Wikipedia ugwiki https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter ۋاسىتە ئالاھىدە مۇنازىرە ئىشلەتكۈچى ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى Wikipedia Wikipediaمۇنازىرىسى ھۆججەت ھۆججەت مۇنازىرىسى MediaWiki MediaWiki مۇنازىرىسى قېلىپ قېلىپ مۇنازىرىسى ياردەم ياردەم مۇنازىرىسى تۈر تۈر مۇنازىرىسى TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5331 176388 175323 2026-08-30T22:00:25Z E.berdas 22448 176388 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style="margin: 0 0 1em 1em; background: ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇردۆلىتى |- |- style="background: #AACCEE; color:Black" | align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px" bgcolor="" | <font size="+1">'''كەلپىن ناھىيىسى''' '''柯坪县.'''Kelpin County |- |align="center" colspan=2 |[[ھۆججەت: Location of Kalpin within Xinjiang (China).png|center|350x350px]]'''كەلپىن ناھىيىسىنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى''' |- |'''مەمۇرىي رايون شەكلى''' |[[ناھىيە]] |- |'''ۋىلايەت''' |[[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] |- |'''مىللەتلەر''' |[[ئۇيغۇر]] |- |'''تىللار''' |[[ئۇيغۇرچە]] |- |'''بازارلىق سانى''' |3 دانە |- |'''يېزا سانى''' |2 دانە |- |'''نوپۇس (2015-يىل)''' |55,425 <ref>{{Cite web |title=ئاپتونوم رايونلۇق سىتاتىستىكا ئىدارىسىنىڭ 2017-يىلىلىق نوپۇش سىتاتىستىكا جەدۋىلى<!-- ئۇلانما --> |url=http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |access-date=2018-05-21 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011101904/http://www.xjtj.gov.cn/sjcx/tjnj_3415/2016xjtjnj/rkjy/201707/t20170714_539450.html |url-status=dead }}</ref> |- |'''يەر مەيدانى''' | 8,977 كۋادرات كىلومېتىر |- |'''ۋاقىت رايونى''' |UTC+6 ([[ئۈرۈمچى ۋاقتى]]) |- |'''تېلېفون رايون نومۇرى''' |997 (0)86+ |- |'''ماشىنا تاختا نومۇرى''' |新N |- |} '''كەلپىن ناھىيىسى 柯坪县''' ([[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]: '''Kelpin Nahiyisi''') [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]]تىگە قارايدۇ. كەلپىن ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي شىمال چېتىگە، تەڭرىتاغ تاغ تىزمىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى ئاقسۇ شەھىرى، ئاۋات ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن، غەرب تەرىپى ئاقچى ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى ئۇچتۇرپان ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 151 كىومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 110 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى ئون مىڭ 300 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، ئۈچ يېزا، 24 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1154 كىلومېتىر. ئىگەرلىك ئات(تارىخىي پوۋېست)[[ئابدۇللا تالىپ]] : قىلىچ بۇغراخان دەۋرىدە (بۇنىڭدىن توققۇز ئەسىر بۇرۇن) خوتەن بۇددىستلىرى بىلەن يىگىرمە يىل جەڭ بولغانىكەن. ئەسىرگە چۈشكەن جاھىل بۇددىستلاردىن بىرنەچچە مىڭى كەلپىنگە ھەيدەپ كېلىنىپ ئەمگەككە سېلىنىپتۇ. ئۇلار ئاخىرى يەرلىشىپ قاپتۇ ۋە كېيىنچە ئېتىقادىنى ئۆزگەرتىپ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغانىكەن. شۇڭا «كەلپىن» دېگەن سۆز «ئىمانغا كەلتۈرمەك» دېگەن مەنىدىن كېلىپ چىققان. تىلىنىڭ چۇس بولۇشى، سىپايى سۆزلەرنى ئىستېمال قىلىشى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرىمۇ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ==مەمۇرىي رايون== [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] كەلپىن ناھىيىسى قارمىقىدا 3 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە: {| class="wikitable" width="1000px" |- style="background: #C0C0C0; color:Black" | width="10px" style="text-align: center |'''نومۇرى''' | width="150px" style="text-align: center" div |'''ئىسمى''' | width="150px" style="text-align: center" div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]''' دا يېزىلىشى | width="150px" style="text-align: center" div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى''' | width="150px" style="text-align: center" div |'''خەنزۇچە ئىسمى''' | width="80px" style="text-align: center" div |'''مەھەللە/كەنت سانى''' | width="100px" style="text-align: center" div |'''نوپۇسى(مىڭ)''' | width="100px" style="text-align: center" div |'''يەر مەيدانى(km2)''' |- |style="text-align:center|1 | style="text-align: center" div |[[كەلپىن بازىرى]] | style="text-align: center" div |Kelpin Baziri | style="text-align: center" div |Kelpin Town | style="text-align: center" div |柯坪镇 | style="text-align: center" div |6 | style="text-align: center" div |6.5 |? style="text-align: center" div | |- |style="text-align:center|2 | style="text-align: center" div |[[گەزلىك بازىرى]] | style="text-align: center" div |Gezlik Baziri | style="text-align: center" div |Gezlik Town | style="text-align: center" div |盖孜力克镇 | style="text-align: center" div |9 | style="text-align: center" div |11.2 | style="text-align: center" div |9.93 |- |style="text-align:center|3 | style="text-align: center" div |[[ئاچال بازىرى]] | style="text-align: center" div |Achal Baziri | style="text-align: center" div |Achal Town | style="text-align: center" div |阿恰勒镇 | style="text-align: center" div |7 | style="text-align: center" div |7.3 | style="text-align: center" div |2,696.8 |- |} '''ئىزاھات:''' * [[ئاقسۇ ۋىلايىتى]] كەلپىن ناھىيىسى قارمىقىدا 2 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە: {| class="wikitable" width="1000px" |- style="background: #C0C0C0; color:Black" | width="10px" style="text-align: center |'''نومۇرى''' | width="150px" style="text-align: center" div |'''ئىسمى''' | width="150px" style="text-align: center" div |'''[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]''' دا يېزىلىشى | width="150px" style="text-align: center" div |'''ئىنگلىزچە ئىسمى''' | width="150px" style="text-align: center" div |'''خەنزۇچە ئىسمى''' | width="80px" style="text-align: center" div |'''كەنت سانى''' | width="100px" style="text-align: center" div |'''نوپۇسى(مىڭ)''' | width="100px" style="text-align: center" div |'''يەر مەيدانى(km2)''' |- |style="text-align:center|1 | style="text-align: center" div |[[يۇرچى يېزىسى]] | style="text-align: center" div |Yürchi Yézisi | style="text-align: center" div |Yurchi Township | style="text-align: center" div |玉尔其乡 | style="text-align: center" div |7 | style="text-align: center" div |11 | style="text-align: center" div |3,176.4 |- |style="text-align:center|2 | style="text-align: center" div |[[چىلان يېزىسى]] | style="text-align: center" div |Chilan Yézisi | style="text-align: center" div |Chilan Township | style="text-align: center" div |启浪乡 | style="text-align: center" div |9 | style="text-align: center" div |6.5 | style="text-align: center" div |? |- |} '''ئىزاھات:''' ==يەر تۈزۈلۈشى== بۇ ناھىيىنىڭ يەر تۈزۈلۈشى غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قىيپاش بولۇپ، تاغلىق رايون، ئويمانلىق ۋە تىنما تۈزلەڭلىك ئۈچ قىسمدىن تەركىب تاپقان. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى 72.4% نى، تۈزلەڭلىك 27.6% نى ئىگىلەيدۇ. كەلپىن دەرياسى بىلەن قىزىلقۇم دەرياسىدىن ئىبارەت ئىككى بۇلاق سۈيى دەرياسى بار. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى 83 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 143 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن بۆرە، تۈلكە، ياۋا توڭگۇز، ئارقار، سۇغۇر، ئاق بوغۇز بۆكەن، توشقان، بۈركۈت، ئۇلار، تاغ كەكلىكى قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن يۇلغۇن، ئاق سۆگەت، قوڭغۇراق تىكەن، ياپىلاق ئاچا، كۆك ئەمەن، لوپنۇر كەندىرى، قومۇش قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن گۈڭگۈرت، تۆمۈر، مىس، ئاليۇمىن، فوسفور، سىنك، ئۇران، كۆمۈر، سىڭىرتاش، كۋارتس، سۇ كىرىستالى، قاشتېشى، ھېقىق، ھاك تاش، ئىسلاندىيە شىپاتى، بازالىت قاتارلىقلار بار. ==يېزا ئىگىلىكى== بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىپ، دېھقانچىلىق بىلەن چارۋىچىلىق بىرلەشتۈرۈلگەن. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 6500 گېكتار ( 97 مىڭ 500 مو)، ئەمەلىي تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 5000 گېكتار (75 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان، 100 مىڭ گېكتار (1 مىليون 500 مىڭ مو)، چارۋىچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان، ئورمان بىنا قلىشقا كېلىدىغان بوزيەر كۆلىمى ئايرىم - ئايرىم 66 مىڭ 700 گېكتار (1 مىليون مو)دىن توغرا كېلىدۇ. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، پاختا، ياغلىق دان قاتارلىقلار بار. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك، ئات، تۆگە قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، سۇ ئېلېكترى، سېمونت، كانچىلىق، يېزا ئىگىلىك ماشىنلىرىنى رېمونت قىلىش قاتارلىقلار بار. ==ئىقلىمى== كەلپىن ناھىيىسى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃ ، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.9℃، ھەريىلى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 5.95 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇر 30℃ تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2796.9 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4378.8℃. قىروسىز مەزگىلى 213 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 71.6 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2847.1 مىللىمېتىر. ==ئىقتىسادى == ==ساياھەتچىلىكى== ==مائارىپى == كەلپىن ناھىيەسىنىڭ مائارىپى بەك تەرەققىي قىلغان بولۇپ، تارىختا نۇرغۇن داڭلىق كىشىلەر يېتىشىپ چىققان. بۇلار: [[ئابدۇللا تالىپ]] توختى سابىر [[دولقۇن ئەيسا]] [[غەنىزات غەيۇرانى]] ==مەنبەلەر== {{reflist}} ==سىرتقى ئۇلانمىلار== {{شىنجاڭ}} == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى]] [[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]] [[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] 0jglp9pxm90rbe00qskjcr9dkbzp0lr 0 9202 176411 174314 2026-08-30T23:01:24Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى0.jpg|庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى0.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176411 wikitext text/x-wiki [[File:Kuchah.jpg|250 px]] '''كۇچا خانقا جامەسى''' '''كۇچا خانقاسى''' مەشھۇر مەسچىت . ئورنى كۇچا ناھىيسىنڭ شەرقىدە . تەخمىنەن چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سېلىنغان . ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، 16 - ئەسىردە شىنجاڭدىكى قارا تاغلىقلارنىڭ مۇرشىدى ھەزرەت خوجا مۇھەممەد ئىسھاق ۋەلى قەشقەردىن كۇچاغا كېلىپ دىنىي تەرغىبات ئېلىپ بارغاندا سالدۇرغانىكەن . چىڭ دەۋرىنىڭ ئاخىرى ، مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرى بىر نەچچە قېتىم كېڭەيتىلىپ قۇرۇلغانىكەن . 1931 - يىلى ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغان . شۇ يىلى كۇچالىق باي ھەلىم ھاجى پۇل چىقىرىپ ئەسلى ئورنىنىڭ يېنىغا قايتا سالدۇرۇشقا باشلىغان ، 1934 - يىلى قۇرۇلۇش پۈتكەن . قۇرۇلۇشقا قىزىل خىش ، تاش ، گەج ۋە ئۈجمە ياغىچى ئىشلىتىلگەن . بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 21 مو بۇلۇپ ، نامازخانا ، پەشتاق ، قۇببىلىك دەرۋازا راۋىقى ، ئەزان راۋىقى ، مەدرىسە ، ياتاق قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان . ئۈچ پەشتاق ئايرىم - ئايرىم ھالدا دەرۋازا راۋىقىنىڭ يېنىدا بولۇپ ، ئېگىزلىكى 16 مېتىر . ئورنى ئېگزرەك يەردە بولغاچقا ، پۈتۈن شەھەر كۆرىنىپ تۇرىدۇ . نامازخاننى 88 تال تۈۋرۈك تىرەپ تۇرىدۇ ، ئوچۇق بۆلمە ، قوشۇمچە بۆلمە ۋە چەت بۆلمىلەر ، شۇنىڭدەك روجەك قاناتلىرى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ . ئوتتۇردا ئۆگزىدىن ئېگىزرەك چىقىپ تۇرغان تۈڭلۈك ئورنىتىلغان بولۇپ ، ئايلانما لەمپىلىك تورۇس بىلەن يېپىلغان ، تۈۋرۈكلەرگە ھەر خىل نەقىشلەر ئويۇلغان . نامازخانا ئىچىدە ئويما نەقىشلەر ، تام رەسىملىرى ، ھۆسنىخەتلەر بار بولۇپ ، بەك كۆركەم بېزەلگەن ، ئويۇق ، تەكچە ۋە ئىشىك - روجەكلەرنى بېزەشكە ئەھمىيەت بېرىلگەن . سىرتقى كۆرىنىشى ھەيۋەتلىك ، ئاددىي - ساددا ۋە نەپىس بولۇپ ، بىر قەدەر يۇقىرى سەنئىەت سەۋىيسى نامايەن قىلىنغان ، قۇيۇق ئۇيغۇر بىناكارلىقى ئۇسلۇبىغا ئىگە . مەزكۇر مەسچىت كۇچا مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي پائالىيەت مەركىزى بولۇپ ، نەچچە مىڭ كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ . قورۇ ئىچىدە نامسىز مازار ، [[مىڭ سۇلالىسى]]نىڭ ئاخىرى ۋە [[چىڭ سۇلالىسى]]نىڭ دەسلەپكى يىللىرىغا تەۋە بىناكارلىق يادىكارلىقلىرى بار . == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} p650opmj5o8vpr3st43ldfz39ahnepc 0 9571 176401 175190 2026-08-30T23:00:56Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:Бюст_Абдулле_Розыбакиеву_на_Аллее_выдающихся_деятелей_(Алма-Ата).jpg|Бюст_Абдулле_Розыбакиеву_на_Аллее_выдающихся_деятелей_(Алма-Ата).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [ 176401 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> [[ھۆججەت:Abdullah Rozybakiev and his family, ~1928-1930.jpg|alt=ئابدۇللا روزىباقىيېۋ ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسى، ~1928-1930|thumb|ئابدۇللا روزىباقىيېۋ ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسى، ~1928-1930]]ئابدۇللا روزىباقىيېف (رۇسچە:[[Абдулла Ахметович Розыбакиев]] ) (1897-1938) 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياشىغان ئۇيغۇر سىياسىون ۋە جامائەت ئەربابى،سوۋېت ئۇيغۇرلىرىنىڭ داھىسى. ئۇ 1921-يىلى6- ئاينىڭ 21 - كۈنى تاشكەنتتە ئۇيغۇر نامىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ بۇ نامنى تارانچى،قەشقەرلىك،ئالتەشەھەرلىك، خوتەنلىك دېگەندەك ناملارنىڭ ئورنىغا دەسسىتىشنى تەشەببۇس قىلغان. ئۇنىڭ كۈچەپ تەشەببۇس قىلىشى بىلەن بەش يۈز يىلغا يېقىن ئۇنتۇلغان ئۇيغۇر نامىنىڭ ئاۋال يەتتە سۇ رايۇنىدا،كېيىن سوۋېتتا ئوقۇغان زىيالىيلار ئارقىلىق رايۇنمىزدا تارقىلىشى ۋە ئومۇملىشىشىغا كۆرسەتكەن تەسىرى ھازىرغىچە داۋاملاشماقتا ۋە بۇندىن كېيىنمۇ داۋاملىشىدۇ ئەلۋەتتە. تۆۋەندىكىلەر روسچىسدىن گوگىل تەرجىمىسى: ئۇ مىللەتلىك ئۇيغۇر بولۇپ، ۋېرنىي ئوقۇتقۇچىلار سېمىنارىيەسىدە مائارىپ ئالغان. 1925-يىلدىن 1927-يىلغىچە موسكۋادىكى سۋېردلوۋ كوممۇنىستىك ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان. 1933-يىلدىن باشلاپ، پۈتۈن ئىتتىپاق كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) مەركىزىي كومىتېتىنىڭ لېنىن كۇرسىدا، ئاندىن سوۋېت ئىتتىپاقى مەركىزىي ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ مىللەتلەر ئىنستىتۇتىدا ئاسپىرانتلىق ئوقۇشىنى تاماملىغان. 1917-يىلى مايدىن باشلاپ، روزىباقىيېف «ۋېرنىي مۇسۇلمان ئىشچىلار بىرلەشمە ئىتتىپاقى» نىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى، سېمىرېچىيەدە سوۋېت ھاكىمىيىتىنى قۇرۇش كۈرىشىگە قاتناشقان، ھەربىي ئىنقىلابىي كومىتېت، سېمىرېچىيە رايونلۇق ئىجرائىيە كومىتېتى ۋە رايونلۇق ھەربىي ئىنقىلابىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى بولغان. 1918-يىلدىن باشلاپ، ئۇ RCP(b) نىڭ مۇسۇلمان كوممۇنىست بولشېۋىكلىرىنىڭ ۋېرنويې بۆلۈمىنىڭ رەئىسى، رايون كومىسسارى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تۈركستان RCP(b) نىڭ سېمىرېچيې رايونلۇق كومىتېتى مىللەتلەر ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ۋە «ئۇيغۇرلار ئىنقىلابىي ئىتتىپاقى» نىڭ (1921-يىلدىن باشلاپ، 1922-يىلى «قوشچى» ئىتتىپاقى بىلەن بىرلەشكەن «قەشقەر-دۇنگان ئىشچىلار ئىنقىلابىي ئىتتىپاقى») رەئىسى بولغان. ئىنقىلاب ۋە ئىچكى ئۇرۇش مەزگىلىدە، ئۇ مىللىي كەمبەغەللەرنى مىللىي ھەربىي قىسىملارغا قوبۇل قىلىش ئۈچۈن خىزمەت قىلغان. 1920-يىلدىن 1922-يىلغىچە، ئۇ تۈركستان RCP(b) مەركىزىي كومىتېتىنىڭ مىللىي ئاز سانلىق مىللەتلەر بۆلۈمىنىڭ باشلىقى ۋە سېمىرېچيې رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى ئىدارىسىنىڭ كاتىپى بولغان. 1922-يىلدىن باشلاپ، ئۇ ئۇيغۇر ۋە دۇنگان كوممۇنىستلىرى رايونلۇق ئىدارىسىنىڭ رەئىسى بولغان.[1] 1918-يىلدىن 1925-يىلغىچە، ئۇ «جەدىسۇ ئىشچى-دېھقانلار مۇخبىرى» («جەدىسۇ ئىشچى-دېھقانلار مۇخبىرى»)، «كۆمەك» («ياردەم»)، «بۇقارا» («خەلق»)، «كېدەي ئەركى» («كەمبەغەللەرنىڭ ئىرادىسى»)، «قامباغلار ئاۋازى» («كەمبەغەللەر ئاۋازى») قاتارلىق دۆلەت گېزىتلىرىنىڭ تەھرىر ھەيئىتىنىڭ ئەزاسى ۋە تەھرىرى بولغان، 1931-يىلدىن باشلاپ «قىزىل تاڭ» ژۇرنىلىنىڭ تەھرىرى بولغان. 1924-يىلدىن 1934-يىلغىچە، ئۇ ھۆكۈمەت مىللىي چېگرا بەلگىلەش كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، سىردەريا ئۆلكىلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ مەدەنىيەت ۋە تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، رايونلۇق كونترول كومىتېتى (RKI) ھەيئەت ئەزاسى، پۈتۈن ئىتتىپاق كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) قازاقىستان رايونلۇق كومىتېتى تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، قىزىلئوردا رايونلۇق پارتىيە كومىتېتىنىڭ بىرىنچى سېكرېتارى، پاۋلودار رايونلۇق پارتىيە كومىتېتىنىڭ بىرىنچى سېكرېتارى ۋە قازاقىستان ئاSSR تەمىنات خەلق كومىسسارى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. 1937-يىلى، ئۇ قازاقىستان كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) مەركىزىي كومىتېتىنىڭ باسما ۋە نەشرىيات بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.[1] ئۇ 11-، 13- ۋە 16-نۆۋەتلىك پارتىيە قۇرۇلتىيى، سوۋېتلارنىڭ 3-قۇرۇلتىيى ۋە كومىنتېرننىڭ 3- ۋە 4-قۇرۇلتىيىلىرىنىڭ ۋەكىلى بولغان. ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقى مەركىزىي ئىجرائىيە كومىتېتى مىللەتلەر كېڭىشىنىڭ ئەزاسى، تۈركستان مەركىزىي ئىجرائىيە كومىتېتى ۋە قازاقىستان مەركىزىي ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، تۈركستان RCP(b) مەركىزىي كومىتېتى، RCP(b) نىڭ قازاق رايونلۇق كومىتېتى، پۈتۈن ئىتتىپاق كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) نىڭ قازاق رايونلۇق كومىتېتى ۋە قازاقىستان كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) نىڭ ئەزاسى بولۇپ سايلانغان.[1] 1937-يىلى 29-ئىيۇلدا قولغا ئېلىنغان، 1957-يىلى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن.[2] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]] p56qeirh5hb0nmm3jjhleaq00xyztsd 176402 176401 2026-08-30T23:00:59Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:Abdullah_Rozybakiev_and_his_family,_~1928-1930.jpg|Abdullah_Rozybakiev_and_his_family,_~1928-1930.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing] 176402 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:'ALKATIP Tor', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS'"> ئابدۇللا روزىباقىيېف (رۇسچە:[[Абдулла Ахметович Розыбакиев]] ) (1897-1938) 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياشىغان ئۇيغۇر سىياسىون ۋە جامائەت ئەربابى،سوۋېت ئۇيغۇرلىرىنىڭ داھىسى. ئۇ 1921-يىلى6- ئاينىڭ 21 - كۈنى تاشكەنتتە ئۇيغۇر نامىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ بۇ نامنى تارانچى،قەشقەرلىك،ئالتەشەھەرلىك، خوتەنلىك دېگەندەك ناملارنىڭ ئورنىغا دەسسىتىشنى تەشەببۇس قىلغان. ئۇنىڭ كۈچەپ تەشەببۇس قىلىشى بىلەن بەش يۈز يىلغا يېقىن ئۇنتۇلغان ئۇيغۇر نامىنىڭ ئاۋال يەتتە سۇ رايۇنىدا،كېيىن سوۋېتتا ئوقۇغان زىيالىيلار ئارقىلىق رايۇنمىزدا تارقىلىشى ۋە ئومۇملىشىشىغا كۆرسەتكەن تەسىرى ھازىرغىچە داۋاملاشماقتا ۋە بۇندىن كېيىنمۇ داۋاملىشىدۇ ئەلۋەتتە. تۆۋەندىكىلەر روسچىسدىن گوگىل تەرجىمىسى: ئۇ مىللەتلىك ئۇيغۇر بولۇپ، ۋېرنىي ئوقۇتقۇچىلار سېمىنارىيەسىدە مائارىپ ئالغان. 1925-يىلدىن 1927-يىلغىچە موسكۋادىكى سۋېردلوۋ كوممۇنىستىك ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان. 1933-يىلدىن باشلاپ، پۈتۈن ئىتتىپاق كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) مەركىزىي كومىتېتىنىڭ لېنىن كۇرسىدا، ئاندىن سوۋېت ئىتتىپاقى مەركىزىي ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ مىللەتلەر ئىنستىتۇتىدا ئاسپىرانتلىق ئوقۇشىنى تاماملىغان. 1917-يىلى مايدىن باشلاپ، روزىباقىيېف «ۋېرنىي مۇسۇلمان ئىشچىلار بىرلەشمە ئىتتىپاقى» نىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى، سېمىرېچىيەدە سوۋېت ھاكىمىيىتىنى قۇرۇش كۈرىشىگە قاتناشقان، ھەربىي ئىنقىلابىي كومىتېت، سېمىرېچىيە رايونلۇق ئىجرائىيە كومىتېتى ۋە رايونلۇق ھەربىي ئىنقىلابىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى بولغان. 1918-يىلدىن باشلاپ، ئۇ RCP(b) نىڭ مۇسۇلمان كوممۇنىست بولشېۋىكلىرىنىڭ ۋېرنويې بۆلۈمىنىڭ رەئىسى، رايون كومىسسارى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تۈركستان RCP(b) نىڭ سېمىرېچيې رايونلۇق كومىتېتى مىللەتلەر ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ۋە «ئۇيغۇرلار ئىنقىلابىي ئىتتىپاقى» نىڭ (1921-يىلدىن باشلاپ، 1922-يىلى «قوشچى» ئىتتىپاقى بىلەن بىرلەشكەن «قەشقەر-دۇنگان ئىشچىلار ئىنقىلابىي ئىتتىپاقى») رەئىسى بولغان. ئىنقىلاب ۋە ئىچكى ئۇرۇش مەزگىلىدە، ئۇ مىللىي كەمبەغەللەرنى مىللىي ھەربىي قىسىملارغا قوبۇل قىلىش ئۈچۈن خىزمەت قىلغان. 1920-يىلدىن 1922-يىلغىچە، ئۇ تۈركستان RCP(b) مەركىزىي كومىتېتىنىڭ مىللىي ئاز سانلىق مىللەتلەر بۆلۈمىنىڭ باشلىقى ۋە سېمىرېچيې رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى ئىدارىسىنىڭ كاتىپى بولغان. 1922-يىلدىن باشلاپ، ئۇ ئۇيغۇر ۋە دۇنگان كوممۇنىستلىرى رايونلۇق ئىدارىسىنىڭ رەئىسى بولغان.[1] 1918-يىلدىن 1925-يىلغىچە، ئۇ «جەدىسۇ ئىشچى-دېھقانلار مۇخبىرى» («جەدىسۇ ئىشچى-دېھقانلار مۇخبىرى»)، «كۆمەك» («ياردەم»)، «بۇقارا» («خەلق»)، «كېدەي ئەركى» («كەمبەغەللەرنىڭ ئىرادىسى»)، «قامباغلار ئاۋازى» («كەمبەغەللەر ئاۋازى») قاتارلىق دۆلەت گېزىتلىرىنىڭ تەھرىر ھەيئىتىنىڭ ئەزاسى ۋە تەھرىرى بولغان، 1931-يىلدىن باشلاپ «قىزىل تاڭ» ژۇرنىلىنىڭ تەھرىرى بولغان. 1924-يىلدىن 1934-يىلغىچە، ئۇ ھۆكۈمەت مىللىي چېگرا بەلگىلەش كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، سىردەريا ئۆلكىلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ مەدەنىيەت ۋە تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، رايونلۇق كونترول كومىتېتى (RKI) ھەيئەت ئەزاسى، پۈتۈن ئىتتىپاق كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) قازاقىستان رايونلۇق كومىتېتى تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، قىزىلئوردا رايونلۇق پارتىيە كومىتېتىنىڭ بىرىنچى سېكرېتارى، پاۋلودار رايونلۇق پارتىيە كومىتېتىنىڭ بىرىنچى سېكرېتارى ۋە قازاقىستان ئاSSR تەمىنات خەلق كومىسسارى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. 1937-يىلى، ئۇ قازاقىستان كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) مەركىزىي كومىتېتىنىڭ باسما ۋە نەشرىيات بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.[1] ئۇ 11-، 13- ۋە 16-نۆۋەتلىك پارتىيە قۇرۇلتىيى، سوۋېتلارنىڭ 3-قۇرۇلتىيى ۋە كومىنتېرننىڭ 3- ۋە 4-قۇرۇلتىيىلىرىنىڭ ۋەكىلى بولغان. ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقى مەركىزىي ئىجرائىيە كومىتېتى مىللەتلەر كېڭىشىنىڭ ئەزاسى، تۈركستان مەركىزىي ئىجرائىيە كومىتېتى ۋە قازاقىستان مەركىزىي ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، تۈركستان RCP(b) مەركىزىي كومىتېتى، RCP(b) نىڭ قازاق رايونلۇق كومىتېتى، پۈتۈن ئىتتىپاق كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) نىڭ قازاق رايونلۇق كومىتېتى ۋە قازاقىستان كوممۇنىستىك پارتىيىسى (بولشېۋىكلار) نىڭ ئەزاسى بولۇپ سايلانغان.[1] 1937-يىلى 29-ئىيۇلدا قولغا ئېلىنغان، 1957-يىلى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن.[2] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]] c6kib1xpjp7v7j48pa36uskiqi1q8he 0 11308 176423 161501 2026-08-30T23:02:19Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:شائىر_قۇربان_بارات.jpg|شائىر_قۇربان_بارات.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176423 wikitext text/x-wiki ئىقتىدارلىق شائىر قۇربان بارات 1946-يىلى ئاتۇش شەھىرىنىڭ ئاغۇ يېزىسىدا دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1958-يىلى شىنجاڭ پىداگوگىكا شۆيۈەنىنىڭ تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن. 1962-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، «شىنجاڭ گېزىتى» ئىدارىسىدا مۇخبىر، مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1970-يىلىدىن باشلاپ كورلىدىكى شىنجاڭ شىنخۇا 2-باسما زاۋۇتىدا كوررېكتور بولغان. 1980-يىلى كورلىدىن شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىغا يۆتكىلىپ كېلىپ، «بۇلاق» ژورنىلىدا مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1985-يىلى شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتىغا يۆتكىلىپ، مۇھەررىرلىك قىلغان. قۇربان باراتنىڭ تۇنجى شېئىرى «كاككۇك» 1956-يىلى «قەشقەر گېزىتى»دە ئېلان قىلىنغان. شۇندىن تارتىپ، داۋاملىق ھالدا كۆپلىگەن نادىر ئەسەرلەرنى كىتابخانىلار دېققىتىگە سۇندى. ھازىرغىچە تۆت يۈزگە يېقىن شېئىرى، ئون داستانى ئېلان قىلىندى. 1981-يىلى ئۇنىڭ «يېشىل ھايات» ناملىق شېئىرلار توپلىمى، 1984-يىلى «ئاق روماللىق پەرىزات» ناملىق داستانلار توپلىمى نەشىر قىلىندى. يەنە «يېشىل ھايات» ناملىق شېئىرلار توپلىمى 1987-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن خەنزۇچە نەشىر قىلىندى. «قىزىلگۈل» داستانى 1980-يىلى ئاپتونۇم رايونىمىز بويىچە ئۆتكۈزۈلگەن 30يىللىق ئەدەبىيات مۇكاپاتىدا داستان مۇكاپاتىغا، «ئاسىيا ئاسمىنىدا چاقنىغان يۇلتۇز» داستانى 1982يىلى «تارىم» ژورنىلى تەرىپىدىن 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا، «ئاق روماللىق پەرىزات»داستانى 1986-يىلى مەملىكەتلىك 2-نۆۋەتلىك ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرىنىڭ مۇنەۋۋەر ئەدىبىي ئەسەرلىرىنى باھالاشتا «مۇنەۋۋەر داستان» مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. «يېشىل ھايات»، «كەچكۈز لىرىكىسى»، «سەن-بۈركۈت ئۇۋىسى، سەن-ئالتۇن بۆشۈك...» شېئىرلىرى ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات دەرىسلىكلىرىگە كىرگۈزۈلدى. ئۇنىڭ ئۇيغۇر كىلاسسىك شېئىرىي ئەسەرلىرىنى نەشىرگە تەييارلاش ۋە جۇڭگۇ، چەت ئەل شائىرلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى تەرجىمە قىلىپ تونۇشتۇرۇش جەھەتتىكى ئۇتۇقلىرىمۇ ئالاھىدە كۆزگە تاشلىنىدۇ. ئۇ «بوستان» (شەيخ سەئىدىنىڭ)، «ئا.س پۇشكىن . شېئىرىي چۆچەكلەر»، «م.يۇ. لېرمونتوۋداستانلار»، «ئەي چىڭ شېئىرلىرىدىن تاللانما (70-يىللار)»، قاتارلىق ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلدى؛ «دىۋان ئاتايى»، «دىۋان سەككاكى»، «دىۋان نۆبىتى»، «دىۋان زوھۇرى» ۋە نەۋائىنىڭ «سەددئىي ئىسكەندەر» داستانىنى نەشىرگە تەييارلىدى. ئۇ جۇڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگۇ ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى.<ref>[http://bbs.danglik.com/read.php?tid=3474 داڭلىق مۇنازىرە مۇنبىرى] ,:</ref> ==ئىزاھاتلار== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:شائىرلار]] fm08jqfg10x7z9yi45fatt6oqpwqz71 0 13548 176392 174265 2026-08-30T22:20:07Z E.berdas 22448 176392 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:ئابدۇللا تالىپ.jpg|alt=ئابدۇللا تالىپ|left]] '''ئابدۇللا تالىپ''' شائىر، يازغۇچى، پېداگوك ئابدۇللا تالىپ 1926 - يىلى ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ [[كەلپىن ناھىيىسى|كەلپىن]] ناھىيىسىدە دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئۇ، باشلانغۇچ مەلۇماتىنى ئۇقۇمۇشلۇق چوڭ دادىسىنىڭ تەربىيىسىدە ئالغان.1943- يىلدىن 1946 - يىلغىچە ئاقسۇ دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇغان، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۇزاق مۇددەت مائارىپ سېپىدە خىزمەت قىلغان، 1955 - يىلدىن 1956 - يىلىغىچە بېيجىڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان، ئۇنىڭدىن كېيىن شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتىدا ئىشلىگەن، شىنجاڭ مائارىپ تەتقىقات ئورنىدا مائارىپ تەتقىقاتى ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان. ئابدۇللا تالىپ ئەدەبىيات ساھەسىگە 1945 - يىلى <ئاقسۇ گېزىتى> دە ئېلان قىلىنغان >شامالغا خىتاب< ناملىق شېئىرى بىلەن كىرىپ كەلگەن، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ >كۈرەش سىگنالى<، >غايە<، >ئىشقىدا< قاتارلىق كۆپلىگەن شېئىرلارنى يازغان. ئۇنىڭ بىر قىسىم شېئىرلىرى بەزى كوللېكتىپ شېئىرلار توپلاملىرىغا كىرگۈزۈلگەن. ئابدۇللا تالىپ كېيىنكى يىللاردا پروزا ئىجادىيىتى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىپ، ئىنقىلابىي ۋەتەنپەرۋەر شائىر لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ ھايات سەرگۈزەشتىلىرى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن >قاينام ئۆركىشى< رومانى بىلەن 1940- يىللاردىكى ئىجتىمائىي رېئاللىق ئەكس ئەتتۈرۈلگەن >چالا تەگكەن ئوق< رومانىنى يازغان. ئۇ يەنە 1940 - يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدا >ئەركىن جانان<، >سۆيگۈنۈم ئەلا< قاتارلىق دارامىلارنى يازغان. ئابدۇللا تالىپ يەنە ئۇيغۇر مائارىپ تارىخچىسى بولۇپ، >ئۇيغۇر مائارىپ تارىخىدىن ئۇچېرىكلار< ناملىق ئىككى قىسىملىق كىتابنى ۋە بىر مۇنچە تارىخىي، ئىلمىي ماقالىلەرنى يېزىپ ئېلان قىلدۇرغان. ئابدۇللا تالىپنىڭ ھازىرغىچە نەشر قىلىنغان ئەدەبىي ئەسەرلىرىدىن > قاينام ئۆركىشى< (1983 - يىل، [[شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى]])، > چالا تەگكەن ئوق< (1985 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى) ناملىق رومانلىرى، > [[ئېگەرلىك ئات]] < شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى، ئۈرۈمچى،   2002 - يىلى 12- ئاي نەشرى، (تارىخىي پوۋېست)> يىللار ۋە ئەقىدە 岁月与信念 ئاپتورى: ئابدۇللا تالىپ 阿布都拉·塔力甫،  شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى، ئۈرۈمچى،  2004 - يىلى ئانا يۇرت سۆيگۈسى ئاپتورى:  ئابدۇللا تالىپ ئاپتورى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى ، 2008- يىلى 12- ئاي نەشرى لالە-قۇربان 拉莱与库尔班 ئاپتورى: ئابدۇللا تالىپ 阿不都拉·塔力甫،  مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ،   1997 - يىلى 10- ئاي نەشرى، ISBN: (خەلقارا ئۆلچەملىك كىتاب نومۇرى)   7-105-02875-0، 271 بەت،  13.00 يۇەن جۈپ ھەيكەل< (1988 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى بار. ئابدۇللا تالىپ ھازىر شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى. 2005-يىلى ئۈرۈمچىدە ئالەمدىن ئۆتتى. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:شائىرلار]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]]‏ [[تۈر: 1926 - يىلى تۇغۇلغان بولغان كىشىلەر‏]]‏ q1uhh5shz6l166ykei9pi6j9i6hg7f2 176396 176392 2026-08-30T23:00:42Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:ئابدۇللا_تالىپ.jpg|ئابدۇللا_تالىپ.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176396 wikitext text/x-wiki '''ئابدۇللا تالىپ''' شائىر، يازغۇچى، پېداگوك ئابدۇللا تالىپ 1926 - يىلى ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ [[كەلپىن ناھىيىسى|كەلپىن]] ناھىيىسىدە دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئۇ، باشلانغۇچ مەلۇماتىنى ئۇقۇمۇشلۇق چوڭ دادىسىنىڭ تەربىيىسىدە ئالغان.1943- يىلدىن 1946 - يىلغىچە ئاقسۇ دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇغان، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۇزاق مۇددەت مائارىپ سېپىدە خىزمەت قىلغان، 1955 - يىلدىن 1956 - يىلىغىچە بېيجىڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان، ئۇنىڭدىن كېيىن شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتىدا ئىشلىگەن، شىنجاڭ مائارىپ تەتقىقات ئورنىدا مائارىپ تەتقىقاتى ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان. ئابدۇللا تالىپ ئەدەبىيات ساھەسىگە 1945 - يىلى <ئاقسۇ گېزىتى> دە ئېلان قىلىنغان >شامالغا خىتاب< ناملىق شېئىرى بىلەن كىرىپ كەلگەن، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ >كۈرەش سىگنالى<، >غايە<، >ئىشقىدا< قاتارلىق كۆپلىگەن شېئىرلارنى يازغان. ئۇنىڭ بىر قىسىم شېئىرلىرى بەزى كوللېكتىپ شېئىرلار توپلاملىرىغا كىرگۈزۈلگەن. ئابدۇللا تالىپ كېيىنكى يىللاردا پروزا ئىجادىيىتى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىپ، ئىنقىلابىي ۋەتەنپەرۋەر شائىر لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ ھايات سەرگۈزەشتىلىرى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن >قاينام ئۆركىشى< رومانى بىلەن 1940- يىللاردىكى ئىجتىمائىي رېئاللىق ئەكس ئەتتۈرۈلگەن >چالا تەگكەن ئوق< رومانىنى يازغان. ئۇ يەنە 1940 - يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدا >ئەركىن جانان<، >سۆيگۈنۈم ئەلا< قاتارلىق دارامىلارنى يازغان. ئابدۇللا تالىپ يەنە ئۇيغۇر مائارىپ تارىخچىسى بولۇپ، >ئۇيغۇر مائارىپ تارىخىدىن ئۇچېرىكلار< ناملىق ئىككى قىسىملىق كىتابنى ۋە بىر مۇنچە تارىخىي، ئىلمىي ماقالىلەرنى يېزىپ ئېلان قىلدۇرغان. ئابدۇللا تالىپنىڭ ھازىرغىچە نەشر قىلىنغان ئەدەبىي ئەسەرلىرىدىن > قاينام ئۆركىشى< (1983 - يىل، [[شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى]])، > چالا تەگكەن ئوق< (1985 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى) ناملىق رومانلىرى، > [[ئېگەرلىك ئات]] < شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى، ئۈرۈمچى،   2002 - يىلى 12- ئاي نەشرى، (تارىخىي پوۋېست)> يىللار ۋە ئەقىدە 岁月与信念 ئاپتورى: ئابدۇللا تالىپ 阿布都拉·塔力甫،  شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى، ئۈرۈمچى،  2004 - يىلى ئانا يۇرت سۆيگۈسى ئاپتورى:  ئابدۇللا تالىپ ئاپتورى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى ، 2008- يىلى 12- ئاي نەشرى لالە-قۇربان 拉莱与库尔班 ئاپتورى: ئابدۇللا تالىپ 阿不都拉·塔力甫،  مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ،   1997 - يىلى 10- ئاي نەشرى، ISBN: (خەلقارا ئۆلچەملىك كىتاب نومۇرى)   7-105-02875-0، 271 بەت،  13.00 يۇەن جۈپ ھەيكەل< (1988 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى بار. ئابدۇللا تالىپ ھازىر شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى. 2005-يىلى ئۈرۈمچىدە ئالەمدىن ئۆتتى. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:شائىرلار]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]]‏ [[تۈر: 1926 - يىلى تۇغۇلغان بولغان كىشىلەر‏]]‏ 0ufy3rtv8b2hv348ucj2zfgkwy473z6 0 14717 176394 162941 2026-08-30T22:25:50Z E.berdas 22448 176394 wikitext text/x-wiki مەشھۇر مائارىپچى پىرخۇيلان ـــــ(736-820) مەشھۇر بۇددا مۇتەپپەككۇرى، ئاتاقلىق مائارىپچى، [[تىلشۇناس]]، [[يازغۇچى]] ۋە ئوقۇتقۇچى . پىرخۇيلاننىڭ ھاياتى، ئىجتىمائىي پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق . تۇللۇقسىز مەلۇمەتقا قارىغاندا 736-يىلى [[قەشقەر]]دە تۇغۇلغان . پىرخۇيلان كىچىكىدىن ئىجتىھاتچان بالا بولغاچقا كىيىنكى مەزگىللەردە بۇددا كىتاپلىرىنىڭ ئەڭ قابىل شەرھىيلىگۈچىسى، چوڭقۇر ۋە ئەتىراپلىق بىلىم ئىگىسى، مەشھۇر [[تىلشۇناس]]، ئالىم سۈپپىتىدە زور شۆھرەت قازىنىپ ئۆزدەۋرىنىڭ كەم تېپىلدىغان ئۇستازىغا ئايلانغان . 1737-يىلى (چىيەنلۇڭنىڭ 2-يىلى ) ئۇنىڭ ھەممە ئەسەرلىرى تۇللۇق بېسىلىپ ئېلان قىلىنغان . 1880-يىلى دۆلىتىمىز مەزكۇر ئەسەرنىڭ ياغاچ ئويما نۇسخىسىنى ياپۇنىيەدىن ئالدۇرۇپ كىلىپ كۆپەيتىپ بېسىپ تارقاتقان . تارىخ ئاجايىپ تاسادىبلىقلار بىلەن تولغان. بۇنداق تاسادىبلىقلار كىشى تەپەككۇرنى توختاۋسىز غىدىقلاپ، ئۇلارنى يېڭىدىن يېڭى پىكىر قاينىمىغا غەرق قىلىدۇ. نېمىشقىدۇر ئەللامە بوۋىمىز مەھمۇدكاشغەرى ھەققىدە ئويلانساملا قەشقەر دىيارىدا ئۈسۈپ يېتىلگەن يەنە بىر نۇرانە چولپان – تىلشۇناس، ئالىم پىر خۇيلان ئېسىمدىن كېچىدۇ. چۈنكى، بۇ ئىككى بۈيۈك ئالىم نۇرغۇن ئورتاقلىققا ئىگە. پىر خۇيلان ئوتتۇرا ئەسىر (تاڭ سۇلاسى دەۋرى) دە ئۆتكەن مەشھۇر تىلشۇناس، ئالىم. [[«بارلىق نوم سۆزلۈكلەرنىڭ شەرھىسى]]»）«[[一切经音义]]»（ناملىق مەشھۇر ئەسەرنى يازغان. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]] 4zmc80hyact1xly0d802ed7j9wzp8bh 0 14728 176395 170320 2026-08-30T22:27:57Z E.berdas 22448 176395 wikitext text/x-wiki مەشھۇر ئالىم ، داڭلىق پېدالوگ سىراجىدىن ئەبۇ ياقۇپ يۈسۈپ ئىمىن ئەبۇ بەكرى ئەل خارەزمى سەككاكى ــــ(1160-1228)مەشھۇر ئالىم، داڭلىق پېدالوگ ۋە يازغۇچى . سەككاكى ياش ۋاقىتىدىلا تىرىشچان بىلىمگە ئىشتىياقى كۈچلۈك بولغان دىنىي ئىلىم، تىل-ئەدەبىيات، ماتىماتىكا، جۇغراپىيە، تارىخ، ئىلمىي نۇجۇم، تىبابەت ئىلمى قاتارلىق پەنلەردە كامالەتكە يەتكەن . يەنە ئانا تىلىدىن باشقا، ئەرەپ، پارىس تىلىنىمۇ پۇختا ئىگەللىگەن . مۇزىكا ساھەسىدىمۇ ئۆز ئىقدىدارىنى يىتىلدۈرۈپ «بايات»مۇقامىنى ئىجارد قىلىپ «9-ئۇستاز »دەپ شۆھرەت قازانغان . == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]] k7lj5sa3aoivbbyew43sftj8i5233bs 0 14736 176415 175361 2026-08-30T23:01:35Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:غېنى_باتۇر.jpg|غېنى_باتۇر.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176415 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|ئات ۋە تەگئات=غېنى مۇھەممەت باقىر|رەسىم ئىزاھى=|مىللىتى=ئۇيغۇر|توغۇلغان ۋاقتى=[[1901-يىلى]]|توغۇلغان جاي=[[غۇلجا]] [[قاش يېزا]] [[تۇردىيۈزى مەھەللە]]|ئۆلۈم ۋاقتى=[[1997-يىلى]]|ئۆلۈم يېرى=[[ئالمۇتا]]|باشقا ئىسىم=غېنى باتۇر|قەبرىسى=[[ئالمۇتا شەھىرى]]}} '''غېنى باتۇر''' -- خەلق قەھرىمانى. [[ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى]] [[نىلقا قوزغىلىڭى|نىلقا قوزغىلىڭىنىڭ]] ئاساسلىق رەھبەرلىرىدىن بىرى، [[ئۇيغۇر مىللىتى|ئۇيغۇر خەلقىنىڭ]] خەلق قەھرىمانى، [[ھەربىي قوماندان]] غېنى مۇھەممەت باقىر 1901 - يىلى غۇلجا ناھىيە قاش يېزىسىنىڭ تۇردىيۈزى مەھەللىسىدە كەمبەغەل [[دېھقان]] ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. غېنى كىچىگىدىنلا ئىشچان، باتۇر، كۈچلۈك، غەيرەتلىك بالا بولۇپ، بالا ۋاقتىدا [[چېلىشىش ئويۇنى|چېلىشىشتا]] داڭق چىقىرىدۇ ۋە ئېگىز بوي، گەۋدىلىك، يوغان باش، كەڭ ۋە سوزۇق يۇزى قىپ - قىزىل، قوي كۆز، كەم سۆز ئادەم بولۇپ يېتىلىپ چىقىدۇ . غېنى 16 ياش ۋاقىتلىرىدا بىر كۈنى [[توققۇزتارا ناھىيىسى|تۇققۇزتارا]]دا [[باتۇر|باتۇرلۇق]] ھەققىدە سۆز قىلىۋاتقان ئاتلىق بىر [[قازاق مىللىتى|قازاق]] يىگىتكە: «مەن مۇشۇ ئالا ئېتىڭنى ئاشۇ قارا ياغاچ تۈۋىگە ئاپىرىپ ئەكەلسەم نېمە دەيسەن؟» دەپ 150مىتىر ئارلىقنى كۆرسىتىدۇ. قازاق يىگىت: «ئەگەر دېگىنىڭدەك قىلساڭ، ئاتنى ساڭا بەردىم . قىلالمىساڭ ئاۋۇ [[تورۇق ئات|تورۇق ئېتىڭ]] مېنىڭ» دەيدۇ، غېنى بارغان پېتى ئاتنى يەلكىسىگە ئېلىپ ماڭىدۇ، قىيقاس كۆتۈرىلىدۇ . غېنى ئاتنى كۆتۈرۈپ قارياغاچتىن 100مېتر نېرى يەرگە ئېلىپ بېرىپ، قايتۇرۇپ ئەكىلىدۇ . خالايىق ھەيران قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن غېنىنىڭ «باتۇر» دېگەن نامى پۈتۈن [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى|ئىلى]] رايۇنىغا تارقىلىدۇ. ھەم زۇلۇمغا، جازانىخورلۇققا قارشى ھەركەت قىلىدىغان نوچىلار غېنىنىڭ ئەتراپىغا توپلىشىشقا باشلايدۇ. ئۇلار زالىم بەگلەر، [[جازانىخور]] بايلار، ئەمەلدارلارنى تىللايدۇ، مەسخىرە قىلىدۇ، ئېپى كەلسە ئۇلارنىڭ مال مۇلكىنى ئوغۇرلاپ، يىتىم - يىسىرلارغا تارقىتىپ بېرىدۇ . شۇڭا غېنى 1944 يىلىغىچە كۆپ قېتىم تۇرمىلەرگە تاشلىنىدۇ، ھەر قېتىم قامالغاندا كىشەننى ئۇزۇپ تاشلاپ قاچىدۇ . ئەڭ ئاخىرقى قېتىم غېنى 1944 -يىلى 4 -ئاينىڭ 5 -كۈنى دۈشەنبە [[ئۈرۈمچى شەھىرى|ئۈرۈمچى]] 2 -تۈرمىدىن (ھازىرقى [[ئۈرۈمچى شەھەرلىك خەلق سوت مەھكىمىسى]] ئورنىدا ) قېچىپ نىلقا ئەتراپىدا يوشۇرنۇپ يۈرىدۇ . شۇ كۈنلەردە نىلقا تاغلىرىدا [[گومىنداڭ|گومىنداڭغا]] قارشى ھەرىكەت ئېلىپ بېرىۋاتقان [[فاتىخ باتۇر]]، [[ئەكبەر باتۇر]]، [[قۇربان بۇرھانىدوف]]، [[ئوسمان ئىبرايىمۇف]]، [[سىيىت ئاۋان]] (ئەكبەرنىڭ ئىنىسى)، [[نۇر ئوبولۇف]]، [[ھوشۇر مامۇتۇف]]، [[مۇساقان قۇربان]]، [[خەمىت مۇسلىمۇف]] ( فاتىخ باتۇرنىڭ ئىنىسى )، [[رەفىق بايچۇرىن]] قاتارلىق [[پارتىزان|پارتىزانلار]] گۇرۇپپىسى غېنى باتۇرنىڭ ئۈرۈمچى تۈرمىسىدىن قېچىپ كەلگىنىنى ئاڭلاپ، ئۇنى ئىزدەپ تاپىدۇ، شۇنىڭ بىلەن غېنى [[ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى|ئىنقىلابقا]] قېتىلىدۇ . پارتىزانلىق شىتاپ قۇرۇلغاندا غېنى 2- پارتىزانلار گۇرپپىسىغا مەسئۇل بولىدۇ، بۇ گۇرپپىدا زۇلۇمغا قارشى، ئەركىنلىككە ئىنتىلگۈچى 200 دىن ئارتۇق پارتىزان بار ئىدى . غېنى شۇندىن باشلاپ ھەرقايسى ئۇرۇش رايۇنلىرىدا باتۇرلۇق كۆرسىتىدۇ ۋە كىشىلەر تەرىپىدىن غېنى باتۇر دەپ تەرىپلىنىدۇ . غېنى باتۇر ۋە پارتىزانلار گومىنداڭنىڭ غۇلجا تەرەپتىن 10 ماشىنىدا كەلگەن ئەسكىرىنى توسۇپ زەربە بېرىپ، مازار رايونىغا كىرگۈزمەي يوقۇتۇپ ئۇلارنىڭ قورال ياراغلىرىنى غەنىمەت ئالىدۇ . [[سۇلتان ئوۋەيس مازىرى|سۇلتان ئوۋەيس مازىرىغا]] يوشۇرۇن كىرىپ، ساقچى ئىدارىسىنى پاچاقلاپ تاشلايدۇ. ھەر مىللەت خەلقىدىن قامالغان 30 نەچچە كىشىنى قۇتۇلدۇرۇپ چىقىدۇ. غېنى يەنە [[قارا سۇ]]، [[سۇپتاي]]، [[مازار رايونى|مازار رايونىدىكى]] ئۇرۇشتا ئاتلىق ئىككى قولىدا ئىككى [[ماۋزۇر]] بىلەن يامغۇردەك يىغىۋاتقان ئوققا قارىماي دۇشمەن سېپىنى يېرىپ ئۆتىدۇ . دۈشمەن توپىغا ئاتلىق بېسىپ كىرىپ دۈشمەن قولىدىكى قورالنى تارتىپ ئېلىپ چىقىدۇ. غېنىنىڭ بۇنداق باتۇرلىغى خەلق ئىچىدە ھەرخىل ئەپسانىلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەپ بولىدۇ . غېنى ئارشاڭنى ئېلىش ئۇرۇشىدا ئېغىر يارلىنىپ [[ئالمۇتا|ئالمۇتۇغا]] داۋالىنىشقا بارىدۇ ۋە داۋالىنىپ قايتىپ كەلگەندىن كېيىن ۋاقىتلىق ھۆكۈمەت ئۇنىڭ قەھرىمانلىق جاسارىتى، [[قوماندان|قوماندانلىق]] ماھارىتىنى نەزەرگە ئېلىپ، ئۇنىڭغا پولكوۋنىكلىق ھەربى ئۇنۋان ۋە «خەلق قەھرىمانى» دېگەن ھۆرمەتلىك نامنى بېرىدۇ. ئۇ ئازاتلىققا قەدەر [[شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى|ئۈچ ۋىلايەت ھۆكۈمىتىنىڭ]] ئەزاسى، [[مىللى ئارمىيە]] ھەربى سوت مەھكىمىسىنىڭ باشلىغى قاتارلىق ۋەزىپىلەردە بولىدۇ . ئۇ بۇ جەرياندا «[[جۇمھۇرىيەت]]»، «[[ئازاتلىق]]»، «[[ئىستىقلالىيەت]]»، «باھادىرلىق ئۈچۈن» قاتارلىق كۆپلىگەن [[ئوردىن|ئوردىنلار]] بىلەن تارتۇقلىنىدۇ. [[جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى|ج ك پ]] [[قىزىل ئارمىيە|قىزىل ئارمىيىسى]] كىرگەندىن كېيىن [[ئۆلكىلىك سىياسى مەسلەھەت كېڭىشى|ئۆلكىلىك سىياسى مەسلەھەت كېڭەش]] يىغىنىغا قاتنىشىدۇ . كېيىن كېيى فاتىخ باتۇر بىلەن لەنجۇدا 1953- يىلىغىچە دەم ئالىدۇ . 1953 - يىلىنىڭ ئاخىرى قايتىپ كېلىپ ئۆلكىلىك سىياسى مەسلەھەت كېڭىشىگە ئەزا بولىدۇ . 1954- يىلىنىڭ ئاخىرى [[غۇلجا شەھىرى|غۇلجىغا]] كېتىدۇ ۋە 1956 - يىلىنىڭ ئاخىرى ھازىرقى [[قازاقىستان|قازاقىستانغا]] چىقىپ كېتىدۇ. 1997 - يىلى 96 يېشىدا [[ئالمۇتا]] شەھىرىدە ۋاپات بولىدۇ . == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]] [[تۈر:تارىخ]] [[تۈر:مەشھۇر شەخسلەر]] [[تۈر:ئىستىقلال قەھرىمانلىرى]] gspu9rxzwzhnnlxe5hqlppq0xb6ewt6 0 16252 176382 161557 2026-08-30T21:44:56Z E.berdas 22448 176382 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur Intellectuals Gheyretjan Osman.jpg|alt=ئۇيغۇر زىيالىيلىرى غەيرەتجان ئوسمان|thumb|Uyghur Intellectuals ]] ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭ, ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﻰ ﺗﯜﺗﯜﺭﮔﻰ. 1958- ﻳﯩﻠﻰ 6- ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25-ﻛﯜﻧﻰ  ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.(ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﻰ ﺑﻪﺷﻜﯧﺮﻩﻡ ﻳﯧﺰﯨﺴﻰ, 1998-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻧﻪﺯﻩﺭﺑﺎﻍ ﻳﯧﺰﯨﻐﺎ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ). ﺋﯘ ﺋﯚﺯ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ, ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﻧﺎﮪﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ   ﺗﻮﻟﯘﻗﺴﯩﺰ, ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻨﻰ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻐﺎﻥ. 1975-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 1977- ﻳﯩﻠﻰ 9- ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ  ﺋﯚﺯ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻐﺎ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻲ ﻳﺎﺵ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﭼﯜﺷﯜﭖ, ﺩﯦﮭﻘﺎﻧﻼﺭﺩﯨﻦ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ  ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻞ ﻛﻪﻧﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻕ ﺑﺎﺵ ﻳﺎﭼﯧﻴﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﯞﻩ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-10-ﺋﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ  ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻣﺎﺗﯧﻤﺎﺗﯩﻜﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 12-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﻪﺭﻟﯩﻚ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﯩﻤﺘﯩﮭﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﻧﺴﯘﻟﺘﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻛﯘﺭﺳﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 1978-ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ  1983- ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻛﻪﺳﭙﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺷﯘ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﺘﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ, ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺋﺎﺳﭙﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺗﯧﮕﯩﺸﻠﯩﻚ ﺩﻩﺭﺳﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. 1994-ﻳﯩﻠﻰ ﺩﻭﺗﺴﯧﻨﺘﻠﯩﻘﻘﺎ, 2000- ﻳﯩﻠﻰ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺖ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺳﺎﻻﮪﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ, 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻕ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ-ﺋﯩﺪﯨﻴﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭﻏﺎ «ﺟﯘﯕﮕﻮ  ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺟﻪﯞﮪﻪﺭﻟﯩﺮﻯ», «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ 30 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯧﺮﻯ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﯨﺪﻩ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﯜﺷﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﯞﺳﯘﻣﻤﯘ ﺋﯜﺯﯛﭖ ﻗﻮﻳﻤﯩﻐﺎﻥ. 2013-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﭽﯩﻼﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ  ﺷﻪﺭﻩﭘﻠﯩﻚ ﺋﻮﺗﺘﯘﺯ ﻳﯩﻞ»  ﺩﯦﮕﻪﻥ ﮔﯘﯞﺍﮪﻨﺎﻣﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﺸﻘﺎ ﻣﯘﻳﻪﺳﺴﻪﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ 2001-, 2002- ﯞﻩ 2005- ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﻪﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ» ﻧﯩﯔ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﻰ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ », «ﻛﺎﺗﯩﺒﺎﺗﻠﯩﻖ », «ﺋﯧﻜﺮﺍﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ » ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺗﯜﺯﯛﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻮﻥ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﭘﯩﺮﻭﮔﺮﺍﻣﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻦ ﺗﯧﺰﯨﺲ»(1987), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2001) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺷﻪﺧﺴﯩﻲ ﻧﺎﻣﯩﺪﺍ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2002, ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ» (ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ, 2004-2005) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ  ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭ ﺑﺎﺵ ﺗﯜﺯﮔﯜﭼﯩﻠﯩﻜﯩﺪﻩ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﯞﻩ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﻮﻡ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (1993-1995, ﺋﯜﭺ ﺗﻮﻡ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﯩﻤﯘ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 32 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﯩﮕﻪﻥ, ﺋﯩﺶ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﻰ ﺋﺎﻟﻐﯘﭼﻰ 10 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻳﺎﺵ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺩﯨﺴﺴﯧﺮﺗﺎﺗﺴﯩﻴﻪﺳﯩﮕﻪ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻧﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺷﻪﺭﻗﺘﻪ ﯞﻩ ﻏﻪﺭﺑﺘﻪ» (2002), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﻣﯘﻻﮪﯩﺰﻩ» (2003), «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» (2007), «ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ»(2012) ﯞﻩ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﯩﺮﻯ»  (1998),   «ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻧﻪﯞﺍﻳﻰ» (2001, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ؛ «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺩﯨﻦ ﯞﻩ ﺋﻪﭘﺴﺎﻧﯩﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (1990), «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (2000), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻗﻪﮪﺮﯨﻤﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺷﻪﺟﻪﺭﯨﺴﻰ» (2000),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(1998, ﺑﯩﺮ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2006,   ﺗﯚﺕ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(2011, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ)  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺖ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭙﺘﯩﺪﺍﺋﯩﻲ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩﻯ» (1993), ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ  «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995), ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1997-1999), ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻥ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ» (2004-2006), «ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻧﺘﺮﻭﭘﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪﻟﯩﻚ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﻟﯜﺷﻰ» (2009-2011) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ؛ «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1995-1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﭘﻮﻥ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻣﯘﮪﯩﺘﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻣﺎ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1996-1998), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ» (1995- 1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999-2002) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 200 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ, ﺧﻪﻧﺰﯗ, ﻳﺎﭘﻮﻥ, ﺗﯜﺭﻙ ﺗﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺳﻪﻛﻜﯩﺰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﻟﯩﻖ, 10 ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺕ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺋﻮﻥ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﮪﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ, ﺋﯩﺮﺍﻥ ﯞﻩ ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻟﯧﻜﺴﯩﻴﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻛﯩﺘﺎﺏ  2008-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﻨﯩﯔ «ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﯞﻩ  ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﺗﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﭘﯩﻼﻧﻰ» ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﯜﭖ, ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺗﻪﺳﺘﯩﻘﻼﻧﻐﺎﻥ,   « «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﻨﯩﯔ «ﺳﻪﺭﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ» ﺗﯜﺭ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 2010- ﯞﻩ 2011-ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮ ﻓﻮﻧﺪﻯ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ  2005– ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺗﺎﺭﯨﺦ – ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﻣﮕﻪﻛﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻨﺎﯞﯨﺘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺯﺩﻩ ﺗﯘﺗﯘﭖ» ﻣﯘﺷﯘ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﻘﯩﻐﺎ  ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺋﺎﺧﺒﺎﺭﺍﺕ-ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ ﺋﯘﻗﯘﭖ-ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ, ﺋﯘ ﮪﺎﺯﯨﺮ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻼﺭ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ-ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﯞﻩ ﻣﯘﻗﺎﻡ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, , ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﯜﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﻼﺭ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ- ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟﻯ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ   ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﯩﻴﺌﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﻰ» ﻧﻰ ﺗﻪﮪﺮﯨﺮﻟﻪﺵ-ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ, «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯧﺒﺎﺑﯩﺘﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﮪﺮﯨﺮ ﮪﻪﻳﺌﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺋﯘ 2009-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻓﯩﻠﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺋﯩﻨﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻧﯘﻗﺘﯩﻠﯩﻖ ﭘﻪﻥ ﺗﯜﺭﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﯩﮕﻪ  ﯞﻩ 2013-ﻳﯩﻠﻰ 5-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻗﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﻧﻐﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﯞﻩ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺷﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯜﭺ ﻣﻪﺳﯩﻠﻪ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 1- ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ 3-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﻮﻥ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﮪﻪﺭ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺳﺎﮪﯩﺒﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﯩﮭﺎﻟﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺧﺎﺭﯞﺍﺭﺩ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﻗﻮﻟﻼﻧﻤﯩﺴﻰ» (1995-ﻳﯩﻠﻰ),   «ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺳﺎﮪﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﯩﺮﻯ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ   ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ  ﺭﺍﺩﯨﻴﻮ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ),   «ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﮔﯜﻟﻠﯩﺮﻯ» ( ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻛﺎﺩﯨﺮﻻﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﯨﺒﻠﯩﺮﻯ ﻟﯘﻏﯩﺘﻰ» (ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1999-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2001-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ»  ( ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﻐﯩﺰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2005-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﺮﻯ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2008-ﻳﯩﻠﻰ 10-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﺎﻟﻼﻧﻤﺎ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ» (ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ, ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ 1-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﭼﯩﻼﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (  2013-ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:شائىرلار]] kjlajarq9epnnzraixp6945yc2hfxhr 176383 176382 2026-08-30T21:47:22Z E.berdas 22448 176383 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur Intellectuals Gheyretjan Osman.jpg|alt=ئۇيغۇر زىيالىيلىرى غەيرەتجان ئوسمان|thumb|Uyghur Intellectuals ]] ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭ, ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﻰ ﺗﯜﺗﯜﺭﮔﻰ. 1958- ﻳﯩﻠﻰ 6- ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25-ﻛﯜﻧﻰ  [[قەشقەر شەھىرى|ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ]] ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.(ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﻰ ﺑﻪﺷﻜﯧﺮﻩﻡ ﻳﯧﺰﯨﺴﻰ, 1998-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻧﻪﺯﻩﺭﺑﺎﻍ ﻳﯧﺰﯨﻐﺎ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ). ﺋﯘ ﺋﯚﺯ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ, [[كونا شەھەر ناھىيىسى|ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ]] ﻧﺎﮪﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ   ﺗﻮﻟﯘﻗﺴﯩﺰ, ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻨﻰ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻐﺎﻥ. 1975-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 1977- ﻳﯩﻠﻰ 9- ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ  ﺋﯚﺯ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻐﺎ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻲ ﻳﺎﺵ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﭼﯜﺷﯜﭖ, ﺩﯦﮭﻘﺎﻧﻼﺭﺩﯨﻦ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ  ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻞ ﻛﻪﻧﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻕ ﺑﺎﺵ ﻳﺎﭼﯧﻴﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﯞﻩ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-10-ﺋﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ  ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻣﺎﺗﯧﻤﺎﺗﯩﻜﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 12-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﻪﺭﻟﯩﻚ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﯩﻤﺘﯩﮭﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﻧﺴﯘﻟﺘﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻛﯘﺭﺳﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 1978-ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ  1983- ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ [[شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى|ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ]] ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻛﻪﺳﭙﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺷﯘ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﺘﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ, ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺋﺎﺳﭙﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺗﯧﮕﯩﺸﻠﯩﻚ ﺩﻩﺭﺳﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. 1994-ﻳﯩﻠﻰ ﺩﻭﺗﺴﯧﻨﺘﻠﯩﻘﻘﺎ, 2000- ﻳﯩﻠﻰ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺖ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺳﺎﻻﮪﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ, 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻕ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ-ﺋﯩﺪﯨﻴﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭﻏﺎ «ﺟﯘﯕﮕﻮ  ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺟﻪﯞﮪﻪﺭﻟﯩﺮﻯ», «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ 30 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯧﺮﻯ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﯨﺪﻩ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﯜﺷﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﯞﺳﯘﻣﻤﯘ ﺋﯜﺯﯛﭖ ﻗﻮﻳﻤﯩﻐﺎﻥ. 2013-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﭽﯩﻼﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ  ﺷﻪﺭﻩﭘﻠﯩﻚ ﺋﻮﺗﺘﯘﺯ ﻳﯩﻞ»  ﺩﯦﮕﻪﻥ ﮔﯘﯞﺍﮪﻨﺎﻣﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﺸﻘﺎ ﻣﯘﻳﻪﺳﺴﻪﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ 2001-, 2002- ﯞﻩ 2005- ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﻪﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ» ﻧﯩﯔ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﻰ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ », «ﻛﺎﺗﯩﺒﺎﺗﻠﯩﻖ », «ﺋﯧﻜﺮﺍﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ » ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺗﯜﺯﯛﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻮﻥ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﭘﯩﺮﻭﮔﺮﺍﻣﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻦ ﺗﯧﺰﯨﺲ»(1987), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2001) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺷﻪﺧﺴﯩﻲ ﻧﺎﻣﯩﺪﺍ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2002, ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ» (ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ, 2004-2005) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ  ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭ ﺑﺎﺵ ﺗﯜﺯﮔﯜﭼﯩﻠﯩﻜﯩﺪﻩ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﯞﻩ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﻮﻡ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (1993-1995, ﺋﯜﭺ ﺗﻮﻡ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﯩﻤﯘ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 32 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﯩﮕﻪﻥ, ﺋﯩﺶ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﻰ ﺋﺎﻟﻐﯘﭼﻰ 10 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻳﺎﺵ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺩﯨﺴﺴﯧﺮﺗﺎﺗﺴﯩﻴﻪﺳﯩﮕﻪ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻧﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺷﻪﺭﻗﺘﻪ ﯞﻩ ﻏﻪﺭﺑﺘﻪ» (2002), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﻣﯘﻻﮪﯩﺰﻩ» (2003), «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» (2007), «ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ»(2012) ﯞﻩ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﯩﺮﻯ»  (1998),   «ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻧﻪﯞﺍﻳﻰ» (2001, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ؛ «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺩﯨﻦ ﯞﻩ ﺋﻪﭘﺴﺎﻧﯩﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (1990), «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (2000), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻗﻪﮪﺮﯨﻤﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺷﻪﺟﻪﺭﯨﺴﻰ» (2000),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(1998, ﺑﯩﺮ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2006,   ﺗﯚﺕ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(2011, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ)  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺖ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭙﺘﯩﺪﺍﺋﯩﻲ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩﻯ» (1993), ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ  «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995), ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1997-1999), ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻥ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ» (2004-2006), «ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻧﺘﺮﻭﭘﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪﻟﯩﻚ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﻟﯜﺷﻰ» (2009-2011) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ؛ «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1995-1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﭘﻮﻥ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻣﯘﮪﯩﺘﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻣﺎ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1996-1998), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ» (1995- 1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999-2002) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 200 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ, ﺧﻪﻧﺰﯗ, ﻳﺎﭘﻮﻥ, ﺗﯜﺭﻙ ﺗﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺳﻪﻛﻜﯩﺰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﻟﯩﻖ, 10 ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺕ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺋﻮﻥ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﮪﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ, ﺋﯩﺮﺍﻥ ﯞﻩ ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻟﯧﻜﺴﯩﻴﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻛﯩﺘﺎﺏ  2008-ﻳﯩﻠﻰ [[ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩ]]ﻨﯩﯔ «ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﯞﻩ  ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﺗﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﭘﯩﻼﻧﻰ» ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﯜﭖ, ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺗﻪﺳﺘﯩﻘﻼﻧﻐﺎﻥ,   « «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﻨﯩﯔ «ﺳﻪﺭﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ» ﺗﯜﺭ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 2010- ﯞﻩ 2011-ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮ ﻓﻮﻧﺪﻯ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ  2005– ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺗﺎﺭﯨﺦ – ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﻣﮕﻪﻛﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻨﺎﯞﯨﺘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺯﺩﻩ ﺗﯘﺗﯘﭖ» ﻣﯘﺷﯘ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﻘﯩﻐﺎ  ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺋﺎﺧﺒﺎﺭﺍﺕ-ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ ﺋﯘﻗﯘﭖ-ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ, ﺋﯘ ﮪﺎﺯﯨﺮ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻼﺭ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ-ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﯞﻩ ﻣﯘﻗﺎﻡ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, , ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﯜﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﻼﺭ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ- ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟﻯ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ   ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﯩﻴﺌﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﻰ» ﻧﻰ ﺗﻪﮪﺮﯨﺮﻟﻪﺵ-ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ, «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯧﺒﺎﺑﯩﺘﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﮪﺮﯨﺮ ﮪﻪﻳﺌﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺋﯘ 2009-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻓﯩﻠﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺋﯩﻨﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻧﯘﻗﺘﯩﻠﯩﻖ ﭘﻪﻥ ﺗﯜﺭﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﯩﮕﻪ  ﯞﻩ 2013-ﻳﯩﻠﻰ 5-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻗﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﻧﻐﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﯞﻩ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺷﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯜﭺ ﻣﻪﺳﯩﻠﻪ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 1- ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ 3-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﻮﻥ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﮪﻪﺭ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺳﺎﮪﯩﺒﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﯩﮭﺎﻟﻰ [[ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺧﺎﺭﯞﺍﺭﺩ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ]] ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﻗﻮﻟﻼﻧﻤﯩﺴﻰ» (1995-ﻳﯩﻠﻰ),   «ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺳﺎﮪﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﯩﺮﻯ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ   ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ  ﺭﺍﺩﯨﻴﻮ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ),   «ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﮔﯜﻟﻠﯩﺮﻯ» ( ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻛﺎﺩﯨﺮﻻﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﯨﺒﻠﯩﺮﻯ ﻟﯘﻏﯩﺘﻰ» (ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1999-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2001-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ»  ( ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﻐﯩﺰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2005-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﺮﻯ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2008-ﻳﯩﻠﻰ 10-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﺎﻟﻼﻧﻤﺎ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ» (ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ, ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ 1-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﭼﯩﻼﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (  2013-ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:شائىرلار]] 0wtn2ao25k66z0tptbxj1vb2h00fefx 176384 176383 2026-08-30T21:47:51Z E.berdas 22448 176384 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Uyghur Intellectuals Gheyretjan Osman.jpg|alt=ئۇيغۇر زىيالىيلىرى غەيرەتجان ئوسمان|thumb|Uyghur Intellectuals  Gheyretjan Osman ]] ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭ, ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﻰ ﺗﯜﺗﯜﺭﮔﻰ. 1958- ﻳﯩﻠﻰ 6- ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25-ﻛﯜﻧﻰ  [[قەشقەر شەھىرى|ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ]] ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.(ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﻰ ﺑﻪﺷﻜﯧﺮﻩﻡ ﻳﯧﺰﯨﺴﻰ, 1998-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻧﻪﺯﻩﺭﺑﺎﻍ ﻳﯧﺰﯨﻐﺎ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ). ﺋﯘ ﺋﯚﺯ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ, [[كونا شەھەر ناھىيىسى|ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ]] ﻧﺎﮪﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ   ﺗﻮﻟﯘﻗﺴﯩﺰ, ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻨﻰ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻐﺎﻥ. 1975-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 1977- ﻳﯩﻠﻰ 9- ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ  ﺋﯚﺯ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻐﺎ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻲ ﻳﺎﺵ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﭼﯜﺷﯜﭖ, ﺩﯦﮭﻘﺎﻧﻼﺭﺩﯨﻦ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ  ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻞ ﻛﻪﻧﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻕ ﺑﺎﺵ ﻳﺎﭼﯧﻴﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﯞﻩ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-10-ﺋﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ  ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻣﺎﺗﯧﻤﺎﺗﯩﻜﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 12-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﻪﺭﻟﯩﻚ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﯩﻤﺘﯩﮭﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﻧﺴﯘﻟﺘﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻛﯘﺭﺳﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 1978-ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ  1983- ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ [[شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى|ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ]] ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻛﻪﺳﭙﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺷﯘ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﺘﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ, ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺋﺎﺳﭙﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺗﯧﮕﯩﺸﻠﯩﻚ ﺩﻩﺭﺳﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. 1994-ﻳﯩﻠﻰ ﺩﻭﺗﺴﯧﻨﺘﻠﯩﻘﻘﺎ, 2000- ﻳﯩﻠﻰ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺖ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺳﺎﻻﮪﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ, 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻕ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ-ﺋﯩﺪﯨﻴﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭﻏﺎ «ﺟﯘﯕﮕﻮ  ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺟﻪﯞﮪﻪﺭﻟﯩﺮﻯ», «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ 30 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯧﺮﻯ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﯨﺪﻩ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﯜﺷﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﯞﺳﯘﻣﻤﯘ ﺋﯜﺯﯛﭖ ﻗﻮﻳﻤﯩﻐﺎﻥ. 2013-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﭽﯩﻼﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ  ﺷﻪﺭﻩﭘﻠﯩﻚ ﺋﻮﺗﺘﯘﺯ ﻳﯩﻞ»  ﺩﯦﮕﻪﻥ ﮔﯘﯞﺍﮪﻨﺎﻣﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﺸﻘﺎ ﻣﯘﻳﻪﺳﺴﻪﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ 2001-, 2002- ﯞﻩ 2005- ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﻪﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ» ﻧﯩﯔ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﻰ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ », «ﻛﺎﺗﯩﺒﺎﺗﻠﯩﻖ », «ﺋﯧﻜﺮﺍﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ » ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺗﯜﺯﯛﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻮﻥ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﭘﯩﺮﻭﮔﺮﺍﻣﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻦ ﺗﯧﺰﯨﺲ»(1987), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2001) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺷﻪﺧﺴﯩﻲ ﻧﺎﻣﯩﺪﺍ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2002, ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ» (ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ, 2004-2005) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ  ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭ ﺑﺎﺵ ﺗﯜﺯﮔﯜﭼﯩﻠﯩﻜﯩﺪﻩ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﯞﻩ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﻮﻡ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (1993-1995, ﺋﯜﭺ ﺗﻮﻡ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﯩﻤﯘ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 32 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﯩﮕﻪﻥ, ﺋﯩﺶ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﻰ ﺋﺎﻟﻐﯘﭼﻰ 10 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻳﺎﺵ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺩﯨﺴﺴﯧﺮﺗﺎﺗﺴﯩﻴﻪﺳﯩﮕﻪ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻧﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺷﻪﺭﻗﺘﻪ ﯞﻩ ﻏﻪﺭﺑﺘﻪ» (2002), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﻣﯘﻻﮪﯩﺰﻩ» (2003), «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» (2007), «ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ»(2012) ﯞﻩ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﯩﺮﻯ»  (1998),   «ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻧﻪﯞﺍﻳﻰ» (2001, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ؛ «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺩﯨﻦ ﯞﻩ ﺋﻪﭘﺴﺎﻧﯩﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (1990), «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (2000), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻗﻪﮪﺮﯨﻤﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺷﻪﺟﻪﺭﯨﺴﻰ» (2000),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(1998, ﺑﯩﺮ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2006,   ﺗﯚﺕ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(2011, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ)  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺖ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭙﺘﯩﺪﺍﺋﯩﻲ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩﻯ» (1993), ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ  «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995), ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1997-1999), ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻥ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ» (2004-2006), «ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻧﺘﺮﻭﭘﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪﻟﯩﻚ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﻟﯜﺷﻰ» (2009-2011) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ؛ «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1995-1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﭘﻮﻥ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻣﯘﮪﯩﺘﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻣﺎ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1996-1998), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ» (1995- 1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999-2002) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 200 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ, ﺧﻪﻧﺰﯗ, ﻳﺎﭘﻮﻥ, ﺗﯜﺭﻙ ﺗﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺳﻪﻛﻜﯩﺰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﻟﯩﻖ, 10 ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺕ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺋﻮﻥ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﮪﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ, ﺋﯩﺮﺍﻥ ﯞﻩ ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻟﯧﻜﺴﯩﻴﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻛﯩﺘﺎﺏ  2008-ﻳﯩﻠﻰ [[ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩ]]ﻨﯩﯔ «ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﯞﻩ  ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﺗﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﭘﯩﻼﻧﻰ» ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﯜﭖ, ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺗﻪﺳﺘﯩﻘﻼﻧﻐﺎﻥ,   « «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﻨﯩﯔ «ﺳﻪﺭﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ» ﺗﯜﺭ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 2010- ﯞﻩ 2011-ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮ ﻓﻮﻧﺪﻯ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ  2005– ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺗﺎﺭﯨﺦ – ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﻣﮕﻪﻛﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻨﺎﯞﯨﺘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺯﺩﻩ ﺗﯘﺗﯘﭖ» ﻣﯘﺷﯘ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﻘﯩﻐﺎ  ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺋﺎﺧﺒﺎﺭﺍﺕ-ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ ﺋﯘﻗﯘﭖ-ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ, ﺋﯘ ﮪﺎﺯﯨﺮ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻼﺭ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ-ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﯞﻩ ﻣﯘﻗﺎﻡ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, , ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﯜﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﻼﺭ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ- ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟﻯ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ   ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﯩﻴﺌﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﻰ» ﻧﻰ ﺗﻪﮪﺮﯨﺮﻟﻪﺵ-ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ, «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯧﺒﺎﺑﯩﺘﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﮪﺮﯨﺮ ﮪﻪﻳﺌﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺋﯘ 2009-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻓﯩﻠﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺋﯩﻨﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻧﯘﻗﺘﯩﻠﯩﻖ ﭘﻪﻥ ﺗﯜﺭﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﯩﮕﻪ  ﯞﻩ 2013-ﻳﯩﻠﻰ 5-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻗﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﻧﻐﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﯞﻩ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺷﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯜﭺ ﻣﻪﺳﯩﻠﻪ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 1- ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ 3-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﻮﻥ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﮪﻪﺭ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺳﺎﮪﯩﺒﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﯩﮭﺎﻟﻰ [[ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺧﺎﺭﯞﺍﺭﺩ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ]] ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﻗﻮﻟﻼﻧﻤﯩﺴﻰ» (1995-ﻳﯩﻠﻰ),   «ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺳﺎﮪﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﯩﺮﻯ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ   ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ  ﺭﺍﺩﯨﻴﻮ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ),   «ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﮔﯜﻟﻠﯩﺮﻯ» ( ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻛﺎﺩﯨﺮﻻﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﯨﺒﻠﯩﺮﻯ ﻟﯘﻏﯩﺘﻰ» (ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1999-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2001-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ»  ( ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﻐﯩﺰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2005-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﺮﻯ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2008-ﻳﯩﻠﻰ 10-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﺎﻟﻼﻧﻤﺎ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ» (ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ, ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ 1-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﭼﯩﻼﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (  2013-ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:شائىرلار]] id89wxkj2oj9ff4v1vner6192ya6if2 176397 176384 2026-08-30T23:00:45Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:Uyghur_Intellectuals_Gheyretjan_Osman.jpg|Uyghur_Intellectuals_Gheyretjan_Osman.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1 176397 wikitext text/x-wiki ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭ, ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﻰ ﺗﯜﺗﯜﺭﮔﻰ. 1958- ﻳﯩﻠﻰ 6- ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25-ﻛﯜﻧﻰ  [[قەشقەر شەھىرى|ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ]] ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.(ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﻰ ﺑﻪﺷﻜﯧﺮﻩﻡ ﻳﯧﺰﯨﺴﻰ, 1998-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻧﻪﺯﻩﺭﺑﺎﻍ ﻳﯧﺰﯨﻐﺎ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ). ﺋﯘ ﺋﯚﺯ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ, [[كونا شەھەر ناھىيىسى|ﻛﻮﻧﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭ]] ﻧﺎﮪﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺗﻪﯞﻩ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﯩﭙﯩﺪﻩ   ﺗﻮﻟﯘﻗﺴﯩﺰ, ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻨﻰ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻐﺎﻥ. 1975-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 1977- ﻳﯩﻠﻰ 9- ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ  ﺋﯚﺯ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻐﺎ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻲ ﻳﺎﺵ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﭼﯜﺷﯜﭖ, ﺩﯦﮭﻘﺎﻧﻼﺭﺩﯨﻦ ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ  ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻞ ﻛﻪﻧﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻕ ﺑﺎﺵ ﻳﺎﭼﯧﻴﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﯞﻩ ﺳﯧﻜﺮﯦﺘﺎﺭﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-10-ﺋﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﻗﻮﻏﺎﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ  ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻣﺎﺗﯧﻤﺎﺗﯩﻜﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ 1977-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ 12-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﻪﺭﻟﯩﻚ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﯩﻤﺘﯩﮭﺎﻧﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﻧﺴﯘﻟﺘﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻛﯘﺭﺳﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 1978-ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ  1983- ﻳﯩﻠﻰ 2-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ [[شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى|ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ]] ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻛﻪﺳﭙﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺷﯘ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﺘﺎ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ, ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺋﺎﺳﭙﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺗﯧﮕﯩﺸﻠﯩﻚ ﺩﻩﺭﺳﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﻮﻗﯘﭖ, ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. 1994-ﻳﯩﻠﻰ ﺩﻭﺗﺴﯧﻨﺘﻠﯩﻘﻘﺎ, 2000- ﻳﯩﻠﻰ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺖ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺳﺎﻻﮪﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ, 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻕ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ-ﺋﯩﺪﯨﻴﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﺍﻧﺘﻼﺭﻏﺎ «ﺟﯘﯕﮕﻮ  ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺟﻪﯞﮪﻪﺭﻟﯩﺮﻯ», «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻳﯩﮕﯩﺮﻣﻪ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ 30 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯧﺮﻯ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﯨﺪﻩ ﺩﻩﺭﺱ ﺋﯚﺗﯜﺷﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﯞﺳﯘﻣﻤﯘ ﺋﯜﺯﯛﭖ ﻗﻮﻳﻤﯩﻐﺎﻥ. 2013-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﭽﯩﻼﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ  ﺷﻪﺭﻩﭘﻠﯩﻚ ﺋﻮﺗﺘﯘﺯ ﻳﯩﻞ»  ﺩﯦﮕﻪﻥ ﮔﯘﯞﺍﮪﻨﺎﻣﯩﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﺸﻘﺎ ﻣﯘﻳﻪﺳﺴﻪﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ 2001-, 2002- ﯞﻩ 2005- ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﻪﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ» ﻧﯩﯔ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﻰ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻞ- ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ », «ﻛﺎﺗﯩﺒﺎﺗﻠﯩﻖ », «ﺋﯧﻜﺮﺍﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ » ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﻻﻳﯩﮭﻪﺳﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺗﯜﺯﯛﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻛﯘﺭﺱ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻮﻥ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﭘﯩﺮﻭﮔﺮﺍﻣﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻦ ﺗﯧﺰﯨﺲ»(1987), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2001) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺷﻪﺧﺴﯩﻲ ﻧﺎﻣﯩﺪﺍ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2002, ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ» (ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻢ, 2004-2005) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ  ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭ ﺑﺎﺵ ﺗﯜﺯﮔﯜﭼﯩﻠﯩﻜﯩﺪﻩ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﯞﻩ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﻮﻡ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (1993-1995, ﺋﯜﭺ ﺗﻮﻡ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻨﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﯩﻤﯘ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 32 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪﻟﯩﮕﻪﻥ, ﺋﯩﺶ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﭖ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﻰ ﺋﺎﻟﻐﯘﭼﻰ 10 ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻳﺎﺵ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺩﯨﺴﺴﯧﺮﺗﺎﺗﺴﯩﻴﻪﺳﯩﮕﻪ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻧﻨﯩﯔ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺷﻪﺭﻗﺘﻪ ﯞﻩ ﻏﻪﺭﺑﺘﻪ» (2002), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﻣﯘﻻﮪﯩﺰﻩ» (2003), «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» (2007), «ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ»(2012) ﯞﻩ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﯩﺮﻯ»  (1998),   «ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻧﻪﯞﺍﻳﻰ» (2001, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ؛ «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺩﯨﻦ ﯞﻩ ﺋﻪﭘﺴﺎﻧﯩﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (1990), «ﺟﯘﯕﮕﻮﺩﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (2000), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻗﻪﮪﺮﯨﻤﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺷﻪﺟﻪﺭﯨﺴﻰ» (2000),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(1998, ﺑﯩﺮ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» (2006,   ﺗﯚﺕ ﺗﻮﻣﻠﯘﻕ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ»(2011, ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ)  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺖ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﭙﺘﯩﺪﺍﺋﯩﻲ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩﻯ» (1993), ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ  «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995), ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ «ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1997-1999), ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻥ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ» (2004-2006), «ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻗﺎﺯﯨﺮﯨﻖ ﻛﻪﻧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻧﺘﺮﻭﭘﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪﻟﯩﻚ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﻟﯜﺷﻰ» (2009-2011) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ؛ «ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺕ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1993-1995),   «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1995-1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﭘﻮﻥ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻣﯘﮪﯩﺘﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘﺭﻣﺎ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ» (1996-1998), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﻖ» (1995- 1997), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (1999-2002) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﺷﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. 200 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ, ﺧﻪﻧﺰﯗ, ﻳﺎﭘﻮﻥ, ﺗﯜﺭﻙ ﺗﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺳﻪﻛﻜﯩﺰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﻟﯩﻖ, 10 ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺕ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﺋﻮﻥ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﮪﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ, ﺋﯩﺮﺍﻥ ﯞﻩ ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻟﯧﻜﺴﯩﻴﻪ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻛﯩﺘﺎﺏ  2008-ﻳﯩﻠﻰ [[ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩ]]ﻨﯩﯔ «ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﺋﺎﻻﮪﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﯞﻩ  ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﺗﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﭘﯩﻼﻧﻰ» ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﯜﭖ, ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺗﻪﺳﺘﯩﻘﻼﻧﻐﺎﻥ,   « «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ» ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻜﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﻨﯩﯔ «ﺳﻪﺭﺧﯩﻞ ﺩﻩﺭﺳﻠﯩﻚ» ﺗﯜﺭ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﭼﯧﺮﯨﻜﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 2010- ﯞﻩ 2011-ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮ ﻓﻮﻧﺪﻯ ﺗﯜﺭﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ  2005– ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺗﺎﺭﯨﺦ – ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﻣﮕﻪﻛﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﺋﯩﻨﺎﯞﯨﺘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺯﺩﻩ ﺗﯘﺗﯘﭖ» ﻣﯘﺷﯘ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻳﯘﺭﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﻘﯩﻐﺎ  ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺋﺎﺧﺒﺎﺭﺍﺕ-ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ ﺋﯘﻗﯘﭖ-ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ, ﺋﯘ ﮪﺎﺯﯨﺮ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻼﺭ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ-ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﯞﻩ ﻣﯘﻗﺎﻡ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, , ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺗﯜﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﻼﺭ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ- ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟﻯ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻛﻮﻣﯩﺘﯧﺘﻰ  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ   ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﯩﻴﺌﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺧﻪﺯﯨﻨﯩﺴﻰ» ﻧﻰ ﺗﻪﮪﺮﯨﺮﻟﻪﺵ-ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ, «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﻰ», «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯧﺒﺎﺑﯩﺘﻰ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﮪﺮﯨﺮ ﮪﻪﻳﺌﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺋﯘ 2009-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻓﯩﻠﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺋﯩﻨﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻧﯘﻗﺘﯩﻠﯩﻖ ﭘﻪﻥ ﺗﯜﺭﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﯩﮕﻪ  ﯞﻩ 2013-ﻳﯩﻠﻰ 5-ﺋﺎﻳﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻠﯩﻚ ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻟﯘﻗﯩﻐﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ, ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﻧﻐﺎﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﯞﻩ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺷﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯜﭺ ﻣﻪﺳﯩﻠﻪ» (ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ 1- ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺋﻮﻗﯘﺗﯘﺵ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ, «ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺵ ﺋﯘ ﺋﺎ ﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﮪﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ 3-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﻮﻥ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﮪﻪﺭ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺳﺎﮪﯩﺒﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.. ﻏﻪﻳﺮﻩﺗﺠﺎﻥ ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﺋﯘﺗﻐﯘﺭﻧﯩﯔ  ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﯩﮭﺎﻟﻰ [[ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺧﺎﺭﯞﺍﺭﺩ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ]] ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ «ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﻗﻮﻟﻼﻧﻤﯩﺴﻰ» (1995-ﻳﯩﻠﻰ),   «ﺟﯘﯕﮕﻮﻧﯩﯔ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺳﺎﮪﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﯩﺮﻯ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ   ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ  ﺭﺍﺩﯨﻴﻮ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ),   «ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﮔﯜﻟﻠﯩﺮﻯ» ( ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻛﺎﺩﯨﺮﻻﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1996-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﯨﺒﻠﯩﺮﻯ ﻟﯘﻏﯩﺘﻰ» (ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 1999-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻣﯘﺗﻪﺧﻪﺳﺴﯩﺴﻠﻪﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2001-ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎﺩﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﺗﻪﺯﻛﯩﺮﯨﺴﻰ»  ( ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2004- ﻳﯩﻠﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯧﻐﯩﺰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ 2005-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﺮﻯ), «ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﺷﯘﻧﺎﺳﻠﯩﺮﻯ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2008-ﻳﯩﻠﻰ 10-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﺎﻟﻼﻧﻤﺎ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ» (ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ, ﺷﻴﺎﯕﮕﺎﯓ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﮔﯧﺰﯨﺘﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺕ ﺷﯩﺮﻛﯩﺘﻰ 2009-ﻳﯩﻠﻰ 1-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ), «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻓﻮﻟﻜﻠﻮﺭﭼﯩﻼﺭ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ» (  2013-ﻳﯩﻠﻰ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻏﺎ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:شائىرلار]] 9vj5t9ttx2vy5nuggoku2esqtjtftau 0 22587 176420 162327 2026-08-30T23:02:03Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:Abdukerim-Zahir.jpg|Abdukerim-Zahir.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176420 wikitext text/x-wiki '''ئابدۇكېرىم زاھىر''' ياكى '''كېرىم زاھىر''' (ئابدۇكېرىم زاھىر شايار دەپمۇ ئاتىلىدۇ) (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقىدا: Abdukérim Zahir) تونۇلغان [[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]] دىنىي زات، تەتقىقاتچى ۋە سىياسىي پائالىيەتچى. ئۇ  1968 - يىلى 1 - ئاينىڭ 15 - كۈنى [[شايار ناھىيىسى|شايار]] ناھىيە يېڭى مەھەللە يېزىسىدا دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1984 - يىلى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگۈچە [[ئەرەب تىلى]] گىرامماتىكىسى، ھەدىس، مەنتىق ۋە فىقھى ئوقۇغان. شۇ يىلىدىن باشلاپ 1987 - يىلى 8 - ئايغىچە [[توقسۇ ناھىيىسى|توقسۇ]] ناھىيەسىدە ئابدۇرېھىم داموللام، ئابدۇرېھىم مەخسۇم ۋە ئەزىز داموللاملاردا تەپسىر، ھەدىس، فىقھى، ئۇسۇلى فىقھى، مەنتىق ۋە ئەرەب ئەدەبىياتى ئوقۇغان. [[كۇچار شەھىرى|كۇچا]]دا كېرەم داموللام ۋە ئابدۇلھېكىم داموللامدا تەپسىر، ھەدىس، ئۇسۇل فىقھى ۋە فىقىھ ئوقۇغان. 1987 - يىلى 8 - ئايدىن باشلاپ 1990 - يىلىغىچە قەشقەر [[قاغىلىق ناھىيىسى|قاغىلىق]] ناھىيەسىدىكى [[ئابلىكىم مەخسۇم ھاجىم|ئابدۇلھەكىم مەخسۇم ھاجىم]]، ھامۇتخان مەخسۇم ۋە ھەبىبۇللا مەخسۇملاردىن [[ئەرەب تىلى|ئەرەب]] ئەدەبىياتى، تەپسىر، فىقھى، ئەقىدە ۋە مەنتىق دەرسلىرىنى ئۇقۇپ، ئوقۇشنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن شايارغا قايتىپ كەلگەن. 1990 – 4-5-كۈنى يۈز بەرگەن [[بارىن ئىنقىلابى|بارىن قوزغىلىڭى]] مۇناسىۋىتى بىلەن بىر يىل تۈرمىدە ياتقان. تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىن، 1994 - يىلى 6 - ئايغىچە شايار ناھىيە يېڭى مەھەللە يېزىسىدا مۇدەررىسلىك قىلغان. 1994 - يىلى 6 - ئايدا [[قىرغىزىستان]]غا چىقىپ بىر يېرىم يىل تۇرغاندىن كېيىن، [[قازاقىستان]]دا ئالتە يېرىم يىل تۇرغان. شۇ جەريانىدا ئالمۇتىنىڭ دۇرۇژبۇ ۋە تۇركسىپ رايونلىرىدا ئۇيغۇر بالىلىرىغا [[قۇرئان كەرىم|قۇرئان]]، يېڭى زامان ئەرەب تىلى دەرسلىكى ئۆگەتكەن ۋە جامائەت سورۇنلىرىدا داۋاملىق ۋەتەنپەرۋەرلىك ئىدىيەسىنى تەشۋىق قىلغان. 1997-يىلىدىن باشلاپ 2002- يىلىغىچە تىجارەت قىلغان. 2002 - يىلى 2 - ئاينىڭ 5 - كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مۇساپىرلار كومىتېتىنىڭ ياردىمى بىلەن قازاقىستاندىن [[نورۋېگىيە]]گە يەرلەشكەن. 2003-يىلى 8-ئايدا نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى قۇرۇلغاندىن باشلاپ بۇ كومىتېتتا 3 يىل رەئىسلىك خىزمىتىنى قىلغان. نورۋېگىيەنىڭ بېرگىن شەھىرىدە ياشاش جەريانىدا، شۇ يەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بالىلىرىغا مەۋسۇملۇق قۇرئان ۋە ئانا تىل دەرسلىكى ئۆگىتىش بىلەن شۇغۇللانغان. جامائەت سورۇنلىرىدا داۋاملىق ۋەتەنپەرۋەرلىك ئىدىيەسىنى تەشۋىق قىلغان ۋە نورۋېگىيەدە ياشىغان مۇددەتتە داۋاملىق ۋەتەن داۋاسىدا ئاكتىپ بولغان. 2016 - يىلى 10 – ئايدا [[لوندۇن|لوندون]]غا كەلگەندىن باشلاپ لوندوندىكى ئۇيغۇرلار بىلەن تۇتۇشۇپ، لوندوندا ۋەتەن داۋاسىنى جانلاندۇرۇشقا تىرىشقان ۋە ئەنگلىيە ئۇيغۇر كومىتېتىنىڭ بېشىدا 3 يىل خىزمەت قىلغان. [[بۈيۈك بېرىتانىيە|ئەنگلىيە]]دىكى جامائەتنى بىر يەرگە كەلتۈرۈش ۋە توپلىنىدىغان بىر ئورۇنغا ئېرىشىش ئۈچۈن تىرىشقان. ئاخىرىدا تەشكىلات رەھبەرلىرى بىلەن بىرلىكتە «[[لوندون ئۇيغۇر مەكتىپى]]»نى ئېچىپ ئۇيغۇر بالىلارغا ئانا تىلى، مىللىي مەدەنىيەت، تارىخ قاتارلىق ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىگە مۇناسىۋەتلىك دەرسلەرنى ئۆگىتىدىغان بىر ئورۇننى قۇرۇپ چىققان. ھازىرمۇ بۇ مەكتەپ داۋام قىلماقتا. ۋەتەندىن ئايرىلغاندىن كېيىنكى 30 يىللىق ھاياتىدا مىللەت ئۈچۈن خىزمەت قىلىپ كەلگەن ۋە ۋەتەن داۋاسىدا ئاكتىپ بولغان. 20 يىل [[دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى]]نىڭ بىر ۋەكىلى بولۇش ئارقىلىق ۋەتەن داۋاسى ۋە سىياسىي پائالىيەتلەردە پىداكارلىق كۆرسەتكەن. كۆپ قېتىنم ئاخبارات ۋاستىلىرىدا دوكلات بەردى . 2010-يىلىدىن باشلاپ جەنۇبى ئاسىيا ئارقىلىق ۋەتىنىمىزدىن چىققان قېرىنداشلىرىمىز رادىكال دىنچىلارنىڭ ئارقىسىغا كىرىپ [[سۇرىيە|سۈرىيە]]دىكى تېررورلۇق تەشكىلاتىغا قېتىلىپ كەتتى. بۇ جەرياندا قانچە مىڭلىغان قىز- يىگىتلىرىمىزدىن ئايرىلىپ قالدۇق ۋە قانچىلىغان خوتۇنلار تۇل قالدى ۋە قانچىلىغان بالىلار يېتىم قالدى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئابدۇكېرىم زاھىر دىندا ئوقۇغان بىرسى بولۇش سۈپىتى بىلەن 2017-يىلىدىن باشلاپ مىللەتنىڭ دىنى ساھەدىكى بىر قىسىم خاتا چۈشەنچىلىرىنى ئوڭشىۋېلىشىغا پايدىسى بولۇپ قالار دېگەن ئۈمىدتە دىنىي ساھەدە خىزمەت قىلىشقا كىرىشكەن. خىزمىتىنىڭ تۇنجى مەھسۇلى سۈپىتىدە 2018-يىلى «'''[[قازا ۋە قەدەر]]'''» ناملىق بىر ئەسىرى نەشردىن چىقىپ خەلقىم بىلەن يۈز كۆرۈشكەن. ئىجدىمائىي ئاخبارات ۋاستىلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ ئېىتىقات ۋە ئىسلامچە ياشاش ھەققىدىكى چۈشەنچىلىرىنى خەلقىمىز بىلەن ئورتاقلاشماقتا. ئاللاھ خالىسا، تەتقىقاتچى ئابدۇكېرىم زاھىرنىڭ «'''[[قۇرئانغا ئاساسەن ئىسلام]]'''» ۋە «'''[[قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە مەنىسى]]'''» ناملىق ئەسىرىمۇ نەشردىن چىقىش ئالدىدا تۇرماقتا. ئىنشائاللاھ بۇ ئەسەرلەر خەلقىمىزنىڭ دىنى چۈشەنچىسىدىكى بىر قىسىم مۇغلەق (مۈجمەل) يەرلىرىنى يورۇتۇپ بېرىشىگە پايدىسى بولۇپ قېلىشىنى چىن قەلبىمىزدىن ئۈمىد قىلىمىز. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]] j9oh6ptwrg7pvf1dygvuxvn4777oc38 0 22613 176424 168904 2026-08-30T23:02:21Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:Engchongketmen.jpg|Engchongketmen.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176424 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Ketmen.jpg|alt=كەتمەن|thumb|كەتمەن]] '''كەتمەن Ketmen''' [[ئۇيغۇرلار]] تېرىقچىلىقتا ئىشلىتىدىغان ئەسۋاپ.ئۇ شىنجاڭ ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا ياشايدىغان ئۇيغۇر دېھقانلىرى ئىشلىتىدىغان دېھقانچىلىق قورالى. كەتمەننىڭ قازغۇچ ۋە گۈرجەكنىڭ رولى بار ، شۇڭا «ئۇنىۋېرسال قورال» دەپ ئاتالغان. خەنچە: [[坎土曼]] 2018-يىلى قەشقەر شەھىرىنىڭ كەتمەن بازىرىدىكى تۆمۈرچى روزاجى مەمەت يېقىندا ئۈچ شاگىرتى بىلەن بىر ھەپتە ۋاقىت سەرپ قىلىپ، ئېگىزلىكى 140 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 110 سانتىمېتىر، ئېغىرلىقى 80 كىلوگىرام كېلىدىغان چوڭ كەتمەننى ياساپ چىققان. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} k9y2e7bkyvozli8ks87slu3g8t2rg3o 176426 176424 2026-08-30T23:02:27Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:Ketmen.jpg|Ketmen.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176426 wikitext text/x-wiki '''كەتمەن Ketmen''' [[ئۇيغۇرلار]] تېرىقچىلىقتا ئىشلىتىدىغان ئەسۋاپ.ئۇ شىنجاڭ ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا ياشايدىغان ئۇيغۇر دېھقانلىرى ئىشلىتىدىغان دېھقانچىلىق قورالى. كەتمەننىڭ قازغۇچ ۋە گۈرجەكنىڭ رولى بار ، شۇڭا «ئۇنىۋېرسال قورال» دەپ ئاتالغان. خەنچە: [[坎土曼]] 2018-يىلى قەشقەر شەھىرىنىڭ كەتمەن بازىرىدىكى تۆمۈرچى روزاجى مەمەت يېقىندا ئۈچ شاگىرتى بىلەن بىر ھەپتە ۋاقىت سەرپ قىلىپ، ئېگىزلىكى 140 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 110 سانتىمېتىر، ئېغىرلىقى 80 كىلوگىرام كېلىدىغان چوڭ كەتمەننى ياساپ چىققان. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} pk3yb0nbcr1znj4f1pj5xgtnnf9ftk5 0 22617 176425 161542 2026-08-30T23:02:24Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:بارات.jpg|بارات.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176425 wikitext text/x-wiki ۋەتەنپەرۋەر ئىنقىلاپچى ۋە شائىر '''ئابلىمىت بارات''' ( ياكى ئابلىمىت ئۇيغۇر ، ئابدۇلھەمىت بارات، ئابدۇلھەمىد ئۇيغۇر ) 1972- يىلى 5- ئاينىڭ 17- كۈنى يەركەننىڭ  ئودانلىق يېزىسىدا  بىر دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 2023-يىلى 7-ئايدا 29-كۈنى ئىستانبۇلدا ( سۇيىقەست بىلەن ) ۋاپات بولدى. تۆۋەندە ئۆزى يازغان قىسقىچە تەرجىمھالى: مەن ئابلىمىت بارات،  1972- يىلى 5- ئاينىڭ 17- كۈنى [[يەكەن ناھىيىسى|يەركەن]]نىڭ  ئودانلىق يېزىسىدا  بىر دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلدۇم، ۋە خىتاي كومپارتىيە پاشېستلىرىنىڭ زۇلمى ۋە دېكتاتۇرلىغى ئاستىدا چوڭ بولدۇم. 1979-يىلىدىن 1987-يىلىغىچە باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇدۇم، 1990-يىلى5-ئايدا [[شەرقىي تۈركىستان|شەرقى تۈركىستان]]نى خىتاي كومۇنىست جاللاتلىرىنىڭ زۇلمىدىن قۇتقۇزۇپ مۇستەقىل شەرقى تۈركىستان دۆلىتى قۇرۇش مەقسىتىدە بىرنەچچە دوستۇم بىلەن «شەرقى تۈركىستان غازاتچىلار پارتىسى»نى قۇرۇپ بەزى يىغىن ۋە پائالىيەتلەتلەرنى ئېلىپ بارغانلىقمىز ئۈچۈن ،خىتاي كومىنىست فاشستلىرى تەرىپىدىن تۈرمىگە تاشلاندىم ۋە بىر يېرىم يىلدىن كىيىن تۈرمىدىن قېچىپ كەتتىم. 1993-يىلنىڭ ئاخىرى خائىنلارنىڭ ساتقىنلىق قىلىشى بىلەن تەكرار تۈرمىگە تاشلاندىم، ۋە خىتاي كومۇنىست جاللاتلىرى تەرىپدىن20 يىللىق قاماققا ھۆكۈم قىلىندىم، بىزنى ئۈرۈمچىگە ئېلىپ بارغاندىن كىيىن، مەن1-تۈرمىگە بىركىرگىنىمچە 17 يىل تۇتقۇندا قالدىم، بۇ جەرياندا شەرقى تۈركىستاننى جاللات خىتايلارنىڭ زۇلۇم ۋە ئاسارىتىدىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن جان تىكىپ كۆرەش قىلغان 500 گە يېقىن قەھرىمان ئەزىمەتلەر بىلەن تونۇشتۇم، ھەمدە ئۆزلىگىمدىن ئالى مەكتەپ ئۇيغۇر تىل ئەدەبىيات كەسپىگە قاتنىشىپ ئۇيغۇر تىلى لوگىكا، يېزىقچىلىق بىلىملىرى قاتارلىق پەنلەردىن ياخشى نەتىجىلەر بىلەن ئۆتتۈم. مەن قاماقخانا ۋە تۈرمىلەردە ئىلگىرى كىيىن بولۇپ 20 يىل 8 ئاي زۇلۇم تارتىپ 2012-يىلنىڭ ئاخىرى (چۈنكى خىتاي كومۇنىست جاللاتلىرى ماڭا تۈرمە قانۇنى ۋە تۈزۈملىرىگە بويسۇنمىدى دەپ باھانە كۆرسىتىپ 1 يىل قاماق مۇددىتى قوشۇپ قويدى.) ئۇلۇغ ئاللاھنىڭ قوغدىشى ۋە ساقلىشى بىلەن خىتاي كومۇنىست فاشىستلىرىنىڭ زۇلۇم زىندانىدىن سالامەت چىقتىم. مەن تۈرمىدىن چىققاندىن كىيىن قارىسام خىتاي كومۇنىست جاللاتلىرىنىڭ مەزلۇم شەرقى تۈركىستان خەلقىگە سېلىۋاتقان زۇلۇم-كۈلپەتلىرى، ئازاپ-ئوقۇبەتلىرى بۇرۇنقىغا قارىغاندا نەچچە يۈز ھەسسە كۈچىيىپ ئىنسان چىدۇغۇسىز دەرىجىدە ئېغىرلىشىپتۇ، مەن ئۇ زۇلۇمغا كۆزيۇمۇپ ياشاشنى ئەسلا قوبۇل قىلالمىدىم، شۇ سەۋەپتىن ۋەتەن ۋە خەلقنى بۇ قۇللۇق-ئاسارەتتىن ئىبارەت خارلىقتىن قۇتقۇزۇشنىڭ يولىنى تېپىش مەقسىتىدە ئەزىز ۋەتەن شەرقى تۈركىستاندىن چەتئەلگە ھېجرەت قىلىپ 2014-يىلى11-ئايدا قاچاق يوللار ئارقىلىق ۋېيتنام، كامبودجا، تايلاندلاردىن، يوشۇرۇن ئۆتۈپ مالايسىياغا ۋە ئەڭ ئاخىرى [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى|تۈركىيە]]گە سالامەت كەلدىم. تۈركىيەگە كەلگەندە خىتاي جاسۇسلىرىنىڭ زىيانكەشلىكىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئىسمىمنى ئابدۇللاھ ئابدۇرراىمان دەپ يازدۇردۇم، لېكىن شۇنداقتىمۇ خىتاي جاسۇس لىرىنىڭ تۆھمەت ۋە زىيانكەشلىكىدىن ساقلىنالمىدىم نەچچە قېتىم تەھدىت ۋە قەستلەشلەرگە ئۇچرىدىم، ۋە دائىش دىگەن تۆھمەت بىلەن چەتئەللىكلەرنى قوغلاپ چىقىرىش مەركىزىگە قامالدىم،  بۇ جەرياندا خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ خەلقىمىزگە سالغان زۇلمىنى تەسۋىرلەيدىغا ئىككى پارچە شېئىرلار توپلىىمى يېزىپ چىقتىم، ئەمما كىملىكىم بولمىغانلىقى ئۈچۈن قانۇنلۇق مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلالمىدىم كىتاپلارنىڭ ئىسىملىرى تۆۋەندىكىچە: "[[قوزغال ئەھلى تۈركىستان]]" ۋە "[[ئاتلان شەرقىي تۈركىستان]]". تېخى بىر ئاي بولدى يەنە چىگرىدىن قوغلاپ چىقىرىش ئۇختۇرۇشىنى بېرىپ 15 كۈن ئىچىدە تۈركىيە چىگرىسىدىن چىقىپ كېتىشىم كېرەكلىكىنى ئۇقتۇردى، لېكىن قولۇمدا ئىنسانى ئىقامەتتىن باشقا پاسپورت بولمىغاچقا ھېچيەرگە كېتەلمىدىم. ئابلىمىت باراتنىڭ [[ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلى|ئابدۇكېرىم ئابدۇۋېلى]] ئۈچۈن يازغان مەرسىيەسى: مەرسىيە ئەي كېرەم قارىم ياشىدىڭ گويا مەشئەلدەك نۇرچېچىپ، توختىماي ئىلگىرلىدىڭ دولقۇن يېرىپ، داۋان ئېشىپ.‏ پەس، قانخور، جاللات خىتايدىن ھەرگىزمۇ قورقۇپ قالمىدىڭ، بىر ئۇيغۇر مۇئمىنلىگىڭنى ئىسپاتلىدىڭ جاندىن كېچىپ.‏ كۆپ تېرىشتىڭ ئۇيغۇرۇمنى غەپلەتتىن ئويغاتماق ئۈچۈن، بۇ زۇلۇم-قۇللۇققا قارشى خەلقىمنى قوزغاتماق ئۈچۈن.‏ يانمىدىڭ ئەسلا يولۇڭدىن ياتساڭمۇ ياۋ زىندانىدا، ھەق بىلەن-قۇرئان بىلەن باتىلنى قورقاتماق ئۈچۈن.‏ بولساڭمۇ خىتايغا ئەسىر ھەرگىز ئاڭا باش ئەگمىدىڭ، تىك تۇرۇپ ئىگىلمىدىڭ قۇللۇققا سەن تەن بەرمىدىڭ.‏ يىگىرمە يەتتە يىل ياتتىڭ قانخور خىتاي زىندانىدا، ھەق بىلىپ باسقان يولۇڭدىن چېكنمىدىڭ-ۋازكەچمىدىڭك. ‏ كۆپ قىينىدى زالىم خىتاي يولۇڭدىن ياندۇرماق ئۈچۈن، مۇقەددەس ئىسلام دىنىدىن، ئاللاھتىن تاندۇرماق ئۈچۈن.‏ لېكىن سەن گويا پولاتتەك ماڭغان يولۇڭدىن يانمىدىڭ، شۇ ئۇستاز ئەللامىدەك ‏ شانلىق ئىز قالدۇرماق ئۈچۈن.‏ غەيرىتىڭ-ساداقىتىڭدىن مات بولدى خىتاي ئاخىرى، سەندىكى سۇنماس ئىشەنچ-ئىماننى كۆرگەندىن بىرى.‏ ئاللاھ ئاتا قىلسۇن پۈتۈن مۈئمىنگە سەندەك چىن ئىمان، ھەقلىق بىز دىيىشكە سېنى ئەللامە-ئالىمنىڭ پىرى.‏ ئاخىرى بولدۇڭ شەھىد ھەقتە- ئىسلامدا چىڭ تۇرۇپ، چىن ئىمان ساداقىتىڭ تۇرغاچقا ھەردەم جۇش ئۇرۇپ. ‏ غايىبانە نامىزىڭنى قىلماققا جەم بولدۇق بۈگۈن، شۇ جۇدالىق ئايرىلىشتىن ئازاپلىنىپ ھەم قايغۇرۇپ.‏ ئەي ئۇستاز شاھادىتىڭنى قىلسۇن قوبۇل پاك رەببىمىز، ساڭا ھەقتىن پىردەۋىس تىلەپ دۇئا قىلماقتا بىز.‏ چۈنكى سەن كەتسەڭمۇ بۇ پانى ئالەمدىن كۆز يۇمۇپ، ئۇنتۇماس ھەرگىز سېنى ئەسلەر دۇئادا خەلقىمىز.‏ ‏ ئابدۇلھەمىد ئۇيغۇر 2018- 12 -6‏ == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:شائىرلار]] rzqarq6u4qbtbix8dung7zwyks7kqzl 0 22668 176418 169935 2026-08-30T23:01:43Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:تۇرغۇنجان_ئالاۋۇدۇن.jpg|تۇرغۇنجان_ئالاۋۇدۇن.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176418 wikitext text/x-wiki تۇرغۇنجان ئالاۋدۇن شايار ناھىيەسىدە تۇغۇلغان بولۇپ ئاكتىپ سىياسىي پائالىيەتچى ۋە دىنىي زات . بوسنىيەدە 2024-يىلى 24-ئۆكتەبىردىن 28-ئۆكتەبىرگىچە چاقىرىلغان 8-نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئومۇمىي ۋەكىللەر يىغىنىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان يېڭى رەئىسى. == ئوقۇش ھاياتى == مىسىر ئەزھەر ئۇنۇۋېرسىتىنى قانۇن كەسپىنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۇرگەن. == سىياسىي ھاياتى == 7 – نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى. == باشقىلار == * [[دولقۇن ئەيسا]] * [[ئۆمەر قانات]] * [[رابىيە قادىر]] * [[پەرھات مۇھەممەد]] * [[ئەركىن ئەكرەم]] == سىرتقى ئۇلانمىلار == [[دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]] 2y9cva1dzb3k18ebn4cite67ulafwe2 0 22670 176419 174851 2026-08-30T23:02:00Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:ئابدۇجېلىل_تۇران.jpg|ئابدۇجېلىل_تۇران.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176419 wikitext text/x-wiki {{كىشى رامكىسى|ئىسىم-فامىلىسى=ئابدۇجېلىل تۇران|رەسىمى= |مىللىتى=[[ئۇيغۇر]]|كەسپى=[[تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى]]}} ئابدۇجېلىل تۇران يازغۇچى ۋە نەشىرياتچى. [[د ئۇ ق]] نەشرىيات كومىتېتىنىڭ مۇدىرى . [[تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى]]نىڭ خوجايىنى. 8-نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئومۇمىي ۋەكىللەر يىغىنىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان دىنىي ئىشلار كومىتېتى رەئىسى. == ئوقۇش ھاياتى == == سىياسىي ھاياتى == == يورۇق كۆرگەن كىتاپلار == * [[خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى]] * شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]] 5ke53gqgu98e1q4c3511nowhdabxy3c 0 22691 176422 163008 2026-08-30T23:02:16Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:ۋارىس_ئابابەكرى.jpg|ۋارىس_ئابابەكرى.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176422 wikitext text/x-wiki ۋارىس ئابابەكرى ( Waris Ababekri ، خەنچە: 瓦尔斯·阿巴拜克)1966 - يىلى ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ۋەتەنپەرۋەر پائالىيەتچى. خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن شېھىت بولغان. 1985-يىلىدىكى "12-دېكابىر ئوقۇغۇچىلار نامايىشى"نى تەشكىللەشكە قاتناشقان. 1987-يىلى [[دولقۇن ئەيسا]]، [[روشەن ئابباس]] قاتارلىق ساۋاقداشلىرى بىلەن بىرگە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا «ئىستۇدېنتلار پەن-مەدەنىيەت ئۇيۇشمىسى» نى قۇرغان. 1988-يىلى 6-ئاينىڭ 15-كۈنى يەنە ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار نامايىشىنى تەشكىللىگەنلىكى ئۈچۈن شۇ يىلى 9-ئايدا دولقۇن ئەيسا بىلەن بىرگە مەكتەپتىن قوغلانغان. ۋارىس ئابابەكرى 1995-يىلى 10-ئاينىڭ5-كۈنى [[كومپاس پەن-تېخنىكا ئۇچۇر مۇلازىمەت چەكلىك شىركىتىنى|شىنجاڭ كومپاس پەن-تېخنىكا ئۇچۇر مۇلازىمەت چەكلىك شىركىتىنى]] قۇرۇپ، خەلقىمىزنى ھەر خىل پەن-تېخنىكا ۋە بېيىش ئۇچۇرلىرى مۇلازىمىتى بىلەن تەمىللىگەن. 2000-يىللاردىن باشلاپ ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىغا ئائىت سىنارىيەلەر يازغان، < بۇ ئائىلىگە قاراڭ> ناملىق كۆپ قىسىملىق فىلىملەر ئىشلىگەن، رېژىسسورلۇق قىلغان، ژۇرناللار نەشىر قىلدۇرغان بىر شەخس ئىدى. 1980-يىللاردىكى ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتىنىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان ۋارىس ئابابەكرىنىڭ2019- يىلى 11-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرى لاگېردىن قويۇپ بېرىلىپ بىر ھەپتىدىن كېيىن، يەنى 24-نويابىر كۈنى ئۈرۈمچىدە نامەلۇم «كېسەللىك سەۋەبى» دىن قازا قىلغانلىق خەۋىرى ئاشكارىلاندى. بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ سىرلىق ئۆلۈمى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر جامائىتى ئارىسىدا زور غۇلغۇلا قوزغىدى. == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] toq4z0qhip61upql6pslfssv8yw01a6 0 22852 176421 167073 2026-08-30T23:02:11Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:World_Uyghur_Congress_Logo_png.png|World_Uyghur_Congress_Logo_png.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176421 wikitext text/x-wiki '''دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى لوگوسى 2006-يىلى لايىھەلەنگەن.''' == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} 2tyc9sup2mfz2m9j5epiqvazhqbhj0t 0 23419 176416 171133 2026-08-30T23:01:37Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:Kashgar_Road.jpg|Kashgar_Road.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176416 wikitext text/x-wiki '''لوندۇندىكى قەشقەر كوچىسى''' لوندوندىكى قەشقەر كوچىسى Thames دەرياسىنىڭ جەنۇبىدىكىPlumstead بولىگىگە جايلاشقان. ئەگەردە سىز كۇنلەرنىڭ بىرىدە بۇيۇك برىتانىيىنىڭ لوندون شەھىرىگە كېلىپ زىيارەتتە بولغىنىڭىزدا، لوندون كوچا خەرىتىسىگە قاراپ “ك” ھەرپىدىن كوچا ئىسمىنى ئىزدىسىڭىز سىزگە ۋە پۇتكۇل ئوتتۇرا ئاسىياغا تونۇش بولغان بىر قەدىمىي شەھەرنىڭ ئىسمى “قەشقەر كوچىسى” ([[Kashgar Road]]) كۇزىڭىزگە چېلىقىدۇ ۋە سىزنى ھەيرانلىققا چومدۇرىدۇ. لوندوندىكى قەشقەر كوچىسى بولسا بۇيۇك برىتانىيىنىڭ پايتەختى لوندون شەھەرنىڭ شەرقىگە، Thames دەرياسىنىڭ جەنۇبىدىكى Woolwhich سانائەت رايونىنىڭ مەركىزى بولغان Plumstead بۆلىگىگە جايلاشقان. بۇ يەر بۇيۇك برىتانىيە پادىشاھلىقى تەرىپىدىن 1805 يىلى بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ كۇنسايىن ئېشىۋاتقان ھەربىي سانائىتى ئۇچۇ ئورۇن تەييارلاش مەقسىتىدە “پادىشاھلىق توپ-زەمبىرەك ھەربىي ئەشيا ئىسكىلاتى” (The Royal Arsenal) قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. بۇرۇن غەرب ئۇچۇن تامامەن ناتونۇش بولغان قەشقەر ھەققىدىكى خەۋەرلەر پەقەت 1860 ۋە 1870- يىللىرىدىلا بۇيۇك برىتانىيە مەتبۇئاتلىرىدا بېرىلىشكە باشلايدۇ بولۇپمۇ بۇيۇك برىتانىيە ۋە رۇسىيىدىن ئىبارەت ئىككى ئىمپېرال كۇچنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا ئۆز تەسىر كۇچىنى كېڭەيتىش ئۇچۇن رىقابەتكە چۇشكەن “كاتتا ئويۇن” ئۇرۇشىدا تېخىمۇ گەۋدىلىك بولىدۇ. قەشقەر ئىسمىنىڭ غەرب مەتبۇئاتلىرىدا تۇنجى تىلغا ئېلىنىشى ئاساسەن شۇ ئۆلكىدە يۇز بەرگەن يەرلىك ۋەقەلەرگە باغلانغان بولۇپ يەنى 1860- يىللىرىدىكى مانجۇ چىڭ ئىمپېرىيىسىگە قارشى چوڭ كۆلەملىك قوزغىلاڭ باشلانغان ھەم قوقەند قوماندانى ياقۇپ بەگنىڭ قەشقەرىيەگە ھۆكۇمدار بولغان بىر ۋاقىتقا توغرا كېلىدۇ. 1865- يىلى ياقۇپ بەگ قوقەندتىن قەشقەرگە كېلىدۇ. 1867- يىلى قەشقەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلارنى ئۆزىنىڭ ھۆكۇمرانلىقى ئاستىغا ئالىدۇ. ۋەھالەنكى ئاسىيانىڭ مەركىزىدىن ئورۇن ئالغان، ئەمما بۇگۇنكى كۇندە غەربكە ناھايىتى ئاز تونۇلغان بۇ قەشقەر قەدىمىي شەھىرى 11-ئەسىرلەردە ئۇيغۇر قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ پايتەختى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تۇركىي خەلقلەرنىڭ سىياسىي، مەدەنىي مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان. “قەشقەر” سۆزىنىڭ ئۇيغۇر تىلىدىكى مەنىسى “دەريا قېشى ياكى قاش” دىگەن سۆزدىن كىلىپ چىققان بولۇپ، قەشقەر شەھىرى زەرەپشان دەرياسىنىڭ ئىككى قېشىغا جايلاشقان قەشقەر دىكى ‹‹ قەشقەر كۇچىسى›› '''ياقۇپ بەگ''' ئەينى ۋاقىتتا بۇيۇك برىتانىيە يەنە ياقۇپ بەگنىڭ رۇسىيە بىلەنمۇ سۆزلىشۋاتقانلىغىدىن خەۋەردار بولۇپ، رۇسىيە 1871- يىلى ئىلى دەريا ۋادىلىرىنىڭ شىمالىنى ئۆز ئىشغالىيىتىگە ئالىدۇ. بۇ ۋاقىتتا ياقۇپ بەگ ھاكىمىيىتىنى تىزدىن شەرق ۋە شىمالغا كېڭەيتىپ قۇمۇل ۋە بۇگۇنكى ئۇرۇمچىنى ئۆز ھۆكۇمرانلىقىغا ئالىدۇ. 1873- يىلى بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ھىندىستاندىكى باش ۋالىسى Lord Mayo 350 ئادەمدىن تەركىپ تاپقان Douglas Forsythe رەھبەرلىكىدىكى بىر دىپلوماتىك ۋەكىللەر ئۆمىكىنى قەشقەرگە ئەۋەتىدۇ. بۇ ۋەكىللەر ئاتلىق ئەسكەرلەر، تەرجىمانلار، ھۆكۇمەت ئىش بەجىرگۇچىللىرى، يولباشلىغۇچىلار ۋە مۇلازىمەتچى خادىملاردىن تەشكىل تاپقان ئىدى. بۇ قېتىمقى زور كۆلەملىك دىپلوماتىك زىيارەتتىن كېيىن بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسى ياقۇپ بەگ ھۆكۇمىتىنى رەسمىي يوسۇندا ئېتىراپ قىلىدۇ ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ. ۋە بۇ مۇناسىۋەتلەرنىڭ تەرەققىياتىغا ئۇلىنىپ، بۇيۇك برىتانىيە ھۆكۇمىتى مانجۇ چىڭ ۋە ياقۇپ بەگ ھۆكۇمەتلىرىنىڭ ۋەكىللىرى بىلەن برىتانىيە ھىندىستانى، رۇسىيە ۋە خەنزۇدۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدا بىتەرەپ بولغان بىر مۇستەقىل دۆلەتنىڭ قورۇلۇش ئىمكانىيەتلىرى ھەققىدە سۇلھى باشلايدۇ. بۇيۇك برىتانىيە ئىمپەرىيىسى قەشقەرىيە ئەمىرى ياقۇپ بەگ ھۆكۇمىتىنى رەسمىي يوسۇندا ئېتىراپ قىلىدۇ ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ. ئەمما بۇيۇك برىتانىيىنىڭ ياقۇپ بەگ ھاكىمىيىتىگە بولغان قىزىقىشى ئۇزاققا بارمايدۇ چۇنكى لوندون قەشقەر بىلەن رەسمىي دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقاندىن باشلاپ St Petersburg نى قەشقەرىيەنى ئوتتۇرىدىكى بىر مۇستەقىل بىتەرەپ دۆلەت دەپ ئېتىراپ قىلىشى ھەققىدە بىر قانچە قېتىملاپ دىپلوماتىك سوھبەتلەر ئېلىپ بارغان بولىسىمۇ رۇسىيە ئىمپەرىيىسىنىڭ تۇركىستاندىكى مەنپىئەتى سەۋەبىدىن رەت قىلىنىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن بۇ ۋاقىتتا جۇڭگۇ مانجۇ چىڭ ھۆكۇمىتى جۇڭگۇ ئىچكى ئۆلكىلىرىدە يۇز بەرگەن تەيىپىڭ قوزغىلىڭىنى غەلىبىلىك باستۇرۇپ قەشقەرىيەرنى قايتا ئىشغال قىلىش ئۇچۇن جىددىي ھەربىي يۇرۇش تەييارلىقى قىلىۋاتاتتى. مانا بۇ مۇرەككەپ ۋەزىيەتتە “كاتتا ئويۇن” ئىشتىراكچىلىرى ئارىسىدا قەشقەرىيەگە بىرقەدەر ئادىلىلاراق مۇئامىلىدە بولۇپ كەلگەن بۇيۇك برىتانىيە ئىمپەرىيىسى ئۆز مەنپەئەتلىرىگە پايدىسىز بۇ ئۆزگىرىشلەردىن ماھىرلىق بىلەن پايدىلىنىدۇ. 1876- يىلى مانجۇ چىڭ ھۆكۇمىتى خىتاي گېنىرالى زو زۇڭتاڭنى 200، 000 كىشلىك زور قوشۇن بىلەن بىلەن 40، 000 كىشلىك ئەسكىرى بولغان ياقۇبەگنى يوقتۇپ، قەشقەرىيەنى ئىشغال قىلىشقا ئەۋەتىشى بىلەن تەڭلا بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسى ئەگەر جۇڭگۇ چىڭ ھۆكۇمىتى بۇ رايوننى قايتىدىن ئۆز ھۆكۇمرانلىقى ئاستىغا ئالسا رۇسىيىگە قارشى كۇچلۇك بىر قالقان بولالايدىغانلىقنى جەزىم قىلىدۇ ۋە ياقۇپ بەگنى قوللاشتىن تامامەن ۋاز كېچىپ ئەكسىچە قارشىسىغا سىياسەت قوللۇنۇپ زو زۇڭتاڭغا قورال ۋە ئىقتىسادىي ياردەم بېرىدۇ. روسسىيە سودىگەرلىرىمۇ پۇرسەتنى غەنىمەت تۇتۇپ زو زۇڭتاڭ ئەسكەرلىرىنى ئاشلىق بىلەن تەمىللەيدۇ. گەرچە زو زۇڭتاڭنىڭ قەشقەرگە ئېلىپ بارغان ھەربىي ئىستىلاسى ئاستا ۋە ئىقتىسادى چىقىمى ناھايىتى كۆپ بولسىمۇ ئەمما مۇۋاپىقىيەتلىك بولىدۇ. زو زۇڭتاڭ ئۇرۇمچىنى 1876- يىلى 8- ئايدا ئىشغال قىلىدۇ ۋە زور كولەمدىكى …. ئېلىپ بارىدۇ. ياقۇپ بەگ 1877- يىلى 5-ئاينىڭ 28- كۇنى كورلىدا ۋاپات بولىدۇ ۋە شۇ يىلى 12- ئايدا قەشقەر مانجۇ چىڭ ئىشغالىيىتى ئاستىغا چۇشىدۇ. زو زۇڭتاڭ 1878- يىلى 1- ئايدا قەشقەرنىڭ ئەڭ جەنۇبىدىكى قەدىمي شەھەر خوتەننى ئىشغال قىلىپ قەشقەرىيەگە ئېلىپ بارغان ھەربىي ئىستىلاسىنى تاماملايدۇ. 1881- يىلى رۇسىيە ئىلى ۋادىسىنى مانجۇ چىڭ ھۆكۇمىتىگە قايتۇرۇپ بېرىدۇ. مانجۇ چىڭ ھوكۇمىتى 1884- يىلى قەشقەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلارنىڭ ھەممىسىنى قوشۇپ “شىنجاڭ” (يېڭى زىمىن، يېڭى چىگرا) دەپ نام بېرىدۇ ۋە رەسمىي شەكىلدە جۇڭگۇ مانجۇ چىڭ ئىمپېرىيىسىنىڭ بىر ئۆلكىسى قىلىپ بېكىتىدۇ. يەنە شۇنىڭغا قارىماي بۇيۇك برىتانىيە ۋە رۇسىيە ئىمپېرىيىلىرى قەشقەرىيەدە ئۆز تەسىر دائىرىسىنى كۆرسىتىشنى يىللارچە داۋام قىلدۇرىدۇ. كېيىنكى يىللاردا برىتانىيىلىك قېدىرىپ تەكشۇرگۇچىلەرنىڭ قەشقەرىيەدە ئېلىپ بارغان ئىش ئىزلىرى تەسۋىرلىنىپ يېزىلغان ئاجايىباتلىردىن برىتانىيە خەلقى يىللارچە ھۇزۇر ئالىدۇ بىراق ئەينى ۋاقىتتاشىنجاڭ رايۇنىدا ئۇچ ئىمپەرىيە ئوتتۇرىسىدا بولۇپ ئۆتكەن ناھايىتى شەپقەتسىز، مۇرەككەپ سىياسىي “كاتتا ئويۇن” نىڭ قۇربانى بولغان قەشقەرىيەنى ياد ئېتىش ئۇچۇن مەڭگۇلۇك ئابىدە قىلىپ قويۇلغان لوندوندىكى قەشقەر كوچىسى (London Kashgar Road) شۇ تارىخنىڭ شاھىتى سۇپىتىدە بۇگۇنگىچە ئۇن-تىنسىز ساقلىنىپ كېلىدۇ. l9i3p01jvcmuocbojl9li53nxkbuj5r 0 23445 176417 170995 2026-08-30T23:01:40Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:ئابدۇرەئوپ_پولات_تەكلىماكانىي.jpg|ئابدۇرەئوپ_پولات_تەكلىماكانىي.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176417 wikitext text/x-wiki ئۇيغۇردا ئەبگالىق ([[ئەبگا ئۇيغۇرلار 1|ئەبگا ئۇيغۇرلار]]) == ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانى == ئابدۇرەئۇپ پولات تەكلىماكانى 1950 ـ يىلى 11 ـ ئاينىڭ 1 ـ كۈنى قەشقەر شەھىرىنىڭ يۇمۇلاقشە كۆلبېشى مەھەللىسىدە بىر ئوقۇتقۇچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ 1966 ـ يىلى قەشقەر ئۇيغۇر تولۈق ئوتتۈرا مەكتىپىنى پۈتتۈرگەن. 1972 ـ يىلى بېيجىڭ مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىغا قوبۇل قىلىنغان. 1975 ـ يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، مەزكۇر مەكتەپتە ئوقۇتقۈچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان. ئۇ 1978 ـ يىلدىن 1982 ـ يىلغىچە بېيجىڭ چەتئەل تىللىرى ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئەرەب تىلى ئۆگەنگەن. 1986 ـ يىلدىن 1988 ـ يىلغىچە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا پارس تىلى ئۆگەنگەن. ئۇ ھازىر بېيجىڭ مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇيغۇر شۈناسلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ مۈئاۋىن باشلىقى، پروفېسسور. ئابدۇرەئۇپ ئەپەندى بۈگۈنكى كۈنگە قەدەر ھەر قايسى نەشرىياتلاردا، «چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى»، «چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى تەتقىقاتىدىن ئىلمىي ماقالىلەر»، «ئۇيغۇر تىلى لېكسىكولوگىيىسى»، «ئەلىشىر ناۋائى ــ ئىككى تىل توغرۇلۇق مۇھاكىمە» قاتارلىق ئىلمىي تەتقىقات ئەسەرلىرى، «كور خېرىدار»، «تەكلىماكاندىن كەلگەن نىدا»، قاتارلىق ئەدەبىي ئىجادىيەت ئەسەرلىرى، شۇنداقلا «بەيتۈللاھنىڭ تارىخى»، «ئەنگۈشتەر»، «مەخدۈم قۈلى شېئرلىرى توپلىمى»، «ئەممە پارە تەپسىرى»، «ياشلار يېتەكچىسى»، «مېۋە رىسالىسى»، «يىگىرمە ئۈچىنچى سۆز» قاتارلىق تەرجىمە ئەسەرلىرى ۋە قولىڭىزدىكى بۇ كىتاب بولۇپ، جەمئىي ئون تۆت پارچە كىتاب نەشىر قىلدۇرغان بىر بىلىم ئادىمىدۇر، ۋەسسالام. == 1 ـ ئەقىدىسىزلىك == ھەركىم بىلىدۇكى، ئىنسان ― تەن (بەدەن) بىلەن روھ (جان) دىن تۈزۈلگەن مەخلۇق. روھ بولمىغان بەدەن بەجايىكى بىر قۇرۇق جاھازدۇر. ئەمدى ئەقىدە بولسا، ئىنسان روھىيىتىنىڭ تۈۋرۈكى، ئىنسان ئېڭىنىڭ جەۋھىرى ھېسابلىنىدۇ. ئەقىدىسىز روھ ئەمەلىيەتتە چاھارپاي روھىدۇر. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، پەقەت ئەقىدىلىك ئىنسانلا، ئاندىن يۈكسەك ئاڭ پەزىلىتى ئارقىلىق مەخلۇقاتلار سېپىدىن ئايرىلىپ چىققان ھەقىقى ئىنسان سانىلىدۇ. ئەقىدە يەككىلىك دۇنياسىنىڭ ھاسىلى ئەمەس، بەلكى ئومۇملۇق ئالەمىنىڭ مۇبارەك مەھسۇلاتى. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئەقىدە ھېچقانداق بىر شەخسكە تەئەللۇق خۇسۇسىي مۈلۈك ئەمەس، بەلكى ئۇ ئومۇمغا، كوللىكتىپقا ئورتاق بولغان مەنىۋى قۇۋۋەت مەنبەسى. ئۇنى كۈندۈزدىكى پارلاق قۇياشقا، كېچىدىكى تولۇن ئايغا ئوخشاتسا بولىدۇكى، ئەقىدىلىك ئىنسانلارنىڭ قەلبى ئاشۇ قۇياش ۋە ئاشۇ ئاينىڭ سېخى نۇرى بىلەن ھەمىشە يورۇق تۇرىدۇ. ئەقىدەنى پەقەت كۆپۇل كۆزى بىلەنلا كۆرگىلى بولىدىغان خاسىيەتلىك رىشتە دېسە بولىدۇكى، ئەقىدىلىك مىللەتنىڭ قەلبى ئاشۇ خاسىيەتلىك رىشتە شاراپىتىدىن بىر ـ بىرىگە ھەر دايىم چىڭ باغلانغان بولىدۇ. ئەقىدە ― سەن، مەن، ئۇ، يەنى بىزنىڭ ئۆز ئارا بىر ـ بىرىمىزگە ئىشىنىشىمىزنى، بىر ـ بىرىمىزگە چىنپۈتۈشىمىزنى، بىر ـ بىرىمىزنى ئۆز ئارا قوللىشىمىزنى مىزان يادروسى قىلىدۇ. ئۇ ـ سەن، مەن، ئۇ، يەنى بىزنىڭ ئوتتۇراق ئىستەك، ئوتتۇراق غايىمىزنى كۈرەش نىشانىسى ۋە مەقسەت مەنزىلى قىلىدۇ. ئەگەر سەن ماڭا ئىشەنمىسەڭ، مەن قوپۇپ سەندىنمۇ، ئۇنىڭدىنمۇ گۈمانلانسام، بىز ئۇچىمىزنىڭ جانىجان مەنپەئىتىمىزگە تەئەللۇق ئىشتا، ئۇچىمىز ئىشنى ئۇچ تەرەپكە تارتساق، تەبىئىيكى مەسىلە ھەل بولمايدۇ. ئەجەللىك يېرى، بۇنىڭ نەتىجىسىدە، سەن بىزگە تەئەللۇق مەنپەئەت باشقىلارنىڭ چۆنتىكىگە چۈشۈپ كېتىدۇ، سەن بىز بولساق، ھەقلىق نېسىۋىمىزدىن ئايرىلىپ، ئاشۇ روۋۇك پېتى قېلىۋېرىمىز. ئەڭ مۇھىمى، ئەقىدە ئىنسانىيەت مۇئەييەن توپىنىڭ ئومۇمىي مەنپەئىتى ئاساسىغا قۇرۇلغان بولىدۇ. ئىسلام دىنى ئۇنىڭ ئەھلى ئۈچۈن بىر خىل يۈكسەك ئەقىدە بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۆز زامانىسىدىكى ئەرەب يېرىم ئارىلىدا ياشىغۇچى ئەرەب مىللىتىنىڭ جىددى ئېھتىياجى ۋە ئومۇمىي مەنپەئەتى ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن. ماركسىزم بولسا، پرولىتارلارنىڭ ئومۇمىي مەنپەئەتىنى ئۇل قىلىپ بەرپا قىلىنغان. دەرۋەقە كېيىنچە، مىللەت ئايرىمىسى خىلمۇ خىل بولغان قەۋملەر ئۆز ۋاقتىدا ئەرەبلەرنىڭ توغرا يولغا يۈزلىنىشى ۋە ئىسلاھاتى ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن ئىسلام ئەقىدىلىرىنى بەزىلىرى قىلىچتىن قورقۇپ، بەزىلىرى ئاڭلىق ھالدا قوبۇل قىلىپ، ئەرەبلەرگە ئەقىدىداش مۇسۇلمان (ئىسلامغا ئەقىدە قىلغۇچى) لاردىن بولغان. ئۇيغۇرلارمۇ شۇلار جۈملىسىگە كىرىدۇ. بىراق ئەبگالىق ئىللىتى ۋۇجۇدىنى چىرماپ كەتكەن ئۇيغۇرلاردا ئەقىدە بولمايدۇ. ئۇلارنىڭ «ئەلھەمدۇ لىللاھ مەن مۇسۇلمان» دېگەنلىرى يالغان. بۇنىڭغا ئۇلارنىڭ «ناماز ئوقۇش كونىلىق بولىدۇ» دېگەن زامانلاردا، مەھەللىسىدىكى مەسجىدلەرنى تاقاپ، ئۇنى ئەسكى ـ تۈسكىلەرنى قويىدىغان ئامبار قىلغانلىقى پاكىت. ئۇلارنىڭ «مەن ماركسىزمچى، كوممۇنىستمەن» دېگەنلىرىمۇ كاززاپلىق. بۇنىڭغا ئۇلارنىڭ ياش ۋاقتىدا كادىر بولۇپ، ناماز ئوقۇغان ئۇيغۇرنىڭ ساقىلىنى يۇلۇپ، نامازغا ئەزان ئېيتقان مۇسۇلماننىڭ قۇلىقىغا مۇشتلاپ، ھاياتىي كۈچى بار ئۆمرىنى ئاۋام خەلقنى قاقتى ـ سوقتى قىلىش بىلەن ئۆتكۈزگەن تۇرۇقلۇق، ئەمدىلىكتە بىر يۇمۇلىنىپلا تەقۋادار مۇسۇلمان قىياپىتىگە كىرىۋېلىپ، مەسجىد جامائېتىنىڭ قاتارىغا قوشۇلىۋالغانلىقى، ساقاللىرىنى ئۇزۇن قويىۋېتىپ، قوللىرىدىن تەسۋىنى چۈشۈرمەي «سۇبھانەللاھ» دېيىشىپ يۈرگىنى، شۇنداقلا ئۆز زامانىسىدا ئاۋامنىڭ يىلىكىدە سۇ ئىچىپ يۈرۈپ توپلىغان پۇل بىلەن مەككە ـ مەدىنەنى تاۋاپ قىلىپ «ھاجى ھەرەم» بولىۋاتقانلىقى شاھىت. ئۇلارنىڭ «مەن خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان كادىرمەن» دېگىنى ئالدامچىلىق. چۈنكى ئۇلارنىڭ قەلبى ئۆز خەلقى ئۈچۈن يورۇيدىغان ئەقىدە چىرىغىدىن مەھرۇم. ئۇيغۇرلار قەلبى ئەقىدە چىرىغىدىن مەھرۇم ئادەمنى «كۆڭلى قارا ئادەم» دەيدۇكى، قارا كۆڭۇل ئادەملەرنىڭ دىلىدا زۇلمەتكە غەرق بولغان يېگانە «مەن» دىن ئۆزگە ھېچكىم بولمايدۇ. شۇڭا ئۇلارنىڭ كۈنى ئەمەتنى قانداق يىقىتىش، سەمەتنى قانداق يوقىتىشنىڭ كويىدا، يەنى قانداق قىلىپ ئۆز قېرىنداشلىرىغا ـــ ئۇيغۇرغا تاقابىل تۇرۇشنىڭ كويىدىلا ئۆتىدۇ. مانا بۇ ــ 21 ـ ئەسىرگە كىرىش ئىشىكىدە تۇرغان بۈگۈنكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە بولىۋاتقان ئەھۋال! دەرىخا! پاكىتلىق ساۋاق شۇكى، ئەقىدىسىز ئەلدە شەخسىيەتچىلىك يامراپ كېتىدۇ. ئەقىدىسىز ئەلدە، گۇمانخورلۇق، ساتقىنلىق قايناپ كېتىدۇ. ئەقىدىسىز ئەلنىڭ شانلىق تارىخىمۇ، پارلاق ئىستىقبالىمۇ بولمايدۇ. كېلەچەكشۇناس ئالىملارنىڭ گويا بىردەك قارىشى شۇكى، 21 ـ ئەسىر پەن ـ تېخنىكا يۈكسەك تەرەققى قىلغان، مەدەنىيەت يۈكسەك تەرەققى قىلغان، دېموكراتىيە يۈكسەك تەرەققى قىلغان، شۇنىڭ بىلەن بىر چاغدا، پەن ـ مەدەنىيەت جەھەتتىكى رىقابەتمۇڭ ئەڭ ۋايىغا يەتكەن ئەسىر بولىدۇ. 21 ـ ئەسىردە كىمنىڭ پەن ـ تېخنىكىسى ئۇستۈن، كىمنىڭ مەدەنىيەت ساپاسى يۇقىرى بولسا، شۇ كۈچلۈك بولىدۇ. كىم ئۆز مىللىتىنىڭ، ئۆز خەلقىنىڭ ئومۇمىي مەنپەئەتىنى ھەممىدىن ئەلا بىلىدىغان ئىلغار ئەقىدىگە ئىگە بولسا، شۇ مۆھتەرەم، شۇ ئېتىبارلىق بولىدۇ. سەنمۇ ئادەم ئاتامنىڭ ئەۋلادى، سەنمۇ ھاۋا ئانامنىڭ يۈرەك باغرى، ھالبۇكى سەنمۇ ئۆزەڭنى قەدىرلە، ئۆزەڭنى سۆي، ئۆزەڭگە ئىشەنچ قىل. بىلگىنكى، ھەرقانداق مەۋجۇدات مۇئەييەن قىممەت بىلەن قەدىرلىك. ئىنسانمۇ شۇنىڭغا تەئەللۇق. سېنىڭ قىممىتىڭ بولسا قەدىرلىك يارسەن، ئەگەر قىممىتىڭ بولمىسا، قەدىرسىز خارسەن. قەدىرسىزلىك، خارلىق ساڭا ۋە ماڭا ھەرگىز خاس ئەمەس! شۇنداق ئىكەن، قەددىڭنى كۆتۈر، ئەتراپىڭغا قاراپ باق، قەلبىڭگە ئەقىدە چىرىغىنى ياق! مانا بۇ ـــ نۈسرەت قەدىمىنىڭ ئىپتىداسى، غالىپ ۋە مەنىلىك ھاياتنىڭ بىسمىللاسى. دوپپاڭنى ئالدىڭغا ئەپقويۇپ تۇرۇپ، ئوبدان ئويلان، ئەبگا! == 2 ـ ئىناقسىزلىق ۋە ئىپتىدائى مەھەللىۋازلىق == ئادەمى ئېرسەڭ دېمەگىل ئادەمى، ئانىكىم خەلق غەمىدىن يوقتۇر غەمى. ― ئەلىشىر نەۋائى ئۇيغۇر پىسخولوگىيىسى ئۈستىدە باش قاتۇرۇپ ئىزدىنىۋاتقان بەزى ئالىملار «ئۇيغۇرلارنىڭ مۇنچە ياۋاش ۋە مۇنچە ساددا بولۇشى ئۇلارنىڭ ھەمىشە قوي گۆشى يەيدىغان ئادىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن» دەپ قارىماقتا. مېنىڭچە بۇ خىل قاراشنىڭ ھېچقانداق ئىلمىي ئاساسى يوق دېگىلى بولمايدۇ. چۈنكى يەر شارىدا ئىنساننىڭ پەيدا بولۇشى ۋە ئۇلارنىڭ روناق تېپىشى ئۇنىڭدىكى سۇ، ھاۋا ۋە كۈن نۇرى قاتارلىق تەبىئى مۇھىت بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان. تەبىئى مۇھىتى ۋە جۇغراپىيىلىك ماكانلاشقان ئورنى ئوخشاش بولمىغان مىللەتلەرنىڭ پىسخىكىسىدا ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكلەر مەۋجۇد. مەسىلەن، تاغلىقلاردا تاغ پىسخىكىسى، چۆل ـ باياۋانلاردا ياشايدىغانلاردا چۆل پىسخىكىسى، دەريا ـ دېڭىز بويلىرى ۋە تۈزلەڭلىكلەرنى ماكان قىلغانلاردا بولسا، شۇ كونكرېت مۇھىت شەكىللەندۈرگەن خاس پىسخىكا بولىدۇ. ئەمدى كۈندە ئۇچ ۋاخ ئىستېمال قىلىنىدىغان يېمەكلىكلەردىكى پەرقلەرمۇ ئىنساننىڭ پىسخىكىسىدا مۇئەييەن ئىزلارنى قالدۇرماسلىقى مۇمكىن ئەمەس. مۇشۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئىسلام شەرىئىتى ئىجازەت بەرگەن ئاچا تياق جانۋار كالىنىڭ گۆشىنىمۇ «تەبىئىتى سوغۇق، ئادەمگە سوغۇق كېلىدۇ» دەپ يەكلەپ تۈزۈك يېمەيدىغان، يىل ئون ئىككى ئاي ئاساسەن قوي گۆشى بىلەنلا ھەپىلىشىدىغان ئۇيغۇرغا قوي مىجەزىنىڭ سىپىپ قېلىشىمۇ ئابايقى گەپ. بىراق خۇدا بىلىدۇ، ئەبگا ئۇيغۇرغا ئاشۇ جانۋار قوينىڭ ئەڭ مۇبارەك خۇسۇسىيىتى ھېسابلىنىدىغان ئۆملۈك، ئىناقلىق خىسلىتىنىڭ مۇتلەق سىڭمىگەنلىكى ئىنساننىڭ ئەقلىنى لال قىلىدۇ. ئالايلۇق، تۆت توڭگۈزنى باققىلى ئېلىپ چىقسا، ئېغىلدىن چىقىپلا تۆتى تۆت تەرەپكە پىتىراپ كېتىدۇ. بىراق ئوتتۇز قوينى بىر كىچىك بالا دەلنەزى باقالايدۇ. چۈنكى قوي دېگەن بىر ـ بىرىگە ئەگىشىدۇ، توپ ئوتلايدۇ. ئەڭ ئەھمىيەتلىك يېرى شۇكى، نىسبەتەن چېچىلىپ ئوتلاۋاتقان قويلار ئەگەر بۆرىنىڭ ۋەھىمىسىنى سەزسە، دەرھال «دۈررىدە» كېلىپ، بىر جايغا مەھكەم توپلىشىۋالىدۇ ــــ شۇ يۇۋاش، ساددا قويمۇ ئۆم بولۇپ، ئۇيۇشۇپ تۇرۇپ، بۆرىنىڭ ھۇجۇمىنى تار ـ مار قىلىدۇ! بىراق ئەبگا ئۇيغۇردا ئۆملۈك، ئىناقلىق ھۇجەيرىسى كەم ياكى تەرەققى قىلمىغان بولغاچ، ئۇلار ئىتتىپاقلىشىپ، ئۆملۈكتە ئۆزلىرىنى مۇھاپىزەت قىلىشنى بىلمەيدۇ. نەتىجىدە خۇددى توپتىن ئايرىلغان قوي بۆرىگە يەم بولغاندەك تەقدىرگە ئۇچراڭلا تۇرىدۇ. تارىخ كىتابلىرىدا قەدىمكى ئۇيغۇرلار ئۇچقاندەك ئالغا كېتىۋاتقان ئات ئۈستىدە مەزمۇت ئولتۇرۇپ، گاھى ئاتنىڭ قورسىقىغا شۇڭغۇپ تۇرۇپ، ئوقيانى ئالدى تەرەپتىكى نىشانغا قانداق دەل تەككۈزسە، بەل ئۈستىنى «شاپپىدە» كەينىگە بۇراپلا ئوق ئۈزۈپ، ئارقا تەرەپتىكى دۈشمەننىمۇ تىك موللاق چۈشۈرىدىغان جەڭگىۋار مىللەت ئىدى دەپ تەرىپلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر چاغدا، قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆم ـ ئىناقلىقى ھەققىدىمۇ مۇنداق بىر يارقىن رىۋايەت ئەلمىساقتىن بۇيان، ئېغىزدىن ـ ئېغىزغا، كىتابتىن ـ كىتابقا كۆچۈپ، داستان بولۇپ كېلىۋاتىدۇ: «ئۇيغۇرنىڭ مەئناسى بارچەغە مەلۇم ياپۇشقۇچى مەئناسىدادۇر. مەسىلەن، ئايتەلەر سۈت ئۇيۇدى دېپ. سۇيۇق ھالدا بىرسى بىرسىندىن ئايرىلە ئىدى. قاتىق بولغاندان سوڭ بىرى بىرىنە ياپۇشدى ۋە دەخى ئايتەلەركى ئىمامغە ئۇيۇدى. ئىمام ئوتۇرسا ئوتۇرار، تۇرسا تۇرادۇر بەس، ياپۇشقانى بولماي مى؟ ئانلار كەلىپ ئوغۇزخاننىڭ ئېتەكىنە قوللارى ئىلەن مۇھكەم ياپۇشقاچ، خان ئانلارغە «ئۇيغۇر» دەدى، ياپۇشقۇچى دېگەن سۆزدۇر» («ئۇيغۇر» نىڭ مەنىسى ھەممىگە ئايان بولغىنىدەك، «يېپىشقۇچى» دېگەن بولىدۇ. مەسىلەن، سۇت ئۇيۇدى دېگەنگە ئوخشاش. سۇيۇق ھالدا بىرسى بىرسىگە ھىملەشمەي تۇرغان نەرسە، قاتقاندىن كېيىن بىر ـ بىرىگە يېپىشىدۇ. يەنە تېخى «ئىمامغە ئۇيۇدى» دېگەن گەپمۇ بار. ئىمام ئولتۇرسا ئولتۇرىدۇ. تۇرسا تۇرىدۇ، بەس. مانا بۇ يېپىشقىنى بولماي نېمە؟ ئۇلار كېلىپ ئوغۇزخاننىڭ ئېتىكىگە قوللىرى بىلەن مەھكەم يېپىشقاچ، خان ئۇلارنى «ئۇيغۇر» دېگەن. بۇ «يېپىشقۇچى» دېگەن سۆزدۇر.) [ قاراڭ: ئەبۇلغازى بەھادىرخان يازغان «شەجەرەئى تۈرك» (تۈركىي خەلقلەر شەجەرىسى) 11 ـ بەت، قازان ئۇنىۋېرىستېتى نەشرىياتى 1891 ـ يىل نەشرى ]. دېمەككى، ئۇيغۇرلار ئەسلىدە ئۆم ـ ئىناق بولغاچ، «بىر ـ برىگە يېپىشىپ ئۇيۇيدىغان»، «ئۇيۇشقاق خەلق» مەنىسىدە «ئۇيغۇر» دەپ ئاتالغان. ئوچۇق قىلىپ ئېيتقاندا، ئام ـ ئىناقلىق ئەسلىدە ئۇيغۇرلارنىڭ تىپىك پەزىلىتى ۋە يۈكسەك خىسلىتى ئىدى. ئۇزاق قەدىمدىكى ئۇيغۇرلار پەقەت ئۆم ـ ئىناق ۋە ئۇيۇشقاق بولغانلىقى ئۈچۈنلا ئاشۇنداق جەڭگىۋار مىللەت بولۇپ شەكىللىنىپ، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى، ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى ۋە بۇيۈك قاراخانىيلار زامانىسىدىكىدەك شانلىق مەدەنىيەت دەۋرىنى بەرپا قىلالىغان. ۋاھالەنكى كېيىنكى چاغلاردا، خېلى بىر بۆلەك ئۇيغۇرلارغا ئۆز يۇرتلىرىنى ئوراپ تۇرغان تەكلىماكاندىكى قۇمنىڭ خۇسۇسىيىتى سىڭىپ قالغاچقا، ئۇلار ئۆملۈك، ئىناقلىق ئەنگۈشتىرىنى يوقىتىپ قويغان. نەتىجىدە تەدرىجى ئەبگالىشىپ، بۈگۈنكىدەك ئۆزلىرىنىڭ كۈندىلىك ھاياتىنى ئۆزئارا ئۆم ـ ئىناقلىقتا بىر ياقىدىن باش، بىر يەڭدىن قول چىقىرىپ، بىر ــ بىرىنى قوللىشىش بىلەن ئەمەس، بەلكى دەل ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۆزئارا ھەسەتخولۇق قىلىش، بىر ـ بىرىنىڭ كۆتىنى كولاش، بىر ـ بىرىنى ھۆل خىشقا دەسسىتىش، كادىرى پۇقراسىنى ئالداش، شەھەرلىكلىرى يېزا ـ سەھرالىقلىرىنى گوللاش، مەست بولغاندا ھال ئوقۇپ دەرتلىشىش، يېشىلگەندە بىر ـ بىرىنى داۋاملىق قەستلىشىش بىلەن ئۆتكۈزىدىغان بولۇپ قالغان. يەككە ـ يەككە ئىناقسىزلىقنى ئازدەپ، توپلىشىپ ئىناقسىزلىق قىلىشنىڭ مودا بولۇپ قېلىۋاتقىنىغا ئەييۇھەنناس! ئالايلۇق، يۇرتۋازلىق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى تەرەققىي قىلىپ تازا قىيامىغا يەتكەن بىر جاھىل ئىللەت. ئۇنى «ئىتتىپاقلىشىش، ئۆز ئارا قوللىشىش» دەپ پەدەزلەۋاتقان ئەبگالارغا لەنەت! سەمىمىيەت بىلەن ئېيتقاندا، يۇرتۋازلىق ھازىرقى زامان مىللەتلىرى تېخى رەسمىي مىللەت بولۇپ شەكىللەنمىگەن چاغلاردىكى ئىپتىدائى مەھەللىۋازلىقنىڭ قالدۇقى؛ ئوتتۇرا ئەسىر قالاقلىق ۋە قاششاقلىق ھارۋىسىنىڭ ئەبجەق جابدۇقى. ئىپتىدائى مەھەللىۋازلىقنى دۇنيا مىللەتلىرى ئۆز ئېڭىدىن چىقىرىپ تاشلىۋەتكىنى نەۋاخ؛ بىز ئۇيغۇرلار ئۇنى ئومۇملاشتۇرىۋاتىمىز تىخى باشتىن ئاياغ. يىگىرمە ـ ئوتتۇز يىلنىڭ ئالدىدا، «شىماللىق» ۋە «جەنۇبلۇق» دەپ ئىككىگىلا ئايرىش بار ئىدى. ھازىر جەنۇبلۇقلار يەنە ئاقسۇلۇق، كاشغەرلىك ۋە خوتەنلىك دەپ ئايرىلىدىغان، كاشغەرلىكلەر يەنە ئۆز ئىچىدىن قاغىلىقلىق، پوسكاملىق ۋە يېڭىسارلىق دەپ تۈرلىنىدىغان بولىۋاتىدۇ. بۇ خىل ئايرىش بۇرۇن ئاۋاملار ئارىسىدا كۆپرەك ئىدى. شۇڭا، ئۇنىڭغا باھانە كۆرسىتىپ: «پۇقرالىرىمىزنىڭ ئاڭ ــ سەۋىيىسى تۆۋەن» دەيتتۇق. ھازىر بولسا، بۇ بىر قىسىم كادىرلارنىڭ دەۋران سۈرۈش ۋاسىتىسى بولۇپ قېلىۋاتىدۇ. ئەمدى، بۇنىڭغا نېمە دەپ باھانە كۆرسىتەرمىزكىن؟ بولدى، باھانە كۆرسەتمەيلى، گەپنىڭ پوسكاللىسىنى ئېچىپلا دەيلى ــ بۇ دەل قىسمەن ھەر دەرىجىلىك كادىرلىرىمىزنىڭ بارغانسېرى ئەبگالىشىپ كېتىۋاتقانلىقىنىڭ روشەن دەلىلى! زىيالىلار قوشۇنى ئىچىدىكى مەھەللىۋازلىق ئادەمنىڭ كۆڭلىنى ئېلىشتۇرىدۇ، قۇسقۇسىنى كەلتۇرىدۇ. ھېكايەت، مەلۇم بىر ئىدارىنىڭ يېڭىدىن تەشكىللەنگەن بىر بۆلۈمىگە يۇقىرىدىن بەش شىتات بېرىلگەن بولۇپ، ھايت ــ ھۇيت دەپ بولغىچە، بۆلۈم باشلىقى ئۆزى بىلەن يۇرتداش بولغان ئۇچ ئادەمنى مۇقىملاشتۇرۇپ بولغان. نەتىجىدە ئاممىنىڭ بۇنىڭغا پىكرى چىققان، چوڭ باشلىقنىڭمۇ سەل خۇيى تۇتقان. شۇڭا بەشىنچى شىتات ئۈچۈن، ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەن، شۇ بۆلۈم خىزمىتىگە تازا باب كېلىدىغان، بىراق بۆلۈم باشلىقى بىلەن يۇرتداش بولمىغان بىر ياشنى بەرگەن. ئۆز كەسپىگە ماس خىزمەت ئورنىغا ئىگە بولغانلىقىدىن خۇشال بۇ ياش بۆلۈمگە ئەتىگەن كېلىپ، كەچ قايتىپ، خىزمەتلەرنى شۇنچە جانپىدالىق بىلەن ئىشلىسىمۇ، بۆلۈم باشلىقى تۇخۇمدىن تۈك ئۇندۈرۈپ، ئۇنى سېسىق گەپلەر بىلەن ئەيىبلەپ خاپا قىلغان. بۇنى ئاز دەپ، ئۇدا بىر نەچچە كۈنگىچە كۆپچىلىكنىڭ ئالدېدىلا بۆلۈمنىڭ بۇلۇڭىدىكى تۈكۈرۈك قاچىسىنىڭ لېۋىگە قوندۇرۇپ ساپ ـ سېرىق خەپرۈك تۈكۈرۈپ، ھېلىقى غەيرى يۇرتداش ياش بالىنى «تۈكۈرۈك قاچىسىنى يۇيۇپ كىر» دەپ بۇيرىغان. ياش بالا ئۇن ـ تىنسىز ئۇنى يۇيۇپ كىرگەن. يەنە بەش ئون مىنۇت ئۆتكەندىن كېيىن بۆلۈم باشلىقى ئۇ ئىپلاس قىلىقىنى يەنە تەكرارلىغان. غەيرى يۇرتداش ئۇيغۇر ئاشۇنداق خارلانسا، يۇرتداشلار بىر تەرەپتە «خىر ـ خىر» كۈلۈشۈپ ئولتۇرغان. شۇنداق قىلىپ ئۇ بۆلۈم باشلىقى مەزكۇر غەيرى يۇرتداش بالىنى دوكلات يېزىپ، باشقا بۆلۈمگە يۆتكېلىپ كېتىشكە مەجبۇر قىلغان. كېيىن باشقىلار ئۇ بۆلۈم باشلىقىدىن بۇ ئىشنىڭ ئۇجۇر ـ بۇجۇرىنى سۈرۈشتۈرگەندە، جانابى بۆلۈم باشلىقى ھېچبىر خىجىل بولماستىن: «نېمىشقىدۇر مېنىڭ كۆزۈمگە باشقا يۇرتلۇقلار زادىلا سىغمايدىكەن» دەپ جاۋاب بەرگەن. يەنە ھېكايەت، مەلۇم بىر ئالىي مەكتەپتە فىلولوگىيە پەنلىرى بويىچە ماگىستىرلىق ئۇنۋانى ئۈچۈن ئوقۇۋاتقان بىر ئۇرۈمچىلىك ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى، ئىككى يىل ئوقۇب بولغاندىن كېيىن يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى ئۇنىڭدىن ئوقۇش پۈتتۈرۈش دىسېرتاتسىيە ماقالىسىنىڭ ماۋزۇسىنى مەلۇم قىلىشنى تەلەپ قىلغاندا، ئۇ «تۈركى تىللار دىۋانىنىڭ ئاپتورى ۋە ئۇنىڭ يۇرتى توغرىسىدا ئىزدىنىش» دېگەن بىر ماۋزۇنى سۇنغان. ئۇستازى ئۇنىڭدىن نېمە ئۈچۈن بۇ ماۋزۇ ھەققىدە يازىدىغانلىقىنى سورىغاندا، ئۇ: «خەقلەر، مەھمۇد كاشغەرى، مەھمۇد كاشغەرى، دېسە، قۇلىقىمغا مۇشت ئۇرغاندەك ئاڭلىنىدۇ. مەن ئۇ ئادەمنى كاشغەرلىك ئەمەس، بەلكى بىزنىڭ ئۇرۈمچىلىكمىكىن دەپ ئويلايمەن» دەپ جاۋاب بەرگەن. ئۇنىڭسىزمۇ شىماللىق ئۇيغۇر شائىر تېيىپجان ئېلىيۇپنىڭ نامايەندە شېئىرى «تۈگىمەس ناخشا» نى جەنۇبلۇق شائىرلار «ئۇ شېئىر ئەمەس، بەلكى ئىككى ئېغىزلا گەپ» دەپ قەستەن چۈشۈرۈپ ماقالە يازىدىغان، جەنۇبلۇق ئالىم موللا مۇسا سايرامى ۋە نىم شەھىد ئارمىيە ئېلىلەرنىڭ تۇپراق بېشىغا بولسا، شىماللىق ئەدىبلەر يولاپمۇ قويمايدىغان ئەھۋال بىر قىسىم زىيالىلىرىمىز ئارىسىدا غەيرى ھال ھېسابلانمايدىغۇ؟! دەرۋەقە، يۇرتداشلار بىر يەرگە كەلسە، ھېلىقى تونۇش تار كوچىنىڭ دوقمۇشى ۋە ھېلىقى دوڭغاق سۆگەتنىڭ يېنىدىن ئېقىپ ئۆتىدىغان ئۆستەڭنىڭ سۈيى ھەققىدە مەھەللىۋى تەلەپپۇز بىلەن بىردەم ـ يېرىمدەم كاسىلدىشىۋالسا، ئادەم خېلى پۇخادىن چىقىپ قالىدۇ. مۇشۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، يۇرتداشلارنىڭ ئۆز ئارا ئىزدىشىشى ۋە بىرگە ئولتۇرۇپ ـ قوپۇش قىلىشىنى ئاداققى ئەيىبلىك ئىش دېگىلىمۈ بولمايدۇ، ئەلۋەتتە. بىراق يۇتداشلار ئارىسىدىكى يېقىنچىلىقنى سىياسى سەھنىگە ئېلىپ چىقىپ، خىزمەت مەيدانىدا ھېچقانداق بىر ئىقتىدار ئۆلچىكى يوق مەھەللىۋى مەزھەب بولۇپ ئۇيۇشۇۋالسا، ئۇ ئاقىۋەتتە پۈتكۈل مىللەتنىڭ ئومۇمىي تەرەققىياتىغا زىيان يەتكۈزىدىغان ئىللەت تۈگۈنى بولۇپ قالىدۇ. مېنىڭچە يۇرتۋازلىق ھازىرقى زامان ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ سىياسى گەۋدىسىگە چىققان بىر خىل ئۆسمە. ھالبۇكى ئۇنى پەقەت ئۆز ۋاقتىدا كېسىپ تاشلىغاندىلا، ئاندىن جەمئىيەتنىڭ نورمال تەرەققىياتىغا كاپالەتلىك قىلغىلى بولىدۇ. خوش، ئەبگالىق ئىللىتىگە ئەسىر بولغان بىر قىسىم ئۇيغۇرلار زادى نېمە ئۈچۈن ئۆز ئارا ئىناقلىشالمايدۇ؟ نېمىشقا بىر ـ بىرى بىلەن چىقىشالمايدۇ؟ مېنىڭچە بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى پەقەت بىرلا، ئۇ بولسىمۇ، بىر قىسىم قېرىنداشلىرىمىز تونۇش جەھەتتە، ئەجدادلىرىمىز ئەسىرلەر مابەينىدە ۋارىسلىق قىلىپ كەلگەن تەۋەررۇك ئاڭ ــ ئوتتۇراق مەنپەئەت ۋە بىر پۈتۈن گەۋدە ئېڭىغا ئۇزۈل ـ كېسىل خىيانەت قىلغان. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇيغۇرلاردا ئىچكى ئىتتىپاقلىقنىڭ بۇ دەرىجىدە ناچار بولۇشى ئۇلاردا ئوتتۇراق مەنپەئەت ئېڭى ۋە بىر پۈتۈن گەۋدە ئىدىيىسىنىڭ يوقلۇقىدىن بولىۋاتىدۇ. روناق تېپىۋاتقان مىللەتلەرنىڭ ئەمەلىيىتى بېرىۋاتقان پاكىتلىق ساۋاق شۇكى، مەيلى قانداق قەۋم، قايسى مىللەت بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئەگەر ئۇ مەنمۇ گۇللىنەي، تەرەققى قىلىپ باشقا ئەللەر قاتارىدا يۈكسەك مەدەنىي ھايات باياشاتلىقىنىڭ پەيزىنى سۈرەي دەيدىكەن، ئۇ ئالدى بىلەن ئۆز ئېڭىدا، ئۆز قەۋمى، ئۆز مىللىتىنىڭ جامائىتى ئۈچۈنلا تەئەللۇق بولغان ئوتتۇراق مەنپەئەت ۋە بىر پۈتۈن گەۋدە قارىشىنى ئەبەدىيلىك قىلىپ تۇرغۇزۇشى لازىم. ھېكايەت، گېرمانىيىدە ئەخلەت تۆكىدىغان جاي ئاھالىلار ئولتۇراقلاشقان بىنالاردىن خېلىلا يىراقتا بولىدىكەن. ئاھالىلار ئۆز ئۆيلىرىدىن چىقىدىغان كۈندىلىك ئەخلەتنى ئاشۇ خېلى يىراق جايدىكى ئەخلەتخانىغا ئۆزلىرى ئاپىرىپ قويىدىكەن. كىشىگە تەنبىھ بولىدىغان يېرى شۇكى، ئۇلار ئەخلەتنى قارا ـ قويۇق پوملاپلا تاشلاپ قويماستىن، ئۆزلىرى ئۇلارنى تۈرلەرگە ئايرىپ، مەسىلەن، سەي ـ كۆكتات ئېشىندىلىرى ۋە مېۋە ـ چىۋە شۆپەكلىرىنى ئايرىم، قەغەزلەرنى ئايرىم، تۆمۈر بوتۇلكىلارنى ئايرىم ۋە ئەينەك بوتۇلكىلارنى ئايرىم قىلىپ، خاس خالتىغا چىرايلىق قاچىلاپ، ئاندىن ئاپىرىپ قويىدىكەن. بۇ ھالنى كۆرگەن زىيارەتچى ئۇلاردىن: «ئەخلەتخاناڭلارنىڭ يېنىدا، ھەممىنى پوملاپلا تاشلىدىڭ، دەپ تۇتىۋالىدىغان ساقچىلارغۇ كۆرۈنمەيدۇ. ھالبۇكى مۇنچىۋالا زىللىق قىلىپ نېمە قىلىسىلەر؟» دەپ سورىغاندا، ئۇلار تولىمۇ تەبىئى قىياپەتتە: «بۇ ئەخلەتلەر ئەخلەتلەرنى بىر تەرەپ قىلىش زاۋۇتىغا بارغاندا، ھامىنى تۈرلەرگە ئايرىلىدۇ. ھالبۇكى ئەگەر بىز تۈرلەرگە ئايرىپ بەرسەك، ھۆكۈمەتنىڭ ئەخلەتلەرنى تۈرلەرگە ئايرىتىش ئۈچۈن سەرپ قىلىدىغان سەرپىيات ۋە ئاجرىتىدىغان خىراجىتىنى تىجەپ قالىمىز. بۇ ئەمەلىيەتتە ھەممىمىز ئۈچۈن پايدا. ئەڭ مۇھىمى ئاشۇ پايدا، ئاشۇ مەنپەئەتتە بىزنىڭمۇ تېگىشلىك نېسىۋىمىز بار» دەپ جاۋاب بەرگەن. يەنە ھېكايەت، ياۋرۇپادا ئىشلەمچى بولۇپ يۈرگەن تۈركلەر يىلدا بىر قېتىم تۈركىيىگە قايتىپ، ھۆكۈمەتكە شەخسى تاپاۋەت بېجى تاپشۇرۇشى لازىمكەن. ھەۋەس قىلىشقا تېگىشلىك ئاڭ شۇكى، ئۇلاردىن ھېچكىم بۇ باجدىن قېچىپ چەتئەللىك بولىۋالمايدىكەن. ھەر يىلى بەلگىلەنگەن مۆھلەتنىڭ دەل ئۆزىدە، كېلىشلىك باجنى ئاشۇرۇپ تاپشۇرسا تاڭشۇرىدىكەنكى، ھەرگىزمۇ كەم تاپشۇرمايدىكەن، باج ئوغۇرلىمايدىكەن، ھۆكۈمەتنى ئالدىمايدىكەن. نېمىشقا؟ ھۆكۈمەتنى ئالدىساق، ئەمەلىيەتتە ئۆزىمىزنى ئالدىغان، ئۆزىمىزنىڭ ئېشىمىزغا ئۆزىمىز توپا سالغان بولىمىز دېگەن تونۇش ئۇلارنىڭ كاللىسىدا خۇددى ئوچۇق ئاسماندىكى كۈندەكلا روشەنىكەن. مانا بۇ ــــ ھازىرقى مىللەتلەرنىڭ ئوتتۇراق مەنپەئەت ۋە بىر پۈتۈن گەۋدە ئېڭىنىڭ ئەمەلىيەتتىكى تەبىئىي ئىنكاسى! دۇرۇس، سەن قانۇن جەھەتتە، مۇستەقىل بىر ئىنسانسەن. شۇڭا، قانداق ياشاش سەندىكى دەخلى تەئەررۇزسىز ھوقۇق. بىراق سېنىڭ پۈتكۈل ئۇيغۇرنىڭ شەنىنى بۇلغاشقا مۇتلەق ھەققىڭ يوق. چۈنكى سەن ئالدى بىلەن بىر ئۇيغۇرسەن، ھازىرقى جۈڭگو نوپۇس دەپتىرىدە، يەتتە مىليون ئىككى يۈز ئون تۆت مىڭ تۆت يۈز ئوتتۇز سەككىز سانىلىۋاتقان (1990 ـ يىلىدىكى سان) ئۇيغۇرنىڭ بىر نەپىرىسەن. دېمەككى، سەن ئۇنداق يەككە ــ يېگانە، يېتىم ــ يېسىر بىر ئىنسان ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ بىر ئەزاسى، «ئۇيغۇر» ئاتلىق بۇ بىر پۈتۈن گەۋدىنىڭ بىر ھۇجەيرىسىسەن. ھالبۇكى، سەن ئۇيغۇر گەۋدىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقى بىلەن مەۋجۇت. ئۇيغۇر گەۋدىسى نابۇت بولسا، سەنمۇ بولىسەن نابۇت. بىر پۈتۈن ئۇيغۇر گەۋدىسى كۈچلۈك بولسا، سەنمۇ كۈچلۈك، ئۇيغۇر گەۋدىسى ئاجىز بولسا، سەنمۇ ئاجىز روۋۇك. بۇ يەردىكى كۈچلۈك ۋە ئاجىزلىقنى بەلگىلەيدىغان نەرسە، پۈتكۈل ئۇيغۇر گەۋدىسىنىڭ قۇۋۋەت مەنبەسى ۋە جان تومۇرى بولغان ئوتتۇراق مەنپەئەت، ئەلۋەتتە! سەندە ئورتاق مەنپەئەت ئېڭى تۇرغۇزۇلغاندىلا، ئاندىن ئۆزى ئۈچۈن ئوتلىغان ئېشەكتەك ئۆزەڭنىڭ گېلى ۋە ئۆزەڭنىڭ ئەمىلىنىڭ كويىدىلا سوكۇلداپ يۈرىدىغان بىچارە ھالەتنى ئۆزگەرتەلەيسەن؛ ئورتاق مەنپەئەت ئېڭى بولغاندىلا، ئاندىن شەخسى مەنپەئەتتىن كېچەلەيدىغان، ئۆز نەپسىڭنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە باشقا قېرىنداشلىرىڭ ئۈچۈن ئۆز كۈچۈڭنى ۋە زېھنىڭنى بېغىشلىيالايدىغان بولىسەن. سەندە بىر پۈتۈن گەۋدە ئېڭى تۇرغۇزۇلغاندىلا، ئاندىن ئەمەتنىڭ ئەمىلى سەندىن يۇقىرى بولۇپ كەتسىمۇ خاتىرجەم ئۇخلىيالايدىغان، سەمەتنىڭ سىيىرى سېنىڭكىدىن ئوشۇق موزايلىسىمۇ خۇيۇڭ تۇتۇپ قالماي خوشال يۈرەلەيدىغان بولىسەن. ئەڭ مۇھىمى، سەندە بىر پۈتۈن گەۋدە ئېڭى تۇرغۇزۇلغاندىلا، ئاندىن مەيلى گۇاڭجۇ، مەيلى شاڭخەي ۋە مەيلى ئىستانبۇل ياكى بېرلىندە بولساڭمۇ، يۈرىكىڭ سېلىپ كەتمەي، «مەن ئۇيغۇرمەن» دېيەلەيدىغان، ئۆز ۋەتىنىڭ، ئۆز خەلقىڭنىڭ غېمىنى ئۆز غېمىڭ بىلىپ يېيەلەيدىغان بولىسەن. يەكۈن شۇكى، ئورتاق مەنپەئەت ۋە بىر پۈتۈن گەۋدە ئېڭى يوق ئەلدە، ئۆملۈك، ئىناقلىق بولمايدۇ. ئۆملۈك، ئىناقلىق يوق يەردە، بىچارىلىكتىن باشقا نەرسە مەۋجۇت بولمايدۇ. بىچارىلىك ساڭا باقىمەندىمۇ، ئويلان، == 3 ـ ساتقىنلىق ۋە مۇناپىقلىق == يولۇڭنى تۈزەتكىن، خۇي پەيلىڭ تۈزەت، بول ئىككى جاھاندا تۆردە ئولتۇرا. (يۇسۇپ خاس ھاجىپ: «قۇتادغۇبىلىك» 6641 ـ بېيت) ساتقىنلىق ــ ئەبگالىقنىڭ يەنە بىر ئالامىتى بولۇپ، ئۇ ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى روناق تاپقۇزمايۋاتقان ئەڭ ئەجەللىك ئىللەتلەرنىڭ بىرى. ھېكايە، ۋەتەنپەرۋەر شائىر ئابدۇخالىق ئۇيغۇرى پۈتكۈل ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئىپتىخارى، غۇرۇرى. ئۇ ئۆزىنىڭ مەھەللىسىدىكى ئۆزى بىلەن بىر تىلدا سۆزلەيدىغان، ئۆزى بىلەن بىر دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئىنسان روزى موللىنىڭ ساتقىنلىقى بىلەن ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن ھەپسىگە ئېلىنىپ، 1933 ـ يىلى 3 ـ ئاينىڭ 13 ـ كۈنى پاجىئەلىك ھالدا قەتلى قىلىنغان. شۇ يىلى ئۇ تېخى ئەمدىلا 32 ياشقا كىرگەن بىر ياش ئەزىمەت ئىدى. بۇ يەردە مۇنداق بىر سوئال تۇغۇلىدۇ: ئابدۇخالىق ئۇيغۇرى ــ ئۇيغۇر، روزى موللىمۇ ئۇيغۇر. شۇنداق تۇرۇقلۇق، زادى نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇر روزى موللا ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنى چېقىشتۇرۇپ، ئۆلتۈرگۈزىۋېتىدۇ؟ بۇ يەردىكى تۈپ مەسىلە روھ جەھەتتىكى ئوخشىماسلىقتا. يەنى بۇ ئىككەيلەن گەرچە دىنداش ۋە مىللەتداش بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ۋۇجۇدىدىكى روھ بىر ـ بىرسىنىڭكىگە تۈپتىن ئوخشىمايتتى: ئابدۇخالىق ئۇيغۇر پۈتكۈل خەلقىم، پۈتكۈل مىللىتىمنىڭ ئوتتۇراق مەنپەئەتى مېنىڭ مەنپەئەتىم؛ مىللىتىمنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن پىدادۇر جېنىم دەيدىغان مىللەتپەرۋەرلىك، خەلقپەرۋەرلىك روھىنىڭ ئىگىسى ئىدى؛ روزى موللا بولسا، مېنىڭ گېلىم ــ مېنىڭ بارلىقىم؛ ھاكىم گېلىمغا نان بەرسىلا ئۆز مىللىتىمنىڭ، ئۆز خەلقىمنىڭ جانىجان مەنپەئەتىنى بەش پۇلغا سېتىۋەتسەممۇ شۇركەنمەس تېنىم دەيدىغان ساتقىنلىق روھىنىڭ بەندىسى ئىدى. سەمىمىيەت بىلەن ئېيتقاندا، بۇ دۇنيادا ياشاۋاتقان ھەر قانداق ئىرق، ھەر قانداق دىن ۋە ھەر قانداق بىر مىللەتكە تەۋە ئادەم ئۈچۈن، ئەمەلىي پائالىيىتى ئارقىلىق ئۆز مىللىتىنى سۆيۈش، ئۆز خەلقىغە كۆيۈش، ئۆز مىللىتىنىڭ بەخت ـ سائادىتى ئۈچۈن ئۆزىنىڭ بارلىقىنى بېغىشلاشنى تۈپ مەزمۇن قىلىدىغان مىللەتپەرۋەرلىك ئەزەلدىن ئەبەدكە گۈناھ ھېساپلانمايدۇ ۋە شۇنداق بولۇشى كېرەك. چۈنكى، مىللەتپەرۋەرلىك ۋەتەنپەرۋەرلىكنىڭ مۈستەھكەم ئۇلى ۋە تەۋرىمەس ئاساسى. ئۆز مىللىتىنى سۆيمىگەن ئادەم تەبىئىي ھالدىلا ئۆزىنىڭ يۇرتىنىمۈ سۆيمەيدۇ. ئەمدى، ئۆزىنىڭ يۇرتىنى سۆيمىگەن ئادەمنىڭ ئۆز ۋەتىنىنى چىندىن سۆيۈشى تېخىمۇ مۇمكىن ئەمەس. ھالبۇكى، ۋەتەنپەرۋەرلىك ئاداققى نىشان قىلىنغان مىللەتپەرۋەرلىك روھىنى ئۇرغۇتۇشنىڭ ئەمەلىيەتتە، ھەر قايسى مىللەتلەرگە خاس تۈرلۈك ئادەملەرنىڭ قەلبىدە باراۋەرلىك ۋە خوجايىنلىق تۇيغۇسىنى تۇرغۇزۇش، شۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ۋەتەننى گۈللەندۈرۈش قۇرۇلۇشىغا ئاكتىپ قاتنىشىپ، ئۆزلىرىنىڭ تېگىشلىك رولىنى تولۇقى بىلەن جارى قىلدۇرۇش ئاڭلىقلىقىنى ئۆستۈرۈشتە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيىتى بار، ئەلۋەتتە. ئەگەر بۇ چۈشەنچە توغرا دەپ قوبۇل قىلىنىدىكەن، ئۇ ھالدا، مىللي ساتقىنلىق ۋە مىللي مۇناپىقلىق تىتاڭ تومۇرىغا تەككۈزۈپ ئەيىبلىنىشى ۋە خەلقى ئالەم ئالدىدا سازايى قىلىنىپ، ئادەمي ئەخلاق بابىدىن ۋە ئىنساني پەزىلەت مەيدانىدىن ئەبەدىيلىك قىلىپ قوغلاپ چىقىرىلىشى لازىم. ئوچۇق كۆپۇللۈك بىلەن ئېيتقاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ يېقىنقى زامان ئىچكى تارىخىدا، ھامان زور ــ زور پاجىئەلەر بىلەن نەتىجىلىنىپ كېلىۋاتقان بىر كۈرەش بار. ئۇ بولسىمۇ، مىللەتپەرۋەرلىك بىلەن مىللي ساتقىنلىق ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشتۇر. 30 ـ ۋە 40 ـ يىللاردىكى ئويغىنىش دەۋرىدە بىھۈدە قەتلى قىلىنىپ كەتكەن ئاتاقلىق تەرەققىيپەرۋەر دىني زات ئابدۈقادىر داموللام، مەرىپەتپەرۋەر ئوقۇتقۇچى مۇھەممەد ئەلى تەۋفىق ئەپەندى ۋە ئوتيۈرەك شائىر، تاغ يۈرەك تالانت لوتپۇللا مۇتەللىپ قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئاشۇ خىل مىللەتپەرۋەرلىك بىلەن مىللي ساتقىنلىق ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشنىڭ غوللۇق قۇربانلىرى. شائىر ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ ئېچىنىشلىق تەقدىرىدىن يەكۈنلەپ ئېيتقاندىمۇ، ئۇ ئۆز زامانىسىدىكى ئۇيغۇرلار جەمئىيىتىدە، روزى موللىلارنىڭ كۆپلۈكىنىڭ قانلىق نەتىجىسى. شۇنىسى ئېنىقكى، ئارىدىن ئاتمىش ئىككى يىل ئۆتۈپ كەتكەن بۈگۈنكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە، ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ مىللەتپەرۋەرلىك، ۋەتەنپەرۋەرلىك روھىغا ۋارىسلىق قىلغانلارمۇ، ساتقىن روزى موللىنىڭ ئىپلاس جەندىسىگە مىراسخورلۇق قىلغانلارمۇ بار. ھازىرقى ئۇيغۇرلار ئىچىدە، خۇسۇسەن ئۇيغۇر زىيالىلىرىنىڭ ئىچىدە، ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ ئەۋلادلىرى كۆپمۇ ياكى روزى موللىنىڭ ئەۋلادى كۆپمۇ؟ ئەتراپىڭلارغا قاراپ بېقىڭلار، ۋىجدانىڭلاردىن سوراپ بېقىڭلار! بىز «ئۇ مىللەتمۇ بولمايدۇ، بۇ مىللەتمۇ يارىمايدۇ. دۇنيادا مەن ئاكاڭ بىرىنچى» دەيدىغان تار مىللەتچىلىككە ئىنتايىن ئۆچمىز. بىز مىللەتلەر ئارا ئىتتىپاقلىقنى، ئوخشىمىغان مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىناقلىقنى كۆز قارچۇقىمىزدىن بەكرەك ئەزىزلەيمىز ۋە ئاسرايمىز. چۈنكى، بۇ يۇمۇلاق يەر شارىدا ياشاۋاتقان ئىنسانلارنىڭ ھەر قانداق ئىشلىرىنى پەقەت يۇمۇلاق شىرە ئەتراپىغا جەم بولۇپ، ئۆپكىسىنى بېسىۋېلىپ ئولتۇرۇپ، ھەممە تەرەپلەرنى ئوخشاش كۆزدە تۇتقان ھالدا، ئەستايىدىل سۆزلىشىش، پىكىرلىشىش ۋە سىردىشىش ئارقىلىقلا ھەل قىلغىلى بولىدۇ دەپ قارايمىز. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىز «مىللەتلەر ئارا ئىتتىپاق، ئىناق بولۇش» دېگەن ئەسلىدىن توغرا ۋە ھەقلىق شوئارنى ئۆز ئەمەلىيىتىدە بۇرمىلاپ، «ئۆز مىللىتىنىڭ مەنپەئەتىنى پۈتۈنلەي قۇربان قىلىش، ئۆز خەلقىنىڭ ھەقلىق نېسىۋىسىنىمۈ قالدۇرماي سېتىۋېتىش» قىلىپ چۈشىنىۋاتقان ۋە چۈشىەندۈرىۋاتقان ئەبگالارغا لەنەت ئوقۇيمىز! سەن قېرىنداشلىق مۇناسىۋەت مەركىزىي تۈۋرۈك قىلىنغان ئەلدىكى بىر ئۇيغۇر كادىرسەن. ئەڭ ئەقەللىي ساۋات شۇكى، سەن ئالدى بىلەن ئۇيغۇرنىڭ، ئۇيغۇر مەنپەئىتىنىڭ ۋەكىلىسەن. چۈنكى ئەگەر سەن ئىسسىق قانلار بەدىلىگە كەلگەن بۇ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىلىق بىر ئۇيغۇر بولمىغان بولساڭ، ساڭا ئۇ ھوقۇق، ئۇ ئورۇندۇق مۇتلەق يوق ئىدى. شۇڭا، سەن ھەر خىل مەجلىسلەردە، تۈرلۈك قانۇني سورۇنلاردا ئالدى بىلەن ئۆز خەلقىڭنىڭ يىغىسى ئۈچۈن يىغلىشىڭ، ئۆز مىللىتىڭنىڭ كۈلكىسى ئۈچۈن كۈلىشىڭ كېرەك. ئەگەر سېنىڭ پىكرىڭ، سېنىڭ بايانىڭ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن، راست بولىدىغانلا بولسا، يىغىن رىياسىتى، قانۇن ــ تۈزۈم مەمۇرىيىتى سېنىڭ پىكرىڭنى قوبۇل قىلىدۇكى، پەقەت شۇ چاغدىلا سەن ھەقىقىي ئۇيغۇر كادىرى بولغان بولىسەن. ئەكسىچە سەن «مەن ئۇيغۇر كادىرمەن، ھالبۇكى ئۇيغۇر ئۈچۈن گەپ قىلسام، شەخسىيەتچىلىك قىلغان، مىللەتچىلىك قىلغان بولىمەن. بۇ ھالدا يولداشلارنىڭ ماڭا پىكرى چىقىپ قالىدۇ» دەپ، ھەقىقەتكە چاپان ياپساڭ، ئۆز خەلقىڭنىڭ تۇرمۇشىدىكى يۇقىرىغا يەتكۈزۈشكە تېگىشلىك دەرد ـ ئەھۋالىنى راستى بىلەن دوكلات قىلمىساڭ، ئۇنى ئاز دەپ باشلىقنىڭ ئىلتىپاتىغا ئېرىشىش تەمەسىدە پاكىت ئويدۇرۇپ يالغان گەپ قىلساڭ، بۇ ھالدا سەن ئۇيغۇرنىڭ مەنپەئەتىنى ساتقان ئەبگا كادىر بولغان بولىسەن، خالاس. بىر مىللەت ئەزالىرىنىڭ ئىچىدە، مەلۇم ساندىكى ساتقىنلارنىڭ بولۇشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس. ئەجەبلىنەرلىكى ۋە خەۋپلىنەرلىكى، ساتقىنلىق ئىللىتىنىڭ يامراپ كېتىشى ۋە ئۇنىڭ شۇ مىللەت ئەزالىرىنىڭ خېلى بىر قىسمى ئۈچۈن جاھاندارچىلىق ۋاستىسى بولۇپ قېلىشى. ساتقىنلىق بىر مەرەز ئىللەت بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇ سوبيېكتىپ ۋە ئوبيېكتىپ جەھەتتىكى تۆرىلىش ۋە يامراش سەۋەبلىرىگىمۇ ئىگە. نەپسانىيەتچىلىك ــــ ساتقىنلىق تۆرەلمىسىنى پەيدا قىلىدىغان ۋە ئۇنى ئۆستۈرىدىغان پارنىك. «كۆڭلى تىلەركى دەھردە بار پۇلنى ئالسا ئول، بولسا ئاڭا نەسىب بۇ ئالەمدە بارچە ھەرام» ( كۆڭلى بۇ دەۋردىكى ھەممە پۇلنى مەنلا ئالسام، ھەتتا بۇ ئالەمدىكى بارلىق ھارام نەرسىلەرمۇ ماڭا نېسىب بولسا، دەپ تىلەيدۇ) مانا بۇ 18 ـ ئەسىر ئۇيغۇر شائىرى ئەمىر ھۈسەين سەبۇرى قەلىمى سىزغان نەپسانىيەتچىنىڭ ئوبرازى. نەپسانىيەتچى ئادەمنىڭ ئولتۇرسا ـــ قوپسا ئويلايدىغىنى شەخسى ئۆزىنىڭ نەپسى، ئۆزىنىڭ مەنپەئىتى، ئۆزىنىڭ تويماس گېلى. ئۇنىڭ تونۇشىدا يا ھالال ـ ھارام ئېڭى، يا ھەق ـ ناھەق قارىشى مەۋجۇد بولمايدۇ. ئۇنىڭغا پۇل بەرسىلا، گېلىغا ھەلەڭنىڭ ئورنىدا بىر يېگۈلۈك بەرسىلا، ئاشۇ پۇل بەرگۈچى ۋە ئۇنى باققۇچى ئۈچۈن ئېشەككە ئوخشاش ئىشلەۋېرىدۇ. مۇنداق ئادەملەرگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، پۇل ئۈچۈن، ھارام تاماق گال ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ قېرىنداشلىرىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئەزىز مەنپەئىتىنى سېتىۋېتىش يېڭىغا قونۇپ قالغان توپىنى قېقىۋەتكەنچىلىكمۇ بىلىنمەيدىغان ئىش. ھالبۇكى قەيەردە نەپسانىيەتچى كۆپ، شۇ يەردە ساتقىن كۆپ؛ قەيەردە ساتقىن كۆپ، شۇ يەردە بۇرۇختۇملۇق، ئاھ ئۇرۇش ۋە روھى ۋەيرانىلىق كۆپ. بىپەرۋالىق بىلەن رەزىللىككە سۇكۇت قىلىش ـــــ ساتقىنلىقنىڭ خورىكىنى ئۆستۈرىدىغان روھلاندۇرۇش دورىسى. ھەممە ئادەم بىلىدۇ، ئابدۇ خالىق ئۇيغۇر ئەڭ يۈكسەك ئىنسانىي پەزىلەتكە ئىگە مەرد ئوغۇل ئىدى؛ روزى موللا بولسا، روھىي دۇنياسى ئەڭ پاسكىنا، ئىنسانىيەت ئىللەت بابىدىكى پەسنىڭ پېسى سانىلىدىغان ساتقىنلىقتىن ئىبارەت مەخلۇق روھىغا قۇل ئىدى. ئابدۇ خالىق ئۇيغۇر ھەتتا ئۇنىڭ دۈشمەنلىرىمۇ ئەيمىنىدىغان، دوستلىرى، قېرىنداشلىرى بولسا، سۆيۈنۈپ تەلپۈنىدىغان سەردار ئۇيغۇر ئىدى؛ روزى موللا بولسا، ئاقكۆڭۈل ئۇيغۇرلارنىڭ نومۇسىنى كەلتۈرىدىغان سېپى ئۆزىدىن بولغان ئەبگا ئۇيغۇر ئىدى. يەنە ھەممە ئادەم بىلىدۇكى، بۈيۈك ئىنسان ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنى ھايۋان تەبىئەت روزى موللا ساتقىنلىق قىلىپ ئۆلتۈرگۈزىۋەتكەن. ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، ئابدۇخالىق ئۇيغۇر پاجىئەلىك ئۆلتۈرۈلگەنۇ، ئۇنى ناھەق ئۆلتۈرگۈزىۋەتكەن روزى موللا بولسا، يەنىلا ئۇيغۇرلار ئارىسىدا بەخىرامان يۈرىۋەرگەن. ھېچقانداق بىر تارىختا، ھېچقانداق بىر ئادەمنىڭ ئۇ ساتقىننىڭ ھەتتا بىر تال مويىغىمۇ چېقىلغانلىقى سۆزلەنمەيدۇ. بۇ نېمە؟ بۇ ــــ رەزىللىككە سۇكۇت قىلىش! ئۇ ئالىممۇ ياكى زالىم، ئۇ قەھرىمانمۇ ياكى خائىن، ھېچكىم پەرۋا قىلمايدۇ. مۇھەببەتنىمۇ، نەپرەتنىمۇ ئوخشاشلا بىر قەبرىستانلىققا كۆمىۋېرىدۇ. بەك ئاچچىغى كېلىپ كەتسە، «خۇدايىم جازاڭنى بېرەر، ئىلاھىم»، «ئەلقىساسۇ مىنەلھەق» (قىساسنى ئاللاھ ئېلىپ بېرىدۇ) دەپ قارغاپ قويۇپ، يەنىلا مىسكىن يولىغا قاراپ كېتىۋېرىدۇ. لەنىتى ساتقىن تېگىشلىك جازاسىنى يېمىگەنلىكى، ھەتتا مۇۋاپىق سورۇندا، ھەقلىق تۈردىكى ئەيىبلەشكىمۇ ئۇچرىمىغانلىقى ئۈچۈن، خورىكى ئۆسۈپ، سېتىش تىجارىتىنى داۋاملىق قىلىۋېرىدۇ. كۆتۈرمىچىلىك ــــ ساتقىنلىقنى خېرىدار بىلەن تەمىنلەيدىغان بازار. ئىلىمدارنى پەگاھتا قويۇپ، ئەمەلدارنى ئۇنىڭ قورسىقىدىكى ئۇمىچىغا قارىماي ھامان تۆرنىڭ كاللىسىغا مىندۈرۈپ قويۇش، ئىلىمداردىن ئەيمىنمەي، ئەمەلداردىن قورقۇش، ئۇ ئەمەلنىڭ نېمە بەدىلىگە كەلگەنلىكى بىلەن ھېسابلاشماي، ئەمەلدار بولسىلا چوقۇنۇش، ئەمەلدار بولسىلا چاپىنىنى كۆتۈرۈش ـــ بۇ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە خېلى زامانلاردىن بويان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان يامان ئىللەت. ياڭ زىڭشىڭ، شېڭ شىسەيلەر ئۆز زامانىسىدا، ئۇيغۇر خەلق ئاممىسىغا نىسبەتەن نادان قالدۇرۇش سىياسىتىنى يۈرگۈزگەن. ئۇيغۇر يەرلىك ئەمەلدارلىرى ئۈچۈن مىللىي ساتقىنلىققا يېشىل چىراغ يېقىپ بەرگەن. كىم زالىم ھۆكۈمەتكە قولچوماق بولۇپ، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەنپەئىتىنى ساتسا، شۇنىڭغا ئەمەل بەرگەن؛ كىم ئۇيغۇر ئاممىسىنى نادانلىق، قاششاقلىق، مۇتەئەسسىپلىك يولىغا بەكرەك باشلىيالىسا، شۇنىڭغا ئىمتىياز بەرگەن. ئەلەملىك يېرى شۇكى، ئاشۇ 30 ـ يىللاردا، بىچارە نادان خەلق «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: مەندىن كېيىن ئەمدى پەيغەمبەر كەلمەيدۇ دەۋەتكەنىكەن، ئەگەر ئۇنداق بولمىغان بولسا، شېڭ شىسەي جانابلىرى پەيغەمبەر بولغان بولاتتى ُ دېگەن ئەبلەخنىمۈ قولىدا ئەمەل ۋە ئىمتىيازى بولغانلىقى ئۈچۈنلا كاتتا دىنىي ئۆلىما بىلىپ، ئۇنىڭغا ئەگىشىپ ئىخلاس نامىزىنى ئوقۇپ يۈرگەن. يامانغا يانتاياق بولۇپ، ئاۋام خەلقنى قىيناپ جېنىنى جاڭگالدا قويىۋاتقان بەگ، قازى، موللىلارنىڭ ئالدېدىمۇ، داۋانچىڭنىڭ دەرەخلىرىدەك تەكشى ئىگىلىپ تۇرۇپ كۆنۈپ كەتكەن. جۇمھۇرىيەت قۇرۇلغاندىن كېيىنكى زاماننى خەلقىمىز بەجايىكى يېڭى ئېرا بىلىپ، ئادەتتە «ئازاتلىقتىن كېيىن» دەپ ئاتايدۇ. «ئازات زامان» ناخشىسىنى ھەممە ئادەم روھلىنىپ ئېيتىشنى بىلىدۇ. ھالبۇكى ئازات زاماننىڭ خەلقىدە، زامانغا خاس بولغان ئازات ئاڭ، ئازات ئىدىيە ۋە ئازات تونۇش بولۇش كېرەككى، ھەممەيلەن ساتقىنلىق ئۈچۈن يول ئېچىپ بېرىدىغان نەپسانىيەتچىلىك، رەزىللىككە سۇكۇت قىلىش ۋە كۆتۈرمىچىلىك ئىللەتلىرىنىڭ يىلتىزىغا قەتئىي پالتا چېپىپ، ئۆزلىرىنىڭ ھەقلىق مەنپەئەتىنى ئۆزلىرى قوغدىيالايدىغان بولۇشى كېرەك. شۇنداق بولغاندىلا ئاندىن روزى موللىلارنى لەنەت ئەخلەتخانىسىغا تاشلىۋەتكىلى، ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنى ئەمەلىي پائالىيەت ئارقىلىق قوغداپ قالغىلى، شۇنداقلا لوتپۇللا مۇتەللىپلەرنىڭ ياش غۇنچە گۈلىنىمۇ راسا ئېچىلدۇرغىلى بولىدۇ. مۇناپىق ــــ ئۇيغۇر تىلىغا چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى دەۋرىدە ئەرەبچىدىن كىرىپ ئۆزلەشكەن سۆز بولۇپ، ئۇ «ئېغىزىدا دېگىنى بىلەن ئەمەلىيىتىدە قىلغىنى تۈپتىن ئوخشىمايدىغان ئادەم» دېگەن بولىدۇ. مۇناپىقلىق ساتقىنلىقنىڭ ھامىيسى. ساتقىنلىق ھامان مۇناپىقلىق ئارقىلىق پەدەزلىنىپ تۇرۇپ، ئاندىن ئۆزىنىڭ ياۋۇز غەرىزىنى ئىشقا ئاشۇرىدۈ. ھىكايەت، 20 ـ يىللاردىكى قۇمۇل دېھقانلار قوزغىلىڭىنىڭ داھىسى تۆمۈر خەلىپەنى بىر مۇسۇلمان قۇرئان تۇتۇپ تۇرۇپ: «سىزنىڭ ئامانلىقىڭىز مېنىڭ ئامانلىقىم» دەپ قەسەم قىلىپ، ئالداپ ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەتكە تۇتۇپ بېرىپ ئۆلتۈرگۈزىۋەتكەن. سەن نارەسىدە قىز ۋە بالاغەتكە يەتمىگەن ئوغۇلغا ئاتا ـ ئانىسەن. ھالبۇكى ئېغىزىڭدا «بالىلارنى ئەدەبلىك، غايىلىك قىلىپ تەربىيىلەش ئاتا ـ ئانىنىڭ مۇقەددەس بۇرچى» دېگەن تۇرۇقلۇق، ئەمەلىيەتتە بالىلارنى ئەستايىدىل ياخشى تەربىيىلىمەي، ئوبدان يېتەكلىمەي، ئاقىۋەتتە بۇرچۇڭنى ئادا قىلالمىغانلىقىڭ تۈپەيلىدىن ئۇلارنى جىنايەت سادىر قىلىدىغان جەمئىيەت داشقاللىرىغا ئايلاندۇرۇپ قويساڭ، بۇ ئەمەلىيىتىڭ بىلەن سەن مۇناپىقلىق قىلغان بولىسەن. سەن ***ڭ ئاق سۇتى، داداڭنىڭ يۈمشاق نېنىنى يەپ چوڭ بولغان بىر بالىسەن. ھالبۇكى سەن ٌ ئاتا ـ ئانىنىڭ نەسىھەتىنى قۈلاقتا تۇتۇش پەرزەنت ئۈچۈن پەرز ُ دەپ نەچچە رەت ئېيتقان تۈرۈقلۈق، ئەمەلدە خىروئىن تۇتۇنىگە ئەسىر بولۇپ، پاسكىنىلىق كوچىسىدا لاغايلاڭ يۇرسەڭ، بۇ قىلمىشىڭ بىلەن سەن مۇناپىقلىق قىلغان بولىسەن. سەن بىر خەلق ئوقۇتقۇچىسىسەن. ھالبۇكى خىزمەتكە كىرگەن چاغدا «دەرسلەرنى ئەستايىدىل تەييارلاپ بالىلارغا ياخشى بىلىم بېرىمەن. گەپ ـ سۆزدە، يۈرۈش ـ تۇرۇشتا ئوقۇغۇچىلارغا ئۈلگە، ئەدەب ـ ئەخلاقتا، مەدەنىي تۇرمۇشتا ساۋاقداشلارغا ئۆرنەك بولىمەن» دەپ ئىپادە بىلدۈرگەن تۇرۇقلۇق، ئەمەلىيەتتە ھەم ئىچىپ ھەم چېكىپ، بەزىدە تېخى تۈرلۈك ناشايان ئىشلارنى قىلىپ يۈرىسەپ، بۇ ھال بىلەن سەن تەھقىق مۇناپىقلىق قىلغان بولىسەن. سەن بىر خەلق كادىرىسەن. ھالبۇكى ئېغىزىڭدا «خەلق ئۈچۈن بەجانىدىل خىزمەت قىلىش» نى تەكەللۈمىسىنى كەلتۈرۈپ دەپ يۈرۈپ، ئەمەلىيىتىڭدە، خەلقنىڭ ئاھ ـ دادىغا يەتمىسەڭ، ئاممىنىڭ ئادەتتىكى ھاجىتى ئۈچۈنمۇ سوۋغا ـ سالامسىز ئالدىغا چىققىلى ئۇنىمىساڭ، ئەمەلنى قالقان قىلىپ تۇرۇپ، شەخسى مۇرادىڭ، خۇسۇسىي مەنپەئىتىڭ ئۈچۈنلا كەتمەن چاپساڭ، بۇ ھالىتىڭ بىلەن سەن سۆزسىز بىر مۇناپىق كادىرسەن. بىلگىنكى، خەلق ئۆزلىرىگە سادىق كادىرغا ئاشنا؛ مىللەت ئۆزلىرىگە ئىخلاسمەن كادىرغا تەشنا. ئەكسىچە خەلق مۇناپىق كادىردىن بىزار، كىمدەكىم بولسۇن، مۇناپىقلىقى ئۈچۈن خەلق ئالدىدا ھامان تارتقاي ئىزا! جۇڭگودا ئەللىك ئالتە مىللەت بار. ئەللىك ئالتە مىللەت بەجايىكى ئەللىك ئالتە تال گۈل. بىز بىلىمىز، ئۇيغۇر ــ جۇڭخۇا رەيھانزارىدىكى بىر سەرخىل گۈل؛ ئۇيغۇر ـــ جاھان مەدەنىيەت گۈلىستانىدىكى بىر خۇشناۋا بۇلبۇل. ئۇيغۇردىن ئىبارەت بۇ گۈلنىڭ سولىشىپ قېلىشىنى، قۇرۇپ نابۇت بولۇپ كېتىشىنى ھېچكىم خاھلىمايدۇ، بۇنىسى روشەن. بىراق شۇنى ئېنىق تونۇش كېرەككى، ئۇيغۇردىن ئىبارەت بۇ خۇشناۋا بۇلبۇلنىڭ ئەبەدىلئەبەد خەندان ئۇرۇپ سايرىشىنى ھەقىقىي كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغانلار ئاخىرقى ھېسابتا، دەل ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۆزى! شۇنداقىكەن، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۆزىنىڭ ئومۇمىي ئىقتىدارى بوز يېرىنى ئېچىش، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۆزىنىڭ ئومۇمىي ساپاسىنى ئۆستۈرۈش، شۇ ئارقىلىق بۈگۈنكى دۇنيادىكى ئومۇمىي گۈللىنىش دولقۇنىغا پائال ماسلىشىش ـــ بۇ دەۋرنىڭ جىددىي تەلىپى! پەقەت مۇشۇ تەلەپنى چىقىش قىلىش نوقتىسىدا تۇرۇپ، ئىللەت يېغىرىڭنى ئېچىپ ئۆزەڭگە كۆرسەتتىم. مۇشۇنىڭ ئۈچۈن ئەمدى مېنىمۇ ساتامسەن، مېنىمۇ چاقامسەن، ئويلان، ئەبگا! == 4 ـ ھۇرۇنلۇق ۋە شۇكرىۋازلىق == ھۇرۇن ئادەم يەرگىمۇ يۈك. ــ ئۇيغۇر خەلق ماقالى بۈگۈنكى دۇنيادا مۆھتەرەم سانىلىۋاتقان ھەرقايسى مىللەتلەردە تۈرلۈك دەرىجىدىكى ئوخشىماسلىق ۋە پەرقلەرنىڭ بولۇشى تەبىئى. بىراق ئۇلارنىڭ ھەممىسىدە بىر بۈيۈك ئوتتۇراقلىق بار، ئۇ بولسىمۇ، مىللەتنىڭ ئومۇمىي گەۋدىسىدىن ئۇرغۇپ تۇرىدىغان ئىشچانلىق، خەلقنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇش ۋە ئادەتتىكى ئىش ـ ھەرىكەتلىرىدىنمۇ روشەن ئىپادىلىنىپ تۇرىدىغان ئەمگەكچانلىق ۋە تىرىشچانلىقتىن ئىبارەت. دەل بۇنىڭ ئەكسىچە، ئەبگا ئۇيغۇرنىڭ ئەپتىدىن تۆكۈلۈپ تۈرىدىغان بىر ئىشنى ئۆزى قول تىقىپ قىلماسلىق، ئۆزى كاللا قاتۇرۇپ ئىزدەنمەسلىك، ئۆزى ئىشلىمەي تۇرۇپ، ئىشلىگەننى تېخى كۆرەلمەسلىك، ئىزدەنگەنگە ھەسەت قىلىش، ئۆگىتىپ قوياي دېسىمۇ ئۆگەنمەسلىك، ئەۋزەل شارائىت ۋە قانۇنىي ئىمتىيازلاردىن پايدىلانماي ياكى پايدىلىنالماي، ھامان پاسسىپ ئورۇندا قېلىش، چىدامسىزلىق، ئىرادىسىزلىك قاتارلىق ئالامەتلەر بىلەن ئىپادىلىنىپ تۇرىدىغان ھۇرۇنلۇق ئادەمنىڭ تېنىنى شۈركۈندۈرىدۇ؛ ئۇنىڭ تەبىئىتىدىن يېغىپ تۇرىدىغان تەييارتاپلىق كىشىنى «ئەستاغپىرۇللاھ» دېگۈزىدۇ. بۇنىڭغا مۇشۇ مىلادى 20 ـ ئەسىرنىڭ 90 ـ يىللىرىدا، ھەر يىلنىڭ بېشىدا، ئۆزىنىڭ تەسەررۇپىدىكى ئادەم تېرىسىمۇ ھايال بولماي ئۈنگىدەك قارا چىلان توپىلىق ئۈنۈمۈۇك زېمىننىڭ تېرىقچىلىقىنى ئۆزى گۈل چىقىرىپ قىلماي ياكى قىلالماي، ئۇنى ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىن كەلگەن ئىشلەمچىلەرگە ئىجارىگە بېرىۋېتىپ، ئىجارە ھەققى ئۈچۈن ئالغان پۇلنى يېرىم يىلدىلا خەجلەپ ئۈكلەپ بولۇپ، يىلنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا، ئاشۇ ئۆزىنىڭ ئىشلەمچىلىرىگە مەدىكار بولۇپ ئىشلەۋاتقان قېرىنداشلىرىمىز ۋە ئۇلارنىڭ ئىنساننىڭ ئەقلىنى لال قىلىدىغان ئەلەملىك ئاقىۋىتى مىسال بولالايدۇ. تارىخىي پاكىتلار تاغدەك دۆۋلىنىپ تۇرۇپتىكى، ھۇرۇنلۇق ئۇيغۇرنىڭ خاراكتېرىدىكى تۇغما ئىللەت ئەمەس. چۈنكى ئۆز زامانىسىدا، قەلئە سوقۇپ، شەھەر بىنا قىلىپ، جاھان سورىغان ئۇيغۇر ئەسلىدە ھۇرۇن مىللەت ئەمەس ئىدى. ئۇيغۇر مىللىتى ئەسلىدە ئىشچان، تىرىشچان ۋە ئەمگەكچان مىللەت بولغانلىقى ئۈچۈنلا، ئۇ تارىختا شانلىق ئۇيغۇر خانلىقىنى، ئىدىقۇت خانلىقىنى ۋە بۈيۈك قاراخانىيلار سۇلالىسىنى بەرپا قىلالىغان. شۇنداقلا بىزنىڭ بۇ زامانىمىزدىمۇ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنى بارلىققا كەلتۈرەلىگەن. ئۇنداق بولسا، بۈگۈنكى زامان بىر قىسىم ئۇيغۇرلىرىنىڭ تەبىئىتىدىكى شۇ قەدەر ئېغىر دەرىجىدىكى ھۇرۇنلۇق ئىللىتى زادى قەيەردىن كەلگەن؟ بۇ مەسىلىنى ئەمەلىيەتنى چىقىش قىلىش ۋە پاكىتقا ھۆرمەت قىلىش نۇقتىسىدا تۇرۇپ مۇھاكىمە قىلىپ، ئىللەتنىڭ تۈگۈن يىلتىزىنى تېپىپ چىقىش، شۇ ئارقىلىق ئۇنى تۈزىتىش ۋە تۈگىتىشنىڭ چارىسىنى قىلىشىمىز لازىم. مېنىڭچە بۈگۈنكى خېلى بىر بۆلەك قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ۋۇجۇدىدا مەۋجۇد بولۇپ تۇرغان ھۇرۇنلۇق ئىللىتىنى ئاساسلىقى ئۇلارنىڭ ئەقىدە چۈشەنچىسىدىكى زەئىپلىك بىلەن تۇرمۇش پەلسەپەسىدىكى نامراتلىق كەلتۈرۈپ چىقارغان. مەلۇمكى ھازىرقى زامان ئۇيغۇرلىرى ئومۇمىيەت جەھەتتىن مۇسۇلمان مىللەت سانىلىدۇ. شۇڭا ئۇلارنىڭ تۈپ ئەقىدىسى يەنىلا ئىسلام ئەقىدىسىنى يادرو قىلىدۇ. كۆپ سانلىق كىشىلىرىمىزنىڭ ئالەم ۋە ئادەم، ھاياتلىق ۋە ماماتلىق قارىشىنى ئومۇمەن ئىسلام تەلىماتلىرى كونترول قىلىپ تۇرىدۇ. ۋاھالەنكى كېيىنكى چاغلاردا، ئىسلام ئەقىدىلىرى سىياسەتۋاز ئۆلىمالار تەرىپىدىن زور دەرىجىدە پۈچەكلەشتۈرىۋېتىلگەنلىكتىن، ئادەمنىڭ بۇ دۇنياغا يارالمىش بىر ئىنسان بولۇش سالاھىيىتى بىلەن ئىگە بولۇشقا تېگىشلىك ئەڭ ئەقەللىي دەرىجىدىكى ئۆز ـ ئۆزىگە خوجا بولۇش، ئۆز تەقدىرىنى ئۆز قولىدا تۇتۇش ئىرادىسى ئېغىر دەرىجىدە نابۇت قىلىنغان؛ خەلقنىڭ تەشەببۇسكارلىق بىلەن ئىشلەپ، ئۆزلىرى يېڭىلىق يارىتىپ ئىجادىي ياشاش روھى بوغۇپ قويۇلغان. ھەممىمىز بىلىمىز «ئىسلام» نىڭ تۈپكى مەنىسى «بويسۇنۇش» بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ مۇخلىسلىرىنى ئۆز ئېتىقادىدىكى ئىلاھ ـــ ئاللاھقا شەرتسىز بويسۇنۇشنى تۈپ مىزان قىلىدۇ. دۇرۇس، ھەقىقىي مۇسۇلمانلىق ئەقىدىسىدىكى «بويسۇنۇش» ھېچقانداق بىر يارالمىش بەندىگە بويسۇنۇشنى كۆرسەتمەيدۇ. بىراق ئەمەلىي تۇرمۇش سورۇنىدا، ھېلىقى ئۆز ئىمتىيازى ئۈچۈنلا ئويلايدىغان ۋە ئۆزىنىڭ شەخسى نەپسىنىلا كۆزلەيدىغان بىر قىسىم ئاتالمىش ئىسلام ئۆلىمالىرىنىڭ ۋەز ـ نەسىھەت، ئەمرۇمەرۇپلىرىدىكى «بەندىنىڭ رىزقىنى ئاللاھ بېرىدۇ»، «ئاللاھ ئۆز بەندىسىنى ئاچ قويمايدۇ»، «كەمبەغەللىك ۋە كېسەللىكنىمۇ ئاللاھ مېنى دائىم ياد ئېتىپ تۇرسۇن دەپ، ئۆزىنىڭ ئەڭ يېقىن بەندىلىرىگە بېرىدۇ»، «ئاللاھ مۇسۇلمانلارنىڭ بۇ دۇنيالىقىنى ئەمەس، بەلكى ئۇ دۇنيالىقىنى بەرگەن» دېگەنگە ئوخشاش بولمىغۇر ۋە ھېچقانداق بىر كلاسسىك ئىسلام دەستۇرلىرىدىن ئېنىق شاھادەت كۆرسەتكىلى بولمايدىغان بىمەنە تەرغىباتلار ئاخىرىقى ھېسابتا، خەلقنىڭ تۇغما ئېڭىدىكى يېڭىدىن يېڭى تۇرمۇش ئۈچۈن ئەمگەك قىلىدىغان ئىشچانلىق، ھەمىشە ئۆز ھالىنى ئۆزگەرتىش، ئۆز كۈنىنى ياخشىلاشنىڭ كويىدا بولىدىغان تىرىشچانلىق روھىنى چالا ئۆلۈك قىلىپ قويغان. نەتىجىدە، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ بۇ دۇنيادىكى ھايات مۇساپىسىدە، تەشەببۇسكارلىق بىلەن ئىزدىنىپ، بۇ ئالەمدىكى كونكرېت ھالاۋەت ئۈچۈن جاپالىق ئەمگەك قىلىش پائالىيىتىنى ئۆزىنىڭ ئىنسانىي بۇرچى ۋە مۇقەددەس مەجبۇرىيىتى دەپ بىلمەيدىغان، ئەكسىچە، ھەممىدە «ئىلاھ» قا يۆلىنىۋېلىپ، «خۇدايىم بېرىدۇ» دەپ ئاسمانغا قاراپ ئولتۇرىدىغان بولۇپ قالغان. ئاپتورنىڭ سەمىمىي قارىشىچە، ھالا بۇ كۈنگە كەلگەندە، مىللەتپەرۋەر، خەلقپەرۋەر ۋە ۋەتەنپەرۋەر ئىسلام ئۆلىمالىرىمۇ ئوتتۇرىغا چىقىپ، ئىسلام ئەقىدىلىرىنى پۈچەكلەشتۈرىدىغان ساختىپەزلىكلەرنى ئۆزلىرى توغرىدىن توغرا ئەيىبلىشى، كومپارتىيە دىنىي سىياسىتى يول قويغان دائىرىدە ئادىل تەشۋىقات ئېلىپ بېرىپ، ئىسلام ئەقىدىسىنىڭ ھەقىقىتىنى كەپ پۇقرالارغا ئەينى بىلەن چۈشەندۈرۈشى، شۇ ئارقىلىق خەلقنىڭ ئېڭىدا، كۈچلۈك ۋە بېجىرىم بولغان پاك ئەقىدە قارىشىنى تىكلەشكە تۆھپە قوشۇشى لازىم. شۇنداق قىلغاندىلا، ئاندىن ھازىرقىدەك ئۆزىنىڭ دىنداش قېرىنداشلىرى ياتىدىغان گۆرنىمۇ پۇل بېرىپ يات دىندىكىلەرگە كولىتىدىغان ھۇرۇنلارنىڭ تەييارتاپلىق ۋە زەئىپ ئەقىدە ئىدىيىسىگە ئەجەللىك زەربە بەرگىلى ۋە ئۇلارنىڭ ئەبگالىق كېسىلىنى ئاداققىي شىپاغا ئىگە قىلغىلى بولىدۇ. «بۈگۈن قورسىقىم تويسىلا بولدى، ئەتىگە خۇدايىم بار» ـــ بۇ ھۇرۇنلارنىڭ تۇرمۇش دەستۇرى، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ئەبجەق ۋە نامرات جاھاندارچىلىق پەلسەپىسى. بۇ ئالەمنىڭ زامان كاتىگورىيىسى تۈنۈگۈن، بۈگۈن ۋە ئەتىنى يادرو قىلغان ۋاقىت ئوربىتىسىنى دەۋرقىلىش بىلەن مەۋجۇد بولۇپ تۇرىدۇ. بۈگۈنكى دۇنيا تۈنۈگۈندىن كەلگەن، يەنى تۈنۈگۈن بۈگۈننى بارلىققا كەلتۈرگەن، بۈگۈننى تۇغقان ئانا بولۇش سالاھىيىتى بىلەن تولىمۇ قەدىرلىك. تۈنۈگۈن دېمەك ۋاقىت ئېتىبارىدىن ئۆتمۈشتۇر. ئىشچان ئۇيغۇردا: «ئۆتمۈشۈڭنى ئۇنتۇما، شور چورۇقۇڭنى قۇرۇتما» دەيدىغان ماقال بار. بۇ ــ بۈگۈنكى پاراۋانلىقنى يارىتىش ئۈچۈن تۈنۈگۈن ئېلىپ بېرىلغان ئەمگەكلەرنى، بۈگۈنكى پاراغەتلىك تۇرمۇش ئۈچۈن تۈنۈگۈن تەر تۆككەن ئەمگەكچىلەرنى ئۇنتۇماسلىقنى چۈشەندۈرىدۇ. بىراق، ھۇرۇنلار ئۇنتۇغاق كېلىدۇ. ئۇلار تۈنۈگۈننىڭ قۇياشى تاغنىڭ كەينىگە چۆكۈشى بىلەن تەڭلا، ئاشۇ تۈنۈگۈنكى جاپالىق ئەمگەكلەرنى، تۈنۈگۈنكى كۈرەشچان ئەجدادلارنى ئۇنتۇپلا كېتىدۇ. مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، ئۇلارنىڭ شۇ دەرىجىدە ھۇرۇن بولۇشى ۋە ھۇرۇنلۇقنى ئادەتكە ئايلاندۇرىۋېلىشى ئالدى بىلەن ئۇلارنىڭ تۈنۈگۈننى، تارىخنى ئۇنتۇپ قالغانلىقىدىن بولغان. بۈگۈن يېڭى، بۈگۈن رېئال، بۈگۈن نەق. شۇڭا، ئۇ تولىمۇ قىممەتلىك. بۈگۈن ــ تۈنۈگۈن يوق ئىدى. ئۇ ئەتە مەۋجۇد بولىشىمۇ مۇمكىن ئەمەس. شۇنىڭ ئۈچۈن، بۈگۈننى تولىمۇ قەدىرلەش كېرەك. دەرۋەقە ھۇرۇنلار بۈگۈننى قەدىرلىمەيدۇ ئەمەس، بەلكى تازا قەدىرلەيدۇ. بىراق ئۇلارنىڭ بۈگۈننى قەدىرلىشى ئۆزلىرىنىڭ پەلسەپىسى بويىچە باشقىچە بولۇپ، ئەمگەكچان ئادەملەرنىڭ بۈگۈننى قەدىرلىشى بىلەن تۈپتىن ئوخشاشمايدۇ. يەنى ئىشچان ئادەملەر بۈگۈننى تۈنۈگۈنكى ئەمگەكنىڭ ھاسىلى، ئەينى ۋاقىتتا ئۇ يەنە ئەتىكى تۇرمۇش بىناسىنىڭ ئۇل ــ ئاساسى يۈكسەكلىكىدە تونۇپ قەدىرلەيدۇ. شۇڭا، ئۇلار بۈگۈنكى نېمەتكە قول ئۇزىتىشتىن بۇرۇن شۈ نېمەت قىممىتىگە باراۋەر ئەمگەكنى ئاڭلىق قىلغاندىن باشقا، ئەتىكى كۈننىمۈ كۆزدە تۇتۇپ، ئەتىكى تۇرمۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئەمگەكلەرنى تەر ئاققۇزۇپ قىلىدۇ. ھۇرۇن ئادەملەر بولسا، «تۈنۈگۈننى كىم كۆرۇپتۇ»، «ئەتە بىز بارمۇ ــ يوق، خۇدا بىلىدۇ» دېيىشىپ، ھامان تەييارغا ھەييار بولىدۇ. بۈگۈنكى نېمەتنى بۇزۇپ ــ چېچىپ، قوينۇم ئوغرى ــ قونجۇم ئوغرى قىلىپ قارنىغا تىقىشنىلا بىلىدۇ، ئەتە ئۈچۈن بولسا، ئويلاپمۇ قويمايدۇ. ئىشچان، ئەمگەكچان ئادەملەرنىڭ نەزىرىدىكى ئەتە ئۇمىد، ئىشەنچ ۋە ئارزۈ ــ ئارمانلارنى ئۆزىگە مۈجەسسەم قىلغان تەپداشسىز گۇزەل ۋە مىسلىسىز جازىبىلىك كۈن. ئەتە دېمەك ئىستىقبال دېمەك، غايە دېمەكتۈر. ئەتىنى كۆزلەش، غايىلىك بولۇش بۈگۈنكى زامان مەدەنىي ئادەملىرىنىڭ يۈكسەك پەزىلەتلىرىدىن بىرى. بىراق ھۇرۇن ئادەملەردە غايە بولمايدۇ. چۈنكى ئۇلارنىڭ كۆپى ناماز شام قارىغۈسى كېلىدۇ. ئۇلارنىڭ قەلب كۆزى ئەتىنىڭ پارلاق قۈياشىنى كۆرەلمەيدۇ. شۇڭا ئەتە ئۈچۈن ئىشلەش، كەلگۈسى ئۈچۈن كۈرەش قىلىش ھۇرۇنلار ئۈچۈن بەجايىكى ٌ بىكاردىن بىكار ئۆزىنىڭ جېنىغا ئۆزى زۇلۇم سېلىش ُ بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بىراق ئەمەلىيەت شۇكى، سەن ياشاۋاتقان بۈگۈنكى بۇ يۇقىرى دەرىجىدە ئىجتىمائىيلاشقان جەمئىيەتتە، بۈگۈن سەن بەھرىلىنىۋاتقان ھەر قانداق بىر نېمەت تېگى ــ تەكتىدىن ئېيتقاندا، سېنىڭ بىۋاستە تۇغقانلىرىڭنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئەجدادلار ئەمگىكىنىڭ مەھسۇلاتى. دېمەككى، سەن بۈگۈن يەۋاتقان نان ئاددىي ھالدىكى ئىككى تەڭگە پۇلنى تۆلەش بىلەنلا ئاپىرىدە بولۇپ قالغان نەرسە ئەمەس، بەلكى ئۇ سەن بىلەن ھاياتلىقتا مۇساپىداش بولغان باشقا جەمئىيەت ئەزالىرىنىڭ سېنىمۇ كۆزدە تۇتقان ھالدا، تەر تۆكۈپ قىلغان ئەمگىكىنىڭ سەمەرەسى. ھالبۇكى، سەن بۈگۈننىڭ ھالاۋەت قوينىدا ئۈزۈپ، بۈگۈننىڭ مەئىشەتلىرى بىلەن قورسىقىڭنى تويغۇزۇپ كېكىرىپ يۈرگەن ۋاقتىڭدا، ئەتىنى ئويلىشىپ، ئەتە ئۈچۈن خۇددى باشقىلارغا ئوخشاشلا كۈچ سەرپ قىلىپ ئەمگەك قىلىشىپ لازىم. ئەگەر سەن ئەتىنى ئويلىساڭ، ئەتە ئۈچۈن ئەمگەك قىلساڭ، ئەتىنىڭ قۇياشى كۆتۈرۈلگەن چاغدا، ھەممە ئادەم ئالدىدا سېنىڭمۇ يۈزۈڭ يورۇق بولىدۇ. ئەكسىچە، ئەگەر سەن ئەتىنى ئويلىمىساڭ، ئەتە ئۈچۈن تەر ئاققۇزۇپ ئەمگەك قىلمىساڭ، ئەتىنىڭ نېمەت داستىخىنى سېلىنغان چاغدا، سېنىڭ يۈزۈڭ تەھقىق چورۇق بولىدۇ. دەرىخا! زاكۇنغۇ شۇنداق. بىراق ھۇرۇن ئادەملەر تۈنۈگۈن، بۈگۈن ۋە ئەتىدىن ئىبارەت مۇشۇ كىشىلىك ھاياتتىكى تەبىئى ۋاقىت لېنىيىسىنىڭ ئەمەلىيەتتە، ئۆزىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتكۈل جەمئىيەت ئەزالىرىنى ئەقىدە، ئىخلاس ۋە «ئەمگەك» ماركىلىق خاسىيەتلىك زەنجىر بىلەن مەھكەم باغلاپ تۇرىدىغانلىقىنى چۈشەنمەيدۇ. ھەتتا ھۇرۇنلۇقىدىن ئۇنى چۈشىنىشنىمۇ خاھلىمايدۇ. ئۇلار ئۆزلىرى بۈگۈن پەيزىنى سۈرىۋاتقان مەئىشەتنى غايىبانە ئامەتتىن دەپ بىلىدۇ. ئەتىكى كۈننى تەقدىرگە ياكى قىسمەتكە ئامانەت قىلىپ كېتىۋېرىدۇ. ئەتە نېمە كۈننى كۆرسە پەرۋايى پەلەك. ھەتتا بۈگۈنكى ھالاۋەتنىڭ ئەكسىچە، ئەتە ئۇ ئەڭ نەس كۈن ــ جاھالەتنى كۆرسىمۇ، «شۈكرە دېدىم، شۈكرە!» دەپ قويۇپ يۈرىۋېرىدۇ. شۈكرىۋازلىق ـــ ھۇرۇنلۇقنىڭ ھىمايە سايىۋىنى. ھۇرۇن ئادەملەر ئۆزىنىڭ لەنىتى ھۇرۇنلۇقىنى مەزكۇر سايىۋەننىڭ ھىمايىسى ئاستىدا، «شۈكرە قانائەت قىلىش، سەۋرىچانلىق» دەپ پەدەزلەيدۇ. دۇرۇس، ئىسلام تەلىماتلىرى ئىچىدە، «ئىنسان شۈكرە ـ قانائەت قىلىشى، سەۋرىچان بولۇشى لازىم» دەيدىغان بىر ماددىمۇ بار. بىراق ئەسلىدە، ئىنسانىي تۇرمۇشنىڭ ئىمكانىيەت چېكىدىن ھالقىغان ھالدىكى خىيالىي دۇنيانى قوغلىشىدىغان ئەسەبىي قارانىيەتچىلىككە قارشى ئوتتۇرىغا قويۇلغان توغرا تەلىمات «شۈكرىچان، سەۋر ـ قانائەتچان بولۇش» كېيىنكى چاغلاردا پۈچەكلەشتۈرۈلۈپ، نورمال ئۆلچەكتىن نەچچە غۇلاچ تۆۋەن بولغان ئەڭ مىسكىن ھالەتكىمۇ باش ئىگىپ تازىم بىلەن تۇرۇشنى تەۋسىيە قىلىدىغان شۈكرىۋازلىق ئىللىتى دەرىجىسىگە چۈشۈرۈپ قويۇلغان. نەتىجىدە ئەبگا ئۇيغۇر بۇ ئىللەتنى تېرىۋېلىپ ئۆزىنىڭ ھۇرۇنلۇق تۇمىقىغا تۇمار قىلىپ تىكىۋالغان ۋە ئۇنى تەييارتاپ گەۋدىسىگە زۇننار قىلىپ ئېسىۋالغان. ئەگەر بۇ دۇنيادا بىر مىللەتنى بىھۇدە ئاسسىمىلياتسىيە قىلدۇرىۋېتىدىغان ۋە ۋاقىتسىز پاجىئەلىك ھالدا يوقىتىۋېتىدىغان بىر ئەجەللىك ئىللەت بار دېيىلسە، ئۇ دەل ھۇرۇنلۇق ئىللىتىدۇر. ئەگەر بۇ دۇنيادا بىر ئادەمنى نورمال ئىنسان سىياقىدىن چىقىرىۋېتىدىغان ۋە ئۇنى ئىنسانىي خوجايىنلىق سالاپىتىدىن قىلچە ئىز ـ ئەسەر يوق، ھەمىشە ئۇرۇلۇپ ــ سوقۇلۇپلا يۈرىيدىغان پاسسىپ مەخلۇققا ئايلاندۇرۇۇپ قويىدىغان بىر ئوسال ئىللەت بار دېيىلسە، ئۇ دەل تەييارتاپلىق ئىللىتىدۇر. ھالبۇكى پەقەت ھۇرۇنلۇقتىن قول ئۈزگەن، ئىشچانلىق، تىرىشچانلىق ۋە ئەمگەكچانلىق بىلەن ئۆزىگە تۈرمۈش يولىنى تۈزگەن ئادەملا بۇ ئالەمنىڭ پەيزىنى سۈرەلەيدۇ ۋە ئۇنىڭ مىسلىسىز لەززەت ھالاۋىتىنى كۆرەلەيدۇ. قاراپ باق، بۇ دۇنيا نېمە دېگەن رەڭدار، نېمە دېگەن قوۋناق. ئىنسان تۇرمۇشىنى تېخىمۇ راھەت، تېخىمۇ يارقىن، تېخىمۇ گۈزەل قىلىش ئاداققىي مەقسەت قىلىنغان يېڭىلىقلار، ئىجادىيەتلەر، مۆجىزىلەر ھەر كۈن، ھەر سائەت، ھەر ماكان، ھەر جايدا، ھەتتا سېنىڭ بۇرنۇڭنىڭ ئاستىدىلا تۈشمۇ تۈشتىن بارلىققا كەلمەكتە. باشقىسىنى قويۇپ تۇرايلى، ھەر يىلى مىليونلاپ ئىشلەمچىلەر ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىمىزغا ئىككى قولىنى سېلىپلا كېلىپ، باش باھاردىن كەچ كۈزگىچە، يەر تېرىشتىن تارتىپ يەر سۈپۈرۈشكىچە بولغان خىلمۇ خىل ئەمگەك، تۈرلۈك تۈمەن پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىپ، چاغان ئەرپىسىدە ھەميانلىرى توم ـ توم ھالدا قايتىشماقتا. بۇ ئالتۇن دىيارغا ئۇسقىنى چۈشۈپ قالغانلىرى بىر ئىككى يىلدىلا تۆت قاتلاپ بېيىپ، يېڭى كەلگەن چېغىدىكى ساياقلىق ھالىتىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىپ، ئەمدىكى قوللىرىدا «داگادا» تۇتقان، يەتتە قىتئەنىڭ ھەممىسى بىلەن تەڭ سۆزلىشىپ يۈرگەن يېڭى قىياپىتى بىلەن كۆزۈڭدىن ئوت چىقىرىپ يۈرىدۇ. بۇ نېمە؟! مانا بۇ ــ ئەمگەك، مېھنەت ۋە تىرىشچانلىق سېنىڭ ئالدىڭغا تىكلەپ بەرگەن ئۆرنەك. مانا بۇ ـــ ئىشچانلىق، ئەمگەكچانلىق ساڭا كۆرسىتىۋاتقان نامايىش ۋە كۆرەك! ھۇرۇنلۇق بىر قورقۇنچلۇق ئىللەت. بىلگەن ئادەمگە ئەبگا ئۇيغۇرنىڭ ھۇرۇنلۇقى شۇ تاپتا، پۈتكۈل مىللەتكە كېيىن تولدۇرىۋېلىش قىيىن بولغان ئېغىر زىيان كەلتۈرمەكتە. ئۇنىڭ بىۋاستە ۋە قاقشاتقۇچ تەسىرى ئۇيغۇرنىڭ ئالغا كەتكەن باشقا مىللەتلەر بىلەن بولغان پەرقىنى بارغانسېرى زورايتىۋەتمەكتە. ھالبۇكى شۈكرىۋازلىق پەرەنجىسى بىلەن نىقاپلانغان ھۇرۇنلۇق ئىللىتىنى يىلتىزى بىلەن قومۇرۇپ تاشلاش سېنىڭ، مېنىڭ، ئۇنىڭ ـــ بىز ھەممىمىزنىڭ تەخىرسىز مەجبۇرىيىتىمىز بولۇپ قالدى. ھۇرۇنلۇقنى ئۈزۈل ـ كېسىل يوقىتىش بىز ھەممىزنىڭ مىللەت ئالدىدىكى جىددىي مەسئۇلىيىتىمىز بولۇپ قالدى! سەن بىر خەلق كادىرىسەن. ئەگەر سەن ھۇرۇنلۇق ئىللىتىگە ئەسىر بولغان ئەبگا بولمىساڭ، ئىشخاناڭنى ساقلاپ ئولتۇرىۋەرمەي، نەزىرە يەپ، ئولتۇرۇش كېزىپ يۈرىۋەرمەي، خەلقىڭ ھاجەتمەن ئەڭ جاپالىق ئەمگەك مەيدانىغا بېرىپ ئۇلارغا ھەمدەم بولىسەن. خەلقنىڭ ئېڭى، ئويلايدىغىنى ۋە غېمى نەدە يۈرىۋاتىدۇ، زاماننىڭ تەرەققىيات رىتىمى، دۇنيانىڭ ئىلگىرىلەش قەدىمى نەگە يۈرىۋاتىدۇ بۇنى سېلىشتۇرۇپ، ئوتتۇرىدىكى پەرقنى تاپىسەن. ئاندىن ئۇنى مۇناسىۋەتلىك رەھبىرىي ئورگانلاردىكى يولباشچىلارغا، داھىيلارغا ئەينەن دوكلات قىلىپ، چارە ئويلاپ، خەلقنىڭ ئەمەلىي دەردىگە داۋا، مەۋجۇد كېسىلىگە شىڭا تاپىسەن. سەن بىر خەلق ئوقۇتقۇچىسىسەن. ئەگەر ھۇرۇنلۇق ئىللىتىگە مۇپتىلا بولغان ئەبگا ئەپەندى بولمىساڭ، باشقىلار يېزىپ تەييار قىلىپ قويغان كىتابنى ئوقۇغۇچىلارغا ئەينەن ئوقۇپ بېرىشنىلا بىلىدىغان تەييارتاپ بولۇپ ئولتۇرمايسەن، بەلكى سەن ئۆزەڭمۇ يازىسەن، ئىجاد قىلىسەن. شۇنىڭ بىلەن بىر چاغدا، تەييارغا ھەييار بولىدىغان، جان باقارمەن پاسسىپ ئوقۇتۇش ئۇسلۇبىنى ئەبەدىيلىك چۆرۈپ تاشلايسەن. ئۇنىڭ ئورنىغا ئوقۇتۇش بىلەن تەتقىق قىلىشنى، ئوقۇتۇش بىلەن بوشاشماي ئىزدىنىشنى ئورگانىك ھالدا بىرلەشتۈرۈپ، ئۆز ئەمەلىيىتىڭ ئارقىلىق ئەۋلادلارنى كەلگۈسى ئۈچۈن كۆپرەك تەپەككۇر قىلىدىغان جانلىق ۋە مەنىلىك ھايات يولىغا دادىل باشلايسەن. سەن بىر ئوتتۇرا، ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىسىسەن. ئەگەر سەن ھۇرۇنلۇق ئىللىتىگە گىرىپتار ئەبگا ئەۋلاد بولمىساڭ، سىنىپىڭنىڭ قارا دوسكىسىغا بەندە، ئۆتمىش نومۇرغا قۇل داپەندە بولۇپ ئولتۇرىۋەرمەيسەن. كۇتۇبخانىلارغا بېرىپ كىتابلارنى يار تۇتىسەن. ئەقىل دەپتىرىڭگە ئىزدىنىش، ئىلگىرىلەش غايىسىنى پۈتىسەن. ئۇندىن باشقا، جەمئىيەتكە چىقىپ ئەمەلىي تەكشۈرۈش ئېلىپ بارىسەن. سەن ياشاۋاتقان بۇ زېمىن زادى قانچىلىك كېلىدۇ، تارىمنىڭ سۈيى قەيەردىن باشلىنىدۇ، زەرەپشاننىڭ سۈيى نەگە قۇيۇلىدۇ، ئۆزەپ كۆرۈپ باقىسەن. ئىلى دەرياسىدا ئۆزەڭ ئۈزۈپ كۆرىسەن، يۇرۇڭقاش دەرياسىدىن ئۆزەڭ گۆھەر سۈزۈپ كۆرىسەن. بىلگىنكى، كىچىكىدىنلا ئەمەلىيەتكە چوڭقۇر چۆكۈش ئىنساندا ئىشچانلىق، ئەمگەكچانلىق ئېڭىنى تۇرغۇزىدۇ، ئۇنىڭ پايدىسى ئادەمنىڭ ئىجاد قىلىش، يېڭىلىق يارىتىش قېنىنى جۇش ئۇرغۇزىدۇ! ھۇرۇنلۇق كالۋالىقنىڭ ھامىلىسى ئەمەس. دەل بۇنىڭ ئەكسىچە، كالۋالىق ھۇرۇنلۇقنىڭ تەبىئى تۆرەلمىسى. بۇ ئالەمدە ھېچقانداق بىر مىللەت تۇغۇلۇشىدىنلا تەبىئىي ئەقىللىق يارالغان ئەمەس، بەلكى ئىشچانلىق، ئەمگەكچانلىق ئۇنى ئەقىللىق قىلغان. ئىشچانلىق، ئەمگەكچانلىق تىگى ـ تەكتىدىن ئېيتقاندا، ئىنسان كاللىسىدىكى پىكىرچانلىق، مۇلاھىزىچانلىقتىن كېلىدۇ. كىمنىڭ كاللىسىدا يېڭى ـ يېڭى پىكىرلەر كۆپ بولسا، شۇنىڭ تۇرمۇشىدا يېڭىدىن يېڭى پائالىيەتلەر، ئەمەلىي ھەرىكەتلەر جىق بولىدۇ. كىم پىكىرچان، تەپەككۇرچان بولسا، شۇنىڭ قەدىمى ئىتتىك، قولى ئەپچىل، ھەرىكىتى چاققان، ۋۇجۇدى كۈرەشچان بولىدۇ. بۇ دۇنيا پەقەت ئىش ـ ئەمگەك بىلەن گۈللىنىپ بۈگۈنكى مۇشۇ كۆركەم ۋە قايناق ھالغا كەلگەن. دۇنيادىكى ھېچقانداق بىر مىللەت بارلىققا كېلىشى بىلەن تەڭلا مۆتىۋەرلىك تاجىنى ئانىسىنىڭ قورسىقىدىن كىيىپ چۇشكەن ئەمەس. شۇنداقلا ھە دېگەندىلا ھەممە تەلپۈنىدىغان مەدەنىي مىللەت تەختىگە ئولتۇرغانمۈ ئەمەس. ھازىرقى دۇنيادا، «سەن ئەمەس مەن» دەپ مەيدىسىگە ئۇرۇپ يۈرگەن خېلى خېلى مىللەتلەرنىڭمۈ ئۆز زامانىسىدا، ئۆز ئەھلىنىڭ ھۇرۇنلۇقى تۇپەيلىدىن ئەبگالىق پاتقىقىغا پېتىپ قېلىپ، باشقىلارنىڭ ئالدىدا خارلىنىپ يۈرگەن چاغلىرى بولغان. ئۇلار پەقەت ۋاقتىدىلا ئويغىنىپ، ھۇرۇنلۇق چاپىنىنى يىرتىپ تاشلاپ، ئۆز ۋۇجۇدىدا ئىشچانلىق، ئەمگەكچانلىق خىسلىتىنى يېتىشتۈرگەندىن كېيىنلا، ئەقلى ئېچىلىپ، پەم ـ پاراسىتى بېيىغان ۋە ئاخىرىدا، كۈرەش ئارقىلىق بۈگۈنكى مۇشۇ ئەقىللىق، پەن ـ تېخنىكىدا ئىلغار، مەدەنىي مىللەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالالىغان. ھۇرۇنلۇقتىن قۇتۇلۇشنىڭ پەقەت بىرلا چارىسى بار. ئۇ بولسىمۇ، ئۆگىنىش ۋە ئۆگەنگەننى تەدبىقلاپ ئەمەلىي ئەمگەككە قاتنىشىش. ئەگەر سەن ئۆگىنىشنى خاھلىساڭ، ئالدى بىلەن شۈكرىۋازلىق ئىللىتى بىلەن بېكىك پىكرىڭنى، سەۋر ـ قانائەت قۇلۇڭى بىلەن ئېتىك تەپەككۇرىڭنى ئاچ! قەدىناس مەھەللەڭنى، كونا ئورۇندۇقۇڭنى ساقلاپ ئولتۇرىۋەرمەي، ئويان ـ بۇيانغا بېرىپ، باشقىلارنىڭ قىلىۋاتقان ئىش ـ ئەمگەكلىرىنى كۆر. باشقىلار بىلەن ئۆزەڭنى سېلىشتۇرۇپ كۆپرەك مۇلاھىزە قىل. ئاندىن سېنىڭمۈ قولۇڭنىڭ پەنجىسى بەش بولغاندىكىن، يەپ شىمايلاپ ئەمەلىي ئەمگەككە قاتناش. ناۋادا مۇئەييەن بىر ئىشنى قىلىپ مەغلۈب بولساڭ، بەلگىلىك بىر ئەمگەكنى ئىشلەپ يېڭىلىشىپ قالساڭ، بۇنى ئالدىراپ ئۆزەڭنىڭ ئەقلىڭنىڭ كەملىكىدىن كۆرمە. ئەينى ۋاقىتتا يەنە ئەگەر سېنىڭ بىرەر ئىشىڭدىكى ئوڭۇشسىزلىقنى كۆرۈپ، باشقىلار سېنى «كاللىسى ئاددى، كالۋا» دېسە، ھەرگىز ئىشەنمە. بىلگىنكى، ھەرقانداق بىلىك تەكرار ئەمەلىيەتتىن كېلىدۇ. كىمدە كىم ئەمەلىيەت بىلەن كۆپ شۇغۇللانسا، ئەمگەك بىلەن تەكرار مەشغۇل بولسا، ئۇنىڭ بىلىك خەزىنىسى تەدرىجى موللىشىدۇ، كاللىسى ئەقىل ھۇجەيرىلىرى بىلەن تولۇپ غوللىشىدۇ. ھۇرۇنلۇقتىن قۇتۇلۇشنى ئويلىماسلىق جەمئىيەت سۆيىدىغان، ۋەتەن ـ خەلق كۆيىدىغان ۋە ئاتا ـ ئانا رازىمەن بولىدىغان بىر ھەقىقىي ئىنسان بولۇشنى خاھلىماسلىق بىلەن باراۋەردۇر. ھۇرۇنلۇق بىر ئىنسان ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئەيىبلەرنىڭ ئەيىبى. ھالبۇكى ھۇرۇنلۇقنى تاشلاش جەمئىيەتنىڭ، زاماننىڭ، شۇنداقلا سەن ياشاۋاتقان مۇشۇ بوز زېمىننىڭ جىددى تەلىپى! سېخى تەبىئەت ئاتا قىلغان شۈنچە كەڭ ۋە شۈنچە باي زېمىن ساڭا قۇچاق ئېچىپ تۇرۇپتۇ. پۈتكۈل ئەقىل ـ ئىدرىكىڭنى ئىشقا سېلىپ، ھەممە ئىقتىدارىڭنى نامايەن قىلىپ، غۇلىچىڭنى كەڭ يېيىپ ئىشلىسەڭ، ئىشلىگەننى كۆتۈرىدىغان تېپىلماس پۇرسەت ساڭا كۆكسىنى يېقىپ تۇرۇپتۇ. ئەمدى، بۇ ھالدىمۇ كۆز ئېچىپ ئويغانمىساڭ، ئىشچانلار سېپىگە قېتىلىپ، سېنى بېقىپ ئۆستۈرگەن بۇ ئالتۇن زېمىننىڭ ئەتىسى، كەلگۈسى ئۈچۈن زۆرۈر ۋە ئەھمىيەتلىك بولغان بىر ئۇلۇش ئەمگەك قىلمىساڭ، تاڭلا مەھشەر كۈنى يۈزۈڭ قىزارماسمۇ، ئويلان، ئەبگا! == 5 ـ ۋەتەن قەدرىگە يەتمەسلىك ۋە ئۆزىنىڭ قىممىتىنى بىلەلمەسلىك == ئانا يۇرتۇڭ ئامان بولسا، رەڭگى رويۇڭ سامان بولماس. ― ئۇيغۇر خەلق ماقالى بۈگۈنكى بۇ يەر شارىدا، پەقەت بىرلا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى بار. ئۇ بولسىمۇ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدۇر. يەر مەيدانى بىر مىليون ئالتە يۈز مىڭ كۇۋادىرات كىلومېتىر كېلىدىغان، ئەلمىساقتىن تارتىپ «ئالتۇن تاۋاق» دەپ پەخىر نامى بار بۇ مىسلىسىز باي زېمىن ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئاتا مىراس دىيارى، ئومۇمىي ئۇيغۇر گەۋدىسىنىڭ مەڭگۈلۈك ھاياتلىق مەنبەسى، شۇنداقلا جاھان ئۇيغۇرلىرىنىڭ زاكا يۇرتى، يىلتىزگاھى ۋە سېغىنىش قىبلىگاھىدۇر. جۇڭگونىڭ تارىخ كىتابلىرىدا، «شىيۇ» (غەربى دىيار)، «شىنجياڭ» (يېڭى چېگرا) دەپ ئاتىلىپ كەلگەن بۇ زېمىندا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ بەرپا قىلىنىشى ئۇنداق ئۆزلىكىدىن، ئاسانلىقچە روياپقا چىقىپ قالغان ئىش ئەمەس. بەلكى ئۇ پىداكار ئەجدادلار ئىنقىلابىي كۈرىشىنىڭ شانلىق نەتىجىسى، شۇنداقلا ياراملىق ئەۋلادلار چېلىشلىرىنىڭ ئۆلمەس سەمەرىسى. ھالبۇكى بۈگۈنكى كۈندە، كومپارتىيە ئاز سانلىق مىللەتلەر سىياسىتىنىڭ پارلاق نۇرى ئاستىدا، ھەممە ئەقىل ـ پاراسەتنى قاناتلاندۇرۇپ، بارلىق كۈچ ـ قۇدرەتنى جەۋلان قىلدۇرۇپ، مەزكۇر ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنى قوغداش، ئۇنىڭ قەدرىگە يېتىش ۋە ئۇنى گۈللەندۈرۈش بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇرلىرىنىڭ بىرىنچى بۇرچى ۋە مۇقەددەس ۋەزىپىسىدۇر. بىراق ئەبگالىق ئىللىتى بىلەن زەئىپلەشكەن ئۇيغۇردا بۇ خىل تونۇش، بۇ خىل ئاڭ ۋە بۇ خىل زۆرۈر تۇيغۇ تولىمۇ كەمچىل. سەمىمىيەت بىلەن ئېيتقاندا، ئۇلار ۋەتەن دېگەن نېمە، ۋەتەنپەرۋەرلىك دېگەن نېمە بىلمەيدۇ. ئاپتونومىيە دېگەن نېمە، مىللىي تېررىتورىيىلىك ئاپتونوم رايونى زادى نېمە ئۈچۈن قۇرۇلغان چۈشەنمەيدۇ. مېنىڭچە، قانۇن ئومۇمەن ئادىل. بىراق ئەبگا ئۇيغۇر نادان ۋە جاھىل؛ قانۇنشۇناسلار ھەقىقەتەنمۇ ئالىم، بىراق ئەبگا ئۇيغۇر ئۆزىگە ۋە ئۆز قېرىنداشلىرىغا بەكمۇ زالىم! بىلىش كېرەككى، بىر مىللەت ئۈچۈن ئېيتقاندا، ۋەتەن دېمەك ئەمەلىيەتتە ئاداققىي مەۋجۇدلۇق دېمەكتۇر. ھېكايە، يەھۇدىيلار بۇ دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمىي ۋە ئەڭ مەدەنىي مىللەتلەر قاتارىغا كىرىدۇ. ئۇلار ئۇزاق قەدىم زاماندىلا يەھۇدى دىنىنى ئىجاد قىلىپ، دۇنياغا مۇئەييەن ئەقىدە ئاساسىدا ئۆملۈشۈپ، ئومۇملىشىپ ياشاشنىڭ نەمۇنىسىنى يارىتىپ بەرگەن ئۇيۇشقاق مىللەت بولۇپمۇ سانىلىدۇ. بىراق كېيىنچە، ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئەبگالىق ئىللىتى يامراپ كېتىپ، بۇ ئىللەتكە گىرىپتار بولغانلارنىڭ ئۆتە شەخسىيەتچىلىكى، ئۆتە بېكىنمىچىلىكى ۋە بەرەھىملىكى كاساپىتىدىن، شۇنداقلا يەنە باشقا بەزەن تارىخىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ئۇلار مۇندىن تەخمىنەن مىڭ يىللار بۇرۇن ئۆز يۇرتىدىن ھەيدەپ چىقىرىلىپ، يۇرت ـ ماكانسىز قارا سەرگەردانلارغا ئايلىنىپ قالغان. ئۆز ۋەتىنىدىن ئايرىلغان، قارا سەرگەردانغا ئايلانغان يەھۇدىيلار يەر شارىدا، بېشى قايغان، پۇتى تايغان بويىچە ئېقىپ يۈرۈپ، دۇنيانىڭ تۈرلۈك بۇلۇڭ ـ پۇچقاقلىرىدىن ئۆزلىرىنى تىرىكچىلىك، جاھاندارچىلىق ۋە كۈن كەچۈرۈش پۇرسىتى بىلەن تەمىن ئېتىدىغان ئەمىن جاي ئىزلىدى. دۇرۇس دەسلەپكى چاغلاردا، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ سودا ـ تىجارەتتىكى ماھىرلىقى بىلەن بەزەن دۆلەتلەردە خېلى ياخشى كۈن كۆردى. ئۆزلىرىنىڭ ئىشچانلىقى ۋە ئىلىم ـ پەندىكى ئىجادچانلىقى بىلەن ھەر قايسى ئەل زىيالىلىرىنىڭ سېپىدە بىر مەھەل تېگىشلىك ئورۇنغا ئىگە بولغانمۇ بولدى. كىم بىلىدۇ، ئۇلار بەلكىم ئۆز ۋەتىنىدىن ھەيدەپ چىقىرىلىپ سەرگەردانلارغا ئايلىنىپ قالغان دەسلەپكى چاغلاردا: «بىزنىڭ مۇشۇ ئىشچان قولىمىز بىلەن پىكىرچان بېشىمىزلا بولىدىكەن، جاھاننىڭ ھەر قانداق يېرىدە، ھەر قانداق ئادەمنىڭ قولىدىن نان تېپىپ يېيەلەيمىز ۋە دۇنيادىكى ھەر قانداق ھالاۋەتتىن بەخىرامان بەھرىمەن بولالايمىز» دەپ ئويلىغان بولغىيدى. بىراق، رەھىمسىز رېئاللىق، كۆز يۇمغىلى بولمايدىغان ئەمەلىيەت شۇ بولدىكى، ئۇلارنىڭ ئىشچان، ئەمگەكچانلىقىمۇ، ئۇلارنىڭ كېلىشىملىك، چىرايلىقلىقىمۇ، ھەتتا ئۇلارنىڭ زېھنى ــ زۇكاۋەتلىك، ئەقىللىقلىقىمۇ ھېچقانداق بىر يات ئەلدە ئۇلارغا ئاداققىي ئارامچىلىق ۋە ئەبەدىي پاراۋانلىق ۋە خاتىرجەملىك يارىتىپ بېرەلمىدى. ۋەتەنسىز يەھۇدىيلار «دۇنيادا ئەڭ مەدەنىي مىللەتبىز» دەپ مەيدىسىگە مۇشتلايدىغان ياۋرۇپالىقلار ئالدىدىمۇ، ئەڭ ئاق كۆڭۈل، يۇۋاش سانىلىدىغان ئاسىيالىقلار ئالدىدىمۇ ئاخىرقى ھېسابتا، ئوخشاشلا ھەقىقىي كىشىلىك ھوقۇقى يوق خار ــ زارلىقتىن باشقا ھېچبىر خوۋلۇق كۆرمىدى. ئاخىرىدا، ئىككىنچى جاھان ئۇرۇشى مەزگىلىدە، قولىدا تۆمۈرنىڭ سۇنۇقىمۇ بولمىغان ئالتە مىليۇن يەھۇدى «جاھاندا ھەممىدىن ئۈستۈنبىز» دەپ مارش ئوقۇيدىغان نېمىسلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلۈپ، خۇددى ياۋايى ئېشەكنى سويغاندەك سويۇلدى ۋە تېرىسى تۇلۇم قىلىنىپ، يېغىدا سوپۇن قۇيۇلدى. تەخمىنەن مىڭ يىللىق كەچۈرمىش سەرگۈزەشتە ۋە ئەمەلىي پاكىت ئۇلارغا شۇنداق جاۋاب بەردىكى، ۋەتىنى بار مىللەت دېگەن شۇ دەرىجىدىكى كەڭ ئىختىيارلىققا ۋە شۇ دەرىجىدە چەكسىز ھوقۇققا ئىگە بولىدۇكى، ئۇلار مۇھاجىر مىللەتنى خاھلىسا، زېمىنىدە تۇرغۇزىدۇ؛ خاھلىسا، بىر بولمىغۇر بەدنام بىلەن ئۇنى تۇتقۇن قىلىپ تۈرمىگە سولايدۇ؛ خاھلىسا، بىر يوقىلاڭ بۆھتان بىلەن ئۇنى دامغا چۈشۈرۈپ، قۇش قىلىپ ئوۋلايدۇ. شۇنداق، رەھىمسىز پاكىتلار بىلەن تولغان ئۇزاق ئەسىرلىك ۋەتەنسىزلىك، يۇرت ــ ماكانسىزلىق ئاخىرىدا، يەھۇدىيلارنى جېنىدىن جاق تويغۇزغان، شۇنداقلا ئۇلارنى ئويغىتىپ دىلىغا ۋەتەن ئۇقۇمىنى چوڭقۇر قىلىپ ئويغۇزغان! مىڭ شۈكرەكى، سېخى تەبىئەت ئۇيغۇرغا دۇنيادىكى ھەر قانداق قەۋمنىڭ زەۋقىنى كەلتۈرگىدەك مىسلىسىز گۈزەل بىر زېمىننى ئاتا قىلغان. ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاتىلىدىغان بۇ زېمىندا، مەيلى ئىلى بوستانلىقى، مەيلى تۇرپان ئۇزۇمزارلىقى، مەيلى قاراماي نېفىتزارلىقى، مەيلى كورلا نەشپۈتزارلىقى، مەيلى ئاقسۇ ئالمىزارلىقى، مەيلى كاشغەر ئانار ـ ئەنجۇرزارلىقى، مەيلى ياركەند ياڭاقزارلىقى ۋە مەيلى خوتەن ئۈجمەزارلىقى بولسۇن، ھەر قايسىسى ئۆزلىرىگە خاس بولغان ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن بۇ كەڭ دىياردا زۈمرەتتەك جۇلالاپ تۇرىدۇ. بۇ زېمىننىڭ تۆت پەسلى ئېنىق: خۇش ئىللىق باھارىدا، ھۈپپىدە ئېچىلغان گۈل ــ چېچەكلەر زېمىننى ئوراپ تۇرىدۇ؛ پاراۋان ياز ناھارىدا، پارلاق قۇياش يېتىك نۇرى بىلەن زېمىننى تاۋلاپ تۇرىدۇ؛ بەرىكەت كۈز پەسلىدە، سەلكىن شاماللار زېمىنغا ھەمىشە باياشاتلىق تۆكۈپ تۇرىدۇ؛ ئاراملىق قىش پەسلىدە، كۈمۈش قار زېمىننى رەھمەت يوپۇقى بىلەن پۈركۈپ تۇرىدۇ. بۇ دىياردا، تەكلىماكان، تارىم، جۇڭغار ئاتىلىدىغان دەرىجىدىن تاشقىرى زور خەزىنە ئامبارلىرى بار. بۇ زېمىننىڭ بايلىقتا تەڭداشسىزلىقىغا پۈتۈن دۇنيا ھەيرەتتە، بەلكى جىمى ئالەم ئاڭا زوقمەندە! جاھان ئۇيغۇرلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئەڭ مەئىشەتلىك، ئەڭ خاتىرجەم، ئەڭ مەزمۇنلۇق ۋە ئەڭ مەنىلىك تۇرمۇش ئاخىرقى ھېساپتا مۇشۇ مۇبارەك ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا. چۈنكى، بۇ زېمىننىڭ چۆلىمۇ، كۆلىمۇ ئۇيغۇرغا ئۆز. «ئۆز ئۆيۈمنىڭ بوشلۇقى، پۇت ــ قولۇمنىڭ خوشلۇقى» دەپ، ئۇيغۇر پەقەت مۇشۇ زېمىندىلا ئېچىلىپ ــ يېيىلىپ، ئۇيغۇرچە ئولتۇرۇپ، ئۇيغۇرچە قوپۇپ يۈرەلەيدۇ. پەقەت مۇشۇ دىياردىلا قىلچىمۇ قىسىلماي، ئازراقمۇ يېتىرقىماي، ئۇيغۇرچە ئويناپ، ئۇيغۇرچە سۆزلەپ كۈلەلەيدۇ. بۇ زېمىننىڭ تاغۇ تاشلىرىمۇ ئۇيغۇرغا «مەن سېنىڭ» دەپ ئىللىق باقىدۇ. بۇ دىيارنىڭ دەريا ــ ئېقىنلىرىمۇ ئۇيغۇرغا «مەن ساڭىلا خاس» دەپ جىلۋىلىك ئاقىدۇ. شۇڭا، ئۇيغۇر بۇ زېمىننى تولىمۇ ئەتىۋارلىشى، بۇ دىيارنى بەكمۇ ئەزىزلىشى، «ئانا ۋەتەننىڭ ئۆز بالىسى» تۇيغۇسى بىلەن ۋەتەننىڭ قەدرىگە ھەقىقىي يۇسۇندا يېتىشى لازىم. ئەگەر كىمكى بۇ زېمىننىڭ قەدرىگە يەتمىسە، تۇز كورلۇق تۆقى ــ لەنىتى بىلەن شەرمەندە بولغاي ئاقىۋەتتە! ۋەتەننىڭ قەدرىگە يېتىش ئالدى بىلەن ۋەتەننىڭ بارلىقىغا ــــ تاغ ــ دالالىرىغا، ئېقىن ــ دەريالىرىغا، يۇرت ــ قىرلىرىغا ۋە مەھەللە ــ كويلىرىغا يۈكسەك مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى بىلەن ئىگىدارچىلىق قىلىشنى باش بەلگە قىلىدۇ. ۋەتەن سېنىڭ ئىكەن، زېمىن سېنىڭ ئىكەن، بۇ ھالدا، ئۇنىڭغا تىكىلگەن ھەر بىر تال كۆچەت، ئۇنىڭغا ئۈندۈرۈلگەن ھەر تال گۈل ــ گىياھتىمۇ سېنىڭ خوجايىنلىقىڭ گەۋدىلىنىپ تۇرۇشى كېرەك. «دۆڭكۆۋرۈك» ئەسلىدە سېنىڭ ئەجدادىڭ بىنا قىلغان كوچا ئىكەن، ئۇ ھالدا، ئۇنى سېنى تۇغقان ***ڭ تىلى بىلەن ھەمىشە «دۆڭكۆۋرۈك» دەپ ئاتىغىنكى، ئەكسىچە، ھەرگىزمۇ ئەبجەشلەشتۈرۈپ «ئەردوچو» دېمە! «نۇرباغ» سېنىڭ تىلىڭ بىلەن ئاتالغان شۇنداق گۈزەل نام. ھالبۇكى، ئۇنى «مىڭيۇەن» دېۋالدىڭ، بۇنىڭ بىلەن ئەمەلىيەتتە، ھەم تىلىڭنى ھەم دىلىڭنى يوقاتتىڭ. بىخەستىلىكىڭ ۋە ھاماقەتلىكىڭ ئۈرۈمچى كوچىلىرىنى «بىيمىڭ»، «نەنمىڭ» لەشتۈرۈپ بولدى. ئەمدى، بۇ ئىللەتنى بۈيۈك بوۋاڭ مەھمۇد ياشىغان، ئۇيغۇرنىڭ بۆشۈك شەھەرلىرىدىن بولغان كاشغەرگە سۆرەپ بېرىپ، ئەلمىساقتىن تارتىپ «يار باغ» نامى بىلەن ئاتىلىپ كەلگەن كۆۋرۈكنى «بېيداچياۋ» ، «تۆشۈك دەرۋازا» ئاتىلىپ كەلگەن قەدىمى قەلئە دەرۋازىسىنى «دۇڭمېن» ئاتاشقا رايىڭ بېرىۋاتىدۇ. بىر ئوبدان «تۆمەنكۆل» دېگەن نامنى تاشلاپ «دۇڭخۇ» ئاتاشقا تىلىڭ كېلىۋاتىدۇ. «ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دىن «ئۇيغۇر» نى چىقىرىپ تاشلاپ «ئاپتونوم رايون» ئاتاشقا دىلىڭ يول بېرىۋاتىدۇ ــــ بۇ ئەبگالىقىڭ بولماي زادى نېمە؟! بىلگىنكى، بىر يۇرت ــ ماكاننىڭ ئىسىم ـ نامى شۇ جاينىڭ خوجىدارلىق تارىخىدىن گۇۋاھلىق بېرىدىغان مەڭگۈ يىقىلماس ئابىدە. ئۇنى قانداق ئىشلىتىش سېنىڭ ئىختىيارىڭدىكىلا ئىش ئەمەس، بەلكى ئۇ ئەجدادلاردىن ئەۋلادلارغا مىراس قالىدىغان ئامانەت نامايەندە! ۋەتەننىڭ قەدرىگە يېتىش ۋەتەننى قۇرۇش، ۋەتەننىڭ ئەتىسى ۋە ئۇزاق كەلگۈسى ئۈچۈن سېلىنىۋاتقان تەرەققىيات بىناسىغا ئۆز قولى بىلەن خىش قويۇشنى ئاساسلىق مەزمۇن قىلىدۇ. «بىز مۇشۇ زېمىندا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن. بۇ بىزنىڭ ئاتا مىراس دىيارىمىز» دەپ ھۆكۈرەپ قويۇپ، ئىچىپ، چىچىپلا يۈرسەڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك قىلغان، ۋەتەننىڭ قەدرىگە يەتكەن بولمايسەن. ۋەتىنىڭنىڭ قەدرىگە يەتسەڭ، ئۆزەڭنىڭ گېلى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى يەنە ۋەتىنىڭ ئۈچۈن، ئومۇمىي خەلقىڭ ئۈچۈن تەر تۆكۈپ ئىشلەيسەن. يۇرتۇڭ ئۈچۈن جانپىدالىق بىلەن ئەمگەك قىلىسەن. ئۆز ئەمگىكىڭ بىلەن ياراتقان نەتىجەڭنى بۇ زېمىن ئۈستىگە ئۆزەڭ بىرمۇ بىر تىزىسەن ۋە ئۇنى جاھان ئەھلىگە نامايىش قىلىپ كۆرسىتىسەن. كۆرسىتىپ باقە قېنى، يۇرتۇڭدىكى قايسى زامانىۋى قۇرۇلۇش، قايسى ئىگىز بىنانى سەن لايىھىلىدىڭ، قايسى ماشىنا، قايسى ئايرۇپىلاننى سەن ياسىدىڭ. سەندىن قانچە ئۇچقۇچى، نەچچە نېفىت چارلىغۇچى، قانچە ئالتۇن كانلىرىنى قىدىرىپ تەكشۈرگۈچى بار؟ ئەگەر سەن ئۆزەڭنى، ئۆز مىللىتىڭنى باشقىلار بىلەن سېلىشتۇرۇپ، بۇ جەھەتتىكى يېتىشسىزلىكىڭنى سەزسەڭ، مۇھىمى كەمچىلىكىڭنى ئېتىراپ قىلساڭ، بۇ ھالدا مائارىپقا بولغان، ئادەم تەربىيىلەشكە بولغان تونۇشۇڭ ئۆسىدۇ. پەرزەنتلەرنى تۈرلۈك ئىلىم ـ پەن ساھەسى بويىچە، يالغۇز ئىجتىمائىي پەندىلا ئەمەس، بەلكى تەبىئىي پەنلەرنىڭ ھەرقايسى تۈرلىرى بويىچىمۇ زور تۈركۈملەپ تەربىيىلەشنىڭ زۆرۈرىيىتى ۋە تەخىرسىزلىكىگە بولغان كۆز قارىشىڭ گرانىت كاللاڭنى بۆسىدۇ. ۋەتەن ئۈچۈن ئىشلەپ خەلقى ـ ئالەم قايىل بولغىدەك نەتىجە يارىتىش ئىلىم ـ پەن ئىقتىدارىدىن كېلىدۇ. ئىلىم ـ پەن ئىقتىدارىنى بولسا، پەقەت مەكتەپ، خۇسۇسەن ئالىي پەن ـ تېخنىكا مەكتەپلىرىلا يېتىشتۈرەلەيدۇ. سەن بىر ئۇيغۇر ئائىلىسىسەن، ئەگەر ئۆيۈڭدە بىر ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىسىمۇ بولمىسا، بۇ چوڭ نومۇسلۇق ئىش. ھالبۇكى ئۆزەڭ ئاز يېسەڭمۇ، كەم كىيسەڭمۇ، جاپا تارتساڭمۇ، رىيازەت چەكسەڭمۇ پەرزەنتىڭنى مەكتەپكە بەر، بالاڭنى ئوقۇت. «ماڭا باشقىلار ئادەم تەربىيلەپ بەرمىدى» دەپ ھېچكىمدىن ئاغرىنما. «بالامنى ئوقۇتۇپ قويمىدى» دەپ ھېچكىمدىن زارلانما. بادام دوپپاڭغا تايانغىچە، شۇ بادام دوپپاڭنىڭ ئاستىدىكى ساغلام كاللاڭغا تايان. ئۆزەڭ ئامال قىل، ئامال قىلساڭ، ئىلىمنىڭ داغدام يولى ئالدىڭدا جەزمەن بولۇر ئايان. ئىلىم بولمىسا پەلەككە تاقاشقان ئىگىز بىنالارنى خوجايىنلىق ۋە مېمار ــ مۇھەندىسلىك سالاھىيەت بىلەن سالالمايسەن. بىلىم بولمىسا، مەدەنىي ئىنسان بولۇپ، مەدەنىي ھاياتتىن بەھرە ئالالمايسەن. ئەڭ مۇھىمى، ئىلىم بولمىسا، گەرچە ئۆزەڭنىڭ ۋەتىنىدە ياشاۋاتساڭمۇ، ۋەتەن لەززىتىنى ھەقىقىي تېتىيالمايسەن. ۋەتەننىڭ قەدىرىگە يېتىش ئەمگەك ئارقىلىق، كۈرەش ئارقىلىق ۋەتەنداشلىق سورۇنىدا ھەقلىق ئورۇننى تېپىشنى ئاداققىي مەقسەت قىلىدۇ. ۋەتەن بىر ئىنسان ئۈچۈن تەڭدىشى يوق، تۈگىمەس بايلىق. بىر ئىنسان ئۈچۈن ھەرقانداق نەرسە بولمىسا بولىدۇكى، ۋەتەن بولمىسا زادى بولمايدۇ. ۋەتەنسىز ئادەم بەجايىكى ئىگىسىز ئېشەككە ئوخشايدۇ. ئىگىسى يوق ئېشەكنى كىم كۆرسە، شۇ مىنىدۇ، خاھلىغىنىچە ئىشلىتىپ كۆتلىرىگە تېپىدۇ. ۋەتىنى يوق ئادەمنى باشقىلار ئېشەكتىنمۇ بەتتەر خارلايدۇ. بىراق، ۋەتەن دېگەن ئۇنداق غايىبتىن مىراس قالغان، ھېلىقىدەك بانكىغا سېلىپ قويۇپ، پايدا ـ ئۆسىمىنى ئېلىپ خەجلەپ، ئاپتاپتا سۇنايلىنىپ يېتىپ كۈن ئۆتكۈزسىمۇ بولىدىغان ئۆلۈك بايلىق ئەمەس. بەلكى ئۇ پەقەت ئۆزلۈكسىز ھالدىكى ماددىي ئىشلەپچىقىرىش كۈرىشى ۋە ئىزچىل ھالدىكى مەنىۋى كۈرەشلەر بىلەن قۇۋۋەتلەندۈرۈپ، كۈچلەندۈرۈپ تۇرۇشقا موھتاج جانلىق بايلىقتۇر. سەن بىر ۋەتىنى بار، دىيارى بار، خاس زېمىنى بار ئادەم ئىكەنسەن، ئۇ ھالدا ئۆزەڭنى ۋەتەن بىلەن بىر جان، بىر تەن قىلىپ، گەرچە سېنىڭ ھازىرلىق تۈرمۇشۇڭ ئۈچۈن ئانچە لازىملىق بولمىسىمۇ، بىراق ۋەتەنگە كېرەكلىك، ۋەتەننىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ماددىي ئەمگەكلەرگە ئاكتىپ قاتنىشىشىڭ، ۋەتەننىڭ تەقدىرىگە مۇناسىۋەتلىك مەنىۋى كۈرەشلەرگە تولۇق ئىشتىراك قىلىشىڭ لازىم. ۋەتەننىڭ تەرەققىياتىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئەمگەكلەرگە قاتناشمايدىغان ياكى ئاز قاتنىشىدىغان، يۇرت ـ دىيارنىڭ كەلگۈسى ئىستىقبالىنى بەلگىلەيدىغان مەنىۋى كۈرەشلەردىن ئۆزىنى ھەمىشە قاچۇرىدىغان ئادەمنىڭ ۋەتەنداشلىق سورۇنىدىكى ئورنى ئاقىۋەت پەگاھقا چۈشۈپ قالىدۇ. چۈنكى ۋەتەن دېگەن ئەمەلىيەتتە، ۋەتەن ئۈچۈن جانپىدالىق بىلەن ئىشلەيدىغانلارنىڭ ۋەتىنى بولىدۇ. ۋەتەننىڭ قەدرىگە يېتىدىغان ئادەم ئاڭلىق ھالدا ۋەتەن ئۈچۈن جان كۆيدۈرۈپ ئىشلەيدۇ. پەقەت ۋەتەن ئۈچۈن جان كۆيدۈرۈپ، جان پىدا قىلىپ ئىشلىگەن ئادەملا ۋەتەنداشلىق سورۇنىدا ھەقلىق ھالدىكى يۈكسەك ئورۇنغا ئىگە بولالايدۇ. بىلگەن ئادەمگە بۈگۈنكى دۇنيانىڭ مەدەنىيەت سورۇنىدا مۇنداق بىر ئالاھىدىلىك ھۆكۈم سۈرمەكتە. ئۇ بولسىمۇ، تۈرلۈك مىللەتكە تەۋە ئىنسانلار ۋەتەنپەرۋەرلىك، مىللەتپەۋەرلىك تۇيغۇسىنى ئۆز قەلبىگە مەھكەم پۈككەن ھالدا، ئىلمىي رىقابەت قىلىپ، ھەرقايسەيلەن ئۆزلىرىنىڭ كېيىنكى ئەسىردىكى مەۋجۇدلۇق ئورنىنى چەنلەشتىن ئىبارەت. ھالبۇكى سەن، مەن ۋە ئۇ ـــ بىز ئۇيغۇرلارمۇ پەقەت ئەمەلىي ئەمگىكىمىز ئارقىلىق، كۈرەش ئارقىلىق مۇبارەك دىيارىمىزنىڭ قەدرىگە يېتىدىغانلا بولساق، جاھاندىكى تۈرلۈك مىللەتلەر قاتارىدا بىزنىڭمۇ بېشىمىز ئىگىز، سۆزىمىز بىگىز بولىدۇ. كېيىنكى ئەسىرنىڭ مەدەنىي ھالاۋەت ۋە ماددىي دارامەت داستىخانىدا بولسا، ئىگىلىگەن ئورنىمىز ئۆزىمىزگە يەتكىدەك كەڭ، ئېرىشكەن نېسىۋىمىزمۇ ھېچبولمىغاندا باشقىلار بىلەن تەڭ بولىدۇ! ۋەتەننىڭ قەدرىگە يېتىش دېگەنلىك قەدىناس بۇلاقنىڭ سۈيىنى ئىچىپ، قەدىم جاينى بېسىپ بىر ئۆمۈر يېتىش دېگەنلىكمۇ ئەمەس. ئۇيغۇردا: «مۇساپىر بولمىغىچە مۇسۇلمان بولماس» دېگەن ئۇدۇم ماقال بار. بۇ «ئادەم ئۆز ۋەتىنىنىڭ قەدرىگە يېتىدىغان ھەقىقىي بىر ۋەتەنپەرۋەر ئىنسان بولۇش ئۈچۈن، يۇرت كېزىپ، جاھان كۆرۈپ سەپەر قىلىشى، مۇساپىر (سەپەر قىلغان ئادەم) بولۇشى شەرت» دېگەنلىك بولىدۇ. مۇشۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ۋەتەننى سۆيۈش تۇيغۇسى ۋە مىللەتكە كۆيۈش مۇددىئاسىنى چىقىش قىلىپ، ئىلغار ئەل ۋە ئالغا كەتكەن خەلقلەردىن ئۆگىنىش ئۈچۈن، باشقا يۇرت، چەتئەللەرگە سەپەر قىلىش، ھەتتا شۇ يەرلەرگە ماكانلىشىپ ئىككىنچى يۇرت ئېچىشمۇ ئىنتايىن مۇھىم. چۈنكى باشقا يۇرت، چەتئەللەردە تۇرۇپمۇ ئۆزىنىڭ ۋەتىنى ۋە ئۆزىنىڭ مىللىتى ئۈچۈن ناھايىتى ئوبدان خىزمەتلەرنى قىلغىلى، بەلكى ئالاھىدە مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقىلى بولىدۇ. بۇنىڭغا ئامېرىكىغا كۆچۈپ بېرىپ ماكانلاشقان خەنزۇلار ئىچىدىكى بايلارنىڭ، ئالىملارنىڭ ۋە سىياسىئونلارنىڭ تارىختىن بۇيان جۇڭگونىڭ ئىنقىلاب، مەدەنىيەت قۇرۇلۇشى ۋە پەن ـ تېخنىكا تەرەققىيات ئىشلىرىغا تۈشمۇ تۈشتىن تۆھپە قوشۇپ كېلىۋاتقانلىقى پاكىت بولالايدۇ. بىراق ئۆز دىيارىدىكى قىسمەن ناچار مۇھىت ۋە ئۆز يۇرتىدىكى مەلۇم قىيىنچىلىقلار تۈپەيلىدىن، ۋەتەننى تەرك قىلىپ، ياقا يۇرت، چەتئەللەرگە چىقىپ كېتىش، كەتكەندىمۇ شۇ كەتكەنچە خۇددى دېڭىزغا تاشلىۋەتكەن تاشتەك ئىز ـ دېرەكسىز يوقىلىپ كېتىش، ئۆزىنى تۇغقان، ئەجدادىنى باققان ۋەتىنىنى ھېچقانداق بىر ئەمەلىي پائالىيىتى بىلەن ياد ئەتمەي، چەتئەلدە بىر ئۆمۈر كاندىدات گراژدان بولۇپ ئۆتۈش ـــ بۇ كەم دېگەندىمۇ ئۆز يۇرت، ئۆز ۋەتىنىگە يۈز كېلەلمىگەنلىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ، ئەلۋەتتە. يەنە دېسەك، چەتئەللەردىكى ھەرقانداق مۇھاجىرنىڭ تۇرمۇشى، كۈنى شۇ ئادەمنىڭ مۇئەييەن كونكرېت ئىشتىكى شەخسى ئىقتىدارىنىڭ ئۈستۈن ياكى تۆۋەن بولۇشىغا باغلىق بولغاندىن باشقا، ئەڭ مۇھىمى شۇ كىشىنىڭ ئەسلى ۋەتىنىنىڭ كۈچى، ئانا يۇرتىنىڭ يۈزى ۋە ئۆز دىيار خەلقىنىڭ خەلقئارادا تۇتقان ئورنىغا بېقىپ بولىدۇ. ئەگەر ۋەتىنىڭ كۈچلۈك، خەلقىڭ يۈزلۈك، دىيارىڭ خەلقئارادىمۇ ھۆرمەت ـ ئېتىبارلىق بولسا، ئۇ ھالدا مۇھاجىر بولساڭمۇ چەت ئەل، ياقا يۇرتلاردا قەددىڭنى رۇس قىلىپ، «گۈس، گۈس» دەسسەڭ يۈرەلەيسەن. ئەكسىچە بولسا، ھېچگەپتىن ھېچگەپ يوق خارلىنىسەن، بىھۇدە بوزەك ئېتىلىپ ئارلىنىسەن. بۇنىڭغا شۇ كۈنلەردە، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىز بىلەن ھەم دىنداش ھەم تىلداش ئاتىلىدىغان بەزىلەرنىڭ زېرىكىپ قالسا، «ئاخۇن ئاكىلارنى ئۇرۇپ كېلەيلى» دەپ، سودىگەر ئۇيغۇرلارنى ئۇرۇپ ـ مۇشتلاپ يۈرگەنلىرى شاھىد بولالايدۇ! يەكۈن شۇكى، ئۆز زېمىنىڭنى ئەزىزلە، ئۆز ۋەتىنىڭنى قەدىرلە. چۈنكى سېنىڭ ئىززىتىڭ ئۆز ۋەتىنىڭ بىلەن تومۇرداش ؛ سېنىڭ قەدىر ــ قىممىتىڭ ئۆز دىيارىڭ بىلەن ئۆمۈرداشتۇر! ئەبگا ئۇيغۇرنىڭ ۋۇجۇدىدا ۋەتەننى قەدىرلىمەسلىك ئىللىتى بىلەن قوشكېزەك مەۋجۇد بولۇپ كېلىۋاتقان نەرسە، ئۆزىنىڭ قىممىتىنى ئۆزى بىلەلمەسلىك نۇقسانىدۇر. مەلۇمكى، ئۇيغۇرنىڭ مۇشۇ ئۆزى ياشاۋاتقان زېمىنىدا ئالاھىدە ئىمتىيازى بولغانلىقى ئۈچۈنلا ئۇنىڭ نامى بىلەن مەزكۇر ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلغان. بۇ ـــ قانۇنىي ئاساسى بار پاكىت. ئۇيغۇر بۇ زېمىنغا مىھمان ئاھالە ئەمەس، بەلكى يەرلىك ئاھالە؛ ئۇيغۇر بۇ زېمىندا ئاز سانلىق مىللەت ئەمەس، بەلكى كۆپ سانلىق مىللەت، تۈۋرۈك مىللەت، خوجايىن مىللەتتۇر. پەقەت شۇنىڭ ئۈچۈنلا بۇ زېمىندا رەئىس ئۇيغۇردىن چىقىدۇ، ۋالىي ئۇيغۇردىن بولىدۇ، ھاكىم ئۇيغۇردىن سايلىنىدۇ. بۇمۇ ھېچكىم كۆز يۇمالمايدىغان رېئاللىق. دۇنيادا ھېچبىر ئىنسان «ياق، ئۇنداق ئەمەس» دېيەلمەيدىغان ئەمەلىيەت شۇكى، ئۇيغۇر قىممەتلىك، ئۇيغۇرنىڭ زېمىنى قىممەتلىك. شۇڭا جاھاندا نى ـ نى ئالىملار ئەجدادنى ئەۋلادقا ئۇلاپ ئۇيغۇرنى تەتقىق قىلىۋاتىدۇ؛ ئۇيغۇر ئەقىللىق. مەھمۇد كاشىغەرى، يۇسۇپ خاس ھاجىپ، موللا مۇسا سايرامىلاردىن كېيىن، ئۇيغۇردا ئالىم تۈگەپ قالغىنى يوق، خالمۇرات غوپۇردەك نەۋقىران ئالىملار ئونلاپ چىقىپ، يۈزلەپ يېتىشىپ، ئىلىم ـ پەن مەيدانىدا بۈيۈك نەتىجىلەر قازىنىپ كېلىۋاتىدۇ؛ ئۇيغۇر مەدەنىيەتلىك. ئۇيغۇرنىڭ ئون ئىككى مۇقامى دۇنيادا تەڭدىشى يوق مەدەنىي مىراس بولۇپ، قىتئەلەر ئارا ياڭراۋاتىدۇ. دېمەككى، ئۇيغۇرنىڭ ھېچبىر مىللەتتىن قالغۇچىلىكى يوق! ئىنسان ئۈچۈن ئۆزىنى چاغلىماي لاپ ئۇرۇش قانچىلىك ئەيىب ۋە قانچىلىك نۇقسان ئىش بولسا، ئۆزىنى خالىس تونۇپ، ئۆزىنى تولۇق چۈشىنىش، لىللاھ باھا بىلەن ئۆزىگە ئىشەنچ تۇرغۇزۇشمۇ شۇنچىلىك ياخشى ۋە شۇنچىلىك ئوبدان ئىش. چۈنكى ھاياتلىقتىكى ھەرقانداق نەتىجە ۋە غەلىبە يېتىك ئىشەنچنى ئۆزىگە مۇستەھكەم ئۇل قىلىدۇ؛ ھەرقانداق زەپەر ۋە نۈسرەت كامىل ئىماننى ئۆزىگە مەزمۇت يول قىلىدۇ! شۇ تاپتا ئىدراك بىلەن زەڭ سالساڭ، رېئاللىقتىن نىدا شۇنداق: سەن ئۇيغۇر ئۆزەڭنىڭ قىممىتىنى ئۆزەڭ تولۇق بىلىشىڭ كېرەك. ئۆزەڭنىڭ يۈكسەك باھالىق قىممىتىڭگە ئۆزەپ جەزمەن ئىشىنىشىڭ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۆزەڭنى ھامان باشقىلارنىڭ ئارقىسىدا تۇرۇشقىلا لايىق چاغلايدىغان، ئۆزەڭنى ھەمىشە باشقىلار بۇرنۇڭدىن يېتىلەپ يۈرۈشكە مۇناسىپ ھېسابلايدىغان مەھكۇم مىجەزلىكىڭنى قەتئىي چۆرۈپ تاشلىشىپ لازىم. بىلمەك كېرەككى، ئىنسان ئۆزىنىڭ قىممىتىنى بىلگەندىلا، ئاندىن ئۇنىڭدا جاسارەت بولىدۇ؛ ئادەم جاسارەت بىلەن كۈرەش قىلىپ ياشىغاندىلا، ئاندىن ئۇنىڭ تۇرمۇشىدا ھەقىقىي مەززە ۋە چىن ھالاۋەت بولىدۇ! ئىگىز بۇرنۇڭنىڭ ئۇچىنىلا كۆرمەي، يىراققا نەزەر تاشلاپ تۇرۇپ ئويلان، ئەبگا! == [[ئەبگا ئۇيغۇرلار 2|6 ـ مەرىپەتسىزلىك ۋە پەزىلەتسىزلىك]] == == [[ئەبگا ئۇيغۇرلار 2|7 ـ تۈنۈگۈن بىلەن كارى بولماسلىق ۋە ئەتىگە ئوبدان نەزەر سالماسلىق]] == == [[ئەبگا ئۇيغۇرلار 2|8 ـ پىداكارسىزلىق ۋە جەڭگىۋارسىزلىق]] == == [[ئەبگا ئۇيغۇرلار 2|خاتىمە]] == mvlexb5ak8ezjl0gb5yeslji2ayq76i 0 23764 176414 173046 2026-08-30T23:01:32Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:Ich_pushush.jpg|Ich_pushush.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176414 wikitext text/x-wiki ئىچ پۇشۇش (بەنپاڭزىدا) [[ئابدۇخالىق ئۇيغۇر]] كۆزۈم يۇمسام بىلەلمەيمەن، ئۆزۈم ئۇخلاقمۇ، ئويغاقمۇ؟ كۆزۈم ھەم ئىلغىيالماس ئۇ قارامۇ يا بۇ ئاقمۇ؟ قوپۇرمەن، ئولتۇرۇرمەن، ئۆز- ئۆزۈمنى ھېچ بىلەلمەسمەن، بېسىپ تۇرغان يېرىم ھازىر سىلىق- غىلتاڭمۇ، تايغاقمۇ؟ سۆزى قاتتىق، كۆزى قىيپاش، بۇ كەلگەن دارىن – ئامبالنىڭ، غەزەپلىك كۆزلىرى بىزدە، مەقسىتى بىزنى چاپماقمۇ؟ گۇناھسىز بىز، ئەيىبسىز بىز، بۇ شۇملار ئالدىدا قىلچە، ۋە ياكى بىز ئۈنۈپ چىققان ئورۇپ تاشلاشقا چاققاقمۇ؟ جاھان تارىخىدا مەشھۇر ئاتالغان نامىمىز ئۇيغۇر، قېلىشمايمىز بۇ شۇملاردىن، ئەمەسمىز ياكى ئاقساقمۇ. بۇلار قىلماقتا بىزلەرگە تۈمەن تۈرلۈك ھاقارەتلەر، بىلەلمەيمەن بۇ سۆزلەرنى، قىلىنغان بىزگە چاقچاقمۇ؟ ئاتايدۇ بىزنى چيەنتۇ دەپ، قوشۇپ ھايۋان بىلەن بىر سەپ، چىداشقا زەررە تاقەت يوق، ھاياتلىق بىزگە شۇنداقمۇ؟ شۇڭا ئالدۇق تاياق- توقماق ۋە ھەم پالتا، قارا مىلتىق، باشلىدۇق بىر ئۇلۇغ جەڭنى قارا تاغلارنى ئاتلايمۇ… خەۋەر تاپتىم بۇ ئەھۋالدىن، قۇمۇلدىن پارتلىغان بۇ جەڭ، خۇشاللىقتىن تۇرۇپ كەتتىم، ئورۇن- كۆرپەمنى تاشلايمۇ؟ داۋاملاشتى بۇ جەڭ دەھشەت، چۆچۈتۈپ ھۆكۈمرانلارنى (زۇلۇمدىن تارتمىغان قولنى، گۇناھسىز ئەلنى باغلاپمۇ) ئىشتىراك قىلدىم سەپەرگە، ئۆزۈمنى دەڭسىمەي دوستلار، ئوزۇق كەمچىل ئۇزۇن يولغا، بۇ يول ئوي – دۆڭمۇ، پاتقاقمۇ؟ بۇ دۈشمەن چامدىدى ئالغا، چېكىندۇق ئاز بۇ دۈشمەندىن، لېكىن، غايەت ئېغىر ئەھۋال، ئاسارەتتىن قۇتۇلساقمۇ. ياۋاشنىڭ دۈشمىنى كۆپتۇر، ياۋاشلىق بىر بىلىمسىزلىك، بىلىمسىزلىك جاھالەتتە ياشاش مۇمكىنمۇ قانداقمۇ. چۇۋۇلدى ساپ زېھىن، تارقاپ پىكىر، باشنى خىيال باستى، بۇ ئىش ماقۇلمۇ يا ئۇ ئىش ۋە ياكى جىملا تۇرماقمۇ؟ يۈرەكتە بارمۇ يا بىر دەرد، نېمىشقا سالىدۇ تىترەپ، كۆيۈك دەردىمۇ، قۇللۇقمۇ ۋە يا تېگىدە قورقاقمۇ؟ يىراقتا پارقىرار يۇلتۇز، ئەجەب ئايمۇ ۋە يا چولپان، كېچەمۇ ياكى كۈندۈزمۇ ۋە ياكى ئىچ پۇشار چاغمۇ؟ تىلىم ھەم ئىلغىيالماس تاتلىق بىلەن ئاچچىق ئاراسىنى، چۈچۈكمۇ بۇ ئىچىملىك ياكى شورمۇ ۋە ياكى قىرتاقمۇ؟ بولالماي ئاھۇ تارتىپ، ئەيلىدىم پەريادى ۋاۋەيلا، ئېغىزدىن كۆككە چىققاي ئوت، بۇ ئىش دەردىمگە ئايغاقمۇ؟ ئۇزۇن تۈن قاپقاراڭغۇ، بارچە زىجان ئىستىراھەتتە، بىلەلمەيمەن نە بولدۇم، ئاغرىدىممۇ ياكى مەن ساقمۇ؟ قوپۇپ ماڭماقچى بولسام يۈرەلمەيمەن نە ھادىس بۇ، بېسىپ تۇرغان يېرىم ياكى خەتەرلىك پەستۇ قىرغاقمۇ؟ قېنى، مۇڭداشقىلى يارەي مۇۋاپىق، بارمۇ بۇ دەمدە، ۋە يا مىسكىن پېقىر ئۇيغۇر ئاسارەتتە ئ‍ۆزى تاقمۇ!؟… 1933- يىل 3- ئاي، [[تۇرپان شەھىرى|تۇرپان]] بەنپاڭزا- تۈرمە كامېرى q2vdos2ut8osvh79wwiz7a9ybzkj0v5 0 23865 176385 173625 2026-08-30T21:57:12Z Yousiphh 22903 176385 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:شیخ صفی‌الدین ارموی اثر حسین بهزاد.jpg|thumb|'''سەفىئەددىن ئۇرمەۋى ئەزەربەيجانلى''']] '''سەفىئەددىن ئۇرمەۋى ئەزەربەيجانلى'''([[ئەزەربەيجان تىلى|ئەزەربەيجان تۈركچىسى]]: صفی الدین اورموی آذربایجانی Səfiəddin Urməvi Azərbaycani(Azərbaycanlı))، ەسلى جەنۇبىي ئەزەربەيجانلىق<ref>Bosworth, C.E., redaktorṢanʻaʼ - Ṣawtiyya (New). Leiden [u.a.]: Brill [u.a.] 1995. səh. 805. ISBN 978-9004098343. "He may have been of Persian descent (Kutb al-Din Shirazi [q.v.] calls him afdal-i Iran)"</ref>، شەرق دۇنياسىدا قابىلىيەتلىك مۇزىكانت ۋە ماھىر خەتتات سۈپىتىدە زور شۆھرەت قازانغان ئالىم.<ref>[https://olaylar.az/news/diaspora/52832 Azərbaycan diasporunun tarixi şəxsiyyətlərindən Səfiəddin Urməvi]</ref> ==ھايات== شەرق دۇنياسىنىڭ ئەڭ داڭلىق مۇزىكانتلىرى ۋە مۇزىكاشۇناسلىرىنىڭ بىرى دەپ قارالغان سەفى ئەددىن ئابدۇلمۆمىن ئىبنى يۇسىف ئىبنى فەخىر ئۇرمەۋى 1216-يىلى ئۇرمىيە شەھىرىدە تۇغۇلغان. ئۇ باشلانغۇچ مائارىپنى ئۆز يۇرتىدا ئالغان، ئۇ يەردە مۇزىكا ساۋاتلىقى ۋە ئۇد چېلىش ئېلىپبەسىنى ئۆگەنگەن. كېيىن ئۇ ئەرەب خەلىپىلىكىنىڭ پايتەختى، پۈتۈن يېقىن ۋە ئوتتۇرا شەرقنىڭ ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت مەركىزى بولغان ئەپسانىۋى باغداد شەھىرىگە كېلىپ، ئۆز دەۋرىدىكى ئەڭ ياخشى ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرى بولغان «مۇستانسارىيە»دە ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرغان.<ref>[https://az.wikipedia.org/wiki/S%C9%99fi%C9%99ddin_Urm%C9%99vi Səfiəddin Urməvi]</ref> == مەنبەلەر == 2rwju154p3p9ewioulkgdzsyxvpndnm 0 24192 176408 174307 2026-08-30T23:01:15Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى.jpg|庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176408 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:庫車大寺 كۇچا خانىقا مەسچىتى 8.jpg|thumb|庫車大寺 كۇچا خانىقا مەسچىتى 2012 -يىلى]] '''كۇچا خانىقا مەسچىتى''' ياكى '''[[كۇچا خانىقاسى]]''' : ( '''库车大寺'''，又称'''库车加满清真寺'''、'''克戈墩清真寺库车大寺'''、'''库车清真大寺)''' كۇچا خانىقا مەسچىتى 16-ئەسىردە سېلىنغان داڭلىق تارىخىي مەسچىت بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاندا ھېيتگاھ مەسچىتىدىن قالسا ئەڭ چوڭ مەسچىت. بۇ مەسچىت كۇچا كونا شەھەر (ئەسلى كۇچا شەھىرى)نىڭ ئوتتۇرىسىنى كېسىپ ئۆتىدىغان ساينىڭ غەربىي تەرىپىگە، سۇقۇۋۇق ۋە گۈلباغدىن ئىبارەت ئىككى مەھەللىنىڭ تۇتاشقان جايىدىكى تۆپىلىككە سېلىنغان بولۇپ يەر مەيدانى 1165 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ. بۇ تۆپىلىك كۇچا شەھەر ئىچىدىكى ئەڭ ئېگىز جاي بولۇپ، بۇ تۆپىلىكنىڭ ئىسمى قىغدۆڭ بولغاچقا، بۇ مەسچىت بەزىدە قىغدۆڭ خانىقا مەسچىت دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئەمما كۇچا خەلقى ئومۇميۈزلۈك «(كۇچا) خانىقا مەسچىت» دەپ ئاتايدۇ. خىتاي ۋەتىنىمىزنى بېسىۋېلىشتىن بۇرۇن كۇچا مەھكىمە شەرئى مانا مۇشۇ خانىقا مەسچىتنىڭ ئىچىدە ئىدى. بۇ ھەيۋەتلىك ۋە ئاجايىپ كۆركەم 500 يىللىق تارىخى كۇچا خانىقا مەسچىتى تەخمىنەن 2010-يىلىدىن كېيىن تاجاۋۇزچى خىتاي تەرىپىدىن ساياھەت رايونى ۋە ناخشا-ئۇسۇل كېچىلىكى ئۆتكۈزىدىغان... يەرگە ئايلاندۇرۇۋېتىلدى. 4dsdyrlepjty44b2o0b74vkmwahb3t2 176409 176408 2026-08-30T23:01:18Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى_8.jpg|庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى_8.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176409 wikitext text/x-wiki '''كۇچا خانىقا مەسچىتى''' ياكى '''[[كۇچا خانىقاسى]]''' : ( '''库车大寺'''，又称'''库车加满清真寺'''、'''克戈墩清真寺库车大寺'''、'''库车清真大寺)''' كۇچا خانىقا مەسچىتى 16-ئەسىردە سېلىنغان داڭلىق تارىخىي مەسچىت بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاندا ھېيتگاھ مەسچىتىدىن قالسا ئەڭ چوڭ مەسچىت. بۇ مەسچىت كۇچا كونا شەھەر (ئەسلى كۇچا شەھىرى)نىڭ ئوتتۇرىسىنى كېسىپ ئۆتىدىغان ساينىڭ غەربىي تەرىپىگە، سۇقۇۋۇق ۋە گۈلباغدىن ئىبارەت ئىككى مەھەللىنىڭ تۇتاشقان جايىدىكى تۆپىلىككە سېلىنغان بولۇپ يەر مەيدانى 1165 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ. بۇ تۆپىلىك كۇچا شەھەر ئىچىدىكى ئەڭ ئېگىز جاي بولۇپ، بۇ تۆپىلىكنىڭ ئىسمى قىغدۆڭ بولغاچقا، بۇ مەسچىت بەزىدە قىغدۆڭ خانىقا مەسچىت دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئەمما كۇچا خەلقى ئومۇميۈزلۈك «(كۇچا) خانىقا مەسچىت» دەپ ئاتايدۇ. خىتاي ۋەتىنىمىزنى بېسىۋېلىشتىن بۇرۇن كۇچا مەھكىمە شەرئى مانا مۇشۇ خانىقا مەسچىتنىڭ ئىچىدە ئىدى. بۇ ھەيۋەتلىك ۋە ئاجايىپ كۆركەم 500 يىللىق تارىخى كۇچا خانىقا مەسچىتى تەخمىنەن 2010-يىلىدىن كېيىن تاجاۋۇزچى خىتاي تەرىپىدىن ساياھەت رايونى ۋە ناخشا-ئۇسۇل كېچىلىكى ئۆتكۈزىدىغان... يەرگە ئايلاندۇرۇۋېتىلدى. cyl4xsn3kt8skfsmwpyf2rf3m7soodk 0 24193 176407 174313 2026-08-30T23:01:13Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى.jpg|庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176407 wikitext text/x-wiki '''كۇچا خانقا جامەسى''' ،[[كۇچا خانىقا مەسچىتى|كۇچا خانقا مەسچىتى]] ياكى [[كۇچا خانىقاسى|كۇچا خانقاسى]] : ( 库车大寺，又称库车加满清真寺、克戈墩清真寺库车大寺、库车清真大寺) كۇچا خانىقا مەسچىتى 16-ئەسىردە سېلىنغان داڭلىق تارىخىي مەسچىت بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاندا ھېيتگاھ مەسچىتىدىن قالسا ئەڭ چوڭ مەسچىت. بۇ مەسچىت كۇچا كونا شەھەر (ئەسلى كۇچا شەھىرى)نىڭ ئوتتۇرىسىنى كېسىپ ئۆتىدىغان ساينىڭ غەربىي تەرىپىگە، سۇقۇۋۇق ۋە گۈلباغدىن ئىبارەت ئىككى مەھەللىنىڭ تۇتاشقان جايىدىكى تۆپىلىككە سېلىنغان بولۇپ يەر مەيدانى 1165 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ. بۇ تۆپىلىك كۇچا شەھەر ئىچىدىكى ئەڭ ئېگىز جاي بولۇپ، بۇ تۆپىلىكنىڭ ئىسمى قىغدۆڭ بولغاچقا، بۇ مەسچىت بەزىدە قىغدۆڭ خانىقا مەسچىت دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئەمما كۇچا خەلقى ئومۇميۈزلۈك «(كۇچا) خانىقا مەسچىت» دەپ ئاتايدۇ. خىتاي ۋەتىنىمىزنى بېسىۋېلىشتىن بۇرۇن كۇچا مەھكىمە شەرئى مانا مۇشۇ خانىقا مەسچىتنىڭ ئىچىدە ئىدى. بۇ ھەيۋەتلىك ۋە ئاجايىپ كۆركەم 500 يىللىق تارىخى كۇچا خانىقا مەسچىتى تەخمىنەن 2010-يىلىدىن كېيىن تاجاۋۇزچى خىتاي تەرىپىدىن ساياھەت رايونى ۋە ناخشا-ئۇسۇل كېچىلىكى ئۆتكۈزىدىغان... يەرگە ئايلاندۇرۇۋېتىلدى. e9b0eciaf73tj7kxmp0z8gffv7oq82g 0 24194 176406 174323 2026-08-30T23:01:10Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى.jpg|庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176406 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:庫車大寺 كۇچا خانىقا مەسچىتى0.jpg|thumb|كۇچا خانقاسى]] [[ھۆججەت:庫車大寺 كۇچا خانقاسى (11).jpg|thumb|كۇچا خانقاسى]] [[ھۆججەت:庫車大寺 كۇچا خانقاسى (18).jpg|thumb|كۇچا خانقاسى 2012-يىلى ]] '''[[كۇچا خانقا جامەسى]]،''' '''[[كۇچا خانقاسى]]، [[كۇچا خانىقا مەسچىتى|كۇچا خانقا مەسچىتى]]''' ( 库车大寺，又称库车加满清真寺, 库车清真大寺) 16-ئەسىردە سېلىنغان داڭلىق تارىخىي مەسچىت بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاندا ھېيتگاھ مەسچىتىدىن قالسا ئەڭ چوڭ مەسچىت . ئورنى كۇچا ناھىيسىنڭ شەرقىدە . تەخمىنەن چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سېلىنغان . ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، 16 - ئەسىردە شىنجاڭدىكى قارا تاغلىقلارنىڭ مۇرشىدى ھەزرەت خوجا مۇھەممەد ئىسھاق ۋەلى قەشقەردىن كۇچاغا كېلىپ دىنىي تەرغىبات ئېلىپ بارغاندا سالدۇرغانىكەن . چىڭ دەۋرىنىڭ ئاخىرى ، مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرى بىر نەچچە قېتىم كېڭەيتىلىپ قۇرۇلغانىكەن . 1931 - يىلى ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغان . شۇ يىلى كۇچالىق باي ھەلىم ھاجى پۇل چىقىرىپ ئەسلى ئورنىنىڭ يېنىغا قايتا سالدۇرۇشقا باشلىغان ، 1934 - يىلى قۇرۇلۇش پۈتكەن . قۇرۇلۇشقا قىزىل خىش ، تاش ، گەج ۋە ئۈجمە ياغىچى ئىشلىتىلگەن . بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 21 مو بۇلۇپ ، نامازخانا ، پەشتاق ، قۇببىلىك دەرۋازا راۋىقى ، ئەزان راۋىقى ، مەدرىسە ، ياتاق قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان . ئۈچ پەشتاق ئايرىم - ئايرىم ھالدا دەرۋازا راۋىقىنىڭ يېنىدا بولۇپ ، ئېگىزلىكى 16 مېتىر . ئورنى ئېگزرەك يەردە بولغاچقا ، پۈتۈن شەھەر كۆرىنىپ تۇرىدۇ . نامازخاننى 88 تال تۈۋرۈك تىرەپ تۇرىدۇ ، ئوچۇق بۆلمە ، قوشۇمچە بۆلمە ۋە چەت بۆلمىلەر ، شۇنىڭدەك روجەك قاناتلىرى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ . ئوتتۇردا ئۆگزىدىن ئېگىزرەك چىقىپ تۇرغان تۈڭلۈك ئورنىتىلغان بولۇپ ، ئايلانما لەمپىلىك تورۇس بىلەن يېپىلغان ، تۈۋرۈكلەرگە ھەر خىل نەقىشلەر ئويۇلغان . نامازخانا ئىچىدە ئويما نەقىشلەر ، تام رەسىملىرى ، ھۆسنىخەتلەر بار بولۇپ ، بەك كۆركەم بېزەلگەن ، ئويۇق ، تەكچە ۋە ئىشىك - روجەكلەرنى بېزەشكە ئەھمىيەت بېرىلگەن . سىرتقى كۆرىنىشى ھەيۋەتلىك ، ئاددىي - ساددا ۋە نەپىس بولۇپ ، بىر قەدەر يۇقىرى سەنئىەت سەۋىيسى نامايەن قىلىنغان ، قۇيۇق ئۇيغۇر بىناكارلىقى ئۇسلۇبىغا ئىگە . مەزكۇر مەسچىت كۇچا مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي پائالىيەت مەركىزى بولۇپ ، نەچچە مىڭ كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ . قورۇ ئىچىدە نامسىز مازار ، [[مىڭ سۇلالىسى]]نىڭ ئاخىرى ۋە [[چىڭ سۇلالىسى]]نىڭ دەسلەپكى يىللىرىغا تەۋە بىناكارلىق يادىكارلىقلىرى بار. بۇ مەسچىت كۇچا كونا شەھەر (ئەسلى كۇچا شەھىرى)نىڭ ئوتتۇرىسىنى كېسىپ ئۆتىدىغان ساينىڭ غەربىي تەرىپىگە، سۇقۇۋۇق ۋە گۈلباغدىن ئىبارەت ئىككى مەھەللىنىڭ تۇتاشقان جايىدىكى تۆپىلىككە سېلىنغان بولۇپ يەر مەيدانى 1165 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ. بۇ تۆپىلىك كۇچا شەھەر ئىچىدىكى ئەڭ ئېگىز جاي بولۇپ، بۇ تۆپىلىكنىڭ ئىسمى قىغدۆڭ بولغاچقا، بۇ مەسچىت بەزىدە قىغدۆڭ خانىقا مەسچىت دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئەمما كۇچا خەلقى ئومۇميۈزلۈك «(كۇچا) خانىقا مەسچىت» دەپ ئاتايدۇ. خىتاي ۋەتىنىمىزنى بېسىۋېلىشتىن بۇرۇن كۇچا مەھكىمە شەرئى مانا مۇشۇ خانىقا مەسچىتنىڭ ئىچىدە ئىدى. بۇ ھەيۋەتلىك ۋە ئاجايىپ كۆركەم 500 يىللىق تارىخى كۇچا خانىقا مەسچىتى تەخمىنەن 2010-يىلىدىن كېيىن تاجاۋۇزچى خىتاي تەرىپىدىن ساياھەت رايونى ۋە ناخشا-ئۇسۇل كېچىلىكى ئۆتكۈزىدىغان... يەرگە ئايلاندۇرۇۋېتىلدى. khmy6ltf9pqe24dvacjpzjahf8kkdz0 176410 176406 2026-08-30T23:01:21Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى0.jpg|庫車大寺_كۇچا_خانىقا_مەسچىتى0.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176410 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:庫車大寺 كۇچا خانقاسى (11).jpg|thumb|كۇچا خانقاسى]] [[ھۆججەت:庫車大寺 كۇچا خانقاسى (18).jpg|thumb|كۇچا خانقاسى 2012-يىلى ]] '''[[كۇچا خانقا جامەسى]]،''' '''[[كۇچا خانقاسى]]، [[كۇچا خانىقا مەسچىتى|كۇچا خانقا مەسچىتى]]''' ( 库车大寺，又称库车加满清真寺, 库车清真大寺) 16-ئەسىردە سېلىنغان داڭلىق تارىخىي مەسچىت بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاندا ھېيتگاھ مەسچىتىدىن قالسا ئەڭ چوڭ مەسچىت . ئورنى كۇچا ناھىيسىنڭ شەرقىدە . تەخمىنەن چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سېلىنغان . ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، 16 - ئەسىردە شىنجاڭدىكى قارا تاغلىقلارنىڭ مۇرشىدى ھەزرەت خوجا مۇھەممەد ئىسھاق ۋەلى قەشقەردىن كۇچاغا كېلىپ دىنىي تەرغىبات ئېلىپ بارغاندا سالدۇرغانىكەن . چىڭ دەۋرىنىڭ ئاخىرى ، مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرى بىر نەچچە قېتىم كېڭەيتىلىپ قۇرۇلغانىكەن . 1931 - يىلى ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغان . شۇ يىلى كۇچالىق باي ھەلىم ھاجى پۇل چىقىرىپ ئەسلى ئورنىنىڭ يېنىغا قايتا سالدۇرۇشقا باشلىغان ، 1934 - يىلى قۇرۇلۇش پۈتكەن . قۇرۇلۇشقا قىزىل خىش ، تاش ، گەج ۋە ئۈجمە ياغىچى ئىشلىتىلگەن . بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 21 مو بۇلۇپ ، نامازخانا ، پەشتاق ، قۇببىلىك دەرۋازا راۋىقى ، ئەزان راۋىقى ، مەدرىسە ، ياتاق قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان . ئۈچ پەشتاق ئايرىم - ئايرىم ھالدا دەرۋازا راۋىقىنىڭ يېنىدا بولۇپ ، ئېگىزلىكى 16 مېتىر . ئورنى ئېگزرەك يەردە بولغاچقا ، پۈتۈن شەھەر كۆرىنىپ تۇرىدۇ . نامازخاننى 88 تال تۈۋرۈك تىرەپ تۇرىدۇ ، ئوچۇق بۆلمە ، قوشۇمچە بۆلمە ۋە چەت بۆلمىلەر ، شۇنىڭدەك روجەك قاناتلىرى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ . ئوتتۇردا ئۆگزىدىن ئېگىزرەك چىقىپ تۇرغان تۈڭلۈك ئورنىتىلغان بولۇپ ، ئايلانما لەمپىلىك تورۇس بىلەن يېپىلغان ، تۈۋرۈكلەرگە ھەر خىل نەقىشلەر ئويۇلغان . نامازخانا ئىچىدە ئويما نەقىشلەر ، تام رەسىملىرى ، ھۆسنىخەتلەر بار بولۇپ ، بەك كۆركەم بېزەلگەن ، ئويۇق ، تەكچە ۋە ئىشىك - روجەكلەرنى بېزەشكە ئەھمىيەت بېرىلگەن . سىرتقى كۆرىنىشى ھەيۋەتلىك ، ئاددىي - ساددا ۋە نەپىس بولۇپ ، بىر قەدەر يۇقىرى سەنئىەت سەۋىيسى نامايەن قىلىنغان ، قۇيۇق ئۇيغۇر بىناكارلىقى ئۇسلۇبىغا ئىگە . مەزكۇر مەسچىت كۇچا مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي پائالىيەت مەركىزى بولۇپ ، نەچچە مىڭ كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ . قورۇ ئىچىدە نامسىز مازار ، [[مىڭ سۇلالىسى]]نىڭ ئاخىرى ۋە [[چىڭ سۇلالىسى]]نىڭ دەسلەپكى يىللىرىغا تەۋە بىناكارلىق يادىكارلىقلىرى بار. بۇ مەسچىت كۇچا كونا شەھەر (ئەسلى كۇچا شەھىرى)نىڭ ئوتتۇرىسىنى كېسىپ ئۆتىدىغان ساينىڭ غەربىي تەرىپىگە، سۇقۇۋۇق ۋە گۈلباغدىن ئىبارەت ئىككى مەھەللىنىڭ تۇتاشقان جايىدىكى تۆپىلىككە سېلىنغان بولۇپ يەر مەيدانى 1165 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ. بۇ تۆپىلىك كۇچا شەھەر ئىچىدىكى ئەڭ ئېگىز جاي بولۇپ، بۇ تۆپىلىكنىڭ ئىسمى قىغدۆڭ بولغاچقا، بۇ مەسچىت بەزىدە قىغدۆڭ خانىقا مەسچىت دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئەمما كۇچا خەلقى ئومۇميۈزلۈك «(كۇچا) خانىقا مەسچىت» دەپ ئاتايدۇ. خىتاي ۋەتىنىمىزنى بېسىۋېلىشتىن بۇرۇن كۇچا مەھكىمە شەرئى مانا مۇشۇ خانىقا مەسچىتنىڭ ئىچىدە ئىدى. بۇ ھەيۋەتلىك ۋە ئاجايىپ كۆركەم 500 يىللىق تارىخى كۇچا خانىقا مەسچىتى تەخمىنەن 2010-يىلىدىن كېيىن تاجاۋۇزچى خىتاي تەرىپىدىن ساياھەت رايونى ۋە ناخشا-ئۇسۇل كېچىلىكى ئۆتكۈزىدىغان... يەرگە ئايلاندۇرۇۋېتىلدى. johno3qxko4ey6y9mestpa86okh270o 176412 176410 2026-08-30T23:01:27Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:庫車大寺_كۇچا_خانقاسى_(18).jpg|庫車大寺_كۇچا_خانقاسى_(18).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176412 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:庫車大寺 كۇچا خانقاسى (11).jpg|thumb|كۇچا خانقاسى]] '''[[كۇچا خانقا جامەسى]]،''' '''[[كۇچا خانقاسى]]، [[كۇچا خانىقا مەسچىتى|كۇچا خانقا مەسچىتى]]''' ( 库车大寺，又称库车加满清真寺, 库车清真大寺) 16-ئەسىردە سېلىنغان داڭلىق تارىخىي مەسچىت بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاندا ھېيتگاھ مەسچىتىدىن قالسا ئەڭ چوڭ مەسچىت . ئورنى كۇچا ناھىيسىنڭ شەرقىدە . تەخمىنەن چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سېلىنغان . ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، 16 - ئەسىردە شىنجاڭدىكى قارا تاغلىقلارنىڭ مۇرشىدى ھەزرەت خوجا مۇھەممەد ئىسھاق ۋەلى قەشقەردىن كۇچاغا كېلىپ دىنىي تەرغىبات ئېلىپ بارغاندا سالدۇرغانىكەن . چىڭ دەۋرىنىڭ ئاخىرى ، مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرى بىر نەچچە قېتىم كېڭەيتىلىپ قۇرۇلغانىكەن . 1931 - يىلى ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغان . شۇ يىلى كۇچالىق باي ھەلىم ھاجى پۇل چىقىرىپ ئەسلى ئورنىنىڭ يېنىغا قايتا سالدۇرۇشقا باشلىغان ، 1934 - يىلى قۇرۇلۇش پۈتكەن . قۇرۇلۇشقا قىزىل خىش ، تاش ، گەج ۋە ئۈجمە ياغىچى ئىشلىتىلگەن . بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 21 مو بۇلۇپ ، نامازخانا ، پەشتاق ، قۇببىلىك دەرۋازا راۋىقى ، ئەزان راۋىقى ، مەدرىسە ، ياتاق قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان . ئۈچ پەشتاق ئايرىم - ئايرىم ھالدا دەرۋازا راۋىقىنىڭ يېنىدا بولۇپ ، ئېگىزلىكى 16 مېتىر . ئورنى ئېگزرەك يەردە بولغاچقا ، پۈتۈن شەھەر كۆرىنىپ تۇرىدۇ . نامازخاننى 88 تال تۈۋرۈك تىرەپ تۇرىدۇ ، ئوچۇق بۆلمە ، قوشۇمچە بۆلمە ۋە چەت بۆلمىلەر ، شۇنىڭدەك روجەك قاناتلىرى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ . ئوتتۇردا ئۆگزىدىن ئېگىزرەك چىقىپ تۇرغان تۈڭلۈك ئورنىتىلغان بولۇپ ، ئايلانما لەمپىلىك تورۇس بىلەن يېپىلغان ، تۈۋرۈكلەرگە ھەر خىل نەقىشلەر ئويۇلغان . نامازخانا ئىچىدە ئويما نەقىشلەر ، تام رەسىملىرى ، ھۆسنىخەتلەر بار بولۇپ ، بەك كۆركەم بېزەلگەن ، ئويۇق ، تەكچە ۋە ئىشىك - روجەكلەرنى بېزەشكە ئەھمىيەت بېرىلگەن . سىرتقى كۆرىنىشى ھەيۋەتلىك ، ئاددىي - ساددا ۋە نەپىس بولۇپ ، بىر قەدەر يۇقىرى سەنئىەت سەۋىيسى نامايەن قىلىنغان ، قۇيۇق ئۇيغۇر بىناكارلىقى ئۇسلۇبىغا ئىگە . مەزكۇر مەسچىت كۇچا مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي پائالىيەت مەركىزى بولۇپ ، نەچچە مىڭ كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ . قورۇ ئىچىدە نامسىز مازار ، [[مىڭ سۇلالىسى]]نىڭ ئاخىرى ۋە [[چىڭ سۇلالىسى]]نىڭ دەسلەپكى يىللىرىغا تەۋە بىناكارلىق يادىكارلىقلىرى بار. بۇ مەسچىت كۇچا كونا شەھەر (ئەسلى كۇچا شەھىرى)نىڭ ئوتتۇرىسىنى كېسىپ ئۆتىدىغان ساينىڭ غەربىي تەرىپىگە، سۇقۇۋۇق ۋە گۈلباغدىن ئىبارەت ئىككى مەھەللىنىڭ تۇتاشقان جايىدىكى تۆپىلىككە سېلىنغان بولۇپ يەر مەيدانى 1165 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ. بۇ تۆپىلىك كۇچا شەھەر ئىچىدىكى ئەڭ ئېگىز جاي بولۇپ، بۇ تۆپىلىكنىڭ ئىسمى قىغدۆڭ بولغاچقا، بۇ مەسچىت بەزىدە قىغدۆڭ خانىقا مەسچىت دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئەمما كۇچا خەلقى ئومۇميۈزلۈك «(كۇچا) خانىقا مەسچىت» دەپ ئاتايدۇ. خىتاي ۋەتىنىمىزنى بېسىۋېلىشتىن بۇرۇن كۇچا مەھكىمە شەرئى مانا مۇشۇ خانىقا مەسچىتنىڭ ئىچىدە ئىدى. بۇ ھەيۋەتلىك ۋە ئاجايىپ كۆركەم 500 يىللىق تارىخى كۇچا خانىقا مەسچىتى تەخمىنەن 2010-يىلىدىن كېيىن تاجاۋۇزچى خىتاي تەرىپىدىن ساياھەت رايونى ۋە ناخشا-ئۇسۇل كېچىلىكى ئۆتكۈزىدىغان... يەرگە ئايلاندۇرۇۋېتىلدى. nczri1wvarci5qywe39vikee4rjghbt 176413 176412 2026-08-30T23:01:29Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:庫車大寺_كۇچا_خانقاسى_(11).jpg|庫車大寺_كۇچا_خانقاسى_(11).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176413 wikitext text/x-wiki '''[[كۇچا خانقا جامەسى]]،''' '''[[كۇچا خانقاسى]]، [[كۇچا خانىقا مەسچىتى|كۇچا خانقا مەسچىتى]]''' ( 库车大寺，又称库车加满清真寺, 库车清真大寺) 16-ئەسىردە سېلىنغان داڭلىق تارىخىي مەسچىت بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاندا ھېيتگاھ مەسچىتىدىن قالسا ئەڭ چوڭ مەسچىت . ئورنى كۇچا ناھىيسىنڭ شەرقىدە . تەخمىنەن چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سېلىنغان . ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، 16 - ئەسىردە شىنجاڭدىكى قارا تاغلىقلارنىڭ مۇرشىدى ھەزرەت خوجا مۇھەممەد ئىسھاق ۋەلى قەشقەردىن كۇچاغا كېلىپ دىنىي تەرغىبات ئېلىپ بارغاندا سالدۇرغانىكەن . چىڭ دەۋرىنىڭ ئاخىرى ، مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرى بىر نەچچە قېتىم كېڭەيتىلىپ قۇرۇلغانىكەن . 1931 - يىلى ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغان . شۇ يىلى كۇچالىق باي ھەلىم ھاجى پۇل چىقىرىپ ئەسلى ئورنىنىڭ يېنىغا قايتا سالدۇرۇشقا باشلىغان ، 1934 - يىلى قۇرۇلۇش پۈتكەن . قۇرۇلۇشقا قىزىل خىش ، تاش ، گەج ۋە ئۈجمە ياغىچى ئىشلىتىلگەن . بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 21 مو بۇلۇپ ، نامازخانا ، پەشتاق ، قۇببىلىك دەرۋازا راۋىقى ، ئەزان راۋىقى ، مەدرىسە ، ياتاق قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان . ئۈچ پەشتاق ئايرىم - ئايرىم ھالدا دەرۋازا راۋىقىنىڭ يېنىدا بولۇپ ، ئېگىزلىكى 16 مېتىر . ئورنى ئېگزرەك يەردە بولغاچقا ، پۈتۈن شەھەر كۆرىنىپ تۇرىدۇ . نامازخاننى 88 تال تۈۋرۈك تىرەپ تۇرىدۇ ، ئوچۇق بۆلمە ، قوشۇمچە بۆلمە ۋە چەت بۆلمىلەر ، شۇنىڭدەك روجەك قاناتلىرى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ . ئوتتۇردا ئۆگزىدىن ئېگىزرەك چىقىپ تۇرغان تۈڭلۈك ئورنىتىلغان بولۇپ ، ئايلانما لەمپىلىك تورۇس بىلەن يېپىلغان ، تۈۋرۈكلەرگە ھەر خىل نەقىشلەر ئويۇلغان . نامازخانا ئىچىدە ئويما نەقىشلەر ، تام رەسىملىرى ، ھۆسنىخەتلەر بار بولۇپ ، بەك كۆركەم بېزەلگەن ، ئويۇق ، تەكچە ۋە ئىشىك - روجەكلەرنى بېزەشكە ئەھمىيەت بېرىلگەن . سىرتقى كۆرىنىشى ھەيۋەتلىك ، ئاددىي - ساددا ۋە نەپىس بولۇپ ، بىر قەدەر يۇقىرى سەنئىەت سەۋىيسى نامايەن قىلىنغان ، قۇيۇق ئۇيغۇر بىناكارلىقى ئۇسلۇبىغا ئىگە . مەزكۇر مەسچىت كۇچا مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي پائالىيەت مەركىزى بولۇپ ، نەچچە مىڭ كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ . قورۇ ئىچىدە نامسىز مازار ، [[مىڭ سۇلالىسى]]نىڭ ئاخىرى ۋە [[چىڭ سۇلالىسى]]نىڭ دەسلەپكى يىللىرىغا تەۋە بىناكارلىق يادىكارلىقلىرى بار. بۇ مەسچىت كۇچا كونا شەھەر (ئەسلى كۇچا شەھىرى)نىڭ ئوتتۇرىسىنى كېسىپ ئۆتىدىغان ساينىڭ غەربىي تەرىپىگە، سۇقۇۋۇق ۋە گۈلباغدىن ئىبارەت ئىككى مەھەللىنىڭ تۇتاشقان جايىدىكى تۆپىلىككە سېلىنغان بولۇپ يەر مەيدانى 1165 كۋادرات مېتىر كېلىدۇ. بۇ تۆپىلىك كۇچا شەھەر ئىچىدىكى ئەڭ ئېگىز جاي بولۇپ، بۇ تۆپىلىكنىڭ ئىسمى قىغدۆڭ بولغاچقا، بۇ مەسچىت بەزىدە قىغدۆڭ خانىقا مەسچىت دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئەمما كۇچا خەلقى ئومۇميۈزلۈك «(كۇچا) خانىقا مەسچىت» دەپ ئاتايدۇ. خىتاي ۋەتىنىمىزنى بېسىۋېلىشتىن بۇرۇن كۇچا مەھكىمە شەرئى مانا مۇشۇ خانىقا مەسچىتنىڭ ئىچىدە ئىدى. بۇ ھەيۋەتلىك ۋە ئاجايىپ كۆركەم 500 يىللىق تارىخى كۇچا خانىقا مەسچىتى تەخمىنەن 2010-يىلىدىن كېيىن تاجاۋۇزچى خىتاي تەرىپىدىن ساياھەت رايونى ۋە ناخشا-ئۇسۇل كېچىلىكى ئۆتكۈزىدىغان... يەرگە ئايلاندۇرۇۋېتىلدى. rsw47p8gje6c3y1hk126fbhcb161fp0 0 24485 176403 175195 2026-08-30T23:01:02Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:نەزەرخوجا_ئابدۇسەمەتوف.jpg|نەزەرخوجا_ئابدۇسەمەتوف.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176403 wikitext text/x-wiki '''نەزەرغوجا ئابدۇسەمەتوف''' , '''نەزەرخوجا ئابدۇسەمەتوف''' يەتتەسۇ ئۇيغۇرلىرىدىن يىتىشىپ چىققان تۇنجى مەرىپەتچى نەزەر خوجا ئابدۇسەمەتوف تەخەللۇسى<<ئۇيغۇر بالىسى>> ئۇيغۇرلار ئىچىدە دەسلەپكىلىرىدىن بولۇپ << ئۇيغۇر >> نامىنى 1911-يىلى ئىشلەتكەن كىشى. ئۇنىڭ خەلقنى غەپلەت ئۇيقۇسىدىن ئويغىتىشقا قارىتىلغان كۆپلىگەن شېئىرلىرى، ھېكايىلىرى، ماقالىلىرى «ئۇچقۇن»، «كەمبەغەللەر ئاۋازى»، «ياش ئۇيغۇر»، «بىرىنچى چامدام» غا ئوخشاش مەتبۇئات سەھىپىلىرىدە «ئۇيغۇر بالىسى» تەخەللۇسى بىلەن مەلۇم بولغان ئىدى. ن. ئابدۇسېمەتوف يەتتىسۇدا سوۋېت ھاكىمىيىتىنى ئورنىتىشقا ئاكتىپ قاتناشقان دۆلەت ۋە جەمئىيەت ئەربابى ئابدۇللا روزىباقىيېف بىلەن يېقىن مۇناسىۋەتتە بولغان. كېيىنكى ۋاقىتلاردا ن. ئابدۇسېمەتوف يەتتىسۇ كوممۇنىستلىرىنىڭ ئۆلكىلىك بيۇروسى يېنىدىكى ئىلمىي ھەيئەتنىڭ ئەزاسى بولغان، كېيىنرەك ئا. روزىباقىيېف تەرىپىدىن ئۇنىڭ رەئىسلىكىگە تەۋسىيە قىلىنغان ئىدى. نەزەر غوجىنىڭ ئاتا - ئانىسى ئوقۇمۇشلۇق كىلشەر بولۇپ ، ئىلى ۋىلايتىنىڭ جاغىستاي يېزىسىدا ياشىغان. نەزەر غوجىنىڭ دادىسى ئابدۇسەمەت 1864- يىلى كۆتۈرۈلگەن چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمتىگە قارشى دېھقانلار قوزغىلىڭىغا قاتناشقان . 1871-، 1881- يىللىرى چاررۇسىيە قوشۇنى ئىلى ۋىلايتىگە تاجاۋۇز قىلىپ كىرىپ ، ئىلىنى بېسىۋالدى . ھەم چاررۇسىيە تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ قاتتىق ئېكىسپىلاتسىيسى ، ھەم يەرلىك فېئودال كۈچلەرنىڭ تالان - تاراج قىلىشىغا ئۇچراپ ھالسىزلانغان ئىلى دەريا ساھىلىدىكى ئۇيغۇرلار يەتتە سۇ تەۋەسىگە كۆچۈشكە مەجبۇر بولدى . ئەنە شۇ كۆچمەنلەر ئىچىدە ئابدۇسەمەت ئائىلىسىمۇ بار ئىدى . نەزەر غوجا 1887- يىلى ھازىرقى قازاقسىتانغا قاراشلىق غالجات يېزىسىدا تۇغۇلغان . ئائىلىسى نەزەر غوجىنىڭ تەربىيسىگە كۆڭۈل بۆلگەن . ئابدۇسەمەت ئۇنى موللىلارغا بېرىپ ئوقۇتقان ، تارىخىي ۋەقەلەر، ھىكايىلەرنى سۆزلەپ بېرىپ ، ئۇيغۇر تارىخىدىن خەۋەردار قىلغان . ئەسلى يۇرتىنىڭ ئىلى دەريا بويىدا ئىكەنلىكىنى ھېكايە قىلىپ بېرىپ ، ئوغلىنىڭ قەلبىدە ئانا يۇرتىغا كۈچلۈك مۇھەببەت تۇيغۇسىنى ئويغاتقان . شۇڭا ، نەزەر غوجا بالىلىق دەۋىرىدىن تارتىپلا سادىر پالۋان ، نۇزۇگۇم ھەققىدىكى قوشاقلارنى يادلىۋالغانىدى . ئۇ مەكتەپكە كىرىپ تىرشىپ رۇس تىلىنى پۇختا ئۆزلەشتۈرۋالغان . ئۇ ئالمۇتادىكى زاۋۇت مەكتىپىدە بىر يىلغا يېقىن ئوقۇغاندىن كېيىن ، بىلىم تەشنالىقىنى تېخىمۇ قاندۇرۇش ئۈچۈن تاتارستاندىكى قازان ئۇنۋېرستېتىغا ئوقۇشقا بارغان ، كېينىرەك مىللى مەدەنىيەت تەتقىقاتى ساھەسىدە كۆزگە كۆرۈنگەن رادىلوف ، مالوفتەك ئالىملار بىلەن خەت ئالاقىسى قىلىپ ، ئۇيغۇر تارىخى ۋە مەدەنىيتى ھەققىدە كۆپلىگەن نەرسىلەرنى ئىگىلىگەن . يالقۇنلۇق ئىنقىلابچى ئابدۇللا روزىباقىيوۋ بىلەن چوڭقۇر دوسلتۇق مۇناسىۋىتى ئورناتقان . ئۇلار بىر - بىرىنى ھۆرمەتلىگەن ، قوللاپ - قۇۋۋەتلىگەن . 1917- يىلى ئۆكتەبىر ئىنقىلابى غەلبە قىلغاندىن كېيىن، نەزەر غوجا ئۇيغۇر بالىسى يەتتە سۇ رايونىدا سوۋېت ھاكىميتىنى بەرپا قىلىش خىزمەتلىرىگە ئاكتىپ قاتناشقان . يېڭى مەدەنىيەت بەرپا قىلىش، سوۋېت ھاكىميتىنى قوغداش ۋە مۇستەھكەملەش جەھەتلەردىكى ئىجتىمائي - سىياسى پائالىيەتلەردە ئاۋانگارتلىق رول ئوينىغان . ئۇ لېنىن يولىنىڭ تەرغىباتچىسى بولۇپ قالغان . شۇڭا، ئابدۇللا روزىباقىيوۋ : <<نەزەر خوجا ئابدۇسەمەتوف>> (ئۇيغۇر بالىسى ) خەلقىمىزنىڭ ئىچىدىن چىققان پىشقەدەم ئەدىب، دېموكرات ، شورالار ھۆكۈمىتىگە دوست، ئۇنىڭ يولىغا كىرگەنلەرنىڭ بىرىنچىسىدۇر >> دېگەن . نەزەر غوجا 1923- يىلى كېيىنكى بىر مەزگىللىك ھاياتىنى غالجات يېزىسىدىكى كولخوزچىلار ئىچىدە ئەمگەك بىلەن ئۆتكۈزگەن . غالجاتلىق ئاسىم قاسىموۋ مۇنداق يازغان :<< 1923-، 1930- يىللاردا غالجاتتىكى سودا كوپېراتىپغا يىتەكچىلىك قىلىپ ، خەلىق ئېھتىياجىنى قانائەتلەندۈرۈشكە بىۋاستە غەمخورلۇق قىلغان، ھەم دېھقانلارغا ئۈلگە كۆرستىش ئۈچۈن قولىغا كەتمەن ئېلىپ ، غالجات غولىدىكى سۈيى ئوڭاي چىقىدىغان جايلاردىن ئەمەس ، بەلكى ئەڭ قىيىن، ئېدىر- قاپتاللارنى ئايلاندۇرۇپ ئۆستەڭ تارتىپ ، مۇشەققەتلىك ئىشقا باش بولغان . ھازىرقى  بۇ ئۆستەڭنى ) نەزەر غوجا ئۆستىڭى ، دەپ ئاتىشىدۇ. >> 1928- يىلى ستالىن << بۇرژۇئا مىللەتچىلىرىنى تازىلاش >> دەيدىغان سولچىل سىياسەتنى يۈرگۈزۈپ ، زور تۈركۈمدىكى تاتار زىيالىيلار ۋە كوممۇنىستلارنى تۇتقۇن قىلغان ، باستۇرغان .<< بۇ قىسىم پۇرسەتپەرەسلەر نەزەر غوجىنىڭ ئىلگىرى تاتار زىيالىيلىرى بىلەن يېقىن مۇناسىۋەتتە ئۆتكەنلىكىنى باھانە قىلىپ ، ئۇنىمۇ تارتىپ چىقىرىشقا ئۇرۇنغان . ئۇنىڭ (تەييارتاپلار ) ناملىق شئېرىغىمۇ تەنقىدلەر يېزىلىپ ، ئۇنىڭغا تار مەزھەپچى ، تاقابىلچى ، دېگەن ۋە باشقا تامامەن ئاساسسىز تۆھمەتلەر چاپلانغان . ھەتتا ئۇنىڭ ھاياتىمۇ تەھدىتكە ئۇچىرىغان . ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، شۇ چاغدا ئابۇدللا روزىباقيوۋ ئۇنىڭغا ئىنىسى ئابدۇغۇپۇر روزىباقيوۋ (سولۇن )دىن ئۆزىنى چەتكە ئېلىش توغرۇلۇق ئۇچۇر يەتكۈزگەنىكەن . دەرۋەقە ، ئۇ 1929- يىلى ئىلى تەۋەسىگە كۆچۈپ كېتىپ ئۇزۇن ئۆتمەي ، ئۆزبېك ۋە ئۇيغۇرلاردىن ئابدۇللا قادىرى(جۇلقۇنباي) ، ئابدۇللا روزىباقىيوۋ ، نۇر ئسرائىل ... قاتارلىقلار قاتتىق باستۇرۇلغان >>. نەزەر غوجا 1929- يىلى كۈزدە خوتۇن - بالىلىرىنى ئېلىپ ئىلى ۋىلايتىنىڭ جاغىستاي يېزىسىغا ماكانلاشقان . بۇ يەردىمۇ < غالجات مەھەللىسى > دېگەن بىر مەھەللە بولۇپ ، ئۇنىڭدا ئۆكتەبىر ئىنقىلابى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى مالىمانچىلىقلاردا كۆچۈپ كەتكەن غالجاتلىقلار ، شۇنداقلا نەزەر غوجىنىڭ ئۇرۇق - تۇغقان ، تونۇش- بىلىشلىرى ئولتۇراقلاشقان . جاغىستاي مائارىپ ۋە مەدەنىيەتتە بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان يېزا ئىدى . بۇ يەردە 1900- يىللاردىلا دىني مەكتەپلەر بار بولۇپ ، پەننى دەرسلەر قوشۇمچە ئۆتۈلەتتى. 1910- يىلىدىن كېيىن ، قازان ئۇنۋېرستېتىنى پۈتتۈرگەن مىرزا مۇئەللىم ، مىسرىدىكى ئەزھەر دارىلفونۇنىنى پۈتتۈرگەن ناسۇھا داموللام ، ئەيسا داموللاملار مەسچىت يېنىغا پەننىي ۋە دىنني مەكتەپلەر قۇرغانىدى . نەزەر غوجا بۇ يەردە مۇنتىزىم بىرپەنني مەكتەپنىڭ يوقلۇقىنى نەزەردە تۇتۇپ ، مەرىپەتپەرۋەر زاتلارنىڭ قوللىشى بىلەن بىر پەننىي مەكتەپ سېلىشنى تەشەببۇس قىلغان . نەتىجىدە 1933- يىلى << بىرلىك >> مەكتىپى سېلىنغان . نەزەر غوجا بۇ مەكتەپكە ئىقتسادىي جەھەتتىلا ياردەم بېرىپ قالماي ، يەنە قازان شەھىردىن دەرسلىكلەرنى ئالدۇرۇپ بەرگەن . ئوقۇغۇچىلار بىر خىل مەكتەپ فورمىسى كىيىپ تەنتەربىيە ئويناشنى يولغا قويغان . 1934- يىلى بىر كۇلۇب سېلىنىپ ، ئارتىسلار ئويۇن قويۇپ ، يېزا خەلقىنىڭ مەدەنىي تۇرمۇشىنى جانلاندۇرۇپ ، مەنىۋيتىنى بېيتقان . شۇ مەزگىللەردە، بۇ كۇلۇبتا << خىيالى تېۋىپ >> ، << نۇزۇگۇم >> ، << پەرھاد - شېرىن >> ، << نامەرد باي >> قاتارلىق سەھنە ئەسەرلىرى ئوينالغان . بۇلارنىڭ ئىچىدىكى<<نۇزۇگۇم >> بىلەن << نامەرد باي >>نى نەزەر غوجا يېزىپ بەرگەن . ئۇ يەنە ئارتىسلارغا كۆپلىگەن ناخشا تېكستىلىرىنىمۇ يېزىپ بەرگەن . ئۇ مەكتەپتىكى بىر ئاممىۋى يىغىلىشتا سەنئەتنىڭ رولى ئۈستىدە توختىلىپ :<<خەلقنىڭ كاللىسىنى ئېچىشتا دوردىنمۇ كۆرە سەنئەت مۇھىم >> دېگەن مەشھۇر سۆزنى قىلغان . ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە نەزەر غوجا يازغان شئېر ۋە ماقالىلىرىنى << ئالغا >> ، << ئىتتىپاق >> قاتارلىق گېزىت- ژورناللارغا ئەۋەتىپ ، ئېلان قىلدۇرغان .<<خۇشتىرخان >> ناملىق داستاننى ۋە ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن ھەم ئاڭلىغانلىرى ئاساسىدا << دىلموك تېغى باغىرىدىكى ئۇيغۇر يېزىلىرى >> ناملىق ماقالىسىنى يېزىپ چىققان.1948- يىلى ۋە 1949- يىللىرى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىنىڭ رەھبىرى ئەخمەتجان قاسىمى ، غېنى باتۇر قاتارلىقلار نەزەر غوجىنى يوقلاپ چىقىپ ، ئۇنىڭ ئۆيىدە قونۇپ ، سۆھبەتلەردە بولغان . ئەخمەتجان قاسىمى كىشلەرنىڭ ئالدىدا نەزەر غوجىنى << ئۇستازىم >> دەپ ھۆرمەتلىگەن.<< 1951- يىلى شائىر ئەلقەم ئەختەم ، يازغۇچى ماناپ قەدىرىلار جاغىستاي يېزىسىغا يەر ئىسلاھات كادىرى بولۇپ چىققاندا، نەزەر غوجا بىلەن كۆرۈشكەن ھەم ئۇنىڭ بىر قىسىم قوليازمىلىرىنى ئېلىپ كەتكەن >>. نەزەر غوجا ھاياتنىڭ ھەر خىل قىسمەتلىرىنى باشتىن كەچۈرۈپ ، ئېغىر زەربىلەرگە ئۇچراپ ، ياشانغاندا كېسەلچان بولۇپ قالغان . 1952- يىلى كەچ كۈزدە ، كېسلى قوزغىلىپ دورا ئۈنۈم بەرمەي ۋاپات بولغان .<< ئۆز زامانىسىدىكى يېڭىلىق تەرەپدارلىرىنىڭ بىرى >>، << مۇشۇ ئەسىرنىڭ باشلىرىدا مىللتىمىزنىڭ تەقدىرى ئۈستىدە ئەڭ كۆپ ئويلانغان ۋە ئازابلانغان زىيالىيلرىمىزنىڭ بىرى>>، ئەل جامائەت ئىچىدە ھۆرمەتكە سازاۋەر بۇ مەرىپەتچىنىڭ مېيتى << بىرلىك>>-ھازىرقى جاغىستاي يېزىلىق مەركىزىي باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ ئارقىسىدىكى قەبىرستانلىققا دەپنە قىلىنغان . خەلق ئوغلى قورققاق ئەمەس ئەركەكتۇر، ئەركەك ئولدۇر زالىملارنى سۈرمەكتۇر. - نەزەرخوجا ئابدۇسەمەتوف (ئۇيغۇر بالىسى) 958hbka9fpsza1gx87d3rfgpn61e8tb 0 24486 176404 175198 2026-08-30T23:01:05Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:Burana_tower.jpg|Burana_tower.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176404 wikitext text/x-wiki بۇرانا مۇنارى ( Burana Tower ) قىرغىزىستاندا، توكماق شەھىرىگە يېقىن، قەدىمكى بالاساغۇن شەھىرىنىڭ خارابىلىقىدا. 11-ئەسىر، Kara-Khanid Khanate دەۋرىدە سېلىنغان . مۇنارنىڭ ئېگىزلىكى دەسلەپتە 45 مېتىر ئىدى. قانداقلا بولمىسۇن، ئەسىرلەر داۋامىدا بىر قاتار يەر تەۋرەشلەر بۇ قۇرۇلمىغا زور دەرىجىدە زىيان سالدى. 15-ئەسىردىكى ئەڭ ئاخىرقى چوڭ يەر تەۋرەش مۇنارنىڭ ئۈستۈنكى يېرىمىنى ۋەيران قىلىپ، ھازىرقى 25 مېتىر ئېگىزلىكىگە چۈشۈرگەن. 1970-يىللاردا مۇنارنىڭ ئاساسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە غەربكە قارىغان تەرىپىنى رېمونت قىلىش ئۈچۈن رېمونت قىلىش قۇرۇلۇشى ئېلىپ بېرىلدى، بۇ مۇنارنىڭ ئۆرۈلۈپ كېتىش خەۋپى بار ئىدى. مەقبەرىلەر، قەلئە ئاساسى ۋە قەبرىستانلىق بەلگىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن بۇ جاي ھازىر مۇزېي سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتىدۇ، بۇ جايدا تارىخىي ئۇچۇرلار ۋە بۇ جاي ۋە ئەتراپتىكى رايونلاردىن تېپىلغان بۇيۇملار ساقلانغان كىچىك بىر بىنا بار. ئورنى: بالاساغۇن، قىرغىزىستان رايون: چۇي رايونى كوئوردىناتلىرى: 42°44′49″N 75°14′55″E ئۇزۇنلۇقى: 25 مېتىر تارىخى ئاساسلىغۇچى: قاراخانىيلار ماتېرىيال: خىش قۇرۇلۇش ۋاقتى: 9-ئەسىر بىناكارلىق بىناكارلىق شەكلى: مۇنار بالاساغۇننىڭ ئۇيغۇر تارىخىدىكى ئورنى === 📍 1️⃣ جۇغراپىيىلىك ۋە سىياسىي ئەھمىيىتى === * بالاساغۇن چۈي ۋادىسىدا، بۈگۈنكى قىرغىزىستان تېررىتورىيەسىدە جايلاشقان. * 10–12 ئەسىرلەردە Kara-Khanid Khanate نىڭ مۇھىم پايتەختلىرىنىڭ بىرى بولغان. * بۇ دەۋردە رايون تۈرك-ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ مەركىزىگە ئايلانغان. ---- === 📖 2️⃣ مەدەنىيەت ۋە ئەدەبىيات مەركىزى === * بۇ شەھەر Yusuf Balasaguni نىڭ ۋەتىنى. * ئۇنىڭ ئەسىرى Kutadgu Bilig تۈرك-ئىسلام سىياسىي پەلسەپىسىنىڭ ئەڭ قەدىمكى نادىر ئەسەرلىرىدىن بىرى. * بالاساغۇن دەۋرىدە تۈرك تىلى يازما ئەدەبىيات تىلى سۈپىتىدە كۈچەيگەن. ---- === 🌙 3️⃣ ئىسلاملىشىش دەۋرىدىكى رولى === * قاراخانلىلار دەۋرىدە ئىسلام دىنى رەسمىي قوبۇل قىلىندى. * بۇ رايوندا مەسچىت، مەدرىسە ۋە منارىلەر قۇرۇلدى (بۇرانا مۇنارى شۇنىڭ بىر مىسالى). * تۈرك قەۋملىرىنىڭ ئىسلام مەدەنىيىتىگە كىرىشىدە مۇھىم باسقۇچ بولدى. ---- === 🧭 4️⃣ ئۇيغۇر تارىخى بىلەن باغلىنىشى === * ئۇيغۇر قاغانلىقى يىقىلغاندىن كېيىن، تۈرك قەۋملىرىنىڭ بىر قىسمى غەربكە يۆتكەلدى. * قاراخانلىلار تۈرك دۇنياسىنىڭ داۋامچىسى بولۇپ، بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي-مەدەنىي تۈۋرىكىنىڭ بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. * بالاساغۇن دەۋرى تۈرك → ئىسلام → زامانىۋى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە ئۆتۈش باسقۇچىنى كۆرسىتىدۇ. ---- == 📌 خۇلاسىلەش == بالاساغۇن — ✔ سىياسىي پايتەخت ✔ تۈرك-ئىسلام مەدەنىيەت مەركىزى ✔ «قۇتادغۇ بىلىگ» نىڭ ۋەتەنى ✔ ئۇيغۇر تارىخىدىكى مۇھىم تەرەققىيات باسقۇچى mbix0vakmvro5dnl557op5bz2koxztn 0 24525 176405 175337 2026-08-30T23:01:07Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:1937-يىلى_ھىندىستاننىڭ_بومبايدا_تارتىلغان_رەسىم.jpg|1937-يىلى_ھىندىستاننىڭ_بومبايدا_تارتىلغان_رەسىم.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensin 176405 wikitext text/x-wiki فۇكاڭ پۈتۈمى 1934- يىلى 1-ئاينىڭ ئاياغلىرى، [[شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى]] مۇسۇل مۇھىتى ([[مەخسۇت مۇھىتى|مەخمۇت مۇھىتى]] (سىجاڭ)نىڭ ئاكىسى) باشچىلىقىدا ۋە مۇئاۋىنى ئەمەت پاختا، ئەزالىرى بولغان قەشقەر شەھىرىدىكى ھەر بىر ساھەدىن تاللانغان ئۈچ كىشى، جەمئى بەش كىشىدىن تەركىب تاپقان بىر ھەيئەت تەشكىللەپ ئۇلارنى تۆۋەندىكى مەقسەت بىلەن تاشكەنتكە ئەۋەتتى. 1. سوۋېت ئىتتىپاقىدىن شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنى ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلىش؛ 2. سوۋېت ئىتتىپاقىدىن قورال سېتىۋېلىش؛ 3. سودا توختامى 3-ئاينىڭ 31- كۈنى، تاشكەنتكە كەتكەن مۇسۇل ھاجى، ئەمەت پاختا باشچىلىقىدىكى بەش كىشىلىك ۋەكىللەر قايتىپ كېلىپ، سىمخانىغا چۈشتى. ئۇلارنى [[خوجىنىياز ھاجى|خوجىنىياز ھاجىم]] بار ئۆيگە چۈشۈرۈپ مەخپىي سۆھبەت ئۆتكۈزۈشتى. بىرنەچچە كۈنلۈك سۆھبەت ئارقىلىق تۆۋەندىكىلەرگە پۈتۈشكەن سۆھبەتنىڭ مەزمۇنى مۇنداق بولغان: 1. خوجىنىياز ھاجى «فۇكاڭ پۈتۈمى» بويىچە شېڭ شىسەي بىلەن ئىتتىپاقلىشىپ، مۇئاۋىن ئۆلكە رەئىسى بولىدۇ، 2. مەخمۇت مۇھىتى قەشقەردە ھۆكۈمەتكە تەۋە 6- دىۋىزىيەنىڭ باشلىقى بولىدۇ، 3. [[سابىت داموللا ئابدۇلباقى|سابىت داموللام]] باشلىق «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھۆكۈمىتى» نىڭ مەمۇرىي ۋە ھەربىي ئەمەلدارلىرىنى قولغا ئېلىپ، شېڭ شىسەي ھۆكۈمىتىگە تاپشۇرۇپ بېرىدۇ، 4. ئاندىن سوۋېت ئىتتىپاقى خوجىنىياز ھاجى قىسىملىرىغا قورال- ياراغ جەھەتتە ياردەم بېرىدۇ. مەنبە. 1. ئابدۇقادىر ھاجى «1933- يىلدىن 1937- يىلغىچە قەشقەر، خوتەن ، ئاقسۇلاردا بۇلۇپ ئۆتكەن ۋەقەلەر» شىنجاڭ تارىخ ماتېرىياللىرى، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2. مەمەتتۇرسۇن زۇنۇن ئوقيا «ئۇيغۇر يىلنامىسى» 2- نەشرى 808- بەت. ئۇيغۇر تىلى تەتقىقاتى، لوندون 2023- يىلى 1937-يىلى ھىندىستاننىڭ بومبايدا تارتىلغان رەسىمدىكىلەر ‎سولدىن: 1. ئەخمەت پاختا، 2. گېنېرال مەھمۇد مۇھىتى، 3. تۈركىيەدىن كەلگەن ۋەكىل (ئارقىدا) ، 4. مەھمۇد مۇھىتىنىڭ ياردەمچىسى. a5pqvot5y4632bmvrciftng7pnntp74 0 24544 176399 175467 2026-08-30T23:00:51Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:بومبا_پىلتىسى.jpg|بومبا_پىلتىسى.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176399 wikitext text/x-wiki پىلتى: پارتلاش تۇتاشتۇرغۇچ سىم، پارتلاش سىمى ياكى پارتلاتقۇچ سىم ياكى يىپ . (مەسىلەن: شام پىلتى، بومبا پىلتى دېگەن مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ) 3tb2zf525n4dzed2kgqny9dfpnnki5y 0 24685 176386 2026-08-30T21:58:33Z E.berdas 22448 قۇرۇلغان بەت 'غەنىزات غەيۇرانى (1930-2007) كەلپىن ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. 1948-يىلىدىن 1950-يىلىغىچە شىنجاڭ دارىلفونۇنىدا ئوقۇغان. 1950-يىلىدىن 1953-يىلىغىچە سابىق ئۆلكىلىك 2-دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچى بولغان. 1953-يىلىدىن 1955-يىلىغىچە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر دەرسلىك گۇرۇپپىسىنىڭ...' 176386 wikitext text/x-wiki غەنىزات غەيۇرانى (1930-2007) كەلپىن ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. 1948-يىلىدىن 1950-يىلىغىچە شىنجاڭ دارىلفونۇنىدا ئوقۇغان. 1950-يىلىدىن 1953-يىلىغىچە سابىق ئۆلكىلىك 2-دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچى بولغان. 1953-يىلىدىن 1955-يىلىغىچە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر دەرسلىك گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى بولغان. 1955-يىلىدىن 1957-يىلىغىچە مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتىنىڭ تىلشۇناسلىق سىنىپىدا ئوقۇغان. 1957-يىلىدىن 1962-يىلىغىچە «شىنجاڭ گېزىتى» ئىدارىسىدە مۇھەررىر، مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1962-يىلىدىن 1966-يىلىغىچە ئۈچتۇرپان ناھىيەلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1980-يىلىدىن باشلاپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق تىل-يېزىق كومىتېتىدا تىل تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان. 　 غەنىزات غەيۇرانى 1949-يىلى «شىنجاڭ گېزىتى»دە ئېلان قىلىنغان بىر تۈركۈم شېئىرلىرى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن. ئۇنىڭ «تارىم بويىدا»، «ھايات قوشىقى» قاتارلىق شېئىر توپلاملىرى، «بولدى قىل» ناملىق فېليەتون ۋە ساتىرالار توپلىمى، «100 رۇبائىي» ناملىق رۇبائىيلار توپلىمى نەشر قىلىنغان. 　 غەنىزات غەيۇرانىنىڭ تىل تەتقىقات ۋە نەشرىياتچىلىق ساھەسىدىكى تۆھپىسىمۇ ئالاھىدە گەۋدىلىك. ئازادلىقتىن كېيىن ئۇ تۇنجى بولۇپ تۈزگەن باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ ئېلىپبە، تىل، ماتېماتىكا قاتارلىق دەرسلىكلىرى ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ گىرامماتىكا دەرسلىكى (1-قىسىم) شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىپ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر مەكتەپلىرىدە دەرسلىك قىلىپ ئوقۇتۇلغان. ئۇنىڭ قاتنىشىشى ۋە مەسئۇل مۇھەررىرلىكىدە تۈزۈلگەن ئالتە توملۇق «ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى» 1990-، 1999-يىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن، بىر تومى 1999-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. بۇ لۇغەتنىڭ 1-تومى 1991-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى بويىچە پەلسەپە-ئىجتىمائىي پەن ئەسەرلىرىنى باھالاشتا 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇنىڭدىن باشقا، يەنە «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا قائىدىسى ۋە ئىملا لۇغىتى»، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا ۋە تەلەپپۇز لۇغىتى» قاتارلىق كۆپلىگەن لۇغەتلەرنى تۈزۈشكە ۋە بېكىتىشكە قاتناشقان. 1992-يىلى دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى تەرىپىدىن ئالاھىدە تەمىناتتىن بەھرىمەن بولغۇچى مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس بولۇپ باھالانغان. 7rz2uj8lfqpl46igtwt8rqxhiagg2qw 176387 176386 2026-08-30T21:59:30Z E.berdas 22448 176387 wikitext text/x-wiki غەنىزات غەيۇرانى (1930-2007) [[كەلپىن ناھىيىسى|كەلپىن]] ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. 1948-يىلىدىن 1950-يىلىغىچە [[شىنجاڭ دارىلفونۇن]]ىدا ئوقۇغان. 1950-يىلىدىن 1953-يىلىغىچە سابىق ئۆلكىلىك 2-دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچى بولغان. 1953-يىلىدىن 1955-يىلىغىچە [[شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى]] ئۇيغۇر دەرسلىك گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى بولغان. 1955-يىلىدىن 1957-يىلىغىچە مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتىنىڭ تىلشۇناسلىق سىنىپىدا ئوقۇغان. 1957-يىلىدىن 1962-يىلىغىچە «شىنجاڭ گېزىتى» ئىدارىسىدە مۇھەررىر، مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1962-يىلىدىن 1966-يىلىغىچە ئۈچتۇرپان ناھىيەلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1980-يىلىدىن باشلاپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق تىل-يېزىق كومىتېتىدا تىل تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان. 　 غەنىزات غەيۇرانى 1949-يىلى «[[شىنجاڭ گېزىتى]]»دە ئېلان قىلىنغان بىر تۈركۈم شېئىرلىرى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن. ئۇنىڭ «تارىم بويىدا»، «ھايات قوشىقى» قاتارلىق شېئىر توپلاملىرى، «بولدى قىل» ناملىق فېليەتون ۋە ساتىرالار توپلىمى، «100 رۇبائىي» ناملىق رۇبائىيلار توپلىمى نەشر قىلىنغان. 　 غەنىزات غەيۇرانىنىڭ تىل تەتقىقات ۋە نەشرىياتچىلىق ساھەسىدىكى تۆھپىسىمۇ ئالاھىدە گەۋدىلىك. ئازادلىقتىن كېيىن ئۇ تۇنجى بولۇپ تۈزگەن باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ ئېلىپبە، تىل، ماتېماتىكا قاتارلىق دەرسلىكلىرى ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ گىرامماتىكا دەرسلىكى (1-قىسىم) شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىپ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر مەكتەپلىرىدە دەرسلىك قىلىپ ئوقۇتۇلغان. ئۇنىڭ قاتنىشىشى ۋە مەسئۇل مۇھەررىرلىكىدە تۈزۈلگەن ئالتە توملۇق «ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى» 1990-، 1999-يىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن، بىر تومى 1999-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. بۇ لۇغەتنىڭ 1-تومى 1991-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى بويىچە پەلسەپە-ئىجتىمائىي پەن ئەسەرلىرىنى باھالاشتا 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇنىڭدىن باشقا، يەنە «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا قائىدىسى ۋە ئىملا لۇغىتى»، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا ۋە تەلەپپۇز لۇغىتى» قاتارلىق كۆپلىگەن لۇغەتلەرنى تۈزۈشكە ۋە بېكىتىشكە قاتناشقان. 1992-يىلى دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى تەرىپىدىن ئالاھىدە تەمىناتتىن بەھرىمەن بولغۇچى مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس بولۇپ باھالانغان. ptigeto4rz038ha9o27gvyt40l6znaw 176391 176387 2026-08-30T22:11:46Z E.berdas 22448 176391 wikitext text/x-wiki غەنىزات غەيۇرانى (1930-2007) [[كەلپىن ناھىيىسى|كەلپىن]] ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. 1948-يىلىدىن 1950-يىلىغىچە [[شىنجاڭ دارىلفونۇن]]ىدا ئوقۇغان. 1950-يىلىدىن 1953-يىلىغىچە سابىق <gallery> ھۆججەت:غەنىزات غەيۇرانى.jpg|غەنىزات غەيۇرانى </gallery>ئۆلكىلىك 2-دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچى بولغان. 1953-يىلىدىن 1955-يىلىغىچە [[شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى]] ئۇيغۇر دەرسلىك گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى بولغان. 1955-يىلىدىن 1957-يىلىغىچە مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتىنىڭ تىلشۇناسلىق سىنىپىدا ئوقۇغان. 1957-يىلىدىن 1962-يىلىغىچە «شىنجاڭ گېزىتى» ئىدارىسىدە مۇھەررىر، مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1962-يىلىدىن 1966-يىلىغىچە ئۈچتۇرپان ناھىيەلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1980-يىلىدىن باشلاپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق تىل-يېزىق كومىتېتىدا تىل تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان. 　 غەنىزات غەيۇرانى 1949-يىلى «[[شىنجاڭ گېزىتى]]»دە ئېلان قىلىنغان بىر تۈركۈم شېئىرلىرى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن. ئۇنىڭ «تارىم بويىدا»، «ھايات قوشىقى» قاتارلىق شېئىر توپلاملىرى، «بولدى قىل» ناملىق فېليەتون ۋە ساتىرالار توپلىمى، «100 رۇبائىي» ناملىق رۇبائىيلار توپلىمى نەشر قىلىنغان. 　 غەنىزات غەيۇرانىنىڭ تىل تەتقىقات ۋە نەشرىياتچىلىق ساھەسىدىكى تۆھپىسىمۇ ئالاھىدە گەۋدىلىك. ئازادلىقتىن كېيىن ئۇ تۇنجى بولۇپ تۈزگەن باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ ئېلىپبە، تىل، ماتېماتىكا قاتارلىق دەرسلىكلىرى ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ گىرامماتىكا دەرسلىكى (1-قىسىم) شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىپ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر مەكتەپلىرىدە دەرسلىك قىلىپ ئوقۇتۇلغان. ئۇنىڭ قاتنىشىشى ۋە مەسئۇل مۇھەررىرلىكىدە تۈزۈلگەن ئالتە توملۇق «ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى» 1990-، 1999-يىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن، بىر تومى 1999-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. بۇ لۇغەتنىڭ 1-تومى 1991-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى بويىچە پەلسەپە-ئىجتىمائىي پەن ئەسەرلىرىنى باھالاشتا 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇنىڭدىن باشقا، يەنە «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا قائىدىسى ۋە ئىملا لۇغىتى»، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا ۋە تەلەپپۇز لۇغىتى» قاتارلىق كۆپلىگەن لۇغەتلەرنى تۈزۈشكە ۋە بېكىتىشكە قاتناشقان. 1992-يىلى دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى تەرىپىدىن ئالاھىدە تەمىناتتىن بەھرىمەن بولغۇچى مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس بولۇپ باھالانغان. 8f0mzrk274335ddrl731x7dqhcsuu5e 176393 176391 2026-08-30T22:22:18Z E.berdas 22448 176393 wikitext text/x-wiki غەنىزات غەيۇرانى (1930-2007) [[كەلپىن ناھىيىسى|كەلپىن]] ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. 1948-يىلىدىن 1950-يىلىغىچە [[شىنجاڭ دارىلفونۇن]]ىدا ئوقۇغان. 1950-يىلىدىن 1953-يىلىغىچە سابىق [[ھۆججەت:غەنىزات غەيۇرانى.jpg|thumb|'''غەنىزات غەيۇرانى''']] ئۆلكىلىك 2-دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچى بولغان. 1953-يىلىدىن 1955-يىلىغىچە [[شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى]] ئۇيغۇر دەرسلىك گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى بولغان. 1955-يىلىدىن 1957-يىلىغىچە مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتىنىڭ تىلشۇناسلىق سىنىپىدا ئوقۇغان. 1957-يىلىدىن 1962-يىلىغىچە «شىنجاڭ گېزىتى» ئىدارىسىدە مۇھەررىر، مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1962-يىلىدىن 1966-يىلىغىچە ئۈچتۇرپان ناھىيەلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1980-يىلىدىن باشلاپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق تىل-يېزىق كومىتېتىدا تىل تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان. 　 غەنىزات غەيۇرانى 1949-يىلى «[[شىنجاڭ گېزىتى]]»دە ئېلان قىلىنغان بىر تۈركۈم شېئىرلىرى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن. ئۇنىڭ «تارىم بويىدا»، «ھايات قوشىقى» قاتارلىق شېئىر توپلاملىرى، «بولدى قىل» ناملىق فېليەتون ۋە ساتىرالار توپلىمى، «100 رۇبائىي» ناملىق رۇبائىيلار توپلىمى نەشر قىلىنغان. 　 غەنىزات غەيۇرانىنىڭ تىل تەتقىقات ۋە نەشرىياتچىلىق ساھەسىدىكى تۆھپىسىمۇ ئالاھىدە گەۋدىلىك. ئازادلىقتىن كېيىن ئۇ تۇنجى بولۇپ تۈزگەن باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ ئېلىپبە، تىل، ماتېماتىكا قاتارلىق دەرسلىكلىرى ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ گىرامماتىكا دەرسلىكى (1-قىسىم) شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىپ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر مەكتەپلىرىدە دەرسلىك قىلىپ ئوقۇتۇلغان. ئۇنىڭ قاتنىشىشى ۋە مەسئۇل مۇھەررىرلىكىدە تۈزۈلگەن ئالتە توملۇق «ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى» 1990-، 1999-يىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن، بىر تومى 1999-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. بۇ لۇغەتنىڭ 1-تومى 1991-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى بويىچە پەلسەپە-ئىجتىمائىي پەن ئەسەرلىرىنى باھالاشتا 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇنىڭدىن باشقا، يەنە «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا قائىدىسى ۋە ئىملا لۇغىتى»، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا ۋە تەلەپپۇز لۇغىتى» قاتارلىق كۆپلىگەن لۇغەتلەرنى تۈزۈشكە ۋە بېكىتىشكە قاتناشقان. 1992-يىلى دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى تەرىپىدىن ئالاھىدە تەمىناتتىن بەھرىمەن بولغۇچى مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس بولۇپ باھالانغان. tgp9sj7apsp3bldku1jx4zqac1ovag5 176398 176393 2026-08-30T23:00:48Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:غەنىزات_غەيۇرانى.jpg|غەنىزات_غەيۇرانى.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176398 wikitext text/x-wiki غەنىزات غەيۇرانى (1930-2007) [[كەلپىن ناھىيىسى|كەلپىن]] ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. 1948-يىلىدىن 1950-يىلىغىچە [[شىنجاڭ دارىلفونۇن]]ىدا ئوقۇغان. 1950-يىلىدىن 1953-يىلىغىچە سابىق ئۆلكىلىك 2-دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچى بولغان. 1953-يىلىدىن 1955-يىلىغىچە [[شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى]] ئۇيغۇر دەرسلىك گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى بولغان. 1955-يىلىدىن 1957-يىلىغىچە مەركىزىي مىللەتلەر ئىنستىتۇتىنىڭ تىلشۇناسلىق سىنىپىدا ئوقۇغان. 1957-يىلىدىن 1962-يىلىغىچە «شىنجاڭ گېزىتى» ئىدارىسىدە مۇھەررىر، مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1962-يىلىدىن 1966-يىلىغىچە ئۈچتۇرپان ناھىيەلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1980-يىلىدىن باشلاپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق تىل-يېزىق كومىتېتىدا تىل تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان. 　 غەنىزات غەيۇرانى 1949-يىلى «[[شىنجاڭ گېزىتى]]»دە ئېلان قىلىنغان بىر تۈركۈم شېئىرلىرى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن. ئۇنىڭ «تارىم بويىدا»، «ھايات قوشىقى» قاتارلىق شېئىر توپلاملىرى، «بولدى قىل» ناملىق فېليەتون ۋە ساتىرالار توپلىمى، «100 رۇبائىي» ناملىق رۇبائىيلار توپلىمى نەشر قىلىنغان. 　 غەنىزات غەيۇرانىنىڭ تىل تەتقىقات ۋە نەشرىياتچىلىق ساھەسىدىكى تۆھپىسىمۇ ئالاھىدە گەۋدىلىك. ئازادلىقتىن كېيىن ئۇ تۇنجى بولۇپ تۈزگەن باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ ئېلىپبە، تىل، ماتېماتىكا قاتارلىق دەرسلىكلىرى ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ گىرامماتىكا دەرسلىكى (1-قىسىم) شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىپ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر مەكتەپلىرىدە دەرسلىك قىلىپ ئوقۇتۇلغان. ئۇنىڭ قاتنىشىشى ۋە مەسئۇل مۇھەررىرلىكىدە تۈزۈلگەن ئالتە توملۇق «ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى» 1990-، 1999-يىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن، بىر تومى 1999-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. بۇ لۇغەتنىڭ 1-تومى 1991-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى بويىچە پەلسەپە-ئىجتىمائىي پەن ئەسەرلىرىنى باھالاشتا 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇنىڭدىن باشقا، يەنە «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا قائىدىسى ۋە ئىملا لۇغىتى»، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا ۋە تەلەپپۇز لۇغىتى» قاتارلىق كۆپلىگەن لۇغەتلەرنى تۈزۈشكە ۋە بېكىتىشكە قاتناشقان. 1992-يىلى دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى تەرىپىدىن ئالاھىدە تەمىناتتىن بەھرىمەن بولغۇچى مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس بولۇپ باھالانغان. 8l1fkfe3p2nyf4hnlby535v7y0br365 0 24686 176389 2026-08-30T22:04:00Z E.berdas 22448 قۇرۇلغان بەت 'پولات غەنىزات غەيۇرانى 1960- يىلى 8- ئايدا ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان. (1962- يىلى 6- ئايدا ئىلىسىدىكىلەر بىلەن ئۇچتۈرپان ناھىيەسىگە كۆچۈپ بارغان1966.- 6- ئايدا كەلپىنگە كۆچۈپ بارغان بولۇپ، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى شۇيەردە تاماملىغان.) 1980- يىلى 11- ئايدا ‹‹شىنجاڭ گېزىتى›› ئى...' 176389 wikitext text/x-wiki پولات غەنىزات غەيۇرانى 1960- يىلى 8- ئايدا ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان. (1962- يىلى 6- ئايدا ئىلىسىدىكىلەر بىلەن ئۇچتۈرپان ناھىيەسىگە كۆچۈپ بارغان1966.- 6- ئايدا كەلپىنگە كۆچۈپ بارغان بولۇپ، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى شۇيەردە تاماملىغان.) 1980- يىلى 11- ئايدا ‹‹شىنجاڭ گېزىتى›› ئىدارىسى باسما زاۋۇتىغا خىزمەتكە ئورۇنلاشقان. 1985- يىلى 8- ئايدا ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىنىڭ گېزىت چىقىرىش بۆلۈمىدە ئىشلىگەن. 1988- يىلى 9- ئايدىن 1991- يىلى 7- ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى خەنزۇ تىلى فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. 1996- يىلى 11- ئايدىن 2008- يىلي 5- ئايغىچە ئۇيغۇر تەھرىر مەخسۇس بەتلەر بۆلۈمى ئەدەبىيات- سەنئەت گۇرۇپپىسىدا ئەدەبىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. 2008- يىلى 5- ئايدىن ھازىرغىچە ئۇيغۇر تەھرىر ئىجتىماىي خەۋەرلەر بۆلۈمىدە كاندىدات ئالىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. ئالىي تېخنىكوم مەلۇماتىغا ئىگە. 2000- يىلىدىن بۇيان شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.      يازغۇچى، ئەدەبىي ئوبزورچى پولات غەنىزات غەيۇرانىنىڭ ‹‹بالىلار- ئۆسمۈرلەر ئۈچۈن ياخشى ئوقۇشلۇق››، ‹‹‹ئۇنتۇلغۇسىز كۈنلەر ۋە تۈنلەر› دىن تۇغۇلغان ئويلار، ››، ‹‹ئەدەبىي ئاخباراتتىكى باش تېما ۋە تېما››، ‹‹چارەك ئەردىن ئەرەب ئاياللار ئەدەبىياتىغا نەزەر››، ‹‹ئاق مەرۋايىت› نىڭ قىممىتى›› قاتارلىق 30 نەچچە پارچە ئەدەبىي ئوبزورى، ‹‹بوتولكىچى بالا››، ‹‹ئىنساپ››، ‹‹دۇنيادا ياخشىلار كۆپ››، ‹‹داۋۇت شۆلگەي››، ‹‹مەشھۇر زاتلار يىغىلىشى››، ‹‹بۇلانغان تەلەمچى››، قاتارلىق 40 نەچچە پارچە ھېكايىسى ئېلان قىلىنغان ھەم ھېكايىلىرى توغرىسىدا ئوبزور ئېلان قىلىنغان. شۇنىڭدەك ئاپتونوم رايون بويىچە 1996- يىلى گېزىت ئەدەبىيات بەتلىرىدىكى مۇنەۋۋەر ئەسەرلەرنى باھالاشتا ‹‹‹ئۇنتۇلغۇسىز كۈنلەر ۋە تۈنلەردىن› تۇغۇلغان ئويلار›› ناملىق ئەدەبىي ئوبزورى 3- دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇ تەھرىرلىگەن ‹‹مانا تاماشا›› دېگەن نەسىر ئاخبارات مۇكاپاتىنىڭ تەھرىرلەش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئۇنىڭ 2009 – يىلى 4- ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى تەرىپىدىن ھېكايىلەر ۋە ئەدەبىي ئوبزورلاردىن تەركىب تاپقان ‹‹دۇنيادا ياخشىلار كۆپ›› ناملىق(351 بەتلىك) كىتابى نەشر قىلىنغان ھەم ‹‹كەتتى شائىر ئول ناۋائىي قېشىغا›› ئەسلىمە ۋە ئوبزورلاردىن تەركىب تاپقان بىر توپلىمى نەشردىن(450بەتلىك) چىقىش ئالدىدا. s5ddslcarly87pwp6mmr2fzd4kxrdss 176390 176389 2026-08-30T22:09:09Z E.berdas 22448 176390 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:پولات غەنىزات غەيۇرانى.jpg|alt=پولات غەنىزات غەيۇرانى|thumb|پولات غەنىزات غەيۇرانى]] پولات غەنىزات غەيۇرانى 1960- يىلى 8- ئايدا ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان. (1962- يىلى 6- ئايدا ئىلىسىدىكىلەر بىلەن ئۇچتۈرپان ناھىيەسىگە كۆچۈپ بارغان1966.- 6- ئايدا كەلپىنگە كۆچۈپ بارغان بولۇپ، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى شۇيەردە تاماملىغان.) 1980- يىلى 11- ئايدا ‹‹شىنجاڭ گېزىتى›› ئىدارىسى باسما زاۋۇتىغا خىزمەتكە ئورۇنلاشقان. 1985- يىلى 8- ئايدا ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىنىڭ گېزىت چىقىرىش بۆلۈمىدە ئىشلىگەن. 1988- يىلى 9- ئايدىن 1991- يىلى 7- ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى خەنزۇ تىلى فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. 1996- يىلى 11- ئايدىن 2008- يىلي 5- ئايغىچە ئۇيغۇر تەھرىر مەخسۇس بەتلەر بۆلۈمى ئەدەبىيات- سەنئەت گۇرۇپپىسىدا ئەدەبىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. 2008- يىلى 5- ئايدىن ھازىرغىچە ئۇيغۇر تەھرىر ئىجتىماىي خەۋەرلەر بۆلۈمىدە كاندىدات ئالىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. ئالىي تېخنىكوم مەلۇماتىغا ئىگە. 2000- يىلىدىن بۇيان شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.      يازغۇچى، ئەدەبىي ئوبزورچى پولات غەنىزات غەيۇرانىنىڭ ‹‹بالىلار- ئۆسمۈرلەر ئۈچۈن ياخشى ئوقۇشلۇق››، ‹‹‹ئۇنتۇلغۇسىز كۈنلەر ۋە تۈنلەر› دىن تۇغۇلغان ئويلار، ››، ‹‹ئەدەبىي ئاخباراتتىكى باش تېما ۋە تېما››، ‹‹چارەك ئەردىن ئەرەب ئاياللار ئەدەبىياتىغا نەزەر››، ‹‹ئاق مەرۋايىت› نىڭ قىممىتى›› قاتارلىق 30 نەچچە پارچە ئەدەبىي ئوبزورى، ‹‹بوتولكىچى بالا››، ‹‹ئىنساپ››، ‹‹دۇنيادا ياخشىلار كۆپ››، ‹‹داۋۇت شۆلگەي››، ‹‹مەشھۇر زاتلار يىغىلىشى››، ‹‹بۇلانغان تەلەمچى››، قاتارلىق 40 نەچچە پارچە ھېكايىسى ئېلان قىلىنغان ھەم ھېكايىلىرى توغرىسىدا ئوبزور ئېلان قىلىنغان. شۇنىڭدەك ئاپتونوم رايون بويىچە 1996- يىلى گېزىت ئەدەبىيات بەتلىرىدىكى مۇنەۋۋەر ئەسەرلەرنى باھالاشتا ‹‹‹ئۇنتۇلغۇسىز كۈنلەر ۋە تۈنلەردىن› تۇغۇلغان ئويلار›› ناملىق ئەدەبىي ئوبزورى 3- دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇ تەھرىرلىگەن ‹‹مانا تاماشا›› دېگەن نەسىر ئاخبارات مۇكاپاتىنىڭ تەھرىرلەش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئۇنىڭ 2009 – يىلى 4- ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى تەرىپىدىن ھېكايىلەر ۋە ئەدەبىي ئوبزورلاردىن تەركىب تاپقان ‹‹دۇنيادا ياخشىلار كۆپ›› ناملىق(351 بەتلىك) كىتابى نەشر قىلىنغان ھەم ‹‹كەتتى شائىر ئول ناۋائىي قېشىغا›› ئەسلىمە ۋە ئوبزورلاردىن تەركىب تاپقان بىر توپلىمى نەشردىن(450بەتلىك) چىقىش ئالدىدا. b8q1rohaaf20hcu7rwbfh74jzd6fwr3 176400 176390 2026-08-30T23:00:53Z CommonsDelinker 100 Removing [[:c:File:پولات_غەنىزات_غەيۇرانى.jpg|پولات_غەنىزات_غەيۇرانى.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]). 176400 wikitext text/x-wiki پولات غەنىزات غەيۇرانى 1960- يىلى 8- ئايدا ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان. (1962- يىلى 6- ئايدا ئىلىسىدىكىلەر بىلەن ئۇچتۈرپان ناھىيەسىگە كۆچۈپ بارغان1966.- 6- ئايدا كەلپىنگە كۆچۈپ بارغان بولۇپ، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى شۇيەردە تاماملىغان.) 1980- يىلى 11- ئايدا ‹‹شىنجاڭ گېزىتى›› ئىدارىسى باسما زاۋۇتىغا خىزمەتكە ئورۇنلاشقان. 1985- يىلى 8- ئايدا ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىنىڭ گېزىت چىقىرىش بۆلۈمىدە ئىشلىگەن. 1988- يىلى 9- ئايدىن 1991- يىلى 7- ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى خەنزۇ تىلى فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. 1996- يىلى 11- ئايدىن 2008- يىلي 5- ئايغىچە ئۇيغۇر تەھرىر مەخسۇس بەتلەر بۆلۈمى ئەدەبىيات- سەنئەت گۇرۇپپىسىدا ئەدەبىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. 2008- يىلى 5- ئايدىن ھازىرغىچە ئۇيغۇر تەھرىر ئىجتىماىي خەۋەرلەر بۆلۈمىدە كاندىدات ئالىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. ئالىي تېخنىكوم مەلۇماتىغا ئىگە. 2000- يىلىدىن بۇيان شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.      يازغۇچى، ئەدەبىي ئوبزورچى پولات غەنىزات غەيۇرانىنىڭ ‹‹بالىلار- ئۆسمۈرلەر ئۈچۈن ياخشى ئوقۇشلۇق››، ‹‹‹ئۇنتۇلغۇسىز كۈنلەر ۋە تۈنلەر› دىن تۇغۇلغان ئويلار، ››، ‹‹ئەدەبىي ئاخباراتتىكى باش تېما ۋە تېما››، ‹‹چارەك ئەردىن ئەرەب ئاياللار ئەدەبىياتىغا نەزەر››، ‹‹ئاق مەرۋايىت› نىڭ قىممىتى›› قاتارلىق 30 نەچچە پارچە ئەدەبىي ئوبزورى، ‹‹بوتولكىچى بالا››، ‹‹ئىنساپ››، ‹‹دۇنيادا ياخشىلار كۆپ››، ‹‹داۋۇت شۆلگەي››، ‹‹مەشھۇر زاتلار يىغىلىشى››، ‹‹بۇلانغان تەلەمچى››، قاتارلىق 40 نەچچە پارچە ھېكايىسى ئېلان قىلىنغان ھەم ھېكايىلىرى توغرىسىدا ئوبزور ئېلان قىلىنغان. شۇنىڭدەك ئاپتونوم رايون بويىچە 1996- يىلى گېزىت ئەدەبىيات بەتلىرىدىكى مۇنەۋۋەر ئەسەرلەرنى باھالاشتا ‹‹‹ئۇنتۇلغۇسىز كۈنلەر ۋە تۈنلەردىن› تۇغۇلغان ئويلار›› ناملىق ئەدەبىي ئوبزورى 3- دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇ تەھرىرلىگەن ‹‹مانا تاماشا›› دېگەن نەسىر ئاخبارات مۇكاپاتىنىڭ تەھرىرلەش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئۇنىڭ 2009 – يىلى 4- ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى تەرىپىدىن ھېكايىلەر ۋە ئەدەبىي ئوبزورلاردىن تەركىب تاپقان ‹‹دۇنيادا ياخشىلار كۆپ›› ناملىق(351 بەتلىك) كىتابى نەشر قىلىنغان ھەم ‹‹كەتتى شائىر ئول ناۋائىي قېشىغا›› ئەسلىمە ۋە ئوبزورلاردىن تەركىب تاپقان بىر توپلىمى نەشردىن(450بەتلىك) چىقىش ئالدىدا. s5ddslcarly87pwp6mmr2fzd4kxrdss