Википедия
tyvwiki
https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD
MediaWiki 1.47.0-wmf.16
first-letter
Медиа
Тускай
Чугаа
Ажыглакчы
Ажыглакчы чугаа
Википедия
Википедия дугайында сүмелел
Файл
Файл чугаа
МедиаВики
МедиаВики чугаа
Майык
Майык чугаа
Дуза
Дуза чугаа
Аңгылал
Аңгылал чугаа
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Этанол
0
9746
52542
46098
2026-08-24T17:46:43Z
InternetArchiveBot
7061
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
52542
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ethanol-2D-flat.svg|thumb|200px|right|Этилдиг спирттиң структурлуг формулазы]]
[[File:Ethanol-3D-vdW.png|thumb|200px|right|Этилдиг спирттиң молекулазының 3 хемчээлдиг модели]]
'''Этанол''' (''этаноол'', этилдиг спирт, спирт) — спирттер клазынга хамааржыр бүдүмел. Формулазы C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH. Өң чок, тускай чыттыг болгаш ажыг амданныг суук чүүл. Хайныышкынының температуразы 78,4 °C, [[сырыйы]] (20 °C) 789,3 кг/м<sup>3</sup>. [[Суг]], [[спирттер]], [[эфирлер]] болгаш [[хлороформ]]-биле холужары эки<ref name="ethanol">[https://bigenc.ru/chemistry/text/4916862 Большая российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615163124/https://bigenc.ru/chemistry/text/4916862 |date=2022-06-15 }}</ref>.
[[Спирттиг суксуннар|Спирттиг суксуннарның]] кол бүдүмели. Кижиниң [[централдыг нервилиг система]]зынче салдар чедирер [[психоактивтиг бүдүмел]] ([[Депрессанттар|депрессант]]) болуп турар<ref>{{статья |заглавие=Alcohol, neurotransmitter systems, and behavior |издание=The Journal of general psychology |том=133 |страницы=329 |pmid=17128954 |номер=4 |язык=und |автор=Chastain G. |год=2006}}</ref>.
== Үндүрери ==
Этилдиг спиртти 2 кол арга-биле үндүрер: микробиологтуг (чижээ, [[Арага|хойтпак тигери]]) биле синтетиктиг ([[этилен]]ни гидратациялаары) арга.
=== Спирттиг ажыышкын ===
[[Углеводтар]]лыг органиктиг продуктуларны [[дрожжи]] азы [[бактериялар]] дузазы-биле [[ажыышкын|ажыдарының]] шаандан тура ажыглаттынып келген аргазы. [[Виноград]], янзы-бүрү [[кат-чимис]], [[сүт]]тен кылган [[аъш-чем]], [[картофель]], [[рис]], [[кукуруза]] ажыглаттынар. Реакцияның бөдүүнчүттүнген схемазы:
: <chem>C6H12O6 -> 2 C2H5OH + 2 CO2</chem>.
=== Этиленниң гидратациязы ===
[[Химиктиг үлетпүр|Үлетпүрде]] ажыглаттынып турар арга. [[Гидратация]] — бүдүмелди суг-биле каттыштырар реакция. Бо аргада этиленни ийи схема-биле гидратациялап болур:
* 300 °C температурага биле 7 МПа [[базыышкын]]га дорт гидратация, катализатор кылдыр [[ортофосфорлуг кислота]] ажыглаттынып турар:
: <chem>CH2=CH2 + H2O -> C2H5OH</chem>;
* [[Күгүрлүг кислота]] эфири таварыштыр арга, эфирни улаштыр 80—90 °C-ка гидратациялаары:
: <chem>CH2=CH2 + H2SO4 -> CH3CH2OSO2OH</chem>,
: <chem>CH3CH2OSO2OH + H2O -> CH3CH2OH + H2SO4</chem>.
Үнүп келген продукт спирт биле янзы-бүрү бүдүмелдерниң холуксаазы болуп турар. Спиртти улаштыр үлетпүрге азы фармацевтикага ажыглаарда ону арыглаары чугула. [[Дистилляция]] дузазы-биле (''аңгы температураларга'' хайныр суук бүдүмелдерни бусталдырып аңгылап тургаш) 95,6 % арыг этанол үндүрүп болур.
== Физиктиг шынарлар ==
[[Нормалыг байдалдар]]га (20 °C, 101325 Па (бир атмосфера)) — өң чок, бусталыычал, шимченгир, онза чыттыг болгаш ажыг амданныг суук чүүл. Сугдан чиик ([[сырыйы]] 789,3 кг/м<sup>3</sup>). Эриир (доңар) температуразы -114,15 °C, хайныр температуразы 78,39 °C. Молекулярлыг массазы 46,069 а.е.м ({{lang-ru|атомная единица массы}}). [[Суг]], [[глицерин]], [[диэтилдиг эфир]], [[метанол]], [[уксустуг кислота]], [[хлороформ]]-биле холужуп болур<ref name="properties">[http://www.chemport.ru/chemical_substance_3.html Этилдиг спирттиң физиктиг болгаш химиктиг шынарлары]</ref>.
== Химиктиг шынарлар ==
[[Файл:Ethanol CPK ani.gif|thumb|150px|right|Этанолдуң молекулазының 3 хемчээлдиг моделиниң анимациязы]]
[[File:Spiritusflamme mit spektrum.png|thumb|150px|upright|Этанолдуң кывары болгаш ооң одунуң спектири]]
Кывар. Кислород чедерде [[углекислоталыг хей]] биле [[суг]] үндүрүп, чырык көк от-биле кывар:
: <chem>C2H5OH + 3 O2 -> 2 CO2 + 3 H2O</chem>.
Тускай байдалдарга оксидацияны долу эвес кылдыр чорудуп, [[уксустуг кислота]] азы [[ацетальдегид]]че шилчидип болур:
: <chem>3 C2H5OH + K2Cr2O7 + 4 H2SO4 -> 3 CH3CHO + K2SO4 + Cr2(SO4)3 + 7 H2O</chem>.
Кислоталар ролюн база ойнап болур. Натрий, калий чижектиг металдар-биле реакцияже кирип, [[этилаттар]] дээр [[дустар]] тургузар:
: <chem>2 C2H5OH + 2 K -> 2 C2H5OK + H2</chem>,
: <chem>C2H5OH + NaH -> C2H5ONa + H2</chem>.
[[Нарын эфирлер]] тургузуп, [[карбоннуг кислоталар]] азы чамдык кислородтуг [[Кислоталар#Кислоталарның_классификациязы|органиктиг эвес кислоталар]]-биле реакциялап болур:
: <chem>C2H5OH + RCOOH -> RCOOC2H5 + H2O</chem>,
: <chem>C2H5OH + HNO2 -> C2H5ONO + H2O</chem>.
== Ажыглаашкын ==
=== Химия үлетпүрү ===
* хөй санныг органиктиг бүдүмелдер ([[диэтилдиг эфир]], [[хлороформ]], [[уксустуг кислота]], [[ацетальдегид]], [[этилацетат]], [[этиламин]]) үндүрерде ажыглаар бүдүмел<ref name="properties1">[http://www.chemport.ru/data/chemipedia/article_6530.html Chemport.ru Этиловый спирт]</ref>;
* [[дозу]], [[будук]] бүдүрерде ажыглаар [[эзилдирикчи]];
* антифризтерниң компонентизи.
=== Эмнелге ===
[[Файл:Ethanol antiseptic.jpg|thumb|150px|Эмнелгеде этилдиг спирт [[эзилдирикчи]], экстрагент болгаш [[антисептик]] кылдыр ажыглаттынып турар]]
* антисептиктиг шынарлыг<ref>{{cite journal |last1=Pohorecky |first1=Larissa A. |last2=Brick |first2=John |title=Pharmacology of ethanol |url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-therapeutics_1988_36_2-3/page/335 |journal=Pharmacology & Therapeutics |date=January 1988 |volume=36 |issue=2–3 |pages=335–427 |pmid=3279433 }}</ref>;
* [[изопропилдиг спирт]] азы [[этиленгликоль|этиленгликольдуң]] антидоду (хораннаныышкын удур эм)<ref>{{cite journal|last1=Scalley|first1=Robert | name-list-format = vanc |title=Treatment of Ethylene Glycol Poisoning|journal=American Family Physician|date=September 2002|volume=66|issue=5|pages=807–813|pmid=12322772 |url=https://www.aafp.org/afp/2002/0901/p807.html|access-date=15 January 2018}}</ref>;
* [[Метанол|метилдиг спирттиң]] антидоду: метанол организимче кирген соонда, үезинде (дораан-на) кирген этилдиг спирт метанолдуң хоранныг [[метаболизм|метаболиттериниң]] ([[формальдегид]], [[метанныг кислота|метанныг кислотаның]]) концентрациязын эвээжедир<ref>{{книга|автор = Flomenbaum, Goldfrank et al.|заглавие = Goldfrank's Toxicologic Emergencies. 8th Edition|ссылка=https://books.google.ru/books?id=cvJuLqBxGUcC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false|год = 2006|издательство = McGraw Hill|страниц = 2170|isbn = 0071437630|страницы=1465}}</ref>;
* [[эм]]нер эзилдирикчизи;
* ниити анастезия кылырда ажыглаар.
=== Аъш-чем үлетпүрү ===
Суг-биле кады [[Спирттиг суксуннар|спирттиг суксуннарның]] кол компонентизи болуп турар. Оон аңгыда этанол ажыышкын аргазы-биле үнүп турар спирт чок кылдыр билдингир [[суксун]]нарда (кефир, [[хойтпак]], квас, [[хымыс]], алкоголь чок пивода) база бар (концентрациязы улуг эвес).
=== Кывар чүүл ===
Этанол янзы-бүрү бажыңга ажыглаар азы лабораторлуг изидер херескелдерден эгелээш [[иштики кывыышкын хөделдирикчизи|иштики кывыышкын хөделдирикчилери]] болгаш [[ракета хөделдирикчизи|ракета хөделдирикчилеринге]] [[оттулар чүүл]] кылдыр ажыглаттынып болур.
== Кижиниң организминге салдары ==
Этанол [[суг]] болгаш [[үстер]]-биле [[эзинди]]лер тургузуп шыдаар, ынчангаш организимге сөөлгү эвес рольду ойнап турар. Глюкозаның метаболиди болгаш, кадык кижиниң ханында 0,01 %-га чедир этанол бар болуп болур<ref name="Дубынин">''Вячеслав Дубынин.'' [https://postnauka.ru/video/70616 Мозг и алкоголь]. — Постнаука. 8 декабря 2016 г. — ИД «ПостНаука»</ref>.
Этанолдуң кол метаболиди — [[ацетальдегид]] — хоранныг, мутагенниг (мутация, өскерлиишкин тывылдырар) болгаш канцерогенниг (рак тывылдырар)<ref>Chemical Summary For Acetaldehyde, US Environmental Protection Agency</ref> шынарлыг. Ацетальдегид [[Дезоксирибонуклеинниг кислота|ДНК]] үрээр<ref name=ist-world>{{статья |заглавие=DNA and chromosome damage induced by acetaldehyde in human lymphocytes in vitro |издание={{Нп3|Annals of the New York Academy of Sciences|Ann N Y Acad Sci||Annals of the New York Academy of Sciences}} |том=534 |страницы=369—376 |pmid=3389666 |язык=en |тип=journal |автор=Lambert B., He S. M. |год=1988}}</ref>.
Этанолдуң салдары үр үе иштинде уламчылаар болза, баар циррозу<ref>''Садовникова И. И.'' [https://www.rmj.ru/articles/bolezni_organov_pishchevareniya/Cirrozy_pecheni_Voprosy_etiologii_patogeneza_kliniki_diagnostiki_lecheniya/ Циррозы печени. Вопросы этиологии, патогенеза, клиники, диагностики, лечения] // «Русский медицинский журнал». — 2003. — Т. 5. — № 2.</ref>, [[гастрит]]<ref>{{статья
| автор = Park CW, Kim A, Cha SW, Jung SH, Yang HW, Lee YJ, Lee HIe, Kim SH, Kim YH
| заглавие = A case of phlegmonous gastritis associated with marked gastric distension
| ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/
| язык = английский
| издание = PMID 20981225
| место = Division of Gastroenterology, Department of Internal Medicine, Eulji University Hospital, Eulji University College of Medicine, Daejeon, Korea.
| год = 2010
| issn = 18385738
}}
</ref>, ижин язвазы<ref>{{статья
| автор = Murakami K, Okimoto T, Kodama M, Tanahashi J, Mizukami K, Shuto M, Abe H, Arita T, Fujioka T.
| заглавие = Comparison of the efficacy of irsogladine maleate and famotidine for the healing of gastric ulcers after Helicobacter pylori eradication therapy: a randomized, controlled, prospective study
| ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/
| язык = английский
| издание = PMID 21073372
| место = Department of Gastroenterology, Faculty of Medicine, Oita University, Oita, Japan.
| год = 2010
| issn = 18385738
}}
</ref>, эмиг рагы<ref>{{статья|автор=Singletary K. W., Gapstur S. M.|заглавие=Alcohol and breast cancer: review of epidemiologic and experimental evidence and potential mechanisms|ссылка=|язык=en|издание=J. Amed. Med. Assoc|тип=|год=2001|том=286|номер=17|страницы=2143—2151|doi=|issn=}}</ref><ref>{{статья|автор=Allen N. E., Beral V., Casabonne D., Kan S. W., Reeves G. K., Brown A., Green J.|заглавие=Moderate alcohol intake and cancer incidence in women|ссылка=|язык=en|издание=J. Natl. Cancer Inst |тип=|год=2009|том=101|номер=5|страницы=296—305|doi=|issn=}}</ref>, ижин рагы<ref>{{статья
| автор = Ott JJ, Ullrich A, Mascarenhas M, Stevens GA.
| заглавие = Global cancer incidence and mortality caused by behavior and infection
| ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20935133
| язык = английский
| издание = PMID 20935133
| место = World Health Organization, 20 Avenue Appia, 1211 Geneva 27, Switzerland
| год = 2010
| issn = 20935133
}}
</ref> кызыл-өөш рагы<ref>{{статья
| автор = Olokoba AB, Obateru OA.
| заглавие = Oesophageal carcinoma--a report of two cases and review of literature
| ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20836328
| язык = английский
| издание = PMID 20836328
| место = Gastroenterology Unit, Department of Medicine, University of Ilorin Teaching Hospital, Ilorin, Nigeria.
| год = 2009
| issn = 20836328
}}
</ref> (этанол канцероген болуп турар<ref>[http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/othercarcinogens/generalinformationaboutcarcinogens/known-and-probable-human-carcinogens Known and Probable Human Carcinogens<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141117200818/http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/othercarcinogens/generalinformationaboutcarcinogens/known-and-probable-human-carcinogens |date=2014-11-17 }}</ref>) болгаш [[инсульт]] <ref>{{статья|автор=Reynolds K., Lewis B., Nolen J. D., Kinney G. L., Sathya B., He J.|заглавие=Alcohol consumption and risk of stroke: a meta-analysis|ссылка=|язык=en|издание=J. Amer. Med. Assoc|тип=|год=2003|том=289|номер=5|страницы=579—588|doi=|issn=}}</ref> ышкаш [[аарыг]]лар тывылдырар. Нервилиг системазы аномалиялыг уругнуң төрүттүнериниң рискизи улгадыр, (уругнуң) өзүлдези саадап болур<ref>{{статья|автор=Sokol R. J., Clarren S. K.|заглавие=Guidelines for use of terminology describing the impact of prenatal alcohol on the offspring|ссылка=|язык=en|издание=Alcohol Clin. Exp. Res|тип=|год=1989|том=13|номер=4|страницы=597—598|doi=|issn=}}</ref>.
== Этилдиг спирттиң хевирлери ==
* Ректификат — [[ректификация]] аргазы-биле арыглаан спирт, [[Эзиндиниң концентрациязы|массалыг үлүү]] 95,57 %;
* Абсолюттуг спирт — спирттиң массалыг үлүү >99,9%.
== Улаштыр ==
* [[Спирттер]]
* [[Арага]]
== Тайылбыр ==
[[Аңгылал:Химия|Э]]
t6gech2svwlkoa6u3204st2znlegovh
Чугаа:Якутия
1
15765
52541
2026-08-24T15:33:51Z
~2026-46205-12
11232
версия названия
52541
wikitext
text/x-wiki
як кут как угол в украинском и польском
63kdw8pa3do97zw354r9hm4qo4tmnyj
Майык:Potd/2026-08-25
10
15766
52543
2026-08-24T18:04:33Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «Seven Sisters 3.jpg»
52543
wikitext
text/x-wiki
Seven Sisters 3.jpg
4kc80wslv8o6pdv9b4g3p9h7mxtcs1w
Майык:Motd/2026-08-25
10
15767
52544
2026-08-24T18:07:02Z
Frhdkazan
1195
Чаа арын чаяатынган: «WCK en Pereira.webm»
52544
wikitext
text/x-wiki
WCK en Pereira.webm
q27ednhpnup7ufvm1jucq6unbhifuyw