Википедия tyvwiki https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB_%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Тускай Чугаа Ажыглакчы Ажыглакчы чугаа Википедия Википедия дугайында сүмелел Файл Файл чугаа МедиаВики МедиаВики чугаа Майык Майык чугаа Дуза Дуза чугаа Аңгылал Аңгылал чугаа TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Кенин-Лопсаң, Моңгуш Бора-Хөө оглу 0 248 52619 50345 2026-09-13T01:55:29Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52619 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Моңгуш Бора-Хөө оглу Кенин-Лопсаң''' ({{lang-ru|Монгуш Бора-Хооевич Кенин-Лопсаң}}, {{lang-en|Moңgush Bora-Hөө oglu Kenin-Lopsaң}} апрель 10, 1925 чылда төр.) — [[тыва кижи|тыва]] эртемден, шүлүкчү, этнограф, хамнаашкын талазы-биле элээн каш монографияларның автору, төөгү эртемнериниң доктору, [[Тыва|Тываның]] Дээди хамы, Тываның Улустуң чогаалчызы. Тыва Республиканың Баштыңының — Чазааның даргазының [[Степан Сарыг-оол|С.А. Сарыг-оол]] аттыг чогаал шаңналының лауреады<ref name="Ird">[http://lrd63.narod2.ru/tiva_shlkchlerivis/ Тыва шүлүкчүлер - Ird63.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326234159/http://lrd63.narod2.ru/tiva_shlkchlerivis/ |date=2012-03-26 }}</ref>. «Улустарның найыралы», II-ги чаданың «Ада-чуртунга ачы-хавыязы дээш», I-ги чаданың «Буян-Бадыргы» орденнерниң эдилекчизи<ref>[http://www.profile.ru/arkhiv/item/52737-items_21949 Монгуш КЕНИН-ЛОПСАН: «Шаман живет в каждом из нас»]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – profile.ru</ref><ref>[http://www.tuva.asia/news/tuva/6882-orden.html Монгуш Кенин-Лопсан получил орден «Буян-Бадыргы» I степени] – tuva.asia</ref>. «Делегейниң дириг эртинези» деп бүгү делегейде хүндүлүг аттың эдилекчизи. == Намдары == М.Б. Кенин-Лопсаң 1925 чылдың апрель 10-да [[Чөөн-Хемчик кожууну|Чөөн-Хемчик кожууннуң]] [[Хөндергей (суур)|Хөндергей]] сумузунда Чаш-Тал деп черге төрүттүнген<ref name="Ird" />. Адазы, Моңгуш Бора-Хөө Келдегей оглу аңчы, тоолчу болгаш чер чарыкчызы чораан. Авазы, Моңгуш Сендинмаа Шиижек уруу тоолчу болгаш ус-шевер чораан. Ооң ада-иези ниитизи-биле 15 ажы-төлдү өстүрген: тос кыс болгаш алды оол<ref name="tuvat">[http://www.tuvatour.travel/attractions/116-shaman.html Кенин-Лопсан]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. М. Кенин-Лопсаңның баштайгы башкызы Хевек Доңгак Мыдык оглу турган. Ол камбы-лама [[Моңгуш Лопсаң-Чиңмиттиң|Моңгуш Лопсаң-Чиңмиттиң]] үндезилээни тыва бижиктиң баштайгы алфавидин өөредип турган. Моңгуш Борахович 1947 чылда [[Кызыл|Кызылдың]] [[Ленин Владимир Ильич оглу|В.И. Ильич]] аттыг №2 ортумак школазын баштайгы доозукчулар-биле 10-гу классты дооскан. Школаны дооскаш, Ленинград (амгы [[Санкт-Петербург]]) университединиң Чөөн чүк факультединиң [[Түрк дыл|Түрк дылдар]] филологиязының [[Тыва дыл]] салбырынче өөренип кирип алган. Университетти 1955 чылда чедиишкинниг дооскаш, Кызылдың башкы училищезинге тыва дыл, чогаал болгаш педагогика башкызы болуп ажылдаан. Тываның ном үндүрер черинге редакторлап база ажылдаан. 1966 чылдың марттан тура М. Кенин-Лопсан [[Тываның Национал музейи|Тываның музейинге]] ажылдап эгелээн, баштай [[Тыва Арат Республика|Тыва Арат Республиканың]] төөгүзүнүң салбырын эргелекчилээн, амгы үеде Национал музейниң улуг эртем ажылдакчызы болуп ажылдап турар<ref name="tuvat" />. М. Кенин-Лопсаңның культура, хөй-ниити болгаш эртем ажыл-чорудулгазы хөй талалыг. Ол биче чажындан шүлүктер болгаш чечен-чугаалар бижип эгелээн. Ооң баштайгы чогаалы он харлыг турда чырыкче үнген. [[Орус дыл|орус]] болгаш тыва дылдарны тергиин эки билир Моңгуш Кенин-Лопсан — хөй санныг романнарның, шүлүктер, рассказтар болгаш балладалар чыындыларының автору. Орус болгаш даштыкы шүлүкчүлерниң, ооң иштинде [[Пушкин Александр Сергей оглу|А.С. Пушкинниң]] шүлүктерин тыва дылче очулдурган. М. Кенин-Лопсаңның салым-чаяаны Тываның улусчу чогаадылгазының дазылынче ханылап кирип турар. Тыва хамнаашкынга тураскааткан дыка хөй монографиялары ооң эртем ажылының түңнели болуп, эртемденниң адын делегейге алдаржыткан. Бо темага лекция номчуп, делгелгезин көргүзүп, [[Австрия|Австрияга]], [[Швейцария|Швейцарияга]], [[Бельгия|Бельгияга]], [[Германия|Германияга]], [[Италия|Италияга]], [[АКШ|АКШ-ка]] чораан. Хамнаашкын шинчилелиниң американ фондузу 1994 чылда аңаа «Хамнаашкынның дириг эртинези» деп атты тывыскан, ындыг ат делегейде чүгле үш кижиде бар<ref name="shyn">[http://www.shyn.ru/?q=article/hoochunga-chaagay-kuzeeshkinner Хоочунга чаагай күзээшкиннер]</ref>. М. Кенин-Лопсаңның эгелекчи саналын ёзугаар 1992 чылда [[Россия|Россияда]] хамнарның бир дугаар организациязы «Дүңгүр» деп ат-биле Тывага тургустунган. 1993 чылда делегейниң тыва-америк баштайгы шуулганы Кызылга болуп эрткен, аңаа делегейниң аңгы-аңгы чурттарының эртемденнери болгаш ажылдап турар хамнары киришкен. Ол-ла чылын Алдан-Маадыр аттыг Национал музейниң чанынга хамнаашкынны өөренириниң талазы-биле эртем төвүн тургускан. 1995 чылдың декабрьда Монгуш Кенин-Лопсан [[Нью-Йорк|Нью-Йорктуң]]Нью-Йорктуң Эртемнер академиязының кежигүнүнге соңгуткан, 1997 чылдың апрельде хамнаашкын айтырыгларының талазы-биле докторнуң диссертациязын камгалап алган, ооң материалдарын эртемден 45 ажыг чылдарның дургузунда чыып келген<ref name="shyn" />. == Номнары == * 2 томнуг чогаалдар чыындызы (Кызыл, 1975), * Чогаалдар чыындызы (Кызыл, 1993); * «Улуг орук» (Кызыл, 1956), * «Октябрьның оглу-дур мен» (Кызыл, 1959), * «Бичии башкы» (Кызыл, 1963), * «Чалгыным» (Кызыл, 1967), * «Танаа-Херел» (Кызыл, 1986), * «Голоса» (Кызыл, 1984), * «Следы» (Москва, «Современник», 1989), * «Төлге» (Кызыл, 2003); * «Улуг-Хемниң шапкыны» (Кызыл, 1965), * «Херээженниң чоргааралы» (Кызыл, 1971), * «Дээрниң көрүнчүү» (Кызыл, 1974), * «Тениң самы» (Кызыл, 1976), * «Хайыралыг Калчан-Шилги» (Кызыл, 1978), * «Чылгычының өө» (Кызыл, 1980), * «Кырган-авай өпей ыры» (Кызыл, 1984), * «Калдарак» (Москва, «Дет. лит.», 1985), * «Настигающий птицу» (Москва, Дет. лит., 1985), * «Азаның бичези кончуг» (Кызыл, 1989), * «Тувинка» (Москва, «Советский Писатель», 1990), * «Алдын чүрек» (Кызыл, 1992), * «Тыва чоннуң бурунгу ужурлары» (Кызыл, «Новости Тувы, 1995»), * «Тыва чаңчыл» (Москва, «Тройка». 1999), * «Читкен уруг» (Кызыл, 2000). * «Буян-Бадыргы» (Кызыл, 2000) == Дөс == <references/> [[Аңгылал:Шажын]] [[Аңгылал:Тыва чогаалчы]] [[Аңгылал:Эртемден]] s0yju670ezn1ojnrtdhlum6lh7ao7e5 Моңгуш, Аяс Семис-оол оглу 0 311 52621 45032 2026-09-13T02:32:45Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52621 wikitext text/x-wiki {{Кижи |төрүттүнген чылы = 2.04.1973 |дата смерти = }} '''Аяс Семис-оол оглу Моңгуш''' ''( {{lang-ru|Аяс Семис-оолович Монгуш}}; апрель 2, 1973 төр.)'' — [[тыва кижи|тыва]] мөге, [[сумо хүреш|сумо хүрешке]] [[Россия|Россияның]] алдарлыг спорт мастери, Сумо хүрешке делегейниң ийи дакпыр тиилекчизи, Делегей кубогунуң эдилекчизи, Европаның чеди дакпыр тиилекчизи, Россияның тос дакпыр тиилекчизи, самбо хүрешке Азияның тиилекчизи, тыва [[хүреш|хүрешке]] "[[Наадым]]" байырлалының он чеди дакпыр тиилекчизи, [[Күчүтен мөге|«ТР-ниң күрүнениң Күчүтен мөгези»]], «ТР-ниң Күш-культуразының болгаш спортунуң алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг аттарның болгаш Республика Ордениниң эдилекчизи. [[«Европаның тулган сумоторийи|«Европаның тулган сумоторийи»]] аттыг. Моңгуш Аяс сумо хүрешке Россияда эң ат-алдарлыг баштың, а делегейде билдингир мөгелер санынче кирип турар. Бодунуң тускай техниказы биле хүрешке чаа чүүлдерни киирген. Ол болза 1991 чылда Наадым хүрежинге ийи мөге артканда, бодунуң удурланыкчызы Шогжулчаа Игорьну, чаа амгы уеде крест деп адатынып турар арганы ажыглааш шүглүп үнген. Оон база бир кончуг ынак аргазы "часкаар" арга. Хөрээ удурланыкчызының хөрээниң адаанче кире бергеш хүрежир. Куду базарга хоя дөңмээн орта часкаптар. Чогумна кылыр аргалары янзы-бүрү болгаш хүрештиң байдалының аайы биле кылыр турган. Буттаар, майыктаар, азар, катай хагар, колдук адаанче киргеш октаар арга(нырок), хояр, доңгайтыр шелер, буттуң иштинден балдырлаар дээш оон-даа өске көрүштүг аргаларны дидим, бүзүрелдиг болгаш удурланыкчызы манавайн турда кыла кааптар. == Намдары == Моңгуш Аяс 1973 чылдың апрель 2-де [[Тыва АССР]]-ниң [[Чөөн-Хемчик кожууну|Чөөн-Хемчик кожуунунуң]] [[Баян-Тала]] сумузунга төрүттүнген. [[Кызыл кожууну|Кызыл кожууннуң]] Шамбалыг сумузунуң ортумак школазын дооскан. Тыва улустуң "Наадым" байырлалының 17 дакпыр тиилекчизи ( 1991, 1992, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008 чылдар). Чаңгыс катап үжүүрлешкен (1993 чыл), база бир катап 3-4 черге төлептиг болган (2014 чыл). Моңгуш Аяс 7 харлыында хүрежип эгелээн. Тыва хүреште туруп көрбээн, база моон-даа соңгаар турары берге көргүзүгнү тургускан. Ол болза бир дугаар тыва улустуң күрүне "Наадым" байырлалынга 18 харлыг (1991 чыл) тургаш шүүлген. Оон дараазында 18 чыл иштинде чүгле чаңгыс катап 1993 чылда 20 харлыг тургаш Моол күрүнениң авырга аттыг мөгезинге Одвоогийн Балжинямга октаткаш, үжүүрлешкен. *Арзылаң атты — 18 харлыында күүсеткен. *Чаан атты — 21 харлыында күүсеткен. *Күчүтен атты — 23 харлыында күүсеткен. Хостуг хүрешке, самбога, дзюдога болгаш тыва хүрешке улуг чедиишкиннерлиг. Сумо хүрешти 1998 чылда сонуургап эгелээн. 2000 чылда Японияның Аомори хоорайга сумо хүрешке Делегей кубогун РФ-тиң чыынды командазының составынга эң баштай чаалап алган. 2000-2001 чылдарда Бразилияга (Сан-Паулу хоорай), ооң соонда Японияга (Аомори) эрткен делегей чемпионаттарының алдын медальдарының эдилекчизи. 2000 чылда 115 килге Делегей кубогунуң тулган чемпиону, 2001 чылда - Москваның делегей чергелиг ажык маргылдаазының тулган чемпиону апарган. == Дөзү == * Дарбаа Ю.К. «Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар» *[http://www.biografija.ru/biography/mongush-ayas-semis-oolovich.htm Монгуш Аяс Семис-оолович. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812044224/http://www.biografija.ru/biography/mongush-ayas-semis-oolovich.htm |date=2014-08-12 }} — biografija.ru [[Аңгылал:Спортчу]] [[Аңгылал:Мөге]] [[Аңгылал:Тыва]] dn8bh8o9h73sar46l6taz52om875suy Чыргал-оол, Алексей Боктаевич 0 1571 52624 48362 2026-09-13T04:50:04Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52624 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Алексей Боктаевич Чыргал-оол''' ''(апрель 24, 1924 чыл - март 10, 1989 чыл)'' — тыва-совет композитор, шии артизи, дирижёр, хөгжүм башкызы база хөгжүмчү хөй-ниитиниң ажылдакчызы. [[ССРЭ]]-ниң [[Улустуң артизи]]. Ол тыва хөгжүм ойнакчыларының аразындан эң баштайгы мергежээн композитор бооп турар. ==Намдары== А. Чыргал-оол [[ТАР|Тыва Арат Республиканың]] амгы [[Бай-Тайга кожууну|Бай-Тайга]] кожуунунуң Шуй сумузунга төрүттүнген. 1944 чылда ол бодунуң баштайгы ырызын [[Степан Сарыг-оол|С. Сарыг-оолдуң]] «Эргелиг салгын» деп шүлүүнүң сөзүглели-биле чогааткан. Дараазында чылдарда элээн хөй ырыларны чогааткылаан, ол бодунуң ырылары-биле чонга билдингир апарган. 1945 чылда [[Кызыл|Кызылдың]] [[Тыва Национал театр|хөгжүм-шии театрының]] чанында студияның шии артизи салбырын дооскан. 1945-1951 чылдарда Тываның хөгжүм-шии театрынга ыраажы болуп ажылдаан. 1957 чылда Казаньның консерваториязын дооскан. [[Кызылдың уран чүүл колледжи|Кызылдың уран чүүл училищезин]] (амгы үеде уран чүүл колледжи) үндезилеп тургускан болгаш ооң баштайгы директору болуп ажылдаан (1960-1963). Ук колледжти Алексей Чыргал-оолдуң ады-биле адаан. Композиция класстарын ажыткаш, аңаа өөреникчилерни башкылаан, ооң соонда Улусчу чогаадылга бажыңынга хөгжүм салбырын база Тываның хөгжүм-шии театрының хөгжүм кезээн эргелекчилээн. 1962 чылдан тура театрга дирижёр болуп ажылдаан. 1969 чылдан тура Тываның филармониязын удурткан. 1958 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң композиторлар эвилелиниң кежигүнү болган, 1978 чылда [[Тыва АССР]]-ниң композиторлар эвилелин удуртуп ажылдаан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң 2-ги чыыжының депутады чораан. А. Чыргал-оол тыва хөгжүмнүң сайзыралынга эң ажыктыг салыышкынны кылган. Ол тыва улустуң төөгүзүнге бир дугаар хөгжүмчү комедия, оратория, кантата, симфония дээш янзы-бүрү жанрларлыг национал аялгаларны чогааткан. ==Шаңналдары== *РСФСР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы (1964); *Тыва АССР-ниң Улустуң артизи (1967); *ССРЭ-ниң Улустуң артизи (1984); *Тыва АССР-ниң Күрүне шаңналы (1971); *«Хүндүткелдиң демдээ» орден. ==Дөзүк== *[http://pomnipro.ru/memorypage7214/biography Алексей Боктаевич Чыргал–оол. Биография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140405063713/http://pomnipro.ru/memorypage7214/biography |date=2014-04-05 }} – pomnipro.ru *[http://www.biografija.ru/biography/chyrgal-ool-aleksej-boktaevich.htm Алексей Боктаевич Чыргал–оол. Биография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723194826/http://www.biografija.ru/biography/chyrgal-ool-aleksej-boktaevich.htm |date=2019-07-23 }} – biografija.ru *[http://www.musenc.ru/html/4/43rgal-ool.html Алексей Боктаевич Чыргал–оол. Биография.] – musenc.ru *[http://www.slovarik.net/muzyikalnaya_entsiklopediya/page/chyirgal-ool_a_b.8623/ В. И. Борисенко. Чыргал-Оол А. Б./ Музыкальная энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305110717/http://www.slovarik.net/muzyikalnaya_entsiklopediya/page/chyirgal-ool_a_b.8623/ |date=2016-03-05 }} *[http://russiasib.ru/chyrgal-ool/ Чыргал–оол]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – russiasib.ru [[Аңгылал:Тыва]] [[Аңгылал:Композитор]] [[Аңгылал:Уран чүүл]] 86vwptnhm316ib7oq8n3e44ckj4vxz1 Гестапо 0 2920 52627 48851 2026-09-13T08:44:35Z CommonsDelinker 1768 Replacing Bundesarchiv_Bild_183-R97512,_Berlin,_Geheimes_Staatspolizeihauptamt.jpg with [[File:Bundesarchiv_Bild_183-R97512,_Berlin,_Geheimes_Staatspolizeiamt.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c: 52627 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R97512, Berlin, Geheimes Staatspolizeiamt.jpg|мини|right|Гестапонуң Берлине Альбрехт Тажының кудумчузунда бажыңы. 1933]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-K0108-0501-003, Rudolf Diels.jpg|мини|[[Дильс, Рудольф|Рудольф Дильс]] — Гестапонуң бирги удуртукчузу (1933 тура 1934 чедир)]] '''Геста́по''' ('''а''' узадыр адатгынар) ({{lang-de|Gestapo}}; хурааңгай сөс бооп турар: {{lang-de|'''Ge'''heime '''Sta'''ats'''po'''lizei}}, «чажыт күрүне полициязы») — [[Үшкү рейх|Үшкү рейхтиң]] 1933—1945 чылдарда политиктиг полициязы. Удуртулгазы-биле [[Германия|Германияның]] [[Иштики херектер яамызы|Иштики херектер яамызының]] тургузуунда, оон сөөлүнде 1939 чылдан немей — нацист намның болгаш [[СС]] башкарылгазында [[Империяның айыылжогунуң кол эргелели]] (РСХА) тургузуунга база турган. Гестапо [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлерниң]] эрге-чагыргазындан өскээр бодалдыг, аңаа таарзынмас болгаш удурланыкчыларын сүрер турган, Германияның Ишитки херектер яамызының тургузуунга турган. Делгем бүрүн эргелиг болгаш, Германияның болгаш ооң ээжелээн девискээрлеринге шаажылакчы төре ажылдың эң кол херексели бооп турган. Гестапо Германияның режиминге удур күштерниң ажыл-чорудулгазын истеп ажылдап турган, күрүне органнарының кылдыныгларынга хомудал киирип болур административтиг шүүгүлерниң Гестапонуң ажылын хайгаараар эргези чок турган. Өске талазындан болза гестапо [[Камгалалдыг арест|баш удур арест]] ({{lang-de|Schutzhaft}}) кылыр эргелиг турган — шүүгү шиитпири чокка тюрьмаже азы [[концентрациялыг лагерь|концентрациялыг лагерьже]] суп каап болур. Делегейниң дайын трибуналы буруудадыр доктаалды (вердикт) гестапога, СС биле СД организацияларга кем-херек үүлгедиринге киржип турганы дээш чарлаан (чижээ, [[Еврейлер|еврейлерни]] сүрүп болгаш узуткап, концентрациялыг лагерьлерге араатанзыг үүлгедиглери болгаш өлүрүүшкүннери, ээжелээн девискээрлерге эрге-дужаалын эмин эрттирип, кул ажылының программаларын чорудуп, туттурган шеригжилерни каржы көрүп база өлүрүп турган). Ук доктаалда Гестапонуң тодарадылгазынче Империяның айыылжогунуң кол эргелелиниң IV килдиниң даргалары кирген, оон ыңай гестапонуң даалгаларын күүседип турган килдирстерниң даргалары база; оон база ук тодарадылгаже кызыгаар полициязының албан ажылдакчылары база, ынчалза-даа каайлы албанының болгаш чажыт шөл полициязы ук тодарадылгаже кирбээн-даа болза, оларның үүлгедиг херектерин тускай көрүп турган. Гестапонуң айыткан дужаалдарын хамык кем-херектерни билбишаан ээжелеп турган кежигүннерин трибунал херектеннер деп чарлаан. == Улай көр == [[Узуткаашкын лагерьлери]] == Дөс == #Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", [[Новосибирск]] 2003ч. [[Аңгылал: Төөгү|Г]] [[Аңгылал: Шагдаа|Г]] 8bkxtnzx31eo2bmb0bsf3ne028om5ci Шыырап, Монгуш Какыйлай оглу 0 8210 52625 51261 2026-09-13T04:57:41Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52625 wikitext text/x-wiki '''Шыырап, Монгуш Какыйлаевич''' (1924 чылдың апрель 15, Эрги-Барлык, Барыын-Хемчик, ТАР – 2019 чылдың январь 9, [[Кызыл]]) – [[Тыва]]ның күрүне болгаш хөй-ниитиниң көскү ажылдакчызы. Тыва Республиканың Дээди Совединиң бүгү алды чыыштарының депутады. == Намдары == Монгуш Какыйлаевич Шыырап Эрги-Барлык суурга 1924 чылда төрүттүнген. Эрзин кожууннуң Сарыг-Булуң школазынга он сес харлыында-ла эге класстарга башкылап турган. Дайын чылдарында он тос харлыында Тываның араттың революстуг шериинге албан эрттирип келген. Дайын сөөлүнде үеде билиглиг болгаш идепкейлиг аныяк Монгушту СЭКП Тыва обкому областың партия школазынга өөредип киирген, а элээн каш чылдар эрткенде, ол СЭКП ТК-ның чанында Москваның дээди партия школазының дыңнакчызы болган. М.К. Шыырап ынчаарда-ла партия ажылының эвээш эвес дуржулгазын шиңгээдип алган турган. Партияның дээди школазын дооскан сөөлүнде СЭКП-ниң Улуг-Хем райкомунуң секретарынга 1956 чылда соңгуткан, а бир чыл эрткенде, ол-ла кожууннуң улус депутаттарының район Совединиң күүскомунуң даргазы болган. Ынчаарда кур болгаш куруккан черлерни шиңгээдип, тараа культураларының бедик дужүдүн Тывага база өстүрүп ап турган. А Монгуш Какыйлаевич хову бригадаларынга үргүлчү барып, аңаа хонуп, тракторларны безин боду башкарып, бедик дужүт дээш улуг-хемчеглерни баштап, эвилелдеп турган. Кожуун чагыргазының даргазы тургаш, бедик дужүт дээш чонну баштап, үре-түңнелдиг ажылдааш, баштайгы шаңналын – «Кур болгаш куруккан черлерни шиңгээдип алганы дээш» деп медальды алган. М.К. Шыыраптың бедик эртем-билиин, организакчы улуг дуржулгазын барымдаалап көргеш, ону областың культура эргелелиниң даргазынга, СЭКП Тыва обкомунуң организастыг ажыл килдизиниң эргелекчизинге, партия-күрүне контроль комитединиң даргазынга томуйлаан. Ол бүгү бедик албан-дужаалдарга чоннуң төлептиг болгаш алдарлыг оглу Монгуш Какыйлаевич  ак сеткилдиг болгаш чаагай үре-түңнелдиг ажылдап келген. СЭКП обкомунуң бюро кежигүнү, республиканың Дээди Совединиң бүгү алды чыыштарының депутады болуп турган Монгуш Какыйлаевич Шыырап тың чаагай үре-түңнелдиг ажыл-чорудулгазы Тываның хөгжүлдезинге чугула ужур-дузалыг болган. Ол хуузунда бедик харыысалгалыг болгаш, чоннуң байлааның төтчеглекчилеринге удур эптеш чок демиселди чорудуп келгенин ооң-биле кады ажылдап чораан бүгү кижилер эки билир. Ынчангаш ону чон бедии-биле хүндүлээр. == Ажыл-чорудулгазы (кысказы-биле) == 1943-1946 чылдарда — Тыва Арат Республиканың кавалер полугунуң чайгы кезээнге шериг албанын эрттирген; 1946-1947 чылдарда — Партияның Барыын-Хемчик райкомунуң пропагандизи; 1947-1949 чылдарда — Кызыл хоорайда партияның область школазының дыңнакчызы; 1949-1951 чылдарда — СЭКП-тиң Тыва обкомунуң нам-профэвилел органнарының килдизиниң инструктору; 1951-1953 чылдарда — СЭКП-тиң обкомунуң организакчы килдизиниң медээ секторунуң эргелекчизи; 1953-1956 чылдарда — Москва хоорайга СЭКП ТК-ның чанында Намның дээди школазының дыңнакчызы; 1956-1957 чылдарда — СЭКП-тиң Улуг-Хем кожкомунуң секретары; 1957-1959 чылдарда — Улусчу депутаттар Чөвүлелиниң Улуг-Хем район күүскомунуң даргазы; 1959-1961 чылдарда — Областың Ажылчыннарның депутаттар Чөвүлелиниң культура эргелелиниң даргазы; 1961-1963 чылдарда — СЭКП-тиң Тыва обкомунуң организакчы килдизиниң эргелекчизи; 1963-1966 чылдарда — СЭКП-тиң Тыва обкомунуң база Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң партия-күрүне контроль комитединиң даргазы; 1966-1987 чылдарда — Тыва АССР-ниң Улусчу контроль комитединиң даргазы; == Шаңналдары, ат-алдары == Чонунга шынчы бараан болганы дээш М.К. Шыырапты хөй удаа шаңнаан: * «Хүндүледиң демдээ» (1966, 1971) *«Кур болгаш куруккан черлерни шиңгээдип алганы дээш» деп медалы * «Күш-ажылчы Кызыл Тук» ордени (1976) * «В.И. Ленинниң төрүттүнген хүнүнден бээр 100 чылынга алдар кылдыр. Шылгараңгай күш-ажыл дээш» деп медаль * Моолдуң «Найырал» деп медалы * Тыва Республиканың ордениниң кавалери (2009). == Дөс == # Монгуш Какыйлаевич ШЫЫРАП // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 108 == Шөлүглер == 1. [http://gov.tuva.ru/press_center/news/society/38719/ В Туве прощаются с видным государственным и общественным деятелем Монгушем Какыйлаевичем Шыырапом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119172215/http://gov.tuva.ru/press_center/news/society/38719/ |date=2020-01-19 }} 2. [https://www.tuvaonline.ru/2019/01/10/na-95-m-godu-skonchalsya-vidnyy-gosudarstvennyy-i-partiynyy-deyatel-mongush-shyyrap.html На 95-м году скончался видный государственный и партийный деятель Монгуш Шыырап] 3. [http://www.tuvapravda.ru/content/pervoprohodec-0 Глава Тувы поздравил с юбилеем представителя поколения первопроходцев становления республики]{{Чедимчок шөлүг|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 4. [http://www.mkyzyl.ru/about/info/news/13394/ Ушел из жизни Монгуш Какыйлаевич Шыырап] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317100938/http://mkyzyl.ru/about/info/news/13394/ |date=2019-03-17 }} [[Аңгылал: Москвада Намның Дээди школазының доозукчулары]] su7eto5ek4rvfpmvuiyediul7kn0fk1 Торжу, Анна Намбыраловна 0 8600 52623 45967 2026-09-13T03:52:48Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52623 wikitext text/x-wiki '''Торжу Анна Намбыраловна''' (1911 чылдың март 8, Аргалыг, Хендерге суур, [[Улуг-Хем кожууну|Улуг-Хем кожуун]], Урянхай край – 2006 чылдың январь 11, [[Кызыл|Кызыл хоорай]], [[Тыва Республика]]) – Тываның баштайгы эртем-билигилиг эмчилериниң бирээзи, баштайгы тыва божудар эмчи, ССРЭ-ниң кадык-камгалалының тергиини, Кү-ажылды Кызыл Тук база Тыва Арат Республиканың Күш-ажыл орденнериниң кавалери. Ооң адын «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп күрүне номунда киирген, 1994 чылда «Кызылдың хүндүлүг хамаатызы» деп атты тывыскан. == Намдары == Анна (Таки-Сүрүн) Намбыраловна Торжу 1911 чылдың март 8-те Улуг-Хем кожуунунуң Хендерге сумузунуң Аргалык деп черге төүттүнген. Ооң адазы – Кыргыс Намбырал Моолга Хомду дайынының уезинде Улангом хемни кежип чыда чок болган. Оон эгелээш-ле, кээргенчиг амыдыралды көрүп эгелээн. Аар-берге кадыг ажылды ол кылып турган. 1923 чылда Хендерге биле Чааты суурлар аразынга ол солун-сеткүүл дажып эгелээн. Элээн болганда ол өске аняыктар-биле кады үжүк-бижикке өөренип алганнар. === Москвага өөренип турганы === 1931 чылда ону кезек уруглар-биле кады Москваның күрүнениң эмчи техникумунче өөредип чоргузупкан. 1933 чылда Максим Горький-биле танцылаанын мынчаар бижээн: <blockquote>«Аялга ырлай бээрге, шупту сандайларын алгаш, кыдыынче танцылаар чер хостап чайлады бергеннер. Мен уругар аразынга чаштынып турган мен. Максим Горький бистиң талаже кылаштапты. Чоокшулап келгеш: "Кайыын силер, уруглар?" деп айтырды. Шупту кайыын келгенин тайылбырлап чугааладылар. Мен Тыва Арат Республикадан келген мен деп харыылаарымга, "Мен ол чуртту билир мен, силерни танцыже чалап болур бе?" - дидир. Танцылаан бис. Максим Горький дыка бөдүүн, топтуг кижи болду». </blockquote>А хүндүлүг чогаалчы бодунуң демдеглелдеринде мынчаар бижээн: <blockquote>«Танцевал с тувинской девушкой. Она высока, стройна, ноги у нее, как электрические столбы. Думаю, что она на этих ногах еще черт знает сколько лет простоит».</blockquote>Ол-ла кежээ Таки-Сүрүң тыва алдарлыг чогаалчы [[Сарыг-оол, Степан Агбаан оглу|Степан Сарыг-оол-биле]] найыралдажып база алган. 1934 чылда өске сургуулдар-биле кады Москваның метрозунуң «Арбат» станциязының тудуунга база киришкеннер. 1935 чылдың июньда Таки-Сурун Намбыраловна Тывадан өске 3 уруг-биле кады шылгалдаларын эки дужаагаш, дипломнарын холга алганнар. Таки-Сүрүң акушер эртемниг болган. == Тываның баштайгы божудар эмчизи == Тывага келген дораан ону Кызылдың эмнелгезинче чоргускан. Москвадан кээрге дораан аңаа Улуг-Хемниң эриинге бажыңга бир өрээл аңгылап берген. Ол өрээлди ийи чаргаш, ол бир талазынга кадайларны анаа хүлээп, өске аталынга - оларны божудуп турган. Кожа-хелбээ суурларже база чай-даа, кыш-даа дивейн, кадайлар божудуп чоруп-ла турган. Баштагы божудар эмнелге ажыттынарга-ла ол ынаар көже берген. == Өг-бүлези == Москвага өөренип тургаш-ла Таки-Сүрүң КУТВ-ка өоренип турган Монгуш Торжу-биле таныжа бергеннер. Кады дыка чай чок ажылдарлыг хирезинде 6 ажы-төлдү өстүрүп кижизиткеннер. == Шаңналдары, алдар ады == Кылган ажыл-ижи дээш Анна Намбыраловна дараазында орденнер болгаш медальдар-биле шаңнаткан. * ТАР-ның Күш-ажыл ордени, * «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» деп медаль * «Кадык-камгалалдың тергиини» деп хөрек демдээ, * Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени * «Тыва Республиканың кадык-камгалалының алдарлыг ажылдакчызы» деп хөрек демдээ. == Литература == 1. Анна (Таки-Сюрюн) Намбыраловна Торжу // Заслуженные люди Тувы XX века. Государственная книга Республики Тыва. Кызыл, 2004. С. 218. 2. ''Забелина Г.А.'' Женщины Тувы в семье и обществе в первой половине ХХ века. Кызыл, 2010. С. 120. 3. ''Шабаев М.Г.'' Очерки истории здравоохранения Тувы. Кызыл, 1975. С. 192. 4. ''Харунов Р.Ш.'' Формирование интеллигенции в Тувинской Народной Республике (1921 -1944 гг.). Абакан, 2009. С. 144. 5. 100 лет со дня рождения первого профессионального фельдшера Тувы Таки-Сурун Торжу // Новые исследования Тувы [электронный журнал] 8 марта 2011 – URL: http://www.tuva.asia/news/tuva/3108-torzhu100.h{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [Дата обращения 14.11.2018] 6. ''Дыртык-оол М.О.'' ПЕРВАЯ АКУШЕРКА-ТУВИНКА АННА ТОРЖУ (ИСТОРИЯ ФОРМИРОВАНИЯ ПЕРСОНАЛЬНОЙ КОЛЛЕКЦИИ В МУЗЕЕ) // СОВРЕМЕННЫЕ НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ И РАЗРАБОТКИ. Издательство: Научный центр "Олимп" (Астрахань) EISSN: 2415-8402 == Шөлүглер == 1. [https://www.tuva.asia/news/tuva/3108-torzhu100.html 100 лет со дня рождения первого профессионального фельдшера Тувы Таки-Сурун Торжу] 2. [https://baikal24.ru/text/11-02-2013/tuve/ В Туве увековечат память о первой тувинской акушерке] 3. [http://www.centerasia.ru/issue/2004/24/1089-nauchitsja-pomogat-zhenshhinam-kogda.html «НАУЧИТЬСЯ ПОМОГАТЬ ЖЕНЩИНАМ, КОГДА ОНИ РОЖАЮТ»] 4. [http://www.mkyzyl.ru/about/info/news/5174/ ЖИЗНЬ РАДИ ЖИЗНИ]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 5. [https://tmgnews.ru/obshhestvo-i-chelovek/pervaya-bolnicza-v-tuve/ Первая больница в Туве]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 6. [http://culture.rtyva.ru/2018/03/08/o-slavnyh-zhenschinah-tuvy/ О славных женщинах Тувы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200301035337/http://culture.rtyva.ru/2018/03/08/o-slavnyh-zhenschinah-tuvy/ |date=2020-03-01 }} 7. [https://www.tuvaonline.ru/2006/01/11/pervayaakusherka.html Торжу Анна. Скончалась одна из легендарных женщин Тувы] bb2os1edkbprol9pstwami5j8l9yuxr Заруцкая, Ирина Павловна 0 8622 52618 52339 2026-09-13T01:38:54Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52618 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Ирина Павловна Заруцкая''' ([[1908 чыл]]—[[1990 чыл]]) — совет эртемден, картограф база геоморфолог, [[география эртеминиң кандидады]] (1955), [[география эртеминиң доктору]] (1967), [[профессор]] (1967). == Намдары == 12 ноябрь 1908 чылда Москвага билдингир архитектор [[Заруцкий, Павел Александрович|П. А. Заруцкийниң]] өг-бүлезинге төрүттүнген. Школа дооскан соонда хөрзүн-геология-география килдизинче кирген [[Москва университединиң физика-математика факультеди|физика-математика факультеди]] [[Москваның күрүне университеди|Москваның күрүне университеди]]. Өөредилгезин дооскаш 1931 чылда мергежили «геоморфология», Москва база Белгород областьтарга, Мурнуу Уралга, Сибирьге, Ыраккы Чөөн чүк база өске регионнарга хову топография ажылдарны эрттирген. 1932 чылда Москва хемниң бассейн тудуунда [[Канал имени Москвы|канала Москва−Волга]] топография чурукка тырттырарын эрттирген. 1934 чылдан 1937 чылдарга чедир Заруцкая Картография трест Кол геодезия эргелелиниң Эртем реакциязынга ажылдап турган, өске эртемденнер-биле топография карталар чогаадыр үндезиннерге турган {{s|масштаб 1:100 000,}} за что «Отличник геодезии и картографии» демдек-биле демдеглээн<ref>[https://istgeodez.com/nagradyi-organizatsiyam-i-personalnyie/ История геодезии — награды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411170323/https://istgeodez.com/nagradyi-organizatsiyam-i-personalnyie/ |date=2020-04-11 }}</ref>. [[Ада-чурттуң Улуг дайыны|Ада-чурттуң Улуг дайынының]] чылдарында Ирина Павловна чурттуң Күрүне картазын чогаадырын кылып турган {{s|масштаб 1:1 000 000.}} Дайын соонда, 1945—1950 чылдарда, Эртем-редакция карта чогаадыкчы кезек (НРКЧ) геодезия база картография Кол эргелелиниң кол редактор албан-дужаалда ССРЭ-ниң Гипсометрия картазынга ажылдап турган {{s|масштаба 1:2 500 000,<ref>[http://www.etomesto.ru/map-atlas_ussr-1946/ Бланковая карта СССР в масштабе 1:2500000 на 32 листах]</ref>}} за что Сталин шаңналының 2 дугаар чадазы-биле шаңнаткан турган (1951). 1951—1953 чылдарда И. П. Заруцкая НРКЧ Кол редактор шагда-ла албан-дужаалда дээди школага карта сериялар чогаадырынга ажылдап турган. Оон аңгыда 1951 чылдан хары угда Москваның күрүне университединиң география факультединге башкылап турган, 1953 чылда МКУ-нуң геодезия база картография кафедразының үргүлчү ажылынче шилчээн, ында барык дөртен чыл ажылдаан.<ref name=lomonosov>[http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0133963:article Заруцкая Ирина Павловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411170328/http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0133963:article |date=2020-04-11 }}</ref> И. П. Заруц­каяның киржилге-биле [[Иркутск область|Иркутск]], [[Кустанай область|Кустанай]] база [[Тюмень область|Тюмен]] областьтарның комплекстиг регионалдыг атласттарын чогааткан турган, а оон аңгыда [[Целинный край|Целинный]] база [[Алтай край|Алтай]] крайлар.<ref>[https://istgeodez.com/zarutskaya-irina-pavlovna/ Заруцкая Ирина Павловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411170323/https://istgeodez.com/zarutskaya-irina-pavlovna/ |date=2020-04-11 }}</ref>Үре-түңнелдиг шылгараңгай совет эртемден-картограф [[Салищев, Константин Алексеевич|К. А. Салищев-биле]] кады ажылдап турган. 1955 чылда кандидат диссертациязын камгалаан темазы «Методы составления рельефа на гипсометрических картах»<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005879298 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата геогр. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411170318/https://search.rsl.ru/ru/record/01005879298 |date=2020-04-11 }}</ref>, а 1966 чылда — доктор диссертациязын темазы «Тематические карты природы». Сес эртем кандидаттарын белеткээн. 300 эртем ажылдарны парлап үндүрген.<ref name=lomonosov></ref> Профессор И. П. Заруцкая хөй международный конференцияларның киржикчизи турган, Международной картография ассоциацияларының комиссияларынга ажылдап турган. Башкы ажыл-чорудулгазын дооскаш, география Институдунга сүмелекчилеп ажылдап турган [[ССРЭ-ниң эртем Академиязы|ССРЭ-ниң эртем Академиязы]]. 2 февраль 1990 чылда Москвага чок болган. == Ачы-хавыялары == * Дайын үезинде эртемденниң ажылдарын «За оборону Москвы», «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.», «За трудовую доблесть» медальдар-биле демдеглээн турган. * Дайын сөөлүнде ажыл-чорудулгазы дээш Сталин шаңналы-биле шаңнаткан турган, «Знак Почета» орден-биле шаңнаткан турган, «Трудового Красного знамени» ийи орденнер база медальдар.<ref name=lomonosov></ref> == Дөс == * [[Краснопольский, Алексей Васильевич|Краснопольский А. В.]] Отечественные географы, 1993; И. П. Заруцкая // Библиографический справочник, 1993.<ref>[https://elib.rgo.ru/handle/123456789/188178 Краснопольский Алексей Васильевич (1939—2004). Отечественные географы (1917—1992)]</ref> == Демдеглелдер == {{демдеглелдер}} == Шөлүглер == * [https://cyberleninka.ru/article/n/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-iriny-pavlovny-zarutskoy К 100-летию со дня рождения Ирины Павловны заруцкой] * [https://geocartography.ru/scientific_article/2019_1_156-164 Вклад И. П. Заруцкой в картографические исследования России] * [http://www.geogr.msu.ru/about/rank/element.php?IBLOCK_ID=4&SECTION_ID=0&ELEMENT_ID=937 Заруцкая Ирина Павловна] [[Аңгылал:МКУ-нуң физика-математика факультединиң доозукчулары (1917 чыл соонда)]] [[Аңгылал:МКУ-нуң башкылары]] [[Аңгылал:ССРЭ-ниң картографтары]] fl5cw3q3z3bern0at1zr4wdi6ewq8yy Этанол 0 9746 52626 52542 2026-09-13T05:02:36Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52626 wikitext text/x-wiki [[File:Ethanol-2D-flat.svg|thumb|200px|right|Этилдиг спирттиң структурлуг формулазы]] [[File:Ethanol-3D-vdW.png|thumb|200px|right|Этилдиг спирттиң молекулазының 3 хемчээлдиг модели]] '''Этанол''' (''этаноол'', этилдиг спирт, спирт) — спирттер клазынга хамааржыр бүдүмел. Формулазы C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH. Өң чок, тускай чыттыг болгаш ажыг амданныг суук чүүл. Хайныышкынының температуразы 78,4 °C, [[сырыйы]] (20 °C) 789,3 кг/м<sup>3</sup>. [[Суг]], [[спирттер]], [[эфирлер]] болгаш [[хлороформ]]-биле холужары эки<ref name="ethanol">[https://bigenc.ru/chemistry/text/4916862 Большая российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615163124/https://bigenc.ru/chemistry/text/4916862 |date=2022-06-15 }}</ref>. [[Спирттиг суксуннар|Спирттиг суксуннарның]] кол бүдүмели. Кижиниң [[централдыг нервилиг система]]зынче салдар чедирер [[психоактивтиг бүдүмел]] ([[Депрессанттар|депрессант]]) болуп турар<ref>{{статья |заглавие=Alcohol, neurotransmitter systems, and behavior |издание=The Journal of general psychology |том=133 |страницы=329 |pmid=17128954 |номер=4 |язык=und |автор=Chastain G. |год=2006}}</ref>. == Үндүрери == Этилдиг спиртти 2 кол арга-биле үндүрер: микробиологтуг (чижээ, [[Арага|хойтпак тигери]]) биле синтетиктиг ([[этилен]]ни гидратациялаары) арга. === Спирттиг ажыышкын === [[Углеводтар]]лыг органиктиг продуктуларны [[дрожжи]] азы [[бактериялар]] дузазы-биле [[ажыышкын|ажыдарының]] шаандан тура ажыглаттынып келген аргазы. [[Виноград]], янзы-бүрү [[кат-чимис]], [[сүт]]тен кылган [[аъш-чем]], [[картофель]], [[рис]], [[кукуруза]] ажыглаттынар. Реакцияның бөдүүнчүттүнген схемазы: : <chem>C6H12O6 -> 2 C2H5OH + 2 CO2</chem>. === Этиленниң гидратациязы === [[Химиктиг үлетпүр|Үлетпүрде]] ажыглаттынып турар арга. [[Гидратация]] — бүдүмелди суг-биле каттыштырар реакция. Бо аргада этиленни ийи схема-биле гидратациялап болур: * 300 °C температурага биле 7 МПа [[базыышкын]]га дорт гидратация, катализатор кылдыр [[ортофосфорлуг кислота]] ажыглаттынып турар: : <chem>CH2=CH2 + H2O -> C2H5OH</chem>; * [[Күгүрлүг кислота]] эфири таварыштыр арга, эфирни улаштыр 80—90 °C-ка гидратациялаары: : <chem>CH2=CH2 + H2SO4 -> CH3CH2OSO2OH</chem>, : <chem>CH3CH2OSO2OH + H2O -> CH3CH2OH + H2SO4</chem>. Үнүп келген продукт спирт биле янзы-бүрү бүдүмелдерниң холуксаазы болуп турар. Спиртти улаштыр үлетпүрге азы фармацевтикага ажыглаарда ону арыглаары чугула. [[Дистилляция]] дузазы-биле (''аңгы температураларга'' хайныр суук бүдүмелдерни бусталдырып аңгылап тургаш) 95,6 % арыг этанол үндүрүп болур. == Физиктиг шынарлар == [[Нормалыг байдалдар]]га (20 °C, 101325 Па (бир атмосфера)) — өң чок, бусталыычал, шимченгир, онза чыттыг болгаш ажыг амданныг суук чүүл. Сугдан чиик ([[сырыйы]] 789,3 кг/м<sup>3</sup>). Эриир (доңар) температуразы -114,15 °C, хайныр температуразы 78,39 °C. Молекулярлыг массазы 46,069 а.е.м ({{lang-ru|атомная единица массы}}). [[Суг]], [[глицерин]], [[диэтилдиг эфир]], [[метанол]], [[уксустуг кислота]], [[хлороформ]]-биле холужуп болур<ref name="properties">[http://www.chemport.ru/chemical_substance_3.html Этилдиг спирттиң физиктиг болгаш химиктиг шынарлары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121206232324/http://www.chemport.ru/chemical_substance_3.html |date=2012-12-06 }}</ref>. == Химиктиг шынарлар == [[Файл:Ethanol CPK ani.gif|thumb|150px|right|Этанолдуң молекулазының 3 хемчээлдиг моделиниң анимациязы]] [[File:Spiritusflamme mit spektrum.png|thumb|150px|upright|Этанолдуң кывары болгаш ооң одунуң спектири]] Кывар. Кислород чедерде [[углекислоталыг хей]] биле [[суг]] үндүрүп, чырык көк от-биле кывар: : <chem>C2H5OH + 3 O2 -> 2 CO2 + 3 H2O</chem>. Тускай байдалдарга оксидацияны долу эвес кылдыр чорудуп, [[уксустуг кислота]] азы [[ацетальдегид]]че шилчидип болур: : <chem>3 C2H5OH + K2Cr2O7 + 4 H2SO4 -> 3 CH3CHO + K2SO4 + Cr2(SO4)3 + 7 H2O</chem>. Кислоталар ролюн база ойнап болур. Натрий, калий чижектиг металдар-биле реакцияже кирип, [[этилаттар]] дээр [[дустар]] тургузар: : <chem>2 C2H5OH + 2 K -> 2 C2H5OK + H2</chem>, : <chem>C2H5OH + NaH -> C2H5ONa + H2</chem>. [[Нарын эфирлер]] тургузуп, [[карбоннуг кислоталар]] азы чамдык кислородтуг [[Кислоталар#Кислоталарның_классификациязы|органиктиг эвес кислоталар]]-биле реакциялап болур: : <chem>C2H5OH + RCOOH -> RCOOC2H5 + H2O</chem>, : <chem>C2H5OH + HNO2 -> C2H5ONO + H2O</chem>. == Ажыглаашкын == === Химия үлетпүрү === * хөй санныг органиктиг бүдүмелдер ([[диэтилдиг эфир]], [[хлороформ]], [[уксустуг кислота]], [[ацетальдегид]], [[этилацетат]], [[этиламин]]) үндүрерде ажыглаар бүдүмел<ref name="properties1">[http://www.chemport.ru/data/chemipedia/article_6530.html Chemport.ru Этиловый спирт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031231627/http://www.chemport.ru/data/chemipedia/article_6530.html |date=2020-10-31 }}</ref>; * [[дозу]], [[будук]] бүдүрерде ажыглаар [[эзилдирикчи]]; * антифризтерниң компонентизи. === Эмнелге === [[Файл:Ethanol antiseptic.jpg|thumb|150px|Эмнелгеде этилдиг спирт [[эзилдирикчи]], экстрагент болгаш [[антисептик]] кылдыр ажыглаттынып турар]] * антисептиктиг шынарлыг<ref>{{cite journal |last1=Pohorecky |first1=Larissa A. |last2=Brick |first2=John |title=Pharmacology of ethanol |url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-therapeutics_1988_36_2-3/page/335 |journal=Pharmacology & Therapeutics |date=January 1988 |volume=36 |issue=2–3 |pages=335–427 |pmid=3279433 }}</ref>; * [[изопропилдиг спирт]] азы [[этиленгликоль|этиленгликольдуң]] антидоду (хораннаныышкын удур эм)<ref>{{cite journal|last1=Scalley|first1=Robert | name-list-format = vanc |title=Treatment of Ethylene Glycol Poisoning|journal=American Family Physician|date=September 2002|volume=66|issue=5|pages=807–813|pmid=12322772 |url=https://www.aafp.org/afp/2002/0901/p807.html|access-date=15 January 2018}}</ref>; * [[Метанол|метилдиг спирттиң]] антидоду: метанол организимче кирген соонда, үезинде (дораан-на) кирген этилдиг спирт метанолдуң хоранныг [[метаболизм|метаболиттериниң]] ([[формальдегид]], [[метанныг кислота|метанныг кислотаның]]) концентрациязын эвээжедир<ref>{{книга|автор = Flomenbaum, Goldfrank et al.|заглавие = Goldfrank's Toxicologic Emergencies. 8th Edition|ссылка=https://books.google.ru/books?id=cvJuLqBxGUcC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false|год = 2006|издательство = McGraw Hill|страниц = 2170|isbn = 0071437630|страницы=1465}}</ref>; * [[эм]]нер эзилдирикчизи; * ниити анастезия кылырда ажыглаар. === Аъш-чем үлетпүрү === Суг-биле кады [[Спирттиг суксуннар|спирттиг суксуннарның]] кол компонентизи болуп турар. Оон аңгыда этанол ажыышкын аргазы-биле үнүп турар спирт чок кылдыр билдингир [[суксун]]нарда (кефир, [[хойтпак]], квас, [[хымыс]], алкоголь чок пивода) база бар (концентрациязы улуг эвес). === Кывар чүүл === Этанол янзы-бүрү бажыңга ажыглаар азы лабораторлуг изидер херескелдерден эгелээш [[иштики кывыышкын хөделдирикчизи|иштики кывыышкын хөделдирикчилери]] болгаш [[ракета хөделдирикчизи|ракета хөделдирикчилеринге]] [[оттулар чүүл]] кылдыр ажыглаттынып болур. == Кижиниң организминге салдары == Этанол [[суг]] болгаш [[үстер]]-биле [[эзинди]]лер тургузуп шыдаар, ынчангаш организимге сөөлгү эвес рольду ойнап турар. Глюкозаның метаболиди болгаш, кадык кижиниң ханында 0,01 %-га чедир этанол бар болуп болур<ref name="Дубынин">''Вячеслав Дубынин.'' [https://postnauka.ru/video/70616 Мозг и алкоголь]. — Постнаука. 8 декабря 2016 г. — ИД «ПостНаука»</ref>. Этанолдуң кол метаболиди — [[ацетальдегид]] — хоранныг, мутагенниг (мутация, өскерлиишкин тывылдырар) болгаш канцерогенниг (рак тывылдырар)<ref>Chemical Summary For Acetaldehyde, US Environmental Protection Agency</ref> шынарлыг. Ацетальдегид [[Дезоксирибонуклеинниг кислота|ДНК]] үрээр<ref name=ist-world>{{статья |заглавие=DNA and chromosome damage induced by acetaldehyde in human lymphocytes in vitro |издание={{Нп3|Annals of the New York Academy of Sciences|Ann N Y Acad Sci||Annals of the New York Academy of Sciences}} |том=534 |страницы=369—376 |pmid=3389666 |язык=en |тип=journal |автор=Lambert B., He S. M. |год=1988}}</ref>. Этанолдуң салдары үр үе иштинде уламчылаар болза, баар циррозу<ref>''Садовникова И. И.'' [https://www.rmj.ru/articles/bolezni_organov_pishchevareniya/Cirrozy_pecheni_Voprosy_etiologii_patogeneza_kliniki_diagnostiki_lecheniya/ Циррозы печени. Вопросы этиологии, патогенеза, клиники, диагностики, лечения] // «Русский медицинский журнал». — 2003. — Т. 5. — № 2.</ref>, [[гастрит]]<ref>{{статья | автор = Park CW, Kim A, Cha SW, Jung SH, Yang HW, Lee YJ, Lee HIe, Kim SH, Kim YH | заглавие = A case of phlegmonous gastritis associated with marked gastric distension | ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/ | язык = английский | издание = PMID 20981225 | место = Division of Gastroenterology, Department of Internal Medicine, Eulji University Hospital, Eulji University College of Medicine, Daejeon, Korea. | год = 2010 | issn = 18385738 }} </ref>, ижин язвазы<ref>{{статья | автор = Murakami K, Okimoto T, Kodama M, Tanahashi J, Mizukami K, Shuto M, Abe H, Arita T, Fujioka T. | заглавие = Comparison of the efficacy of irsogladine maleate and famotidine for the healing of gastric ulcers after Helicobacter pylori eradication therapy: a randomized, controlled, prospective study | ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/ | язык = английский | издание = PMID 21073372 | место = Department of Gastroenterology, Faculty of Medicine, Oita University, Oita, Japan. | год = 2010 | issn = 18385738 }} </ref>, эмиг рагы<ref>{{статья|автор=Singletary K. W., Gapstur S. M.|заглавие=Alcohol and breast cancer: review of epidemiologic and experimental evidence and potential mechanisms|ссылка=|язык=en|издание=J. Amed. Med. Assoc|тип=|год=2001|том=286|номер=17|страницы=2143—2151|doi=|issn=}}</ref><ref>{{статья|автор=Allen N. E., Beral V., Casabonne D., Kan S. W., Reeves G. K., Brown A., Green J.|заглавие=Moderate alcohol intake and cancer incidence in women|ссылка=|язык=en|издание=J. Natl. Cancer Inst |тип=|год=2009|том=101|номер=5|страницы=296—305|doi=|issn=}}</ref>, ижин рагы<ref>{{статья | автор = Ott JJ, Ullrich A, Mascarenhas M, Stevens GA. | заглавие = Global cancer incidence and mortality caused by behavior and infection | ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20935133 | язык = английский | издание = PMID 20935133 | место = World Health Organization, 20 Avenue Appia, 1211 Geneva 27, Switzerland | год = 2010 | issn = 20935133 }} </ref> кызыл-өөш рагы<ref>{{статья | автор = Olokoba AB, Obateru OA. | заглавие = Oesophageal carcinoma--a report of two cases and review of literature | ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20836328 | язык = английский | издание = PMID 20836328 | место = Gastroenterology Unit, Department of Medicine, University of Ilorin Teaching Hospital, Ilorin, Nigeria. | год = 2009 | issn = 20836328 }} </ref> (этанол канцероген болуп турар<ref>[http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/othercarcinogens/generalinformationaboutcarcinogens/known-and-probable-human-carcinogens Known and Probable Human Carcinogens<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141117200818/http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/othercarcinogens/generalinformationaboutcarcinogens/known-and-probable-human-carcinogens |date=2014-11-17 }}</ref>) болгаш [[инсульт]] <ref>{{статья|автор=Reynolds K., Lewis B., Nolen J. D., Kinney G. L., Sathya B., He J.|заглавие=Alcohol consumption and risk of stroke: a meta-analysis|ссылка=|язык=en|издание=J. Amer. Med. Assoc|тип=|год=2003|том=289|номер=5|страницы=579—588|doi=|issn=}}</ref> ышкаш [[аарыг]]лар тывылдырар. Нервилиг системазы аномалиялыг уругнуң төрүттүнериниң рискизи улгадыр, (уругнуң) өзүлдези саадап болур<ref>{{статья|автор=Sokol R. J., Clarren S. K.|заглавие=Guidelines for use of terminology describing the impact of prenatal alcohol on the offspring|ссылка=|язык=en|издание=Alcohol Clin. Exp. Res|тип=|год=1989|том=13|номер=4|страницы=597—598|doi=|issn=}}</ref>. == Этилдиг спирттиң хевирлери == * Ректификат — [[ректификация]] аргазы-биле арыглаан спирт, [[Эзиндиниң концентрациязы|массалыг үлүү]] 95,57 %; * Абсолюттуг спирт — спирттиң массалыг үлүү >99,9%. == Улаштыр == * [[Спирттер]] * [[Арага]] == Тайылбыр == [[Аңгылал:Химия|Э]] ejy73fq3k6gyygxjv0or9a5t8n4pb38 Адрианов, Александр Васильевич 0 9765 52616 52598 2026-09-12T23:59:02Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52616 wikitext text/x-wiki {{Эртемден | Имя = Александр Васильевич Адрианов | Альма-матер = [[Санкт-Петербургский государственный университет|Императорский Санкт-Петербургский университет]] | Ширина росписи = | Роспись = | Награды и премии = {{(!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Святой Анны 3 степени}} {{!!}} {{Орден Святого Станислава 3 степени}} {{!!}} {{Медаль В память царствования императора Александра III}} {{!!}} {{Медаль За труды по первой всеобщей переписи населения}} {{!}}} [[Статский советник]] (1913 год) | Известен как = сибирский просветитель, {{Этнограф|Российской империи|XIX века|XX века}}, {{Археолог|Российской империи|XIX века|XX века}}, {{Ботаник|Российской империи|XIX века|XX века}}, исследователь [[Центральная Азия|Центральной Азии]] | Знаменитые ученики = | Научный руководитель = [[Потанин, Григорий Николаевич]] | Учёное звание = | Оригинал имени = | Учёная степень = {{Учёная степень|кандидат|физико-математических наук}} | Место работы = | Научная сфера = [[этнография]], [[археология]] | Описание изображения = | Ширина = | Изображение = Адрианов Александр Васильевич.jpg | Сайт = }} '''Александр Васильевич Адрианов''' (1854 чылдың октябрь 26 [ноябрь 7], Белозерское, Барыын-Сибирь генерал-губернаторство — 1920 чылдың март 7, Томск) — сибирьжи чырыдыкчы, этнограф, аян-чорукчу, археолог, ботаник. == Намдары == Александр Адрианов 1854 чылдың октябрь 26-да төрүттүнген. Адазы Василий Васильев Адрианов шинчилел ажылынга сундулуг чораан: улустуң аас чогаалын чыып, байырлалдар дугайында медээлер чыып чораан. Орус географтыг ниитилелдиң хүлер медалы-биле шаңнаткан. 1864-74 чылдарда Тобольск гимназиязынга ажылдап турган. 1874 чылдың күзүнүнде Адрианов Санкт-Петербургче Эмчи-хирургтуг академияже кирип алган, оон Императорнуң Санкт-Петербургта университединче шилчиттиргеш, аңаа физика-математика факультединиң бойдус талазын дооскан. 1879 чылда кандидат чадазын камгалаан. Императорнуң Орус географтыг ниитилелиниң 1879 чылдан кежигүнү. Григорий Потанинниң экспедициязы-биле 1879 чылда Соңгу-Барыын [[Моол|Моолче]] база Урянхай крайже чедип чораан. Аңаа чедип улуг үнүш коллекцияларын чыып алган. Ол ажылы дээш Императорнуң Орус Географтыг Ниитилелиниң мөңгүн медалы-биле шаңнаткан. 1881 база 1883 чылдарда Императорнуң Орус Географтыг Ниитилелиниң даалгазы-биле [[Алдай (даглары)|Алтай]] база [[Саян (даглар)|Саян]] артынче ийи аян-чорук кылган. 1887 чылдың майда Томск губерниязынга күрүне албан черинге кирген. Ооң-биле кады "Сибирь солунунга" редакторлап ажылдаан. Чоорту ол солунну чазакка удур бижиктери дээш хаап каапканы-биле ону база шагдаа хайгааралынга алган. Енисейде бижимелдерни ажыткан. 1889 чылдан тура шагдаа хайгааралынга турган болгаш, 1913 чылда ону Нарым крайже 3 чыл иштинде шөлүп чоруткан, ону Минусинск крайга эрттирер кылдыр чугаалашкан. 1914 чылда Минусинск уездизиниң Ермаковское суурже шөлүттурген. Аңаа келгеш, [[Хакастар|хакастарның]] төөгузүн шинчилеп, Хакас-Минусинк ыйгылаажының базырыктарын казып ажылдап турган. 1915—1916 чылдарда Урянхай крайже сөөлгү экспедициязын кылган, аңаа баргаш, [[Элегес хем|Элегес хемниң]] кыдыын шинчилеп турган. Аңаа улуг хоорай бузундуларын казып, дыка хөй бурунгу түрк бижиктиг даштарны оор ёзу-биле Минусинк музейинче үндүр сөөрткен. 1917 чылдың мартта Адрианов Томск хооррайга эглеип келген. Улаштыр аңаа ажылдап, редакторлап турган. 1919 чылда большевиктерге туттургаш, Совет чазакка удур солунга бижээн чүүлдери дээш бооладып шииттирген. == Шаңналдары == * Орден Святого Станислава III степени * Орден Святой Анны III степени. * Медаль «В память царствования императора Александра III» * Медаль «За труды по первой всеобщей переписи населения» * Серебряная и золотая медали Императорского Русского Географического общества. == Бижээн ажылдары == * {{Чүүл|заглавие=Путешествие в Кузнецкий край|издание=Изв. Имп. Русск. Геогр. о-ва|год=1881|том=XVII|выпуск=4|страницы=39—46}} * {{Чүүл|заглавие=Путешествие Адрианова, члена-сотрудника Императорского Русского Географического общества в 1883 г.|издание=Изв. Имп. Русск. Геогр. о-ва|год=1883|том=XIX|страницы=349—355}} * Путешествие на Алтай и за Саяны, совершённое в 1881 году по поручению Императорского Русского Географического общества членом-сотрудником А. В. Адриановым // ''Зап. Имп. Русск. Геогр. о-ва по общ. географии''. — СПб., 1888. — Т. 11. — С. 145—444 * Путешествие на Алтай и за Саяны, совершённое в 1883 году по поручению Императорского Русского Географического общества и его Западно-Сибирского отдела членом-сотрудником А. В. Адриановым // ''Зап. Западно-Сиб. отд. Имп. Русск. Геогр. о-ва''. — Омск, 1888. — Т. 8. — В. 2. — С. 1—144 * Курганография Сибири. — Томск, 1884 * [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000211866 Томск в прошлом и настоящем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023121247/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000211866 |date=2020-10-23 }}. — Томск, 1890 * {{Чүүл|заглавие=Н. М. Мартьянов|издание=Тр. Бот. сада Юрьевск. ун-та|год=1903|том=IV|страницы=134—141}} * Оглахтинский могильник // ''Иллюстр. прилож. к газ. «Сибирская жизнь»''. — Томск, 1903, № 249 и 254 * [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000467979 Очерки Минусинского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220045646/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000467979 |date=2020-02-20 }} / ''Сиб. торг.-пром. календарь на 1904 год''. — Томск, 1904. — С. 3—61. * Обследование писаниц в Минусинском крае летом 1907 г. // Изв. Русск. ком. для изуч. Ср. и Вост. Азии. 1908. № 8. * Отчет по исследованию писаниц Минусинского края А. В. Адрианова // Изв. Русск. ком. для изуч. Ср. и Вост. Азии. 1910. № 10 * [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000186487 Томская старина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017092732/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000186487 |date=2019-10-17 }}. — Томск, 1912 * Об искусстве в Томске. — Томск, 1912 * Об орнаменте у сибирских инородцев // ''Тр. Всерос. съезда художников в Петрограде''. — Декабрь 1911 — январь 1912. — Т. 1 * К биографии Г. Н. Потанина // ''Сборник к 80-летию со дня рождения Григория Николаевича Потанина''. — Томск, 1915 * Памяти супругов Клеменц. — Иркутск, 1917 * [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000177324 Периодическая печать в Сибири: с указателем изданий в 1918 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001165752/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000177324 |date=2020-10-01 }} — Томск, 1919 * Северный морской путь и московские промышленники. — Томск, 1912 * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-12882/ Славный сибиряк Иван Александрович Худяков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621161350/https://elib.tomsk.ru/purl/1-12882/ |date=2021-06-21 }} — Санкт-Петербург, 1911 == Демдеглелдер == {{Примечания}} == Литература == * Адрианов Александр Васильевич / ''Венгеров С. А''. Критико-биографический словарь русских писателей и учёных. — Т. 1. — СПб., 1886 * Адрианов Александр Васильевич / Сибирская советская энциклопедия. — 1929. — Т. 1 * ''Адрианов А. А.'' Книга об отце / Томский вестник, краеведческое приложение «Елань». — 1993—1996 * {{Парлаан чүүл|книга|автор=Беликова О. Б.|isbn=978-5-7511-2283-6}} * ''Крюков В. М.'' Мир рушился: из дневника А. В. Адрианова, 1919 / Сибирская старина. — 1994. — № 6 * ''Ларьков Н. С.'' «Знал слишком много правды и писал об этом» / Томский вестник. — 1995, 7 марта * ''Дэвлет М. А.'' Петроглифы Енисея. — М., 1996 * {{Чүүл|автор=Дэвлет М. А.|заглавие=А. В. Адрианов как этнограф|ссылка=http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/ethnography/1/9-56.pdf|издание=Репрессированные этнографы, 2-е изд|место=М.|издательство=Вост. лит.|год=2002|выпуск=I|страницы=9—56|isbn=5-02-018346-6|ref=Дэвлет}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402185415/http://ihst.ru/projects/sohist/books/ethnography/1/9-56.pdf |date=2022-04-02 }} * ''Макаров Н. П., Чистяков Н. С.'' Адрианов Александр Васильевич / Енисейский энциклопедический словарь. — Красноярск, 1998 * Адрианов, Александр Васильевич // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 7. — 440 с. — 3 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. == Шөлүглер == * [https://web.archive.org/web/20130415063323/http://new.hist.asu.ru/issled/issled/adrianov.html Исследователи Алтая — Адрианов Александр Васильевич] * [https://web.archive.org/web/20150519034629/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/People/vostokov.htm Репрессированные востоковеды — Адрианов А. В.] [[Аңгылал:Марттың 7 мөчээн]] [[Аңгылал:Ноябрьның 7 төрүттүнген]] [[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]] [[Аңгылал:Санкт-Петербургтуң император университединиң доозукчулары]] 4urkjqwy4pgcato00fnncqt83xuip6i Потанин, Григорий Николаевич 0 9769 52622 52608 2026-09-13T03:06:35Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52622 wikitext text/x-wiki {{Эртемден | Имя = Григорий Николаевич Потанин | Научная сфера = [[География]], [[этнография]], [[фольклорист]]ика, [[ботаника]] | Награды и премии = {{ряд|выровнять=влево|{{Константиновская медаль}}}} | Известен как = Исследователь [[Центральная Азия|Центральной Азии]]. | Знаменитые ученики = [[Адрианов, Александр Васильевич]] | Научный руководитель = | Альма-матер = [[Сибирский кадетский корпус|Омский кадетский корпус]]<br>[[Петербургский университет]] | Место работы = | Гражданство = {{Флагификация|Российская империя}}, {{Флагификация|РСФСР}} | Оригинал имени = | Место смерти = {{МестоСмерти|Томск}}, [[РСФСР]] | Дата смерти = 30.6.1920 | Место рождения = [[Ямышевская крепость]], [[Омская область (Российская империя)|Омская область]] (ныне {{МестоРождения|Павлодарская область|в Павлодарской области}}, [[Казахстан]]) | Дата рождения = 4.10.1835 (22.09) | Описание изображения = | Ширина = 200px | Изображение = Potanin.jpg | Сайт = }} '''Григорий Николаевич Потанин''' (1835 чылдың сентябрь 22 [октябрь 4], Ямышев Шивээзи Иртыш шугуму, Омск облазы, Россия империязы — 1920 чылдың июнь 30, Томск, РСФСР) — [[Россия|российжи]] [[География|географ]], этнограф, фольклорист, ботаник, публицист; хөй-ниити ажылдакчызы. Императорнуң Орус Географтыг Ниитилелиниң кежигүнү. == Намдары == Омск облазының Иртыш шугумунуң Ямышев Шивээзинге казак офицер кижиниң өг-булезинге төрүттүнген. 1846 чылда — 11 харлыг тургаш, Омскунуң кадет корпузунга өөренип кирген{{Sfn|Шиловский|2004|страницы=}}. Шериг албанын эрттирген соонда, Томск хоорайга 1858 чылда келгеш, революционер-анархист М. А. Бакунин-биле найыралдажып алгаш, Санкт-Петербургче аңаа Петербургтуң университединге өөренир күзелин боттандырып чорупкан. 1859 чылдан 1861 чылга чедир Петерьбургтуң унивесритединге физика-математика факультединге боду хослуг дыңнакчы кылдыр барып турган. 1861 чылдың октябрьда сургуулчу тура халыышкыннарга киришкен дээш ону тудуп хоругдааш, Омскче шөлүпкен. 1863—1864 чылдарда эртемден-географ П.П.Семёнов-Тяншанскийниң саналы-биле Иртыш хемниң эриинде Тарбагатай дагларның чанынче экспедицияже чорупкаш, үнүштерниң улуг коллекциязын чыып алган. 1865 чылдың чайынында «Общества независимости Сибири» деп ниитилелге киришкени дээш хоругдаттыргаш, Тотьмаже шөлүттүрген. Аңаа үш чыл болгаш Вологда губерниязының Никольск хоорайже шөлүттурген. 1874 чылда Императорнуң Орус Географтыг Ниитилелиниң дилээ-биле агарткан. ==== Эртем экспедициялары (1876—1899) ==== Г. Н. Потанинниң кол эртем чедиишкиннери Төп болгаш Чөөн Азияже 5 эртем-шинчилелдиг экспедициялары-биле холбашкан (1876 - 1899). * '''1876—1878 гг.''' — Бирги (Соңгу-Барыын Моол) экспедициязы. * '''1879—1880 гг.''' — Ийиги (Моол-Тыва) экспедициязы. Ооң составынга натуралист база географ А. В. Адрианов чораан. 1879 чылдың июньда Кош-Агач суурдан эгелээш, Убсу-Нур хөлге четкеш, 1880 чылда Иркутск хоорайга төнген. * '''1884—1886 гг.''' — Кыдат-Төвүт (Ганьсуй) экспедициязы. * '''1892—1893 гг.''' — Ийиги Кыдат-Төвүт (Ганьсуй) экспедициязы. * '''1899 год''' — Кыдаттың Соңгу-Чөөн чүгүнче экспедициязы. 1902 чылда Г. Н. Потанин Томск хоорайже көжүп келген. Аңаа сөөлгү хүннеринге чедир эртмем ажылы, культура-чырыдыышкынныг ажылдарга киржип чурттап чораан. [[Файл:Могила_Потанина_ГН.JPG|мини|275x275пкс|<center>Г. Н. Потанинге ооң чевээнде тураскаал. <br /> Университет кезек арыы</center>|ссылка=Special:FilePath/Могила_Потанина_ГН.JPG]] * == Ажылдары == * {{Чүүл|автор=Потанин Г. Н.|заглавие=Урга|ссылка=https://vivaldi.nlr.ru/pm000020508/view#page=591|язык=|издание=[[Всемирная иллюстрация]]|тип=журнал|год=1891|том=46|номер=1178|страницы=131—133|doi=|issn=}} * '' Потанин Г. Н. '' Очерки северо-западной Монголии" в четырёх томах. — СПб., 1881—1883 ([http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899987#?page=1 Вып.] [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899987#?page=1 I]; [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899986#?page=1 Вып.] [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899986#?page=1 II]; [[c:File:Essays on Northwestern Mongolia- Results of the 1879–1880 Travels for the Imperial Russian Geographical Society WDL6856.pdf|Вып.]] [[c:File:Essays on Northwestern Mongolia- Results of the 1879–1880 Travels for the Imperial Russian Geographical Society WDL6856.pdf|III]]; [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899984#?page=1 Вып.] [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003899984#?page=1 IV]) * '' Потанин Г. Н. '' Тангутско-тибетская окраина Китая и центральная Монголия", 1893 * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-6102/ Потанин Г. Н. Областническая тенденция в Сибири.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002001522/http://elib.tomsk.ru/purl/1-6102/ |date=2020-10-02 }} — Томск, 1907 (Основная работа Потанина по областничеству) ([http://dlib.rsl.ru/viewer/01003743462#?page=1 в РГБ]) * ''Потанин Г. Н.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Potanin_IV92_5.htm Пи-Лин-Сы. (Отрывок из путевых заметок о северо-восточном Тибете)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724153404/http://memoirs.ru/rarhtml/Potanin_IV92_5.htm |date=2014-07-24 }} // Исторический вестник, 1892. — Т. 48. — № 5. — С. 390—405. * '' Потанин Г. Н. '' Восточные мотивы в средневековом европейском эпосе". — М., 1899. * '' Потанин Г. Н. '' [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000395997 Сага о Соломоне. Восточные мотивы к вопросу о происхождении саги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101002521/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000395997 |date=2020-11-01 }}. — Томск, 1912. * '' Потанин Г. Н. '' [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000248225 Ерке. Культ сына неба в Северной Азии. Материалы к турко-монгольской мифологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001193747/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000248225 |date=2020-10-01 }}. — Томск, 1916. * {{Ном|автор=Потанин Г. Н., Потанина А. В.|заглавие="Сибирь. Монголия. Китай. Тибет. Путешествия длиною в жизнь"|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Эксмо]]|год=2014|страниц=464|серия=Великие путешествия|isbn=978-5-699-73059-9|тираж=4000|ref=}} * {{Чажыт блоктуң эгези|Г. Н. Потанинге тураскаадып адаан үнүштер}} {| |- valign=top | * {{Btname|Adenophora potaninii|[[Korsh.]]}} * {{Btname|Aconitum potaninii|[[Kom.]]}} * {{Btname|Allium potaninii|[[Regel]]}} * {{Btname|Amitostigma potaninii|[[Ivanova]]}} * {{Btname|Amygdalus potaninii|[[Batalin]]}} * {{Btname|Astragalus potaninii|[[Kom.]]}} * {{Btname|Berberis potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Berteroa potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Betula potaninii|[[Batalin]]}} * {{Btname|Calligonum potaninii|[[Losinsk.]]}} * {{Btname|Caragana potaninii|[[Kom.]]}} * {{Btname|Clematis potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Corydalis potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Corylus potaninii|[[Bobrov]]}} * {{Btname|Cotoneaster potaninii|[[Pojark.]]}} * {{Btname|Cremanthodium potaninii|[[C.Winkl.]]}} * {{Btname|Delphinium potaninii|[[Huth]]}} * {{Btname|Dioscorea potaninii|[[Prain]] & [[Burkill]]}} * {{Btname|Euphorbia potaninii|[[Prokh.]]}} * {{Btname|Eutrema potaninii|[[Kom.]]}} * {{Btname|Festuca potaninii|[[Tzvelev]] & [[E.B.Alexeev]]}} * {{Btname|Glyceria potaninii|[[Tzvelev]]}} | * {{Btname|Helictotrichon potaninii|[[Tzvelev]]}} * {{Btname|Hierochloë potaninii|[[Tzvelev]]}} * {{Btname|Hedera potaninii|[[Pojark.]]}} * {{Btname|Impatiens potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Incarvillea potaninii|[[Batalin]]}} * {{Btname|Indigofera potaninii|[[Craib]]}} * {{Btname|Iris potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Juncus potaninii|[[Buchanan]]}} * {{Btname|Juniperus potaninii|[[Kom.]]}} * {{Btname|Jurinea potaninii|[[Iljin]]}} * {{Btname|Larix potaninii|[[Batalin]]}} * {{Btname|Leptodermis potaninii|[[Batalin]]}} * {{Btname|Ligularia potaninii|[[Pojark.]]}} * {{Btname|Lycium potaninii|[[Pojark.]]}} * {{Btname|Onosma potaninii|{{Popov}}}} * {{Btname|Oxytropis potaninii|[[Бунге, Александр Андреевич|Bunge]] ex [[Palib.]]}} * {{Btname|Paeonia potaninii|[[Kom.]]}} * {{Btname|Pedicularis potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Potentilla potaninii|[[Th.Wolf]]}} * {{Btname|Prangos potaninii|[[Schischk.]]}} * {{Btname|Ranunculus potaninii|[[Kom.]]}} | * {{Btname|Rhamnus potaninii|[[Ja.Vassiliev]]}} * {{Btname|Rheum potaninii|[[Losinsk.]]}} * {{Btname|Rhododendron potaninii|[[Batalin]]}} * {{Btname|Rhus potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Rosa potaninii|[[Sumnev.]]}} * {{Btname|Salsola potaninii|[[Iljin]]}} * {{Btname|Salvia potaninii|[[Krylov]]}} * {{Btname|Sambucus potaninii|[[Ja.Vassiliev]]}} * {{Btname|Sanicula potaninii|[[Bobrov]]}} * {{Btname|Scrophularia potaninii|[[Ivanina]]}} * {{Btname|Senecio potaninii|[[C.Winkl.]]}} * {{Btname|Serratula potaninii|[[Iljin]]}} * {{Btname|Silene potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Stipa potaninii|[[Roshev.]]}} * {{Btname|Symplocos potaninii|[[Gontsch.]]}} * {{Btname|Syringa potaninii|[[C.K.Schneid.]]}} * {{Btname|Tanacetum potaninii|[[Krasch.]]}} * {{Btname|Taraxacum potaninii|[[Tzvelev]]}} * {{Btname|Trapa potaninii|[[V.N.Vassil.]]}} * {{Btname|Vitis potaninii|[[Maxim.]]}} * {{Btname|Zygophyllum potaninii|[[Maxim.]]}} |} {{Чажыт блоктуң төнчүзү}} == Демдеглелдер == {{Примечания|2}} == Литература == * Потанин, Григорий Николаевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * {{Ном|автор=|издательство=|тираж=|isbn=|серия=Записки императорского Русского географического общества по отделению этнографии|страниц=|страницы=|том=34|год=1909|место=СПб.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11196#page/1/mode/grid/zoom/1|оригинал=|заглавие=Сборник в честь семидесятилетия Григория Николаевича Потанина|ссылка часть=|ref=Сборник}} * ''Лялина М. А.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003684391#?page=7 Путешествия Г. Н. Потанина]. — СПб.: А. Ф. Девриен, ценз. 1898. — XII, 224 с. * ''Обручев, В. А.'' Григорий Николаевич Потанин : краткий очерк его жизни и деятельности. — Москва, 1916 [http://elib.tomsk.ru/purl/1-6097/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001182426/http://elib.tomsk.ru/purl/1-6097/ |date=2020-10-01 }}. * {{Ном|автор=Шиловский М. В.|издательство=ИД «Сова»|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|страницы=|том=|год=2004|место=Новосибирск|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://history.nsc.ru/kapital/project/potanin/index.html|оригинал=|заглавие=«Полнейшая самоотверженная преданность науке»: Г. Н. Потанин. Биографический очерк.|ссылка часть=|ref=Шиловский}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231110231/http://history.nsc.ru/kapital/project/potanin/index.html |date=2016-12-31 }} Архивная копия от 31 декабря 2016 на Wayback Machine * Потанин, Григорий Николаевич // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 267-268. — 440 с. — 3 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. * {{Ном|автор=[[Сагалаев, Андрей Маркович|Сагалаев А. М.]], [[Крюков, Владимир Михайлович|Крюков В. М.]]|заглавие=Г. Н. Потанин: Опыт осмысления личности|ссылка=http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000209996|ответственный=Отв. ред. [[Васильевский, Руслан Сергеевич|Р. С. Васильевский]]|место=Новосибирск|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Сиб. отд-ние|год=1991|страниц=232|серия=[[Страницы истории нашей Родины]]|isbn=5-02-029735-6|тираж=5700|издание=|страницы=}} * {{Ном|автор=Сагалаев А. М., Крюков В. М.|заглавие=Потанин, последний энциклопедист Сибири: Опыт осмысления личности|ответственный=|ссылка=|место=Томск|издательство=Изд-во НТЛ|год=2004|страниц=208|isbn=5-89503-207-9|тираж=}} * Обручев В. Великий первооткрыватель Азии Григорий Потанин // Армейский сборник : Научно-методический журнал МО РФ. — М.: Редакционно-издательский центр МО РФ, 2008. — № 12. — С. 56-59. — ISSN 1560-036X. * Сборник к 80-летию дня рождения Григория Николаевича Потанина. Избранные статьи и биографический очерк. Типо-литография Сибирского товарищества печатного дела. Томск. 1915. * Юбилей Г. Н. Потанина // Сибирская торговая газета. № 218. 12 октября 1905 года. Тюмень. * Литературное наследство Сибири. Т.6. Г. Н. Потанин. Воспоминания. Новосибирск: Западно-Сибирское книжное издательство, 1983. — С. 102—103. == Шөлүглер == * [http://hrono.ru/biograf/bio_p/potanin_gn.php Потанин Григорий Николаевич] на сайте «Хронос» * [http://nature.baikal.ru/text.shtml?id=446 «Китайский мандарин» из Сибири] О экспедициях Г. Н. Потанина и М. М. Березовского в Китай и Монголию. * [http://akunb.altlib.ru/kollekczii-elektronnoj-bibilotekt/issledovateli-i-puteshestvenniki-altajskogo-kraya/potanin-grigoriy-nikolaevich/ Потанин Григорий Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918070627/http://akunb.altlib.ru/kollekczii-elektronnoj-bibilotekt/issledovateli-i-puteshestvenniki-altajskogo-kraya/potanin-grigoriy-nikolaevich/ |date=2020-09-18 }} в Электронной библиотеке АКУНБ * [https://web.archive.org/web/20170808153500/http://map.nklibrary.kz/pdf/shuhov/presnovskie_stranicy.pdf] * [http://xn--80aaa0andw4aj.xn--p1ai/index/biografii/4851-potanin-grigorij-nikolaevich/24847?start=40] [[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]] [[Аңгылал:Октябрьның 4 төрүттүнген]] 07a8er6k6pelmceofha4bpkv55a3wkq Грум-Гржимайло, Григорий Ефимович 0 9772 52617 52335 2026-09-13T00:58:21Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52617 wikitext text/x-wiki {{Эртемден | Имя = Григорий Ефимович Грумм-Гржимайло | Изображение = Grum-Grjimailo_GE.jpg | Оригинал имени = | Дата рождения = 17.2.1860 (5) | Место рождения = {{МестоРождения|Санкт-Петербург}}, [[Российская империя]] | Дата смерти = 3.3.1936 | Место смерти = {{МестоСмерти|Ленинград||Санкт-Петербург}}, [[СССР]] | Научная сфера = [[География|географ]], [[Зоология|зоолог]] и [[лепидоптерист]] | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Святого Владимира 4 степени}}{{!!}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Константиновская медаль|}}{{!!}} {{!}}} | Викитека = Григорий Ефимович Грум-Гржимайло }} '''Григрий Ефимович Грумм-Гржимайло''' (5 (17) февраля 1860, [[Санкт-Петербург]] — 3 марта 1936, [[Ленинград]]) — орус аян-чорукчу, географ, зоолог база лепидоптеролог, Барыын Кыдат, Памир, Тянь-Шань кезектерниң (1884—1890), Барыын [[Моол|Моолдуң]], [[Тыва Республика|Тываның]] база Ыраккы Чөөн Чүктүң (1903—1914) шинчилекчизи. Турфан оңгалчыын ажыткан. == Намдары == Эрге-хоойлу училищезинге (1871—1873) база Санкт-Петербургтуң 3-кү шериг гимназиязынга (1874—1879){{Sfn|Московский журнал|2013|страницы=2}}. Дээди эртемни 1880—1884 чылдарда Санкт-Петербургтуң университединиң физика-математика факультедин дооскан. === Памирже баштайгы экспедициялары === 1884 чылдан тура [[Ортаа Азия|Ортаа Азияже]] кезек экспедицияларга киржип турган. Экспедицияларының материалдары Орус географтыг ниитилелге илеткеттинген болгаш 1890 чылда француз дыл кырынга үнген <span lang="fr" style="font-style:italic;">«Le Pamir et sa faune lépidoptérologique» (</span>IV-кү том {{Lang-fr|«Mémoires sur les lépidoptères»}}. Географтыг ниитилел ону мөңгүн медаль-биле шаңнаан болгаш ылап кежигүнү кылдыр хүлээп алган. === Азияже 1889—1890 чылдарда экспедициялары === Дараазында экспедициязы Чөөн Тянь-Шань база Наньшань кезектерже болган. Грумм-Гржимайлонуң эң улуг эртем-шинчилелдиг чедиишкиннери ол экспедиция-биле холбаалыг. Тянь-Шаньның мурнуу талазында Турфан хоорайдан ырак эвесте тускай ханы [[ыйгылааш]] тып алган, ооң дүвүнде Айдынкёль деп хөл бар. Ол оңгалчыктың ханызы далай деңнелинден 130 м чавыс болганын тодараткан. Грумм-Гржимайлонуң ол экспедициязы дыка байлак болган. Ниитизи-биле олар 7250 км эрткеш, 214 сүт ижер амытаннарны, 1150 куштарны, 400 уяда чуургаларны, 100 хире балыктарны, 105 соястаар, чер-суг амытаннарын, 35 муң курт-кымыскаякты, 800 бүрүлерни база 850 даг породаларын чыып алган. Ол ажылының түңнели «Описание путешествия в Западный Китай» деп аттыг үш томнуг үнүп келген. === Моолче 1903 чылда экспедициязы === 1903 чылда Грумм-Гржимайло Барыын Моолче болгаш Тываже экспедицияны организастаан. Зайсандан үнгеш, Кара Иртыш база Моол Алтайны кешкеш, [[Убсу-Нур]], Хараусу, Харанур хөлдер чыдар улуг ыйгылаашка үнүп келгеннер. Улаштыр Хархир даан база [[Таңды-Уула|Таңды-Ула]]<nowiki/>сыннарын ашкаш Тываны таваргаш, экспедиция [[Алдай|Алдайже]] — [[Кош-Агач|Кош-Агачче]] ажып чоруй барган. Аңаа чыгдынган материалдарны Грумм-Гржимайло Барыын Моолга тураскааткан монографиязынче киирген. Григорий Ефимович Грум-Гржимайло 1936 чылдың март 3-те чок болган. == Библиография == * Несколько слов о чешуекрылых Крыма // ''Тр. энтомол. об-ва''. — XIII. — 1881 * Ueber einige Lepidoptera von Narva // ''Horae Soc. Ent. Ross.'' — XVII. — 1883 * Lepidopterologische Mittheilungen // ''Mémoires''. — I. — 1884 * Bericht über meine Reise in das Alai-Gebiet // ''Mémoires''. — II. — 1885 * Bericht über meine Reise in das östliche Buchara // ''Mémoires''. — III. — 1887 * Novae species et varietates Rhopalocerorum e Pamir // ''Horae Soc. Ent. Ross.'' — XXII. — 1888 * Очерк припамирских стран // ''Изв. Имп. рус. геогр. об-ва''. — XXII. — 1886 * Очерк сельского хозяйства в Туркестане. — 1886 * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XIX/1880-1900/Grumm_Grzimajlo/Dung_partizan/text.htm Дунганский партизан Да-хо-Баян-ху] // ''Ист. вест.''. — 1891 * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004496911#?page=1 Описание путешествия в Западный Китай: Том 2. Поперек Бэй-шаня и Нань-шаня в долину Желтой реки: с картой, 27 фототипиями, 1 гравюрой и 10 цинкографиями в тексте / составлено Г. Е. Грум-Гржимайло. — Издание Императорского Русского Географического Общества. — Типография В. Киршбаума, 1899. — 445 с.] * Материалы по этнологии Амдо и области Куку-Нора. — Санкт-Петербург: тип. В. Безобразова и К°, 1903. — 43 с. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004436286#?page=1 Описание путешествия в Западный Китай: Том 3. Вокруг Куку-нора, через Нань-Шань, Бей-Шань и вдоль Восточного Тянь-Шаня обратно на родину: с картою на 3 листах, 25 фототипиями и 29 цинкографиями в тексте / составлено Г. Е. Грум-Гржимайло. — Издание Императорского Русского географического общества. — Типография В. О. Киршбаума, 1907. — 531 с.] * [https://www.prlib.ru/item/434635 <nowiki>Описание Амурской области / сост. Г. Е. Грум-Гржимайло; под ред. [и с предисл.] П. П. Семенова. — С.-Петербург: типо-лит. и переплетная С. М. Николаева, 1894. — [2], VI, 640, VIII с., [1] л. к.</nowiki>] * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004425839#?page=1 Историческое прошлое Бэй-Шаня в связи с историей Средней Азии. — Санкт-Петербург: Киршбаум, 1898. — II, 127 с.] * [http://memoirs.ru/rarhtml/GRUM_Gr_IV94_55_1.htm По ступеням «Божьего Трона». (Из дневника)] // ''Ист. вест.''. — 1894. — Т. 55. — № 1. — С. 147—163 * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003687597#?page=1 Почему китайцы рисуют демонов рыжеволосыми?: (К вопросу о народах белокурой расы в Средней Азии). — СПб.: Тип. «В. В. Балашев и К°», 1899. — 60 с.] * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004450472#?page=1 Белокурая раса в Средней Азии : сборник в честь семидесятилетия Григория Николаевича Потанина / Г. Е. Грум-Гржимайло. — Типография В. О. Киршбаума, 1909. — 188 с. — (Записки императорского русского географического общества по отделению этнографии; том XXXIV)] * Западная Монголия и Урянхайский край. — В 3 т. — 1914—1930 * Русская торговля в Китае вообще и в Джунгарии в частности. — Москва: тип. П. П. Рябушинского, 1910. — 15 с. * Множество статей в Энциклопедическом словаре Брокгауза и Ефрона (1890—1904) == Шаңналдары == * Ыдык Ладимирниң Ордениниң 4-кү чадазы (1891) * Пржевальскийның шаңналы (1891) * Парижтиң Эртемнер Академиязының шаңналы * Константин медалы (1907) == Демдеглелдер == {{Примечания}} == Литература == * Грум-Гржимайло, Григорий Ефимович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * {{Ном|автор=[[Грумм-Гржимайло, Алексей Григорьевич|Грумм-Гржимайло А. Г.]]|год=1947|тираж=|isbn=|серия=Историческая серия; № 31|страниц=96|столбцы=|страницы=|том=|издательство=МОИП|часть=|место=М.|издание=|ответственный=[[МОИП|Моск. о-во испытателей природы]]|викитека=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01005785010|оригинал=|заглавие=Дела и дни Григория Ефимовича Грумм-Гржимайло (путешественника и географа): 1860—1936|ссылка часть=|ref=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002020822/https://search.rsl.ru/ru/record/01005785010 |date=2020-10-02 }} * Григорий Ефимович Грумм-Гржимайло в книге «Отечественные физикогеографы и путешественники», Москва, 1959. * {{Чүүл|автор=Вехов Н. В.|заглавие=Братья Грум-Гржимайло|издание=Московский журнал|год=2013|номер=2|страницы=2—7|ref=Московский журнал}} * Грумм-Гржимайло Григорий Ефимович — статья из Большой советской энциклопедии.  * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=30727 Биография.ру | Грумм-Гржимайло Григорий Ефимович]{{Чедимчок шөлүг|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Жуков В. Ю.'' Грум-Гржимайло Григорий Ефимович // Биология в Санкт-Петербурге. 1703–2008: Энциклопедический словарь / Отв. ред. Э. И. Колчинский; Сост.: Э. И. Колчинский, А. А. Федотова. СПб.: Нестор-История, 2011. С. 159. == Шөлүглер == * [https://web.archive.org/web/20130408030746/http://www.rgo.ru/2011/01/grumm-grzhimajlo-grigorij-efimovich/ Грумм-Гржимайло Григорий Ефимович] [[Аңгылал:Алфавиттээн кижилер]] [[Аңгылал:Февральдың 17 төрүттүнген]] [[Аңгылал:Москваның күрүне университединиң доозукчулары]] [[Аңгылал:Санкт-Петербургтуң күрүне университединиң доозукчулары]] r0hbxarukf5ezmenniv7ztnulkesp46 Крылов, Порфирий Никитич (ботаник) 0 9799 52620 52279 2026-09-13T02:14:41Z InternetArchiveBot 7061 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52620 wikitext text/x-wiki {{Эртемден | Изображение = Porfiry_Krylov_1900-10.jpg | Ширина = 180px | Научная сфера = [[ботаника]] | Учёное звание = {{УЗ|АН СССР|1}}<br>{{УЗ|АН УССР|1}} | Альма-матер = {{Императорский Казанский университет||}} | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = профессора [[Ревердатто, Виктор Владимирович|В. В. Ревердатто]], [[Сергиевская, Лидия Палладиевна|Л. П. Сергиевская]], Л. А. Уткин, [[Шишкин, Борис Константинович|Б. К. Шишкин]] | Известен как = один из основоположников [[Геоботаника|фитоценологии (''фитосоциологии'')]] | Награды и премии = | Сайт = [http://ido.tsu.ru/resources/10/gerbdop1.html Гербарий им. П. Н. Крылова при ТГУ] }} '''Порфирий Никитич Крылов''' (1850 чылдың август 1 [13], Сагайская суур, [[Улуг-Хем|Енисей]] губерниязы — 1931 чылдың декабрь 27, Томск, Барыын-Сибирь край) — орус ботаник, флорист база педагог, фитоценология (фитосоциологии) эртемниң үндезилекчилериниң бирээзи. == Намдары == Порфирий Крылов 1850 чылдың август 1-де Красноярск крайның Каратуз районунуң Сагайская суурга садыгжы өг-бүлеге төрүттүнген. Бичии тургаш-ла, Пермь хоорайже көже берген. 1868 чылда Крылов Пермь хоорайның бир эм садыынга өөреникчилеп кирип алгаш, химия болгаш эм оъттарны сонуургай берген. Чоорту ботаниканы ниитизи-биле сонуургаар болу берген. === Казань хоорайга === Үш чыл иштинде эм садыынга өөреникчилеп келгеш, Крылов Казань хоорайже чорупкан. 1873 чылда аңаа Казань университединиң ийи чылдыг курстарынче провизор ат чедип алыр дээш кирип алган. Курстарны тергиин дооскаш, провизор [[Диплом|дипломун]] алгаш, университетке ажылдап артып калган. Кезек ажылдааш, ботаниктиг сесерликтиң эртемден садовниги кылдыр кирип алган. === Томск университединге ажылы === Барыын-Сибирь өөредилге округунуң хандырыкчызы, ол уеде Томскунуң университединиң тудуун удуртуп турган В.М. Флоринский Крыловту университет чанынга кылыр деп турган ботаниктиг сесерлик болгаш гербарий тургузулгазынга киржири-биле чалаан. 1885 чылдың июль 23-те Крылов Томск хоорайга чедип келген. Ол 700 горшок үнүштерни ботаниктиг музейни ([[Гербарий|гербарийни]]) тургузары-биле эккелген. 1890 чылдардан тура ботаниктиг сесерликтиң болгаш гербарийтиң үнүштерин көвүдедири-биле Крылов [[Алдай (даглары)|Алтай]], Барыын Сибирь, [[Казахстан|Казахстанче]] элээн каш аян-чорукту кылган. Томск хоорайга келгенден бээр 15 чыл болганда, 1901 чылда Крылов «Флора Алтая и Томской губернии» деп улуг үндезин ажылының бирги томун үндүрген. 1909 чылда Казань университеди «Флора Алтая» деп ажылдың авторунга ботаниканың доктору деп эртем чадазын тывыскан. 1917 чылда Крыловка Томск университединиң профессору деп атты тывыскан. 1918 чылда ийиги улуг үндезин ажылы «Флора Западной Сибири» деп номун кылып эгелээн, ону эртемден чок болган соонда ооң өөреникчилери дооскан. 1925 чылда Крылов Украинаның Эртемнер академиязының кежигүн-корреспондентизи, 1929 чылда — ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының кежигүн-корреспондентизи апарган. == Экспедициялары == 60 чыл иштинде эртем ажылын кылып чоруур үезинде Крылов 36 аян-чорук кылган. Уралдың, Алтайның база [[Саян (даглар)|Саянның]] сыннарынга, Уралдан Даурияга чедир Сибирьниң ховуларынга, [[Казахстан|Казахстанның]] ховуларынга база дагларынга Томскунуң соңгу талазнда тайгаларга база тулааланчак черлерге чоруп чораан. === [[Алдай (даглары)|Алтай]] === Алтайже Крылов 1891, 1901, 1903, 1911, 1915&amp;nbsp;чылдарда 5 аян-чорук кылган. Аңаа барып, дараазында сыннарны шинчилээн: ''Чуйский, Айгулакский, Катунский, Тигерецкий, Теректинский, Каракольский''. === [[Тыва Республика|Тыва]] === 1892 чылда Петербургтуң ботаниктиг сесерлии болгаш Орус Географтыг ниитилелдиң даалгазы-биле Крылов Урянхайлар чуртунче аян-чорук кылып чораан. Экспедицияның түңнелинде улуг эртем материалы чыгдынган болгаш Барыын Саянның үнүштери шинчилеттинген. == Эртем ажылдары == * Флора Алтая и Томской губернии: Руководство к определению растений Зап. Сибири. Т. 1-17. Томск, 1903—1914. * Флора Западной Сибири: руководство к определению зап.-сиб. растений. 2-е изд., доп. и расшир. изд. «Флоры Алтая и Том. губернии». Т.1-11. Томск, 1927—1949. * Липа на предгорьях Кузнецкого Ала-тау / [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000168237 Изв. Том. ун-та. 1891. Т.3, отд. 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025090313/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000168237 |date=2020-10-25 }} С.1-40. * Очерк растительности Томской губернии / [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000187103 Научные очерки Томского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023123051/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000187103 |date=2020-10-23 }}. Томск, 1898. С. 1-26. карт. * Краткий очерк флоры Томской губернии и Алтая / Изв. С.-Петерб. ботан. Сада. 1902. Т.2, вып. 3. С. 85-106. * Маршрут путешествия по Алтаю в 1903 г. / Изв. С.-Петерб. ботан. Сада. 1903. Т.3, вып. 1. С. 1-12; вып. 2. С. 13-18; Т. 4, вып. 4. С. 18-20. * Plantae altaicae novae / Тр. С.-Петерб. ботан. Сада. 1903. Т.21, вып. 1. С. 1-12. табл. вып. 2. С. 13-18. * Эндемизм алтайской флоры: Предварит. сообщ. / Протоколы Том. о-ва естествоиспытателей и врачей за 1903—1904 г. Томск, 1905. С. 65-67. * Растительность в Барабинской степи и смежных в ней мест / Предварительный отчёт о ботанических исследованиях в Сибири и Туркестане в 1912 г. СПб., 1913. С. 41-84; карт., табл. * К вопросу о колебании границы между лесной и степной областями / Тр. ботан. Музея имп. АН. Пг., 1915. Вып. 14. С. 82-130. * Степи западной части Томской губернии: Ботан.-геогр. обзор / Тр. почв.-ботан. Экспедиций по исслед. колонизац. р-нов Азиат. России. Ч.1. Переселенческое упр. М-ва земледелия. Ч.2. Ботан. Исслед. 1913 г. Пг., 1916. Вып.1. С. 1-139: ил., карт. * Очерк растительности Сибири / Стат. — эконом. бюл. Томск, 1919. С. 1-24: ил., цв. карт. * Флористические этюды Прикатунского края / Изв. Том. отделения Рус. ботан. О-ва. 1921. Т.1, вып. 1-2. С. 1-22. * Материалы к флоре споровых растений Алтая и Томской губернии. 1. Листостебельные мхи / Изв. Том. ун-та. 1925. Т.75. С. 1-48. * Ботанико-географическая экспедиция в Западной Сибири / Сибиреведение. 1927. С. 4-5. * К изучению растительности Западной Сибири / 1 Сиб. краев. н.- и. съезд. Новосибирск, 1927. Т.3. Поверхность. С. 195—197. * Новый гражданин алтайской флоры — Krascheninnikowia Borodini Kryl. sp. n. / Юбилейный сборник, посвящённый И. П. Бородину. Л., 1927. С. 220—228: табл. * Систематические заметки по материалам Гербария Томского университета. 1928. 37. С. 1-2; 1932. Вып. 3. С. 1-4; табл.; Вып. 7-8. С. 1-3: табл.; 1933. вып. 1-2. С. 1-2. * Фитостатистический очерк альпийской области Алтая / Изв. Том. отд-ния рус. ботан. О-ва. 1931. Т. 3. вып. 1-2. С. 28-83: табл. == Демдеглелдер == {{Примечания}} == Литература == * Крылов Порфирий Никитич (ботаник) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * ''Сергиевская Л. П.'' Порфирий Никитич Крылов — Новосибирск: областное изд-во, 1952. * ''Шишкин Б. К., Сергиевская Л. П.'' П. Н. Крылов и его научная деятельность: Биогр. очерк / Изв. Том. отд-ния Рус. ботан. О-ва. 1931. Т.3, вып. 1-2. С. 1-16. * Памяти П. Н. Крылова в связи со 100-летием со дня рождения: Сб. ст. — Томск, 1951. — 282 с. * ''Воронов А. Г.'' Крылов / Отечественные физико-географы и путешественники. М., 1959. С. 670—676: портр. * ''Камбалов Н. А.'' Крылов / Страницы истории Алтая. Барнаул, 1971. С. 0-52. * ''Булыгин Ю. С.'' Крылов / Энцикл. Алт. края. Барнаул, 1997. Т.2. С. 198. * Крылов, Порфирий Никитич // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 174-175. — 440 с. — 3 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. == Шөлүглер == * [http://herbarium.tsu.ru/herb/?p=122&lang=ru Гербарий им. П. Н. Крылова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623013656/http://herbarium.tsu.ru/herb/?p=122&lang=ru |date=2020-06-23 }} * [http://www.soran1957.ru/soran1957.aspx?id=PA_folders24-59_0003_0639 Фото из собрания Фотоархива СО РАН]{{Чедимчок шөлүг|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Аңгылал:Декабрьның 27 мөчээн]] [[Аңгылал:Августтуң 13 төрүттүнген]] [[Аңгылал:Императорнуң Казань университединиң доозукчулары]] [[Аңгылал:Императорнуң Казань университединиң башкылары]] [[Аңгылал:Императорнуң Томск университединиң башкылары]] 223yulfiwwbrudktn30k7mzeq2pahxz Майык:Potd/2026-09-13 10 15806 52614 2026-09-12T19:40:08Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «Breil-Brigels. (actm) 02.jpg» 52614 wikitext text/x-wiki Breil-Brigels. (actm) 02.jpg ndoyi6u8cfkpbwlktf0ipjsh9jjxkp4 Майык:Motd/2026-09-13 10 15807 52615 2026-09-12T19:42:32Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «Final day of racing for the 2017 J Class World Championships by Don Ramey Logan.webm» 52615 wikitext text/x-wiki Final day of racing for the 2017 J Class World Championships by Don Ramey Logan.webm 0d7tfv0mb78q5vggx78yhfvcv7t1h7x Майык:Potd/2026-09-14 10 15808 52628 2026-09-13T08:58:18Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «Oregon National Historic Trail in Wyoming.jpg» 52628 wikitext text/x-wiki Oregon National Historic Trail in Wyoming.jpg 879dqrvtdfyow4upl2lpmztc00sg2ya Майык:Motd/2026-09-14 10 15809 52629 2026-09-13T09:01:18Z Frhdkazan 1195 Чаа арын чаяатынган: «KARTINI_(2025).webm» 52629 wikitext text/x-wiki KARTINI_(2025).webm 6v8wz8yrotxb5zehcnlg1tg4n3bysg1