Википедия tyvwiki https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Тускай Чугаа Ажыглакчы Ажыглакчы чугаа Википедия Википедия дугайында сүмелел Файл Файл чугаа МедиаВики МедиаВики чугаа Майык Майык чугаа Дуза Дуза чугаа Аңгылал Аңгылал чугаа TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Сарыг шажын Тывада 0 1207 52441 52158 2026-07-30T03:15:03Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52441 wikitext text/x-wiki [[File:Устуу-Хурээ 01.JPG|thumb|Үстүү-Хүрээ]] [[File:Буддийский храм "Цеченлиг".jpg|thumb|300px|Кызылдың "Цеченлиң" хүрээзи]] '''Сарыг шажын Тывада''' азы '''Тывада Буддизм''' ({{lang-ru|Тувинский Буддизм}}) – XVIII-XIX вектер үезинде-ле [[Тыва|Тываның]] девискээринге сайзырап келген төвүт-моол улустарның [[Сарыг шажын|Сарыг шажын (Буддизм)]] деп чүдүлгезиниң ук регионда хевири. == Тывага Буддизмниң келгени == [[Буддизм|Буддизмниң]] (сарыг шажынның) Тывага баштайгы чалгыглары IX чүс чылдарда уйгурлардан дамчып келген. Сарыг шажынны тывалар, Моол империяның составынга Тываның турган үезинде, XIII-XIV чүс чылдарда өөренип-билип эгелээннер. Археологтарның тыпканы-биле ап көөр болза Тываның девискээринге турган эң баштайгы хүрээ-хииттерни XIII-XIV вектерде турган деп санап турар. XVIII вектиң ийиги чартыында, Тываның кирип турганы, Джунгар хаан чагыргазын Кыдаттың Цин деп маньчжурлар династиязының аг-шерии чылча шапканының соонда Тыва Кыдаттың чагыргазынче кирген. Ол үеден эгелээш Тываның девискээринге Гэлуг школазының төлээлекчи моол ламалары идепкейи-биле Сарыг шажынны нептередир ажылын чорудуп эгелээн; оон ыңай Ньингма деп ёзулал база элээн тарай берген. XVIII вектиң 70 чылдарындан эгелеп Тывага Сарыг шажынның баштайгы үндезин хүрээлери тыптып эгелээн<ref>[http://www.fidel-kastro.ru/religia/bud_tuva.htm Монгуш М. В. История буддизма в Туве (вторая половина VI — конец XX в.).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711140011/http://www.fidel-kastro.ru/religia/bud_tuva.htm |date=2012-07-11 }}</ref>. == Буддизмниң сайзыралы== XIX вектиң 2-ги чартыында хүрээлер Тываның [[кожуун|кожуун]] бүрүзүнге турган. Чадаана хүрээзиниң соржулары (дээди ламалары) тыва буддизмниң баштыңынга [[Камбы-лама|Камбы-лама]] деп ат алганнар. 1912 чылга чедир тыва моолдар-биле катай маньчжурларның чагыргазынга турган болгаш тываның Камбы-ламалары Богда-Кегээнге чагыртып турганнар; моон ап көөр болза тыва буддизм бурят эвес, а Моол-биле харылзаазы улуг турган. Тыва буддистер Моолдуң хүрээлеринге доктаамал барып тейлээшкиннерни (паломничества) чорудуп турган. Тыва буддизм шажын ниитилелинде тургузуунуң аайы-биле моол буддизм-биле канчалдыр-даа өскерилбейн турар. Сарыг шажын тываларның ёзу-чаңчылдарынга, уран чүүлүнге элээн хөй салдарын чедирген: улус эмнелгезинге, сан-чурагайында байырлалдарынга, улустуң амыдыралда кылып чорудар ужурларынга (куда-дой, байыр-наадым, дагылгалар дээш) изин арттырган, оон ыңай [[Хамнаашкын|хамнаашкынга]] база чаартылгаларны киирип, ооң-биле сырый харылзаалыг апарган. Тыва буддизм тываларның эрте-бурунгу чүдүлгези хамнаашкын-биле катай деңге хөгжүп турган: бирде улус хамнарга барып, а чамдыкта ламаларга барып турган. XX чүс чылдарның 20-ги чылдарның төнчүзүнде Тывага 19 хүрээ-хииттер болгаш 3 муң хире лама-башкылар турган. Тывага политика талазы-биле өскерлиишкиннер (революция) чоруп эгелээрге хүрээлерниң шуптузун узуткап, чок кылып, ламаларны шиидип, мөчүлеп каапкан, чүгле каш хире улуг назылыг ламалар арткан турган. ==Буддизмниң амгы үеде байдалы== [[File:Храм Цеченлинг.jpg|thumb|300px|«Цеченлиң» хүрээзи]] 1990 чылдан тура Тывага Сарыг шажынны катап тургузуп эгелээн. Тывада Гелукпа дээр сарыг-шажынның хевири бар. Өске: Ньингма, Кадампа, Кагью, Сакья дээн чижектиг хевирлери Тывада чок. ===Буддист организациялар=== «Тываның буддистер каттыжылгазы» (Объединение буддистов Тувы) – эрги ады «Тыва Республиканың Камбы-ламазының эргелели» (Управление Камбы-ламы Республики Тыва). РФ-тың юстиция яамызында дараазында Сарыг шажын чүдүлгезиниң организациялары бүрүткедип алган (10.12.2013 чурагайы-биле)<ref>[http://unro.minjust.ru/NKOs.aspx Информационный портал Министерства юстиции Российской Федерации. Информация о зарегистрированных некоммерческих организациях.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411064509/http://unro.minjust.ru/NKOs.aspx |date=2013-04-11 }}</ref>. * Төп шажынчы организация «Тываның Буддистер каттыжылгазы» (Кызыл хоорай, Щетинкина-Кравченко, 2) * Тус черниң шажынчы организациязы «Кызыл хоорайның Тыва буддистер ниитилели» (Кызыл хоорай, Щетинкина-Кравченко, 32) * Кызылдың тус чериниң буддист шажынчы организациязы «МАНДЖУШРИ» (Кызыл хоорай, Рабочая, 97) * Кызылдың тус чериниң буддист шажынчы организациязы «Будда Лоселинг» (Кызыл хоорай, Рабочая, 328) * Кызылдың тус чериниң буддист шажынчы организациязы «Кунпенчёцо» (Кызыл хоорай, Каа-Хем, 2, кв. 19) * Тус черниң буддист шажынчы организациязы «Дамба-Брайбулинг» (Кызыл хоорай, Фрунзе, 46, кв. 2) * Тус черниң буддист шажынчы организациязы «Ламрим» (Кызыл хоорай, Красных Партизан, 1, кв. 29) * Тус черниң буддист шажынчы организациязы «ТАШИПАНДЕЛИН» (Кызыл хоорай, Колхозная, 101) * Тус черниң буддист шажынчы организациязы «Ганден Чойпелин» (Кызыл хоорай, Оюн Күрседи, 137 «а») * Тус черниң буддист шажынчы организациязы «Намзырай» (Кызыл хоорай, Лопсаңчап, 13, кв. 96) * Тус черниң буддист шажынчы организациязы «Кызыл хоорайның МАНЛА аттыг Эмчи будданың төвү» (Центр будды Медицины МАНЛА города Кызыла) (Кызыл хоорай, Кечил-оол, 7 «е», кв. 37) * Бай-Тайга кожууннуң тус чериниң буддист шажынчы организациязы «Дунгар Егил Лин» (Бай-Тайга кожуун, Шуй сумузу, Нордуп кудумчузу, 15) * Бай-Тайга кожууннуң тус чериниң буддист шажынчы организациязы «Шедуп Даржаалин» (Бай-Тайга кожуун, Тээли сумузу, Карл Маркс, 20) * Барыын-Хемик кожууннуң тус чериниң буддист шажынчы организациязы «Лопсаң Чиңмит» (Кызыл-Мажалык суур, Сельская, 17) * Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайында Алдыы-Хүрээниң «Майдыр» («Майтрейя») аттыг тус чериниң буддист шажынчы организациязы (Чөөн-Хемчик кожуун, Чадаана хоорай, Чүргүй-оол кудумчузу, 83) * Кызыл кожууннуң Каа-Хем поселоктуң «Ногаан Дарийги» (Зелёная Тара) аттыг тус чериниң буддист шажынчы организациязы (Кызыл кожуун, Каа-Хем, Заводская кудумчузу, 1а) * Сүт-Хөл кожууннуң тус чериниң буддист шажынчы организациязы «Дүптен Шедуплин» (Сүт-Хөл кожуун, Ак-Даш сумузу, Улуг-Алаак кудумчузу, 9) * Тере-Хөл кожууннуң тус чериниң буддист шажынчы организациязы «Чыргалаң» (Тере-Хөл кожуун, Куңгуртуг суур, Найырал кудумчузу, 53) * Тус черниң буддист шажынчы организациязы «Тожу кожууннуң Даа-Ламазының эргелели» (Тожу кожуун, Доора-Хем суур, Чүргүй-оол кудумчузу, 9) * Улуг-Хем кожууннуң «Ганден» аттыг тус чериниң буддист шажынчы организациязы (Улуг-Хем кожуун, Шагаан-Арыг хоорай, Дружба кудумчузу) * Эрзин кожууннуң «Сунрап Гьяцолинг» аттыг тус чериниң буддист шажынчы организациязы (Эрзин кожуун, Эрзин суур, Аэропортная кудумчузу) * Эрзин кожууннуң тус чериниң буддист шажынчы организациязы «Лхамо» (Эрзин кожуун, Эрзин суур, Сайзырал кудумчузу) ===Амгы үеде бар хүрээлер болгаш дуганнар=== [http://dharmatuva.ru www.dharmatuva.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925003322/http://dharmatuva.ru/ |date=2017-09-25 }} деп сайттан алган медээлел. 2010 чылдың байдалы-биле. * Цеченлиң (ТР Камбы-Ламазының эргелели) * Көөп-Сөөк Хүрээзи * Шедуп Даржалинг Хүрээзи * Түбтен Чөйлинг Хүрээзи * Алдыы-Хүрээ (Чадаана хоорай) * Түбтен Шеддуплинг * Өвүрнүң Дуганы * Гандан Дойолинг – Улуг-Хемниң Дуганы * Даши Панделинг (пгт. Каа-Хем) * Долмалинг (Мөңгүн-Тайга) * Самагалдай Хүрээзи * Эрзинниң Хүрээзи * Каа-Хемниң Дуганы * Бай-Хаактың Дуганы * Хову-Аксының Дуганы * Үстүү-Хүрээ (Чадаана хоорай) * Гандан Пунцоглинг (Кызыл хоорайның Дхарма төвү) ==Дөс== <references/> {{stub-meta}} [[Аңгылал:!Main category]] [[Аңгылал:Шажын]] [[Аңгылал:Буддизм]] [[Аңгылал:Тыва]] [[Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер]] 5khiu327i699k7z7kh3dalk9rv89npc Үстүү-Хүрээ 0 1460 52442 46108 2026-07-30T04:49:22Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52442 wikitext text/x-wiki [[Файл:Устуу-Хурээ 01.JPG|thumb|200px|Үстүү-Хүрээ (чаа хүрээ)]] [[File:Үстүү-Хүрээ. 2013..JPG|thumb|Үстүү-Хүрээ, 2013 чыл. Эрги хүрээниң ишти. Барыын талазындан тырттырган.]] '''Цогчен Үстүү-Хүрээ''' — сарыг шажын дуганы, [[Тыва|Тываның]] эң улуг хүрээлериниң бирээзи. Ук хүрээ [[Тыва|Тыва Республиканың]] [[Чөөн-Хемчик кожууну|Чөөн-Хемчик кожууннуң]] [[Чадаана]] хоорайдан мурнуу чүкте 7 км черде Чайлаг-Алаак шынаазында турар. Хүрээ эң баштай 1908 чылда туттунган. А кажан 1930 чылдар үезинде Тывага революция эгелээн соонда хүрээни бузуп каапкан. 1999 чылдан эгелеп Игорь Дүлүштүң эгелээшкини-биле «[[Үстүү-Хүрээ (фестиваль)|Үстүү-Хүрээ]]» деп дириг хөгжүмнүң фестивалин чылдың-на Чадаана хоорайда эрттирип турар. А 2008 чылдан эгелеп эрги хүрээниң чанынга, чаа хүрээ туттунуп эгелээн. Чаа хүрээниң тудуунга хөгжүмчүлер болгаш хөй-ниити ажык-дузазын көргүскен, оон аңгыда күрүнениң деткимчезин база алган. 2012 чылда чаа хүрээ ажыглалче кирген. ==Төөгүзү== [[File:Ustu-Hure.jpg|thumb|250px|Үстүү-Хүрээ (1908–1930)]] [[File:1000 божеств.jpg|thumb|250px|Үстүү-Хүрээде 1000 Буддалар]] Үстүү-Хүрээ 1905-1907 чылдарда Даа кожууннуң Моңгуш Хайдып деп ([[ТАР|ТАР]]-ның үндезилекчизи [[Моңгуш Буян-Бадыргы|Буян-Бадыргының]] адазы) бай-шыырак болгаш салдарлыг ноянның үзел-бодалы-биле туттунган. Хүрээни албан-биле чалаттырган Кунтан Римпоче деп төвүт ламаның төлевилели-биле база кыдат мастерлерниң киржилгези-биле тудуп кылган. Хүрээниң тудуунга Даа кожууннуң чурттакчы чону база киришкен<ref>[http://ustuhure.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=4&Itemid=11 История храма Устуу-Хурээ]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[XIII-кү Далай-Лама|XIII-кү Далай-Ламаның]] айтыышкыны-биле алырга, хүрээ тудар черни Богда-Кегээн боду тодарадыр ужурлуг турган. Тус черниң нояннары хүрээни Хемчик хемниң солагай талазында Кызыл-Тайга дааның чанынга тудар деп бодап турганнар. Ынчалза-даа Богда-Кегээн Кызыл-Тайганы эргээн соонда өске черни шилип алган, ол дээрге Бажың-Алаак сумузунуң чоогунда Чайлаг-Алаак шынаазы болган, ынчангаш хүрээни аңаа тудуп кылганнар<ref>[http://ustuhure.com/index.php?option=com_content&view=article&id=218:istoriya-odnogo-khrama&catid=4:2010-02-26-05-41-35&Itemid=11 История одного храма. Республика Тыва г. Чадан.]</ref>. Үстүү-Хүрээниң тудуу 2 чыл чартык уламчылаан, түңнелинде 1908 чылдан эгелеп ажылдап эгелээн. Лопсаң-Чамзы Камбы лама Үстүү-Хүрээниң бирги болгаш чаңгыс эргелекчизи чораан. 1914 чыл Тываның бурунгаар амыдыралынга эң шиитпирлиг чыл болган. Тыва Россияның протекторады апарган. Ол шиитпирни Хайдып ноянның оглу болгаш Үстүү-Хүрээниң кижизидикчизи [[Моңгуш Буян-Бадыргы|Моңгуш Буян-Бадыргы]] кылган. Буян-Бадыргы ооң соонда [[Таңды Урянхай|Таңды-Тываның]] чагырыкчызы апарган. 1920 чылдарның төнчүзүнде Тывага революция чоруп эгелээн. Шажын-чүдүлгениң улустарын, хамнарны, нояннарны дээш хөй-хөй кижилерни «чоннуң дайзыннары» дээш узуткап, хоругдап турган. 1930 чылда Лопсаң Чамзы Камбы хүрээге тудуп хоругдаттыргаш, Кызылче бар чыда Адар-Төш артка боолаттырган. Буян-Бадыргыны база тудуп хоругдааш, 1932 чылда боолап каапкан. Үстүү-Хүрээниң баштыңчыларын хоругдаан соонда, хүрээниң өргээзин база бузуп-үрегдеп каапкан, а аңаа турган ламаларның хөй кезиин база-ла хоругдап каан. Ынчалза-даа хүрээниң ханаларының бузундулары ам-даа хевээр арткан. 1983 чылда Москваның архитектору Вилля Емельяновна Хаславская Тывага архитектураның тураскаалдарын шинчилеп-тывар дээш кээп чораан, түңнелинде Үстүү-Хүрээниң артып калган ханаларын үнелеп демдеглээн. Үстүү-Хүрээни Тываның чаңгыс арткан кайгамчык тураскаалы деп, ол Россияның Сайыдынга илеткел бижээн. 1984 чылда Үстүү-Хүрээни Тываның архитектуразының тураскаалы деп демдеглээш, күрүне камгалалынче киирген<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=1700064000 ЧАДАНСКИЙ ВЕРХНИЙ ХУРЭЭ – ОБЪЕКТЫ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312083048/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=1700064000 |date=2016-03-12 }}</ref>. Бузулган Үстүү-Хүрээниң төлевилели болгаш шыйыглары турган-даа болза, хүрээни тудар күзелдиг улустуң чогу-биле, Үстүү-Хүрээ үрегдеттирген хевээр чыткан. Ынчалза-даа, 1990 чылдар үезинде [[Сарыг шажын Тывада|Тывага сарыг шажынны]] катап тургузуп эгелээни–биле, хүрээ шору кичээнгейни алган. 1992 чылдың сентябрьда Тывага [[XIV-кү Далай-Лама]] аалдап чорааш, Үстүү-Хүрээни база көрген. Далай-Лама ол ынчан: ''«Бо хүрээниң чулазы ам-даа өшпээн-тир»'' деп, сөстерни чугаалаан. ==Фестиваль== :'''''Кол чүүл:'' [[Үстүү-Хүрээ (фестиваль)]]''' 1999 чылдан тура хөгжүмчү [[Игорь Дүлүш|Игорь Дүлүштүң]] эгелэшкини-биле дириг хөгжүмнүң болгаш сүзүглелдиң фестивалын чылдың-на эрттирип эгелээн. Фестивальды эрги Үстүү-Хүрээниң бузундуларын катап тургузар деп бодал-биле эгелээн. Фестивальды күрүнеге хамаарышпас (независимый) кылдыр эрттирип турган, ындыг-даа бол, амгы үеде Тываның Чазааның даргазы [[Шолбан Кара-оол|Ш. В. Кара-оол]] 2000 чылдан тура бодунуң амы-хууда үлүүн киирип турган, ынчангаш фестивальды 2008 чылдан эгелеп күрүне деткимчези-биле эрттирип эгелээн. 2008 чылда ынчангы онза байдалдар яамызының сайыды [[Сергей Шойгу|С.К. Шойгу]] хүрээ тудуун эгелээринге деткимчезин көргүскен. Фестиваль эң баштай 1999 чылдың май 24-27 хүннеринде республика чергелиг эрткен. 2000 чылда Россия чергелиг эрткен, а 2001 чылдан эгелеп бүгү делегей чергелиг эрттирип эгелээн. Фестиваль 1999 чылдан 2013 чылга чедир 15 чыл эртип келген. Чылдан-чылче аалчыларның болгаш хөгжүмчүлерниң саны көвүдеп турар. Үстүү-Хүрээ турган черниң девискээринге субурганны, чаа хүрээни база өске-даа чүүлдерни фестивальдың киржикчилери, чогаадыкчы ниитилел дем каттыжылгазы-биле тудуп кылганнар<ref>[http://ustuhure.com/index.php?option=com_content&view=article&id=354:l-r-15-&catid=19:news&Itemid=39 «Устуу-Хурээ» - 15 лет. Все только начинается! (пресс-релиз)]</ref>. == Шөлүг == * [http://ustuhure.com/ Үстүү-Хүрээ фестивалының сайтызы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210526095747/http://ustuhure.com/ |date=2021-05-26 }} ==Дөс== <references/> [[Аңгылал:!Main category]] [[Аңгылал:Шажын]] [[Аңгылал:Тыва]] ieoyszsh0jk79u5q9kjpoagvdak6fts Вальков, Виталий Григорьевич 0 7978 52440 48070 2026-07-30T00:56:03Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52440 wikitext text/x-wiki '''Виталий Григорьевич Вальков''' (төр. [[1 январь]] [[1948]], [[Моторское]] көдээ суур, [[Красноярск край]])<ref name="лкк" /><ref name="мцб" /> — [[Тыва]] Республиканың Дээди Хуралының Хоойлу чогаадыр палатазының даргазы (2009—2010). == Намдары == 1950 чылда ада-иези-биле кады {{переход|#Семья}} Тываже көже берген {{sfn|Минусинская ЦБС|name=мцб}}. 1970—1976 чылдарда, [[Красноярск]]ының В. И. Суриков аттыг уран чүүл училищезин дооскан, [[Сарыг-Сеп]] ортумак школа № 1 ([[Каа-Хем кожуун|Каа-Хем кожуун]] Тыва АССР-ниң) черчение база чурулга башкылап ажылдап турган{{sfn|Литературная карта Красноярского края|name=лкк}}. 1975 чылда хары угда [[Кызылдың күрүне башкы институдун]] дооскан<ref name="лкк" /><ref name="мцб" /> (филология факультедин){{sfn|Минусинская картинная галерея|name=мкг}}. 1976 чылдан — партия ажылында: Каа-Хем ВЛКСМ-ниң райком секретары (1976—1980), СЭКП Тыва килдис обкомунуң эргелекчи оралакчызы (1983—1990), бир дугаар секретары [[Кызыл]]дың хоорком СЭКП (1990—1991). [[1982 чыл]]да [[Дээди партия школазы|Дээди партия школазын]] [[Новосибирск]]иге дооскан<ref name="лкк" />. 1992—1998 чылдарда организациялар хүрээлеңи баштап турган: бүдүрүлге каттыжылгазы «Тувазаготпродпром» (1992—1997), артель «Ойна» алдын тывыкчызылары (1997—1998), садыг-хандырылга отдел «Туванефтепродукт» (Кызыл)<ref name="лкк" />. 1998—2000 чылдарда — Тыва Республиканың чазак баштыңчының оралачызы, 2000 чылдан — Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламент) секретары<ref name="лкк" />. Март 22 2000 чылдан Тываның регионалдыг килдис [[Вся Россия (политическое объединение)|Общероссийского движения «Вся Россия»]] баштап турган<ref>{{cite web|title=Политическое Движение «Вся Россия», ОД|url=https://sbis.ru/contragents/1701032637/170101001|publisher=ООО СБИС|accessdate=2017-04-04|language=ru}}</ref>. 2000 чылдан — депутат<ref>{{cite web|title=Сведения о выдвинутых и зарегистрированных кандидатах в депутаты законодательного (представительного) органа государственной власти субъекта Российской Федерации|url=http://www.cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/17/17_2431101_020602_29.htm|work=Сведения о кандидатах|publisher=ГАС «Выборы»|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190909130558/http://www.cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/17/17_2431101_020602_29.htm |date=2019-09-09 }}</ref>, октябрь [[2006]] чылдан май [[2009 чыл]]га чедир — дарганың оралакчызы, май 2009 чылдан — [[Тыва|Республики Тыва республиканың]] Дээди Хуралдың Хоойлу чогаадыр палатазының даргазы<ref>{{cite web|title=Виталий Вальков избран спикером Законодательной палаты Великого Хурала Тувы|url=http://fedpress.ru/federal/polit/vlast/id_141760.html|date=2009-05-27|publisher=ФедералПресс|accessdate=2017-04-04|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405170004/http://fedpress.ru/federal/polit/vlast/id_141760.html |date=2017-04-05 }}</ref>; 2010 чылда Дээди Хуралдың тургузуу өскерлиринге чедир албан-дужаал күүседип турган. Тыва Республиканың 2 дугаар класстың ылап күрүне чөвүлекчизи. 2006 чылда [[Опытное поле (Красноярск край)|Опытное поле]] суурже көже берген [[Минусинск район|Минусинск район]]<ref name="мцб" />. === Өг-бүлези === Адазы — Григорий Васильевич Вальков (21.1.1924 — ?), көдээниң албан-хаакчызы; иези — Мария Степановна (урожд. Сухочева)<ref name="мцб" /><ref>{{cite web|title=Виталий Григорьевич Вальков|url=http://familytrees.genopro.com/kravchenkoruslan/default.htm?page=ind12891.htm|publisher=Мы все — одна семья|accessdate=2017-04-04|date=2017-03-19|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405170145/http://familytrees.genopro.com/kravchenkoruslan/default.htm?page=ind12891.htm |date=2017-04-05 }}</ref>. == Чогаадылгазы == === Чурукчу === Пейзажтарда, натюрморттарда, портреттерда, сюжет композицияларында акварельдер база графикалар аргаларын бижип турар. Ооң ажылдары колориттиң өңгүрү база ясностью композиция ылгалып турар{{sfn|Поэзия акварели|name=па}}. 1969 чылдан хоорайның, областың, республиканың база бүгү-эвилелдиң, зоналдыг база регионалдыг делгелгелеринде киржип турар, оон иштинде<ref name="па" />: * 2013 — «Философия акварели» (Валерий Кудринский, Сергей Бондин-биле кады) * 2013 — «Сибирь — XI» (Омск). ;персоналдыг делгелгелер * 2012 — «Мир акварели Виталия Валькова» — Минусинскиниң хоорай чурук галереязы<ref name="па" /> * 2015 — «Поэзия акварели» — делгелге залы «Чылтыс» Абаканның чурук галереязы<ref>{{cite web|title=Выставка «Поэзия акварели»|url=http://акг.абакан.рф/anons/40/|date=2015-06-20|publisher=Изобразительное искусство Хакасии|accessdate=2017-04-04|language=ru}}{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2015 — «Минусинск и минусинцы» — Минусинскиниң хоорай чурук галереязы<ref name="мкг" />. В. Г. Вальковтуң ажылдары Минусински биле Абаканның чурук галереязында, Тыва Республиканың Национал музейинде, Тесин уран чүүл музейинде, Ермаковск музей-делгелге төвүнде, Таскин көдээ чурук галереязы, Кызыл биле Минусинскиниң албан черлеринде база өөредилге черлеринде, Монголияда, Польша биле Кыдатта, хуу коллекцияларда шыгжаттынып турар<ref name="па" /><ref name="мкг" />. Россияның Профессионалдыг чурукчулар эвилелиниң кежигүнү (2014 чылдан)<ref name="мкг" />. === Шүлүкчү === [[Кызыл]]дың шүлүк чогаалынга ынак кижилер клуву «Исток» ажыл-чорудулгазынга киржип турган<ref name="мцб" />. Литературлуг каттыжылга «Ногаан лампа» ([[Минусинск]]) баштап турар. Россияның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү<ref>{{публикация|статья|автор={{comment|Бызова Е|Елена Бызова}}|заглавие=Виталий Вальков : «Творчество беспредельно в своем совершенстве»|издание=Власть Труда|год=2016|месяц=10|день=13|номер=78 (18193)}}</ref>. Үш шүлүк чогаал чыындызының автору<ref name="лкк" />: «Росинка на ладони», «Зеркало души», «Линия судьбы»<ref name="мцб" />. [[Минусинск]]иниң үнер үелиг үндүрүлгелерге шүлүктерни парлап үндүрүп турар <ref name="мцб" />. == Шаңналдары == * Тыва Республиканың алдарлыг ажылчызы<ref name="мцб" />. == Демдеглелдер == {{демдеглелдер}} == Шөлүглер == * {{cite web|title=Вальков Виталий Григорьевич|url=http://litkarta.kraslib.ru/cgi-bin/irbis64r/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?I21DBN=ATHRA_LITER&P21DBN=ATHRA&C21COM=S&S21ALL=%3C.%3EI=%D0%92%D0%B0%D0%92%D0%93-885617%3C.%3E&S21FMT=ath_liter|publisher=Литературная карта Красноярского края|accessdate=2017-04-04|language=ru|ref=Литературная карта Красноярского края}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214232556/https://litkarta.kraslib.ru/cgi-bin/irbis64r/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?I21DBN=ATHRA_LITER&P21DBN=ATHRA&C21COM=S&S21ALL=%3C.%3EI=%D0%92%D0%B0%D0%92%D0%93-885617%3C.%3E&S21FMT=ath_liter |date=2019-12-14 }} * {{cite web|title=Вальков Виталий Григорьевич|url=http://мгцбс.рф/page5/valkov----vitalij-grigorevich/|work=Литературное творчество Минусинцев|publisher=Минусинская городская централизованная библиотечная система|accessdate=2017-04-04|language=ru|ref=Минусинская ЦБС}} * {{cite web|title=Поэзия акварели|url=http://территория19.рф/formula-uspekha1/24-afisha/790-poeziya-akvareli.html|publisher=территория19.рф|accessdate=2017-04-04|language=ru|ref=Поэзия акварели}}{{Чедимчок шөлүг|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|title=Персональная выставка Виталия Валькова «Минусинск и минусинцы»|url=http://gallery.minusa.ru/?mode=news&id=135|date=2015-11-05|publisher=Минусинская городская картинная галерея|accessdate=2017-04-04|language=ru|ref=Минусинская картинная галерея|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170405073653/http://gallery.minusa.ru/?mode=news&id=135|archivedate=2017-04-05|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073653/http://gallery.minusa.ru/?mode=news&id=135 |date=2017-04-05 }} [[Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары]] [[Аңгылал:Бир дугаар секретарьлары Кызылдың горкома КПСС]] [[Аңгылал:Тываның политиктери]] [[Аңгылал:Орус шүлүкчүлер]] [[Аңгылал:Россияның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү]] [[Аңгылал:Тыва Республиканың Дээди хуралдың (парламент) даргалары]] [[Аңгылал:ВЛКСМ кежигүннери]] [[Аңгылал:Красноярскының уран чүүл училищезиниң доозукчулары]] nvzngd5i36pgw9vthrw453udsmedu9f Барчукова, Нина Сергеевна 0 8708 52439 45566 2026-07-30T00:36:56Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52439 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Нина Сергеевна Барчукова''' (29 октябрь 1930, [[Москва область]] — 13 ноябрь 1999, [[Москва]]) — [[юрист]], специалист по [[Международное право|международному праву]] и международному научному сотрудничеству; доозукчузу [[Юридиктиг факультет МКУ|юридиктиг факультет МКУ]] (1955); [[эртем кандидады|юридиктиг эртеминиң кандидады]], профессор на кафедре международного права [[Россий университет дружбы народов|РУДН]] (1997); улуг эртем ажылдакчызы [[Академия наук ССРЭ|АН ССРЭ]]. == Намдары == Нина Барчукова [[Москва область|Москва области]] 29 октябрь 1930 чылда төрүттүнген; 1955 чылда ол юридиктиг факультет доозукчузу апарган [[Москваның күрүне университеди|Москваның күрүне университеди М. В. Ломоносов аттыг]]. В том же чылда ол ажылдап эгелээн в науке — улуг эртем ажылдакчызы апарган Академии наук ССРЭ. 1967 чылда Барчукова занялась преподавательской ажыл-чорудулга: ол башкы апарган [[Россий университет дружбы народов|Университета дружбы народов Патриса Лумумбы аттыг]] (РУДН). Ийи чыл болгаш, 1969 чылда, РУДН кандидат диссертациязын камгалаан по теме «Международно-правовые (Международноправовые) аспекты научного сотрудничества стран социалистического содружества», оппонентами которой выступили профессор [[Моджорян, Лидия Артемьевна|Лидия Моджорян]] база эртем кандидады Геннадий Константинович Ефимов — Барчукова юридиктиг эртеминиң кандидады апарган. Уже в России, 1997 чылда Барчукова была избрана на пост профессора на кафедре международного права, относившейся к юридиктиг факультету Россий университета дружбы народов. 13 ноябрь 1999 чылда чок болган база была похоронена в Москвага. == Ажылдары == Нина Барчукова являлась автор база кады чогаадышкан автор чүс ажыг эртем ажылдарының, включая 6 [[Монография|монографиялар]]; ол специализировалась на юридиктиг айтырыглар международного сотрудничества в области [[туризм]]а, а также — на международном научном сотрудничестве: * Международное сотрудничество государств в области туризма / Н. С. Барчукова. — М. : Междунар. отношения, 1986. — 172 с.<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/nekotorye-aspekty-razvitiya-sovetskogo-vyezdnogo-turizma-v-1980-1991-gg-na-primere-turisticheskogo-obmena-s-kapitalisticheskimi-stranami|автор=Архипова Е. П|заглавие=Некоторые аспекты развития советского выездного туризма в 1980-1991 гг. (на примере туристического обмена с капиталистическими странами)|год=2008|издание=Современные проблемы сервиса и туризма|выпуск=1|issn=1995-0411}}</ref> * Правовое регулирование международного туризма на многосторонней основе : Учеб. пособие / Н. С. Барчукова; Гос. ком. СССР по нар. образованию. — М. : Изд-во Ун-та дружбы народов, 1990. — 81 с.; ISBN 5-209-00368-8. * К вопросу о международном научном сотрудничестве социалистических стран / Н. С. Барчукова, К. Г. Борисов // Советский ежегодник международного права. 1969 = Soviet year-book of international law. 1969 / Советская Ассоциация международного права. — М.: Наука, 1970. — С. 299—300. * Меры по усилению защиты консульскими учреждениями законных прав и интересов советских организаций и граждан за границей // Информационный бюллетень МИД СССР. М., 1989. == Демдеглелдер == {{Демдеглелдер}} == Чогаал == * Барчукова Нина Сергеевна, 1930—1999 // Московский журнал международного права. — 2000. — № 1. — С. 387. * Российская ассоциация международного права, 1957—2007 : биографический словарь / [А. Х. Абашидзе и др.]. — [Санкт-Петербург] : [Изд. дом СПбГУ] : [Изд-во юридического фак. СПбГУ], 2007. — 322 с.; 24 см; ISBN 978-5-9645-0087-2. == Шөлүглер == * {{cite web|url=http://www.law.edu.ru/person/person.asp?persID=1423009|title=Нина Сергеевна Барчукова|website=law.edu.ru|publisher=Портал «Юридическая Россия»|author=|accessdate=2019-12-01|date=2011-03-22|ref=«Юридическая Россия»}}{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|url=http://intlaw.rudn.ru/history-in-faces/barchukova/#content|title=Барчукова Нина Сергеевна (1930—1999)|website=intlaw.rudn.ru|publisher=[[РУДН]]|author=|accessdate=2019-12-01|date=|ref=РУДН}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230225340/http://intlaw.rudn.ru/history-in-faces/barchukova/#content |date=2019-12-30 }} {{ВС}} [[Аңгылал:ССРЭ-ниң юристери]] [[Аңгылал:Россияның юристери]] [[Аңгылал:XX вектиң юристери]] [[Аңгылал:РУДН профессорлары]] [[Аңгылал:Юридиктиг эртеминиң кандидаттары]] r2aqj5rgyresnmkent6lkwg7banjva8 Майык:Potd/2026-07-30 10 15712 52437 2026-07-29T18:16:49Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «Jinan Grand Theater-20150520-RM-170343.jpg» 52437 wikitext text/x-wiki Jinan Grand Theater-20150520-RM-170343.jpg dbikunuu7dc32h0nkzhddw9kk5bwcj0 Майык:Motd/2026-07-30 10 15713 52438 2026-07-29T18:26:42Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «Shioyamachi Shishimai performed in the 61st Jumangoku festival.webm» 52438 wikitext text/x-wiki Shioyamachi Shishimai performed in the 61st Jumangoku festival.webm 37tpl0p4bo1vbxqfjhb1ojpy5wqk4zx