mafia III: Sign of the Times'' |- !2026 |'''Мафия: Туган як – Намуслы кеше''' |''Mafia: The Old Country – Man of Honor'' |ПС5, Иксбокс Сериес Икс/С |- ! colspan="7" |Ремастерлар |- !2020 |'''Мафия II: Соңгы басма''' |''Mafia II: Definitive Edition'' |d3t |ПС4, Иксбокс Ван |Виндоус | |- ! colspan="7" |Кесә (мобиль) җайланмаларына чыккан спин-оффлар |- !2010 |'''Мафия II Мобиль''' |''Mafia II Mobile'' |Twistbox Games | rowspan="2" | | rowspan="2" | |[[Кесә телефоны|Кесә телефоннары]] |- !2016 |'''Мафия III: Көндәшләр''' |''Mafia III: Rivals'' |Cat Daddy games |iOS, [[Android|Андроид]] |} == Искәрмәләр == [[Төркем:Итальян-америка мафиясе турында матур әдәбият]] [[Төркем:Чехиядә булдырылган санак уеннары]] [[Төркем:Өченче зат шутерлары]] [[Төркем:Тэйк-Ту Интерактив санак уеннары]] [[Төркем:Оешкан җинаятьчелек турында санак уеннары]] [[Төркем:Ачык дөньялы санак уеннары]] [[Төркем:Экшн-маҗара уеннары]] [[Төркем:2К Чех булдырган санак уеннары]] [[Төркем:Мафия санак уеннары сериясенә караган уеннар]] dgtpmqh51so9sjfz12jgz8xanl882zy 0 1492831 6026771 6026501 2026-09-06T09:35:52Z Каюм Хордай 59574 Мин өстәгән мәгълүмат Инглиз Википедиясендәге тиешле мәкаләдән тәрҗемә ителгән. 6026771 wikitext text/x-wiki {{Санак уены|Исеме=Мафия II|Уйлап табучы={{Байрак|Чехия}} [[2К Чех]]|Чыгаручы={{Байрак|АКШ}} [[2К (ширкәт)|2К]]|Продюсер=Лукас Кюре<br/> Денби Грейс|Бизәүче=Павел Брзак<br/> Йозеф Вашек<br/> Йирҗи Матоуш<br/> Йирҗи Рҗезач<br/> [[Даниэль Вавра]]|Сценарист=Даниэль Вавра<br/> Йак Сцалици|Программист=Лоран Горга<br/> Михал Яначек<br/> Дан Долежел|Композитор=Матуш Широкий<br/> Адам Куруц|Рәссам=Роман Һладик|Платформа=[[ПлейСтейшн 3]]<br/> [[Windows|Виндоус]]<br/> [[Иксбокс 360]]<br/> [[MacOS|МакОС Икс]]<br/> [[ПлейСтейшн 4]]<br/> [[Иксбокс Ван]]|Уен төре=[[Сугышчан-маҗара уены]]|Рәсем=Мафия II тышлыгы.jpg|Имза=Уенның тышлыгы}} '''Мафия II''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Mafia II'') — ''[[2К Чех]]'' булдырган һәм ''[[2К (ширкәт)|2К]]'' чыгарган 2010 елгы [[сугышчан-маҗара уены]]. Уен 2010 елның 24 августында ''ПлейСтейшн 3'', ''[[Microsoft Windows|Виндоус]]'' һәм ''Иксбокс 360'' өчен чыккан.<ref name="release3">{{Cite web|url=http://mafia2game.com/community/us/home.php|title=''Announcing Mafia II's Release Date''|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605153655/http://mafia2game.com/community/us/home.php|archivedate=5 June 2009|publisher=2K Games|accessdate=25 March 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://2kgames.com/index.php?p=news&ID=232|title=2K Games Announces Mafia 2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930160245/http://www.2kgames.com/index.php?p=news&ID=232|archivedate=30 September 2007|date=21 August 2008|publisher=2K Games|accessdate=27 September 2008}}</ref> Уен 2002 елгы ''[[Мафия: Лост-Хевен шәһәре|Мафия’нең]]'' мөстәкыйль дәвамы<ref>{{Cite web|url=http://ign.com/articles/2008/01/08/take-two-takes-mafia-dev|title=Take-Two Takes Mafia Dev|author=Robinson|first=Martin|date=8 January 2008|publisher=[[IGN]]|accessdate=27 September 2008}}</ref> һәм [[Мафия (санак уеннары сериясе)|''Мафия'' сериясенең]] икенче төп уены. 1945 һәм 1951 еллар арасында баручы хикәя Эмпайр-Бэй (инглиз. ''Empire Bay'') исемле уйлап табылган шәһәрдә уза һәм яшь Сицилия-Америка гангстеры һәм ветеран Вито Скалетта турында сөйли. Үз атасының бурычларын түләргә һәм яхшырак тормыш алырга тырышып, Вито мафия гаиләләренең йогынты өчен көрәшенә тартыла. Уен өченче зат күренеше белән уйнала, ә аның дөньясы буйлап я җәяү я автомобильдә хәрәкәт итәргә мөмкин. Төп каһарманның җинаятьләре хокукларны саклау органнарының җавабын тудыра ала; җавап агрессиясе исә “эзләнгән” (инглиз. ''wanted'') системасы буенча үлчәнә. Уйлап табу процессы беренче ''[[Мафия: Лост-Хевен шәһәре|Мафия]]'' чыкканнан соң ук 2003 елда башланган. Чыгарылгач, ''Мафия II'' үз хикәясе, каһарманнары һәм уен барышы өчен уңай бәяләмәләр алган. Әмма дөньяның чикләнгән дизайны һәм башка комлык уеннарында ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''sandbox games'') булган механикаларның юклыгы тәнкыйтьләнгән. Элек чыккан барлык йөкләнә торган контентны үз эченә алган '''Мафия II: Режиссёр юрамасы''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Mafia II: Director’s Cut'') ''Feral Interactive'' тарафыннан 2011 елның декабрендә чыгарылган.<ref>{{Cite web|url=https://www.feralinteractive.com/en/?section=news&article=303|title=Feral Interactive {{!}} Home of Mac, Linux, Switch & Mobile Games}}</ref> ''Hangar 13'' тарафыннан булдырылган ''[[Мафия III]]'' исемле дәвам 2016 елның октябрендә чыккан. ''[[2К (ширкәт)|2К]]'' '''Мафия II: Соңгы басма’ны''' (инглиз. ''Mafia II: Definitive Edition''; ''d3t'' һәм ''Hangar 13'' бу басманы бергәләп камилләштергән) беренче уенның ремейгы чыгу уңаеннан 2020 елның 19 маенда чыгарган, һәм басма катнаш күзәтүләр алган.<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/game/mafia-ii/critic-reviews/?platform=pc|title=Mafia II critic reviews - Metacritic|language=en}}</ref> Бу ''Соңгы басма'' соңрак 2020 елның 25 сентябрендә чыгарылган '''Мафия: Өчлек’кә''' (инглиз. ''Mafia: Trilogy'') кергән. == Уен барышы == [[Файл:Мафия II'дәге атыш.jpg|сулда|мини|Вито полиция хезмәткәрләре белән атыша. Полиция хәбәрдарлыгы системасы әүвәлге уенда кебек эшли, әмма хәзер уенчы офицерлар сатып ала ала.]] ''Мафия II'' өченче зат күренеше белән уйналучы ачык дөньялы [[сугышчан-маҗара уены]]. Уен күбесенчә [[Нью-Йорк|Нью-Йоркка]], [[Чикаго|Чикагога]], [[Сан-Франциско|Сан-Францискога]], [[Лос-Анджелес|Лос-Анджелеска]], [[Бостон|Бостонга]] һәм [[Детройт|Детройтка]] нигезләнгән һәм уйлап табылган Эмпайр-Бэй шәһәрендә уза; хикәя [[1940-еллар|1940-елларның]] уртасы һәм [[1950-еллар]] башы арасында бара.<ref>{{Cite web|url=http://computerandvideogames.com/article.php?id=199532|title=News: First Mafia 2 details roll in - ComputerAndVideoGames.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gamereactor.de/video/5423/GC09+Mafia+II+interview/|title=GC09: Mafia II interview|date=2009-08-25|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://computerandvideogames.com/article.php?id=199532|title=News: First Mafia 2 details roll in - ComputerAndVideoGames.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gamereactor.de/video/5423/GC09+Mafia+II+interview/|title=GC09: Mafia II interview|date=2009-08-25|language=de}}</ref> Төп уен барышы атуга һәм йөртүгә игътибар итә; шулай ук тәкъдим ителгән чикләнгән кул сугышу системасы үз эченә сугулар һәм тайпылышлар ала. Уенда 50 чорга туры килгән транспорт чарасы һәм лицензияләнгән музыка бар.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamingunion.net/news/mafia-ii-gamescom-2009-preview--384.html|title=Mafia II GamesCom 2009 Preview|last=Union|first=Gaming|language=en}}</ref> Транспорт чараларын йөртү һава торышына бәйле. Мәсәлән, уен башындагы кышкы бүлекләрдә машиналар юлда ныграк шуыша. Томпсон автоматы, Кольт 1911 һәм мылтык кебек күп корал әүвәлге уеннан кайта. '''МГ 42''' ([[Алман теле|алман]]. ''MG 42'') һәм '''Беретта МАБ 38''' ([[Итальян теле|итальян]]. ''Beretta MAB 38'') сыман [[Икенче бөтендөнья сугышы]] чорының утлы кораллары шулай ук очрый. Тирә-юньдәге объектлар белән үзара бәйләнеш ике төймә аша гамәлгә ашырыла: контекстка бәйле очракларда кулланылган стандарт гамәл һәм көч куллану; мәсәлән, автомобиль урлап, уенчы я йозакны ачарга я тәрәзәне ватарга сайлый ала. Харита уенда төп нөсхә ''Мафия'' уенында кебек үк бар, ләкин контроль нокталары системасы тулысынча үзгәртелгән. Яңа идарә утыруның ирекле торышын һәм дошманнарга ату урынына объектлар артында яшеренергә һәм алар артыннан атарга ирек бирүче ышык системасын ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''cover system'') үз эченә ала. Бу функция дошманнарга каршы тактик ярдәм бирә, һәм бөтен төрдә әһәмиятле механика булды. Уенның катсценалары уен двигателе тарафыннан реаль заманда ясала. Мәсәлән, әгәр уенчы машина йөрткәндә катсцена башланса, уенчы шул ук машинаны шул ук торышта (зыян күргән яки исән) йөртәчәк һәм шул ук киемне киеп йөриячәк.<ref>{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2009/01/14/mafia-ii-holiday-confessions|title=Mafia II Holiday Confessions|last=Ocampo|first=Jason|date=2009-01-14|language=en}}</ref> Моңа да карамастан, кереш катсценалары һәм унынчы бүлектәге катсцена сыман чыгарылмалар бар – алар алдан рендерланган видеолар. Уенның лицензияләнгән музыка, яңалыклар һәм рекламалар тәкъдим итүче өч радиостанция бар: '''Эмпайр Централ Рэдио''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Empire Central Radio''), '''Эмпайр Клэссик Рэдио''' (''Empire Classic Radio'') һәм '''Дэльта Рэдио''' (''Delta Radio''). Радиостанцияләрдә төрле жанрлардагы музыка очрый, шул исәптән “рок-эн-ролл”, “биг бэнд”, “ритм-эн-блюз” һәм “ду-воп”. Башкаручылар һәм төркемнәр исемлегенә исә бу җырчылар һәм композиторлар карыйлар: ''Chuck Berry'', ''The Everly Brothers'', ''Dean Martin'', ''Little Richard'', ''Muddy Waters'', ''Buddy Holly & The Crickets'', ''[[Бинг Кросби]]'', ''Bill Haley & His Comets'', ''The Chordettes'', ''Ritchie Valens'', ''Bo Diddley'', ''Ricky Nelson'', ''Eddie Cochran'', ''The Champs'', ''The Drifters'', ''The Fleetwoods'', ''Screamin' Jay Hawkins'', ''Nat King Cole'', ''The Chords'' һәм ''The Andrews Sisters''. == Хикәя == === Урнаштырылыш === Беренче уеннан соң якынча унъеллык узгач, ''Мафия II'' вакыйгалары ике төрле чор – 1945 һәм 1951 еллар – арасында уйлап табылган Эмпайр-Бэй шәһәрендә (АКШ) уза; беренче бүлек Сан-Челесте ([[Итальян теле|итальян]]. ''San Celeste'') исемле уйлап табылган [[Сицилия]] каласында уза, ә алтынчы бүлек вакыйгалары Эмпайр-Бэй читендә урнашкан төрмәдә җәелә. Шәһәр Америка Кушма Штатларының көнчыгыш ярында урнашкан, елга тарафыннан бүленгән һәм берничә төбәктән тора, шул исәптән имин бистә, трущобалар, ирландлар, африка-америкалылар, кытайлар һәм [[итальяннар]] сыман төрле этник төркемнәр өчен күпфатирлы блоклар һәм эре сәнәгать комплексы; ә зур порт, тимер юл станциясе, шәһәр читендәге төрмә, берничә парк һәм күпсанлы сәүдә үзәге һәм супермаркет шәһәрнең икътисади нигезен тәэмин итә. Уенның төп хикәясе берничә җинаятьчел төркем арасында бүленгән шәһәрне күрсәтә, шул исәптән өч мафия гаиләсе — Фальконе, Винчи һәм Клементе гаиләләре — Кытай “Триада” төркеме, ирланд мафиясе һәм берничә урам бандасы. Шәһәр дизайны, шул исәптән архитектура стильләре, мәдәниятләр, җәмәгать транспорты һәм истәлекле урыннар тиешле чордагы чын төрле АКШ шәһәрләргә нигезләнгән, шул исәптән [[Нью-Йорк]], [[Чикаго]], [[Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Бостон]] һәм [[Детройт]]. Уенның ике ЙТК пакетының — '''Джиммига хыянәт''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''The Betrayal of Jimmy'') һәм '''Джимминың вендеттасы''' (''Jimmy’s Vendetta'') — вакыйгалары төп уеннан аерым канон эчендә узса да, алар шулай ук иртә 1950-елларда бара, ә '''Джоның маҗаралары''' (''Joe’s Adventures'') исемле өченче өстәмәнең вакыйгалары төп хикәянең вакытында уза һәм ике вакыт аралыгын берләштерә. === Сюжет === 1943 елда полиция талау вакытында тоткан Сицилия иммигранты Вито Скалетта төрмәгә бармау өчен АКШ Армиясенә кушыла һәм 504 парашют-десант полкына эләгә. Сицилия операциясе ялгыш барганда һәм Дон Кало Патша Италия Армиясе солдатларына коралларын ташларга кушканда, Вито беренче тапкыр мафиянең чын көчен күрә. == Искәрмәләр == [[Төркем:1С уеннары]] [[Төркем:2К Чех булдырган санак уеннары]] [[Төркем:2К чыгарган санак уеннары]] [[Төркем:2010 елгы санак уеннары]] [[Төркем:Экшн-маҗара уеннары]] [[Төркем:ПлейСтейшн 2 өчен гамәлдән чыгарылган санак уеннары]] [[Төркем:Иксбокс өчен гамәлдән чыгарылган санак уеннары]] [[Төркем:Цензуралы санак уеннары]] [[Төркем:Ферал Интерактив санак уеннары]] [[Төркем:Өйдә көч куллану турында матур әдәбият]] [[Төркем:Геймз фор Виндоус хезмәтен кулланган уеннар]] [[Төркем:Луа телен кулланган санак уеннары]] [[Төркем:масОС өчен уеннар]] [[Төркем:Мафия санак уеннары сериясенә караган уеннар]] [[Төркем:Санак уеннардагы әдәпсезлеккә бәйле җәнҗаллар]] [[Төркем:Ачык дөньялы санак уеннары]] [[Төркем:Өченче зат шутерлары]] [[Төркем:Оешкан җинаятьчелек турында санак уеннары]] [[Төркем:ПлейСтейшн 3 өчен уеннар]] [[Төркем:PlayStation 4 өчен уеннар]] [[Төркем:ПлейСтейшн 4 Про өчен камилләштерелгән уеннар]] [[Төркем:Санак уеннарының дәвамнары]] [[Төркем:Беркулланучылы санак уеннары]] [[Төркем:Тэйк-Ту Интерактив санак уеннары]] [[Төркем:Триада турында санак уеннары]] [[Төркем:Чехиядә булдырылган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары 1943 елда узган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары 1945 елда узган санак уеннары]] [[Төркем:1951 елда урнашкан санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары Нью-Йорк штатында узган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары Америка Кушма Штатларында узган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары төрмәдә узган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары Сицилиядә узган санак уеннары]] [[Төркем:ФизИкс технологиясен кулланган санак уеннары]] [[Төркем:Windows өчен уеннар]] [[Төркем:Итальян-америка мафиясе турында матур әдәбият]] [[Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы турында санак уеннары]] [[Төркем:Иксбокс 360 өчен уеннар]] [[Төркем:Xbox One өчен уеннар]] [[Төркем:Иксбокс Ван Икс өчен камилләштерелгән уеннар]] 8z4dgbhvxcdw2e66ow8lrhzn10kkbbe 6026796 6026771 2026-09-06T10:24:22Z Каюм Хордай 59574 6026796 wikitext text/x-wiki {{Санак уены|Исеме=Мафия II|Уйлап табучы={{Байрак|Чехия}} [[2К Чех]]|Чыгаручы={{Байрак|АКШ}} [[2К (ширкәт)|2К]]|Продюсер=Лукас Кюре<br/> Денби Грейс|Бизәүче=Павел Брзак<br/> Йозеф Вашек<br/> Йирҗи Матоуш<br/> Йирҗи Рҗезач<br/> [[Даниэль Вавра]]|Сценарист=Даниэль Вавра<br/> Йак Сцалици|Программист=Лоран Горга<br/> Михал Яначек<br/> Дан Долежел|Композитор=Матуш Широкий<br/> Адам Куруц|Рәссам=Роман Һладик|Платформа=[[ПлейСтейшн 3]]<br/> [[Windows|Виндоус]]<br/> [[Иксбокс 360]]<br/> [[MacOS|МакОС Икс]]<br/> [[ПлейСтейшн 4]]<br/> [[Иксбокс Ван]]|Уен төре=[[Сугышчан-маҗара уены]]|Рәсем=Мафия II тышлыгы.jpg|Имза=Уенның тышлыгы}} '''Мафия II''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Mafia II'') — ''[[2К Чех]]'' булдырган һәм ''[[2К (ширкәт)|2К]]'' чыгарган 2010 елгы [[сугышчан-маҗара уены]]. Уен 2010 елның 24 августында ''ПлейСтейшн 3'', ''[[Microsoft Windows|Виндоус]]'' һәм ''Иксбокс 360'' өчен чыккан.<ref name="release3">{{Cite web|url=http://mafia2game.com/community/us/home.php|title=''Announcing Mafia II's Release Date''|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605153655/http://mafia2game.com/community/us/home.php|archivedate=5 June 2009|publisher=2K Games|accessdate=25 March 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://2kgames.com/index.php?p=news&ID=232|title=2K Games Announces Mafia 2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930160245/http://www.2kgames.com/index.php?p=news&ID=232|archivedate=30 September 2007|date=21 August 2008|publisher=2K Games|accessdate=27 September 2008}}</ref> Уен 2002 елгы ''[[Мафия: Лост-Хевен шәһәре|Мафия’нең]]'' мөстәкыйль дәвамы<ref>{{Cite web|url=http://ign.com/articles/2008/01/08/take-two-takes-mafia-dev|title=Take-Two Takes Mafia Dev|author=Robinson|first=Martin|date=8 January 2008|publisher=[[IGN]]|accessdate=27 September 2008}}</ref> һәм [[Мафия (санак уеннары сериясе)|''Мафия'' сериясенең]] икенче төп уены. 1945 һәм 1951 еллар арасында баручы хикәя Эмпайр-Бэй (инглиз. ''Empire Bay'') исемле уйлап табылган шәһәрдә уза һәм яшь Сицилия-Америка гангстеры һәм ветеран Вито Скалетта турында сөйли. Үз атасының бурычларын түләргә һәм яхшырак тормыш алырга тырышып, Вито мафия гаиләләренең йогынты өчен көрәшенә тартыла. Уен өченче зат күренеше белән уйнала, ә аның дөньясы буйлап я җәяү я автомобильдә хәрәкәт итәргә мөмкин. Төп каһарманның җинаятьләре хокукларны саклау органнарының җавабын тудыра ала; җавап агрессиясе исә “эзләнгән” (инглиз. ''wanted'') системасы буенча үлчәнә. Уйлап табу процессы беренче ''[[Мафия: Лост-Хевен шәһәре|Мафия]]'' чыкканнан соң ук 2003 елда башланган. Чыгарылгач, ''Мафия II'' үз хикәясе, каһарманнары һәм уен барышы өчен уңай бәяләмәләр алган. Әмма дөньяның чикләнгән дизайны һәм башка комлык уеннарында ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''sandbox games'') булган механикаларның юклыгы тәнкыйтьләнгән. Элек чыккан барлык йөкләнә торган контентны үз эченә алган '''Мафия II: Режиссёр юрамасы''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Mafia II: Director’s Cut'') ''Feral Interactive'' тарафыннан 2011 елның декабрендә чыгарылган.<ref>{{Cite web|url=https://www.feralinteractive.com/en/?section=news&article=303|title=Feral Interactive {{!}} Home of Mac, Linux, Switch & Mobile Games}}</ref> ''Hangar 13'' тарафыннан булдырылган ''[[Мафия III]]'' исемле дәвам 2016 елның октябрендә чыккан. ''[[2К (ширкәт)|2К]]'' '''Мафия II: Соңгы басма’ны''' (инглиз. ''Mafia II: Definitive Edition''; ''d3t'' һәм ''Hangar 13'' бу басманы бергәләп камилләштергән) беренче уенның ремейгы чыгу уңаеннан 2020 елның 19 маенда чыгарган, һәм басма катнаш күзәтүләр алган.<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/game/mafia-ii/critic-reviews/?platform=pc|title=Mafia II critic reviews - Metacritic|language=en}}</ref> Бу ''Соңгы басма'' соңрак 2020 елның 25 сентябрендә чыгарылган '''Мафия: Өчлек’кә''' (инглиз. ''Mafia: Trilogy'') кергән. == Уен барышы == [[Файл:Мафия II'дәге атыш.jpg|сулда|мини|Вито полиция хезмәткәрләре белән атыша. Полиция хәбәрдарлыгы системасы әүвәлге уенда кебек эшли, әмма хәзер уенчы офицерлар сатып ала ала.]] ''Мафия II'' өченче зат күренеше белән уйналучы ачык дөньялы [[сугышчан-маҗара уены]]. Уен күбесенчә [[Нью-Йорк|Нью-Йоркка]], [[Чикаго|Чикагога]], [[Сан-Франциско|Сан-Францискога]], [[Лос-Анджелес|Лос-Анджелеска]], [[Бостон|Бостонга]] һәм [[Детройт|Детройтка]] нигезләнгән һәм уйлап табылган Эмпайр-Бэй шәһәрендә уза; хикәя [[1940-еллар|1940-елларның]] уртасы һәм [[1950-еллар]] башы арасында бара.<ref>{{Cite web|url=http://computerandvideogames.com/article.php?id=199532|title=News: First Mafia 2 details roll in - ComputerAndVideoGames.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gamereactor.de/video/5423/GC09+Mafia+II+interview/|title=GC09: Mafia II interview|date=2009-08-25|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://computerandvideogames.com/article.php?id=199532|title=News: First Mafia 2 details roll in - ComputerAndVideoGames.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gamereactor.de/video/5423/GC09+Mafia+II+interview/|title=GC09: Mafia II interview|date=2009-08-25|language=de}}</ref> Төп уен барышы атуга һәм йөртүгә игътибар итә; шулай ук тәкъдим ителгән чикләнгән кул сугышу системасы үз эченә сугулар һәм тайпылышлар ала. Уенда 50 чорга туры килгән транспорт чарасы һәм лицензияләнгән музыка бар.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamingunion.net/news/mafia-ii-gamescom-2009-preview--384.html|title=Mafia II GamesCom 2009 Preview|last=Union|first=Gaming|language=en}}</ref> Транспорт чараларын йөртү һава торышына бәйле. Мәсәлән, уен башындагы кышкы бүлекләрдә машиналар юлда ныграк шуыша. Томпсон автоматы, Кольт 1911 һәм мылтык кебек күп корал әүвәлге уеннан кайта. '''МГ 42''' ([[Алман теле|алман]]. ''MG 42'') һәм '''Беретта МАБ 38''' ([[Итальян теле|итальян]]. ''Beretta MAB 38'') сыман [[Икенче бөтендөнья сугышы]] чорының утлы кораллары шулай ук очрый. Тирә-юньдәге объектлар белән үзара бәйләнеш ике төймә аша гамәлгә ашырыла: контекстка бәйле очракларда кулланылган стандарт гамәл һәм көч куллану; мәсәлән, автомобиль урлап, уенчы я йозакны ачарга я тәрәзәне ватарга сайлый ала. Харита уенда төп нөсхә ''Мафия'' уенында кебек үк бар, ләкин контроль нокталары системасы тулысынча үзгәртелгән. Яңа идарә утыруның ирекле торышын һәм дошманнарга ату урынына объектлар артында яшеренергә һәм алар артыннан атарга ирек бирүче ышык системасын ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''cover system'') үз эченә ала. Бу функция дошманнарга каршы тактик ярдәм бирә, һәм бөтен төрдә әһәмиятле механика булды. Уенның катсценалары уен двигателе тарафыннан реаль заманда ясала. Мәсәлән, әгәр уенчы машина йөрткәндә катсцена башланса, уенчы шул ук машинаны шул ук торышта (зыян күргән яки исән) йөртәчәк һәм шул ук киемне киеп йөриячәк.<ref>{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2009/01/14/mafia-ii-holiday-confessions|title=Mafia II Holiday Confessions|last=Ocampo|first=Jason|date=2009-01-14|language=en}}</ref> Моңа да карамастан, кереш катсценалары һәм унынчы бүлектәге катсцена сыман чыгарылмалар бар – алар алдан рендерланган видеолар. Уенның лицензияләнгән музыка, яңалыклар һәм рекламалар тәкъдим итүче өч радиостанция бар: '''Эмпайр Централ Рэдио''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Empire Central Radio''), '''Эмпайр Клэссик Рэдио''' (''Empire Classic Radio'') һәм '''Дэльта Рэдио''' (''Delta Radio''). Радиостанцияләрдә төрле жанрлардагы музыка очрый, шул исәптән “рок-эн-ролл”, “биг бэнд”, “ритм-эн-блюз” һәм “ду-воп”. Башкаручылар һәм төркемнәр исемлегенә исә бу җырчылар һәм композиторлар карыйлар: ''Chuck Berry'', ''The Everly Brothers'', ''Dean Martin'', ''Little Richard'', ''Muddy Waters'', ''Buddy Holly & The Crickets'', ''[[Бинг Кросби]]'', ''Bill Haley & His Comets'', ''The Chordettes'', ''Ritchie Valens'', ''Bo Diddley'', ''Ricky Nelson'', ''Eddie Cochran'', ''The Champs'', ''The Drifters'', ''The Fleetwoods'', ''Screamin' Jay Hawkins'', ''Nat King Cole'', ''The Chords'' һәм ''The Andrews Sisters''. == Хикәя == === Урнаштырылыш === Беренче уеннан соң якынча унъеллык узгач, ''Мафия II'' вакыйгалары ике төрле чор – 1945 һәм 1951 еллар – арасында уйлап табылган Эмпайр-Бэй шәһәрендә (АКШ) уза; беренче бүлек Сан-Челесте ([[Итальян теле|итальян]]. ''San Celeste'') исемле уйлап табылган [[Сицилия]] каласында уза, ә алтынчы бүлек вакыйгалары Эмпайр-Бэй читендә урнашкан төрмәдә җәелә. Шәһәр Америка Кушма Штатларының көнчыгыш ярында урнашкан, елга тарафыннан бүленгән һәм берничә төбәктән тора, шул исәптән имин бистә, трущобалар, ирландлар, африка-америкалылар, кытайлар һәм [[итальяннар]] сыман төрле этник төркемнәр өчен күпфатирлы блоклар һәм эре сәнәгать комплексы; ә зур порт, тимер юл станциясе, шәһәр читендәге төрмә, берничә парк һәм күпсанлы сәүдә үзәге һәм супермаркет шәһәрнең икътисади нигезен тәэмин итә. Уенның төп хикәясе берничә җинаятьчел төркем арасында бүленгән шәһәрне күрсәтә, шул исәптән өч мафия гаиләсе — Фальконе, Винчи һәм Клементе гаиләләре — Кытай “Триада” төркеме, ирланд мафиясе һәм берничә урам бандасы. Шәһәр дизайны, шул исәптән архитектура стильләре, мәдәниятләр, җәмәгать транспорты һәм истәлекле урыннар тиешле чордагы чын төрле АКШ шәһәрләргә нигезләнгән, шул исәптән [[Нью-Йорк]], [[Чикаго]], [[Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Бостон]] һәм [[Детройт]]. Уенның ике ЙТК пакетының — '''Джиммига хыянәт''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''The Betrayal of Jimmy'') һәм '''Джимминың вендеттасы''' (''Jimmy’s Vendetta'') — вакыйгалары төп уеннан аерым канон эчендә узса да, алар шулай ук иртә 1950-елларда бара, ә '''Джоның маҗаралары''' (''Joe’s Adventures'') исемле өченче өстәмәнең вакыйгалары төп хикәянең вакытында уза һәм ике вакыт аралыгын берләштерә. === Сюжет === 1943 елда полиция талау вакытында тоткан Сицилия иммигранты Вито Скалетта төрмәгә бармау өчен АКШ Армиясенә кушыла һәм 504 парашют-десант полкына эләгә. Сицилия операциясе ялгыш барганда һәм Дон Кало Патша Италия Армиясе солдатларына коралларын ташларга кушканда, Вито беренче тапкыр мафиянең чын көчен күрә. == Искәрмәләр == [[Төркем:1С уеннары]] [[Төркем:2К Чех булдырган санак уеннары]] [[Төркем:2К чыгарган санак уеннары]] [[Төркем:2010 елгы санак уеннары]] [[Төркем:Экшн-маҗара уеннары]] [[Төркем:ПлейСтейшн 2 өчен гамәлдән чыгарылган санак уеннары]] [[Төркем:Иксбокс өчен гамәлдән чыгарылган санак уеннары]] [[Төркем:Цензуралы санак уеннары]] [[Төркем:Ферал Интерактив санак уеннары]] [[Төркем:Өйдә көч куллану турында матур әдәбият]] [[Төркем:Геймз фор Виндоус хезмәтен кулланган уеннар]] [[Төркем:Луа телен кулланган санак уеннары]] [[Төркем:МакОС өчен уеннар]] [[Төркем:Мафия санак уеннары сериясенә караган уеннар]] [[Төркем:Санак уеннардагы әдәпсезлеккә бәйле җәнҗаллар]] [[Төркем:Ачык дөньялы санак уеннары]] [[Төркем:Өченче зат шутерлары]] [[Төркем:Оешкан җинаятьчелек турында санак уеннары]] [[Төркем:ПлейСтейшн 3 өчен уеннар]] [[Төркем:PlayStation 4 өчен уеннар]] [[Төркем:ПлейСтейшн 4 Про өчен камилләштерелгән уеннар]] [[Төркем:Санак уеннарының дәвамнары]] [[Төркем:Беркулланучылы санак уеннары]] [[Төркем:Тэйк-Ту Интерактив санак уеннары]] [[Төркем:Триада турында санак уеннары]] [[Төркем:Чехиядә булдырылган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары 1943 елда узган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары 1945 елда узган санак уеннары]] [[Төркем:1951 елда урнашкан санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары Нью-Йорк штатында узган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары Америка Кушма Штатларында узган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары төрмәдә узган санак уеннары]] [[Төркем:Вакыйгалары Сицилиядә узган санак уеннары]] [[Төркем:ФизИкс технологиясен кулланган санак уеннары]] [[Төркем:Windows өчен уеннар]] [[Төркем:Итальян-америка мафиясе турында матур әдәбият]] [[Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы турында санак уеннары]] [[Төркем:Иксбокс 360 өчен уеннар]] [[Төркем:Xbox One өчен уеннар]] [[Төркем:Иксбокс Ван Икс өчен камилләштерелгән уеннар]] 7ls652bsp569boh9axklwaa0ggk4agq 0 1492889 6026734 6025716 2026-09-06T00:45:27Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026734 wikitext text/x-wiki {{Универсаль калып}} {{Бөтендөнья мирасы|303}}'''Игуасу шарлавыклары''' ({{lang-es|Cataratas del Iguazú}}, {{lang-pt|Cataratas do Iguaçu}}) — Игуасу елгасындагы 275 [[шарлавык]]тан<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Iguacu-Falls|title=Iguaçu Falls|publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref>Игуасу (водопад в Юж. Америке) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — <abbr>М.</abbr> : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> торган комплекс, [[Бразилия]] ([[Парана (штат)|Парана]] штаты) һәм [[Аргентина]] ([[Мисионес (правинсә)|Мисьонес]] провинциясе) чигендә урнашкан. Шарлавыклар Аргентина һәм Бразилиянең «Игуасу» милли парклары чигендә урнашкан. Ике парк та [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКО]] [[Бөтендөнья мирасы]] исемлегенә кертелгән (1984 һәм 1986 елларда)<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list|title=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage List|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200517094145/http://whc.unesco.org/en/list|archivedate=2020-05-17|author=UNESCO World Heritage Centre|website=unesco.org|url-status=live}}</ref>. ''Iguazú'' (Игуасу) атамасы [[Гуарани теле|гуарани телендәге]] ''y'' (су) һәм ''guasu'' (зур) сүзләреннән килеп чыккан<ref name="SATravel">{{cite web|url=http://gosouthamerica.about.com/cs/southamerica/a/IguazuFalls.htm|title=Iguazu Falls|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160103185321/http://gosouthamerica.about.com/cs/southamerica/a/IguazuFalls.htm|archivedate=2016-01-03|author=Bonnie Hamre|website=About.com Travel|url-status=dead|accessdate=2026-08-30}}</ref>. == Тарих == Шарлавыклар агып торган базальт катламнар якынча 130—140 млн ел элек барлыкка килгән. 20 мең ел элек Игуасу шарлавыклары комплексы Игуасу елгасының Паранага койган урынында урнашкан. Су агымы тарафыннан чыгынты акрынлап җимерелү сәбәпле, шарлавык Парана елгасыннан елына якынча 1—2 м га ерагая, хәзер шарлавыклар комплексы белән Парана елгасы арасындагы ара якынча 28 км тәшкил итә. Бу тирәлектә беренче билгеле кешеләр — гуарани һәм кайнганг кабиләләре. Бу районда табылган археологик объектлар моны раслый. Европа фәне өчен Игуасу шарлавыкларын Альвар Нуньес Кабеса де Вака 1541 елда, Эльдорадо иленең легендар хәзинәләрен эзләп, үзенең экспедициясе белән Парана елгасы агымы буйлап джунгли аша өскә таба барган вакытта ача. == Шарлавыкның географиясе == Шарлавыклар Игуасу елгасы тамагыннан якынча 23 км ераклыкта урнашкан<ref name=":0" />. Комплексның киңлеге 2,7 км һәм аңа якынча 275 аерым шарлавык керә<ref name=":0" />. Су төшү биеклеге 82 метрга җитә, ләкин күпчелек шарлавыкларда 60 метрдан бераз артыграк. Иң зур шарлавык — «Иблис йотымы» ({{lang-es|Garganta del Diablo}}) — киңлеге 150 метр һәм озынлыгы 700 метр булган U-сыман текә яр. Бу шарлавык Бразилия һәм Аргентина арасындагы чикне билгели. Яңгырлар сезонында тирә-якта 2000 мм якын явым-төшем була. Күп кенә утраулар (шул исәптән шактый зурлары да) шарлавыкларны бер-берсеннән аерып тора. 2,7 км гомуми киңлекнең якынча 900 метры су белән капланмаган. Шарлавыклар 2,7 км мәйданлы амфитеатр рәвешендәге иңкүлек хасил итәләр<ref name=":0" />. Шарлавыкларның күпчелеге Аргентина территориясе чикләрендә (озынлыгы 2100 м) урнашкан, ләкин Бразилия ягыннан (озынлыгы 800 м) «Иблис бугазы»на яхшы күренеш ачыла. Уртача су чыгымы — 1746 м³/сек.<ref>[https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Iguazu-Cataratas-del-109 Iguazú, Cataratas del] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729083835/https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Iguazu-Cataratas-del-109 |date=2023-07-29 }} // ''worldwaterfalldatabase.com''</ref>. Шарлавыклар тирәсендә өч шәһәр бар — Бразилия ягында [[Фос-ду-Игвасу|Фос-ду-Игуасу]], Аргентина ягында Пуэрто-Игуасу һәм [[Парагвай]] ягында [[Сьюдад-дел-Эсте|Сьюдад-дель-Эсте]]<ref>{{cite web|url=http://about-brazil.org/tag/iguasu/|title=Игуасу|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811110009/http://about-brazil.org/tag/iguasu/|archivedate=2015-08-11|publisher=about-brazil.org|url-status=dead}}</ref>. Шарлавыкларның иң танылган атамалары: «Адәм һәм һава», «Өч мушкетер», «Ике сеңел», «Сальто-Эскондидо» («Яшерен сикерү»), «Сальто-Флориано» («Чәчәк сикерүе»), «Сан-Мартин», «Рамирес» һәм башкалар. Башка җирле истәлекле урыннар — Итайпу гидроэлектростанциясе буасы һәм иезуит гыйбадәтханәләре. == Туризм == [[Файл:Игуасу_вертолет.JPG|мини|Игуасу шарлавыгы янындагы кунакханә.|уңда|238x180пкс]] Игуасу шарлавыклары — [[Көньяк Америка|Көньяк Америкада]] туристлар иң күп йөри торган урыннарның берсе. Ел саен бирегә 1,5—2 млн кеше килә. Туристлар өчен махсус күзәтү мәйданчыклары җиһазландырылган. Шарлавык тирәсендә җәяүле һәм автомобиль маршрутлары салынган. Шулай ук туристларга су үткәрми торган кием тәкъдим ителә, чөнки маршрутлар шарлавыклар итәгенә кадәр уза. Игуасу шарлавыклары тирәсендә халыкара аэропорт урнашкан, дистәләгән кунакханә, кемпинглар, керү юллары, җәяүле сукмаклар төзелгән. Җирле халык шулай ук әлеге туристлык индустриясендә мәшгуль, алар өчен махсус мәйданчыклар җиһазландырылган, анда алар җирле костюмнар киеп, җирле биюләр һәм җырлар күрсәтәләр. == Милли парклар == Игуасу шарлавыклары ике милли парк территориясендә урнашкан: Аргентинадагы Игуасу Милли паркы, 1909 елда нигез салынган, мәйданы 67 мең га, һәм Бразилиядәге Игуасу Милли паркы, 1939 елда нигез салынган, мәйданы 185 мең га. [[Файл:Iguazu_Décembre_2007_-_Panorama_7.jpg|үзәк|мини|700x700пкс|Бразилия ягыннан Игуасу шарлавыкларына панорама күренеше]] == Искәрмәләр == <references /> == Сылтамалар == * {{Cite web|url=http://about-brazil.org/iguasu/|title=Игуасу — одно из 7 чудес света|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715221541/http://about-brazil.org/iguasu/|archivedate=2014-07-15}} {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]] [[Төркем:Әлифба буенча су объектлары]] [[Төркем:Шарлавыклар]] [[Төркем:Аргентина шарлавыклары]] [[Төркем:Бразилия шарлавыклары]] j44pcsqteakohenv307kqxd0hjb7o6u 0 1492895 6026679 6025842 2026-09-05T13:28:02Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026679 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Горурлык''' — үз-үзеңне уңай бәяләүне чагылдыра торган уңай бизәлгән [[Тойгы|хис]]; [[Үзбәяләү|үз-үзеңне хөрмәт итү]], үз кыйммәтеңне тою. Күчерелмә мәгънәдә «горурлык» дип мондый үз-үзен бәяләүнең сәбәбе аталырга мөмкин (мәсәлән, ''«бу студент — бөтен институтның горурлыгы»''). [[Файл:1944_JonWhitcomb_USNavy_(3214638694).jpg|мини| «Мин дә сезнең белән горурланам!» ([[Америка Кушма Штатлары|Икенче]] [[Икенче бөтендөнья сугышы|бөтендөнья сугышы]] плакаты)]] «Горурлык» төшенчәсенә якын берничә термин бар, мәсәлән: [[намус]], тәкәбберлек. == Горурлык һәм тәкәбберлек == [[Христианлык|Христиан]] динендә тәкәбберлек галәмдә барлыкка килгән беренче гөнаһ дип санала. Тәкәбберлек — төп гөнаһ, башка барлык гөнаһларның төп сәбәбе дип раслана. [[:ru:Толковый_словарь_живого_великорусского_языка|В.Даль сүзлегендә]] бу төшенчәләр арасында аерма ясалмый<ref>[http://www.slovardalja.net/word.php?wordid=5899 Толковый словарь живого великорусского языка — Гордый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017080557/http://www.slovardalja.net/word.php?wordid=5899 |date=2012-10-17 }}.</ref>. В.Василенконың «Кыскача дини-фәлсәфи сүзлек» («Краткий религиозно-философский словарь», 1996) дигән хезмәтендә: «Шәрык аскетикасы горурлыкны һәм тәкәбберлекне тиңләштерә, бу рус теле практикасында чагыла. Көнбатыш традицияләрендә горурлыкны тәкәбберлектән аералар һәм әхлакый яктан нейтраль яки уңай мәгънәдә аңлаталар — үз-үзеңне хөрмәт итү, үз-үзеңә бәя белү, иҗади кыюлык, Алла тарафыннан уллыкка алынуны аңлау кебек»<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.terme.ru/dictionary/188/word/gordost-gordynja|title=ГОРДОСТЬ, ГОРДЫНЯ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212090941/http://www.terme.ru/dictionary/188/word/gordost-gordynja|archivedate=2013-12-12|accessdate=2013-12-07}}</ref>. В.Василенкода шулай ук [[:ru:Античность|антик]] фикердә горурлык (грек. hybris) — «язмыш билгеләгән чикләрдән кыю чыгу»<ref name="autogenerated1" />. [[:ru:Геродот|Геродотның]] Фарсы Артабаны [[:ru:Ксеркс|Ксеркска]] болай ди: «Күрәсеңме, Аллаһы Тәгалә зурлыгы һәм көче белән мәшһүр тереклек ияләрен юк итәргә тырышып яшен суктыра, ә кечкенәләрен күрми. Күрәсеңме, ул үзенең яшеннәре белән һәрчак иң биек корылмаларны һәм агачларны бәреп төшерә: Аллаһы һәр бөек нәрсәне буйсындырырга ярата бит»<ref>[http://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1293240187 Борухович В. Г. Научное и литературное значение труда Геродота]</ref>. Александр Радищевның «Петербургтан Мәскәүгә сәяхәт» («[[:ru:Путешествие_из_Петербурга_в_Москву|Путешествии из Петербурга в Москву]]») әсәрендә бу сүз тәкәбберлек, горурлык белән синоним. == Искәрмәләр == {{Искәрмәләр}} == Әдәбият == * [[Зубец, Ольга Прокофьевна|Зубец О. П.]] [http://iph.ras.ru/elib/EM7_8.html О гордости] // Электронная библиотека ИФ РАН * Челышев, П. В. Феномен гордости в античной и христианской культуре / П. В. Челышев // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. — 2015. — № 12-2. — С. 352—353. — EDN VBULVF. == Сылтамалар == * [https://web.archive.org/web/20131212090944/http://www.terme.ru/dictionary/522/word/gordost Словарь по этике] / Под редакцией И. Кона, 1981 г. [[Төркем:Психология]] [[Төркем:Эмоцияләр]] [[Төркем:Этика]] 25dw0x2y2e0yiwjarvrzwdge64iua8f 0 1492931 6026754 6025882 2026-09-06T07:51:41Z InternetArchiveBot 35870 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6026754 wikitext text/x-wiki {{Универсаль калып}} '''Казиранга милли паркы''' ({{lang-as|কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান}}, {{lang-hi|काज़ीरंगा राष्ट्रीय उद्यान}}, {{lang-en|Kaziranga National Park}}) — [[Һиндстан|Һиндстанның]] [[Ассам]] штатындагы милли парк. 1985 елдан [[Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы|ЮНЕСКО]] [[Бөтендөнья мирасы]] объекты. Паркка 1905 елда нигез салына, һәм 2005 елда ул 100 еллык юбилеен билгеләп үтә. Паркны нигезләүдә Һиндстан вице-короле Лорд Джордж Керзонның хатыны баронесса Мэри Керзон мөһим роль уйный. [[Файл:Kazi_rhino_edit.jpg|сулда|мини|266x266пкс|Зур һинд бер мөгезле мөгезборыны]] Казиранга милли паркы биләгән территориянең мәйданы 688 км² тәшкил итә. Аның шактый өлеше [[Браһмапутра|Брахмапутра]] елгасы бассейнына карый. Паркта тропик урманнар, елгалар, болыннар бар. Паркка дөньякүләм танылуны биредә бер мөгезле мөгезборынның дөньядагы иң зур популяциясе (2/3 дөньякүләм сан) булуы китергән<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6564337.stm|title=Assam rhino poaching 'spirals'|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081122025403/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6564337.stm|archivedate=2008-11-22|author=Bhaumik, Subir|date=17.04.2007|website=BBC News|lang=en|url-status=live}}</ref>. 2018 елның мартында Ассам хөкүмәтенең урман хуҗалыгы Департаменты һәм кыргый табигать мәсьәләләре белән шөгыльләнүче кайбер танылган хөкүмәтнеке булмаган оешмалар белән берлектә үткәрелгән җанисәп буенча Казиранга милли паркында мөгезборын популяциясе 2413 баш тәшкил итә. Ул 1641 олы мөгезборыннан, 387 урта яшьтәге мөгезборыннан һәм 385 баласыннан тора<ref name="rhino population">{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/kaziranga-national-park-s-rhino-population-rises-by-12-in-3-years/story-bzGZvkeH4FtcRqevG985lO.html|title=Kaziranga National Park's rhino population rises by 12 in 3 years|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180427210141/https://www.hindustantimes.com/india-news/kaziranga-national-park-s-rhino-population-rises-by-12-in-3-years/story-bzGZvkeH4FtcRqevG985lO.html|archivedate=2018-04-27|author=|last=Dutt|first=Anonna|date=30.03.2018|lang=en|website=[[Hindustan Times]]|url-status=live}}</ref>. 2015 елда мөгезборыннар популяциясе 2401 баш тәшкил иткән. Паркта шулай ук бенгал юлбарысын, һинд филен, аю-губачны, бенгал мәчеләрне, балыкчы мәчеләрне, [[Гаур|гаурларны]], барасингларны, бинтуронгларны һәм башка бик күп кыргый хайваннарны күрергә мөмкин. Паркта барлыгы [[Имезүчеләр|имезүчеләрнең]] 30 дан артык төре бар, шуларның 15 дөньяда юкка чыгу куркынычы астында тора. Казирангта ташбакалар, кәлтәләр һәм еланнарның 40 тан артык төре бар. Паркта кошлар һәм юлбарыслар тыюлыклары бар. Шулай ук юкка чыгу алдында торган хайван төрләре дә бар. Паркта югалып баручы меңгә якын һинд буйволы яши. == Искәрмәләр == <references /> == Сылтамалар == * [http://www.worldheritagekaziranga.com/ Милли паркның сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124055517/http://www.worldheritagekaziranga.com/ |date=2009-11-24 }} {{Ref-en}} {{Тышкы сылтамалар}} [[Төркем:Әлифба буенча саклана торган табигый территорияләр]] [[Төркем:ТСХБ II категориясе]] [[Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары]] pcdqhd60xcc2leqqt7yrmivyw5as1up 4 1492936 6026686 6025921 2026-09-05T14:27:22Z Frhdkazan 3171 /* Катнашучылар таблицасы */ +2 6026686 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Проект:V "Минем Татарстан" вики-марафоны]] == Катнашучылар таблицасы == [https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://tt.wikipedia.org/wiki/Төркем:Проект:V_%22Минем_Татарстан%22_мәкаләләре Караулар статистикасына] һәм финалистлар өлешен [[Википедия:Марафоннар/Минем Татарстан/V#Бәяләү|техник бәяләү процессына]] кертелү өчен мәкаләнең бәхәс битендә түбәндәгечә тутырылган [[Калып:"Минем Татарстан" айлыгы мәкаләсе|мәкалә калыбын]] урнаштыру сорала: <pre>{{"Минем Татарстан" айлыгы мәкаләсе|чыгарылыш=IV|район= ... районы |кулланучы= Викимедиа хисап язмагыз}}</pre> Марафонда катнашучыларга һәм карап торучыларга үз өлешегезне күрсәтү өчен <u>'''[[Википедия:Марафоннар/Минем Татарстан/V/Таблица|шушы таблицага теркәп тора аласыз]]'''</u>: {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Катнашучы ! <small>Өлеше</small> ! Мәкаләләр ! Төркем/Исәп |- |{{u|Баныу}} |<small>[https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Махсус%3AКертемнәр&target=Баныу&namespace=0&tagfilter=&start=2026-09-01&end=2026-09-30&limit=500 ТөпМохит:<br/>1-30.09]</small> |[[Абашево мәдәнияте]]{{*}}[[]]{{*}} |[[:Төркем:Проект:V "Минем Татарстан" мәкаләләре — Баныу|1]] |- |{{u|Әмир}} |<small>[https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Махсус%3AКертемнәр&target=Әмир&namespace=0&tagfilter=&start=2026-09-01&end=2026-09-30&limit=500 ТөпМохит:<br/>1-30.09]</small> |[[«Габдулла Тукайга 140 ел» медале]]{{*}}[[Рушан Аббясов]]{{*}}[[]]{{*}} |[[:Төркем:Проект:V "Минем Татарстан" мәкаләләре — Әмир|2]] |- |{{u|USERNAME}} |<small>[https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Махсус%3AКертемнәр&target=USERNAME&namespace=0&tagfilter=&start=2026-09-01&end=2026-09-30&limit=500 ТөпМохит:<br/>1-30.09]</small> |[[]]{{*}} |[[:Төркем:Проект:V "Минем Татарстан" мәкаләләре — USERNAME|#]] |- |} dvkxcjz7ztddmm14bi36d0xy7evmsi5 1 1493016 6026682 6026585 2026-09-05T14:01:13Z Frhdkazan 3171 чыгарылыш=V 6026682 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Абашевская культура}} {{"Минем Татарстан" айлыгы мәкаләсе|чыгарылыш=V|район=Яшел Үзән районы |район2=Актаныш районы |кулланучы= Баныу}} f833dsz329uybcmblf2u1h2a05sgu6v 11 1493039 6026680 2026-09-05T13:45:47Z Blackisnewyellow 44652 /* Бу калыпның төсен шулай кызыл итеп ясауның максатын аңламыйм */ яңа бүлек 6026680 wikitext text/x-wiki == Бу калыпның төсен шулай кызыл итеп ясауның максатын аңламыйм == Татар Википедиясендә төсләр өчен аерым кагыйдә булмаса да мондый ачык кызыл төсне куллануның файдасы юк дип саныйм. Төзелмәгән мәкаләләрнең кызыл сылтамалары бөтенләй күренми. [[Кулланучы:Blackisnewyellow|Blackisnewyellow]] ([[Кулланучы бәхәсе:Blackisnewyellow|бәхәс]]) 5 сен 2026, 13:45 (UTC) 40akisy6os26v4d7vuxtk5ys4ydf8rv 1 1493040 6026684 2026-09-05T14:04:29Z Frhdkazan 3171 {{"Минем Татарстан" айлыгы мәкаләсе|чыгарылыш=V|район=Казанның Вахитов районы|кулланучы= Әмир}} 6026684 wikitext text/x-wiki {{"Минем Татарстан" айлыгы мәкаләсе|чыгарылыш=V|район=Казанның Вахитов районы|кулланучы= Әмир}} mrwjhl6wywhglxoc3ld0kaubbzi0efl 1 1493041 6026685 2026-09-05T14:04:46Z Frhdkazan 3171 Яңа бит: «{{"Минем Татарстан" айлыгы мәкаләсе|чыгарылыш=V|район=Казанның Вахитов районы|кулланучы= Әмир}}» 6026685 wikitext text/x-wiki {{"Минем Татарстан" айлыгы мәкаләсе|чыгарылыш=V|район=Казанның Вахитов районы|кулланучы= Әмир}} mrwjhl6wywhglxoc3ld0kaubbzi0efl 14 1493042 6026687 2026-09-05T14:28:27Z Frhdkazan 3171 Яңа бит: «[[Төркем:Проект:V "Минем Татарстан" мәкаләләре]]» 6026687 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Проект:V "Минем Татарстан" мәкаләләре]] 0w18b2qgl7un6d73hlngmp4prbjkrq4 14 1493043 6026688 2026-09-05T14:28:41Z Frhdkazan 3171 Яңа бит: «[[Төркем:Проект:V "Минем Татарстан" мәкаләләре]]» 6026688 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Проект:V "Минем Татарстан" мәкаләләре]] 0w18b2qgl7un6d73hlngmp4prbjkrq4 6 1493045 6026766 2026-09-06T09:10:47Z Каюм Хордай 59574 Тасвирлама: МП40 (MP40) автоматын полициягә юнәлтүче уенчыны күрсәтә торган экран сурәте<br/> Автор яки авторлык хокукына июче: https://en.wikipedia.org/wiki/User:Blakegripling_ph<br/> Чыганак: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mafia_2_Police.jpg <br/>Мәкалә: [[Мафия II]]<br/> Кулланылган өлеш. Сурәтнең бөтен өлеше.<br/> Түбән резолюцияме? Әйе.<br/> Максат: [[Мафия II]] уенының сугышу системасын күрсәтү өчен.<br/> Алмаштыру мөмкинлеге: к.м.т.(кулланырга мөмкин түгел)<br/> Минималь файдалану:... 6026766 wikitext text/x-wiki == Тасвирлама == Тасвирлама: МП40 (MP40) автоматын полициягә юнәлтүче уенчыны күрсәтә торган экран сурәте<br/> Автор яки авторлык хокукына июче: https://en.wikipedia.org/wiki/User:Blakegripling_ph<br/> Чыганак: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mafia_2_Police.jpg <br/>Мәкалә: [[Мафия II]]<br/> Кулланылган өлеш. Сурәтнең бөтен өлеше.<br/> Түбән резолюцияме? Әйе.<br/> Максат: [[Мафия II]] уенының сугышу системасын күрсәтү өчен.<br/> Алмаштыру мөмкинлеге: к.м.т.(кулланырга мөмкин түгел)<br/> Минималь файдалану: Бу сурәт уенны тану һәм аңлау өчен кирәк. Сурәт уенчыга үзе кулланылган мәкаләне яхшырак аңларга ярдәм итә. Сүзләр белән генә бу мөмкин булмас иде. Әгәр сурәт мәкаләдә тәнкыйть өчен пәйда булса, ул төп нөсхә әсәрнең максатлары белән ярыша алмый. Сурәт түбән резолюциядә булуга күрә, аның коммерция кыйммәте түбән.<br/> Коммерция мөмкинлекләренә хөрмәт: к.м.т. == Лицензияләү == {{subst:ET}} j4mslx9ouktd1324t4f9i27jnr41n98 6026767 6026766 2026-09-06T09:12:34Z Каюм Хордай 59574 Мин "Лицензияләү" текстын өстәдем. 6026767 wikitext text/x-wiki == Тасвирлама == Тасвирлама: МП40 (MP40) автоматын полициягә юнәлтүче уенчыны күрсәтә торган экран сурәте<br/> Автор яки авторлык хокукына июче: https://en.wikipedia.org/wiki/User:Blakegripling_ph<br/> Чыганак: https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mafia_2_Police.jpg <br/>Мәкалә: [[Мафия II]]<br/> Кулланылган өлеш. Сурәтнең бөтен өлеше.<br/> Түбән резолюцияме? Әйе.<br/> Максат: [[Мафия II]] уенының сугышу системасын күрсәтү өчен.<br/> Алмаштыру мөмкинлеге: к.м.т.(кулланырга мөмкин түгел)<br/> Минималь файдалану: Бу сурәт уенны тану һәм аңлау өчен кирәк. Сурәт уенчыга үзе кулланылган мәкаләне яхшырак аңларга ярдәм итә. Сүзләр белән генә бу мөмкин булмас иде. Әгәр сурәт мәкаләдә тәнкыйть өчен пәйда булса, ул төп нөсхә әсәрнең максатлары белән ярыша алмый. Сурәт түбән резолюциядә булуга күрә, аның коммерция кыйммәте түбән.<br/> Коммерция мөмкинлекләренә хөрмәт: к.м.т. == Лицензияләү == Бу [[Санак уены|санак уеныннан]] алынган экран сурәте һәм мөгаен, авторлык хокукы [[Санак уеннары булдыручысы|булдыручыга]] һәм чыгаручыга карыйдыр. [[Википедия:Намуслы куллану шартлары|Википедиянең намуслы куллану шартлары]] буенча, бу сурәтнең түбән резолюцияле күчермәсен [[Татар Википедиясе|Татар Википедиясендә]] уенны(яки уен белән бәйле булган башка тәфсилне) тану өчен кулланырга мөмкин. Сурәтнең кулланылуының башка ысуллары авторлык хокукларын бозу була ала. Күбрәк мәгълүмат өчен, [[Википедия:Намуслы куллану шартлары]] мәкаләсен карагыз. c693wzljysdi0xe32hzq3spfs4zhqbs 0 1493046 6026773 2026-09-06T09:46:38Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1364160004|1C Company]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 6026773 wikitext text/x-wiki '''1С Ширкәте''' ([[Рус теле|урыс]]. ''Фирма «1С»''; [[Инглиз теле|инглиз]]. ''1C Company''; шулай ук гади '''1С''') — [[Мәскәү|Мәскәүдә]] урнашкан [[Россия|Рәсәй]] программа тәэминаты булдыручысы, дистрибьютор һәм чыгаручы. Ул [[программа белән тәэмин ителеш]], бәйле хезмәтләр һәм [[Санак уены|санак уеннары]] булдыра, җитештерә, лицензияли, хуплый һәм сата. [[Төркем:Мәскәү ширкәтләре]] 3ptwgwj573nrhb422chmk89s6pjizif 6026774 6026773 2026-09-06T09:46:51Z Каюм Хордай 59574 6026774 wikitext text/x-wiki '''1С Ширкәте''' ([[Рус теле|урыс]]. ''Фирма «1С»''; [[Инглиз теле|инглиз]]. ''1C Company''; шулай ук гади '''1С''') — [[Мәскәү|Мәскәүдә]] урнашкан [[Россия|Рәсәй]] программа тәэминаты булдыручысы, дистрибьютор һәм чыгаручы. Ул [[программа белән тәэмин ителеш]], бәйле хезмәтләр һәм [[Санак уены|санак уеннары]] булдыра, җитештерә, лицензияли, хуплый һәм сата. [[Төркем:Мәскәү ширкәтләре]] {{stub}} e5ol5h9y2ghw6j6z38in6koqdkdti6c 14 1493047 6026775 2026-09-06T09:48:10Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем өчен төп мәкалә: [[1С]].» 6026775 wikitext text/x-wiki Бу төркем өчен төп мәкалә: [[1С]]. s7qz33w5og0hcz3y5gxi1ukihlcntha 6026776 6026775 2026-09-06T09:49:01Z Каюм Хордай 59574 Яңа төркем. 6026776 wikitext text/x-wiki Бу төркем өчен төп мәкалә: [[1С]]. [[Төркем:Ширкәтләр буенча санак уеннары]] p9ryj4n1oqrawf4fw5x8z8313rdfy5f 14 1493048 6026780 2026-09-06T09:52:40Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем [[2010 ел|2010]] елда чыккан [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:Еллар буенча санак уеннары]]» 6026780 wikitext text/x-wiki Бу төркем [[2010 ел|2010]] елда чыккан [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:Еллар буенча санак уеннары]] d8ki9nn92afxyowm1cblzzkcuyfut8i 14 1493049 6026781 2026-09-06T09:55:42Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем рәсми чыгу көненә кадәр гамәлдән чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026781 wikitext text/x-wiki Бу төркем рәсми чыгу көненә кадәр гамәлдән чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. 2qzurc8ftlw3cbglyesxldg3kg6lrno 14 1493050 6026782 2026-09-06T09:58:16Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем ''[[ПлейСтейшн 2|ПлейСтейшн 2'гә]]'' чыгарылырга җыенган һәм чыкмаган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:ПлейСтейшн 2 өчен чыгарылган санак уеннары]] [[Төркем:Гамәлдән чыгарылган санак уеннары]]» 6026782 wikitext text/x-wiki Бу төркем ''[[ПлейСтейшн 2|ПлейСтейшн 2'гә]]'' чыгарылырга җыенган һәм чыкмаган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:ПлейСтейшн 2 өчен чыгарылган санак уеннары]] [[Төркем:Гамәлдән чыгарылган санак уеннары]] cnvb9ax4ge370p0ty77t5e5ouw9rl2y 14 1493051 6026786 2026-09-06T10:03:03Z Каюм Хордай 59574 Яңа төркем. 6026786 wikitext text/x-wiki Бу төркем ''[[Иксбокс (консоль)|Иксбокска]]'' чыгарылырга җыенган һәм чыкмаган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:Иксбокс өчен чыгарылган санак уеннары]] [[Төркем:Гамәлдән чыгарылган санак уеннары]] ev3b63klruc91mxnsqxu3w1vnp7ddb2 14 1493052 6026787 2026-09-06T10:04:16Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем цензуралы [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026787 wikitext text/x-wiki Бу төркем цензуралы [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. glqnmxtlr662yojmv355retbp8hfvkz 6026788 6026787 2026-09-06T10:04:42Z Каюм Хордай 59574 Яңа төркем. 6026788 wikitext text/x-wiki Бу төркем цензуралы [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:Санак уеннары]] 0ysqggfboa6ue5w6li81rn4kl4ulk0i 6026799 6026788 2026-09-06T10:27:57Z Каюм Хордай 59574 Яңа төркем. 6026799 wikitext text/x-wiki Бу төркем цензуралы [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:Санак уеннардагы әдәпсезлеккә бәйле җәнҗаллар]] [[Төркем:Санак уеннары]] 8yzb0ml8vy19a97ubw53kzcqhstgd5x 0 1493053 6026789 2026-09-06T10:10:16Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1371495177|Feral Interactive]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 6026789 wikitext text/x-wiki '''Ферал Интерактив Лимитэд''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Feral Interactive Limited'') — [[MacOS|масОС]], [[Linux|Линукс]], iOS, <ref>{{Cite web|url=https://toucharcade.com/2021/01/14/feral-interactive-upcoming-games-ios-android-interview-alien-isolation-port-keyboard-mouse-ios-14-pricing-total-war/|title=An Interview With Feral Interactive on Bringing Games to iOS, a Potential 'Alien: Isolation' Port, Mobile Game Pricing, Working With Nintendo Switch, and More|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525170919/https://toucharcade.com/2021/01/14/feral-interactive-upcoming-games-ios-android-interview-alien-isolation-port-keyboard-mouse-ios-14-pricing-total-war/|archivedate=25 May 2022|author=Madnani|first=Mikhail|date=14 January 2021|work=TouchArcade|accessdate=21 April 2021}}</ref> [[Android|Андроид]], Nintendo Switch, <ref>{{Cite web|url=https://www.nintendolife.com/news/2020/12/feature_feral_interactive_on_the_pleasures_and_pitfalls_of_porting_to_switch|title=Feature: Feral Interactive On The Pleasures And Pitfalls Of Porting To Switch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220406093402/https://www.nintendolife.com/news/2020/12/feature_feral_interactive_on_the_pleasures_and_pitfalls_of_porting_to_switch|archivedate=6 April 2022|author=Lane|first=Gavin|date=19 December 2020|work=Nintendo Life|accessdate=21 April 2021}}</ref> Meta Quest һәм [[Microsoft Windows|Виндоус]] өчен [[Бөекбритания]] [[санак уеннары булдыручысы]] һәм чыгаручы. Уеннар ''Mac'ка'' китерү өчен 1996 елда нигезләнгән ширкәт уеннарны төрле платформаларга күчерү белән шөгыльләнә.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2007-01-12-feral-interactive-product-update-macworld-expo.html|title=Feral Interactive product update (Macworld Expo)|author=Stern|first=Z.|date=12 January 2007|work=[[Engadget]]}}</ref><ref name="Feral Interactive">{{Cite web|url=https://www.feralinteractive.com/en/about/|title=About Feral Interactive|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326123256/http://www.feralinteractive.com/en/about/|archivedate=26 March 2017|publisher=Feral Interactive|accessdate=21 April 2021}}</ref> c7n21627fv3mwc5n04kyifr1eug7w2s 6026790 6026789 2026-09-06T10:10:57Z Каюм Хордай 59574 6026790 wikitext text/x-wiki '''Ферал Интерактив Лимитэд''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Feral Interactive Limited'') — [[MacOS|масОС]], [[Linux|Линукс]], iOS, <ref>{{Cite web|url=https://toucharcade.com/2021/01/14/feral-interactive-upcoming-games-ios-android-interview-alien-isolation-port-keyboard-mouse-ios-14-pricing-total-war/|title=An Interview With Feral Interactive on Bringing Games to iOS, a Potential 'Alien: Isolation' Port, Mobile Game Pricing, Working With Nintendo Switch, and More|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525170919/https://toucharcade.com/2021/01/14/feral-interactive-upcoming-games-ios-android-interview-alien-isolation-port-keyboard-mouse-ios-14-pricing-total-war/|archivedate=25 May 2022|author=Madnani|first=Mikhail|date=14 January 2021|work=TouchArcade|accessdate=21 April 2021}}</ref> [[Android|Андроид]], Nintendo Switch, <ref>{{Cite web|url=https://www.nintendolife.com/news/2020/12/feature_feral_interactive_on_the_pleasures_and_pitfalls_of_porting_to_switch|title=Feature: Feral Interactive On The Pleasures And Pitfalls Of Porting To Switch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220406093402/https://www.nintendolife.com/news/2020/12/feature_feral_interactive_on_the_pleasures_and_pitfalls_of_porting_to_switch|archivedate=6 April 2022|author=Lane|first=Gavin|date=19 December 2020|work=Nintendo Life|accessdate=21 April 2021}}</ref> Meta Quest һәм [[Microsoft Windows|Виндоус]] өчен [[Бөекбритания]] [[санак уеннары булдыручысы]] һәм чыгаручы. Уеннар ''Mac'ка'' китерү өчен 1996 елда нигезләнгән ширкәт уеннарны төрле платформаларга күчерү белән шөгыльләнә.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2007-01-12-feral-interactive-product-update-macworld-expo.html|title=Feral Interactive product update (Macworld Expo)|author=Stern|first=Z.|date=12 January 2007|work=[[Engadget]]}}</ref><ref name="Feral Interactive">{{Cite web|url=https://www.feralinteractive.com/en/about/|title=About Feral Interactive|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326123256/http://www.feralinteractive.com/en/about/|archivedate=26 March 2017|publisher=Feral Interactive|accessdate=21 April 2021}}</ref> == Искәрмәләр == {{stub}} dggq661pd159jlrudrq5lsxbklqb37a 14 1493054 6026791 2026-09-06T10:12:57Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «[[Төркем:Ширкәтләр буенча санак уеннары]] Бу төркем ''[[Ферал Интерактив]]'' тарафыннан я портланган, я [[Санак уеннары булдыручысы|булдырылган]], я чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026791 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Ширкәтләр буенча санак уеннары]] Бу төркем ''[[Ферал Интерактив]]'' тарафыннан я портланган, я [[Санак уеннары булдыручысы|булдырылган]], я чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. nz68jnxrb8cpw2w8lydhnzdwd6ue0fk 14 1493055 6026792 2026-09-06T10:15:23Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларында өйдә көч куллану булган [[матур әдәбият]] өчен.» 6026792 wikitext text/x-wiki Бу төркем үз вакыйгаларында өйдә көч куллану булган [[матур әдәбият]] өчен. c66jldyi6df8qtcqp5hbly7gi4pb181 0 1493056 6026793 2026-09-06T10:20:36Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1361024220|Games for Windows]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 6026793 wikitext text/x-wiki '''Геймз фор Виндоус''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Games for Windows'') — [[Microsoft|Майкрософт]] ширкәтенә караган элеккеге бренд һәм ул 2006 елда [[Windows Vista|Виндоус Виста]] [[Операцион система|операцион системасы]] чыгуы уңаеннан тәкъдим ителгән. pvo6jye8hn540flp65h3qu6cm3nt7s7 6026794 6026793 2026-09-06T10:20:50Z Каюм Хордай 59574 6026794 wikitext text/x-wiki '''Геймз фор Виндоус''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Games for Windows'') — [[Microsoft|Майкрософт]] ширкәтенә караган элеккеге бренд һәм ул 2006 елда [[Windows Vista|Виндоус Виста]] [[Операцион система|операцион системасы]] чыгуы уңаеннан тәкъдим ителгән. {{stub}} j5kollohpf7rk0ewyan9vc5u2g5qd0h 14 1493057 6026795 2026-09-06T10:22:21Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «[[Төркем:Windows өчен уеннар]] Бу төркем ''[[Геймз фор Виндоус]]'' хезмәтен кулланган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026795 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Windows өчен уеннар]] Бу төркем ''[[Геймз фор Виндоус]]'' хезмәтен кулланган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. c5ub128458pwult2gk7y8n88ku4dijq 14 1493058 6026797 2026-09-06T10:25:14Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем ''[[MacOS|МакОС'ка]]'' чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026797 wikitext text/x-wiki Бу төркем ''[[MacOS|МакОС'ка]]'' чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. gtmm218v4776htv3fz6pthc5sug13gn 14 1493059 6026798 2026-09-06T10:27:06Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем санак уеннардагы әдәпсезлеккә бәйле җәнҗаллар өчен.» 6026798 wikitext text/x-wiki Бу төркем санак уеннардагы әдәпсезлеккә бәйле җәнҗаллар өчен. 3s3hnvtqjprutthy4oqnnf99haocps0 0 1493060 6026800 2026-09-06T10:34:05Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1372386318|PlayStation 3]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 6026800 wikitext text/x-wiki '''ПлейСтейшн 3''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''PlayStation 3''; кыск. ''ПС3 (PS3)''; [[Япон теле|япон]]. プレイステーション3) — [[Сони Интерактив Энтертэйнмент|Сони Компьютер Энтертэйнмент]] (СКЭ) тарафыннан булдырылган һәм сатылган йорт уен консоле. [[Төркем:ПлейСтейшн (бренд)]] [[Төркем:Йорт уен консольләре]] ctbb5ry1zstbzpi2wgbo77gryp53q72 6026801 6026800 2026-09-06T10:34:18Z Каюм Хордай 59574 6026801 wikitext text/x-wiki '''ПлейСтейшн 3''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''PlayStation 3''; кыск. ''ПС3 (PS3)''; [[Япон теле|япон]]. プレイステーション3) — [[Сони Интерактив Энтертэйнмент|Сони Компьютер Энтертэйнмент]] (СКЭ) тарафыннан булдырылган һәм сатылган йорт уен консоле. {{stub}} [[Төркем:ПлейСтейшн (бренд)]] [[Төркем:Йорт уен консольләре]] cc8yx42op50ex3qiv9mc4zni9arll3k 14 1493061 6026803 2026-09-06T10:36:32Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем [[ПлейСтейшн 3|ПлейСтейшн]] [[ПлейСтейшн 3|3'кә]] чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026803 wikitext text/x-wiki Бу төркем [[ПлейСтейшн 3|ПлейСтейшн]] [[ПлейСтейшн 3|3'кә]] чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. h7lmylawpbnqfysy41lylca2aiotfn0 0 1493062 6026804 2026-09-06T10:40:08Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1371749323|PlayStation 4]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 6026804 wikitext text/x-wiki '''ПлейСтейшн 4''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''PlayStation 4''; кыск. '''ПС4''' (''PS4''); [[Япон теле|япон]]. プレイステーション4) — [[Сони Интерактив Энтертэйнмент]] тарафыннан булдырылган йорт уен консоле. [[Төркем:ПлейСтейшн (бренд)]] [[Төркем:Йорт уен консольләре]] c9kdk22v1xrh08agufugf73pmvv9lxz 6026805 6026804 2026-09-06T10:44:37Z Каюм Хордай 59574 6026805 wikitext text/x-wiki '''ПлейСтейшн 4''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''PlayStation 4''; кыск. '''ПС4''' (''PS4''); [[Япон теле|япон]]. プレイステーション4) — [[Сони Интерактив Энтертэйнмент]] тарафыннан булдырылган йорт уен консоле. == Модификацияләр == === ПлейСтейшн 4 Про === '''ПлейСтейшн 4 Про''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''PlayStation 4 Pro''; [[Япон теле|япон]]. プレイステーション4 プロ; код исеме — '''Нэо'''; инглиз. ''Neo'') 2016 елның 7 сентябрендә анонс ителгән һәм бөтен дөньяда шул ук елның 10 ноябрендә чыгарылган. [[Төркем:ПлейСтейшн (бренд)]] [[Төркем:Йорт уен консольләре]] 28v2huomd8ve4mkjya2cuptm1l4zno8 6026808 6026805 2026-09-06T10:49:59Z Каюм Хордай 59574 6026808 wikitext text/x-wiki '''ПлейСтейшн 4''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''PlayStation 4''; кыск. '''ПС4''' (''PS4''); [[Япон теле|япон]]. プレイステーション4) — [[Сони Интерактив Энтертэйнмент]] тарафыннан булдырылган йорт уен консоле. == Модификацияләр == === ПлейСтейшн 4 Про === '''ПлейСтейшн 4 Про''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''PlayStation 4 Pro''; [[Япон теле|япон]]. プレイステーション4 プロ; код исеме — '''Нэо'''; инглиз. ''Neo'') 2016 елның 7 сентябрендә анонс ителгән һәм бөтен дөньяда шул ук елның 10 ноябрендә чыгарылган. [[Төркем:ПлейСтейшн (бренд)]] [[Төркем:Йорт уен консольләре]] {{stub}} mzptxth2zx0n1cj8d72v3njijfwhnpv 14 1493063 6026807 2026-09-06T10:48:13Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем [[ПлейСтейшн 4|ПлейСтейшн 4'кә]] гади юрамасы белән һәм [[ПлейСтейшн 4#ПлейСтейшн 4 Про|ПлейСтейшн 4 Прога]] камилләштерелгән юрамасы белән чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:PlayStation 4 өчен уеннар]]» 6026807 wikitext text/x-wiki Бу төркем [[ПлейСтейшн 4|ПлейСтейшн 4'кә]] гади юрамасы белән һәм [[ПлейСтейшн 4#ПлейСтейшн 4 Про|ПлейСтейшн 4 Прога]] камилләштерелгән юрамасы белән чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:PlayStation 4 өчен уеннар]] 9z2mnu0kbyiwaghwj6zweu2hjbnn79t 14 1493064 6026809 2026-09-06T10:50:44Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем [[Санак уены|санак уеннарының]] дәвамнары өчен.» 6026809 wikitext text/x-wiki Бу төркем [[Санак уены|санак уеннарының]] дәвамнары өчен. 67qmtll5y4tcpzmy6ejbz52k1ilsg2v 14 1493065 6026810 2026-09-06T10:52:47Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем Триада (кытай оешкан җинаятьчелек синдикатлары) үз вакыйгаларында күрсәткән [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026810 wikitext text/x-wiki Бу төркем Триада (кытай оешкан җинаятьчелек синдикатлары) үз вакыйгаларында күрсәткән [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. rzthk64uw9036r1ygfip2lta6z66aef 14 1493066 6026811 2026-09-06T10:54:14Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[1943 ел|1943 елда]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026811 wikitext text/x-wiki Бу төркем үз вакыйгаларын [[1943 ел|1943 елда]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. ds32a21ud2usnm68mame2zozhqg9epr 14 1493067 6026812 2026-09-06T10:55:53Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[1945 ел|1945 елда]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026812 wikitext text/x-wiki Бу төркем үз вакыйгаларын [[1945 ел|1945 елда]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. nj1v8g14on5wikn6agt7x77j234i5hi 14 1493068 6026813 2026-09-06T10:57:43Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатында ([[Америка Кушма Штатлары|АКШ]]) уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026813 wikitext text/x-wiki Бу төркем үз вакыйгаларын [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатында ([[Америка Кушма Штатлары|АКШ]]) уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. mgrkviyerkpkuywemofg7ku3rnne7ib 14 1493069 6026814 2026-09-06T10:59:46Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын төрмәдә уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026814 wikitext text/x-wiki Бу төркем үз вакыйгаларын төрмәдә уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. gwsrpks8arib1g7zgfol08aw9orbqv8 14 1493070 6026815 2026-09-06T11:01:30Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «[[Төркем:Вакыйгалары Италиядә узган санак уеннары]] Бу төркем үз вакыйгаларын [[Сицилия|Сицилиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026815 wikitext text/x-wiki [[Төркем:Вакыйгалары Италиядә узган санак уеннары]] Бу төркем үз вакыйгаларын [[Сицилия|Сицилиядә]] уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. moz2oz3d0tav9r6qh853nyqkpjx8a64 0 1493071 6026816 2026-09-06T11:06:43Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1373029091|PhysX]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 6026816 wikitext text/x-wiki '''ФизИкс''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''PhysX'') — ''Nvidia GameWorks'' программа тәэминаты пакетының бер өлеше буларак ''Nvidia'' тарафыннан ясалган ачык чыганаклы<ref name=":0">{{Cite news|url=https://github.com/NVIDIAGameWorks/PhysX|title=NVIDIA PhysX SDK 4.1|work=Engadget|accessdate=2022-04-05|language=en-US}}</ref> реаль вакытлы физика двигателе өчен арадаш программа тәэминаты SDK. 00jmrbcrcc50npdkhe77gtyu51h1qt5 6026817 6026816 2026-09-06T11:07:06Z Каюм Хордай 59574 6026817 wikitext text/x-wiki '''ФизИкс''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''PhysX'') — ''Nvidia GameWorks'' программа тәэминаты пакетының бер өлеше буларак ''Nvidia'' тарафыннан ясалган ачык чыганаклы<ref name=":0">{{Cite news|url=https://github.com/NVIDIAGameWorks/PhysX|title=NVIDIA PhysX SDK 4.1|work=Engadget|accessdate=2022-04-05|language=en-US}}</ref> реаль вакытлы физика двигателе өчен арадаш программа тәэминаты SDK. {{stub}} == Искәрмәләр == iypxe0huhbbtqjponmvoayauermdjki 14 1493072 6026818 2026-09-06T11:08:15Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем [[ФизИкс]] технологиясен кулланган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026818 wikitext text/x-wiki Бу төркем [[ФизИкс]] технологиясен кулланган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. qcdfv13eaksr5wacnqefuriiv07uxb6 14 1493073 6026819 2026-09-06T11:09:36Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем үз вакыйгаларын [[Икенче бөтендөнья сугышы]] чорында уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026819 wikitext text/x-wiki Бу төркем үз вакыйгаларын [[Икенче бөтендөнья сугышы]] чорында уздырган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. 3rgipqdrrzzuhk2im4f3v6kcvx2fc8p 0 1493074 6026820 2026-09-06T11:12:19Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1371509170|Xbox 360]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 6026820 wikitext text/x-wiki '''Иксбокс 360''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Xbox 360'') — [[Microsoft|Майкрософт]] тарафыннан булдырылган йорт уен консоле. Ул [[Иксбокс (консоль)|оригиналь Иксбоксның]] варисы һәм Иксбокс сериясенең икенче консоле. [[Төркем:Йорт уен консольләре]] hb58i3qoxxkxbs4vxqll93suhnux1bt 6026821 6026820 2026-09-06T11:12:30Z Каюм Хордай 59574 6026821 wikitext text/x-wiki '''Иксбокс 360''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Xbox 360'') — [[Microsoft|Майкрософт]] тарафыннан булдырылган йорт уен консоле. Ул [[Иксбокс (консоль)|оригиналь Иксбоксның]] варисы һәм Иксбокс сериясенең икенче консоле. {{stub}} [[Төркем:Йорт уен консольләре]] 7r6rymll17kob3podgthgx01of7adxz 14 1493075 6026822 2026-09-06T11:13:25Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем [[Иксбокс 360|Иксбокс 360'ка]] чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026822 wikitext text/x-wiki Бу төркем [[Иксбокс 360|Иксбокс 360'ка]] чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. qffbjv1cx58l6nqj95ake4id0gm6u0u 0 1493076 6026824 2026-09-06T11:17:55Z Каюм Хордай 59574 «[[:en:Special:Redirect/revision/1370019202|Xbox One]]» битен тәрҗемә итеп ясалган 6026824 wikitext text/x-wiki '''Иксбокс Ван''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Xbox One'') — [[Microsoft|Майкрософт]] тарафыннан булдырылган йорт уен консоле. 2013 елның маенда игълан ителгән консоль [[Иксбокс 360|Иксбокс 360'ның]] варисы һәм Иксбокс сериясенең өченче консоле. [[Төркем:Йорт уен консольләре]] epyxvzmrchu01qzbe5wxkor1buig3uu 6026825 6026824 2026-09-06T11:18:05Z Каюм Хордай 59574 6026825 wikitext text/x-wiki '''Иксбокс Ван''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Xbox One'') — [[Microsoft|Майкрософт]] тарафыннан булдырылган йорт уен консоле. 2013 елның маенда игълан ителгән консоль [[Иксбокс 360|Иксбокс 360'ның]] варисы һәм Иксбокс сериясенең өченче консоле. {{stub}} [[Төркем:Йорт уен консольләре]] mtd9mxgbekl3mbff3698t8gssqi6vtj 6026827 6026825 2026-09-06T11:22:17Z Каюм Хордай 59574 6026827 wikitext text/x-wiki '''Иксбокс Ван''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Xbox One'') — [[Microsoft|Майкрософт]] тарафыннан булдырылган йорт уен консоле. 2013 елның маенда игълан ителгән консоль [[Иксбокс 360|Иксбокс 360'ның]] варисы һәм Иксбокс сериясенең өченче консоле. == Модификацияләр == === Иксбокс Ван Икс === '''Иксбокс Ван Икс''' ([[Инглиз теле|инглиз]]. ''Xbox One X'') [[Microsoft|Майкрософт]] тарафыннан беренче тапкыр ''E3'тә'' 2016 елда күрсәтелгән һәм 2017 елның 7 ноябрендә чыгарылган.{{stub}} [[Төркем:Йорт уен консольләре]] t14jdh1d04ecfiitvn4x56ypm197dva 14 1493077 6026828 2026-09-06T11:23:28Z Каюм Хордай 59574 Яңа бит: «Бу төркем [[Иксбокс Ван|Иксбокс Ванга]] гади юрамасы белән һәм [[Иксбокс Ван#Иксбокс Ван Икс|Иксбокс Ван Икска]] камилләштерелгән юрамасы белән чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен.» 6026828 wikitext text/x-wiki Бу төркем [[Иксбокс Ван|Иксбокс Ванга]] гади юрамасы белән һәм [[Иксбокс Ван#Иксбокс Ван Икс|Иксбокс Ван Икска]] камилләштерелгән юрамасы белән чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. i6nt2cl3dgeg6fafwk468jqltkxz51f 6026829 6026828 2026-09-06T11:24:09Z Каюм Хордай 59574 Яңа төркем. 6026829 wikitext text/x-wiki Бу төркем [[Иксбокс Ван|Иксбокс Ванга]] гади юрамасы белән һәм [[Иксбокс Ван#Иксбокс Ван Икс|Иксбокс Ван Икска]] камилләштерелгән юрамасы белән чыгарылган [[Санак уены|санак уеннары]] өчен. [[Төркем:Xbox One өчен уеннар]] kizklmshx0s6o6n9ehcshihngznof0n