Википедия tyvwiki https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Медиа Тускай Чугаа Ажыглакчы Ажыглакчы чугаа Википедия Википедия дугайында сүмелел Файл Файл чугаа МедиаВики МедиаВики чугаа Майык Майык чугаа Дуза Дуза чугаа Аңгылал Аңгылал чугаа TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 379 52175 48662 2026-06-02T12:03:00Z ~2026-30855-23 11091 52175 wikitext text/x-wiki {{Дыл}} [[File:Family in tyvan.png|thumb|600px|Тыва дылда өг-бүле кежигүүннерин адаары]] '''Tıva dıl – tıva kiciller uk dılı, Tıva Respublikanıñ kürüne dılı, türk dıldar bölűnge hamağarcır. 4 añgı dialektiliğ: töp niğiti naŝyonal çuğağ bolgaş adabiyatluğ dıldıñ tavaanda çıdar), barığın, tocu bolğaş düşdük-çığış. Moğol, orus bolğaş töb̧üt dıldar’dan daradılğan sözter xöyü-bile acığlattınıp turar == Төөгүзү == 1927 чылда латинчиткен алфавитке үндезилеттинген национал бижик тургузарының дугайында доктаалды Тыва Арат Республиканың девискээринге үндүрген. Герман үжүктерде үндезилеттинген тыва национал бижикти лама-башкы Моңгуш Лопсаң-Чиңмит чогааткан бооп турар. Лопсаң-Чиңмиттиң бижиин 1930 чылдан бээр хоруп каапкан. 1930 чылга чедир Тывага моол бижикти база идекпейлиг ажыглап турган. 1930 чылдан бээр орус дыл шинчилекчилери боттарының чогааткан "Чаа түрк алфавитке" үндезилээн бижиин тывага нептередип эгелээн. Бо-ла чылдарда бижик чок чорукту узуткаарынга солуннар база улуг рольду ойнаан дээрзин демдеглээр апаар {| cellpadding="3" style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border:1px solid black; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center" | style="width:3em"| A a | style="width:3em"| B ʙ | style="width:3em"| C c | style="width:3em"| D d | style="width:3em"| E e | style="width:3em"| F f | style="width:3em"| G g | style="width:3em"| Ƣ ƣ |- | style="width:3em"| H h | style="width:3em"| I i | style="width:3em"| J j | style="width:3em"| Ɉ ɉ | style="width:3em"| K k | style="width:3em"| L l | style="width:3em"| M m | style="width:3em"| N n |- | style="width:3em"| Ꞑ ꞑ | style="width:3em"| O o | style="width:3em"| Ө ө | style="width:3em"| P p | style="width:3em"| R r | style="width:3em"| S s | style="width:3em"| Ş ş | style="width:3em"| T t |- | style="width:3em"| U u | style="width:3em"| V v | style="width:3em"| X x | style="width:3em"| Y y | style="width:3em"| Z z | style="width:3em"| Ƶ ƶ | style="width:3em"| Ь ь | |} 1941-1944 чылдарда латин хевирлиг тыва бижик СССР-ниң көвей чоннары ышкаш кирилл бижимелче шилчээн. 1990 чылдың декабрьда «Тыва АССР-ниң дылдарының дугайында» хоойлузу-биле тыва дыл күрүне дылы апарган. 1990 чылдарның эгезинде республикага национал-регионалдыг компонентилер киирип турда, национал школаларны тургускан. Оларга төрээн дыл — 1-ден 6 класска чедир өөредилге дылы, 1-ден 11 класска чедир өөренир эртем кичээли апарган. == Тыва чугааның бүдүжү == Тыва кижи, боду, төрээн дылының онзагайын билбес болур чүве. Бир эвес эртем билиглиг кижи тыва чоннуң чугаазын өске улустуң чугаазы-биле деңнептер болза, шак ынчан чүгле, тыва чугааның өске дылдардан ылгалып турар онза чүүлдери көстү бээр. Тыва дыл кижи ышкаш, боду тускай чаңныг. Тыва чугааның аажызын тодаргай көрүп көрээли. Алфавитте 36 үжүк бар. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ң ң |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ү ү |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я || || || || |} Тыва алфавитке улуг ‘Ң’ деп үжүктү бирде бижиир, бирде биживес боор чүве. Ол үжүктү биживес чылдагаан бар. Тыва сөс кажан-даа ‘ң’ деп үжүктен эгелевес боор чүве. Чамдыкта, домак иштинде шупту сөстерни чүгле улуг үжүк-биле бижиир херек тыпты бээр, шак ынчан улуг ‘Ң’ деп үжүк херек апаар. Компьютерге хамаарыштыр. Unicode стандартызын хүлээп алырга тыва алфавиттиң ''6 тускай үжүү'' тыптып келген. Ам болза үжүк бүрүзү тускай дугаарлыг апарган. * Ң <U+04A2>, ң <U+04A3> * Ө <U+04E8>, ө <U+04E9> * Ү <U+04AE>, ү <U+04AF> === Үн аяны (фонетика) === Тыва чугааның үннерин 2 улуг бөлүкке чарар. Тыва чугааның ажык эвес үннерин Күштүг — Кошкак — Аяар (азы Аажок кошкак) хевирлиг үннер кылдыр аңгылаар. 1. Тыва чугааның шупту ажык үннерни 32 фонема кылдыр чыып аап болур. Фонема кылдыр санаар үннер болза: кыска, узун, өк-биле адаар кыска, өк-биле адаар узун, думчуктай адаар узун үннер болур. {| class="wikitable" |- ! Бөлүк || Үннер |- | Кадыг үннер || a, ы̅, ɔ, ʊ |- | Чымчак үннер || ε, ɪ, ø, ʏ |- | Эрин-биле адаар үннер || ɔ, ʊ, ø, ʏ |- | Эрин-биле адавас үннер || a, ы̅, ε, ɪ |- | Делгем үннер || a, ε, ɔ, ø |- | Кызаа үннер || ы̅, ɪ, ʊ, ʏ |- |} 2. «t&#x333;&#x2BF;» , «t&#x332;» , «d», «p&#x333;&#x2BF;» , «p&#x332;» , «b», «β», «w», «s&#x333;» , «s», «z&#x332;» , «ʃ&#x333; ˑ» , «ʒ&#x332; &#x358;» , «ʃ &#x358;» , «ħ͜ʃˑ», «ђ͜ʃˑ», «j̃», «j», «l», «λ», «m», «n», «ɲ», «r», «x», «k», «g», «γ», «n&#x327;», «χ», «q», «ς», «ƣ», «ŋ» ... Тыва чугааның ажык эвес үннерин 18 азы 19 фонема кылдыр чыып аап болур. Тыва чугааның чүзүн-бүрүн үннерин саазынга алфавиттиң 36 үжүү-биле айтып бижиир. Ажык үннерни 8 үжүк илередир: ''а, ы, о, у, э, и, ө, ү''. Ажык эвес үннерни 22 үжүк илередир: ''б, в, г, д, ж, з, й, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ''. === Фонетиктиг болуушкуннар === ==== Метатеза ==== Мында тыва сөстерде үннер солчуп турарын айыткан.<br /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Бижиири !! Адаарының бир хевири |- | аксы || [аскы] |- | акша || [ашка] |- | келиксээр || [келискээр] |- | чаныксаар || [чаныскаар] |- | чапсар || [часпар] |- | чанып келген || [чанык⁀пелген] |} ==== Үннер чидери ==== Ийи ажык үн аразынга аяар азы кошкак үн чиде берип болур.<br /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Долу хевири !! Кызаа хевири |- | берейн || бээйн |- | домактаныр || дооктаныр |- | ижини || ишти |- | келини || кенни |- | келир || кээр |- | кижиге || кижээ |- | одагы || одаа |- | оруну || орну |- | салывытар || салыптар |- | сувурга<ref>Тыва дылда ол сөс ийи уткалыг 1) аажок бедик, бажы шиш бажың. 2) субурган. Амгы үеде сарыг-шажын улузу бодунуң чугаазында "субурган" деп сөстү идекпейлиг ажыглар турар. Шаанда тывалар ону «сувурга» азы «суурга» кылдыр адаар чораан.</ref> || суурга |- | сүвүр || сүүр |- | хайыныр || хайныр |- | халыдар || халдыр |- | хемеге || хемээ |- | чоруй барган || [чой⁀барган] |- | ындыг болгай || [ындыг олгай] азы [ындыг⁀лолгай] |- | ынча диген || ынча дээн |- | салып алыр || [салыва:р] |- | (кижи ады) Тывыкы || [ты:кы] |- | (кижи ады) Сумунак || [су:нак] |- | (ыт ады) Ак-Хол || [аккол]<ref>Чамдык кижилер Ак-Хол деп ыт адын мырыңай [ак:ал] кылдыр адай бээр чаңныг боор чүве.</ref> |} '''Үстүнде таблицага онза тайылбыр.'''<br /> Тыва орфографияга дүүшпээн сөстерни, адаарының аайы-биле дөрбелчин скобка иштинге бижээн. Чижээ, [а:] дээрге узадыр адаан 'а' дыр. ==== Сөстер утказының солчуру ==== Сөс эгезинге частыышкынныг дүлей үн биле ыыткыр, хаалчак үн солчур болза сөс утказы сыр өске апаар. {| class="wikitable" |- ! ыыткыр, хаалчак үн || дүлей, частыышкынныг үн |- | бар || пар |- | бат (куду бат) || пат (пат боорда, кадыы пат!) |- | даар (хөйлеңиң чеңин даап ал) || таар (хап ады) |- | дал (дал дүъш) || тал |- | дараа (удаа-дараа) || тараа |- | доң || тоң (тоң берге, тоң эки) |- | дос (дозар) || тос (хадың карты азы сан ады) |- | дус (чем аймаа) || тус (тус черниң) |} Узадыр азы өк-биле адаар чаңгыс үн бүдүн сөстүң утказын өскерти бээр. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | ат || аът || аат (уругну чайгаар) |- | ыт || ыът || ыыт |- | ажыг || [аъжыг] (аъжыктыг) |- | алды (дырбактыг) || [аълды] (сан ады) |- | арга || [аърга] (эзим) |- | от || оът |- | кат || каът |- | хөрүк<ref>дарган кижиниң агаар үрдүрер херексели</ref> || || хөөрүк<ref>хемирер диштерлиг бичежек амытан</ref> |- | чүк (тала) || чүък (чүдүрер эт-херексел) |} ==== Эпитеза ==== Тыва сөстерниң соонга чамдыкта ажык үннер кире берип болур.<br /> ыр ~ ыры, тур ~ туру, олур ~ олуру, чор ~ чору, шынап-ла ~ шынавыла, ыяап-ла ~ ыявыла.<br /> Чижелээрге, үн немежир байдал тыптып кээр болза, "ыр" диген сөс "ыры" деп сөс кылдыр өскерли бээр. ==== Сингармонизм ==== Кандыг бир сөсте ажык үннерниң аяннажыр дүрүмү-дүр. Сөстүң кайы бир слогунга кадыг ажык үн турза, ооң чанынга албан кадыг ажык үн турар. Сөсте бар чымчак ажык үннү албан өске чымчак ажык үн эдерер. {| class="wikitable" |- ! Сөстүң баштайгы слогунуң азы<br />мурнуку слогунуң ажык үнү !! Дараазында слогтуң азы<br />слогтарның ажык үннери !! Чижектер |- | а, аа, аъ || а, аа, ы, ыы || шалыңнарга, агаар |- | ы, ыы, ыъ || а, аа, ы, ыы || хыраалыгда, чырык |- | э, ээ, эъ || е, ээ, и, ии || ээремниг, эрик |- | и, ии, иъ || е, ээ, и, ии || чидирер, киирер |- | о, оо, оъ || а. аа, у, уу || торга, орун |- | ө, өө, өъ || е, ээ, ү, үү || өргээ, өскүс |- | у, уу, уъ || а. аа, у, уу || уран, кужур |- | ү, үү, үъ || е, ээ, ү, үү || хүлер, үлүг |} === Лексика === ==== Литературлуг дыл ==== * Тыва сөстерниң эгезинге '''в, з, ж, г''' деп ыыткыр үжүктерни биживес. * Тыва сөстерниң сөөлүнге '''б, в, д, ж, з''' деп ыыткыр үжүктерин биживес. * Кайы бир сөсте '''ф, ц, щ''' деп үжүктүг сөстер бар болза, ол дээрге шупту үлегерлеп алган сөстер-дир. Чижээ: шкаф, телефон, фонарь, циркуль, революция, щётка ... * Тыва сөстүң эгезинге '''ң''' деп үжүк, азы үн турбас. ==== Чиңгине тыва сөс ==== Шаг-шаандан бээр Алдай-Саян чуртунга енисей, самоди биле түрк дылдыг улус чуртап чораан. Ол улустуң чугаазындан ''чиңгине тыва дыл'' тыптып келген-дир. * Чиңгине тыва сөстүң эгезинге '''н''' биле '''л''' турбас. Кайы бир сөстүң эгезинге '''л''' азы '''н''' деп үжүктүг сөстер бар болза, ол база үлегерлеп алган сөстер-дир. ''лаа, лаң, ланчыы'' деп сөстерни тывалар шаанда кыдат дылдан ап алган.<br /> ''лама'' деп сөс төвүт дылдан келген.<br /> Моол дылдан үлегерлеп алган сөстер дээрге колдуунда '''н''' деп үжүктен эгелээн сөстер-дир. Моол ''Нарин'' деп сөс тыва дылда ''нарын'' кылдыр хуула берген. Моолдарның ''Нийт'' деп сөзүн тывалар ''ниити'' кылдыр өскертип алган. Дараазында сөстер бо ... * моол Нэхэлт — тыва Негелде. * моол Нэхэх — тыва Негээр. * моол Ном — тыва Ном. * моол Насан — тыва Назын. * моол Нам — тыва Нам. * моол Нийслэл — тыва Найысылал. * моол ''Ногоон'' деп сөс тыва дылче келгеш, ''Ногаан'' кылдыр адатынар апарган. === Морфология === ==== Чүве адының падеж категориязы ==== {| class="wikitable" |- ! colspan="2" style="text-align:center"|Падеж||Айтырыы||Падеж кожумаа |- | colspan="2" |Адаарының падежи||кым? чүү?||хем |- | colspan="2" |Хамаарыштырарының падежи||кымның? чүнүң?||хем + / ниң / |- | colspan="2" |Бээриниң падежи||кымга? чүге?||хем + / ге / |- | colspan="2" |Онаарының падежи||кымны? чүнү?||хем + / ни / |- | colspan="2" |Турарының падежи||кымда? чүде?||хем + / де / |- | colspan="2" |Үнериниң падежи||кымдан? чүүден?||хем + / ден / |- | rowspan="2" |Углаарының |1-ги падежи||кымче? чүүже?||хем + / че / |- |2-ги падежи||кымдыва? чүүдүве?||хем + / диве / |} ==== Үдекчи деепричастие ==== Үдекчи деепричастие кандыг бир кылдынып чоруур, азы төнмес батпас чүвени илередир.<br /> Ооң кожумактары ''-бышаан, -вышаан, -мышаан'' болгаш оон-даа өске.<br /> Чижээ: … ажылдавышаан, өөренир; … келбишаан, чоруп орар; … какпышаан турган. Эжим ''маңнавышаан'' келди эвеспе. Эзимде хектер ам-даа ''этпишаан''. Оол чаа негей тонун ''кеттинмишаан'', ак-көк даалымба курун ''куржанмышаан'', өг чанында чедип келген. (О. Саган-оол). Дери ''төгүлбүшаан'', ажылдаан. Чиң шайын ''аартавышаан'' олурган. ==== Даар наклонение ==== Тыва дылда даар наклонениениң кедергей нарын хевирлери бар.<br /> Кожумактары: ''-зымза, зывысса, -сыңза, -сиңзе, -даа болза'' дээш оон-даа өске.<br /> Ынаар ''барзымза'' ... Мөңгүн-Тайга кырынче үнген ''болзуңза'', орук ара Ширээ дааның даш ховузун көрген боор сен. Ол шиини барып ''көрзүвүссе''! ''Четтиксиңзе'' четтигер сен, ''четтикпезиңзе'' четтикпес сен. <poem> Эки-''даа бол'', багай-''даа бол'', Эзеңгилеп берейн, акый. Болур-''даа бол, болбас-даа бол'', Борбаңнадып берейн акый. (кожамык) </poem> ==== Кызыгаарлаар наклонение ==== Тыва дылда кызыгаарлаар наклонение нарын бүдүштүг.<br /> Кожумактары: ''-гыжемче, гижемче, -кужеңче, -күжеңче, -гыже'' болгаш оон-даа өске.<br /> Че, эжим, ''ужурашкыже'', чагаадан бижип турар сен. ''Келгижемче'' мени манаар сен. Сен институт ''дооскужеңче'' бис дузалажыр бис. Силер ''келбээжиңерже'' бис тараа шөлүнден чорбас бис. Малчыннар хар ''кылыннааже'' күзег чуртунга чытканнар. === Синтаксис === ==== Чаңгыс составтыг домакка хамааржыр "Ат домаа" ==== "Ат домаа" дээрге кол кежигүнү адаарының болгаш онаарының падежинде чүве ады-биле илереттинген домак болур. Тыва чугаа узун төөгүлүг. Эрте бурунгу үеде тываларның чугаазы онза-солун турган. Улустуң тывызыктары, ырлары, үлегер домактары бүдүн-бүдүнү-биле ат домактарындан бүткен. <poem> Барып-барып, бады келген Бажы бедик Бай-ла Тайгам. Баарынга байлар хонгаш, Көжүп чадаан Бай-ла Тайгам. (Ыр). Чадырда чаглыг докпак, Үңгүрде үстүг докпак. (Тывызык). Ужунайдан урук кеспес, Улуг Чаа-Хөл чуртумайны. Ужур-чөвүн чугаалажыр Улуг Түлүш чонумайны (Ыр). Успа хөлче удур көрген Улуг Дербис, Башкы Дербис. Уруг чаштан ойнап өскен Улуг шыктыг Хандагайты (Ыр). </poem> Тыва тоолдарда Ат домаан база хөйү-биле ажыглап турар, чижелээрге: * Кайын үнген, кайнаар чедер деп бар чыдар оглум боор сен? («Хан-Хүлүк»). * Шүдер мөге дуңмазынга чагып турган Багай-оол чүвең иргин. («Хан-Шилги аъттыг… Багай-оол»). ==== Предикаттыг ат орну ==== Ат орну тыва чугаада аңгы-аңгы хевирлерлиг болур. <poem> Мен тыва кижи '''мен'''. Сен эмчи '''сен'''. Ол өөреникчи '''ол'''. Силер ажылчыннар '''силер'''. Мен билир кижи '''мен'''. Бис көөр '''бис'''. Мен студент чораан '''мен'''. Ол ажылдап тур '''ол'''. Мен дагдыныкчы болган кижи-дир '''мен'''. (К. Кудажы. Инчеек) </poem> Мында кара өң-биле айтып каан сөстер дээрге предикаттыг ат оруннары-дыр. Домакка ындыг ат орну колдуунда ат сөзү-биле илереттинген сөглекчи болур. Өске улустуң чугаазында ындыг чүве чок. Чижээ, хакас биле тыва дылды деңнептээлиңер<ref>Арын 222 биле 223. АН СССР ИЯ. Исхаков Ф. Г., Пальмбах А. А., Грамматика тувинского языка. Фонетика и морфология. М., 1961</ref>. {| class="wikitable" |- ! Тыва дыл !! Хакас дыл |- | Мен өөреникчи мен || Мин ӱгренӌі''бін'' |- | Сен ажылчын сен || Син тогысчы''зынъ'' |- | Бис номчаан бис || Пис хыгырга''быс'' |} Хакас дылда курсив-биле айтып каан үжүктер дээрге сөглекчи кожумаа-дыр! === Орфоэпия биле орфография === Амгы тыва литературлуг дылда кезек сөстерниң адаары биле бижиири дүүшпес бооп турар. Ооң чылдагааны аңгы-аңгы… Амгы тыва бижикти 1930-50 чылдарда орустар чогааткан болганда, литературлуг дылдың чамдык дүрүмнери орус дылда ышкаш олчаан апарган<ref>Пальмбах. А. А. Система согласных фонем тувинского языка и ее отражение в письменности. стр. 111. // УЗ ТНИИЯЛИ. Вып. IV. Кызыл: 1956.</ref>. Тыва сөстерниң шын бижилгези фонетика-морфологтуг принципке үндезилеттинген. * Ийи сөс: чер ады «Туран»; ыракта чүвелер көөр херексел: «дуран». Ол ийи сөстүң адаары көңгүс дөмей: «t&#x332;ʊran». Орустар тываже көжүп келгеш ол черниң адын «Туран» кылдыр бижиир турган. Мооң ужурунда, «Туран» деп чер адын саазынга бижиир болза, "тыва биле орус дыл ылгашпас ужурлуг", деп орус эртемдээннер шиитпирлээн. Бо дүрүмге «тайга», «тыва», «туман» деп сөстер база чагыртып турар. Чогум, тыва дылдың дүрүмүн сагыыр болза чер адын-даа, ыракта чүве көөр херексел адын-даа “дуран” кылдыр бижиир ужурлуг. Чогум, “т” деп үжүк сөс эгезинде мурнуу дылдың тыныштыг-частыышкынныг үнүн илередип турар. Шак ол, күштүг частыышкынныг [t̳ʿ] деп үннерниң кыска чижээ: төш, төп, төрел, түл, таакпы, таалың... * «Тур» деп дөстүг сөстер: тура, турала-, турачы; тураскаал; турар, турган; тургус-, тургузуг, тургузуушкун … Билдинмес, чүге ол сөстерде дүлей, тыныштыг [t̳ʿ] деп үн илереткен “т” деп үжүк киирген чүвел? Тыва орфография ёзугаар ол сөстерниң эгезинге “д” деп үжүк бижиир ужурлуг. Тыва дылда “д” деп үжүк сөс эгезинге турза арай ыыткырзымаар [t̲] деп үн илередир. Бо билдинмес таварылганы ийи аңгы кылдыр тайылбырлап болур. # Тыва чугааны шинчилээр дээн кижи эң баштай чиңгине тыва сөстерни топтуг дыңнаар ужурлуг. Тыва чугааны шын билип, таарымчалдыг шинчилептер хире, шыырак кижи орустар аразынга ынчан турбаан хевирлиг. Соонда чылдарда, орустар бодунуң частырыын эскергеш, тыва орфографияның дүрүмүн хажытпазы-биле “тур” деп дөстүг сөстерни өскертпейн хевээр артырган боор. 1930 чылдарда орустар өк-биле адаар үннер дугайында база чүнү-даа билбес турган. # Орус дыл шинчилекчилериниң информаторлары аңгы-аңгы сөөктүң, аймактың улузу турган боор. Чижээ, бир кижи төрээн чугаазының аайы-биле “турган” деп сөстү «t&#x333;ʿʊrƣan» кылдыр адап турган, өске кижи келгеш ол-ла сөстү «t&#x332;ʊrƣan» кылдыр адаар турган. Чогум, шаанда чөөн кожууннарда, улустуң чугаазында ындыг чүве турган: "тээвиир", "түрген", "таңгырак", "темдек" дээн чижектиг сөстер ону херечилеп турар. * <бурунгаар> деп сөстү адаарда, «p&#x332;ʊrʊŋςa:r» деп адаар. Кайы-бир сөстүң дөзүнде “нг” деп ийи үжүк кожа турар болза, тывалар ону «ŋg» кылдыр адаар чаңныг боор-ла чүве, чижээ: деңгел, диңгирээр, мөңгүн, чиңгис, Аяңгаты, Сеңгилең сыны, Моңгуш. «Бурунгаар» деп сөстүң дазылы <бурун> боорга морфологтуг принцип ёзугаар <ң> деп үжүктү ол сөске биживес. * Бижик дүрүмү ёзугаар дыка хөй сөстерге өк-биле адаан үннерни айытпас апарган. Дараазында ындыг сөстер чижээ. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Бижиири !! Адаары |- | баш || баъ:ш |- | казылган || каъзылган |- | кижи || киъжи |- | куш || куъ:ш |- | оргаадай || оърга:дай |- | ыт || ыъ:т |} <!-- Дараазында шүлүктү киирерге утка чок == Тыва дыл дугайында шүлүк == <poem> Кандыг-даа дыл меңээ дөмей, Кандыызын-даа хүндүлээр мен. Ынчалза-даа төрээн дылым - Ыдыкшылдыг кызыл тыным. Ийи харлыг чажымдан-на Ием меңээ айтып берген Игил ыры сагындырар Ие дылым ындыг кончуг. (А.Үержаа) </poem> -->== Литературлуг тыва дыл биле Моолда тываларның дылы == [[Моол]]<nowiki/>дуң Баян-Өльгий аймак болгаш Кобду аймактарында тывалар база амыдырап чурттап чоруур. Өске күрүнениң хамаатылары болганындан болгаш, база хөй үе тургузунда литературлуг тыва дыл-биле харылзаа ховар турганы-биле оларның тыва дылы тускай болуп турар. Моолдуң тываларының дылынче хөй салдарны моол болгаш казах дылдар киирген (бо тывалар үш дыл кырынга чугаалажып билир болуп турар). Дараазында таблицада кезек сөстерниң деңнелгезин киирген: {| class="wikitable" !<big>Литературлуг тыва дыл</big> !<big>Моол тываларының дылы</big> |- !''херим'' !''кажаа'' |- !''өөреникчи'' !''сурукчу'' |- !''студент'' !''оютун'' |- !хар (кижи назыны) !чач |- !''аржыыл'' !''алчыыл'' |- !көрүнчүк !тойлу |- !чүү !чүме |- !эвес !эмес |- !дыштаныр !амыраар |- !хаван !кахай |- !ашак !ашкыяк |- !чаак !калга |- !хоорай !коду |} Бо сөстер чүгле ылгалының каш кезээ болуп турар. Ылгалы чүгле лексикада эвес, а морфологияда база бар болуп турар. Чижээ, литературлуг тыва дылда "''келдивис''" деп чугаалаар, а Моолдуң тываларында "''келдик''" деп адаар. == Ажыглалы == Тыва дыл [[Тыва кижи|тыва чоннуң]] дылы. Официалдыг туружу — [[Тыва Республиканың күрүне дылдары|Тыва Республиканың күрүне дылы]].<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_tiva/chapter/5633a92d35b966c2ba2f1e859e7bdd69/ Тыва Республиканың Үндезин хоойлузунуң 5-ки чүүлү]</ref><ref>Тыва Республиканың "Тыва Республикада дылдар дугайында" деп хоойлузу: [https://base.garant.ru/28701589/ Закон Республики Тыва от 31 декабря 2003 г. N 462 ВХ-I "О языках в Республике Тыва" (с изменениями и дополнениями)]</ref> Амгы үеде Тываның девискээринде хүн-бүрү чуртталгада калбаа-биле ажыглаттынып турар.<ref>Бавуу-Сюрюн М. В. Тувинский язык на современном этапе: образовательный аспект [Электроннуг ресурс] / Бавуу-Сюрюн М. В. // Новые исследования Тувы. — 2010. — № 3. — Ар.57. URL: https://nit.tuva.asia/nit/article/view/500/876.</ref> Сөөлгү чылдарда чамдык сфераларда тыва дылдың туружун баксыраанын кезек эртемденнер, шинчилекчилер демдеглеп турар.<ref>Серээдар Н. М. Тувинский язык как средство общения тувинцев: проблемы и перспективы [Электронный ресурс] // Новые исследования Тувы. 2018, No 1. URL: https://nit.tuva.asia/nit/article/view/752/. DOI: 10.25178/nit.2018.1.1</ref> Ылаңгыя аныяк-өскеннер биле чаш уруглар аразында дылдың ажыглалы эвээжээн. [[Каң Валерия|Каң Валерияның]] 2010 чылда 302 Кызыл чурттакчыларының киржилгези-биле кылган социологиктиг шинчилели хөй кезии тывалар тыва дылды өг-бүле иштинге ажыглаар деп, хөй кезии аныяк-өскеннер литературлуг дылды билбес, чамдыктары тыва дылды чугаа деңнелинге безин билбес, орнунга орус дыл ажыглаар деп көргүскен.<ref>Серээдар Н. М. Тувинский язык как средство общения тувинцев: проблемы и перспективы [Электронный ресурс] // Новые исследования Тувы. 2018, No 1. URL:<nowiki>https://nit.tuva.asia/nit/article/view/752/</nowiki> DOI: 10.25178/nit.2018.1.1</ref> == Тайылбыр сөс == <references /> == Солун чүүл == * [http://tuvan.swarthmore.edu/ Англи-тыва, Тыва-англи онлайн чугаалаар сөстүк] * [http://tyvanet.com/modules.php?name=Forums&file=viewforum&f=7 Тыва дыл кырында форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050513084634/http://www.tyvanet.com/modules.php?name=Forums&file=viewforum&f=7 |date=2005-05-13 }} * [http://www.swarthmore.edu/SocSci/dharris2/ Этнография дугайында Дэвид Харрисоннуң сайтызы] * [http://www.tarbagan.net/fotj/TuvanLang.htm Тываның япон өңнүктери] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tyv Ethnologue: Tuvin] * [http://tuvadil.wordpress.com/ Тыва-турк онлайн сөстүк] == Бижээн чүүлдүң үндезини == # Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980. # Тыва Республиканың гуманитарлыг шинчилелдер институду. Тыва орфорграфия болгаш пунктуацияның дүрүмнери. Ийиги үндүрүлгези. Республика типографиязы. Кызыл — 2001. ISBN 5-9267-0019-1. # Ш. Ч. Сат. Амгы тыва литературлуг дыл. Синтаксис. Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1983 чыл, эдилгелиг. # С.Д.Саая. 2010 чылдың моол тываларының дылын шинчилеп бижээн кыдыраажындан. {{Россияның күрүне дылдары}} [[Аңгылал:Дылдар]] [[Аңгылал:Тыва дыл]] lw121953xsgu86cyh269ilwzi9q8a74 0 9647 52176 44065 2026-06-03T00:18:58Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52176 wikitext text/x-wiki {{Эртемден | Ат = Джеймс Уатт | Место работы = | Ширина росписи = | Роспись = James Watt Signature.svg | Награды и премии = | Известен как = {{Изобретатель|Великобритании|XVIII века}} [[Паровая машина|паровой машины]] | Знаменитые ученики = | Научный руководитель = | Альма-матер = | Научная сфера = [[Изобретение (право)|изобретатель]]-[[Машиностроение|механик]] | Үнддезин ат = James Watt | Мөчээн чери = {{не переведено 2|Хэндсворт (Бирмингем)|Хэндсворт||Handsworth, West Midlands|Handsworth}}, {{место смерти|Бирмингем|в Бирмингеме}}, [[Англия]] | Мөчээн хүнү = 19.08.1819 | Төрүттүнген чери = {{место рождения|Гринок}}, {{не переведено 2|Ренфрюшир (исторический район)|Ренфрюшир||Renfrewshire (historic)|Renfrewshire}}, [[Шотландия]] | Төрүттүнген хүңү = 30.01.1736 (19) | Описание изображения = Портрет Джеймса Уатта <br> автор {{не переведено 2|Ховард, Генри (художник)|Генри Ховард||Henry Howard (artist)|Henry Howard}},<br> [[1797 год]]. | Ширина = 250px | Чурумал = James Watt by Henry Howard.jpg | Викитека = }} '''Джеймс Уа́тт''' ({{lang-en|James Watt}}; 1736 январь 19 (30) — 1819 август 19) — шотланд инженер, чогаадыкчы-механик. Шыдалдың бирги хемчээлин чогаадып ажыглалче киирген — аът күжү. Ооң ады-биле шыдалдың эге хемчээлиң адаан — [[ватт]]. Ньюкоменниң бустуг машиназын экижиткен. Ийи кылдыныглыг бүгү талалыг бус машиназын чогааткан. Уатттың ажылдары үлетпүр хувискаалын баштай Англияга барымдаалааш, а ооң соонда бүгү делегейге нептереткен. Эдинбургтуң хаан ниитилелиниң (1784), Лондоннуң хаан ниитилелиниң (1785) кежигүнү, Парижтиң эртемнер академиязының кадагааты кежигүнү (1814; эртем корреспондентизи кылдыр 1808 чылдан тура). == Намдар == Уатттың кырган-ачазының адазы Абердинширден, ол көдээ ажыл-агыйга ажылап турган. 1644—1647 чылдарның хамаатылар дайынынга ковенантёрлар талазынга дайылдажып тургаш, ол чок апарган. Ооң черин, эт-хөреңгизин база бажыңын хавырып апарган, а ооң Томас оглун, Уатттың кырган-ачазын, Гринок чоогунда, Ферт-оф-Клайд ээтпектиң эриинге, чурттап турган төрелдери азырап алган. Томас Уатт чон аразынга хүндүткелди чаалап алган, математика болгаш далайга эштиишкин эртемнерин башкылап турган, округтуң кол шииткекчи болгаш хүрээ чөвүлелиниң дарга албан-дужаалынга ажылдап турган. Ооң оглу, Джеймс, келир үениң чогаадыкчызының адазы, хөй талалыг салымныг турган: хемелер тудуп, хемелер эт-хөреңгизи болгаш дергилелин шыгжаар складтыг турган, далай талазы-биле садыглажылгага киржип турган, боду янзы-бүрү херекселдер болгаш механизмер чогаадып, септеп турган. Гриноктуң пристанынга бирги быра-кранны ол туткан. Чогаадыкчының иези, Агнес Мюрхед, бай төрел-аймактан уткалган, дыка эки эртем-билигни чедип алган. Ада-иези ийилдирзи пресвитерианнар турганнар. === Чаш үези === Джеймс Уатт-хеймер 1736 чылдың январь 19-та Гринокка төрүттүнген. Төрүмелдинден кадыкшылы кошкак турган. Эгезигде бажыңга өөредилге эртип турган: иези ону номчуп, а адазы бижимелге, арифметикага өөредип кааннар. Кезек када Гриноктуң ортумак школазынга өөренип бар чыдырда, ооң кошкак кадыкшылы болгаш могап шылаары дээш өөренмейн барган. Ада-иези ону школага өөренирин албадавайн турганнар, чүге дизе ооң оглу шупту күзээн херек чүүлдерге боду өөренип алыр деп бодап турганнар. Уатт чажыттары-биле ойнаар магадылалы чок турган, ооң даштыгаа чаңгыс борбак кылыр чүүлү дээрге – балыктаары. Чылдың хөй кезиинде өрээлинге олурбушаан, бот-өөредилгеге алдынган турган. Бир катап адазының эжи одаг чанынга чугай-биле шыйыглар болгаш булуңнар чуруп турар оолду көргеш, айтырган: «Төлүңерге анаа-ла үе чарып турар-дыр, чүге школаже чорутпайн тур силер?» Джеймс Уатт-улуу харыылаан: «Ооң дугайында далажып бодаваңар; чүнү ол кылып турар-дыр, баштай көрүңер даан». Шынап-ла көөрге, ол Эвклидтиң бодалгаларын бодап олурган-дыр. Элээди оол тургаш астрономия, химиктиг дуржулгаларга сонуургап шенээр турган, бүгүдеге холу-биле чүүлдер чогаадып кылыр турган, ынчангаш долгандыр улузундан «чүнү-даа кылып билир мерген» деп аттыг апарган. Ооң адазы аңаа бызаңчы херекселдер боодалын белекке бээрген, а ооң-биле Джеймс адазының чогаадып турган янзы-бүрү механизмнериниң болгаш херекселдериниң модельдерин чазап үндүрүп турган. Эге школаның доостур үези кээрге Уатт гиназияже кирип алган. Аңаа баргаш латың өөренип эгелээн, математикага билиглерин улай экижидип ап, ам-даа улуг сайзыралды чаалап алган. Номчуттунары база көвүдээн, ооң чаңының бир чырык талазы дээр болза, номчаанының шуптузун чыгыы херек кырынга хынаар турган. === Өөредилгези === === Чогаадылга ажылы === {| align="right" | [[Файл:Newcomen6325.png|мини|234x234пкс|Ньюкоменниң машиназы]] | [[Файл:Watt7783.png|мини|225x225пкс|Уатт-тың конденсаторун ажыглаан Ньюкоменниң машиназы]] |} [[Файл:Watts_First_Condenser.jpg|альт=|мини|317x317пкс|Уаттың бирги конденсатору. [[Эртем музейи (Лондон)]]]] <blockquote>Оттуг машинаның дескиндириглиг шимчээшкинин долгакчылар механизми-биле достуруп шыдаптар аргалыг мен, ынчангаш олар күзээни-биле аай-дедир шимчеп болурлар; дугуй-даа, илчирбе-даа, сыптааш-даа чокка-ла; херек күшке дорт өйлээн бустуң эң эки ажыглалын көргүзер боор…</blockquote> Уатт бир катап чаа механизмниг тускай модельди тудуп көргүскен, ооң адын — долгааш дээр ({{Lang-en|crank}}, {{Lang-ru|кривошип}}). Ниитизи-биле өске үүрмек чаартылгалар дузазы-биле ук чогаадылга бустуг машинаның бүдүрүкчүлүүн дөрт дакпыр ажыр көдүрген<ref>{{Шаблон:Cite web|url=http://geum.ru/kurs/str65.htm|title=Джеймс Уатт — создатель универсальной тепловой машины|accessdate=2009-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927090204/http://geum.ru/kurs/str65.htm|archivedate=2015-09-27|deadlink=yes}}</ref>. Оон ыңай, машинаның бодун удуртуру элээн белен апарган. == Патенттер дээш шүүгү сайгарылгалары == Чаа машинаның шупту эки талалары илдең көскү апаарга, ооң шынары бак янзы-бүрү хоолгалары тыптып келгеннер. Машинаны садып эглеээр болза, ооң орулгазы хөй акша экээп болур турган, ынчангаш биче-даа бол Уаттың машиназы дугайында билир кижилер акшасырааш, ону боттары чогаадып эгелээннер. Уатт болгаш Болтон машинаның меге хоолгалары удур тулчуп эгелээн, чүге дизе оларның фирмазынга багай салдарлыг аппарган, а оон немей меге өттүнген машиналарын ажыглаары шуут айыылдыг. Шүүгү таварыштыр сайгарылгалар хөй үе чиир болгаш ону сайгарарда херек ашка чарыгдалдары муң-муң чедип турган, ынчалза-даа ол шупту сайгарылгаларны Уатт болгиш Болтон удуп ап, эргезин камгалап ап турганнар. === Кырган назыны === [[Файл:Watt_James_Chantrey.jpg|мини|180x180пкс|Уаттка тураскаал, тудукчузу – Френсис Легат Чантри.]] [[Файл:James_Watt_Patent_1769_No_913.pdf|мини|248x248пкс|1769 чылдың патентизи.]] Уатт көвей талазындан чаяанныг болган, дылдарга салымныг болгаш хөй номчутунар турган. Вальтер Скотт бир чогаалының эге сөзүнде Уатт-тың, ооң сөөлгү чылдарында билчир турганнар, янзы-бүрү билиглеринге магадап демдеглээн. Кыраан назыныда Уатт скупльтурлуг чогаалдар хоолгалаар машина чогаадып, сайзырадып турган. Чогаадыкчы боду ону эйдограф деп адап алган. Ук механиктиг херексел барельефтер, медальоннар, статуялар, бюсттар, савалар болгаш янзы-бүрү дыка нарын хевирлиг чүүлдерни бедик ылаптыы-биле хоолгалаар турган. Ол машина-биле Уатт XVIII чүс чылдың төнчүзүнден эгелеп ажылап келгеш, ону тергиин хевирин чүгле чуртталгазының төнчүзүнде кылып алган. 83 харлыында мөчээн, хөөржүткен чери болза – в Хэндсвортта (англ. <span style="font-style:italic">[[:en:Handsworth, West Midlands|Handsworth]]</span><span>)</span> ажылдап турар церковь (англ. <span style="font-style:italic">[[:en:St Mary's Church, Handsworth|St Mary's Church]]</span><span>).</span> Удаваанда [[Вестминстерское аббатство|Вестминстер аббатствога]] Уаттка улуг дээн тураскаал тудуп каан – ону салым-чаяаанныг скульптор [[Чантри, Френсис Легат|Френсис Легат Чантри]] күүсеткен. Чоорту ол тураскаалды [[Собор Святого Павла|Ыдык Павелдиң Соборунче]] көжүрген. Уатт-тың ады-биле Гринокта колледжти болгаш тураскаалдыг библиотеканы адаан (библиотеканың тударынга бодунуң хуузун киирген-дир). == Ачы-хавыяазын үнелээни == 1784 чылда Уатты Эдинбургтуң хаан ниитилелиниң кежигүнү кылдыр бадылаан. 1787 чылда Роттердамда философтуг ниитилелдиң (англ. <span style="font-style:italic">[[:en:Batavian Society for Experimental Philosophy|<span title="Версия статьи «Батавианское общество экспериментальной философии» на английском языке">Batavian Society</span>]]</span><span>)</span> кежигүнү кылдыр бадылаан. 1806 чылда Глазго университеттиң эрге талазы-биле хүндүлүг доктору апарган. 1814 чылда Францияның эртемнер академиязы ону кадагааты кежигүнү кылдыр бадылап алган. Мөчээниниң каш чыл бертинде Англияның чазаа Уатт-ты ооң төрээн черин алдаржытканы дээш ачы-хавыяазын барымдаалап барон деңнелин тыпсыр деп шиитпирлээн, ынчалза-даа ол ону ойталаан. Айның ниитилели деп тускай ниитилелдиң кежигүнү турган — Бирмингемге 1765-1813 чылдар дургузунда чыыштар эрттирип турган, британ Чырыдыышкынның сураглыг төлээлериниң (чижээ, ооң аразында үлетпүржүлер, бойдус философтары болгаш эртем-билиглиглер бар) төре деңнел чок эртемденнер ниитилели бооп турар-дыр. 1935 ч. Делгей чергелиг астрономия эвилели Уаттың ады-биле Айның көскү талазында турар кратерни адаан. 2009 чылдың май 29-та Англияның Банкызы чарлааны-биле, 50 £ үнелиг Уатт болгаш Болтоннуң чуру бар саазын акша үндүрүп эгелээр. Амгы үеде ук саазын акша чырыкче үнүп келген болгаш аргажылгада, саарылгада долу эргелиг чоруп турар. == Ватт == Чурттап турган үезинде Уатт тургаш шыдалдың эге хемчээли кылдыр «аът күжү» деп дың хемчээлди сүмелээн. 1882 чылда Британияның инженерлер ассоциациязы ооң фамилиязын шыдалдың эге хемчээлинге тывыскан. Ол болза – кижи адын эге хемчээлге тывысканы – төөгүде бир дугаар болган таварылга-дыр. == Улай көр. == * Ниити шыдал * Чергелешкен шимчээшкинниң механизми * Ваттың механизми * Пневматиктиг институт * Бустуг машинаның төөгүзү (англ. History of the steam engine) == Демдеглелдер ==  {{Демдеглелдер}} == Литература == * Петрушевский Ф. Ф. Ватт, Джемс // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * {{Ном|автор=|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|isbn=|серия=|страниц=986|страницы=488|том=55 (Трихоцисты — Украинское искусство)|год=1947|место={{М}}|часть=Уатт|издание=1-е изд|ответственный=гл. ред. [[Шмидт, Отто Юльевич|О. Ю. Шмидт]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=[[Большая советская энциклопедия]]: В 65 томах|ссылка часть=|тираж=45 000}} * {{БСЭ2|том=43}} * {{УСЭ-ден|автор=И. Я. Конфедератов}} * Храмов, Ю. А. Уатт Джеймс (Watt James) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 267. — 400 с. — 200 000 экз. — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G). * {{Ном|автор=Каменский А. В.|издательство=Урал|isbn=5-88294-066-4|серия=|страниц=438|страницы=101—182|том=|год=1995|место=Челябинск|часть=Джеймс Уатт. Его жизнь и научно-практическая деятельность|издание=2-е изд|ответственный=Н. Ф. Болдырев|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Гутенберг. Уатт. Стефенсон и Фултон. Дагер и Ньепс. Эдисон и Морзе: Биографические повествования.|ссылка часть=|тираж=25000}} == Айтыглар == * ''Супотницкий М. В.'' [http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat23.htm Патенты — на пути технического прогресса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200706135706/http://supotnitskiy.ru/stat/stat23.htm |date=2020-07-06 }} // НГ-Наука. № 1 (27) от 19 января 2000. [[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]] [[Аңгылал:Августтуң 19 мөчээн]] [[Аңгылал:Январьның 30 төрүттүнген]] cq8u6x7dx1oytx1i38hzbpxz6hsdjek