Wikipedia
tumwiki
https://tum.wikipedia.org/wiki/Jani_likulu
MediaWiki 1.47.0-wmf.16
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Malichi
0
4767
119729
20977
2026-08-21T14:10:30Z
Viyowoyero-vya-Malaŵi
11606
Viyowoyero-vya-Malaŵi moved page [[Marichi]] to [[Malichi]]
20977
wikitext
text/x-wiki
'''Marichi''' (''March'') ni 3. [[mwezi]].
{{stub}}
[[Category:Miyezi]]
jfg3q7gff6atlvv9asmi9g3amt6dbjo
Meyi
0
4769
119731
20981
2026-08-21T14:11:13Z
Viyowoyero-vya-Malaŵi
11606
Viyowoyero-vya-Malaŵi moved page [[Mei]] to [[Meyi]]
20981
wikitext
text/x-wiki
'''Mei''' (''May'') ni 5. [[mwezi]].
{{stub}}
[[Category:Miyezi]]
ql1zjik9tjsdjfuzw885l9qr1pycdv3
Sekutembala
0
4773
119727
20972
2026-08-21T14:10:11Z
Viyowoyero-vya-Malaŵi
11606
Viyowoyero-vya-Malaŵi moved page [[Seputembala]] to [[Sekutembala]]
20972
wikitext
text/x-wiki
'''Seputembala''' (''September'') ni 9. [[mwezi]].
{{stub}}
[[Category:Miyezi]]
3r2ynbdbbwl7sxjir1ovpekaephr2ap
Jupita
0
11440
119735
115676
2026-08-21T19:27:59Z
Ziv
9463
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Hubble captures crisp new image of Jupiter and Europa (50354436493).jpg]] → [[File:Hubble View of Jupiter and Europa.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Hubble View of Jupiter and Europa.jpg]]
119735
wikitext
text/x-wiki
[[File:Hubble View of Jupiter and Europa.jpg|thumb|upright=1.25|Chanya la Themba na [[mwezi]] wa chanya ''Europa'']]
[[file:Jupiter symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|♃]]
'''Jupita''' panji '''Chanya la Themba''' (chimanyikwiro: [[file:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|♃]]) ni [[chibwe]] yachinkhondi kufuma pa [[Zuŵa]] ndipo njikuru comene mu dongosolo la zuŵa. Ni chimphona cha mphepo icho chili na unandi wakujumpha 2.5 wa mapulaneti ghanyake ghose agho ghali mu [[Kanozgero ka nyenyezi|dongosolo la Zuŵa]] para ghasazgika pamoza ndipo chili pasi pachoko waka pa chigaŵa chimoza pa vigaŵa chikwi vya Zuŵa. Diamita yake njakukwana khumi na yimoza kuluska ya [[Tera (Charu cha pasi)|Charu chapasi]] ndiposo chigaŵa chimoza mwa vigaŵa khumi vya Zuŵa. Jupita wakuzingilizga Zuŵa pa mtunda wa {{Convert|778.479|Gm|AU}}, na nyengo yakuzungulira ya 11.86 vyaka . Ni nyenyezi yacitatu yakuŵala comene pa caru capasi, yikulondezga [[Mwezi]] na [[Vinasi]], ndipo yindawonekepo kufuma kale comene. Zina lake likufuma ku zina la Jupita, ciuta mukuru wa cisopa ca Ŵaroma.
[[category:Chibwe]]
327ov6myf9nkc64wtjcy92lr0y1896l
1993 Malaŵi demokilase rifendamu
0
19794
119733
112825
2026-08-21T15:22:46Z
Tumbuka Arch
6863
Expanded article with additional historical context and district referendum results
119733
wikitext
text/x-wiki
{{infobox referendum|date={{start date|1993|06|14|df=y}}|country=Malawi|title=|yes_text=One-party system|no_text=Multi-party system|yes=1,088,473|no=1,993,996|invalid=70,979|electorate=4,699,527|outcome=|map=1993 Malawi Political System Referendum.svg|map_caption=Results of the referendum by [[Regions of Malawi|region]] (left) and [[Districts of Malawi|district]] (right)}}{{Politics of Malawi}}
Pa Juni 14, 1993, ku [[Malaŵi]] kukacitika referendum yakukhwaskana na kuwezgerapo demokilase ya vyaru vinandi. Pafupifupi 64% ya awo ŵakavota ŵakazomerezga kuti chipani cha Malawi Congress chileke kulamulira kwa vyaka 31. Pakati pajumpha nyengo yicoko waka, Pulezidenti Hastings Banda, uyo wakaŵa mulongozgi wa caru kufuma apo cikapokera wanangwa, wakathereskeka pa umoyo wake wose ndiposo nkhongono zinandi izo wakaŵa nazo kufuma apo boma la chipani cimoza likambira kuwusa mu 1966. Mu chaka chakulondezgapo, pakaŵa maungano gha chigaŵa. Ŵanthu 67% pa ŵanthu 4.7 miliyoni awo ŵakalembeskeka ŵakavota.<ref>[http://www.eisa.org.za/wep/mal1993referendum.htm Malawi: 1993 Referendum results] EISA</ref>
== Vyakulondezga ==
{| class="wikitable"
!Kusankha
!Mavoti
!%
|-
| align="left" |Multi-party state
|1,993,996
|64.69
|-
| align="left" |One-party state
|1,088,473
|35.31
|-
| align="left" |Invalid/blank votes
|70,979
|–
|-
| align="left" |'''Pamoza'''
|'''3,153,448'''
|'''100'''
|-
| align="left" |Registered voters/turnout
|4,699,527
|67.10
|-
| colspan="3" align="left" |Source: [https://web.archive.org/web/20141007065747/http://africanelections.tripod.com/mw.html African Elections Database]
|}
== Ukaboni ==
<references group="" responsive="1"></references>
== Vigaŵa vya kuwaro ==
* [http://africanelections.tripod.com/mw_detail.html#1993_Referendum Detailed results by district] African Elections Database
{{Malawian elections}}
== Kusinthika kwa Vyakukakamizga vya ku Charu Chose na mu Malawi ==
Kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1980, umaliro wa Nkhondo Yakuzizima na kuchepa kwa muwuso wa apartheid ku South Africa vikapangiska kuti wovwiri wa ŵa ku West ku boma la Banda uchepe, ndipo kukakamizga kwa charu chose kuti paŵe kusintha kwa ndyali kukakwera. Chuma cha Malawi nacho chikamba kusuzgika, ndipo boma likataya chigaŵa chikulu cha wovwiri wakufuma kuwaro. Banda wakamba kufooka pa umoyo ndipo wakaŵa pafupi kufika vyaka 90. John Tembo na Cecilia Kadzamira ŵakamba kunyamura maudindo ghanandi gha boma na kuchepetsa ntchito izo Banda wakachitanga zuŵa na zuŵa.
Paumaliro wa 1991, Malawi ndiyo yikaŵa charu chokha ku southern Africa icho chikhalanga na ndondomeko ya chipani chimoza, penepapo vyaru vya kufupi nga ni Zambia, Tanzania, na Mozambique vikaŵa kuti vikusintha ku ndondomeko za vipani vinandi. Pa 8 March 1992, mabishopu ŵa Katolika ku Malawi ŵakalemba kalata ya chisambizgo yakususkana na kuswa wanangwa wa ŵanthu, ndipo nkhani iyi yikapangiska kuti kususkana na boma kuŵe pakweru. Pamanyuma mu mwezi weneyura, ŵanthu ŵakujumpha 80 ŵa ku Malawi awo ŵakasuskanga boma kwawo kuwaro ŵakakumana ku Lusaka, Zambia, kuti ŵakambiskane nthowa zakusinthira ku demokilase ku Malawi.
Mu Epulero 1992, mulongozgi wa wupu wa ŵantchito Chakufwa Chihana wakawelera ku Malawi ndipo wakayowoya nkhani ku Lilongwe International Airport. Wakayowoya MCP kuti ni chipani cha nyifwa na mdima ndipo wakachema kuti pachitike referendum ya charu chose. Wakakakika nyengo yeneyiyo ndipo wakalangika kukhala mu jele vyaka viŵiri na kugwira ntchito zinonono chifukwa cha mulandu wa sedition. Kukakika kwake kukakwiyiska ŵanthu ndipo kususkana kukakuruka ku Lilongwe na Blantyre. Ŵasilikari ŵakagwiliskira ntchito nkhongono zakukoma ŵanthu pakuthandazga ŵanthu awo ŵakachitanga viwawa, ndipo ŵanthu 38 ŵakafwa. Ivi vikaŵa chiyerezgero chikuru chomene cha kususkana na boma la MCP mu vyaka pafupifupi vitatu vya ulamuliro wake.
Pakukumana na kususkana kwakukura, boma likaparanya National Assembly ndipo likachema maungano gha chisankho cha chipani chimoza mu Juni kuti vazuzge mipando ya ndyali yakukwana 141. Magulu ghakususkana, agho ghakaŵa pasi pa komiti yakucemeka Committee for a Democratic Alliance, ghakachema ŵanthu kuti ŵaleke kuvota. Kuyana na viŵerengero vya boma, ŵanthu 45 ŵakawelera kwambura kususkika, ndipo mipando yinkhondi yikakhala yambura ŵanthu chifukwa cha kuleka kuzomerezgeka. Mu vigaŵa ivyo mavoti ghakachitika, ŵalongozgi 62 awo ŵakaŵa kale pa mipando ŵakataya mipando yawo. Boma likayowoya kuti ŵanthu 80% ŵakiza kuzavota, kweni viŵerengero vyambura kujiyimira vikayerezga kuti ŵanthu ŵakukwana 40% pera ndiwo ŵakavota pa charu chose. Ku Blantyre, awo ŵakavota ŵakaŵa 20%, ndipo mu vigaŵa vinyake ŵakaŵa 10% pera. <ref name="IPU">{{cite web |title=Malawi |url=http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/MALAWI_1992_E.PDF |website=Inter-Parliamentary Union |access-date=25 February 2025}}</ref>
== Mbiri ya Nyengo Yakale ==
Malawi yikatora wanangwa wake mu 1964 pasi pa ulongozgi wa Hastings Kamuzu Banda na Malawi Congress Party (MCP). Mu 1966, MCP yikapharazgika kuŵa chipani cha malango pera, ndipo ichi chikamba nyengo iyo yikamanyikwanga kuti ni boma la munthu yumoza ilo likaŵa na ulamuliro wakusuzga chomene. Pasi pa ulamuliro wa Banda, pakaŵa malango ghakukhwimiska pa umoyo wa ŵanthu, ndyali, na nkhani za makhaliro.
Boma la Banda likalutilira kuŵa na ubwezi wakukwana wa ndyali na apartheid South Africa, iyo pa nyengo yira ndiyo yikaŵa charu cha Africa pera icho chikachitanga nthena. Malawi yikapokera wovwiri kufuma ku United States, iyo yikawonanga Malawi kuŵa munyake wa pa nkhondo yakulimbana na chikomyunizimu. Nangauli chuma cha Malawi chikawonekanga kuti ntchakukhazikika pakuyaniska na vyaru vinyake mu chigaŵa ichi, ulamuliro wakufika palipose wa boma la Banda ukapangiska kuti paŵe wofi. Young Pioneers of Malawi, awo ŵakagwiranga ntchito nga ni ŵasilikari ŵa paramilitary na ŵapolisi ŵa chinsinsi, ŵakaŵa na nkhongono kuluska ŵasilikari ŵa charu ndipo ndiwo ŵakaŵa ŵakulu chomene pakusuzga ŵakususka.
== Vyakulondezga mu Vigaŵa ==
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! rowspan=2 | Chigaŵa
! colspan=2 | Vipani vinandi
! colspan=2 | Chipani chimoza
! rowspan=2 | Mavoti ghakuzomerezgeka
! rowspan=2 | Mavoti ghambura kuzomerezgeka
! colspan=3 rowspan=2 | Pamoza / Ŵalembeska
|-
!Mavoti
!%
!Mavoti
!%
|- bgcolor=#dedebd
! [[Dedza]]
| 34,628
| 25.56%
| '''100,840'''
| '''74.44%'''
| 135,468
| 3,972
| 139,440
| 75.5%
| 184,589
|- bgcolor=#dedebd
! [[Dowa District|Dowa]]
| 20,345
| 14.93%
| '''115,958'''
| '''85.07%'''
| 136,303
| 3,429
| 139,732
| 72.0%
| 194,010
|- bgcolor=#dedebd
! [[Kasungu]]
| 48,960
| 28.05%
| '''125,600'''
| '''71.95%'''
| 174,560
| 4,982
| 179,542
| 77.3%
| 232,276
|- bgcolor=#dedebd
! [[Lilongwe]]
| 105,110
| 28.23%
| '''267,168'''
| '''71.77%'''
| 372,278
| 12,512
| 384,790
| 65.1%
| 591,460
|- bgcolor=#dedebd
! [[Mchinji]]
| 34,559
| 31.54%
| '''75,012'''
| '''68.46%'''
| 109,571
| 6,854
| 116,425
| 59.3%
| 196,393
|- bgcolor=#dedebd
! [[Nkhotakota]]
| 35,965
| 47.03%
| '''40,515'''
| '''52.97%'''
| 76,480
| 2,856
| 79,336
| 59.3%
| 133,866
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Ntcheu]]
| '''74,655'''
| '''74.74%'''
| 25,227
| 25.26%
| 99,882
| 1,089
| 100,971
| 70.8%
| 142,550
|- bgcolor=#dedebd
! [[Ntchisi]]
| 11,224
| 21.93%
| '''39,946'''
| '''78.07%'''
| 51,170
| 883
| 52,053
| 81.1%
| 64,204
|- bgcolor=#dedebd
! [[Salima District|Salima]]
| 34,586
| 45.07%
| '''42,147'''
| '''54.93%'''
| 76,733
| 1,859
| 78,592
| 83.2%
| 94,472
|-
!Pakati
! 400,032
! 32.46%
! 832,413
! 67.54%
! 1,232,445
! 38,436
! 1,270,881
! 69.3%
! 1,833,820
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Chitipa]]
| '''37,165'''
| '''91.16%'''
| 3,603
| 8.84%
| 40,768
| 305
| 41,073
| 70.3%
| 58,404
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Karonga]]
| '''61,038'''
| '''94.14%'''
| 3,799
| 5.86%
| 64,837
| 539
| 65,376
| 59.1%
| 110,603
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Nkhata Bay]]
| '''54,990'''
| '''92.59%'''
| 4,399
| 7.41%
| 59,389
| 822
| 60,211
| 46.5%
| 129,514
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Rumphi]]
| '''43,943'''
| '''86.79%'''
| 6,687
| 13.21%
| 50,630
| 712
| 51,342
| 86.6%
| 59,300
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mzuzu]]
| '''73,281'''
| '''80.71%'''
| 17,520
| 19.29%
| 90,801
| 1,031
| 91,832
| 82.8%
| 110,980
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mzimba]]
| '''122,152'''
| '''91.67%'''
| 11,093
| 8.33%
| 133,245
| 1,117
| 134,362
| 83.7%
| 160,538
|-
!Kumpoto
! 392,569
! 89.29%
! 47,101
! 10.71%
! 439,670
! 4,526
! 444,196
! 70.6%
! 629,339
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Blantyre]]
| '''197,938'''
| '''86.70%'''
| 30,363
| 13.30%
| 228,301
| 2,107
| 230,408
| 85.0%
| 271,152
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Chikwawa]]
| '''80,364'''
| '''76.54%'''
| 24,631
| 23.46%
| 104,995
| 1,878
| 106,873
| 54.8%
| 194,987
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Chiradzulu]]
| '''70,578'''
| '''89.21%'''
| 8,539
| 10.79%
| 79,117
| 3,455
| 82,572
| 83.7%
| 98,605
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Machinga District|Machinga]]
| '''181,186'''
| '''91.31%'''
| 17,240
| 8.69%
| 198,426
| 2,813
| 201,239
| 58.4%
| 344,753
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mangochi]]
| '''179,697'''
| '''90.94%'''
| 17,911
| 9.06%
| 197,608
| 3,711
| 201,319
| 57.2%
| 352,263
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mulanje]]
| '''145,111'''
| '''79.35%'''
| 37,775
| 20.65%
| 182,886
| 8,480
| 191,366
| 55.2%
| 347,006
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mwanza]]
| '''29,137'''
| '''71.46%'''
| 11,639
| 28.54%
| 40,776
| 749
| 41,525
| 55.5%
| 74,890
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Nsanje]]
| '''47,929'''
| '''82.59%'''
| 10,106
| 17.41%
| 58,035
| 818
| 58,853
| 55.4%
| 106,287
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Thyolo]]
| '''122,823'''
| '''81.30%'''
| 28,259
| 18.70%
| 151,082
| 2,403
| 153,485
| 82.4%
| 186,262
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Zomba District|Zomba]]
| '''146,632'''
| '''86.70%'''
| 22,496
| 13.30%
| 169,128
| 1,603
| 170,731
| 65.6%
| 260,163
|-
!Kumwera
! 1,201,395
! 85.18%
! 208,959
! 14.82%
! 1,410,354
! 28,017
! 1,438,371
! 64.3%
! 2,236,368
|-
!Pamoza
! 1,993,996
! 64.69%
! 1,088,473
! 35.31%
! 3,082,469
! 70,979
! 3,153,448
! 67.1%
! 4,699,527
|-
! colspan=10 | Fuente: [https://africanelections.tripod.com/mw_detail.html#1993_Referendum African Elections Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607052311/https://africanelections.tripod.com/mw_detail.html#1993_Referendum |date=2021-06-07 }}
|}
10nz5ex1l31zc0eqmpc8dz9t8c0xzt0
119734
119733
2026-08-21T15:33:31Z
Tumbuka Arch
6863
Fix reference placement after article expansion
119734
wikitext
text/x-wiki
{{infobox referendum|date={{start date|1993|06|14|df=y}}|country=Malawi|title=|yes_text=One-party system|no_text=Multi-party system|yes=1,088,473|no=1,993,996|invalid=70,979|electorate=4,699,527|outcome=|map=1993 Malawi Political System Referendum.svg|map_caption=Results of the referendum by [[Regions of Malawi|region]] (left) and [[Districts of Malawi|district]] (right)}}{{Politics of Malawi}}
Pa Juni 14, 1993, ku [[Malaŵi]] kukacitika referendum yakukhwaskana na kuwezgerapo demokilase ya vyaru vinandi. Pafupifupi 64% ya awo ŵakavota ŵakazomerezga kuti chipani cha Malawi Congress chileke kulamulira kwa vyaka 31. Pakati pajumpha nyengo yicoko waka, Pulezidenti Hastings Banda, uyo wakaŵa mulongozgi wa caru kufuma apo cikapokera wanangwa, wakathereskeka pa umoyo wake wose ndiposo nkhongono zinandi izo wakaŵa nazo kufuma apo boma la chipani cimoza likambira kuwusa mu 1966. Mu chaka chakulondezgapo, pakaŵa maungano gha chigaŵa. Ŵanthu 67% pa ŵanthu 4.7 miliyoni awo ŵakalembeskeka ŵakavota.<ref>[http://www.eisa.org.za/wep/mal1993referendum.htm Malawi: 1993 Referendum results] EISA</ref>
== Vyakulondezga ==
{| class="wikitable"
!Kusankha
!Mavoti
!%
|-
| align="left" |Multi-party state
|1,993,996
|64.69
|-
| align="left" |One-party state
|1,088,473
|35.31
|-
| align="left" |Invalid/blank votes
|70,979
|–
|-
| align="left" |'''Pamoza'''
|'''3,153,448'''
|'''100'''
|-
| align="left" |Registered voters/turnout
|4,699,527
|67.10
|-
| colspan="3" align="left" |Source: [https://web.archive.org/web/20141007065747/http://africanelections.tripod.com/mw.html African Elections Database]
|}
== Vigaŵa vya kuwaro ==
* [http://africanelections.tripod.com/mw_detail.html#1993_Referendum Detailed results by district] African Elections Database
{{Malawian elections}}
== Kusinthika kwa Vyakukakamizga vya ku Charu Chose na mu Malawi ==
Kumanyuma kwa vyaka vya m'ma 1980, umaliro wa Nkhondo Yakuzizima na kuchepa kwa muwuso wa apartheid ku South Africa vikapangiska kuti wovwiri wa ŵa ku West ku boma la Banda uchepe, ndipo kukakamizga kwa charu chose kuti paŵe kusintha kwa ndyali kukakwera. Chuma cha Malawi nacho chikamba kusuzgika, ndipo boma likataya chigaŵa chikulu cha wovwiri wakufuma kuwaro. Banda wakamba kufooka pa umoyo ndipo wakaŵa pafupi kufika vyaka 90. John Tembo na Cecilia Kadzamira ŵakamba kunyamura maudindo ghanandi gha boma na kuchepetsa ntchito izo Banda wakachitanga zuŵa na zuŵa.
Paumaliro wa 1991, Malawi ndiyo yikaŵa charu chokha ku southern Africa icho chikhalanga na ndondomeko ya chipani chimoza, penepapo vyaru vya kufupi nga ni Zambia, Tanzania, na Mozambique vikaŵa kuti vikusintha ku ndondomeko za vipani vinandi. Pa 8 March 1992, mabishopu ŵa Katolika ku Malawi ŵakalemba kalata ya chisambizgo yakususkana na kuswa wanangwa wa ŵanthu, ndipo nkhani iyi yikapangiska kuti kususkana na boma kuŵe pakweru. Pamanyuma mu mwezi weneyura, ŵanthu ŵakujumpha 80 ŵa ku Malawi awo ŵakasuskanga boma kwawo kuwaro ŵakakumana ku Lusaka, Zambia, kuti ŵakambiskane nthowa zakusinthira ku demokilase ku Malawi.
Mu Epulero 1992, mulongozgi wa wupu wa ŵantchito Chakufwa Chihana wakawelera ku Malawi ndipo wakayowoya nkhani ku Lilongwe International Airport. Wakayowoya MCP kuti ni chipani cha nyifwa na mdima ndipo wakachema kuti pachitike referendum ya charu chose. Wakakakika nyengo yeneyiyo ndipo wakalangika kukhala mu jele vyaka viŵiri na kugwira ntchito zinonono chifukwa cha mulandu wa sedition. Kukakika kwake kukakwiyiska ŵanthu ndipo kususkana kukakuruka ku Lilongwe na Blantyre. Ŵasilikari ŵakagwiliskira ntchito nkhongono zakukoma ŵanthu pakuthandazga ŵanthu awo ŵakachitanga viwawa, ndipo ŵanthu 38 ŵakafwa. Ivi vikaŵa chiyerezgero chikuru chomene cha kususkana na boma la MCP mu vyaka pafupifupi vitatu vya ulamuliro wake.
Pakukumana na kususkana kwakukura, boma likaparanya National Assembly ndipo likachema maungano gha chisankho cha chipani chimoza mu Juni kuti vazuzge mipando ya ndyali yakukwana 141. Magulu ghakususkana, agho ghakaŵa pasi pa komiti yakucemeka Committee for a Democratic Alliance, ghakachema ŵanthu kuti ŵaleke kuvota. Kuyana na viŵerengero vya boma, ŵanthu 45 ŵakawelera kwambura kususkika, ndipo mipando yinkhondi yikakhala yambura ŵanthu chifukwa cha kuleka kuzomerezgeka. Mu vigaŵa ivyo mavoti ghakachitika, ŵalongozgi 62 awo ŵakaŵa kale pa mipando ŵakataya mipando yawo. Boma likayowoya kuti ŵanthu 80% ŵakiza kuzavota, kweni viŵerengero vyambura kujiyimira vikayerezga kuti ŵanthu ŵakukwana 40% pera ndiwo ŵakavota pa charu chose. Ku Blantyre, awo ŵakavota ŵakaŵa 20%, ndipo mu vigaŵa vinyake ŵakaŵa 10% pera. <ref name="IPU">{{cite web |title=Malawi |url=http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/MALAWI_1992_E.PDF |website=Inter-Parliamentary Union |access-date=25 February 2025}}</ref>
== Mbiri ya Nyengo Yakale ==
Malawi yikatora wanangwa wake mu 1964 pasi pa ulongozgi wa Hastings Kamuzu Banda na Malawi Congress Party (MCP). Mu 1966, MCP yikapharazgika kuŵa chipani cha malango pera, ndipo ichi chikamba nyengo iyo yikamanyikwanga kuti ni boma la munthu yumoza ilo likaŵa na ulamuliro wakusuzga chomene. Pasi pa ulamuliro wa Banda, pakaŵa malango ghakukhwimiska pa umoyo wa ŵanthu, ndyali, na nkhani za makhaliro.
Boma la Banda likalutilira kuŵa na ubwezi wakukwana wa ndyali na apartheid South Africa, iyo pa nyengo yira ndiyo yikaŵa charu cha Africa pera icho chikachitanga nthena. Malawi yikapokera wovwiri kufuma ku United States, iyo yikawonanga Malawi kuŵa munyake wa pa nkhondo yakulimbana na chikomyunizimu. Nangauli chuma cha Malawi chikawonekanga kuti ntchakukhazikika pakuyaniska na vyaru vinyake mu chigaŵa ichi, ulamuliro wakufika palipose wa boma la Banda ukapangiska kuti paŵe wofi. Young Pioneers of Malawi, awo ŵakagwiranga ntchito nga ni ŵasilikari ŵa paramilitary na ŵapolisi ŵa chinsinsi, ŵakaŵa na nkhongono kuluska ŵasilikari ŵa charu ndipo ndiwo ŵakaŵa ŵakulu chomene pakusuzga ŵakususka.
== Vyakulondezga mu Vigaŵa ==
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! rowspan=2 | Chigaŵa
! colspan=2 | Vipani vinandi
! colspan=2 | Chipani chimoza
! rowspan=2 | Mavoti ghakuzomerezgeka
! rowspan=2 | Mavoti ghambura kuzomerezgeka
! colspan=3 rowspan=2 | Pamoza / Ŵalembeska
|-
!Mavoti
!%
!Mavoti
!%
|- bgcolor=#dedebd
! [[Dedza]]
| 34,628
| 25.56%
| '''100,840'''
| '''74.44%'''
| 135,468
| 3,972
| 139,440
| 75.5%
| 184,589
|- bgcolor=#dedebd
! [[Dowa District|Dowa]]
| 20,345
| 14.93%
| '''115,958'''
| '''85.07%'''
| 136,303
| 3,429
| 139,732
| 72.0%
| 194,010
|- bgcolor=#dedebd
! [[Kasungu]]
| 48,960
| 28.05%
| '''125,600'''
| '''71.95%'''
| 174,560
| 4,982
| 179,542
| 77.3%
| 232,276
|- bgcolor=#dedebd
! [[Lilongwe]]
| 105,110
| 28.23%
| '''267,168'''
| '''71.77%'''
| 372,278
| 12,512
| 384,790
| 65.1%
| 591,460
|- bgcolor=#dedebd
! [[Mchinji]]
| 34,559
| 31.54%
| '''75,012'''
| '''68.46%'''
| 109,571
| 6,854
| 116,425
| 59.3%
| 196,393
|- bgcolor=#dedebd
! [[Nkhotakota]]
| 35,965
| 47.03%
| '''40,515'''
| '''52.97%'''
| 76,480
| 2,856
| 79,336
| 59.3%
| 133,866
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Ntcheu]]
| '''74,655'''
| '''74.74%'''
| 25,227
| 25.26%
| 99,882
| 1,089
| 100,971
| 70.8%
| 142,550
|- bgcolor=#dedebd
! [[Ntchisi]]
| 11,224
| 21.93%
| '''39,946'''
| '''78.07%'''
| 51,170
| 883
| 52,053
| 81.1%
| 64,204
|- bgcolor=#dedebd
! [[Salima District|Salima]]
| 34,586
| 45.07%
| '''42,147'''
| '''54.93%'''
| 76,733
| 1,859
| 78,592
| 83.2%
| 94,472
|-
!Pakati
! 400,032
! 32.46%
! 832,413
! 67.54%
! 1,232,445
! 38,436
! 1,270,881
! 69.3%
! 1,833,820
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Chitipa]]
| '''37,165'''
| '''91.16%'''
| 3,603
| 8.84%
| 40,768
| 305
| 41,073
| 70.3%
| 58,404
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Karonga]]
| '''61,038'''
| '''94.14%'''
| 3,799
| 5.86%
| 64,837
| 539
| 65,376
| 59.1%
| 110,603
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Nkhata Bay]]
| '''54,990'''
| '''92.59%'''
| 4,399
| 7.41%
| 59,389
| 822
| 60,211
| 46.5%
| 129,514
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Rumphi]]
| '''43,943'''
| '''86.79%'''
| 6,687
| 13.21%
| 50,630
| 712
| 51,342
| 86.6%
| 59,300
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mzuzu]]
| '''73,281'''
| '''80.71%'''
| 17,520
| 19.29%
| 90,801
| 1,031
| 91,832
| 82.8%
| 110,980
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mzimba]]
| '''122,152'''
| '''91.67%'''
| 11,093
| 8.33%
| 133,245
| 1,117
| 134,362
| 83.7%
| 160,538
|-
!Kumpoto
! 392,569
! 89.29%
! 47,101
! 10.71%
! 439,670
! 4,526
! 444,196
! 70.6%
! 629,339
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Blantyre]]
| '''197,938'''
| '''86.70%'''
| 30,363
| 13.30%
| 228,301
| 2,107
| 230,408
| 85.0%
| 271,152
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Chikwawa]]
| '''80,364'''
| '''76.54%'''
| 24,631
| 23.46%
| 104,995
| 1,878
| 106,873
| 54.8%
| 194,987
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Chiradzulu]]
| '''70,578'''
| '''89.21%'''
| 8,539
| 10.79%
| 79,117
| 3,455
| 82,572
| 83.7%
| 98,605
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Machinga District|Machinga]]
| '''181,186'''
| '''91.31%'''
| 17,240
| 8.69%
| 198,426
| 2,813
| 201,239
| 58.4%
| 344,753
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mangochi]]
| '''179,697'''
| '''90.94%'''
| 17,911
| 9.06%
| 197,608
| 3,711
| 201,319
| 57.2%
| 352,263
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mulanje]]
| '''145,111'''
| '''79.35%'''
| 37,775
| 20.65%
| 182,886
| 8,480
| 191,366
| 55.2%
| 347,006
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Mwanza]]
| '''29,137'''
| '''71.46%'''
| 11,639
| 28.54%
| 40,776
| 749
| 41,525
| 55.5%
| 74,890
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Nsanje]]
| '''47,929'''
| '''82.59%'''
| 10,106
| 17.41%
| 58,035
| 818
| 58,853
| 55.4%
| 106,287
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Thyolo]]
| '''122,823'''
| '''81.30%'''
| 28,259
| 18.70%
| 151,082
| 2,403
| 153,485
| 82.4%
| 186,262
|- bgcolor=#7d9cbb
! [[Zomba District|Zomba]]
| '''146,632'''
| '''86.70%'''
| 22,496
| 13.30%
| 169,128
| 1,603
| 170,731
| 65.6%
| 260,163
|-
!Kumwera
! 1,201,395
! 85.18%
! 208,959
! 14.82%
! 1,410,354
! 28,017
! 1,438,371
! 64.3%
! 2,236,368
|-
!Pamoza
! 1,993,996
! 64.69%
! 1,088,473
! 35.31%
! 3,082,469
! 70,979
! 3,153,448
! 67.1%
! 4,699,527
|-
! colspan=10 | Fuente: [https://africanelections.tripod.com/mw_detail.html#1993_Referendum African Elections Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607052311/https://africanelections.tripod.com/mw_detail.html#1993_Referendum |date=2021-06-07 }}
|}
== Ukaboni ==
<references group="" responsive="1"></references>
fyzkdugnyt91inff43jorwthxipb16h
ChiEmiliyan-Romagnol
0
48658
119726
119649
2026-08-21T13:43:01Z
~2026-45730-86
12072
119726
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language
| name = ChiEmiliyan-Romagnol
| nativename = ''Emiliàn e rumagnòl''
| states = [[Italy]], [[San Marino]]
| region = [[Emiliya-Romagna]]
| speakers = 4,400,000
| date =
| ref = <ref>https://www.ethnologue.com/language/eml/</ref>
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[Italic languages|Italic]]
| fam3 = [[Latino-Faliscan languages|Latino-Faliscan]]
| fam4 = [[Romance languages|Romance]]
| fam5 = [[Italo-Western languages|Italo-Western]]
| fam6 = [[Western Romance languages|Western Romance]]
| fam7 = [[Gallo-Italic languages|Gallo-Italic]]
| script = [[Latin script|Latin]]
| iso3 = eml
| glotto = emil1243
| map = Emiliano-Romagnolo_area.jpg
| mapcaption =
}}
'''ChiEmiliyan–Romagnol''' ni [[chiyowoyero]] icho chili mu viyowoyero vya ku Gallo-Italic ivyo vikuyowoyeka ku chigaŵa cha kumpoto kwa [[Italy]] cha [[Emiliya-Romagna]]. Iwo ukugaŵika mu mitundu yiŵiri yikuru, Emiliyan na Romagnol.
== Ukaboni ==
{{reflist}}
{{InterWiki|code=eml}}
[[Category:Endangered languages of Europe]]
[[Category:Definitely endangered languages]]
[[Category:Emilian-Romagnol language]]
[[Category:Languages of Italy]]
37039ckzii4jdwj1b5s71oulrkpvhl4
Seputembala
0
48695
119728
2026-08-21T14:10:12Z
Viyowoyero-vya-Malaŵi
11606
Viyowoyero-vya-Malaŵi moved page [[Seputembala]] to [[Sekutembala]]
119728
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Sekutembala]]
3hm8yhi8u3hn9od0wjz0sgi509eiu9y
Marichi
0
48696
119730
2026-08-21T14:10:30Z
Viyowoyero-vya-Malaŵi
11606
Viyowoyero-vya-Malaŵi moved page [[Marichi]] to [[Malichi]]
119730
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Malichi]]
se8w8pky10ek09npjfd4uehcmt48znn
Mei
0
48697
119732
2026-08-21T14:11:13Z
Viyowoyero-vya-Malaŵi
11606
Viyowoyero-vya-Malaŵi moved page [[Mei]] to [[Meyi]]
119732
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Meyi]]
dypc1341reu2dqcj4u3bho436dmezbx