Wikipedia
twwiki
https://tw.wikipedia.org/wiki/Kratafa_Titiriw
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Media
Soronko
Nkitahode
Dwumadini
Dwumadini nkitahode
Wikipedia
Wikipedia nkitahode
File
File nkitahode
MediaWiki
MediaWiki nkitahode
Nhwɛsoɔ
Nhwɛsoɔ nkitahode
Mmoa
Mmoa nkitahode
Nkyekyεmu
Nkyekyεmu nkitahode
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
African Union
0
15674
200794
192032
2026-10-10T11:54:37Z
Mbaidoo
10279
200794
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag_of_the_African_Union.svg|alt=Flag of the African Union|thumb|African Union Frankaa]]
''Wɔatwerɛ nsɛm wei wɔ '''Asante Twi''' mu.''
'''Afrika Aman Nkabom Kuo (AU)''' yɛ asasepɔn nkabom a aman akuoba aduonum num<ref>{{Citation |last=Nancy Carfrae |title=Epilogue: The UIA in the Twenty-first Century |date=2019 |url=https://doi.org/10.5040/9781350055643.0023 |work=International Organizations and Global Civil Society |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-05563-6 |access-date=2025-06-22}}</ref><ref>{{Citation |title=Pepper, Claude Denson, (8 Sept. 1900–30 May 1989), Member of United States House of Representatives, former United States Senator (Democrat) |date=2007-12-01 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u168003 |work=Who Was Who |publisher=Oxford University Press |access-date=2025-06-22}}</ref> a wɔka ho a wɔ wɔ Afrika asasepɔn no mu. Wɔde AU too gua wɔ Sirte mpaemuka a wɔyɛeɛ no wɔ Sirte, Libya, wɔ ɛbɔ boseme ne da a ɛtɔ so nkron afe apem ahankron ne aduokron nkron (September 9, 1999), a ɛhwehwɛeɛ sɛ wɔmfa Afrika Aman Nkabom Kuo no nsi hɔ. Wɔde kuo no sii hɔ wɔ [[Kotonimma|Kɔtɔnima]] bosome ne da ɛtɔ so aduonu nsia afe mpem mmienu ne baako (May 26, 2001) wɔ Addis Ababa, Ethiopia, na wɔpaw so ntoma wɔ [[Kitawonsa]] ne da a ɛtɔ so nkron, afe mpem mmienu ne mmienu (9 July 2002) mu wɔ Durban, anafo abibirem.<ref>Thabo Mbeki (9 July 2002). "Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki". ABSA Stadium, Durban, South Africa: africa-union.org. Archived from the original on 3 May 2009. Retrieved 8 February 2009.</ref> Na AU no adwene ne sɛ wɔbɛsi Afrika nkabɔmu dwumadie (OAU) a aban ahorow aduoasa mmienu (32) a wɔde wɔn nsa hyɛɛ ase de sii hɔ wɔ Kotonimma ne da a ɛtɔ sp aduonu num afe apem ahankron ne aduonsia mmiɛnsa (May 25, 1963) mu wɔ Addis Ababa no ananmu; wɔguu OAU no wɔ [[Ayɛwohummumɔ|Ayɛwohomumɔ]] ne da a ɛtɔ so nkron afe mpem mmienu ne mmienu (9 July 2002) mu<ref>{{Citation |title=African Union (AU) |date=2025 |url=https://doi.org/10.4135/9781071931882.n207 |work=Political Handbook of the World 2024-2025 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 |publisher=CQ Press |isbn=978-1-0719-3184-4 |access-date=2025-06-22}}</ref>. Gyinaesi a ɛho hia paa a AU sii no yɛ deɛ Abibirem aman nkabom kuo no nhyiamu, afe ne fa nhyiamu a aman akannifoɔ ne aban a wɔyɛ amamma.
AU twerɛfoɔ adwumayɛbea, abibirem nkabɔmu kɔmmissan, wɔ Addis Ababa. Kurow a ɛso a ɛwɔ AU ne Lagos, Nigeria, abere nkurow akɛse a wɔaboaboa ano ne Cairo, Egypt. Afrika aman nkabom no wɔ nnipa bɛboro ɔpepepe baako ahyiripɔn mmiɛnsa (1.3) na ne kɛse bɛyɛ kilomita ɔpepe aduasa (30) (akwansin ɔpepe dubaako 12) na wiase mmeae a ɛyɛ nwonwa bi te sɛ Sahara ne Nile nso ka ho. Kasa titiriw a wɔde yɛ adwuma ne Arabic, Engiresi, Franse, Portugal, Spania, ne Swahili<ref>{{Citation |title=Supplemental Information 2: Number of original research articles retrieved in the Web of Science search engine, from 2015 to 2019. |url=https://doi.org/10.7717/peerj.15436/supp-2 |access-date=2025-06-22}}</ref>. Wɔ Afrika aman nkabom no mu no, aban ahyehyɛdeɛ ahorow bi te sɛ asomdwoeɛ ne ahobammɔ bagua ne Pan-African mmarahyɛbadwa<ref>{{Citation |last=Jideofor Adibe |title=African Union’s Permanent Membership of G20: Implications for Africa’s Role in Global Affairs |date=2023-12-01 |url=https://doi.org/10.31920/2050-4306/2023/12n3a0 |work=Journal of African Union Studies |volume=12 |issue=3 |pages=5–12 |doi=10.31920/2050-4306/2023/12n3a0 |issn=2050-4292 |access-date=2025-06-22}}</ref>.
== Abakɔsɛm ==
[[File:Emperor_Haile_Selassie_with_President_Jomo_Kenyatta_and_others.jpg|thumb|African leaders who founded the OAU the predecessor of the African Union, Emperor Haile Selassie I (center), President Kenyatta (right) and other African leaders including President Obote (behind, left side)]]
Abakɔsɛm mu nnyinasoɔ a wɔde yɛɛ Afrika Aman Nkabom no fi baa Afrika Aman a Ɛde Ne ho no
Nhyiamu a edi kan, a wɔyɛɛ no wɔ [[Accra]], [[Gaana|Ghana]], firi Oforisuo bosome da ɛtɔ so dunnum (April 15) de kɔsi n'aduonu mmienu 22 wɔ afe 1958 mu. Nhyiamu no botae ne sɛ wɔbɛhyɛ Afrika Da no ase afe biara de ahyɛ fahodie atuate a ɛfa ɔpɛ a na Afrikafoɔ wɔ sɛ wɔbegye wɔn ho afi amammerɛ ase nniso ase, ne mmɔden a wɔbɔe akyiri yi sɛ wɔbɛka Afrika abom, a na Afrika Nkabom Ahyehyɛde (OAU), a wɔhyehyɛɛ no May 25, 1963, ne Afrika Adwumayɛkuo no wɔ 1991 mu no ka ho. 17] Wɔn a wɔkasa tiaa OAU no kaa sɛ OAU no anyɛ biribi kɛse biara amma Afrikafo amammuo ne wɔn ahofadi a ɛgyina wɔn ankasa amanyɔkuo no akannifoɔ so, na wɔtaa frɛ no "Aman sodifoɔ kuo"<ref>{{Citation |title=ODMH Kids News, April-June 2010 |date=2010 |url=https://doi.org/10.1037/e666572010-007 |access-date=2025-06-22}}</ref>.
Wɔ afe 1990 no mfinimfini mu no, wɔhyɛɛ Abibirem Nkabom no ase bio wɔ Libyan manpanyin Muammar al-Gaddafi akwankyerɛ ase<ref>{{Citation |last=Adekeye Adebajo |title=Thabo Mbeki |date=2021-03-29 |url=https://doi.org/10.7765/9781526156839.00017 |work=The Pan-African Pantheon |publisher=Manchester University Press |isbn=978-1-5261-5683-9 |access-date=2025-06-22}}</ref>; OAU manpanyin ne aban ahorow no de Sirte Nkɔmhyɛ no too gua (a wɔtoo din maa Sirte, Libya) wɔ Ɔpɛpɔn bosome da ɛtɔ so 9 wɔ afe 1999, a na ɛhwehwɛ sɛ wɔde Afrika Nkabom no si hɔ<ref>{{Citation |title=Thomas, Harvey, (10 April 1939–13 March 2022), international public relations consultant, since 1976; Director of Presentation (formerly Director of Press and Communications), Conservative Party, 1985–91; Executive Director, African Enterprise UK, since 2011 |date=2007-12-01 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u37406 |work=Who Was Who |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1 |access-date=2025-06-22}}</ref>. Afe 2000 mu no, wɔtee Amanaman Nkabom no ase wɔ Lomé, na ɛno akyi no, wɔtee Amanaman Nkabom no ase wɔ Lusaka wɔ afe 2001 mu, na ɛno akyi no, wɔtee Amanaman Nkabom no ase wɔ Lusaka. Saa bere koro no ara mu no, wɔhyɛɛ nhyehyɛe a wɔde bɛhyehyɛ New Partnership for Africa's Development (NEPAD) ase<ref>{{Citation |last=Linda Grimm |title=Global Leaders Respond to Coup in Myanmar : February 1, February 2, February 26, March 10, March
31, and April 24, 2021 |date=2022 |url=https://doi.org/10.4135/9781071853429.n10 |work=Historic Documents of 2021 |pages=119–136 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 |publisher=CQ Press |isbn=978-1-0718-5338-2 |access-date=2025-06-22}}</ref><ref>{{Citation |last=Marong Alhagi |title=New Partnership for Africa's Development (NEPAD) |date=2010-06 |url=https://doi.org/10.1093/law:epil/9780199231690/e659 |work=Max Planck Encyclopedia of Public International Law |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-923169-0 |access-date=2025-06-22}}</ref>.
Wodii kan de African Union sii hɔ wɔ Durban wɔ 9 July 2002 mu, na ne kannifoɔ, a na ɔyɛ South Africa man panyin kannifo Thabo Mbeki, na ɔhyɛɛ ase wɔ African Union Asɛnnibea no nhyiam a edi kan ase<ref>{{Citation |last=John Koegel |title=Selena (16 April 1971–31 March 1995), singer |date=2021-01-28 |url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.013.16500 |work=American National Biography Online |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860669-7 |access-date=2025-06-22}}</ref>. 23] Asɛnnibea no nhyiam a ɛto so abien no kɔɔ so wɔ Maputo wɔ afe 2003 mu, na nhyiam a ɛto so abiɛsa no kɔɔ so wɔ Addis Ababa wɔ July 6, 2004.
Efi afe 2010 mu no, Afrika Amanaman Nkabom no ayɛ nhyehyɛe sɛ wɔbɛhyehyɛ Afrika nsoromma adwumayɛbea bi. 24][25][26][27]
Barack Obama ne Amerika manpanyin a odi kan a ɔkasae wɔ African Union anim wɔ Addis Ababa wɔ July 29, 2015. Bere a ɔrekasa no, ɔhyɛɛ wiase no nkuran sɛ wɔnhyɛ sikasɛm mu nkitahodi mu den denam sika a wɔde bɛhyɛ mu ne aguadi a wɔne Afrika man no bɛyɛ so, na ɔkamfoo nkɔso a wɔanya wɔ nhomasua, mfitiase nnwuma ne sikasɛm mu no. Nanso, ɔtwee adwene sii demokrase a enni hɔ ne akannifo a wɔmpɛ sɛ wɔgyae wɔn dibea, nnipa mu nyiyim a wɔyɛ tia nnipa kakraa bi (a wɔn mu bi ne LGBTfo, nyamesom akuw ne mmusuakuw) ne ɔporɔw so. Ɔkaa sɛ ɛsɛ sɛ wɔhyɛ demokrasi ne faahodie mu den na ama Afrikafo asetena ayɛ papa. 28][29]
== Amanyɔsɛm ==
Afrika Aman Nkabom Kuo no wɔ aban ahyehyɛdeɛ dodoɔ bi:<ref>{{Citation |title=Pan-African Parliament |date=2025-05-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pan-African_Parliament&oldid=1292070710 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-07-17}}</ref>
Pan-African Mmarahyɛ Bagua no.
Sɛ ɛbɛyɛ Afrika Aman Nkabom no mmarahyɛ bagua a ɛkorɔn sen biara.<ref>{{Citation |title=African Union |date=2025-07-17 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=African_Union&oldid=1300999366 |work=Wikipedia |language=en |access-date=2025-07-17}}</ref>PAP no atrae wɔ Midrand, Johannesburg, South Africa. Mmarahyɛ Bagua no yɛ ananmusifoɔ 265 a wɔapaw wɔn a wɔfiri AU aman 55 no nyinaa mu, na wɔn adwene ne sɛ ɛbɛma ɔmanfoɔ ne ɔmanfoɔ de wɔn ho ahyɛ demokrase nnisoɔ nhyehyɛeɛ mu.Ne titrani ne Roger Nkodo Dang, a ofi Cameroon.
'''Africa nkabom no nhyiam'''
== Mmeaeɛ a menyaa moa firiiɛ ==
<references />
[[Nkyekyεmu:Africa Wiki Challenge]]
[[Nkyekyεmu:2025]]
1er42jq5v5sj6ccgwjrd8rsa0du7ibb
Africa Nkabom Kuo
0
17330
200793
190568
2026-10-10T11:43:46Z
Mbaidoo
10279
200793
wikitext
text/x-wiki
'''Afrika Nkabom Kuo''' ('''AU''') yɛ asasetam so nkabomu kuo a aman aduonum num (55) na ɛwɔ mu <ref name="UIA">{{Cite web}}</ref> <ref>{{Cite web}}</ref> wɔ [[Abibrem|Afrika]] asasetam so . Wɔde AU too gua wɔ Sirte Mpaemuka dwumadie a wɔyɛeɛ wɔ Sirte, Libya, wɔ Ɛbɔ 9, 1999 mu, sɛ wɔmfa Afrika Aman Nkabom Kuo no nsi hɔ. Wɔde kuo no sii hɔ wɔ 9 Kitawonsa, 2002 wɔ Durban, South Africa. <ref name="African Union 2002">{{Cite web}}</ref> Na AU no tirimupɔ ne sɛ ɛbɛsi Afrika Biakoyɛ Kuo (OAU), a aman ahodoɔ aduasa mmienu (32) de wɔn nsa hyɛɛ aseɛ de sii hɔ wɔ Kotonimaa 25, 1963 wɔ Addis Ababa no ananmu; wɔguu OAU wɔ 9 Kitawonsa 2002. Aman mpanyinfoɔ a wɔka Afrika Aman Nkabom Badwa no ho no na esi AU gyinaeɛsie biara a ɛho hia, wɔ nhyiamu a badwa no hyia afe fa biara no.
AU asoɛeɛ, a wɔfrɛ no Afrika Nkabomu Kɔmisan, no wɔ Addis Ababa. Kuro a ɛso wɔ AU kuo no mu ne Lagos a ɛwɔ Nigeria, ɛna nkuro akɛseɛ a wɔaboaboa ano kɛseɛ ne [[Kairo|Cairo]] a ɛwɔ Egypt. Afrika Aman Nkabom Kuo no mu nnipa bɛboro ɔpepepem baako ne akyiripɔ mmiensa (1.3 billion) na asaase a wɔwɔ so no bɛyɛ ɔpepem aduasa ({{Convert|30|e6km2|e6sqmi|abbr=unit|sigfig=2}}), anaa), na wiase agyinaehyɛdeɛ bi te sɛ Sahara mpaprɛ ne asuo [[Nile]] ho . <ref>{{Cite book}}</ref> Kasa titire a wɔde di dwuma ne Arabic, [[Brɔfo|Borɔfo]], Franse, Portugal, [[Spanish|Spania]] ne Swahili . <ref name="au.int">{{Cite web}}</ref> Wɔ Afrika Aman Nkabom Kuo no mu no, yɛwɔ atenaeɛ ahodoɔ te sɛ Asomdwoe ne Ahobammɔ Badwa ne Afrika Nkabom Mmarahyɛ Badwa wɔ hɔ .
Wɔ G20 (Ku a emufoɔ yɛ aduonu (20)) nhyiamu bi a wɔyɛeɛ wɔ [[New Delhi]], India, wɔ afe 2023 mu no, wogyee Afrika Aman Nkabom Kuo no too mu sɛ abɛyɛ G20 kuoba. <ref>{{Cite news}}</ref>
=== Nsɛm no tɔfabɔ ===
Afrika Aman Nkabom Kuo no botaeɛ ne sɛ: <ref>{{Cite web}}</ref>
# Sɛnea ɛbɛyɛ a koroyɛ kɛseɛ, nkabomu ne ahotɔsoɔ kɛseɛ bɛba [[Abibrem|Afrika]] aman ntam.
# Sɛ ɔbɛbɔ aman a wɔka ho no tumidie, asaase mu kyɛfa, ne wɔn ahofadie ho ban.
# Sɛnea ɛbɛyɛ a nkabomu bɛba asasepɔn no amammuo, ne aman ntam asetena ne sikasɛm so ntɛmso. <ref>{{Cite web}}</ref> <ref>{{Cite web}}</ref>
# Sɛ wɔbɛhyɛ [[Abibrem|Afrika]] gyinabea mu nkuran wɔ nsɛm a ɛfa asaasetam no, ne emu nnipa ho, na wɔabɔ ho ban.
# Sɛ wɔbɛhyɛ amanaman ntam nkitahodie ho nkuran, a wɔ akwan an UN Mmarahyɛ Bagua, ɛne Amansan Kubaatan nhyehyɛeɛ a ɛfa nnipa faahodie ho kyerɛ no .
# Sɛnea ɛbɛyɛ a asomdwoe, ahobammɔ, ne ahotɔ aba asasetam no so.
# Sɛ wɔbɛhyɛ kabimamenkabi ahyɛdeɛ ahodoɔ mu kena, na ɔmanfoɔ nso anya kyɛfa wɔ amammuo papa mu.
# Sɛ wɔbɛbɔ nnipa faahodie nhyehyɛeɛ ho ban, na wɔahyɛ mu kena sɛnea [[African Charter on Human and Peoples' Rights|Afrika Mmara a Ɛfa Nnipa Faahodie Ho,]] ne nnipa ho nhyehyɛeɛ afoforo a ɛho hia ho.
# Sɛ wɔde nhyehyɛeɛ ahodoɔ a ɛho hia besi hɔ, a ɛbɛma asasetam no atumi adi ne dwuma a ɛfata wɔ wiase nyinaa sikasɛm ne amanaman ntam nkitahodie mu.
# Sɛ wɔbɛhyɛ sikasɛm, asetena ne amammerɛ mu nkɔsoɔ a ɛbɛtena hɔ daa mu nkuran, na Afrika amanaman betumi aka abom wɔ sikasɛm ne adwadie mu.
#Sɛ wɔbɛhyɛ nkabom ho nkuran wɔ nnipa dwumadie nyinaa mu, na ama Afrikafoɔ asetena gyinapɛn akɔ soro
#Sεdeε wɔbɛtoto na wɔaka nhyehyeε a εfa amanaman a wodi adwadie ne sikasɛm mu nsawɔsoɔ ho, ne nhyehyɛeɛ a, εbεba daakye no abɔ mu, ama nkabɔmukuo no anisoadehunu aba mu.
#Sɛ yɛbɛma asasetam no nkɔsoɔ akɔ anim, ɛnam nhwehwɛmu a wɔbɛhyɛ mu kena wɔ nnwuma nyinaa mu, ne titire ne abɔdeɛ mu nyansapɛ ne mfididwuma.
#Sɛ wɔne amanaman a ɛfata benya ayɔnkofa na wɔatumi ayi nyarewa a wɔbetumi asi ano afiri hɔ, ama apɔmuden pa anya nkɔsoɔ wɔ asaasetam yi so
== Beaeɛ a menyaa mmoa firiiɛ ==
{{Infobox organization|name=Afrika Nkabom Kuo|native_name=African Union|native_name_lang=English|languages=Twi, English, French, Arabic, Spanish, Portuguese, anaa Afrika kasa biara|website=https://au.int/|membership=Aman aduonum num (55)|image=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_the_African_Union.svg}}
lkdijsrkwpmn6tea3l7sbgnk5pn28dc