Википедия
tyvwiki
https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD
MediaWiki 1.47.0-wmf.5
first-letter
Медиа
Тускай
Чугаа
Ажыглакчы
Ажыглакчы чугаа
Википедия
Википедия дугайында сүмелел
Файл
Файл чугаа
МедиаВики
МедиаВики чугаа
Майык
Майык чугаа
Дуза
Дуза чугаа
Аңгылал
Аңгылал чугаа
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Урааңкай
0
1281
52191
51507
2026-06-06T13:43:15Z
HadyngKys
11106
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */
52191
wikitext
text/x-wiki
'''Урааңкай''' (ойрат дыл - {{MongolUnicode|ᡇᠷᠠᡃᡊᡍᠠᡅ}} ''урааңхай''; саха дыл - ''урааҥхай''; эвенк дыл - ''ураӈкай [ура̄ӈкай]''). Эвенкил дылда ''ураӈкай'' деп сөс "кижи" деп очулдуртунар. Саха дылда ''урааҥхай'' деп сөс база "кижи" деп очулдуртунар. Ол сөстер чиңгине түрк сөстерге хамаарышпас.
== Эвенкил чон. ==
Эвенкил чоннуң бурунгу тоолдарында, ырларында ''аи урааңкай'' биле ''урааңкай эвенки'' деп сөстер бар. "Аи урааңкай" дээрге Алдыы, Үстүү оранның чуртакчызы-дыр, ол сөс-биле эвенкилер боттарын адап турган. "Аи урааңкай" болза аңчы кижи-дир, ол кижи арга-эзимниң, тайганың кежии-биле амыдырап чурттап чоруур. "Урааңкай эвенки" дээрге "эвенк кижи" дээн уткалыг сөс-түр.
'''Чижек 1.'''
<blockquote>Д'ўр халгалкāн, д'улакин дэрэлкэн ''урāнкай эвэнкū'' бивкū-вēт.<ref>Современное состояние языка эвенков. Е.В. Мерекина, к.филол.н., Дальневосточный государственный аграрный университет, г. Благовещенск
на сайте Амурского областного краеведческого музея им. Г. С Новикова-Даурского. http://www.museumamur.ru/docs/07022013/23_THE_CONTEMPORARY_STATE_OF_THE_LANGUAGE_OF_THE_EVENKS.doc{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />
Дорт очул.: "Ийи буттуг, тас арынныг урааңкай эвенки чоруур". Мында болза "Ийи буттуг, тас арынныг" деп сөстер анаа кижини айтып турар, "урааңкай эвенки" дээрге ''кижи эвенки'' дээни, ол бооп турар.</blockquote>
<blockquote>д`ӯр халгалка̄н, д`ула̄кин дэрэлкэ̄н, эвункӣ е̄халка̄н ура̄ҥкай-эвенкӣ<ref name="urankai">Г. И. Варламова. Фразеологизмы в эвенкийском языке.// АН СССР СО ЯФ Интитут языка, литературы и истории. Новосибирск, издательство "Наука" Сибирское отделение. 1986 год, стр. 33.</ref><br />
Дорт очул.: Ийи буттуг, тас арынныг, дески карактарлыг эвенки кижи.</blockquote>
<blockquote>Эргэчӣн айа дӯндэ д`ӯр халгалка̄н, д`ула̄кин дэрэлкэ̄н, боско дылилка̄н бороҥ ура̄ҥкай оске̄чэ̄н ... <ref name="urankai">Г. И. Варламова. Фразеологизмы в эвенкийском языке.// АН СССР СО ЯФ Интитут языка, литературы и истории. Новосибирск, издательство "Наука" Сибирское отделение. 1986 год, стр. 33.</ref><br />
'Канчап-ла мындыг чараш черге эвенки кижи төрүтүнмес боор ...'</blockquote>
'''Чижек 2.'''<br />
'''"Үш кыс [угбашкы]" деп тоолдан бичии үзүндү. Секак кыстың сөзү:'''
<poem>
"Бо хүнгү чугаам болза
Кайы черге өстүвүс
Ада-иези чок өскүстер
Канчаар төрээн деп [улус] айтырза
Бис ''урааңкайлар'' тайга чурттуң кижилери бис.
Канчалдыр өскүс үжелээ
Өскен бис?
Бир эвес биске дөмей
''Урааңкайлар'' бар болза
Силер билир ирги силер бе?"<ref>Г. М. Василевич. Исторический фольклор эвенков: сказания и предания. Запись текстов, перевод и комментарии Г. М. Василевич// АН СССР Институт этнографии им. Миклухо-Маклая. Ленинградское отделение издательства "Наука". 1966 г. стр. 207</ref>
</poem>
== Сахалар ==
[[Сахалар]]ның (''олонхоо'') тоолдарында "саха урааҥхай" деп сөстер бар. "Урааңхай" дээрге кижи дээн, ынчаарга "саха урааңхай" дээрге "саха кижи" дээн уткалыг болур. ''Урааңхай саха'' деп сөс-биле боттарын Вилюй хемниң сахалары адап чораан.
'''Кулун-Атах деп археологтуг культура (XIV-XVI вектер).'''<br />
Байкал хөлдүң соңгу эриинге чурттап чораан түрк дылдыг улус Туймаада биле Эркээни ховуларынче XIV векте көжуп эгелээн. Олар арат ажыл-агыйлыг мал-маганныг улус чораан.
<br />
'''№ 38. Сахаларның өгбелери.'''
<blockquote>
...<br />
...<br />
Сахаларның өгбелеринден бээр эң бир дугаар бодунуң мал-маганы, аалы биле Урааңхай-Хаадыыат деп кижи көшкен. Ол кижи бээр дораан көже бербээн, чоорту көшкен. Орук ара кыштаглап хонуп база турган. Малының кыжын чиир сигенин ол чайын кыштаар чурттунга белеткеп аап турган. Ол үеде бо черни "Сүттүг хем" дээр чораан. Бээр көжүп кээш ол эвенкилер-биле дайылдашкан, эвенкилерге ол кижи чылча шаптырган.
<p style="text-align:right;">''Семёнов Платон Саввич, 41 харлыг, 2 дугаар Мальжегар наслегтен. Январь 1925 чыл.''</p>
</blockquote>
''' № 41. Саха чурттунче бир дугаар көшкен улус. (Урааңхай кыс, Омогон, Ныкыыс, Күппүлүүн).'''
<blockquote>
Омогон Баай баштай Урааңхай деп чон биле дайылдашкан. Оларга аштыргаш об бурят чуртунче дезипкен. Буряттар-биле база кезек үе иштинде ол чаалажып чораан.
Буряттарга аштыргаш оларның сүмези-биле ол бистиң чурттувусче ийи эжи-биле көжүп келген. Бир эжиниң ады Ныкыыс, өскези хам кижи, ооң адын Күппүлүүн дээр.
Үжелээ Лена хемни куду баткаш, амгы Якутск хоорай чанынга турлаг кылып алган. Бо черге Ыдык-Хөлдүң оң талазынга олар чадыр[урасу] эскерип каан.
Омогон Ныкыыс эжинге: "Баргаш айтырывыт! Кым бо черде көжүп келди?" диген.
Ныкыыс аңаа баргаш, чадырындан үнген узун эвес чаңгыс херээжен кижини эскерип кааш, айтырган: "Кым кижи сен, кайыын келген сен?"
"Урааңхайлардан келдим, дайындан дескеш мында чурттап тур мен" деп херээжен кижи харылаан.
Ныкыыс көргенин эштеринге чугаалаан, эжешкилер хем кыдыынче үнүп келген.
Омогон ол херээжен кижини кадай кылдыр ап алган. Кадайы үш уруг божуп берген: ийизи чассыг чараш кыстар, үшкүзү чараш эвес, буду аарыг кижи болган.
<p style="text-align:right;">''Дмитриева Михаил, 3 дугаар Мальжегар наслегтен. Март 1922 чыл.''</p><br />
</blockquote>
'''Урааңкай азы урааңхай деп сөстүң эге дөзү эвенки чонда болур.''' Эрте шагда бир-ле эвенки дылдыг аймак Амур хемден үнгеш Сибирьниң тайга ховуларынче тарай көже берген. Көшкен улус Сибирьниң аймактарынга бодунуң эвенки дылын дамчыдып берген. Чөөн Сибирьде чамдык аймактар эвенки дылды шиңгээдип алгаш бодунуң төрээн дылын утупкан бооп турар.
Шаанда сахаларның өгбелери "Урааңкай" деп сөстү эвенкил чондан үлегерлеп алгаш бодунуң түрк дыл-домаанга таарыштыр "Урааҥхай" кылдыр өскетип алган. Харын-даа сөөлзүредир ''урааҥхай'' деп сөс чиңгине саха дылдың кезии апарган.
== Моол чон ==
*ойрат. ''урааңхаа''
*бурят. ''уряанхай''
*халха. ''урианхай''
*харчин. ''ўариаңхәә''
[[Моол]] күрүнелер төп Азияга XIII дугаар вектен эгелеп тергиидеп эгелээн-дир. Азияда көвей чоннар аразынга ''урянхай'' деп сөстү моолдар тарадып каан. Бо сөөлгү чүс чылдарда ''урянхай'' деп сөс мырыңай политоним апарган. Үе шагның эгезинде түрк, эвенки болагш самоди дылдыг улуска "урянхай" деп сөөк, аймак турбаан!
XIII векте бижээн "Юаньның чажыт төөгүзүнде" бир-ле "Урянхай" деп аймактаың улузун бижээн.
Чижек кылдыр.
* Бурхан-Халдун дагларының ээзи Шеньчи Баян деп кижи, ол кижи Урянхай аймактан болур.
* Джарчиут аймактан, Аданхан-урянхай сөөктүг, ишти саатыг херээжен кижи турган.
* Добун-Мерген биле сыын эъдин үлешкен урянхай аңчы.
* Урянхан аймактан үзүлгеш, Чжелме акызынга келген Чаурхан-Сүбэдэй маадыр, дээш оон даа өске...
XII-XIII дугаар векте Онон хемниң унуга чурттап турган "Урянхай" аймактың улузу моол чонга хамааржыр болур. Сураглыг Сүбэдэй биле Джэлме алышкылар ол аймактан укталган. Ол урянхайлар тываларның өгбелери эвес-дир.<ref>Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат Таварих). Книга 1. Раздел четвёртый. Глава первая четвёртого раздела. Упоминание о тюркско-монгольских племенах, называемых дарлекин, кои суть колена и племена, происшедшие от рода [племен] нукуз и кият, ушедших на Эргунэ-кун и существовавших до времени Дубун-Баяна и Алан-Гоа. ''Племя урянкат'' http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_2/kniga1/frametext4.html</ref>
Моолдарның төөгүзүн номчуп көөр болза олар өске чоннарны "Урянхай" деп ат-биле адаар чаңныг чораан. Моолдуң урянхайларын этногенез талазы-биле 2 аңгы бөлүкке чарып болур.
# "Юаньның чажыт төөгүзүнде" бижиттинген тускай "Урянхай" аймак. Ол тускай "Урянхай" аймактың XI-XII вектерде эге төөгүзү кандыгыл?
# Моолдарга "Урянхай" деп ат-биле адаттырып чораан өске чоннар. Ол болза түрк азы самодий дылдыг улус болур. Бо бөлүктүң төөгүзүн XIII-XIX вектерге онааштырар болза эки.
Азияга моол күрүнелер тергиидеп турунда "урянхай" деп сөс сөөлзүредир "βάρβαρος" азы "черлик кижи" деп уткалыг болу берген.
==== Амгы моол дыл ====
Эрги моол бижикте "урянхай" деп сөстү латин үжүктер-биле чара бижиир болза, ол сөс 'uriyaŋqai' кылдыр бижиттинер.<br />
1954 чылда А. Лувсандэндэвтиң чыып тургускан моол-орус сөстүү парлалгаже үнген. Ында мындыг уткалыг сөстер бар.
* УРИАНХАЙ 1. [[тыва кижи]] (“урянхайлар” – эрги үеде тываларны ынчаар адап турган); 2. тыва кижиниң; тыва улустуң.
* УРАНХАЙ орбак, самдар (азы орбайы берген, самдарары берген); '''уранхай дээл''' орбак тон.
“Уранхай” деп сөс “урах” деп кылыг сөзүнден укталган боор. “Урах” деп сөстүң бир утказы “үзе согар”, “чара согар” бооп турар.
Моол-орус словарларда албан-на “урянхай” кылдыр бижээн сөс чок. Эрги моол бижикте 'uriyaŋqai' кылдыр бижээн сөстү орустар кириллица үжүктерин ажыглап “урянхай” кылдыр бижип эгелээн. "Урянхай" кылдыр бижээн сөс шагда тывылган.<ref>Чижээ, К. Минцлова деп кижи бодунуң бижээн номун: “Далекій край. Путешествіе по Урянхайской землѣ” деп адап алган. Ол ном Петроград хоорайга 1915 чылда парлалгаже үнген.</ref>
== Өске чоннар ==
=== Тывалар ===
Тываларның өгбелери "урянхай" деп сөс билбес чораан, тывалар аразынга "урянхай" деп аймак-сөөктүң улузу база кажан-даа чуртаваан. "Урянхай" деп моол сөстү тывалар дорт адай албас турган. Кара чон ол сөстү тыва домаанга таарыштыр [урааңгай] кылдыр адаар чораан. Чүгле моол бижик ажыглап чораан тыва дүжүметтер боттарының саазын чагааларынга "[[Таңды Урянхай|таңну уряаңхай]]" деп сөстер бижип турган. Моолдар XIV векте тываларның өгбелерин "Арга урянхадтары"<ref>Рашид ад-Дин "Төөгүлер чыындызында" урянхай деп сөстү арай өскерти ''урянкат'' деп бижип турар. Урянкат дээрге амгы бурядтарның ''уряанхад'' деп сөзүнге кончуг дөмей.</ref> деп адап турган.
<ref>Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат Таварих). Книга 1. Раздел второй. "Относительно тех тюркских племён, которые в настоящее время называются монголами, но в древние времена каждое из этих племён в отдельности носило (свое) особое прозвище и имя; каждое имело (своего) начальника и эмира; от каждого произошли (родовые) ветви и племена, вроде народов: джалаиры, ойраты татары и другие, как это подробно будет показано в этой главе. ''Племя лесных урянкатов''." http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_2/kniga1/frametext2.html</ref> ''Арга урянхадтары'' болза "Юаньның чажыт төөгүзүнде" бижиттинген тускай ''Урянхай'' деп аймакка кандыг-даа хамаарылгазы чок бооп турар.
=== Кыдаттар ===
Кажан кыдат чуртун Юань күрүнениң хаанары чагыра бээрге, кыдаттар урянхай деп сөстү моолдардан үлегерлеп алган. Кыдаттар ол сөстү бодунуң дылынга эптештир "ўу-лйаң-ха" кылдыр өскертип алган.
Кыдаттар бодунуң чугаа домаанга "ўу-лйаң-ха" деп сөстү варвар деп уткалыг кылдыр база ажыглап турган.
=== Көрей ===
Көрейлер моолдарның "урянхай" деп сөзүн бодунуң дылынга эптештир "Оранкай" кылдыр эдип алган. ''Оранкай'' деп сөс-биле олар XVII векте бодунуң соңгу чүгүнде чурттап чораан манчжур биле эвенки аймактарны адап турган.<ref>Н.В. Кюнер Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. // М.: 1961. 391 с. http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Kuner/pril2.htm</ref>
=== Бурят ===
Буряттарда "цоңгоол" деп аймакта "уряанхаад" деп сөөктүң кижилери бар. Оон ынай, Ока хемниң буряттары тываларны биле тофаларны ''уряанхад'' (урянхайлар) азы ''уйгар хэлтэн'' (уйгур дылдыг) деп адап турар<ref>Сойотский язык. Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения. http://lingsib.iea.ras.ru/ru/languages/soiot.shtml</ref>.
== Кыдат дыл шинчилекчизи Н. В. Кюнер биле төөгүчү Л. Л. Викторованың бодалы. ==
Н. В. Кюнер биле Л. Л. Викторова болза, кыдат төөгү бижиктеринде бижиттинген "Улохэу" деп аймак дээрге моолдарның "Урянхай" деп аймаа ол дур деп, бижип турган.
Моолдарның Урянхайлары дээрге шаандагы шагда чурттап чораан "Кумоси" деп аймактың кижилери ол деп, Н. В. Кюнер улай айтып турар. Оларның бодалы шын боор болза Урянхайлар тунгус-манчжур азы моол дылдыг чоннарга хамааржыр ужурлуг.
Ынчалза-даа, шаандагы "Улохэу" деп аймакты чамдык эртемдээнер амгы үеде чурттап чоруур "Орок" азы "Орочен" деп чоннуң улузу-биле таарыштыр, шинчип көрүп турар.
==Тайылбыр кезек==
<references />
== Үндезини ==
# АН СССР СО ЯФ Инаститут Языка Литературы и Истории. Г. В. Ксенофонтов "Эллэйада". Материалы по мифологии и легендарной истории якутов. Издательство "Наука" Москва 1977 год. Арын 45 биле 47-48.
#[http://test.vak.ed.gov.ru/common//img/uploaded/files/VarlamovAN.doc ВАРЛАМОВ А. Н. Специфика историзма в фольклоре эвенков. АВТОРЕФЕРАТ диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук. Специальность 10.01.09 – фольклористика. Работа выполнена в секторе эвенкийской филологии Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН, Элиста 2011 год.]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
#[http://merkit.livejournal.com/1079.html Уоанхайцы как тунгусский элемент с культом Змеи.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180227043357/http://merkit.livejournal.com/1079.html |date=2018-02-27 }}
#[http://altaica.ru/SECRET/tovchoo.htm#I "Сокровенное сказание монголов" на русском языке (перевод С.А.Козина)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119145421/http://altaica.ru/SECRET/tovchoo.htm#I |date=2013-01-19 }}
#[http://kronk.spb.ru/library/kuner-nv-1958.htm H.В. Кюнер. Восточные урянхайцы по китайским источникам.// УЗ ТНИИЯЛИ. Вып. VI. Кызыл: 1958. С. 202-216.]
# Г. И. Варламова. Фразеологизмы в эвенкийском языке.// АН СССР СО ЯФ Интитут языка, литературы и истории. Новосибирск, издательство "Наука" Сибирское отделение. 1986 год, стр. 33.
# Коминтет наук МНР. Монгольско-русский словарь. Под общей редакцией А. Лувсандэндэва около 2200 слов. Гос. изд-во иностранных и национальных словарей. Москва – 1954.
[[Аңгылал:Төөгү]]
[[Аңгылал:Тыва|Төөгү]]
[[Аңгылал:Чаа өскерлиишкиннер]]
2kuh5b1mlwucqjxi598ciueqtmslc6b
Секиз Огуз
0
2578
52189
48944
2026-06-06T13:29:23Z
HadyngKys
11106
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */
52189
wikitext
text/x-wiki
'''Секиз Огуз''' — аймак катыжыышкыны. «Сес Аймак».
== Аймак ады ==
* 'Сеқиз Оғуз' дээрге эрги түрк сөстер-дир. 'Сеқиз' дээрге «сес», 'оғуз' дээрге «аймак» дигени ол-дур. Ынчаарга 'Сеқиз Оғуз' дээрге «Сес Аймак» дээн-дир.
* Кыдыттар оларны «цзу-бу» деп адаар турган.
* Моолдар оларны «Найман» деп адаар турган. «Найман» дээрге сан ады-дыр, ону моол дылдан очулдурар болза анаа «сес» дээн. Чогум "найман" деп сөстү XIII дугаар вектен бээр хамык чоннар аразынга моолдар тарадып каан хевирлиг. Ол сөстү экзоэтноним деп болур.
== Үези ==
VIII — XIII дугаар вектер.
Секиз Огуз деп аймак дугайында Селеңе бижиинде, 2 одуругда айыткан.<br />
XIII дугаар векте "Юань-чао би-шиде" оларны айтып бижээн.
== Дылы ==
Эрги түрк дыл.
Моол биле орус төөгүчүлер оларны моол дылдыг чон деп бодап турар.<br />
Казахтар оларны түрк дылдыг чоннарга хамаарыштырып турар.
== Чурту ==
Секиз Огуз дээрге кедергей улуг аймак катыжыышкыны-дыр. Ол аймактың улузу барыын талада Кара-Эрчис хемни, чөөн талада Каңгай дагларын эжелей чурттап чораан. XII-XIII векте оларның соңгу чүкте кожалары болза Улуг-Хемде кыргыстарның күрүнези турган. Чөөн талада Каңгай дагларында оларның кожалары [[Херээт]] аймаа турган.
== Төөгүзү ==
=== Селеңе бижии ===
«Сес аймак» дугайында Баян-чорнуң Селеңе бижиинде айыткан. Ынчан "Секиз Огуз" аймааның улузу Баян-чорга чагыртпайн турган. Баян-чор оларны баскан. Ол үелерде уйгурлар бодунуң күрүнезин тургузуп турган. Баян-чор уйгурларга удур барган кожа аймактың улузун томаарартып турган.
==== Бижиктиң кирилл транскрипциязы<ref>Арын 161. Междуусобные войны огузов. // Кормушин И. В. Древние тюркские языки. Учебное пособие для студентов высших учебных заведений. – Абакан: Изд-во Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2004. – 336 с.</ref>
… Анта Бӱкегӱк[к]е йетдим. Киче йаруқ батур эрикли сӱңӱшдим, анта санчдым. Кӱн қачмыш, тӱн тирилмиш. Бӱкегӱкде Секиз Оғуз, Тоқуз Татар қалмадуқ. Ики йаңықа кӱн тоғуру сӱңӱшдим. Қулым кӱңим бодунығ теңри (В2) йер айу бирти. Қара игил бодунығ йоқ қылмадым эбин барқын йылқысын йулмадым. Қыйын айдым, турғуру қ[о]дтым. «Кентӱ бодуным», – тидим, – «уду келиң», – тидим. Қодуп бардым, келмеди.
==== Очулгазы ====
… Анта Бүгекүкке четтим. Кежээ чырыкта аңаа чаалаштым, анта тииледим. Хүндүс тарай бердилер, дүне катап чыглып келдилер. Бүгекүкке Сегис Огус, Тогус Тадар калган-дыр. Айның чаазында ийиги хүнде даң бажында чаалаштым. «Ара-албаттым» деп, дээрим-черим айтып берди. Кеземчени хүлээткеш, арткан чүвени хевээрзин артыдым. Кара бөдүүн чонну чок кылбадым, эвин-севин, чылгызын хавырбадым. «Мээң чонум», – дидим, – «соомдан келиңер», – дидим. Артыргаш бардым, келбеди.
==== Очулгага тайылбыр ====
[[Токуз Огуз]] дээр аймак катыжыышкынындан ''Он Уйгур'' аймаа адырлы берген, ынчангаш хамык аймактар саны сес апарган. Чаа, улуг аймакты «Секиз Огуз» деп адаан хевирлиг. Чүге-дизе ооң мурнунда үелерде безин, түрктер тергиидеп турунда чүгле «Чеди-» биле «Тос аймак» дугайында бижиктер бар, «Сес Аймак» дугайында бижиктер чок бооп турар. Түрктер күрүнези дүжерге Баян-чор, албаны-биле «хамык кожайларымны бодум уштап-баштаар мен» деп бодалдыг турган. «Сес аймактың» улузу Баян-чорга чагыртпайн хостуг чуртаар деп бодалдыг турган чыгыы. Бо дээрге төрел аймактарның аразында чөрүлдээ-дир. Баян-чор ''Секиз Огуз'' аймактың улузун: «мээң чонум, мээң соомдан барыңар» деп көгүдүп, сургап турган.
«Тоқуз Татар»<ref>Токуз Татарлар биле амгы мусульман татарларны холуп будаваңар, ол дээрге шуут аңгы, өске чоннар-дыр!</ref> дээрге моол дылдыг аймак-тыр. «Сес Аймак» биле «Тос Тадар» бир демниг «[[Он Уйгур]]» аймаанга аажок удурланып турган.
=== Юань-чао-би-ши ===
Моолдар «Секиз Огуз» деп аймакты «Найман» деп адаар турган. Найманнар моолдарның дайзыннары турган. "Юань төрезиниң чажыт төөгүзүнде" найманнар дугайында таптыг чүнү-даа биживээн. Чүгле моолдар биле найманнар аразында болган дайынны бижип көргүскен. Юань-чао би-шини сайгарып көөр болза, баштай найманнарның хаанны Ынанчу-Билге турган. Ынанчу-Билге хаан кызыл дустай бээрге, хаан ширээзинге ооң оглу Торлух Таян саадапкан. Таян-хаанның Кучлук деп оглу база турган.
Бижик ёзугаар моолдар биле найманнарның дайынын сайгарар болза ындыг. Кереит күрүнези дүшкен деп чүвени Таян-хаан Хачир-усун деп хем чанынга көжүп чорааш дыңнаан. Ынчан моол шериглерниң аътары арган турза-даа, оларның шериинде кижи бажы эңдере турган. Моолдарның саны хөй боорга Таян-хаан арай сестип турган. Ол, нояннары-биле сүмелешкен. Баштай Таян-хаан Алдайның мурнуу талазынче көшкеш дайынга белеткенип алыр деп бодалын улузунга чугаалаан. Оозунга нояннары чөшпээрешпээн. Кучлук адазының сөстерин дыңнааш, ону мырыңай кортук эшпи-биле деңнэээн. Таян-хаан оглунуң сөзүн дыңнааш: «Күчүлүг мөге — Кучлук, бир эвес сен моолдар-биле сегиржип алзыңза дидим кашпагайың көргүзер сен. Олар-биле чаалажып шыдаар бис, ооң соонда олардан адырлып шыдаар бис бе?» диген.
Хорисубэчи деп улуг ноян Таян-хаанга: «Сээң адаң Ынанчу-Билге хаан калбак ооргазын, аъдының дуюун кымга-даа көргүспээн. Эрте дээре чүүден коргуп тур сен. Сени ындыг кортук деп билген болзувусса улусту сээң аваңга баштадып каар ийик бис. Сээң аваң херээжок кижи-даа болза черле сенден дээре боор. Коксэу-Сабрах<ref>Коксэу-Сабрах деп кижи найманнар чанчыны турган боор оң.</ref> кыраан-дыр. Бистиң шериивисти ол эки баштап шыдаар бе? Моолдарның хей-аъды бедик-тир. Торлух Таянның төрези дүжер хевирлиг-дир» дигеш аъдын шапкаш халдып чорупкан.
Таян-хаан хамык улузун дыңнааш, хорадап сөзүн сөглээн: «Өлүрге – тын үстүр, хинчектенирге – мага-бот баскыраар, кижиге таалал черле турбас, мындыг чүве-дир. Ол-ла, болган-дыр чаалажыр бис!» диген. Шак ынчалдыр Таян-хаан моолдарже удур чаалажып чорупкан. Ол Тамир хемни куду баткаш Оркун хемни кеже берген. Наху-кун деп дагның чөөн талазы-биле эрткеш Чакирмаут деп черге чеде берген.
Найманнар чаалажып үнүпкен деп билгеш [[Чингис хаан|Чингис-хаан]] бодунуң шерии-биле удур үнүпкен.
Соонда найманнар Чакирмаут деп черден үнгеш биччи дедирленгеш, Наху-кун деп дагның баарынга турлаг кылып алган. Моол шериг чоошкулаан билек, Таян-хаан арай сестип шериин Наху-кун деп дагның кырынга тургузуп алган. Чингис-хаан Наху-кун деп дагның баарынга келгеш найманнарны бүзээлеп алгаш, хонуп алган. Дүне када найман шериглер мурнун былаажып баскылажып иткилежип тургаш дезип эгелээн. Даң бажында могап шылаан Таян-хаанны моолдар тудуп алган.
Кучлук боду, ол үеде адазының чанынга турбаан, ол бодунуң шерии-биле аңгы, арай аткааар Тамир хемниң унуга турган. Кажан моолдар Кучлуктуң шериинге чоошкулап кээрге ол аткаарлай аарак дезип чорупкан. Таян-хаанның ара-албатызы Алдай дагларынче дезип эгелээн. Хамык хинчектенип дескен улусту моолдар тудуп турган.
Чингис-хаан Таян-хаанның Гурбэсу дээр авазын кадай кылдыр ап алган. Шаг-шаанда чурттап чораан улустуң чаңчылын сагып, Гурбэсу-биле кады, хары угда кадын кижиниң ара-албатызын Чингис-хаан бодунга ап алырын кыскан. Бир эвес Чингис-хаан Гурбэсуга өгленмээн болза тарап дескен найманнар Чингис-хаанга кажан-даа чагыртпас турган. Шак ынчалдыр Гурбэсуну кадай кылдыр ап тура Чингис-хаан кажар арга ажыглап бүдүн найман аймаан холга алган.
=== Төөгүлер чыындызы ===
«Төөгүлер чыындызын» Рашид ад-Дин XIV дугаар векте бижээн. Бодунуң ажылын «Алдын Дептер» дээнзиг моол бижиктерге үндезилээн. Чамдык чүвелерни Рашид ад-Дин моолдардның боттарындан дыңнап бижээн. Рашид ад-Дин «Секиз Огуз» аймаан база моолдар ышкаш «Найман» деп адап турар-дыр. «Төөгүлер чыындызында» «Секиз Огуз» аймактың төөгүзүн "Юань-чао би-шиге" бодаарга чүгээр, тода бижээн.
Чингис-хаан турбаанда найман аймакты ийи алышкы баштап турган: улуг акызын Наркыш-Таян дээр, бичезин Эниат-каан дээр. Бир чылын ол алышкылыр кыргыстарны чылча шаапкан. Ынчан Эниат чаагай чаңчыл сагып акызынче барбаан-даа, аңаа белек-даа сунмаан. Наркыш дуңмазын кый дээш, ооң бажын чыттап каан.
Эниат хааның оолдарын Буйурук биле Таян дээр. Эниат хаанның шын адын Ынанчы-Билге-Бөгү хаан дээр хевирлиг. Адазы биле улуг акызы ышкаш Таян-хаан биле Буйуруктуң аажы-чаңы таарышпас турган. Ынанчы-Билге хаанның болза улуг оглу Таян болур, ынчангаш адазы кызыл дустай бээрге Таян, хаан ширээзинге олурупкан. Бир-ле катап алышкылар калган адазынынң бир кадайын былаажы берген. Ынчалдыр шош-соодаа үнген, беглерниң бир кезии Буйурукту деткээн, өскелери Таян-хаанны деткээн. Шак ынчалдыр найманнарның улуг күрүнези чарлып буступ эгелээн. Ыначы-Билге хаан дириг тургаш-ла оолдарының дедир, бак аажы-чаңын эскерген: «Буйурук кажан-даа акызының сөзүн дыңнавас Таян, хаан апарза, Буйурук аңаа өң-тала болбас. Буйурук мелегей теве ышкаш, бир эвес аш бөрү келгеш ооң будун чартыынга чедир хемирип чипсе ол чүгле ынчан шимчени бээр боор» - диген.
Буйурук улузу-биле арай хоорук чурттап турган. Таян-хаан дески ховулар чанынга, Буйурук колдуунда даглар чоогунга көжүп чораан.
Бир катап дой үезинде Куба-тегин сөзүн сөглээн: «Боданыңар даан шаанда Эниат биле Наркыш чаңгыс аай демниг турган. Найман улуска олар кижи болганын-на «бег» азы «кадын» кылбайн турган». Ол хамык алган кадайларныдан хөй ажы-төл база турбаан. Силер ийелээ буга мыйызы ышкаш кады турдуңар. Ам араңарда эптиг, чөптүг сеткил чок-тур, улуг найман күрүзүн кым баштаарыл, улус арга-таңдыда, хову-шөлде далай суу-биле дөмей чалгып тарай берген-дир. Таян-хаан ону дыңнааш арны кызып: «Буйурукка барып чугаалаңар, дыка көвей херек чок чүве кылган-дыр бис. Бир эптиг черге ужуражып чугаалажыр болза эки» дээн. Буюурук ону дыңнааш: «Мындыг үлегер домак бар: улуг эрге дужаалдыг кижиниң угааны хирелиг болур боор; чамдыкта эргези улуг кижиниң сеткили чымчай бээр боор; чогуур үезинде амыр-менди чорзувусса ужуражы бээр бис» дигеш, хая-даа көрүнмейн өскээр көже берген-дир.
Алышкылар өжежип чоруур, кайы-бирээзиниң аажы-чаңы дедир турган. Оларның хайы-биле найман күрүнениң салымы кээргенчиг болган.
Чөөн чүкте моолдар-биле, [[Херээт|херээт]] аймаа-биле найманнар дайылдажыр турган. Буйурук биле Таян шериглерин дайызынга удур кажан-да мөөңнеп чыгбас турган, Буйурук бодунуң шерии-биле аңгы халдап дайылдажыр, Таян-хаан база бир аңгы шерии-биле дайынче үнүптер. Чаа үезинде олар бот-ботарынга дуза черле катпас турган.
Чингис-хаан херээт аймактың күрүнезин чок кылган, соонда Таян-хаан моолдарже халдаар деп бодаан. Ол, «меңээ каттыжып ал» деп Онгут аймактың баштыңы болур Алакуш-тегинче элчизин чортупкан. Онгут аймактың баштыңы: "сээң-биле Таян-хаан чаалажыры ол-дур" деп Чингис-хаанга дыңнадып каан. Чингис-хаан ону дыңнааш дайынга белеткенип эгелээн.
Таян-хаанга өске аймактың баштыңнары кошчуп алган. Ол болза моолдарның өштүг кара дыйызыннары-дыр: Токта — меркиттер хааны; татарлар; херээттерниң катакин аймаандан Алин-тажы келген; ойраттарның дурбан аймаандан Кутука бег; джарджират аймактан Джамуха-сечен; оон ыңай салджиут сөөгүнүң улустары келген. Наку-кун дааның чанынга моолдар Таян-хаанның хамык шериин чылча шаапкан. Таян-хаан боду өлүрткен. Чогум, Джамуха-сечен бодунуң улузу-биле Наку-кун дааның баарында чаага киришпээн, ол кижи бүдүн аймаа-биле тулчуушкун бертинде чоруй барган. Наку-кун дагга болган тулчуушкун соонда Таян-хаанның оглу Кушлук, Буйуруктуң чуртунче дезип көже берген.
Удаваанда Чингис-хаан, Буйурукче удур база шериг чортупкан. Ол үеде Буйурук аңнап чораан, ол безин, дайызыннар келген деп-даа билбээн. Буйурук аңнап чорунда моолдар ону туткаш өлүрүп каан. Буйурукту моолдар өлүрүп каарга, Кушлук хамык улузу-биле Кара-Кытай деп күрүнениң гур-хаанынче көже барган.
Шак ынчалдыр Алдай-Каңгай чуртун эжелей чуртаан улустуң күрүнези дүшкен бооп турар.
== Түңнел сөс ==
* "Юань-чао би-шиде" шупту кижилер, черлер ады моолзуг. «Төөгүлер чыындызында» шупту черлер, кижилер аттарын перс чоннуң дылынга эптештир бижээн. Ол хамык үрелген аттарны Секиз Огуз аймактың төрээн дылынче таарымчалыг эде бижиир болза эки. Ол болза аңгы берге ажыл-дыр.
* "Юань-чао би-шиде" Гурбэсуну Таян-хаанның авазы кылдыр бижээн, "Төөгүлер чыындызында" Гурбэсуну Таян-хаанның кадайы кылдыр айтып бижээн. Таа кымга бүзүрээр чүве?
* "Юань-чао би-шиде" Таян-хаанның оглун Кучлук деп адаан, "Төөгүлер чыындызында" ооң оглун Кушлук деп адаан.
* "Юань-чао би-шиде" Таян-хаанның дыңмазы болур Буйурукту шуут айытпаан.
* «Юаньның чажыт төөгүзүнде» моолдар боттарын эмин эттир ырлап мактаан-дыр.
=== Алдай чону ===
Алтайларда «көгөл-майман» биле «кара-майман» дээр сөөктүң улузу бар. Ынчаарга, башка хөй айтырыглар кирер. Майманнарның өгбелерин, кажан шагда Чингис-хаандан дескен улус дизе, арай бүзүренчиг эвес болур. Чүге-дизе майманнарның чуртунда Майма деп хем бар. Чер-суг аттары база анаа-ла тыптып келбес. Топонимнер дээрге эрги шагның эктинде тывылган сөстер-дир. Ынчангаш Майма деп хем ады сөөк азы аймак адындан укталып тывылган деп бодал арай шын эвес болур ужурлуг.
=== Орус биле моол төөгүчүлер ===
Орус биле моол төөгүчүлер XIII дугаар вектиң найманнарын моол дылдыг улус деп бодап турар. Найманнарны олар Кидань деп аймактың улузу деп санап турар.<br />
Шаанда ыраккы чөөн чүкте сес аймактыг Кидань деп чоннуң улузу чурттап чораан. X дугаар векте Кидань аймаа күштелип, хөөреп келгеш мырыңай Кыдаттың соңгу чүгүн эжелеп алган турган. XII векте Киданьның төрези дүшкен, ол үеде Чжурчжень деп аймактың улузу аажок кедерээн турган. Чжурчженьнерге дүжүп бербес дээн кидань маадырларны Елюй Даши деп кижи баштап алган турган. Елюй Даши 200 мадыры-биле соңгу чүкте татарларже дезипкен, Калгага ол ызырынмаан. Соонда, хамык улузу-биле Елюй Даши чөөн чүкче көже берген, Тянь-Шаньга ол Си-Ляо деп күрүне тудуп алган.<br />
Кидань аймактың улузу Каңгай, Алдай чуртунче көже берген деп чугаа кыдат бижиктерде чок-тур.
=== Амгы үениң улузу ===
Амгы үеде мусульман чоннарда «найман» деп төрел-бөлүктүң улузу бар. Ол болза Казахтарның найманнары, Кыргызтарниң найманнары, Хазарейлерниң найманнары. Буряттарда база найман деп сөөктүң улузу турган.
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Үндезини ==
#[http://www.runivers.ru/bookreader/book10468/#page/447/mode/1up Найман. Страницы 877-878, НАЙМАН-НАКАЭ, Том 9. МАЛЬТА - НАХИМОВ. Советская историческая энциклопедия. Издательство: Государственное научное издательство "Советская энциклопедия". Всего 16 томов. Место издания: М. Год издания: 1966. Количество страниц: 508 с.]
# Кормушин И. В. Древние тюркские языки. Учебное пособие для студентов высших учебных заведений. – Абакан: Изд-во Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2004. – 336 с. ISBN 5-7810-0279-0
# Б. И. Панкратов Образцы переводов из "Юань-чао би-ши" (подготовка к печати и предисловие Ю. Л. Кроля). // Mongolica. К 750-летию "Сокровенного сказания". Москва: Наука. Издательская фирма "Восточная литература", 1993. — 343 с. ISBN 5-02-017395-9
# http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_2/kniga1/frametext3.html Рашид-ад-Дин. Сборник летописей «Джами ат-Таварих». Раздел третий. «О тюркских племенах, из коих каждое в отдельности имело (своего) государя и вождя, но у которых с тюркскими племенами, упомянутыми в предшествующей главе, и с монгольскими племенами большой связи и родства не было, хотя по типу и языку они были к ним близки». Племя найман, которого имеется несколько ветвей.
# http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/X/Liao_si_II/frametext8.htm История железной империи Ляо (История династии Ляо). Ляо Ши (Дайляо Гуруни Судури). Тетрадь VIII. Часть вторая.
[[Аңгылал:Тываның төөгүзү]]
[[Аңгылал:Төөгү]]
r0zspogk52qvwosvfdh194cynd57kda
Тыва кадарчы ыт
0
8123
52190
47279
2026-06-06T13:39:18Z
HadyngKys
11106
/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */
52190
wikitext
text/x-wiki
{{Порода собак|name=|utilisation=|category=|akcyear=|akcstd=|akcgroup=|kcukyear=|kcukstd=|kcukgroup=|patronage=|fciyear=|fcistd=|fcinum=|fcisubsection=|fcisection=|fcigroup=|life_span=|image=Сука тувинской овчарки.jpg|litter_size=4-5|color=чёрный с белыми отметинами, чёрно-подпалый, другие|coat=двойная|femaleweight=|maleweight=|weight=|femaleheight=|maleheight=63-70 см|height=|origin year=|origin contry=[[Тыва]]|nickname=|altname=|image_caption=|wikisource=}}
'''Тыва овчарка''' ('''тыва кадарчы, таңныылчы ыът'''), '''Тываның үндезин кадарчы ыъды''' — Тываның көшкүн чонунуң улусчу селекция-биле үндүрген породазы. Кодан малды араатан амытаннардан камгалаары-биле база аңнаарда болгаш өнчү-хөреңги камгалаары-биле ажыглап турган.
== Породаның төөгүзү ==
<gallery mode="packed" heights="200" caption="Хар-назын талазы-биле ылгалы">
Файл:Кобель 5 лет.jpg|5 харлыг эр ыът
Файл:Кобель 10 лет.jpg|10 харлыг эр ыът
</gallery>Порода Молосс хевирлиг, амгы үеде төвүт мастифтиң өгбелери кадарчы ыъттардан үнген. Ол ыъттар Төвүттен Моол, Алтай база Тываже сарлыктарны көжүрүп турар үеде кады келген. Төвүттен үнген өске хөй кезии породаларга бодаарга, тыва овчарка, ортаа Азияның, моол база бурят овчаркалар ышкаш үнген баштайгы өгбе хевиринге чоок <ref>{{Ном|автор=Мычко Е. Н.|часть=Поведение собак|заглавие=Охотничье собаководство. Кинология|ссылка=https://books.google.bg/books?id=241EDwAAQBAJ&pg=PA123&lpg=PA123&dq=тувинская+овчарка&source=bl&ots=WhLKaRWAg0&sig=CzVKpTZHNR-OgDiWSxR0vS34eHE&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiH7av-4t_bAhXGiiwKHbDIBr84HhDoAQhSMAg#v=onepage&q=тувинская%20овчарка&f=false|ответственный=под ред. Кирьякулова В. М.|место=М.|издательство=Товарищество научных изданий КМК|год=2012|страницы=123|страниц=378|isbn=5-87317-839-1}}</ref>.
Шаг-үеден бээр ол ыъттар Тываның дыка соок-изиг агаар-бойдузунга база даглыг черинге өөрени берген. Тыва овчарканың тускай дүгү кыштың чыкылама 40 градустарын-даа, чайның 50 градус изиин-даа тогдас болдурган<ref name="Тува-онлайн" />. Боттары өрге-күжүген тудуп чип амыдырап чоруур<ref name="ФедПресс" />. Бөрүге чаңгыс ыът безин алдырбайн баар.
Тываның [[ССРЭ|ССРЭ-ге]] 1944 чылда каттыжарының бертинде бо породаның ыъттары Тывага дыка хөй турган. XX вектиң 50 чылдарында ССРЭ-ге үндезин чоннарның көшкүн амыдыралынга удур ажыл эгелээн, чонну хоорай-суурларга сууржуң чуртталгаже ыдалап турган. Суурларга чурттап эгелээрге ыъттарның саны эмин эрттир хөй апарган, ынчангаш ыъттарны илчирбелээш тударын негээн, илчирбеде эвес ыъттарны шуптузун аткылап каапкан. Хоорай-суурларга чурттуң төп черлеринден эккелген аңгы-аңгы бичии породалыг ыъттары көвүдеп эгелээн, ынчангаш тыва ыъттар дыка хөйү-биле хайнакшып калган. 1960 чылдарга чедир тыва породалыг ыъттарның саны дыка эвээжеп калган. Тываның үндезин ыът породазы шуут чиде бээриниң кырынга келген болгаш, чүгле [[Мөңгүн-Тайга кожууну|Мөңгүн-Тайга кожууннуң]] база Алтай Республиканың Кош-Агач районунда арткан турган<ref name="ФедПресс" /><ref name="Захаров" />.
Породаны катап көвүдедирин Тыва Республиканың Чазаа деткээн<ref name="Тува-онлайн" /><ref name="ФедПресс" />.
2005 чылда [[Москва|Москвага]] бир дугаар тыва уксаалыг ыъттарның көрүлдези болган<ref name="Тува-онлайн" />.
[[Файл:Молодая_сука_тувинской_овчарки_окрас_белый_с_черным.jpg|альт=|солагай|мини|Ак-кара шокар өңнүг кыс ыът]]
[[Файл:Молодой_кобель_тувинской_овчарки.jpg|альт=|солагай|мини|Аныяк эр ыът]]
== Даштыкы хевири ==
Тыва овчарка — улуг мага боттуг, дең-дески мага-боттуг база дыка шимченгир ыът. Эр ыъттарның узуну 63-70 см.
Дүгү ийи каът, чымчак база торгуланчак, суг эрттирбес, монунда база чарын кырында чел-дүктүг, хол-буттарында, кудуруунда савандыларлыг<ref name="Тува-онлайн" />. Иштинде чуга дүгү тыка чиңге, чиик, чымчак база сырый. Колдуу кара база ак-кара өңнүг, колдуу хол-буттарында база хөрээнде актарлыг, оон-даа өске өңнерлиг боор<ref name="ФедПресс" /><ref name="Захаров" />.
== Аажы-чаңы ==
Тыва овчаркалар дыка быжыг, ажыныычал, шугу эвес аажы-чаңныг, өскерлип турар байдалдарга дүрген чаңчыгар. Таңныыл ажылынга дыка бердинген. Ээлеринге дыка бердинген, өскелээчел, ынчалза-даа дыка каржы эвес. Өөреттингир<ref name="Тува-онлайн" /><ref name="Захаров" />.
== Азыраары ==
Азыраары белен. Тывада бо ыъттар үргүлчү даштын чурттап турар. Өгже-даа, бажыңче-даа оларны киирбейн чораан. Дүгү база дыка хөй ажаанзырал хереглевес<ref name="Тува-онлайн" /><ref name="Захаров" />.
Тыва овчаркалар чылда чаңгыс катап эдержир болгаш хөй эниктерлиг болбас, колдуу-ла 4-5 хире боор. Эниктери декабрь-февраль үелеринде төрүттүнер, соокта чүгле 1-2 хирези дириг артар.
== Демдеглелдер ==
{{Демдеглелдер|refs=<ref name="Тува-онлайн">{{cite web|title=Власти Тувы будут субсидировать разведение тувинской овчарки|url=https://www.tuvaonline.ru/2016/06/28/vlasti-tuvy-budut-subsidirovat-razvedenie-tuvinskoy-ovcharki.html|website=Информационное агентство "Тува-онлайн"|date=2016-06-28}}</ref>
<ref name="ФедПресс">{{cite web|title=В республике ищут, где тувинская собака зарыта|url=http://fedpress.ru/news/society/reviews/1382005704-v-respublike-ishchut-gde-tuvinskaya-sobaka-zaryta|publisher=«ФедералПресс»|date=2013-10-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190501205332/http://fedpress.ru/news/society/reviews/1382005704-v-respublike-ishchut-gde-tuvinskaya-sobaka-zaryta |date=2019-05-01 }}</ref>
<ref name="Захаров">{{публикация|чүүл|автор=Захаров И. А., Каштанова С. В.|эге ады=Тувинская овчарка - аборигенная пастушья собака Тувы|үндүрүлге=Новые исследования Тувы|год=2009|номер=4|issn=2079-8482|страницы=225—244}} {{свободно|CC BY}}</ref>}}
== Шөлүглер ==
* {{Парлаан чүүл|чүүл|эге ады=Тувинские овчарки: «новая прописка нашей потери»|үндүрүлге=Центр Азии|год=2003|месяц=1|день=17-23|номер=3|ссылка=http://www.centerasia.ru/issue/2003/3/5222-ovcharki.html|вид=газета}}
cim0qq9gi5yy3a6u46j3voulkbhqhog
Албыс
0
13870
52192
49924
2026-06-06T13:53:58Z
HadyngKys
11106
/* */
52192
wikitext
text/x-wiki
'''Албыс''' <!-- не склоняется по роду и числу--> (от {{lang-trk|albarstï}}) — [[тюрк мифология|мифологияда]] [[тюрк чоннар|тюрк]] болгаш чамдык кожа-хелбээ чоннарның кара сагыштыг херээжен сүнезиннер. Колдуунда узун агып чыдар сарыг чаштыг болгаш дүжүп турар эмиглерлиг каржы-дошкун херээжен кижи кылдыр көстүр. Чамдыкта албасты овур-хевирин үш карак база узун дыргактар-биле немеп турган. Ол ышкаш эш-өөрнүң база төрелдерниң дүрзүзүн хүлээп болур. Дүштерге көстүп кээр база тынып, хөректи базып турар. [[Коран]]<nowiki/>да база дүштерни бужартадып, уйгу болдурбас [[джин]]<nowiki/>нер деп бижээн.
== Албыс аңгы-аңгы чоннарның мифологияларында ==
{{нет источников в разделе|дата=2019-07-06}}
Албастының овур-хевири эрте-бурунгу үелерден эгелээн болгаш хөй чоннарның мифологияларында бар:
* [[авар мифология|аварлар]] ({{lang-av|албастIи}})
* [[азербайджан мифология|азербайджаннар]] ({{lang-az|albasdı}}, хал, халанасы́),
* [[алтай мифология|алтайлар]],
* [[армян мифология|армяннар]] ({{lang-hy|Ալք}} — [[алы|алы, алк]]),
* [[башкир мифология|башкирлер]] ({{lang-ba|албаҫты}} — [[албасты (башкирская мифология)|албасты]]),
* [[белудж мифология|белуджей]] (алг, мерак),
* [[вайнах мифология|вайнахтар (чеченнер-биле ингуштар)]] (алмазы),
* [[грузин мифология|грузиннер]] (али),
* [[казах мифология|казахтар]] ({{lang-kk|албасты}}),
* [[каракалпак мифология|каракалпактар]],
* [[карачай-балкар мифология|карачайлар биле балкарлар]] (алмасты́),
* [[Кыргыз мифология|киргизтер]] (албарсты́),
* [[крым татар мифология|крым татарлар]],
* [[кумык мифология|кумыктар]] (албаслы́),
* [[курд мифология|курдтар]] (hал анасы, алк),
* [[моол мифология|моол чоннар]] (алмас),
* [[лезгин мифология|лезгин]] (ал паб),
* [[ногай мифология|ногайлар]] (албаслы́),
* [[сибирь татар мифология|сибирь татарлар]],
* [[персид мифология|перстер]] (ал),
* [[орус мифология|орустар]] ([[#Русская мифология|албаста, лобаста, лобоста, лопаста]]),
* [[рутуль мифология|рутульдар]] (албасти)<ref>{{Cite web |url=http://news-r.ru/news/interesnoe/15476/ |title=РИА «Регион online» |accessdate=2014-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222200221/http://news-r.ru/news/interesnoe/15476/ |archivedate=2014-02-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222200221/http://news-r.ru/news/interesnoe/15476/ |date=2014-02-22 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mifolog.ru/mythology/item/f00/s00/e0000233/index.shtml |title=Мифологическая энциклопедия — Кавказская мифология |access-date=2014-02-09 |archive-date=2014-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223111924/http://mifolog.ru/mythology/item/f00/s00/e0000233/index.shtml |deadlink=no }}</ref>,
* [[таджик мифология|таджиктер]] (албасти),
* [[талыш мифология|талыштар]] (ала жен),
* [[тат мифология|таттар]] (ол),
* [[татар мифология|татарлар]] ({{lang-tt|албасты}}),
* [[тыва мифология|тывалар]] ([[#Тувинская мифология|албыс]]),
* [[турк мифология|турктар]] ({{lang-tr|albastı}}),
* [[туркмен мифология|туркменнер]] (ал, албассы́),
* [[удин мифология|удиннер]] (hал),
* [[удмурт мифология|удмурттар]],
* [[узбек мифология|узбектер]] (албасты́, алвасти́),
* [[уйгур мифология|уйгурлар]] (албасты́, алвасти́),
* [[чуваш мифология|чуваштар]] ({{lang-cv|алпастă}}),
* [[ягноб мифология|ягнобтар]] (албасты, олбасты),
* [[якут мифология|якуттар]] ({{lang-sah|абааһы}} — [[абасы|абасы, абаасы]]).
=== Орус мифология ===
[[Зеленин, Дмитрий Константинович|Д. К. Зеленин]] орус албастаны русалка-биле деңнеп каан<ref name="zel">{{книга|автор=[[Зеленин, Дмитрий Константинович|Зеленин Д. К.]]|заглавие=Избранные труды. Очерки русской мифологии: Умершие неестественною смертью и русалки|место=М.|издательство=[[Индрик (издательство)|Индрик]]|год=1995|ответственный=Вступ. ст. [[Толстой, Никита Ильич|Н. И. Толстого]]; подготовка текста, коммент., указат. [[Левкиевская, Елена Евгеньевна|Е. Е. Левкиевская]]|страницы=147, 177, 212, 217-219, 312-313, 336|страниц=432|ссылка=http://www.bestiary.us/books/ocherki-russkoj-mifologii-umershie-neestestvennoju-smertju-i-rusalki|серия=[[Традиционная духовная культура славян]]. Из истории изучения|isbn=5-85759-018-3|archivedate=2015-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222135653/http://www.bestiary.us/books/ocherki-russkoj-mifologii-umershie-neestestvennoju-smertju-i-rusalki}}</ref>{{rp|217-219}}, [[Левкиевская, Елена Евгеньевна|Е. Е. Левкиевская]] база [[Виноградова, Людмила Николаевна|Л. Н. Виноградова]] аңаа чедишпес чылдагааннар бар деп удурланган болгаш албастаны хамаарышпас овур-хевир кылдыр хүлээп алган.<ref name="zel"/>{{rp|336}}<ref>{{книга|автор=[[Виноградова, Людмила Николаевна|Виноградова Л. Н.]]|заглавие=Народная демонология и мифо-ритуальная традиция славян|ссылка=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/641--2000|место=М.|издательство=[[Индрик (издательство)|Индрик]]|ответственный=ответственный редактор [[Толстая, Светлана Михайловна|С. М. Толстая]]|год=2000|серия=[[Традиционная духовная культура славян]] / Современные исследования|страница=17|страниц=432|isbn=5-85759-110-4|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208115305/http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/641--2000}}</ref>. Д.К. Зеленин биле М.Н.Власованың бодалы-биле алырга, орустар чүгле ол атты үлегерлеп алган чадавас, ону [[эвфемизм]] кылдыр ажыглап турган, чүге дизе сүнезинниң шын аттарын адаары хоруглуг турган, а олар ниити демдектерин, чижээлээрге,улуг эмиглерни, хире-хире эктиниң кырынче октапкан, узун холдар болгаш бедиин, делегей чергелиг деп санап турганнар<ref name="vl"/><ref name="zel"/>.
Вятка губернияда ''алба́стый'', ''лоба́стый'', ''лопа́стый'' [[леший|лешего]] деп адап турган. [[Урал]]дың чамдык черлеринде ''лопастики'' деп сөс бүгү [[арыг эвес күш|арыг эвес күштер]], [[аза]]ларга тарап үнген<ref>{{книга|автор=Власова М. Н.|часть=Албастый|заглавие=Энциклопедия русских суеверий|место=СПб.|издательство=Азбука-классика|год=2008|страниц=622|тираж=15000|isbn=978-5-91181-705-3}}</ref>.
=== Тыва мифология ===
'''Албыс''' [[алтай мифология|алтай]] база [[тыва мифология|тыва]] мифологияда — [[Аза кадай|аза кадайның]] аналогу. Албыс эр-кыс ылгалып болур, эр кижи-биле ужуражырда кыс кижиниң овур-хевирин кедип алыр, а кыс кижи-биле ужуражырда эр кижиниң овур-хевирин кедип алыр. Оон ыңай, олар тускай кижиниң овур-хевирин ап болур-чижээлээрге, аңчыга аңчының кадайы көстүп кээр.
Бодунуң бойдустан тывылган хевиринде оларның ээгилериниң кырынче октап болур, улуг, узун эмиглерлиг, кызыл чаштыг база үстүкү эрни чарылган. Чамдыкта чес дыргактарлыг болгаш думчук-биле чуруп каан болур.
Албыс аңчыга аас-кежикти эккеп болур. Аңчыга чемни белеткээр:ооң ээгилеринден кескен эът, база ооң эмиглеринден үндүрген сүт. Албыс кижиже база кире берип болур, аар аарыгга чедирип болур. Бир эвес албысты адыптар болза, ол сарыг [[кидис]]тиң кезээ апаар.<ref>''Хертек А. А., Хертек Л. К.'' [http://tigi.tuva.ru/sector/rukafond/publfondruka/61-aaxertek-lk-xertek-obraz-chylbyga-v-tradicionnoj.html Образ Чылбыга в традиционной культуре тувинцев]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>''Кенин-Лопсан М. Б.'' Дыхание чёрного неба. Мифологическое наследие тувинского шаманства. Велигор, 2008.</ref>.
=== Башкир мифология ===
Албыс узун, шыпшың сарыг чаштыг, дискектеринге чедир дүжүп турар эмиглерлиг херээжен кижиниң овур-хевиринге көстүп турар, эвээш кезиинде-узун мыйыстыг эр кижи. Албыс дириг амытаннарның азы аңгы-аңгы дириг эвес чүүлдерниң хевирин база хүлээп болур.
Башкирлерниң чүдүлгези-биле алыр болза, албыс дээрге айыыл-халапка таварышкаш, хилинчектенип өлүп калган түңнелинде азы хөөржүдүлге ёзулалдарын сагывайн ажаап каан кижиниң аян-чорукчу сүнезини болур. Чижэлээрге, ол читкен сүнезин азы сугга дүжүп калган кижиниң сүнезини болур.
Албыстың доктаамал демдектери болза илби-шидилиг ном,баш шүүрү, көпеек. Тоолчургу чугаа ёзугаар, ооң баш шүүрүн ээлеп алган кижи, албысты бодунга бараан кылдыр албадап болур<ref>''Ефимова Е. С.'' Башкирский мифологический словарь. — Уфа: Вагант, 2010. — 156 с.- С.15</ref>.
Д. ф. [[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Ф. Г. Хисамитдинованың]] бодалы-биле алырга, «албасты» деп сөс аlур basty — дорт утказы «гигант чыпшыр баскан» деп сөске хамааржыыр.
Бурунгу үеде албасты үнүш үнүүчелиниң эки бурганы база одагның камгалакчызы бооп турган. Ынчалза-даа эки бурган ооң соонда бодунуң мөгейикчилерин чидирип алган база адаккы сүнезиннерниң бирээ каржы ролюнче шилчий берген. Чүдүлгениң солчууру-биле база башкир чоннуң мифологтуг көрүжү өскерилгени-биле ооң кара сүнезиннерниң бирээзинче шилчий берген.<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/ajdaha.htm Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610162446/http://encycl.bash-portal.ru/ajdaha.htm |date=2013-06-10 }}</ref>.
== Демдеглелдер ==
{{демдеглелдер}}
== Шөлүглер ==
* ''[[Басилов, Владимир Николаевич|Басилов В. Н.]]'' [http://myths.kulichki.ru/enc/item/f00/s01/a000146.shtml Албасты] {{Wayback|url=http://myths.kulichki.ru/enc/item/f00/s01/a000146.shtml |date=20120130181740 }} // [[Мифологический словарь]]/ Гл. ред. [[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Е. М. Мелетинский]]. — М.:[[Советская энциклопедия]], 1990. — 672 с.
* ''[[Напольских, Владимир Владимирович|Напольских В. В.]]'' [http://udmurt.info/pdf/library/napolskikh/napolskikh-udmurtskiye-etimologii.pdf Удмуртские этимологии] {{Wayback|url=http://udmurt.info/pdf/library/napolskikh/napolskikh-udmurtskiye-etimologii.pdf |date=20110410061208 }} (см. п. 1.2 Албасты)
* ''[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисамитдинова Ф.Г.]]'' [https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf Мифологический словарь башкирского языка] {{Wayback|url=https://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%9C%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0.pdf |date=20161109053815 }}. — М.: Наука, 2010. — 456 с.
[[Аңгылал:Мифологические персонажи по алфавиту]]
[[Аңгылал:Духи]]
[[Аңгылал:Мифические существа в тюркской мифологии]]
[[Аңгылал:Мифология алтайцев]]
[[Аңгылал:Мифические существа в киргизской мифологии]]
[[Аңгылал:Персонажи русской мифологии]]
[[Аңгылал:Мифические существа в татарской мифологии]]
[[Аңгылал:Фольклор Турции]]
[[Аңгылал:Мифические существа в узбекской мифологии]]
[[Аңгылал:Мифические существа в чувашской мифологии]]
39i7e2itty4gth39og46z0gvbc5dblr
Майык:Potd/2026-06-07
10
15602
52193
2026-06-06T15:46:38Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «Baillon's Crake in Baruipur February 2024 by Tisha Mukherjee 03.jpg»
52193
wikitext
text/x-wiki
Baillon's Crake in Baruipur February 2024 by Tisha Mukherjee 03.jpg
7qp2i09e7igwtmrp8f614zqzejg4v5h
Майык:Motd/2026-06-07
10
15603
52194
2026-06-06T15:52:49Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «Nerobergbahn Wiesbaden.webm»
52194
wikitext
text/x-wiki
Nerobergbahn Wiesbaden.webm
nxbo75418ph53mo991pl8km4g3smj65