Wikipedia
ugwiki
https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
ۋاسىتە
ئالاھىدە
مۇنازىرە
ئىشلەتكۈچى
ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى
Wikipedia
Wikipediaمۇنازىرىسى
ھۆججەت
ھۆججەت مۇنازىرىسى
MediaWiki
MediaWiki مۇنازىرىسى
قېلىپ
قېلىپ مۇنازىرىسى
ياردەم
ياردەم مۇنازىرىسى
تۈر
تۈر مۇنازىرىسى
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Module:TableTools
828
15050
176435
146227
2026-09-03T13:15:13Z
Hamish
15943
Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q15408619|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]
176435
Scribunto
text/plain
------------------------------------------------------------------------------------
-- TableTools --
-- --
-- This module includes a number of functions for dealing with Lua tables. --
-- It is a meta-module, meant to be called from other Lua modules, and should not --
-- be called directly from #invoke. --
------------------------------------------------------------------------------------
local libraryUtil = require('libraryUtil')
local p = {}
-- Define often-used variables and functions.
local floor = math.floor
local infinity = math.huge
local checkType = libraryUtil.checkType
local checkTypeMulti = libraryUtil.checkTypeMulti
------------------------------------------------------------------------------------
-- isPositiveInteger
--
-- This function returns true if the given value is a positive integer, and false
-- if not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is
-- useful for determining whether a given table key is in the array part or the
-- hash part of a table.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isPositiveInteger(v)
return type(v) == 'number' and v >= 1 and floor(v) == v and v < infinity
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- isNan
--
-- This function returns true if the given number is a NaN value, and false if
-- not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is useful
-- for determining whether a value can be a valid table key. Lua will generate an
-- error if a NaN is used as a table key.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isNan(v)
return type(v) == 'number' and v ~= v
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- shallowClone
--
-- This returns a clone of a table. The value returned is a new table, but all
-- subtables and functions are shared. Metamethods are respected, but the returned
-- table will have no metatable of its own.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.shallowClone(t)
checkType('shallowClone', 1, t, 'table')
local ret = {}
for k, v in pairs(t) do
ret[k] = v
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- removeDuplicates
--
-- This removes duplicate values from an array. Non-positive-integer keys are
-- ignored. The earliest value is kept, and all subsequent duplicate values are
-- removed, but otherwise the array order is unchanged.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.removeDuplicates(arr)
checkType('removeDuplicates', 1, arr, 'table')
local isNan = p.isNan
local ret, exists = {}, {}
for _, v in ipairs(arr) do
if isNan(v) then
-- NaNs can't be table keys, and they are also unique, so we don't need to check existence.
ret[#ret + 1] = v
elseif not exists[v] then
ret[#ret + 1] = v
exists[v] = true
end
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- numKeys
--
-- This takes a table and returns an array containing the numbers of any numerical
-- keys that have non-nil values, sorted in numerical order.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.numKeys(t)
checkType('numKeys', 1, t, 'table')
local isPositiveInteger = p.isPositiveInteger
local nums = {}
for k in pairs(t) do
if isPositiveInteger(k) then
nums[#nums + 1] = k
end
end
table.sort(nums)
return nums
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- affixNums
--
-- This takes a table and returns an array containing the numbers of keys with the
-- specified prefix and suffix. For example, for the table
-- {a1 = 'foo', a3 = 'bar', a6 = 'baz'} and the prefix "a", affixNums will return
-- {1, 3, 6}.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.affixNums(t, prefix, suffix)
checkType('affixNums', 1, t, 'table')
checkType('affixNums', 2, prefix, 'string', true)
checkType('affixNums', 3, suffix, 'string', true)
local function cleanPattern(s)
-- Cleans a pattern so that the magic characters ()%.[]*+-?^$ are interpreted literally.
return s:gsub('([%(%)%%%.%[%]%*%+%-%?%^%$])', '%%%1')
end
prefix = prefix or ''
suffix = suffix or ''
prefix = cleanPattern(prefix)
suffix = cleanPattern(suffix)
local pattern = '^' .. prefix .. '([1-9]%d*)' .. suffix .. '$'
local nums = {}
for k in pairs(t) do
if type(k) == 'string' then
local num = mw.ustring.match(k, pattern)
if num then
nums[#nums + 1] = tonumber(num)
end
end
end
table.sort(nums)
return nums
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- numData
--
-- Given a table with keys like {"foo1", "bar1", "foo2", "baz2"}, returns a table
-- of subtables in the format
-- {[1] = {foo = 'text', bar = 'text'}, [2] = {foo = 'text', baz = 'text'}}.
-- Keys that don't end with an integer are stored in a subtable named "other". The
-- compress option compresses the table so that it can be iterated over with
-- ipairs.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.numData(t, compress)
checkType('numData', 1, t, 'table')
checkType('numData', 2, compress, 'boolean', true)
local ret = {}
for k, v in pairs(t) do
local prefix, num = mw.ustring.match(tostring(k), '^([^0-9]*)([1-9][0-9]*)$')
if num then
num = tonumber(num)
local subtable = ret[num] or {}
if prefix == '' then
-- Positional parameters match the blank string; put them at the start of the subtable instead.
prefix = 1
end
subtable[prefix] = v
ret[num] = subtable
else
local subtable = ret.other or {}
subtable[k] = v
ret.other = subtable
end
end
if compress then
local other = ret.other
ret = p.compressSparseArray(ret)
ret.other = other
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- compressSparseArray
--
-- This takes an array with one or more nil values, and removes the nil values
-- while preserving the order, so that the array can be safely traversed with
-- ipairs.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.compressSparseArray(t)
checkType('compressSparseArray', 1, t, 'table')
local ret = {}
local nums = p.numKeys(t)
for _, num in ipairs(nums) do
ret[#ret + 1] = t[num]
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- sparseIpairs
--
-- This is an iterator for sparse arrays. It can be used like ipairs, but can
-- handle nil values.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.sparseIpairs(t)
checkType('sparseIpairs', 1, t, 'table')
local nums = p.numKeys(t)
local i = 0
local lim = #nums
return function ()
i = i + 1
if i <= lim then
local key = nums[i]
return key, t[key]
else
return nil, nil
end
end
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- size
--
-- This returns the size of a key/value pair table. It will also work on arrays,
-- but for arrays it is more efficient to use the # operator.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.size(t)
checkType('size', 1, t, 'table')
local i = 0
for _ in pairs(t) do
i = i + 1
end
return i
end
local function defaultKeySort(item1, item2)
-- "number" < "string", so numbers will be sorted before strings.
local type1, type2 = type(item1), type(item2)
if type1 ~= type2 then
return type1 < type2
elseif type1 == 'table' or type1 == 'boolean' or type1 == 'function' then
return tostring(item1) < tostring(item2)
else
return item1 < item2
end
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- keysToList
--
-- Returns an array of the keys in a table, sorted using either a default
-- comparison function or a custom keySort function.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.keysToList(t, keySort, checked)
if not checked then
checkType('keysToList', 1, t, 'table')
checkTypeMulti('keysToList', 2, keySort, {'function', 'boolean', 'nil'})
end
local arr = {}
local index = 1
for k in pairs(t) do
arr[index] = k
index = index + 1
end
if keySort ~= false then
keySort = type(keySort) == 'function' and keySort or defaultKeySort
table.sort(arr, keySort)
end
return arr
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- sortedPairs
--
-- Iterates through a table, with the keys sorted using the keysToList function.
-- If there are only numerical keys, sparseIpairs is probably more efficient.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.sortedPairs(t, keySort)
checkType('sortedPairs', 1, t, 'table')
checkType('sortedPairs', 2, keySort, 'function', true)
local arr = p.keysToList(t, keySort, true)
local i = 0
return function ()
i = i + 1
local key = arr[i]
if key ~= nil then
return key, t[key]
else
return nil, nil
end
end
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- isArray
--
-- Returns true if the given value is a table and all keys are consecutive
-- integers starting at 1.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isArray(v)
if type(v) ~= 'table' then
return false
end
local i = 0
for _ in pairs(v) do
i = i + 1
if v[i] == nil then
return false
end
end
return true
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- isArrayLike
--
-- Returns true if the given value is iterable and all keys are consecutive
-- integers starting at 1.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isArrayLike(v)
if not pcall(pairs, v) then
return false
end
local i = 0
for _ in pairs(v) do
i = i + 1
if v[i] == nil then
return false
end
end
return true
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- invert
--
-- Transposes the keys and values in an array. For example, {"a", "b", "c"} ->
-- {a = 1, b = 2, c = 3}. Duplicates are not supported (result values refer to
-- the index of the last duplicate) and NaN values are ignored.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.invert(arr)
checkType("invert", 1, arr, "table")
local isNan = p.isNan
local map = {}
for i, v in ipairs(arr) do
if not isNan(v) then
map[v] = i
end
end
return map
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- listToSet
--
-- Creates a set from the array part of the table. Indexing the set by any of the
-- values of the array returns true. For example, {"a", "b", "c"} ->
-- {a = true, b = true, c = true}. NaN values are ignored as Lua considers them
-- never equal to any value (including other NaNs or even themselves).
------------------------------------------------------------------------------------
function p.listToSet(arr)
checkType("listToSet", 1, arr, "table")
local isNan = p.isNan
local set = {}
for _, v in ipairs(arr) do
if not isNan(v) then
set[v] = true
end
end
return set
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- deepCopy
--
-- Recursive deep copy function. Preserves identities of subtables.
------------------------------------------------------------------------------------
local function _deepCopy(orig, includeMetatable, already_seen)
if type(orig) ~= "table" then
return orig
end
-- already_seen stores copies of tables indexed by the original table.
local copy = already_seen[orig]
if copy ~= nil then
return copy
end
copy = {}
already_seen[orig] = copy -- memoize before any recursion, to avoid infinite loops
for orig_key, orig_value in pairs(orig) do
copy[_deepCopy(orig_key, includeMetatable, already_seen)] = _deepCopy(orig_value, includeMetatable, already_seen)
end
if includeMetatable then
local mt = getmetatable(orig)
if mt ~= nil then
setmetatable(copy, _deepCopy(mt, true, already_seen))
end
end
return copy
end
function p.deepCopy(orig, noMetatable, already_seen)
checkType("deepCopy", 3, already_seen, "table", true)
return _deepCopy(orig, not noMetatable, already_seen or {})
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- sparseConcat
--
-- Concatenates all values in the table that are indexed by a number, in order.
-- sparseConcat{a, nil, c, d} => "acd"
-- sparseConcat{nil, b, c, d} => "bcd"
------------------------------------------------------------------------------------
function p.sparseConcat(t, sep, i, j)
local arr = {}
local arr_i = 0
for _, v in p.sparseIpairs(t) do
arr_i = arr_i + 1
arr[arr_i] = v
end
return table.concat(arr, sep, i, j)
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- length
--
-- Finds the length of an array, or of a quasi-array with keys such as "data1",
-- "data2", etc., using an exponential search algorithm. It is similar to the
-- operator #, but may return a different value when there are gaps in the array
-- portion of the table. Intended to be used on data loaded with mw.loadData. For
-- other tables, use #.
-- Note: #frame.args in frame object always be set to 0, regardless of the number
-- of unnamed template parameters, so use this function for frame.args.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.length(t, prefix)
-- requiring module inline so that [[Module:Exponential search]] which is
-- only needed by this one function doesn't get millions of transclusions
local expSearch = require("Module:Exponential search")
checkType('length', 1, t, 'table')
checkType('length', 2, prefix, 'string', true)
return expSearch(function (i)
local key
if prefix then
key = prefix .. tostring(i)
else
key = i
end
return t[key] ~= nil
end) or 0
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- inArray
--
-- Returns true if searchElement is a member of the array, and false otherwise.
-- Equivalent to JavaScript array.includes(searchElement) or
-- array.includes(searchElement, fromIndex), except fromIndex is 1 indexed
------------------------------------------------------------------------------------
function p.inArray(array, searchElement, fromIndex)
checkType("inArray", 1, array, "table")
-- if searchElement is nil, error?
fromIndex = tonumber(fromIndex)
if fromIndex then
if (fromIndex < 0) then
fromIndex = #array + fromIndex + 1
end
if fromIndex < 1 then fromIndex = 1 end
for _, v in ipairs({unpack(array, fromIndex)}) do
if v == searchElement then
return true
end
end
else
for _, v in pairs(array) do
if v == searchElement then
return true
end
end
end
return false
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- merge
--
-- Given the arrays, returns an array containing the elements of each input array
-- in sequence.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.merge(...)
local arrays = {...}
local ret = {}
for i, arr in ipairs(arrays) do
checkType('merge', i, arr, 'table')
for _, v in ipairs(arr) do
ret[#ret + 1] = v
end
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- extend
--
-- Extends the first array in place by appending all elements from the second
-- array.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.extend(arr1, arr2)
checkType('extend', 1, arr1, 'table')
checkType('extend', 2, arr2, 'table')
for _, v in ipairs(arr2) do
arr1[#arr1 + 1] = v
end
end
return p
4n03zk6kcoeg4gz82mieeh94c1szcjy
سامانچىنىڭ قىزى
0
23842
176437
174372
2026-09-04T08:47:50Z
CommonsDelinker
100
Removing [[:c:File:Samanchi_qizi_2.jpg|Samanchi_qizi_2.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Wdwd|Wdwd]] because: Broken [[:c:COM:REDIRECT|redirect]] ([[:c:COM:CSD#G2|G2]]).
176437
wikitext
text/x-wiki
'''سامانچىنىڭ قىزى'''، بۇ، [[جەنۇبىي ئەزەربەيجان]] تۈركلىرى ئارىسىدا، بولۇپمۇ [https://az.wikipedia.org/wiki/Urmiya ئۇرمىيە] رايونىدا داڭق چىقارغان ئەپسانىۋى بىر قىزنىڭ ئىسمى.<ref>{{Cite web |title=اورمودا دیللر ازبری اولان سامانچی قیزی |url=https://anayool.ir/2024/02/10/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%B2%DB%8C/ |access-date=2025-11-23 |archive-date=2025-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207004751/http://anayool.ir/2024/02/10/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%B2%DB%8C/ |url-status=dead }}</ref>
==رىۋايەت==
ئۇرمىيە شەھىرىدە ئۇنىڭ دادىسى سامانچى ئىدى، ئۇ يەنە '''سامانچىنىڭ قىزى''' دەپمۇ ئاتالغان. تەسۋىرلىگۈسىز گۈزەللىكى سەۋەبىدىن، ئۇنىڭ ئىسمى تىللاردا يادلىنىپ قالغان ۋە ئۇ [[جىلوۋلۇق قىرغىنچىلىقى]] مەزگىلىدە ئۇرمىيەدە ياشىغان.<ref>{{Cite web |title=اورمودا دیللر ازبری اولان سامانچی قیزی |url=https://anayool.ir/2024/02/10/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%B2%DB%8C/ |access-date=2025-11-23 |archive-date=2025-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207004751/http://anayool.ir/2024/02/10/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%B2%DB%8C/ |url-status=dead }}</ref> <ref>جەنۇبىي ئەزەربەيجان ۋىكىپېدىيە: [https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%8C_%D9%82%DB%8C%D8%B2%DB%8C سامانچى قىزى]</ref>
==مەنبەلەر==
iiqrqlv8euw2p5zgfmi19tggnrt32v5
Module:Exponential search
828
24688
176436
2026-09-03T21:48:37Z
Hamish
15943
[IPE-NEXT] Quick edit imported from [[:w:en:Module:Exponential search]]
176436
Scribunto
text/plain
-- This module provides a generic exponential search algorithm.
require[[strict]]
local checkType = require('libraryUtil').checkType
local floor = math.floor
local function midPoint(lower, upper)
return floor(lower + (upper - lower) / 2)
end
local function search(testFunc, i, lower, upper)
if testFunc(i) then
if i + 1 == upper then
return i
end
lower = i
if upper then
i = midPoint(lower, upper)
else
i = i * 2
end
return search(testFunc, i, lower, upper)
else
upper = i
i = midPoint(lower, upper)
return search(testFunc, i, lower, upper)
end
end
return function (testFunc, init)
checkType('Exponential search', 1, testFunc, 'function')
checkType('Exponential search', 2, init, 'number', true)
if init and (init < 1 or init ~= floor(init) or init == math.huge) then
error(string.format(
"invalid init value '%s' detected in argument #2 to " ..
"'Exponential search' (init value must be a positive integer)",
tostring(init)
), 2)
end
init = init or 2
if not testFunc(1) then
return nil
end
return search(testFunc, init, 1, nil)
end
jqqi8l27tb73lglksbukg2g3bzt3fmv
ئۇيغۇر سايرانى
0
24689
176438
2026-09-04T09:15:17Z
G.Berdash
24704
قۇرۇلغان بەت 'شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ سابىق رەھبىرى، تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى كېسەل سەۋەبىدىن 2007 – يىلى 27 – نويابىر ئۈرۈمچىدە بەختكە قارشى 90 يېشىدا ۋاپات بولغانىدى. (1918-2007)، شىنجاڭنىڭ تۇرپان شەھىرىدىن كەلگەن، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تارى...'
176438
wikitext
text/x-wiki
شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ سابىق رەھبىرى، تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى كېسەل سەۋەبىدىن 2007 – يىلى 27 – نويابىر ئۈرۈمچىدە بەختكە قارشى 90 يېشىدا ۋاپات بولغانىدى.
(1918-2007)، شىنجاڭنىڭ تۇرپان شەھىرىدىن كەلگەن، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تارىخچىسى بولۇپ، ئاساسلىقى شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلغان.
d51bcgydq0wmviye1kw7twtdgekue6a
176439
176438
2026-09-04T09:17:44Z
G.Berdash
24704
176439
wikitext
text/x-wiki
شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ سابىق رەھبىرى، تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى كېسەل سەۋەبىدىن 2007 – يىلى 27 – نويابىر ئۈرۈمچىدە بەختكە قارشى 90 يېشىدا ۋاپات بولغانىدى.
ئۇيغۇر سايرانى (1918-2007)، شىنجاڭنىڭ تۇرپان شەھىرىدىن كەلگەن، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تارىخچىسى بولۇپ، ئاساسلىقى شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلغان.
ئۇيغۇر سايرانى بىزدىن چىققان تۇنجى ئەۋلاد چەت ئەل تىلى تەرجىمانى، ئاخباراتچى، دىپلومات ۋە تارىخشۇناس ئالىمدۇر.
'''تۇنجى ئەۋلاد ئاخباراتچى'''
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭدا ئۇيغۇرلاردىن چىققان ئەڭ دەسلەپكى ئاخباراتچىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى شىنجاڭ گېزىتىنى بەرپا قىلىشتا ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشتا مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. ئۇيغۇر سايرانى 1941 – يىلىدىن 1950 – يىلىغىچە ئىلگىرى – كېيىن بولۇپ ئۈچ قېتىم شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا ئىشلەپ، رۇسچە تەرجىمان، مۇھەررىر بولغان ۋە باش مۇھەررىرلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
20 – ئەسىرنىڭ 40 – يىللىرىدا، شىنجاڭدا شېڭ شىسەي، گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىق قىلغان، ئەينى يىللاردا شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، تېخنىكا شارائىتى ھازىرقىدىن ئاسمان – زېمىندەك پەرق قىلاتتى. سىياسىي جەھەتتە، شىنجاڭ گېزىتىدە ئىلغار قاراشتىكى ۋە ئىنقىلابىي ئىدىيىدىكى ماقالە – ماتېرىياللارنى بېسىش قاتتىق چەكلىنەتتى. ئۇيغۇر سايرانى ئۇيغۇر – قازاقچە شىنجاڭ گېزىتىدىكى ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ماركسىزم – لېنىنىزم ئىدىيىسىدىكى ماتېرىياللارنى رۇسچىدىن تەرجىمە قىلىپ گېزىتتە باستۇرغان. جۇڭگو كومپارتىيىسى رەھبەرلىكىدىكى 8 – ئارمىيىنىڭ ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى كۈرەشلىرىنى ۋە خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى كۈرەشلىرىنى شىنجاڭ گېزىتىدە تونۇشتۇرغان. نەتىجىدە 1943 – يىلى قولغا ئېلىنىپ تۈرمىگە قامالغان.
ئىقتىسادىي جەھەتتە، ھۆكۈمەت دائىرىلىرىنىڭ شىنجاڭ گېزىتخانىسىغا ئاجراتقان مالىيە خىراجىتى ناھايىتى ئاز بولۇپ، گېزىتلەرنى تۆۋەن ئۆلچەمدە چىقىرىپ تۇرۇشقا ئاران يېتەتتى. گېزىتنىڭ باسما تېخنىكىسىنى يېڭىلاش، قەغەز سۈپىتىنى ياخشىلاش، بەت ھەجىمىنى چوڭايتىش، دەۋرلىكىنى قىسقارتىش، ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئىش ھەققىنى ئۆستۈرۈش قاتارلىق ئىشلارغا خىراجەت يېتىشمەيتتى.
شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ مەتبەئە تېخنىكىسى شۇ دەۋردە ئىنتايىن قالاق بولۇپ، قوغۇشۇن مەتبەئەنىڭ ئىپتىدائىي تېخنىكىسى قوللىنىلاتتى، قول مەشغۇلاتى ئاساسىي ئورۇندا تۇراتتى، ئىش سۈرئىتى ناھايىتى ئاستا بولاتتى.
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا بىر نەچچە قېتىم ئىشلەش داۋامىدا بار ئاماللاردىن پايدىلىنىپ ناچار شارائىتنى تەدرىجىي ياخشىلىغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1947 – يىلىدىن 1949 – يىلى 12 – ئايغىچە ئىلى گېزىتخانىسىدا باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدا گېزىت چىقىرىشقا رەھبەرلىك قىلغان. بۇ گېزىتخانىدا ئىشلەش داۋامىدىمۇ ئۇيغۇر سايرانى گېزىتنىڭ مەزمۇن ساپاسىنى ياخشىلاش بىلەن بىللە، خىزمەت، تۇرمۇش شارائىتىنىمۇ ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ياخشىلىغان.
ئېلى گېزىتىدە ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىي ھۆكۈمىتىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى فاڭجېن – سىياسەتلىرىدىن باشقا، جۇڭگو كومپارتىيىسىنىڭ فاڭجېن – سىياسەتلىرىمۇ تەشۋىق قىلىناتتى.
يۇقىرىدىكىلەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى ئاخباراتچىلىق، مەنبۇئاتچىلىق ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا جاپالىق ئەجىر سىڭدۈرگەن پېشۋالارنىڭ بىرىدۇر.
'''تۇنجى ئەۋلاد تارىخشۇناس'''
ئۇيغۇر سايرانى 1950 – يىلىدىن 1953 – يىلىغىچە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئالمۇتادىكى باش كونسۇلخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باش كونسۇلى بولۇپ ئىشلىگەن، 1953 – يىلىدىن 1956 – يىلىغىچە قازاقىستان دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، 1956 – يىلى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى شىنجاڭ شۆبىسىنى قۇرۇشقا تەييارلىق كۆرۈش كومىتېتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، بىرىنچى مۇئاۋىن مۇدىرلىقىغا تەيىنلەنگەن ۋە 1959 – يىلىغىچە مەخسۇس گۇرۇپپىغا باشچىلىق قىلىپ جەنۇبىي شىنجاڭغا بېرىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي تارىخىنى ئۈچ يىل تەكشۈرگەن، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن تەكشۈرۈش ماتېرىيالىنى ئىگىلەپ بىلىمىنى ئاشۇرغان ھەم بىر قىسىم ماتېرىياللارنى يازغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1959 – يىلىدىن 1969 – يىلىغىچە شىنجاڭ مىللەتلەر تەتقىقاتى ئورنىدا ئىشلىگەن مەزگىلىدە ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن ماتېرىياللارنى ئۆگىنىش، رەتلەش، توپلاش ئارقىلىق بۇ ھەقتىكى بىلىمىنى داۋاملىق چوڭقۇرلاشتۇرغان، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر بەزى ماقالىلەرنى يازغان. مەسىلەن: ‹‹ⅩⅢ ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ دىنى توغرىسىدا››، ‹‹ⅩⅢئەسىرلەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى توغرىسىدا›› قاتارلىقلار. يەنە خەنزۇچە ۋە رۇسچىدىن بىر قىسىم ماتېرىياللارنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان.
پارتىيە 11 – نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3 – ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى سىياسىي جەھەتتىن ئاقلىنىپ، نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. ئۇ 1981 – يىلى شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىلىقى ۋە ئاكادېمىيىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقلىقىغا تەيىنلەندى. ئۇيغۇر سايرانى بۇ ئورۇندا رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئىشلەش بىلەن بىللە، تارىخ تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللاندى. ئۇ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتىدا مەنبەلىك ماتېرىياللارنى، ئارخېئولوگىيىلىك دەلىل – ئاساسلارنى ۋە ئىچكى – تاشقى ھەم تارىخىي – ئىلمىي ئۇچۇرلارنى ئىگىلەشكە ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەن. ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقاتىدا ئۇيغۇرچە مەنبەلىك تارىخىي ماتېرىياللارنىڭ بەكمۇ كەمچىللىكىدىن چوڭقۇر ئېچىنغان ئۇيغۇر سايرانى خەنزۇچە تارىخىي ماتېرىياللارغا ۋە چەت ئەل تىللىرىدىكى ئالاقىدار تارىخىي ماتېرىياللارغا تايانغان. بولۇپمۇ چەت ئەللىك ئالىملار 18 –، 19 – ئەسىرلەردە چەت ئەل ‹‹ئېكسپېدىتسىيىچىلىرى›› شىنجاڭدىن ئېلىپ چىقىپ كەتكەن مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى، تارىخىي قوليازمىلار ۋە ئارخېئولوگىيىلىك قېزىلمىلار ئاساسىدا يېزىپ نەشر قىلدۇرغان كىتابلار ئۇيغۇر سايرانىنىڭ دىققىتىنى بەك قوزغىغاچقا، ھەقىقىي تارىخشۇناس ئالىمغا خاس يىراقنى كۆرەرلىكى بىلەن بۇ كىتابلار ئىچىدىكى رۇسچە كىتابلارنى ئالدى بىلەن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ، كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇرۇشقا ئىرادە باغلىغان. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ رۇسچە سەۋىيىسى ناھايىتى يۇقىرى ئىدى، 70 ياشلارغا كىرىپ قالغانئۇيغۇر سايرانىنىڭ كۆزىدىن ھەقىقىي ئالىملارغا خاس ئەقىل – پاراسەت، شىجائەت نۇرلىرى چاقناپ تۇراتتى، ۋۇجۇدىدا كۈچلۈك غەيرەت – جاسارەت ئۇرغۇپ تۇراتتى.
ئۇيغۇر سايرانى 20 – ئەسىرنىڭ 80 – يىللىرىدىن باشلاپ مەشھۇر سوۋېت ئالىملىرىدىن ۋ. ۋ. بارتولدنىڭ ‹‹يەتتە سۇ تارىخىي ئۇچېركلىرى››، ‹‹تۈركىي خەلقلەر توغرىسىدا 12 لېكسىيە›› ناملىق كىتابلىرىنى؛ د. ئى. تىخونوۋنىڭ ‹‹Ⅹ– ⅩⅣئەسىرلەردىكى ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈمى›› ناملىق كىتابىنى؛ ۋ. م. ناسلوۋنىڭ ‹‹ئۇرغۇن، يېنسەي ۋىلايەتلىرىدىن تېپىلغان يادىكارلىقلار تىلى›› ناملىق كىتابىنى ۋە باشقىلارنىڭ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ تارىخىغا مۇناسىۋەتلىك يىرىك ئەسەرلىرىنى رۇسچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇرۇشقا كىرىشكەن. 20 نەچچە يىل ئىچىدە كۆپلىگەن ماتېرىيال ۋە ئالتە – يەتتە پارچە كىتابنى تەرجىمە قىلىپ، كۆپ قىسمىنى نەشردىن چىقارغان. بۇ ئىشتا ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى رەھبەرلىكىنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىگەنلىكى، ھەبىبۇللا خوجالەمجىنى، سابىت روزى قاتارلىق تەتقىقاتچىلارنىڭ ئۇزاق يىللار ھەمكارلاشقانلىقى ئۇيغۇر سايرانىغا چوڭ ياردەم ۋە مەدەت بولغان. شىنجاڭنىڭ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتى ساھەسىدە بۇنچىلىك كۆپ ۋە مۈشكۈل ئىلمىي ئىشنى ھېچكىم قىلىپ باقمىغان دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى، بىرىنچىدىن، ئۇيغۇر سايرانى تارىخ كىتابلىرى تەرجىمىسىنى ياشانغان ۋە سالامەتلىكى ئاجىزلاشقان مەزگىلىدە ئىشلىگەن. ئىككىنچىدىن، رۇسچە سەۋىيىسى ھەرقانچە يۇقىرى بولسىمۇ، كەسپىيلىكى ئۈستۈن تارىخ كىتابلىرىنى سۈپەتلىك تەرجىمە قىلىش ئۇيغۇر سايرانىغا ئاسان چۈشمىگەن. ئۈچىنچىدىن، كىتاب تەرجىمىسىگە كىرىشكەندىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى كۆز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ، بىر نەچچە قېتىم ئوپېراتسىيە قىلدۇرغان بولسىمۇ، كۆرۈش قۇۋۋىتى يىلدىن – يىلغا ئاجىزلاپ، ناچارلىشىپ كەتكەن. سولچىل لۇشيەن كاساپىتىدىن زايە بولۇپ كەتكەن يىللاردىكى ۋاقىتنى تولدۇرۇۋېلىشقا ئالدىرىغان ئۇيغۇر سايرانى خەتلەرنى لوپا ئەينەك ئارقىلىق كۆرۈپ تەرجىمە قىلىشقا مەجبۇر بولغان، لوپا ئەينەكنىڭ ياردىمىدە تالاي كىتابلارنى تەرجىمىدىن چىقارغان. ھەتتا لوپا ئەينەك ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە ئۇنىڭ قولىدىن چۈشمىگەن.
ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىكى نەتىجىلىرىگە ۋە ئابرۇي، ئىناۋىتىگە ئاساسەن، ئۇيغۇر سايرانى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك 20 دەك ئىلمىي جەمئىيەتنىڭ رەھبىرىي ئورگانلىرىنىڭ تەركىبىگە قاتناشتۇرۇلغان، بۇ ئىلمىي جەمئىيەتلەرنىڭ پائالىيەتلىرىدە ئىمكانىيىتىنىڭ بارىچە رولىنى جارى قىلدۇرغان.
'''ئېسىل پەزىلەتلىك زات'''
ئۇيغۇر سايرانى ئۆزى چوڭ باشلىق، ئالىم كىشى بولسىمۇ، لېكىن كىچىك پېئىل، كەمتەر، ئاددىي – ساددا ئىدى. ئادەتتە كىشىلەر بىلەن ئۇچراشقاندا، قىزغىن سالاملىشىپ، ئەدەپ – قائىدىنى بەجا كەلتۈرەتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ئىدارىمىزدە ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەر بىلەن كۆپرەك ئارىلىشاتتى، ئۇلار بىلەن قىزغىن پاراڭلىشىپ، تۇرمۇش ئەھۋاللىرىنى سورايتتى، چاقچاقلىشاتتى، كۆرگەن – بىلگەن قىزىقارلىق ئىشلىرىنى سۆزلەپ باشقىلارنى كۈلدۈرەتتى. ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئۆلۈم – يېتىم، نەزىر – چىراغ، توي – تۆكۈنلىرىگە كەلمەي قالمايتتى…
ئۇيغۇر سايرانى سەمىمىي، راستچىل، ئاق كۆڭۈل، شەخسىيەتسىز، ئومۇمىيەتچىل، مەرد كىشى ئىدى، تۇرمۇشتا ھەر قاچان ئۆزىنى پاك تۇتۇپ، ھەرقاچان تاماخورلۇق، ئاچكۆزلۈك ئىللەتلىرىدىن خالىي ياشايتتى، چىرىكلىككە ۋە باشقا بۇزۇقچىلىقلارغا قەتئىي قارشى تۇراتتى، غەيۋەتخورلار، ھەسەتخورلار، ئىچى قوتۇر، نىزاچى، پىتنىخورلار، يۇقىرىغا خۇشامەت قىلىپ، تۆۋەننى باسىدىغان ئىككى يۈزلىمىلەر بىلەن ئەسلا سىغىشالمايتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ھەر قاچان خۇشال – خۇرام، ئۈمىدۋار كەيپىياتتا ياشايتتى. ئۇنىڭ بۇنداق كەڭ قورساقلىقىنى كۆرگەنلەر ئۇنى ئۆمرىدە كۆپ رىيازەت چەككەن كىشىدەك ھېس قىلمايتتى. ئۇيغۇر سايرانى ھەرقانداق مۈشكۈلاتلارغا بويۇن ئەگمەيدىغان، جاسارەتلىك، قەيسەر كىشى ئىدى.
ئۇيغۇر سايرانى مەدەنىيەتلىك، ئەخلاقلىق، ساغلام روھلۇق كىشى بولغانلىقتىن، تەن سالامەتلىكى ئۆمۈر بويى ناھايىتى ياخشى بولغان. غىزا – تائامدا خۇددىي ياشلاردەكلا ئىشتەيلىك ئىدى. پەن تەتقىقاتقا پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن بېرىلگەنلىكىمۇ ئۇنىڭ تەن سالامەتلىكىگە پايدىلىق بولغان. ئاتاقلىق شائىر ئابدۇكېرىم مەخسۇتنىڭ:
مەن يىغلاپ تۇغۇلدۇم، كۈلۈپ ياشايمەن،
ھاياتنى قەدىرلەپ، سۆيۈپ ياشايمەن.
بىلىم ئىشتىياقى قەلبىمدە چەكسىز،
ئۆمۈرنى ئۇزاققا سوزۇپ ياشايمەن.
دېگەن رۇبائىسى بىزگە خۇددىي ئۇيغۇر سايرانى ئوبرازىنىڭ ئەينەن كۆچۈرۈلمىسىدەك تۇيغۇ بېرىدۇ.
بۇ يەردە يەنە بىر ئىشنى تىلغا ئالماي تۇرالمايمىزكى، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ ئائىلىسىمۇ مەدەنىيەتلىك، مەرىپەتلىك ئىناق ئائىلىدۇر. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ تۇرمۇشتا خاتىرجەم بولۇپ، پەن تەتقىقات ۋە تەرجىمە ئىشلىرىدا كۆپ نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىنى، تەن سالامەتلىكىنىڭ ئۇزاق مۇددەت ياخشى بولغانلىقىنى ئۇنىڭ قەدىناس رەپىقىسى سۆيۈم خانىمنىڭ ئۇنىڭغا دائىم چوڭقۇر مېھرىبانلىق بىلەن كۆيۈنۈپ، چەكسىز غەمخورلۇق قىلغانلىقىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. سۆيۈم خانىمنىڭ ئۆزىمۇ يۇقىرى مەلۇماتلىق زىيالىي بولۇپ، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ كەسپىي ئىشلىرىنى ئاڭلىق ھالدا ئىزچىل قوللاپ كەلگەن. شۇڭا ئۇلارنىڭ ئائىلىسىنى ئۈلگىلىك، نەمۇنىلىك ئائىلە دېسەك، قىلچە ئوشۇق كەتمەيدۇ.
ئۇيغۇر سايرانىنىڭ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقات، جۈملىدىن تارىخشۇناسلىق ۋە ئۇيغۇر شۇناسلىق تەتقىقاتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا بېغىشلىغانلىقىنى ياد ئەتكىنىمىزدە، بىز يەنە ئۇنىڭ دادىسى ھەيدەر سايرانىنىڭمۇ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ مىللىي مائارىپىنى گۈللەندۈرۈپ، نادانلىق، نامراتلىقنى تۈگىتىشكە بېغىشلىغان، ھەتتا بۇ ئىش ئۈچۈن قىممەتلىك ھاياتىنىمۇ تەقدىم قىلغان ئۇلۇغۋار روھىنى ياد ئەتمەي تۇرالمايمىز. ئاتا – بالا سايرانىلار بىزدىن مەڭگۈلۈك ئايرىلغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ شىنجاڭنىڭ مەدەنىيەت – مائارىپ، ئىلىم – پەن ئىشلىرىغا قوشقان شانلىق تۆھپىسى مەڭگۈ ئۇنتۇلمايدۇ. ئۇلارنىڭ روھى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ھايات!
kfyjjwl4k9qzlkqqho7ighdeyps9u4t
176440
176439
2026-09-04T09:18:15Z
G.Berdash
24704
176440
wikitext
text/x-wiki
شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ سابىق رەھبىرى، تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى كېسەل سەۋەبىدىن 2007 – يىلى 27 – نويابىر ئۈرۈمچىدە بەختكە قارشى 90 يېشىدا ۋاپات بولغانىدى.
ئۇيغۇر سايرانى (1918-2007)، شىنجاڭنىڭ تۇرپان شەھىرىدىن كەلگەن، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تارىخچىسى بولۇپ، ئاساسلىقى شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلغان.
ئۇيغۇر سايرانى بىزدىن چىققان تۇنجى ئەۋلاد چەت ئەل تىلى تەرجىمانى، ئاخباراتچى، دىپلومات ۋە تارىخشۇناس ئالىمدۇر.
== '''تۇنجى ئەۋلاد ئاخباراتچى''' ==
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭدا ئۇيغۇرلاردىن چىققان ئەڭ دەسلەپكى ئاخباراتچىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى شىنجاڭ گېزىتىنى بەرپا قىلىشتا ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشتا مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. ئۇيغۇر سايرانى 1941 – يىلىدىن 1950 – يىلىغىچە ئىلگىرى – كېيىن بولۇپ ئۈچ قېتىم شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا ئىشلەپ، رۇسچە تەرجىمان، مۇھەررىر بولغان ۋە باش مۇھەررىرلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
20 – ئەسىرنىڭ 40 – يىللىرىدا، شىنجاڭدا شېڭ شىسەي، گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىق قىلغان، ئەينى يىللاردا شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، تېخنىكا شارائىتى ھازىرقىدىن ئاسمان – زېمىندەك پەرق قىلاتتى. سىياسىي جەھەتتە، شىنجاڭ گېزىتىدە ئىلغار قاراشتىكى ۋە ئىنقىلابىي ئىدىيىدىكى ماقالە – ماتېرىياللارنى بېسىش قاتتىق چەكلىنەتتى. ئۇيغۇر سايرانى ئۇيغۇر – قازاقچە شىنجاڭ گېزىتىدىكى ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ماركسىزم – لېنىنىزم ئىدىيىسىدىكى ماتېرىياللارنى رۇسچىدىن تەرجىمە قىلىپ گېزىتتە باستۇرغان. جۇڭگو كومپارتىيىسى رەھبەرلىكىدىكى 8 – ئارمىيىنىڭ ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى كۈرەشلىرىنى ۋە خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى كۈرەشلىرىنى شىنجاڭ گېزىتىدە تونۇشتۇرغان. نەتىجىدە 1943 – يىلى قولغا ئېلىنىپ تۈرمىگە قامالغان.
ئىقتىسادىي جەھەتتە، ھۆكۈمەت دائىرىلىرىنىڭ شىنجاڭ گېزىتخانىسىغا ئاجراتقان مالىيە خىراجىتى ناھايىتى ئاز بولۇپ، گېزىتلەرنى تۆۋەن ئۆلچەمدە چىقىرىپ تۇرۇشقا ئاران يېتەتتى. گېزىتنىڭ باسما تېخنىكىسىنى يېڭىلاش، قەغەز سۈپىتىنى ياخشىلاش، بەت ھەجىمىنى چوڭايتىش، دەۋرلىكىنى قىسقارتىش، ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئىش ھەققىنى ئۆستۈرۈش قاتارلىق ئىشلارغا خىراجەت يېتىشمەيتتى.
شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ مەتبەئە تېخنىكىسى شۇ دەۋردە ئىنتايىن قالاق بولۇپ، قوغۇشۇن مەتبەئەنىڭ ئىپتىدائىي تېخنىكىسى قوللىنىلاتتى، قول مەشغۇلاتى ئاساسىي ئورۇندا تۇراتتى، ئىش سۈرئىتى ناھايىتى ئاستا بولاتتى.
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا بىر نەچچە قېتىم ئىشلەش داۋامىدا بار ئاماللاردىن پايدىلىنىپ ناچار شارائىتنى تەدرىجىي ياخشىلىغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1947 – يىلىدىن 1949 – يىلى 12 – ئايغىچە ئىلى گېزىتخانىسىدا باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدا گېزىت چىقىرىشقا رەھبەرلىك قىلغان. بۇ گېزىتخانىدا ئىشلەش داۋامىدىمۇ ئۇيغۇر سايرانى گېزىتنىڭ مەزمۇن ساپاسىنى ياخشىلاش بىلەن بىللە، خىزمەت، تۇرمۇش شارائىتىنىمۇ ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ياخشىلىغان.
ئېلى گېزىتىدە ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىي ھۆكۈمىتىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى فاڭجېن – سىياسەتلىرىدىن باشقا، جۇڭگو كومپارتىيىسىنىڭ فاڭجېن – سىياسەتلىرىمۇ تەشۋىق قىلىناتتى.
يۇقىرىدىكىلەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى ئاخباراتچىلىق، مەنبۇئاتچىلىق ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا جاپالىق ئەجىر سىڭدۈرگەن پېشۋالارنىڭ بىرىدۇر.
== '''تۇنجى ئەۋلاد تارىخشۇناس''' ==
ئۇيغۇر سايرانى 1950 – يىلىدىن 1953 – يىلىغىچە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئالمۇتادىكى باش كونسۇلخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باش كونسۇلى بولۇپ ئىشلىگەن، 1953 – يىلىدىن 1956 – يىلىغىچە قازاقىستان دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، 1956 – يىلى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى شىنجاڭ شۆبىسىنى قۇرۇشقا تەييارلىق كۆرۈش كومىتېتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، بىرىنچى مۇئاۋىن مۇدىرلىقىغا تەيىنلەنگەن ۋە 1959 – يىلىغىچە مەخسۇس گۇرۇپپىغا باشچىلىق قىلىپ جەنۇبىي شىنجاڭغا بېرىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي تارىخىنى ئۈچ يىل تەكشۈرگەن، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن تەكشۈرۈش ماتېرىيالىنى ئىگىلەپ بىلىمىنى ئاشۇرغان ھەم بىر قىسىم ماتېرىياللارنى يازغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1959 – يىلىدىن 1969 – يىلىغىچە شىنجاڭ مىللەتلەر تەتقىقاتى ئورنىدا ئىشلىگەن مەزگىلىدە ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن ماتېرىياللارنى ئۆگىنىش، رەتلەش، توپلاش ئارقىلىق بۇ ھەقتىكى بىلىمىنى داۋاملىق چوڭقۇرلاشتۇرغان، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر بەزى ماقالىلەرنى يازغان. مەسىلەن: ‹‹ⅩⅢ ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ دىنى توغرىسىدا››، ‹‹ⅩⅢئەسىرلەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى توغرىسىدا›› قاتارلىقلار. يەنە خەنزۇچە ۋە رۇسچىدىن بىر قىسىم ماتېرىياللارنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان.
پارتىيە 11 – نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3 – ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى سىياسىي جەھەتتىن ئاقلىنىپ، نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. ئۇ 1981 – يىلى شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىلىقى ۋە ئاكادېمىيىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقلىقىغا تەيىنلەندى. ئۇيغۇر سايرانى بۇ ئورۇندا رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئىشلەش بىلەن بىللە، تارىخ تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللاندى. ئۇ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتىدا مەنبەلىك ماتېرىياللارنى، ئارخېئولوگىيىلىك دەلىل – ئاساسلارنى ۋە ئىچكى – تاشقى ھەم تارىخىي – ئىلمىي ئۇچۇرلارنى ئىگىلەشكە ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەن. ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقاتىدا ئۇيغۇرچە مەنبەلىك تارىخىي ماتېرىياللارنىڭ بەكمۇ كەمچىللىكىدىن چوڭقۇر ئېچىنغان ئۇيغۇر سايرانى خەنزۇچە تارىخىي ماتېرىياللارغا ۋە چەت ئەل تىللىرىدىكى ئالاقىدار تارىخىي ماتېرىياللارغا تايانغان. بولۇپمۇ چەت ئەللىك ئالىملار 18 –، 19 – ئەسىرلەردە چەت ئەل ‹‹ئېكسپېدىتسىيىچىلىرى›› شىنجاڭدىن ئېلىپ چىقىپ كەتكەن مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى، تارىخىي قوليازمىلار ۋە ئارخېئولوگىيىلىك قېزىلمىلار ئاساسىدا يېزىپ نەشر قىلدۇرغان كىتابلار ئۇيغۇر سايرانىنىڭ دىققىتىنى بەك قوزغىغاچقا، ھەقىقىي تارىخشۇناس ئالىمغا خاس يىراقنى كۆرەرلىكى بىلەن بۇ كىتابلار ئىچىدىكى رۇسچە كىتابلارنى ئالدى بىلەن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ، كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇرۇشقا ئىرادە باغلىغان. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ رۇسچە سەۋىيىسى ناھايىتى يۇقىرى ئىدى، 70 ياشلارغا كىرىپ قالغانئۇيغۇر سايرانىنىڭ كۆزىدىن ھەقىقىي ئالىملارغا خاس ئەقىل – پاراسەت، شىجائەت نۇرلىرى چاقناپ تۇراتتى، ۋۇجۇدىدا كۈچلۈك غەيرەت – جاسارەت ئۇرغۇپ تۇراتتى.
ئۇيغۇر سايرانى 20 – ئەسىرنىڭ 80 – يىللىرىدىن باشلاپ مەشھۇر سوۋېت ئالىملىرىدىن ۋ. ۋ. بارتولدنىڭ ‹‹يەتتە سۇ تارىخىي ئۇچېركلىرى››، ‹‹تۈركىي خەلقلەر توغرىسىدا 12 لېكسىيە›› ناملىق كىتابلىرىنى؛ د. ئى. تىخونوۋنىڭ ‹‹Ⅹ– ⅩⅣئەسىرلەردىكى ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈمى›› ناملىق كىتابىنى؛ ۋ. م. ناسلوۋنىڭ ‹‹ئۇرغۇن، يېنسەي ۋىلايەتلىرىدىن تېپىلغان يادىكارلىقلار تىلى›› ناملىق كىتابىنى ۋە باشقىلارنىڭ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ تارىخىغا مۇناسىۋەتلىك يىرىك ئەسەرلىرىنى رۇسچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇرۇشقا كىرىشكەن. 20 نەچچە يىل ئىچىدە كۆپلىگەن ماتېرىيال ۋە ئالتە – يەتتە پارچە كىتابنى تەرجىمە قىلىپ، كۆپ قىسمىنى نەشردىن چىقارغان. بۇ ئىشتا ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى رەھبەرلىكىنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىگەنلىكى، ھەبىبۇللا خوجالەمجىنى، سابىت روزى قاتارلىق تەتقىقاتچىلارنىڭ ئۇزاق يىللار ھەمكارلاشقانلىقى ئۇيغۇر سايرانىغا چوڭ ياردەم ۋە مەدەت بولغان. شىنجاڭنىڭ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتى ساھەسىدە بۇنچىلىك كۆپ ۋە مۈشكۈل ئىلمىي ئىشنى ھېچكىم قىلىپ باقمىغان دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى، بىرىنچىدىن، ئۇيغۇر سايرانى تارىخ كىتابلىرى تەرجىمىسىنى ياشانغان ۋە سالامەتلىكى ئاجىزلاشقان مەزگىلىدە ئىشلىگەن. ئىككىنچىدىن، رۇسچە سەۋىيىسى ھەرقانچە يۇقىرى بولسىمۇ، كەسپىيلىكى ئۈستۈن تارىخ كىتابلىرىنى سۈپەتلىك تەرجىمە قىلىش ئۇيغۇر سايرانىغا ئاسان چۈشمىگەن. ئۈچىنچىدىن، كىتاب تەرجىمىسىگە كىرىشكەندىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى كۆز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ، بىر نەچچە قېتىم ئوپېراتسىيە قىلدۇرغان بولسىمۇ، كۆرۈش قۇۋۋىتى يىلدىن – يىلغا ئاجىزلاپ، ناچارلىشىپ كەتكەن. سولچىل لۇشيەن كاساپىتىدىن زايە بولۇپ كەتكەن يىللاردىكى ۋاقىتنى تولدۇرۇۋېلىشقا ئالدىرىغان ئۇيغۇر سايرانى خەتلەرنى لوپا ئەينەك ئارقىلىق كۆرۈپ تەرجىمە قىلىشقا مەجبۇر بولغان، لوپا ئەينەكنىڭ ياردىمىدە تالاي كىتابلارنى تەرجىمىدىن چىقارغان. ھەتتا لوپا ئەينەك ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە ئۇنىڭ قولىدىن چۈشمىگەن.
ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىكى نەتىجىلىرىگە ۋە ئابرۇي، ئىناۋىتىگە ئاساسەن، ئۇيغۇر سايرانى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك 20 دەك ئىلمىي جەمئىيەتنىڭ رەھبىرىي ئورگانلىرىنىڭ تەركىبىگە قاتناشتۇرۇلغان، بۇ ئىلمىي جەمئىيەتلەرنىڭ پائالىيەتلىرىدە ئىمكانىيىتىنىڭ بارىچە رولىنى جارى قىلدۇرغان.
== '''ئېسىل پەزىلەتلىك زات''' ==
ئۇيغۇر سايرانى ئۆزى چوڭ باشلىق، ئالىم كىشى بولسىمۇ، لېكىن كىچىك پېئىل، كەمتەر، ئاددىي – ساددا ئىدى. ئادەتتە كىشىلەر بىلەن ئۇچراشقاندا، قىزغىن سالاملىشىپ، ئەدەپ – قائىدىنى بەجا كەلتۈرەتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ئىدارىمىزدە ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەر بىلەن كۆپرەك ئارىلىشاتتى، ئۇلار بىلەن قىزغىن پاراڭلىشىپ، تۇرمۇش ئەھۋاللىرىنى سورايتتى، چاقچاقلىشاتتى، كۆرگەن – بىلگەن قىزىقارلىق ئىشلىرىنى سۆزلەپ باشقىلارنى كۈلدۈرەتتى. ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئۆلۈم – يېتىم، نەزىر – چىراغ، توي – تۆكۈنلىرىگە كەلمەي قالمايتتى…
ئۇيغۇر سايرانى سەمىمىي، راستچىل، ئاق كۆڭۈل، شەخسىيەتسىز، ئومۇمىيەتچىل، مەرد كىشى ئىدى، تۇرمۇشتا ھەر قاچان ئۆزىنى پاك تۇتۇپ، ھەرقاچان تاماخورلۇق، ئاچكۆزلۈك ئىللەتلىرىدىن خالىي ياشايتتى، چىرىكلىككە ۋە باشقا بۇزۇقچىلىقلارغا قەتئىي قارشى تۇراتتى، غەيۋەتخورلار، ھەسەتخورلار، ئىچى قوتۇر، نىزاچى، پىتنىخورلار، يۇقىرىغا خۇشامەت قىلىپ، تۆۋەننى باسىدىغان ئىككى يۈزلىمىلەر بىلەن ئەسلا سىغىشالمايتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ھەر قاچان خۇشال – خۇرام، ئۈمىدۋار كەيپىياتتا ياشايتتى. ئۇنىڭ بۇنداق كەڭ قورساقلىقىنى كۆرگەنلەر ئۇنى ئۆمرىدە كۆپ رىيازەت چەككەن كىشىدەك ھېس قىلمايتتى. ئۇيغۇر سايرانى ھەرقانداق مۈشكۈلاتلارغا بويۇن ئەگمەيدىغان، جاسارەتلىك، قەيسەر كىشى ئىدى.
ئۇيغۇر سايرانى مەدەنىيەتلىك، ئەخلاقلىق، ساغلام روھلۇق كىشى بولغانلىقتىن، تەن سالامەتلىكى ئۆمۈر بويى ناھايىتى ياخشى بولغان. غىزا – تائامدا خۇددىي ياشلاردەكلا ئىشتەيلىك ئىدى. پەن تەتقىقاتقا پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن بېرىلگەنلىكىمۇ ئۇنىڭ تەن سالامەتلىكىگە پايدىلىق بولغان. ئاتاقلىق شائىر ئابدۇكېرىم مەخسۇتنىڭ:
مەن يىغلاپ تۇغۇلدۇم، كۈلۈپ ياشايمەن،
ھاياتنى قەدىرلەپ، سۆيۈپ ياشايمەن.
بىلىم ئىشتىياقى قەلبىمدە چەكسىز،
ئۆمۈرنى ئۇزاققا سوزۇپ ياشايمەن.
دېگەن رۇبائىسى بىزگە خۇددىي ئۇيغۇر سايرانى ئوبرازىنىڭ ئەينەن كۆچۈرۈلمىسىدەك تۇيغۇ بېرىدۇ.
بۇ يەردە يەنە بىر ئىشنى تىلغا ئالماي تۇرالمايمىزكى، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ ئائىلىسىمۇ مەدەنىيەتلىك، مەرىپەتلىك ئىناق ئائىلىدۇر. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ تۇرمۇشتا خاتىرجەم بولۇپ، پەن تەتقىقات ۋە تەرجىمە ئىشلىرىدا كۆپ نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىنى، تەن سالامەتلىكىنىڭ ئۇزاق مۇددەت ياخشى بولغانلىقىنى ئۇنىڭ قەدىناس رەپىقىسى سۆيۈم خانىمنىڭ ئۇنىڭغا دائىم چوڭقۇر مېھرىبانلىق بىلەن كۆيۈنۈپ، چەكسىز غەمخورلۇق قىلغانلىقىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. سۆيۈم خانىمنىڭ ئۆزىمۇ يۇقىرى مەلۇماتلىق زىيالىي بولۇپ، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ كەسپىي ئىشلىرىنى ئاڭلىق ھالدا ئىزچىل قوللاپ كەلگەن. شۇڭا ئۇلارنىڭ ئائىلىسىنى ئۈلگىلىك، نەمۇنىلىك ئائىلە دېسەك، قىلچە ئوشۇق كەتمەيدۇ.
ئۇيغۇر سايرانىنىڭ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقات، جۈملىدىن تارىخشۇناسلىق ۋە ئۇيغۇر شۇناسلىق تەتقىقاتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا بېغىشلىغانلىقىنى ياد ئەتكىنىمىزدە، بىز يەنە ئۇنىڭ دادىسى ھەيدەر سايرانىنىڭمۇ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ مىللىي مائارىپىنى گۈللەندۈرۈپ، نادانلىق، نامراتلىقنى تۈگىتىشكە بېغىشلىغان، ھەتتا بۇ ئىش ئۈچۈن قىممەتلىك ھاياتىنىمۇ تەقدىم قىلغان ئۇلۇغۋار روھىنى ياد ئەتمەي تۇرالمايمىز. ئاتا – بالا سايرانىلار بىزدىن مەڭگۈلۈك ئايرىلغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ شىنجاڭنىڭ مەدەنىيەت – مائارىپ، ئىلىم – پەن ئىشلىرىغا قوشقان شانلىق تۆھپىسى مەڭگۈ ئۇنتۇلمايدۇ. ئۇلارنىڭ روھى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ھايات!
6jwnp5vsou0wfk15o9a86fqx8kijipw
176441
176440
2026-09-04T09:20:39Z
G.Berdash
24704
176441
wikitext
text/x-wiki
شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ سابىق رەھبىرى، تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى كېسەل سەۋەبىدىن 2007 – يىلى 27 – نويابىر[[ھۆججەت:تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى.png|alt=تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى]] ئۈرۈمچىدە بەختكە قارشى 90 يېشىدا ۋاپات بولغانىدى.
ئۇيغۇر سايرانى (1918-2007)، شىنجاڭنىڭ تۇرپان شەھىرىدىن كەلگەن، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تارىخچىسى بولۇپ، ئاساسلىقى شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلغان.
ئۇيغۇر سايرانى بىزدىن چىققان تۇنجى ئەۋلاد چەت ئەل تىلى تەرجىمانى، ئاخباراتچى، دىپلومات ۋە تارىخشۇناس ئالىمدۇر.
== '''تۇنجى ئەۋلاد ئاخباراتچى''' ==
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭدا ئۇيغۇرلاردىن چىققان ئەڭ دەسلەپكى ئاخباراتچىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى شىنجاڭ گېزىتىنى بەرپا قىلىشتا ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشتا مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. ئۇيغۇر سايرانى 1941 – يىلىدىن 1950 – يىلىغىچە ئىلگىرى – كېيىن بولۇپ ئۈچ قېتىم شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا ئىشلەپ، رۇسچە تەرجىمان، مۇھەررىر بولغان ۋە باش مۇھەررىرلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
20 – ئەسىرنىڭ 40 – يىللىرىدا، شىنجاڭدا شېڭ شىسەي، گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىق قىلغان، ئەينى يىللاردا شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، تېخنىكا شارائىتى ھازىرقىدىن ئاسمان – زېمىندەك پەرق قىلاتتى. سىياسىي جەھەتتە، شىنجاڭ گېزىتىدە ئىلغار قاراشتىكى ۋە ئىنقىلابىي ئىدىيىدىكى ماقالە – ماتېرىياللارنى بېسىش قاتتىق چەكلىنەتتى. ئۇيغۇر سايرانى ئۇيغۇر – قازاقچە شىنجاڭ گېزىتىدىكى ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ماركسىزم – لېنىنىزم ئىدىيىسىدىكى ماتېرىياللارنى رۇسچىدىن تەرجىمە قىلىپ گېزىتتە باستۇرغان. جۇڭگو كومپارتىيىسى رەھبەرلىكىدىكى 8 – ئارمىيىنىڭ ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى كۈرەشلىرىنى ۋە خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى كۈرەشلىرىنى شىنجاڭ گېزىتىدە تونۇشتۇرغان. نەتىجىدە 1943 – يىلى قولغا ئېلىنىپ تۈرمىگە قامالغان.
ئىقتىسادىي جەھەتتە، ھۆكۈمەت دائىرىلىرىنىڭ شىنجاڭ گېزىتخانىسىغا ئاجراتقان مالىيە خىراجىتى ناھايىتى ئاز بولۇپ، گېزىتلەرنى تۆۋەن ئۆلچەمدە چىقىرىپ تۇرۇشقا ئاران يېتەتتى. گېزىتنىڭ باسما تېخنىكىسىنى يېڭىلاش، قەغەز سۈپىتىنى ياخشىلاش، بەت ھەجىمىنى چوڭايتىش، دەۋرلىكىنى قىسقارتىش، ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئىش ھەققىنى ئۆستۈرۈش قاتارلىق ئىشلارغا خىراجەت يېتىشمەيتتى.
شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ مەتبەئە تېخنىكىسى شۇ دەۋردە ئىنتايىن قالاق بولۇپ، قوغۇشۇن مەتبەئەنىڭ ئىپتىدائىي تېخنىكىسى قوللىنىلاتتى، قول مەشغۇلاتى ئاساسىي ئورۇندا تۇراتتى، ئىش سۈرئىتى ناھايىتى ئاستا بولاتتى.
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا بىر نەچچە قېتىم ئىشلەش داۋامىدا بار ئاماللاردىن پايدىلىنىپ ناچار شارائىتنى تەدرىجىي ياخشىلىغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1947 – يىلىدىن 1949 – يىلى 12 – ئايغىچە ئىلى گېزىتخانىسىدا باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدا گېزىت چىقىرىشقا رەھبەرلىك قىلغان. بۇ گېزىتخانىدا ئىشلەش داۋامىدىمۇ ئۇيغۇر سايرانى گېزىتنىڭ مەزمۇن ساپاسىنى ياخشىلاش بىلەن بىللە، خىزمەت، تۇرمۇش شارائىتىنىمۇ ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ياخشىلىغان.
ئېلى گېزىتىدە ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىي ھۆكۈمىتىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى فاڭجېن – سىياسەتلىرىدىن باشقا، جۇڭگو كومپارتىيىسىنىڭ فاڭجېن – سىياسەتلىرىمۇ تەشۋىق قىلىناتتى.
يۇقىرىدىكىلەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى ئاخباراتچىلىق، مەنبۇئاتچىلىق ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا جاپالىق ئەجىر سىڭدۈرگەن پېشۋالارنىڭ بىرىدۇر.
== '''تۇنجى ئەۋلاد تارىخشۇناس''' ==
ئۇيغۇر سايرانى 1950 – يىلىدىن 1953 – يىلىغىچە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئالمۇتادىكى باش كونسۇلخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باش كونسۇلى بولۇپ ئىشلىگەن، 1953 – يىلىدىن 1956 – يىلىغىچە قازاقىستان دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، 1956 – يىلى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى شىنجاڭ شۆبىسىنى قۇرۇشقا تەييارلىق كۆرۈش كومىتېتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، بىرىنچى مۇئاۋىن مۇدىرلىقىغا تەيىنلەنگەن ۋە 1959 – يىلىغىچە مەخسۇس گۇرۇپپىغا باشچىلىق قىلىپ جەنۇبىي شىنجاڭغا بېرىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي تارىخىنى ئۈچ يىل تەكشۈرگەن، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن تەكشۈرۈش ماتېرىيالىنى ئىگىلەپ بىلىمىنى ئاشۇرغان ھەم بىر قىسىم ماتېرىياللارنى يازغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1959 – يىلىدىن 1969 – يىلىغىچە شىنجاڭ مىللەتلەر تەتقىقاتى ئورنىدا ئىشلىگەن مەزگىلىدە ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن ماتېرىياللارنى ئۆگىنىش، رەتلەش، توپلاش ئارقىلىق بۇ ھەقتىكى بىلىمىنى داۋاملىق چوڭقۇرلاشتۇرغان، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر بەزى ماقالىلەرنى يازغان. مەسىلەن: ‹‹ⅩⅢ ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ دىنى توغرىسىدا››، ‹‹ⅩⅢئەسىرلەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى توغرىسىدا›› قاتارلىقلار. يەنە خەنزۇچە ۋە رۇسچىدىن بىر قىسىم ماتېرىياللارنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان.
پارتىيە 11 – نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3 – ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى سىياسىي جەھەتتىن ئاقلىنىپ، نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. ئۇ 1981 – يىلى شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىلىقى ۋە ئاكادېمىيىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقلىقىغا تەيىنلەندى. ئۇيغۇر سايرانى بۇ ئورۇندا رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئىشلەش بىلەن بىللە، تارىخ تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللاندى. ئۇ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتىدا مەنبەلىك ماتېرىياللارنى، ئارخېئولوگىيىلىك دەلىل – ئاساسلارنى ۋە ئىچكى – تاشقى ھەم تارىخىي – ئىلمىي ئۇچۇرلارنى ئىگىلەشكە ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەن. ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقاتىدا ئۇيغۇرچە مەنبەلىك تارىخىي ماتېرىياللارنىڭ بەكمۇ كەمچىللىكىدىن چوڭقۇر ئېچىنغان ئۇيغۇر سايرانى خەنزۇچە تارىخىي ماتېرىياللارغا ۋە چەت ئەل تىللىرىدىكى ئالاقىدار تارىخىي ماتېرىياللارغا تايانغان. بولۇپمۇ چەت ئەللىك ئالىملار 18 –، 19 – ئەسىرلەردە چەت ئەل ‹‹ئېكسپېدىتسىيىچىلىرى›› شىنجاڭدىن ئېلىپ چىقىپ كەتكەن مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى، تارىخىي قوليازمىلار ۋە ئارخېئولوگىيىلىك قېزىلمىلار ئاساسىدا يېزىپ نەشر قىلدۇرغان كىتابلار ئۇيغۇر سايرانىنىڭ دىققىتىنى بەك قوزغىغاچقا، ھەقىقىي تارىخشۇناس ئالىمغا خاس يىراقنى كۆرەرلىكى بىلەن بۇ كىتابلار ئىچىدىكى رۇسچە كىتابلارنى ئالدى بىلەن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ، كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇرۇشقا ئىرادە باغلىغان. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ رۇسچە سەۋىيىسى ناھايىتى يۇقىرى ئىدى، 70 ياشلارغا كىرىپ قالغانئۇيغۇر سايرانىنىڭ كۆزىدىن ھەقىقىي ئالىملارغا خاس ئەقىل – پاراسەت، شىجائەت نۇرلىرى چاقناپ تۇراتتى، ۋۇجۇدىدا كۈچلۈك غەيرەت – جاسارەت ئۇرغۇپ تۇراتتى.
ئۇيغۇر سايرانى 20 – ئەسىرنىڭ 80 – يىللىرىدىن باشلاپ مەشھۇر سوۋېت ئالىملىرىدىن ۋ. ۋ. بارتولدنىڭ ‹‹يەتتە سۇ تارىخىي ئۇچېركلىرى››، ‹‹تۈركىي خەلقلەر توغرىسىدا 12 لېكسىيە›› ناملىق كىتابلىرىنى؛ د. ئى. تىخونوۋنىڭ ‹‹Ⅹ– ⅩⅣئەسىرلەردىكى ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈمى›› ناملىق كىتابىنى؛ ۋ. م. ناسلوۋنىڭ ‹‹ئۇرغۇن، يېنسەي ۋىلايەتلىرىدىن تېپىلغان يادىكارلىقلار تىلى›› ناملىق كىتابىنى ۋە باشقىلارنىڭ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ تارىخىغا مۇناسىۋەتلىك يىرىك ئەسەرلىرىنى رۇسچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇرۇشقا كىرىشكەن. 20 نەچچە يىل ئىچىدە كۆپلىگەن ماتېرىيال ۋە ئالتە – يەتتە پارچە كىتابنى تەرجىمە قىلىپ، كۆپ قىسمىنى نەشردىن چىقارغان. بۇ ئىشتا ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى رەھبەرلىكىنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىگەنلىكى، ھەبىبۇللا خوجالەمجىنى، سابىت روزى قاتارلىق تەتقىقاتچىلارنىڭ ئۇزاق يىللار ھەمكارلاشقانلىقى ئۇيغۇر سايرانىغا چوڭ ياردەم ۋە مەدەت بولغان. شىنجاڭنىڭ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتى ساھەسىدە بۇنچىلىك كۆپ ۋە مۈشكۈل ئىلمىي ئىشنى ھېچكىم قىلىپ باقمىغان دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى، بىرىنچىدىن، ئۇيغۇر سايرانى تارىخ كىتابلىرى تەرجىمىسىنى ياشانغان ۋە سالامەتلىكى ئاجىزلاشقان مەزگىلىدە ئىشلىگەن. ئىككىنچىدىن، رۇسچە سەۋىيىسى ھەرقانچە يۇقىرى بولسىمۇ، كەسپىيلىكى ئۈستۈن تارىخ كىتابلىرىنى سۈپەتلىك تەرجىمە قىلىش ئۇيغۇر سايرانىغا ئاسان چۈشمىگەن. ئۈچىنچىدىن، كىتاب تەرجىمىسىگە كىرىشكەندىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى كۆز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ، بىر نەچچە قېتىم ئوپېراتسىيە قىلدۇرغان بولسىمۇ، كۆرۈش قۇۋۋىتى يىلدىن – يىلغا ئاجىزلاپ، ناچارلىشىپ كەتكەن. سولچىل لۇشيەن كاساپىتىدىن زايە بولۇپ كەتكەن يىللاردىكى ۋاقىتنى تولدۇرۇۋېلىشقا ئالدىرىغان ئۇيغۇر سايرانى خەتلەرنى لوپا ئەينەك ئارقىلىق كۆرۈپ تەرجىمە قىلىشقا مەجبۇر بولغان، لوپا ئەينەكنىڭ ياردىمىدە تالاي كىتابلارنى تەرجىمىدىن چىقارغان. ھەتتا لوپا ئەينەك ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە ئۇنىڭ قولىدىن چۈشمىگەن.
ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىكى نەتىجىلىرىگە ۋە ئابرۇي، ئىناۋىتىگە ئاساسەن، ئۇيغۇر سايرانى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك 20 دەك ئىلمىي جەمئىيەتنىڭ رەھبىرىي ئورگانلىرىنىڭ تەركىبىگە قاتناشتۇرۇلغان، بۇ ئىلمىي جەمئىيەتلەرنىڭ پائالىيەتلىرىدە ئىمكانىيىتىنىڭ بارىچە رولىنى جارى قىلدۇرغان.
== '''ئېسىل پەزىلەتلىك زات''' ==
ئۇيغۇر سايرانى ئۆزى چوڭ باشلىق، ئالىم كىشى بولسىمۇ، لېكىن كىچىك پېئىل، كەمتەر، ئاددىي – ساددا ئىدى. ئادەتتە كىشىلەر بىلەن ئۇچراشقاندا، قىزغىن سالاملىشىپ، ئەدەپ – قائىدىنى بەجا كەلتۈرەتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ئىدارىمىزدە ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەر بىلەن كۆپرەك ئارىلىشاتتى، ئۇلار بىلەن قىزغىن پاراڭلىشىپ، تۇرمۇش ئەھۋاللىرىنى سورايتتى، چاقچاقلىشاتتى، كۆرگەن – بىلگەن قىزىقارلىق ئىشلىرىنى سۆزلەپ باشقىلارنى كۈلدۈرەتتى. ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئۆلۈم – يېتىم، نەزىر – چىراغ، توي – تۆكۈنلىرىگە كەلمەي قالمايتتى…
ئۇيغۇر سايرانى سەمىمىي، راستچىل، ئاق كۆڭۈل، شەخسىيەتسىز، ئومۇمىيەتچىل، مەرد كىشى ئىدى، تۇرمۇشتا ھەر قاچان ئۆزىنى پاك تۇتۇپ، ھەرقاچان تاماخورلۇق، ئاچكۆزلۈك ئىللەتلىرىدىن خالىي ياشايتتى، چىرىكلىككە ۋە باشقا بۇزۇقچىلىقلارغا قەتئىي قارشى تۇراتتى، غەيۋەتخورلار، ھەسەتخورلار، ئىچى قوتۇر، نىزاچى، پىتنىخورلار، يۇقىرىغا خۇشامەت قىلىپ، تۆۋەننى باسىدىغان ئىككى يۈزلىمىلەر بىلەن ئەسلا سىغىشالمايتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ھەر قاچان خۇشال – خۇرام، ئۈمىدۋار كەيپىياتتا ياشايتتى. ئۇنىڭ بۇنداق كەڭ قورساقلىقىنى كۆرگەنلەر ئۇنى ئۆمرىدە كۆپ رىيازەت چەككەن كىشىدەك ھېس قىلمايتتى. ئۇيغۇر سايرانى ھەرقانداق مۈشكۈلاتلارغا بويۇن ئەگمەيدىغان، جاسارەتلىك، قەيسەر كىشى ئىدى.
ئۇيغۇر سايرانى مەدەنىيەتلىك، ئەخلاقلىق، ساغلام روھلۇق كىشى بولغانلىقتىن، تەن سالامەتلىكى ئۆمۈر بويى ناھايىتى ياخشى بولغان. غىزا – تائامدا خۇددىي ياشلاردەكلا ئىشتەيلىك ئىدى. پەن تەتقىقاتقا پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن بېرىلگەنلىكىمۇ ئۇنىڭ تەن سالامەتلىكىگە پايدىلىق بولغان. ئاتاقلىق شائىر ئابدۇكېرىم مەخسۇتنىڭ:
مەن يىغلاپ تۇغۇلدۇم، كۈلۈپ ياشايمەن،
ھاياتنى قەدىرلەپ، سۆيۈپ ياشايمەن.
بىلىم ئىشتىياقى قەلبىمدە چەكسىز،
ئۆمۈرنى ئۇزاققا سوزۇپ ياشايمەن.
دېگەن رۇبائىسى بىزگە خۇددىي ئۇيغۇر سايرانى ئوبرازىنىڭ ئەينەن كۆچۈرۈلمىسىدەك تۇيغۇ بېرىدۇ.
بۇ يەردە يەنە بىر ئىشنى تىلغا ئالماي تۇرالمايمىزكى، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ ئائىلىسىمۇ مەدەنىيەتلىك، مەرىپەتلىك ئىناق ئائىلىدۇر. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ تۇرمۇشتا خاتىرجەم بولۇپ، پەن تەتقىقات ۋە تەرجىمە ئىشلىرىدا كۆپ نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىنى، تەن سالامەتلىكىنىڭ ئۇزاق مۇددەت ياخشى بولغانلىقىنى ئۇنىڭ قەدىناس رەپىقىسى سۆيۈم خانىمنىڭ ئۇنىڭغا دائىم چوڭقۇر مېھرىبانلىق بىلەن كۆيۈنۈپ، چەكسىز غەمخورلۇق قىلغانلىقىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. سۆيۈم خانىمنىڭ ئۆزىمۇ يۇقىرى مەلۇماتلىق زىيالىي بولۇپ، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ كەسپىي ئىشلىرىنى ئاڭلىق ھالدا ئىزچىل قوللاپ كەلگەن. شۇڭا ئۇلارنىڭ ئائىلىسىنى ئۈلگىلىك، نەمۇنىلىك ئائىلە دېسەك، قىلچە ئوشۇق كەتمەيدۇ.
ئۇيغۇر سايرانىنىڭ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقات، جۈملىدىن تارىخشۇناسلىق ۋە ئۇيغۇر شۇناسلىق تەتقىقاتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا بېغىشلىغانلىقىنى ياد ئەتكىنىمىزدە، بىز يەنە ئۇنىڭ دادىسى ھەيدەر سايرانىنىڭمۇ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ مىللىي مائارىپىنى گۈللەندۈرۈپ، نادانلىق، نامراتلىقنى تۈگىتىشكە بېغىشلىغان، ھەتتا بۇ ئىش ئۈچۈن قىممەتلىك ھاياتىنىمۇ تەقدىم قىلغان ئۇلۇغۋار روھىنى ياد ئەتمەي تۇرالمايمىز. ئاتا – بالا سايرانىلار بىزدىن مەڭگۈلۈك ئايرىلغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ شىنجاڭنىڭ مەدەنىيەت – مائارىپ، ئىلىم – پەن ئىشلىرىغا قوشقان شانلىق تۆھپىسى مەڭگۈ ئۇنتۇلمايدۇ. ئۇلارنىڭ روھى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ھايات!
o8qo8h623jasd9ndjwxkjqqidqnrmb5
176442
176441
2026-09-04T09:21:15Z
G.Berdash
24704
176442
wikitext
text/x-wiki
[[ھۆججەت:تارىخشۇناس،_ئالىم_ئۇيغۇر_سايرانى.png|left|تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى]]
شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ سابىق رەھبىرى، تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى كېسەل سەۋەبىدىن 2007 – يىلى 27 – نويابىر ئۈرۈمچىدە بەختكە قارشى 90 يېشىدا ۋاپات بولغانىدى.
ئۇيغۇر سايرانى (1918-2007)، شىنجاڭنىڭ تۇرپان شەھىرىدىن كەلگەن، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تارىخچىسى بولۇپ، ئاساسلىقى شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلغان.
ئۇيغۇر سايرانى بىزدىن چىققان تۇنجى ئەۋلاد چەت ئەل تىلى تەرجىمانى، ئاخباراتچى، دىپلومات ۋە تارىخشۇناس ئالىمدۇر.
== '''تۇنجى ئەۋلاد ئاخباراتچى''' ==
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭدا ئۇيغۇرلاردىن چىققان ئەڭ دەسلەپكى ئاخباراتچىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى شىنجاڭ گېزىتىنى بەرپا قىلىشتا ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشتا مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. ئۇيغۇر سايرانى 1941 – يىلىدىن 1950 – يىلىغىچە ئىلگىرى – كېيىن بولۇپ ئۈچ قېتىم شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا ئىشلەپ، رۇسچە تەرجىمان، مۇھەررىر بولغان ۋە باش مۇھەررىرلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
20 – ئەسىرنىڭ 40 – يىللىرىدا، شىنجاڭدا شېڭ شىسەي، گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىق قىلغان، ئەينى يىللاردا شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، تېخنىكا شارائىتى ھازىرقىدىن ئاسمان – زېمىندەك پەرق قىلاتتى. سىياسىي جەھەتتە، شىنجاڭ گېزىتىدە ئىلغار قاراشتىكى ۋە ئىنقىلابىي ئىدىيىدىكى ماقالە – ماتېرىياللارنى بېسىش قاتتىق چەكلىنەتتى. ئۇيغۇر سايرانى ئۇيغۇر – قازاقچە شىنجاڭ گېزىتىدىكى ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ماركسىزم – لېنىنىزم ئىدىيىسىدىكى ماتېرىياللارنى رۇسچىدىن تەرجىمە قىلىپ گېزىتتە باستۇرغان. جۇڭگو كومپارتىيىسى رەھبەرلىكىدىكى 8 – ئارمىيىنىڭ ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى كۈرەشلىرىنى ۋە خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى كۈرەشلىرىنى شىنجاڭ گېزىتىدە تونۇشتۇرغان. نەتىجىدە 1943 – يىلى قولغا ئېلىنىپ تۈرمىگە قامالغان.
ئىقتىسادىي جەھەتتە، ھۆكۈمەت دائىرىلىرىنىڭ شىنجاڭ گېزىتخانىسىغا ئاجراتقان مالىيە خىراجىتى ناھايىتى ئاز بولۇپ، گېزىتلەرنى تۆۋەن ئۆلچەمدە چىقىرىپ تۇرۇشقا ئاران يېتەتتى. گېزىتنىڭ باسما تېخنىكىسىنى يېڭىلاش، قەغەز سۈپىتىنى ياخشىلاش، بەت ھەجىمىنى چوڭايتىش، دەۋرلىكىنى قىسقارتىش، ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئىش ھەققىنى ئۆستۈرۈش قاتارلىق ئىشلارغا خىراجەت يېتىشمەيتتى.
شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ مەتبەئە تېخنىكىسى شۇ دەۋردە ئىنتايىن قالاق بولۇپ، قوغۇشۇن مەتبەئەنىڭ ئىپتىدائىي تېخنىكىسى قوللىنىلاتتى، قول مەشغۇلاتى ئاساسىي ئورۇندا تۇراتتى، ئىش سۈرئىتى ناھايىتى ئاستا بولاتتى.
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا بىر نەچچە قېتىم ئىشلەش داۋامىدا بار ئاماللاردىن پايدىلىنىپ ناچار شارائىتنى تەدرىجىي ياخشىلىغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1947 – يىلىدىن 1949 – يىلى 12 – ئايغىچە ئىلى گېزىتخانىسىدا باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدا گېزىت چىقىرىشقا رەھبەرلىك قىلغان. بۇ گېزىتخانىدا ئىشلەش داۋامىدىمۇ ئۇيغۇر سايرانى گېزىتنىڭ مەزمۇن ساپاسىنى ياخشىلاش بىلەن بىللە، خىزمەت، تۇرمۇش شارائىتىنىمۇ ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ياخشىلىغان.
ئېلى گېزىتىدە ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىي ھۆكۈمىتىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى فاڭجېن – سىياسەتلىرىدىن باشقا، جۇڭگو كومپارتىيىسىنىڭ فاڭجېن – سىياسەتلىرىمۇ تەشۋىق قىلىناتتى.
يۇقىرىدىكىلەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى ئاخباراتچىلىق، مەنبۇئاتچىلىق ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا جاپالىق ئەجىر سىڭدۈرگەن پېشۋالارنىڭ بىرىدۇر.
== '''تۇنجى ئەۋلاد تارىخشۇناس''' ==
ئۇيغۇر سايرانى 1950 – يىلىدىن 1953 – يىلىغىچە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئالمۇتادىكى باش كونسۇلخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باش كونسۇلى بولۇپ ئىشلىگەن، 1953 – يىلىدىن 1956 – يىلىغىچە قازاقىستان دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، 1956 – يىلى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى شىنجاڭ شۆبىسىنى قۇرۇشقا تەييارلىق كۆرۈش كومىتېتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، بىرىنچى مۇئاۋىن مۇدىرلىقىغا تەيىنلەنگەن ۋە 1959 – يىلىغىچە مەخسۇس گۇرۇپپىغا باشچىلىق قىلىپ جەنۇبىي شىنجاڭغا بېرىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي تارىخىنى ئۈچ يىل تەكشۈرگەن، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن تەكشۈرۈش ماتېرىيالىنى ئىگىلەپ بىلىمىنى ئاشۇرغان ھەم بىر قىسىم ماتېرىياللارنى يازغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1959 – يىلىدىن 1969 – يىلىغىچە شىنجاڭ مىللەتلەر تەتقىقاتى ئورنىدا ئىشلىگەن مەزگىلىدە ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن ماتېرىياللارنى ئۆگىنىش، رەتلەش، توپلاش ئارقىلىق بۇ ھەقتىكى بىلىمىنى داۋاملىق چوڭقۇرلاشتۇرغان، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر بەزى ماقالىلەرنى يازغان. مەسىلەن: ‹‹ⅩⅢ ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ دىنى توغرىسىدا››، ‹‹ⅩⅢئەسىرلەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى توغرىسىدا›› قاتارلىقلار. يەنە خەنزۇچە ۋە رۇسچىدىن بىر قىسىم ماتېرىياللارنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان.
پارتىيە 11 – نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3 – ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى سىياسىي جەھەتتىن ئاقلىنىپ، نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. ئۇ 1981 – يىلى شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىلىقى ۋە ئاكادېمىيىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقلىقىغا تەيىنلەندى. ئۇيغۇر سايرانى بۇ ئورۇندا رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئىشلەش بىلەن بىللە، تارىخ تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللاندى. ئۇ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتىدا مەنبەلىك ماتېرىياللارنى، ئارخېئولوگىيىلىك دەلىل – ئاساسلارنى ۋە ئىچكى – تاشقى ھەم تارىخىي – ئىلمىي ئۇچۇرلارنى ئىگىلەشكە ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەن. ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقاتىدا ئۇيغۇرچە مەنبەلىك تارىخىي ماتېرىياللارنىڭ بەكمۇ كەمچىللىكىدىن چوڭقۇر ئېچىنغان ئۇيغۇر سايرانى خەنزۇچە تارىخىي ماتېرىياللارغا ۋە چەت ئەل تىللىرىدىكى ئالاقىدار تارىخىي ماتېرىياللارغا تايانغان. بولۇپمۇ چەت ئەللىك ئالىملار 18 –، 19 – ئەسىرلەردە چەت ئەل ‹‹ئېكسپېدىتسىيىچىلىرى›› شىنجاڭدىن ئېلىپ چىقىپ كەتكەن مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى، تارىخىي قوليازمىلار ۋە ئارخېئولوگىيىلىك قېزىلمىلار ئاساسىدا يېزىپ نەشر قىلدۇرغان كىتابلار ئۇيغۇر سايرانىنىڭ دىققىتىنى بەك قوزغىغاچقا، ھەقىقىي تارىخشۇناس ئالىمغا خاس يىراقنى كۆرەرلىكى بىلەن بۇ كىتابلار ئىچىدىكى رۇسچە كىتابلارنى ئالدى بىلەن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ، كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇرۇشقا ئىرادە باغلىغان. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ رۇسچە سەۋىيىسى ناھايىتى يۇقىرى ئىدى، 70 ياشلارغا كىرىپ قالغانئۇيغۇر سايرانىنىڭ كۆزىدىن ھەقىقىي ئالىملارغا خاس ئەقىل – پاراسەت، شىجائەت نۇرلىرى چاقناپ تۇراتتى، ۋۇجۇدىدا كۈچلۈك غەيرەت – جاسارەت ئۇرغۇپ تۇراتتى.
ئۇيغۇر سايرانى 20 – ئەسىرنىڭ 80 – يىللىرىدىن باشلاپ مەشھۇر سوۋېت ئالىملىرىدىن ۋ. ۋ. بارتولدنىڭ ‹‹يەتتە سۇ تارىخىي ئۇچېركلىرى››، ‹‹تۈركىي خەلقلەر توغرىسىدا 12 لېكسىيە›› ناملىق كىتابلىرىنى؛ د. ئى. تىخونوۋنىڭ ‹‹Ⅹ– ⅩⅣئەسىرلەردىكى ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈمى›› ناملىق كىتابىنى؛ ۋ. م. ناسلوۋنىڭ ‹‹ئۇرغۇن، يېنسەي ۋىلايەتلىرىدىن تېپىلغان يادىكارلىقلار تىلى›› ناملىق كىتابىنى ۋە باشقىلارنىڭ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ تارىخىغا مۇناسىۋەتلىك يىرىك ئەسەرلىرىنى رۇسچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇرۇشقا كىرىشكەن. 20 نەچچە يىل ئىچىدە كۆپلىگەن ماتېرىيال ۋە ئالتە – يەتتە پارچە كىتابنى تەرجىمە قىلىپ، كۆپ قىسمىنى نەشردىن چىقارغان. بۇ ئىشتا ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى رەھبەرلىكىنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىگەنلىكى، ھەبىبۇللا خوجالەمجىنى، سابىت روزى قاتارلىق تەتقىقاتچىلارنىڭ ئۇزاق يىللار ھەمكارلاشقانلىقى ئۇيغۇر سايرانىغا چوڭ ياردەم ۋە مەدەت بولغان. شىنجاڭنىڭ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتى ساھەسىدە بۇنچىلىك كۆپ ۋە مۈشكۈل ئىلمىي ئىشنى ھېچكىم قىلىپ باقمىغان دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى، بىرىنچىدىن، ئۇيغۇر سايرانى تارىخ كىتابلىرى تەرجىمىسىنى ياشانغان ۋە سالامەتلىكى ئاجىزلاشقان مەزگىلىدە ئىشلىگەن. ئىككىنچىدىن، رۇسچە سەۋىيىسى ھەرقانچە يۇقىرى بولسىمۇ، كەسپىيلىكى ئۈستۈن تارىخ كىتابلىرىنى سۈپەتلىك تەرجىمە قىلىش ئۇيغۇر سايرانىغا ئاسان چۈشمىگەن. ئۈچىنچىدىن، كىتاب تەرجىمىسىگە كىرىشكەندىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى كۆز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ، بىر نەچچە قېتىم ئوپېراتسىيە قىلدۇرغان بولسىمۇ، كۆرۈش قۇۋۋىتى يىلدىن – يىلغا ئاجىزلاپ، ناچارلىشىپ كەتكەن. سولچىل لۇشيەن كاساپىتىدىن زايە بولۇپ كەتكەن يىللاردىكى ۋاقىتنى تولدۇرۇۋېلىشقا ئالدىرىغان ئۇيغۇر سايرانى خەتلەرنى لوپا ئەينەك ئارقىلىق كۆرۈپ تەرجىمە قىلىشقا مەجبۇر بولغان، لوپا ئەينەكنىڭ ياردىمىدە تالاي كىتابلارنى تەرجىمىدىن چىقارغان. ھەتتا لوپا ئەينەك ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە ئۇنىڭ قولىدىن چۈشمىگەن.
ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىكى نەتىجىلىرىگە ۋە ئابرۇي، ئىناۋىتىگە ئاساسەن، ئۇيغۇر سايرانى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك 20 دەك ئىلمىي جەمئىيەتنىڭ رەھبىرىي ئورگانلىرىنىڭ تەركىبىگە قاتناشتۇرۇلغان، بۇ ئىلمىي جەمئىيەتلەرنىڭ پائالىيەتلىرىدە ئىمكانىيىتىنىڭ بارىچە رولىنى جارى قىلدۇرغان.
== '''ئېسىل پەزىلەتلىك زات''' ==
ئۇيغۇر سايرانى ئۆزى چوڭ باشلىق، ئالىم كىشى بولسىمۇ، لېكىن كىچىك پېئىل، كەمتەر، ئاددىي – ساددا ئىدى. ئادەتتە كىشىلەر بىلەن ئۇچراشقاندا، قىزغىن سالاملىشىپ، ئەدەپ – قائىدىنى بەجا كەلتۈرەتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ئىدارىمىزدە ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەر بىلەن كۆپرەك ئارىلىشاتتى، ئۇلار بىلەن قىزغىن پاراڭلىشىپ، تۇرمۇش ئەھۋاللىرىنى سورايتتى، چاقچاقلىشاتتى، كۆرگەن – بىلگەن قىزىقارلىق ئىشلىرىنى سۆزلەپ باشقىلارنى كۈلدۈرەتتى. ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئۆلۈم – يېتىم، نەزىر – چىراغ، توي – تۆكۈنلىرىگە كەلمەي قالمايتتى…
ئۇيغۇر سايرانى سەمىمىي، راستچىل، ئاق كۆڭۈل، شەخسىيەتسىز، ئومۇمىيەتچىل، مەرد كىشى ئىدى، تۇرمۇشتا ھەر قاچان ئۆزىنى پاك تۇتۇپ، ھەرقاچان تاماخورلۇق، ئاچكۆزلۈك ئىللەتلىرىدىن خالىي ياشايتتى، چىرىكلىككە ۋە باشقا بۇزۇقچىلىقلارغا قەتئىي قارشى تۇراتتى، غەيۋەتخورلار، ھەسەتخورلار، ئىچى قوتۇر، نىزاچى، پىتنىخورلار، يۇقىرىغا خۇشامەت قىلىپ، تۆۋەننى باسىدىغان ئىككى يۈزلىمىلەر بىلەن ئەسلا سىغىشالمايتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ھەر قاچان خۇشال – خۇرام، ئۈمىدۋار كەيپىياتتا ياشايتتى. ئۇنىڭ بۇنداق كەڭ قورساقلىقىنى كۆرگەنلەر ئۇنى ئۆمرىدە كۆپ رىيازەت چەككەن كىشىدەك ھېس قىلمايتتى. ئۇيغۇر سايرانى ھەرقانداق مۈشكۈلاتلارغا بويۇن ئەگمەيدىغان، جاسارەتلىك، قەيسەر كىشى ئىدى.
ئۇيغۇر سايرانى مەدەنىيەتلىك، ئەخلاقلىق، ساغلام روھلۇق كىشى بولغانلىقتىن، تەن سالامەتلىكى ئۆمۈر بويى ناھايىتى ياخشى بولغان. غىزا – تائامدا خۇددىي ياشلاردەكلا ئىشتەيلىك ئىدى. پەن تەتقىقاتقا پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن بېرىلگەنلىكىمۇ ئۇنىڭ تەن سالامەتلىكىگە پايدىلىق بولغان. ئاتاقلىق شائىر ئابدۇكېرىم مەخسۇتنىڭ:
مەن يىغلاپ تۇغۇلدۇم، كۈلۈپ ياشايمەن،
ھاياتنى قەدىرلەپ، سۆيۈپ ياشايمەن.
بىلىم ئىشتىياقى قەلبىمدە چەكسىز،
ئۆمۈرنى ئۇزاققا سوزۇپ ياشايمەن.
دېگەن رۇبائىسى بىزگە خۇددىي ئۇيغۇر سايرانى ئوبرازىنىڭ ئەينەن كۆچۈرۈلمىسىدەك تۇيغۇ بېرىدۇ.
بۇ يەردە يەنە بىر ئىشنى تىلغا ئالماي تۇرالمايمىزكى، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ ئائىلىسىمۇ مەدەنىيەتلىك، مەرىپەتلىك ئىناق ئائىلىدۇر. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ تۇرمۇشتا خاتىرجەم بولۇپ، پەن تەتقىقات ۋە تەرجىمە ئىشلىرىدا كۆپ نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىنى، تەن سالامەتلىكىنىڭ ئۇزاق مۇددەت ياخشى بولغانلىقىنى ئۇنىڭ قەدىناس رەپىقىسى سۆيۈم خانىمنىڭ ئۇنىڭغا دائىم چوڭقۇر مېھرىبانلىق بىلەن كۆيۈنۈپ، چەكسىز غەمخورلۇق قىلغانلىقىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. سۆيۈم خانىمنىڭ ئۆزىمۇ يۇقىرى مەلۇماتلىق زىيالىي بولۇپ، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ كەسپىي ئىشلىرىنى ئاڭلىق ھالدا ئىزچىل قوللاپ كەلگەن. شۇڭا ئۇلارنىڭ ئائىلىسىنى ئۈلگىلىك، نەمۇنىلىك ئائىلە دېسەك، قىلچە ئوشۇق كەتمەيدۇ.
ئۇيغۇر سايرانىنىڭ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقات، جۈملىدىن تارىخشۇناسلىق ۋە ئۇيغۇر شۇناسلىق تەتقىقاتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا بېغىشلىغانلىقىنى ياد ئەتكىنىمىزدە، بىز يەنە ئۇنىڭ دادىسى ھەيدەر سايرانىنىڭمۇ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ مىللىي مائارىپىنى گۈللەندۈرۈپ، نادانلىق، نامراتلىقنى تۈگىتىشكە بېغىشلىغان، ھەتتا بۇ ئىش ئۈچۈن قىممەتلىك ھاياتىنىمۇ تەقدىم قىلغان ئۇلۇغۋار روھىنى ياد ئەتمەي تۇرالمايمىز. ئاتا – بالا سايرانىلار بىزدىن مەڭگۈلۈك ئايرىلغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ شىنجاڭنىڭ مەدەنىيەت – مائارىپ، ئىلىم – پەن ئىشلىرىغا قوشقان شانلىق تۆھپىسى مەڭگۈ ئۇنتۇلمايدۇ. ئۇلارنىڭ روھى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ھايات!
tlpzd5z19ud6jm7l0ngui95v1cdkoug
176443
176442
2026-09-04T09:21:51Z
G.Berdash
24704
176443
wikitext
text/x-wiki
[[ھۆججەت:تارىخشۇناس،_ئالىم_ئۇيغۇر_سايرانى.png|تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى|alt=تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى|thumb]]
شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ سابىق رەھبىرى، تارىخشۇناس، ئالىم ئۇيغۇر سايرانى كېسەل سەۋەبىدىن 2007 – يىلى 27 – نويابىر ئۈرۈمچىدە بەختكە قارشى 90 يېشىدا ۋاپات بولغانىدى.
ئۇيغۇر سايرانى (1918-2007)، شىنجاڭنىڭ تۇرپان شەھىرىدىن كەلگەن، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تارىخچىسى بولۇپ، ئاساسلىقى شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلغان.
ئۇيغۇر سايرانى بىزدىن چىققان تۇنجى ئەۋلاد چەت ئەل تىلى تەرجىمانى، ئاخباراتچى، دىپلومات ۋە تارىخشۇناس ئالىمدۇر.
== '''تۇنجى ئەۋلاد ئاخباراتچى''' ==
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭدا ئۇيغۇرلاردىن چىققان ئەڭ دەسلەپكى ئاخباراتچىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى شىنجاڭ گېزىتىنى بەرپا قىلىشتا ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشتا مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. ئۇيغۇر سايرانى 1941 – يىلىدىن 1950 – يىلىغىچە ئىلگىرى – كېيىن بولۇپ ئۈچ قېتىم شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا ئىشلەپ، رۇسچە تەرجىمان، مۇھەررىر بولغان ۋە باش مۇھەررىرلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
20 – ئەسىرنىڭ 40 – يىللىرىدا، شىنجاڭدا شېڭ شىسەي، گومىنداڭ ھۆكۈمرانلىق قىلغان، ئەينى يىللاردا شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، تېخنىكا شارائىتى ھازىرقىدىن ئاسمان – زېمىندەك پەرق قىلاتتى. سىياسىي جەھەتتە، شىنجاڭ گېزىتىدە ئىلغار قاراشتىكى ۋە ئىنقىلابىي ئىدىيىدىكى ماقالە – ماتېرىياللارنى بېسىش قاتتىق چەكلىنەتتى. ئۇيغۇر سايرانى ئۇيغۇر – قازاقچە شىنجاڭ گېزىتىدىكى ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ماركسىزم – لېنىنىزم ئىدىيىسىدىكى ماتېرىياللارنى رۇسچىدىن تەرجىمە قىلىپ گېزىتتە باستۇرغان. جۇڭگو كومپارتىيىسى رەھبەرلىكىدىكى 8 – ئارمىيىنىڭ ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى كۈرەشلىرىنى ۋە خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى كۈرەشلىرىنى شىنجاڭ گېزىتىدە تونۇشتۇرغان. نەتىجىدە 1943 – يىلى قولغا ئېلىنىپ تۈرمىگە قامالغان.
ئىقتىسادىي جەھەتتە، ھۆكۈمەت دائىرىلىرىنىڭ شىنجاڭ گېزىتخانىسىغا ئاجراتقان مالىيە خىراجىتى ناھايىتى ئاز بولۇپ، گېزىتلەرنى تۆۋەن ئۆلچەمدە چىقىرىپ تۇرۇشقا ئاران يېتەتتى. گېزىتنىڭ باسما تېخنىكىسىنى يېڭىلاش، قەغەز سۈپىتىنى ياخشىلاش، بەت ھەجىمىنى چوڭايتىش، دەۋرلىكىنى قىسقارتىش، ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئىش ھەققىنى ئۆستۈرۈش قاتارلىق ئىشلارغا خىراجەت يېتىشمەيتتى.
شىنجاڭ گېزىتخانىسىنىڭ مەتبەئە تېخنىكىسى شۇ دەۋردە ئىنتايىن قالاق بولۇپ، قوغۇشۇن مەتبەئەنىڭ ئىپتىدائىي تېخنىكىسى قوللىنىلاتتى، قول مەشغۇلاتى ئاساسىي ئورۇندا تۇراتتى، ئىش سۈرئىتى ناھايىتى ئاستا بولاتتى.
ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ گېزىتخانىسىدا بىر نەچچە قېتىم ئىشلەش داۋامىدا بار ئاماللاردىن پايدىلىنىپ ناچار شارائىتنى تەدرىجىي ياخشىلىغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1947 – يىلىدىن 1949 – يىلى 12 – ئايغىچە ئىلى گېزىتخانىسىدا باش مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەپ، ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدا گېزىت چىقىرىشقا رەھبەرلىك قىلغان. بۇ گېزىتخانىدا ئىشلەش داۋامىدىمۇ ئۇيغۇر سايرانى گېزىتنىڭ مەزمۇن ساپاسىنى ياخشىلاش بىلەن بىللە، خىزمەت، تۇرمۇش شارائىتىنىمۇ ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ياخشىلىغان.
ئېلى گېزىتىدە ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىي ھۆكۈمىتىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى فاڭجېن – سىياسەتلىرىدىن باشقا، جۇڭگو كومپارتىيىسىنىڭ فاڭجېن – سىياسەتلىرىمۇ تەشۋىق قىلىناتتى.
يۇقىرىدىكىلەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئۇيغۇر سايرانى شىنجاڭ ئۇيغۇر – قازاق تىللىرىدىكى ئاخباراتچىلىق، مەنبۇئاتچىلىق ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا جاپالىق ئەجىر سىڭدۈرگەن پېشۋالارنىڭ بىرىدۇر.
== '''تۇنجى ئەۋلاد تارىخشۇناس''' ==
ئۇيغۇر سايرانى 1950 – يىلىدىن 1953 – يىلىغىچە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئالمۇتادىكى باش كونسۇلخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باش كونسۇلى بولۇپ ئىشلىگەن، 1953 – يىلىدىن 1956 – يىلىغىچە قازاقىستان دۆلەتلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، 1956 – يىلى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى شىنجاڭ شۆبىسىنى قۇرۇشقا تەييارلىق كۆرۈش كومىتېتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، بىرىنچى مۇئاۋىن مۇدىرلىقىغا تەيىنلەنگەن ۋە 1959 – يىلىغىچە مەخسۇس گۇرۇپپىغا باشچىلىق قىلىپ جەنۇبىي شىنجاڭغا بېرىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي تارىخىنى ئۈچ يىل تەكشۈرگەن، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن تەكشۈرۈش ماتېرىيالىنى ئىگىلەپ بىلىمىنى ئاشۇرغان ھەم بىر قىسىم ماتېرىياللارنى يازغان.
ئۇيغۇر سايرانى 1959 – يىلىدىن 1969 – يىلىغىچە شىنجاڭ مىللەتلەر تەتقىقاتى ئورنىدا ئىشلىگەن مەزگىلىدە ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر نۇرغۇن ماتېرىياللارنى ئۆگىنىش، رەتلەش، توپلاش ئارقىلىق بۇ ھەقتىكى بىلىمىنى داۋاملىق چوڭقۇرلاشتۇرغان، ئۇيغۇر تارىخىغا دائىر بەزى ماقالىلەرنى يازغان. مەسىلەن: ‹‹ⅩⅢ ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ دىنى توغرىسىدا››، ‹‹ⅩⅢئەسىرلەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى توغرىسىدا›› قاتارلىقلار. يەنە خەنزۇچە ۋە رۇسچىدىن بىر قىسىم ماتېرىياللارنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان.
پارتىيە 11 – نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3 – ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى سىياسىي جەھەتتىن ئاقلىنىپ، نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. ئۇ 1981 – يىلى شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىلىقى ۋە ئاكادېمىيىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقلىقىغا تەيىنلەندى. ئۇيغۇر سايرانى بۇ ئورۇندا رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئىشلەش بىلەن بىللە، تارىخ تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللاندى. ئۇ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتىدا مەنبەلىك ماتېرىياللارنى، ئارخېئولوگىيىلىك دەلىل – ئاساسلارنى ۋە ئىچكى – تاشقى ھەم تارىخىي – ئىلمىي ئۇچۇرلارنى ئىگىلەشكە ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەن. ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقاتىدا ئۇيغۇرچە مەنبەلىك تارىخىي ماتېرىياللارنىڭ بەكمۇ كەمچىللىكىدىن چوڭقۇر ئېچىنغان ئۇيغۇر سايرانى خەنزۇچە تارىخىي ماتېرىياللارغا ۋە چەت ئەل تىللىرىدىكى ئالاقىدار تارىخىي ماتېرىياللارغا تايانغان. بولۇپمۇ چەت ئەللىك ئالىملار 18 –، 19 – ئەسىرلەردە چەت ئەل ‹‹ئېكسپېدىتسىيىچىلىرى›› شىنجاڭدىن ئېلىپ چىقىپ كەتكەن مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى، تارىخىي قوليازمىلار ۋە ئارخېئولوگىيىلىك قېزىلمىلار ئاساسىدا يېزىپ نەشر قىلدۇرغان كىتابلار ئۇيغۇر سايرانىنىڭ دىققىتىنى بەك قوزغىغاچقا، ھەقىقىي تارىخشۇناس ئالىمغا خاس يىراقنى كۆرەرلىكى بىلەن بۇ كىتابلار ئىچىدىكى رۇسچە كىتابلارنى ئالدى بىلەن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ، كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇرۇشقا ئىرادە باغلىغان. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ رۇسچە سەۋىيىسى ناھايىتى يۇقىرى ئىدى، 70 ياشلارغا كىرىپ قالغانئۇيغۇر سايرانىنىڭ كۆزىدىن ھەقىقىي ئالىملارغا خاس ئەقىل – پاراسەت، شىجائەت نۇرلىرى چاقناپ تۇراتتى، ۋۇجۇدىدا كۈچلۈك غەيرەت – جاسارەت ئۇرغۇپ تۇراتتى.
ئۇيغۇر سايرانى 20 – ئەسىرنىڭ 80 – يىللىرىدىن باشلاپ مەشھۇر سوۋېت ئالىملىرىدىن ۋ. ۋ. بارتولدنىڭ ‹‹يەتتە سۇ تارىخىي ئۇچېركلىرى››، ‹‹تۈركىي خەلقلەر توغرىسىدا 12 لېكسىيە›› ناملىق كىتابلىرىنى؛ د. ئى. تىخونوۋنىڭ ‹‹Ⅹ– ⅩⅣئەسىرلەردىكى ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈمى›› ناملىق كىتابىنى؛ ۋ. م. ناسلوۋنىڭ ‹‹ئۇرغۇن، يېنسەي ۋىلايەتلىرىدىن تېپىلغان يادىكارلىقلار تىلى›› ناملىق كىتابىنى ۋە باشقىلارنىڭ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ تارىخىغا مۇناسىۋەتلىك يىرىك ئەسەرلىرىنى رۇسچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇرۇشقا كىرىشكەن. 20 نەچچە يىل ئىچىدە كۆپلىگەن ماتېرىيال ۋە ئالتە – يەتتە پارچە كىتابنى تەرجىمە قىلىپ، كۆپ قىسمىنى نەشردىن چىقارغان. بۇ ئىشتا ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى رەھبەرلىكىنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىگەنلىكى، ھەبىبۇللا خوجالەمجىنى، سابىت روزى قاتارلىق تەتقىقاتچىلارنىڭ ئۇزاق يىللار ھەمكارلاشقانلىقى ئۇيغۇر سايرانىغا چوڭ ياردەم ۋە مەدەت بولغان. شىنجاڭنىڭ تارىخشۇناسلىق تەتقىقاتى ساھەسىدە بۇنچىلىك كۆپ ۋە مۈشكۈل ئىلمىي ئىشنى ھېچكىم قىلىپ باقمىغان دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى، بىرىنچىدىن، ئۇيغۇر سايرانى تارىخ كىتابلىرى تەرجىمىسىنى ياشانغان ۋە سالامەتلىكى ئاجىزلاشقان مەزگىلىدە ئىشلىگەن. ئىككىنچىدىن، رۇسچە سەۋىيىسى ھەرقانچە يۇقىرى بولسىمۇ، كەسپىيلىكى ئۈستۈن تارىخ كىتابلىرىنى سۈپەتلىك تەرجىمە قىلىش ئۇيغۇر سايرانىغا ئاسان چۈشمىگەن. ئۈچىنچىدىن، كىتاب تەرجىمىسىگە كىرىشكەندىن كېيىن، ئۇيغۇر سايرانى كۆز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ، بىر نەچچە قېتىم ئوپېراتسىيە قىلدۇرغان بولسىمۇ، كۆرۈش قۇۋۋىتى يىلدىن – يىلغا ئاجىزلاپ، ناچارلىشىپ كەتكەن. سولچىل لۇشيەن كاساپىتىدىن زايە بولۇپ كەتكەن يىللاردىكى ۋاقىتنى تولدۇرۇۋېلىشقا ئالدىرىغان ئۇيغۇر سايرانى خەتلەرنى لوپا ئەينەك ئارقىلىق كۆرۈپ تەرجىمە قىلىشقا مەجبۇر بولغان، لوپا ئەينەكنىڭ ياردىمىدە تالاي كىتابلارنى تەرجىمىدىن چىقارغان. ھەتتا لوپا ئەينەك ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە ئۇنىڭ قولىدىن چۈشمىگەن.
ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىكى نەتىجىلىرىگە ۋە ئابرۇي، ئىناۋىتىگە ئاساسەن، ئۇيغۇر سايرانى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك 20 دەك ئىلمىي جەمئىيەتنىڭ رەھبىرىي ئورگانلىرىنىڭ تەركىبىگە قاتناشتۇرۇلغان، بۇ ئىلمىي جەمئىيەتلەرنىڭ پائالىيەتلىرىدە ئىمكانىيىتىنىڭ بارىچە رولىنى جارى قىلدۇرغان.
== '''ئېسىل پەزىلەتلىك زات''' ==
ئۇيغۇر سايرانى ئۆزى چوڭ باشلىق، ئالىم كىشى بولسىمۇ، لېكىن كىچىك پېئىل، كەمتەر، ئاددىي – ساددا ئىدى. ئادەتتە كىشىلەر بىلەن ئۇچراشقاندا، قىزغىن سالاملىشىپ، ئەدەپ – قائىدىنى بەجا كەلتۈرەتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ئىدارىمىزدە ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەر بىلەن كۆپرەك ئارىلىشاتتى، ئۇلار بىلەن قىزغىن پاراڭلىشىپ، تۇرمۇش ئەھۋاللىرىنى سورايتتى، چاقچاقلىشاتتى، كۆرگەن – بىلگەن قىزىقارلىق ئىشلىرىنى سۆزلەپ باشقىلارنى كۈلدۈرەتتى. ئادەتتىكى تەتقىقاتچى خادىملار ۋە ئىشچى – خىزمەتچىلەرنىڭ ئۆلۈم – يېتىم، نەزىر – چىراغ، توي – تۆكۈنلىرىگە كەلمەي قالمايتتى…
ئۇيغۇر سايرانى سەمىمىي، راستچىل، ئاق كۆڭۈل، شەخسىيەتسىز، ئومۇمىيەتچىل، مەرد كىشى ئىدى، تۇرمۇشتا ھەر قاچان ئۆزىنى پاك تۇتۇپ، ھەرقاچان تاماخورلۇق، ئاچكۆزلۈك ئىللەتلىرىدىن خالىي ياشايتتى، چىرىكلىككە ۋە باشقا بۇزۇقچىلىقلارغا قەتئىي قارشى تۇراتتى، غەيۋەتخورلار، ھەسەتخورلار، ئىچى قوتۇر، نىزاچى، پىتنىخورلار، يۇقىرىغا خۇشامەت قىلىپ، تۆۋەننى باسىدىغان ئىككى يۈزلىمىلەر بىلەن ئەسلا سىغىشالمايتتى.
ئۇيغۇر سايرانى ھەر قاچان خۇشال – خۇرام، ئۈمىدۋار كەيپىياتتا ياشايتتى. ئۇنىڭ بۇنداق كەڭ قورساقلىقىنى كۆرگەنلەر ئۇنى ئۆمرىدە كۆپ رىيازەت چەككەن كىشىدەك ھېس قىلمايتتى. ئۇيغۇر سايرانى ھەرقانداق مۈشكۈلاتلارغا بويۇن ئەگمەيدىغان، جاسارەتلىك، قەيسەر كىشى ئىدى.
ئۇيغۇر سايرانى مەدەنىيەتلىك، ئەخلاقلىق، ساغلام روھلۇق كىشى بولغانلىقتىن، تەن سالامەتلىكى ئۆمۈر بويى ناھايىتى ياخشى بولغان. غىزا – تائامدا خۇددىي ياشلاردەكلا ئىشتەيلىك ئىدى. پەن تەتقىقاتقا پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن بېرىلگەنلىكىمۇ ئۇنىڭ تەن سالامەتلىكىگە پايدىلىق بولغان. ئاتاقلىق شائىر ئابدۇكېرىم مەخسۇتنىڭ:
مەن يىغلاپ تۇغۇلدۇم، كۈلۈپ ياشايمەن،
ھاياتنى قەدىرلەپ، سۆيۈپ ياشايمەن.
بىلىم ئىشتىياقى قەلبىمدە چەكسىز،
ئۆمۈرنى ئۇزاققا سوزۇپ ياشايمەن.
دېگەن رۇبائىسى بىزگە خۇددىي ئۇيغۇر سايرانى ئوبرازىنىڭ ئەينەن كۆچۈرۈلمىسىدەك تۇيغۇ بېرىدۇ.
بۇ يەردە يەنە بىر ئىشنى تىلغا ئالماي تۇرالمايمىزكى، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ ئائىلىسىمۇ مەدەنىيەتلىك، مەرىپەتلىك ئىناق ئائىلىدۇر. ئۇيغۇر سايرانىنىڭ تۇرمۇشتا خاتىرجەم بولۇپ، پەن تەتقىقات ۋە تەرجىمە ئىشلىرىدا كۆپ نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىنى، تەن سالامەتلىكىنىڭ ئۇزاق مۇددەت ياخشى بولغانلىقىنى ئۇنىڭ قەدىناس رەپىقىسى سۆيۈم خانىمنىڭ ئۇنىڭغا دائىم چوڭقۇر مېھرىبانلىق بىلەن كۆيۈنۈپ، چەكسىز غەمخورلۇق قىلغانلىقىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. سۆيۈم خانىمنىڭ ئۆزىمۇ يۇقىرى مەلۇماتلىق زىيالىي بولۇپ، ئۇيغۇر سايرانىنىڭ كەسپىي ئىشلىرىنى ئاڭلىق ھالدا ئىزچىل قوللاپ كەلگەن. شۇڭا ئۇلارنىڭ ئائىلىسىنى ئۈلگىلىك، نەمۇنىلىك ئائىلە دېسەك، قىلچە ئوشۇق كەتمەيدۇ.
ئۇيغۇر سايرانىنىڭ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقات، جۈملىدىن تارىخشۇناسلىق ۋە ئۇيغۇر شۇناسلىق تەتقىقاتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا بېغىشلىغانلىقىنى ياد ئەتكىنىمىزدە، بىز يەنە ئۇنىڭ دادىسى ھەيدەر سايرانىنىڭمۇ پۈتكۈل ئۆمرىنى شىنجاڭنىڭ مىللىي مائارىپىنى گۈللەندۈرۈپ، نادانلىق، نامراتلىقنى تۈگىتىشكە بېغىشلىغان، ھەتتا بۇ ئىش ئۈچۈن قىممەتلىك ھاياتىنىمۇ تەقدىم قىلغان ئۇلۇغۋار روھىنى ياد ئەتمەي تۇرالمايمىز. ئاتا – بالا سايرانىلار بىزدىن مەڭگۈلۈك ئايرىلغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ شىنجاڭنىڭ مەدەنىيەت – مائارىپ، ئىلىم – پەن ئىشلىرىغا قوشقان شانلىق تۆھپىسى مەڭگۈ ئۇنتۇلمايدۇ. ئۇلارنىڭ روھى ھەر مىللەت خەلقىنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ھايات!
j0mqd98gfgt9l2hcac64yrsw4iif70f