Wikipedia ugwiki https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter ۋاسىتە ئالاھىدە مۇنازىرە ئىشلەتكۈچى ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى Wikipedia Wikipediaمۇنازىرىسى ھۆججەت ھۆججەت مۇنازىرىسى MediaWiki MediaWiki مۇنازىرىسى قېلىپ قېلىپ مۇنازىرىسى ياردەم ياردەم مۇنازىرىسى تۈر تۈر مۇنازىرىسى TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8545 176488 176120 2026-09-24T15:15:40Z Icodense 23830 Restored revision 176118 by [[Special:Contributions/~2026-35312-51|~2026-35312-51]] ([[User talk:~2026-35312-51|talk]]) (TwinkleGlobal) 176488 wikitext text/x-wiki [[image: Soccer_ball.svg|200 px|]] [[File:Football4.png|200 px]] [[image:Football_pitch_metric.png|400 px|]] [[ھۆججەت:Football in Bloomington, Indiana, 1995.jpg|200x200px]] h4tz6ronko2vevzf7uj16zrp2ijkpey 176489 176488 2026-09-24T15:33:51Z BRPever 10872 restore an earlier version. The new image is already a part of that collection 176489 wikitext text/x-wiki [[image: Soccer_ball.svg|200 px|]] [[File:Football4.png|200 px]] پۇتبۇل [[image:Football_pitch_metric.png|400 px|]] 74mdtfmfu4vx2rhaklplf4luk90xurj 0 9903 176490 166036 2026-09-24T20:01:45Z 1234qwer1234qwer4 8809 [[Special:Contributions/63.143.116.56|63.143.116.56]] ([[User talk:63.143.116.56|مۇنازىرە]]) ئېلىپ بارغان تۈزىتىش [[Special:Diff/144582|144582]] ? 176490 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" border="1" |- ! header 1 |- | |- | |- ! '''توپلام نۇپۇسى''' |- | |- !'''ياشايدىغان يەرلىرى''' |- | |- | |- ! '''تىلى''' |- | |- ! '''[[دىنىي ئېتىقادى]]''' |- | |- | |- ! مۇناسىۋەتلىك مىللەتلەر |- | |- | |} '''داغۇر مىللىتى''' - [[داغۇر تىلى]]دا سۆزلەيدىغان ھەلىق. == تەربىيە == ==تىل== == تارىخ == ==بۆلۈش== == قاراڭ == ==سىرتقى ئۇلاش== == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:مىللەتلەر]] [[تۈر:جۇڭگودىكى مىللەتلەر]] {{جۇڭخۇا مىللەتلىرى}} d8v25e2p46rhjhn9hqa9hv83u1n4sir 0 16179 176515 172427 2026-09-25T00:20:54Z InternetArchiveBot 17756 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 176515 wikitext text/x-wiki [[ھۆججەت:Hotel_clocks_in_Xinjiang.jpg|thumb|383x383px| ]] '''شىنجاڭ ۋاقتى'''، شۇنداقلا '''ئۈرۈمچى ۋاقتى''' ھەم دېيىلىدۇ. يەرلىك جۇغراپىيىلىك مەۋقىئى يۈزىسىدىن بەلگىلەنگەن ئۆلچەملىك ۋاقىتتۇر. بۇ ۋاقىت [[UTC+6|UTC+06:00]] سائەتىنى ئۆلچەم ئالىدۇ، شۇنداقلا [[قازاقىستان]] ۋاقتى بىلەن بىردەك بولۇپ، [[بېيجىڭ ۋاقتى|بېيجىڭ ۋاقتىدىن]] ئىككى سائەت كېيىندۇر.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.xjxnw.gov.cn/zx/qxfw/qxzs/xjqxsc/02/434015.shtml |access-date=2016-12-28 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070433/http://www.xjxnw.gov.cn/zx/qxfw/qxzs/xjqxsc/02/434015.shtml |url-status=dead }}</ref> بۇ ۋاقىت رايونى ئۇيغۇر رايونىدا بېيجىڭ ۋاقىتى بىلەن ماس قەدەملىك قوللىنىلىدۇ.<ref>[https://web.archive.org/web/20170401044747/http://news.xinhuanet.com/video/sjxw/2015-11/03/c_1117022085.htm 冷知识：“北京时间”的由来]. شىنخۇا تورى. 2015-يىل 03- ئوغلاق ئۇلانمىسىدىن ئارخىپلەندى</ref><ref name=":0">GUO, Qing-sheng. [https://web.archive.org/web/20161220074304/http://sourcedb.cas.cn/sourcedb_scr_cas/zwqkk/kxwhzl/kxjss/jxdkjs/200912/P020091229393382424589.pdf 中国标准时制考] (PDF). China Historical Materials of Science and Technology. 2001, '''22''' (3): 269–280 [2016-12-09]. 1000-0798(2001)03-0269-12 خەنزۇچە.</ref> == ئۆتمۈشى == 1970 ۋە 1980- يىللاردا، شىنجاڭ ۋاقتى كۆپ قېتىم بىكار قىلىنىپ قايتا يولغا قويۇلۇشلارنى باشتىن ئۆتكۈزدى. 1986- يىل ھۇد ئېيىدا، جۇڭگو ھۆكۈمىتى شىنجاڭ خەلقى ئىچىدە شىنجاڭ ۋاقتى (UTC+6) قوللىنىشنى تەستىقلىدى. لېكىن، تۆمۈريول، ھاۋايول ۋە پوچتا-تېلگراف قاتارلىق كەسىپلەردە داۋاملىق بېيجىڭ ۋاقتى قوللىنىش بەلگىلەندى.<ref name=":0" /><ref>[http://www.pep.com.cn/200503/ca692073 法定时与北京时间]，خەلق مائارىپى نەشرىياتى，[https://web.archive.org/web/20061114120456/http://www.pep.com.cn/200503/ca692073 ئارخىپلەندى] 2006-11-14 at the [[Wayback Machine]].</ref> لېكىن بۇ قارار ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەت ۋە شۇ جايغا يەرلەشكەن خەنزۇلارنىڭ بولۇشسىز ئىنكاسىنى قوزغىدى.<ref>王力雄. 我的西域，你的東土：沒有人曾經，或可能如此解讀新疆與維吾爾人. 大塊出版. 2007. [[ئالاھىدە:网络书源/9789862130117|ISBN 9789862130117]]. (ۋاڭ لىشيوڭ، مېنىڭ غەربىي يۇرتۇم، سېنىڭ شەرقى تۈركىستانىڭ: بۇرۇن ھېچكىم، ياكى بەلكىم شىنجاڭ ۋە ئۇيغۇرلارنى بۇنداق تونۇشتۇرمىغاندۇر. داكۇۋەي نەشرىياتى، 2007)</ref> == قوللىنىلىش == كۈنمىزدە، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ۋاقىت قوللىنىش مىللەت پەرقىگە كۆرە ئايرىلغان ھالغا كېلىپ قالدى، كۆپچىلىك خەنزۇلار بېيجىڭ ۋاقتى، كۆپچىلىك ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەر ئۈرۈمچى ۋاقتى قوللانماقتا.<ref>[https://read01.com/0ANPm.html 【讀書時間】在時間的悟透里跋涉或存在].</ref> بەزى يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئىككى ۋاقىتنى تەڭ قوللانماقتا.<ref>[http://www.ethnotraveler.com/2013/09/bending-time-in-xinjiang/ "Bending Time in Xinjiang"].</ref><ref>[https://archive.today/20141012235636/http://www.xjlt.gov.cn/Item/3426.aspx 作息时间]. ([http://www.xjlt.gov.cn/Item/3426.aspx ئەسىل مەزمۇن] 12 ئوغۇز 2014 ئارخىپلەندى).</ref> ئىككى ئۆلچەملىك ۋاقىتنى تەڭ قوللىنىش كۈتۈلمىگەن قولايسىزلىقلارنى ھەم تۇغدرۇماقتا، بولۇپمۇ كۆپ مىللەت ئارىلاش ئولتۇراقلاشقان جايلاردا ئوقۇشماسلىقلار كېلىپ چىقماقتا.<ref>[http://cn.nytimes.com/china/20160617/china-single-time-zone/ 10点日出，半夜吃饭，在新疆用北京时间的烦恼]. نيويورك ۋاقت گېزىتى خەنزۇچە تور نۇسخاسى ئېلانى. 17 سەفەر 2016.</ref><ref>[http://www.southcn.com/weekend/city/200309250028.htm 【城市】乌鲁木齐：没有屋顶的博物馆]. جەنۇب ھەپتە ئاخىرى.</ref><ref>[http://articles.latimes.com/2009/mar/31/world/fg-china-timezone31 Clocks square off in China's far west]. [[Los Angeles Times]]. 31 March 2009.</ref> بۇ يۈزدىن قالايماقانچىلىقتىن ساقلىنىش ئۈچۈن قايسى ۋاقىت ئىكەنلىكى، بەئزىدە ئوقتۇرۇش ئوبىكتىغا قارىتا مۇۋاپىق ۋاقىت نامى بىلەن ئوقتۇرۇشلاردا ئېنىق قىلىپ قىلىپ بىلدۈرۈلمەكتە.<ref>'''[[新疆時間#cite ref-12|^]]''' [http://www.tf086.com/h-nd-246.html 北京时间的概念] (بېيجىڭ ۋاقتى ئوقۇمى)</ref> شىنجاڭ تېلېۋىزىيىسى، خەنزۇچە قاناللار بېيجىڭ ۋاقتى، ئۇيغۇر ۋە قازاقچە قاناللار ئۈرۈمچى ۋاقتى قوللانماقتا. 2014- يىلى، [[ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى|ئامېرىكا]] [[ئالما شىركىتى]] يېڭى نۇسخا [[iOS]] سېستىمىسىنى ئېلان قىلغاندا، ئۇيغۇر رايونىدىكى قوللانغۇچىلار ئۈچۈن ئۈرۈمچى ۋاقتىنى كىرگۈزگەن. بۇندىن بۇرۇن بېيجىڭ ۋاقتى قوللىنىپ كۆنۈپ قالغان قوللانغۇچىلارنىڭ ئويغىتىشلىرى، ئۆز ۋاقتىدا چالماي قېلىپ، شۇ كۈنى بەزى قوللانغۇچىلارنىڭ كۈنلۈك تۇرمىشىغا بولىشسز تەئسىر كۆرسەتكەن.<ref>[http://news.ifeng.com/a/20140926/42093003_0.shtml ئۈرۈمچى خەلقىنىڭ ئىنكاسى:ئالما سېستىما يېڭىلىغاندىن كېيىن ئاپتوماتىك شىنجاڭ ۋاقتىنى تاللاپ قويىماقتا]. سۇمرۇغ تورى.</ref> == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] pygeadit23m2pz0sz4dd2zdnxyvz64r 0 21191 176491 170082 2026-09-24T20:04:57Z 1234qwer1234qwer4 8809 Restored revision 154682 by [[Special:Contributions/Recruos|Recruos]] ([[User talk:Recruos|talk]]) (TwinkleGlobal) 176491 wikitext text/x-wiki '''ۋەھران''' ({{ئەرەبچە|وَهْران}}) بىر شەھەردۇر. [[تۈر:شەھەرلەر]] 49j6lhwis3fecf75z30uzsbqfhgwn75 0 24690 176493 176445 2026-09-24T20:24:15Z UyghurArchive 25219 176493 wikitext text/x-wiki مۇستەقىللىق مىللەتنىڭ قۇللۇق گىردابىدىن قۇرتۇلۇشىنىڭ شاھادەتنامىسى. ئاسارەت ئوكيانۇسىغا غەرق بولۇپ يۇتۇلماسلىقىنىڭ ۋە يۇتۇلمايدىغانلىقىنىڭ كاپالىتى. مۇستەقىللىق ھەر تۈرلۈك ئىدېئولوگلار ئالدىدا تېز پۈكتۈرۈشكە بولمايدىغان سىياسىي نىشان، ھېچبىر ۋاقىت سودا ئوبيېكتى قىلىنمايدىغان ئۇلۇغۋار مەقسەت، ھەرقانداق شارائىتتا پىدا قىلىۋېتىشكە، تاۋارلاشتۇرۇشقا بولمايدىغان ئالىي غايەدۇر. ئۇ قانداقتۇر ۋاز كېچىلىش بەدىلىگە قۇربان قىلىنىدىغان چاھارپاي قىممىتىدىكى «مال-چارۋا» ياكى باھا – نەرخ قويۇش مۇمكىن بولىدىغان تاۋار ئەمەس. مۇستەقىللىق ئۇقۇمىنى مەجازغا جوراشقا بولمىغاندەك، ئۇنىڭغا ئېرىشىشنىڭ ئىپادىسىمۇ مەجازىيلىققا باغلانمايدۇ. ئۇنىڭ ھەقىقەتلىكى قۇياش مىسالى ئىسىم ۋە جىسمىدە بىر گەۋدىلىكتۇركى، مەجاز ۋە كىنايىلەرنىڭ، تەشبىھ - مېتافورالارنىڭ ئوبيېكتى بولغان ئايغا ئوخشاپ قالماسلىقى، ھېچقاچان «ئاي»نىڭ دەرىجىسىگە چۈشۈرۈلمەسلىكى لازىم. چۈنكى قۇياشنىڭ ھەقىيقەتلىكى پەقەت ۋە پەقەت قۇياش ۋە گەۋدىسىنىڭ كۆكتە پارلاپ تۇرۇشىدەك شەكىل ۋە مەزمۇندا، قۇرۇلما ۋە فۇنكسىيەسىدە ئوچۇق، كونكرېت ۋە رېئال بولۇشى تەقەززادۇر. ئۇ ئاي مىسالى ئەدەبىياتچىنىڭ قولىغا چۈشكەندە قايسى شەكىلگە كىرگۈزۈۋالسا بولۇۋېرىدىغان، نېمە ئۈچۈن يۇغۇرۇلغانلىقى ۋەزىيەتكە قاراپ ئىزاھلىنىۋالسا، ئىستىگەن غىزاغا، ئىستىگەن شەكىلدىكى يېمەككە ئەھۋالغا قاراپ ئۆزگەرتىۋېلىنسا بولىدىغان بولدۇرۇلمۇش خېمىرغا ئايلىنىپ قالسا بولمايدۇ. ئايلانغان تەقدىردە ئاللىبۇرۇن ئۇنىڭ ھەقىقىتى بۇزۇپ تاشلانغان، ماھىيىتىدىن يىراقلىشىپ ياتلاشتۇرۇلغان بولىدۇ. مەجاز ۋە كىنايىلەر ھەقىقەتنىڭ ھەقىقىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇلمىغىنىدا، ساختىلىقنىڭ، ئالدامچىلىق ۋە ھىيلە - مىكىرنىڭ سۇيىئىستېمال ۋاسىتىسى بولۇپ قېلىشى، خىيانەتنىڭ ئەپتى - بەشىرىسىنى ياپىدىغان يوپۇققا ئايلىنىپ كېتىشى ھېچ گەپ ئەمەس. يېقىن تارىخىمىزدا مىللىيلىكتىن ئەسەر بولمىغان، پۈتۈنلەي يات ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ خام - خىيالىنى رېئاللىققا ئايلاندۇرۇپ بېرىش يولىدا ۋەتەننىڭ ئىستىقبالىنى ئىستىقلالى بىلەن قوشۇپ قوش قوللاپ مۇستەملىكچىلەرگە ئۆتكۈزۈپ بەرگەن ساتقىن داھىيلارنىڭ ئەڭ قاملاشتۇرغان ئىشى دەل ھەقىقەتنى مەجازلارغا كۆمۈپ تاشلاش، ئۇقۇم - ئاتالغۇلار بىلەن كەلسە - كەلمەس ئويناپ خەلقنى ئاغزىغا قارىتىپ گاڭگىرىتىش، كىنايە - تەشبىھلەرگە سىغىنىپ تۇرۇپ خەلقنى گوللاش، ئىككى يۈزلىمىچىلىكلىرىنى قوش بىسلىق ئۇقۇملار بىلەن يوشۇرۇپ مىللەتنى ئالداش، خەلقتە يوق نەرسىنى خەلقنىڭ ئىستىكى قىلىپ كۆرسىتىش، مۇنداقچە ئېيتقاندا، «قۇيرۇق كۆرسىتىپ ئۆپكە سېتىش» بولغانىدى. ئۇلارنىڭ خالىسلىق بىلەن ئېلىپ بارغان ۋەتەن سېتىش خىزمىتىدىكى مۇۋەپپەقىيىتىنى يىغىنچاقلاشقا توغرا كەلسە، بۇنى «سۆز ئويىنى ئويناش» دەپ خۇلاسىلەش مۇمكىن. خەلقنىڭ سىياسىي ئىرادىسى، قىممەت قاراشلىرى ۋە دىنىي قەدەرىيەتلىرىنى سۇيىئىستېمال قىلىپ ئويناش، ھەقىقەتلىرىنى مەجازىي مەنىلەرگە ئورالغان سۈنئىي شوئارلىق كەلىمىلەر بىلەن سۇيۇقلاندۇرۇپ ئېرىتىش، ئاتالغۇلارنى قاراتمىلىقى خەلققە تونۇشلۇق بولغان سۆزلەرىن تاللاش، ئەمما مەفھۇم ۋە مەناسىنى پۈتۈنلەي ئۆز ئىدېئولوگىيەسىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇلغان شەكىلدە ئىشلىتىپ مەقسىتىگە يېتىش... قاتارلىقلار مەزكۇر ئىدىيە ماڭقۇرتلىرىنىڭ سۆز ئويىنىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئورۇنلاشتىكى مېتود ۋە ماھارەتلىرىدىن ئىدى. دىققەت قىلىدىغان بولساق، بۇ تۈر مېتود ۋە ماھارەتلەر گويا ئاتىدىن بالىغا قالغان مىراستەك، ئۇستازدىن شاگرىتقا باقىۋەندە قالىدىغان ئۇدۇمدەك پات - پات قارىشىمىزغا چىقىپ تۇرىدۇ. ھەر قېتىم خەلقتە بىرەر تەۋرىنىش، بېسىمغا قارشى بىرەر سىلكىنىش، غەپلەتتىن چۆچۈش مەيدانغا كېلىۋاتقاندا، بىردىنلا قوزغىتىش كونۇپكىسى بېسىلغان روبوتلاردەك جانلىنىپ كېتىشىدىغان، گاھ چاپان يېڭىلاش، گاھ بۇرۇنقى پەدىنى ئۆز ئەينى تەكرارلاش تەرىقىسىدە ئوتتۇرىغا چىقىدىغان بۇ تۈردىكى ئىدىيە ماڭقۇرتلۇقى مېتود ۋە ماھارەت جەھەتتە ئەسكىگىنىگە قارىماي ھېلىھەم ئۆزىنى تەكرارلاشنى، ئەسكىپ كەتكىنىدىن نومۇسمۇ قىلماي سەھنىمۇسەھنە ئويۇن قويۇشنى داۋاملاشتۇرۇپ تۇرۇپتۇ. قەھرىمانى كىم بولسا، شۇنىڭ ئىزىنى داۋاملاشتۇرۇش ئەنئەنىسى بويىچە سۈنئىي قەھرىمانلىرىنىڭ ئىزىدىن يۈرۈشنى، ئۇلارچە قاملاشتۇرالمىسىمۇ، سەھنىگە چىقىپ كېتىۋېتىپ پاشنىسى خوپ كەلمەي مۈدۈرۈپ چۈشىدىغان ئىچ كىيم مودېللىرىدەك زامان - زامان پۇتلىشىپ سەتلىشىپ تۇرسىمۇ، قاياشلىرىنىڭ، داستىخانداشلىرىنىڭ ياردىمىدە يۆلەپ تۇرغۇزۇلۇۋاتقىنىغا باقماي، گويا ھېچ ئىش يۈز بەرمىگەندەك بولۇۋېلىش ھۈنىرى بىلەن كۆز بوياشماقتا.   مەسىلە شۇكى، مۇستەقىللىقتىن ئىبارەت مىللىي غايىنىڭ ھەقىقەتكە ئايلىنىشىنى ئىدېئولوگىيەسىگە ئايلاندۇرالمىغان، توغرىسى مۇستەقىللىق ئىدىيەسىنى زېھنىيىتىگە سىغدۇرالمىغان، ئەكسىچە مۇستەملىكىچىسىنىڭ كۈنلۈكى ئاستىغا سىغىنىپ ئۆتۈشنى ياتلاشقان ئىدېئولوگىيەسىنىڭ تەلەپ - تەقەززاسىغا ئايلاندۇرۇۋالغانلارنىڭ قىلمىش - ئەتمىشلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە ۋەتەنساتارلىقتىن باشقا ئىش ئەمەسلىكىنى چۈشىنىپ يېتىشتە 70 يىلدىن كېيىنكى بۈگۈنكى ھال - ۋەزىيىتىمىز بىزنى يېتىپ ئاشقۇدەك پاكىتلارغا، ئىبرەت - ساۋاقلارغا ئىگە قىلىپ تۇرۇپتۇ. بۇنى چۈشىنىپ يەتمەسلىك ئۈچۈن بىر بولسا ماڭقۇرت بولغانلىقنى جاكارلاش، يەنە بىر بولسا مۇناپىقانە زېھنىيەتنىڭ قاماللىقىدا سېسىپ يېتىش لازىم كېلىدۇ، خالاس! شۇنىمۇ ئەسكەرتىش ھاجەتكى، باشقىلار تىكلەپ بەرگەن بۇتلارنى چېقىش ئۈچۈن ۋاقتى كەلسە بىر ئىنقىلاب يېتەرلىك. ئەمما ئۆز قولىمىز بىلەن قاتۇرۇپ تىكلىگەن بۇتلىرىمىزنى زېھنىيىتىمىزدىن سۆكۈپ چىقىرىش ئۈچۈن ئەسىر بويى ئاقارتىش ئېلىپ بېرىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. ھالبۇكى، باشقىلارنىڭ تىكلەپ بەرگەن بۇتلىرىنى دەۋر ئۆتۈشى بىلەن ئەسلىي قىياپىتىنى پاش قىلىش، مىللەت قەلبىدىن سۇسلىتىش، ھەتتا ئۆچۈرۈۋېتىش مۇمكىن. ئەمما ئۆز قولىمىزدا تىكلەنگەن بۇتلار ھۈجەيرىلىرىمىزگە قەدەر ئارىلىشىپ كېتىدىغان بولغاچ نەچچە ئەۋلاد يۇقۇندىلىرى بىلەن كۈرەش قىلىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. زېھنىي قۇللۇقتىن قۇتۇلماي تۇرۇپ ھۆرلۈكتىن لاپ ئۇرۇش، روھىي بىتابلىقنى تۈگەتمەي تۇرۇپ جىسمانىي كۈچ - قۇۋۋەتتىن سۆز ئېچىش، مەنىۋىيات سەددىلىرىنى بىنا قىلماي تۇرۇپ ماددىيات سېپىل - قورغانلىرىنى قۇرۇپ چىقىش بىر تۈرلۈك خىيالىي دۇنيانىڭ شېرىن فانتازىيەلىرىدۇر. فانتازىيە ئىچىدە ياشاشنى تاللاپ تۇرۇپ رېئال دۇنيادا مۇستەقىل پۇت تىرەپ تۇرۇشنىڭ خىيالىنى سۈرۈشتىنمۇ ئارتۇق خىيالپەرەسلىك بولمىسا كېرەك. بىلىش كېرەككى، چوقۇنىلىدىغان بۇتقا ئايلاندۇرۇۋېتىلگەن «قەھرىمانلار» بىلەن رېئال قەھرىمانلار پەرق ئېتىلمەي تۇرۇپ، ئىبرەت ئېلىنىدىغانلار بىلەن ئۈلگە قىلىنىدىغان تارىخىي شەخسىيەتلەر مىللەت نەزىرىدە بولۇشقا تېگىشلىك ئەسلىي ئورنىنى تاپماي تۇرۇپ زېھىنلارغا مىخ بولۇپ قېقىلىپ كەتكەن «روھىي قۇللۇق»نى چۆرۈپ تاشلاش مەڭگۈ ۋە مەڭگۈ ئەمرى مۇھال. دەرھەقىقەت، مۇستەقىللىق مەسىلىسىنى قۇياش مىسالى ئىسىم ۋە جىسىم بىلەن ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشكە تېگىشلىك ئىستىقبال ئورنىدا كۆرمەستىن، ئۆمۈر ھاياتىنى بۆبۆلەشتۈرۈۋېتىلگەن ئاتالمىش سىياسىي ئانالىزلارنى، سەپسەتىۋى ئۇتوپىيەلەرنى باھانە قىلىپ ئېغىزدىن چىققان ھورغا ئوخشاش مۇئامىلە قىلىپ ئۆتكۈزگەن، خەلقنى سۆز ئويىنىغا بوغۇپ تاشلىۋېتىش ئارقىلىق ياتلاشقان ئىدېئولوگىيەسىگە بولغان ساداقىتىنى ئىپادىلەشتىن كەيىپلىنىپ ياشىغان ۋە شۇ يولدا قۇربان بولغان بۇ بىچارە «قەھرىمان»لار مىللىي تارىخنىڭ يۈزىگە چۈشكەن ئۆچمەس ۋە ئۆچۈرگىلى بولماس داغ بولۇشتىن باشقىغا يارىمىدى. ئۇنىڭدىنمۇ خەتەرلىك بولۇۋاتقىنى بۇ داغنىڭ بۈگۈنمۇ پەرقلىق مېلودىيەلەردە تەكرارلىنىشىغا يول قويۇشىمىز، ئىشنىڭ شەكىل ۋە ماجىرا قىسمىغا چېپىلىپ قېلىپ ماھىيىتىنى ۋە ئارقا كۆرۈنۈشىنى پۈتۈنلەي دىققەتتىن ساقىت قىلىشىمىز بولماقتا. دەرۋەقە، مۇھەببەت ۋە نەپرەت، ھەقىقەت ۋە سەپسەتە ئارىسىدىكى مادارالارغا كۆمۈلۈپ ياشاۋاتقان بۇ ھالىتىمىز مەلۇم مەنىدە بىزنىڭمۇ كەلگۈسى ئۈچۈن داغقا ئايلىنىشنى قوبۇل قىلىۋاتقانلىقىمىزدىن، مەلئۇنلۇققا ھەقدادىغا يەتكۈزۈپ لايىقلىشىپ قالغان خەلق ئىكەنلىكىمىزنى ئىسپاتلاپ ياشاشقا مايىللىشىۋاتقانلىقىمىزدىن دېرەك بولۇپ تۇرۇپتۇ. بۇنداق ئاپەت خاراكتېرلىك زېھنىيەتنىڭ بىزنى مەشغۇل قىلىۋاتقانلىقى بىزنىڭلا ئەمەس، كەلگۈسىدىكى ئەۋلادلارنىڭمۇ تىراگېدىيەسى بولۇپ قېلىشى ۋاقىت مەسىلىسى، خالاس! بۇنداق قورقۇنچلۇق كېلەچەكنىڭ بۈگۈنكى مەسئۇلىيەتكارلىرىغا ئايلىنىشتىنمۇ ئارتۇق بەختسىزلىك، پاجىئە بولسۇنمۇ؟! گەپ يەنىلا ئۆزىمىزدە، ئۆزىمىزنى قانداق ئۆزگەرتىشتە. ئىسلاھاتنى قايسى دەرىجىدە ئەمەلگە ئاشۇرالىشىمىزدا. ئىبنى خەلدۇن ۋە گېگىل كەبى تارىخ پەيلاسوپلىرى كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، تارىخ ئىنسانغىلا خاس بولغان ۋە ئۇنىڭ ئىشلەپ چىقارغان مەھسۇلىدۇر. تارىخسىزلىق پەقەت ھايۋانلارغا ئائىتتۇر. ئەگەر ئىنسانىي سۈرىتىمىزدىن تاشقىرى، شۇنداقلا يەپ - ئېچىپ ياشاشتىن، ئورمان قانۇنى ھۆكۈم سۈرۈۋاتقان دۇنيادا پۇتتىرەپ تۇرۇش كۆرۈشى يولىدىكى تىرىكچىلىك كويىغا بەند بولۇپ ئۆتۈشتىن باشقا ئىنسانىي خۇسۇسىيىتىمىز ھېلىھەم تىرىك دەپ قارىساق، بۇلغانغان تارىخنى قۇچاقلاپ يېتىپ ئەللەيلىنىپ ياشاشنى، ماھىيەتتە تارىخسىز مىللەتكە ئايلىنىشنى قوبۇل قىلىپ ياشاۋاتقىنىمىز يەتمىگەندەك، تارىخسىز توپ بولۇپ ئېرىپ تۈگەشنىمۇ قوبۇل قىلىشقا قاراپ ئىلگىرىلەشتەك سۈنئىي ۋە ھالاكەتلىك يولنىڭ بىزنى رام قىلىۋېلىشىغا يول قويماسلىقىمىز، ياشاۋاتقان دۇنيانىڭ ئىلەڭگۈچلىرىدە ساڭگىلتىلغانچە ئۆزلۈكىمىزنى يىتتىرىپ قويۇشتىن سەگەكلىك بىلەن مۇداپىئەدە تۇرۇشىمىز لازىم.  بۇنىڭ ئۈچۈن مىللەتنىڭ تارىخىنى ئۆزلۈكسىز قىلىپ تۇرۇش رولىغا ئىگە بولغان تىل، دىن، مەدەنىيەت، كۈلتۈر ۋە ئابا - ئەجداد مىراسى كەبى مىللىي قەدەرىيەتلىرىمىزگە ئىگە چىقىشنى ئۈزۈپ قويماسلىقىمىز زۆرۈر. بۇنى توسالغۇسىزلاشتۇرۇش، كارغا كېلەر ھالەتكە ئېلىپ كېلىشنىڭ يولى بولسا، ئالدى بىلەن توسالغۇلارنىڭ نېمىلىكىنى بېكىتىش ۋە بىرتەرەپ قىلىش،   ھەر تۈرلۈك روھىي قۇللۇققا قارشى كەسكىن تەرزدە جەڭ ئېلان قىلالايدىغان، «ياق» دېيەلەيدىغان ئاڭنى زېھنىيىتىمىزدە شەكىللەندۈرۈشتۇر. شۇنىڭدەك ۋەتەنساتار داھىيلار بىلەن ئۇنتۇلدۇرۇلغان ۋە ئوبرازى بۇلغىۋېتىلگەن قەھرىمانلىرىمىزنى پەرقلەندۈرگۈدەك سەۋىيە - ساپا يېتىلدۈرۈش، ئۆز قولىمىزدا تىكلەتكۈزۈلگەن مىللىي بۇتلارنى ئىككىلەنمەستىن يەنە ئۆز قولىمىز بىلەن چېقىپ تاشلاشقا جۈرئەت قىلالايدىغان «ئىبراھىمىي»چە روھتىن، سۇتۇقچە جاسارەتتىن، يۈسۈپ خاس ھاجىپچە بىلگە – ھېكمەت ۋە پاراسەتتىن نېسىۋە ئالمىقىمىز زۆرۈر. قاچانكى، سۈزۈك ئىمان، مىللىي روھ ۋە ئىلىم - ھېكمەتنى بىر گەۋدە قىلىپ شەكىللەنگەن ئۆزلۈكنى، ئۆزىمىزگە خاس بولغان زېھنىيەتنى پەرپا قىلىپ چىقالايدىكەنمىز، شۈبھىسىزكى، ئاسارەت كىشەنلىرىنىڭ بىر تال ھالقىسىمۇ قالماي پاچاقلانغۇسى ۋە بۇ بىزنى مۇھەققەق ئىستىقلال ۋە ئىستىقبالغا يۈزلەندۈرگۈسى، ئېرىشتۈرگىسىدۇر، ئىنشائاللاھ! - بۇرھان مۇھەممەد مەنبە: '''«[[:تۈر:ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان|ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان]]»''' سەھىپىسى [[تۈر:ئۇيغۇر]] [[تۈر:بۇرھان مۇھەممەد]] [[تۈر:ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان]] oh0hacit1mc8tbvxb44rgiael1alqvq 0 24695 176492 2026-09-24T20:24:01Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت 'بىر كۈنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ساھابىلىرىگە ئېيتتى: شۇنداق كۈنلەرگە دۇچار بولىسىلەركى، بارچە ئۈممەت سىلەرگە قارشى خۇددى غىزا ئۇسۇلغان لېگەن ئەتراپىغا ئولاشقان تائاملانغۇچىلاردەك يوپۇرۇلۇپ كېلىشىدۇ. بۇ سۆزگە سامى بولۇپ تۇرغان ساھابىلەردىن بىرى سورىد...' 176492 wikitext text/x-wiki بىر كۈنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ساھابىلىرىگە ئېيتتى: شۇنداق كۈنلەرگە دۇچار بولىسىلەركى، بارچە ئۈممەت سىلەرگە قارشى خۇددى غىزا ئۇسۇلغان لېگەن ئەتراپىغا ئولاشقان تائاملانغۇچىلاردەك يوپۇرۇلۇپ كېلىشىدۇ. بۇ سۆزگە سامى بولۇپ تۇرغان ساھابىلەردىن بىرى سورىدى: - بۇنداق ھالغا چۈشۈپ قېلىشىمىز سانىمىزنىڭ ئازلىقىدىنمۇ؟ پەيغەمبەر جاۋاب بەردى: - ئەكسىچە ئۇ كۈندە سانىڭلار كۆپ. بىراق سانىڭلارنىڭ كۆپ بولۇشى خۇددى سەل ئاقتۇرۇپ كەلگەن كۆپۈككە ئوخشاش بولۇپ قالىدۇ. بۇنداق بولۇشىدىكى سەۋەب، ئاللاھ دۈشمەن نەزىرىدىكى ھەيۋىتىڭلارنى ئۇلارنىڭ يۈرىكىدىن تارتىۋەتكەن، قەلبلىرىڭلارغا بولسا زەئىپلىكنى تاشلاپ قويغان. ساھابە سورىدى: - ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى، زەئىپلىك دەپ نېمىنى كۆزدە تۇتۇۋاتىلا؟ -پەيغەمبەر جاۋاب بەردى: - دۇنيا سۆيگۈسىگە مۇپتىلا بولۇشنى، ئۆلۈمنى يامان كۆرىدىغان بولۇپ قىلىشنى. [ئەبۇ داۋۇ رىۋايىتى] مەلۇم بولغاندەك، بىر ھادىسىنىڭ ياكى نەتىجىنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە ئۇنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان تاشقى ۋە ئىچكى ئامىللار بولىدۇ. بۇ ئامىللارنىڭ ئارقىسىدا بولسا، ئۇنى ھەرىكەتكە كەلتۈرگەن ياكى ئۇنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە يول ئاچقان تۈپكى سەۋەبلەر بولىدۇ. ھەدىسنىڭ مەزمۇنىدىن چىقىپ تۇرغىنىدەك بىر قەۋمنىڭ داستىخان ئۈستىدىكى يېمەككە، دۈشمەنگە يەم بولۇشقا تەييار ھالغا كېلىپ قالغان ئولجىغا ئايلىنىپ قېلىشى ئارقىسىدا دۈشمەن نەزىرىدە ھېچبىر تەپتارتقۇچىلىكى، ھەزەر ئەيلىگۈچىلىكى قالمايدىغان دەرىجىدە بوشاڭلىشىپ كېتىش، قارشىلىق كۆرسىتىش روھى ئۆلۈك ھالغا كېلىپ قېلىش، گالغا سېلىپلا يۇتۇۋەتكىلى بولىدىغان دەرىجىدە تەييار تاماق ئورنىغا چۈشۈپ قېلىش، زەيپانىلىشىپ كېتىش قاتارلىق تاشقى ۋە ئىچكى ئامىللار ياتقان بولىدۇ. ھالبۇكى بۇلار مەسىلىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى بولۇپ، ئەجەللىك نۇقتىنىڭ مەسىلىنىڭ تاشقى ئامىلى ياكى كۆرۈنۈشىدە ئەمەس، بەلكى شۇ قەۋمنىڭ روھىغا، زېھنىيىتىگە چاپلاشقان ئىللەتكە مۇپتىلا بولۇشتا ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. بۇ ئورۇندا دۇنيا سۆيگۈسىنى زېھنىيەتكە چاپلاشقان ئىللەتكە ۋەكىللىك قىلىش، ئۆلۈمدىن قورقۇش پىسخىكىسىنى بولسا روھىيەتكە چاپلاشقان ئىللەتكە ۋەكىل قىلىشقا بولىدۇ. دۇنيا سۆيگۈسى ئىللەت دەرىجىسىگە بارغاندا قارشىلىقىدا سېتىلمايدىغان نەرسە مەۋجۇت بولمايدۇ. دۇنياپەرەسلىك بار يەردە ئاخىرەتكە ئورۇن بېرىلمەيدۇ. ئاخىرەتلىك ھېساب - كىتاب، مەسئۇلىيەت، تەڭرى ئالدىدىكى مۇكاپات - جازا پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ھالدا مۇئامىلە قىلىنىدۇ. ئۆلۈمنى يامان كۆرىدىغان ھالغا چۈشۈپ قىلىشنى بولسا، روھىي قۇللۇققا، زېھنىي ئاسارەتكە، دۈشمەننى تونۇش ئورنىغا ئۇنى ئەسلا يېڭىلمەيدىغان ئەبەدىي غالىب ماقامىدا كۆرۈۋېلىشقا تەتبىقلاش مۇمكىن. بۇنداق بىر روھتا قارشىلىشىش ئېڭى سۇسلايدۇ، غەلىبە قىلىش ئىشەنچىسى تىكلەنمەيدۇ، ئەكسىچە ئىرادىسى سۇسلاپ تەسلىمچىلىكتىن باشقا تاللاش يوقتەك ئاڭغا كېلىپ بولىدۇ. قىسقىسى، دۇنيالىق مەنپەئەتكە ھەممىنى ساتالايدىغان، ئېرىشكەنلىرىدىن ئايرىلىپ قېلىش خەۋپى ئالدىدا ھەممىنى دوغا تىكەلەيدىغان بىر زېھنىيەتلىك قەۋم ئۈستەلدىكى تاماققا ئوخشاش ئولجىغا ئايلىنىپ كېتىشى مۇقەررەر بولغاندەك، ئۆلۈشنى ئۆلگۈدەك يامان كۆرىدىغان، شەرەپلىك ئۆلۈم بىلەن نومۇسسىزچە ئۆلۈم ئوتتۇرىسىنى ئايرىمايدىغان، ئۆلۈمگە دۇچ كەلمەسلىكى ئۈچۈن ھەممە ئىددىئاسىدىن ۋاز كېچەلەيدىغان، گېزى كەلگەندە ئادالەت يولىدا ئۆلۈشتەك ئەقەللىي قىممەتتىن يوقسۇزلىشىپ كەتكەن، مۇنداقچە ئېيتقاندا، ھەرقانداق ۋەزىيەتتە ئالدى بىلەن جېنىنى كاپالەتكە ئېلىۋېلىپ ئىش قىلىشنى ئويلايدىغان ھالدىكى قورقاق زېھنىيەتلىك قەۋمنىڭ يۇقىرىقىدەك تەييار ئولجىغا ئايلىنىپ كېتىشى مۇقەررەرلىك، ھەتتا قانۇنىيەتكە ئۇيغۇن ئىشلار جۈملىسىدىندۇر. دېمەك ھەدىس بۇ يەردە ئولجا ھالغا چۈشۈپ قېلىشنىڭ تاسادىپىيلىقتىن ياكى نوقۇل دۈشمەننىڭ ماددىي كۈچىنىڭ ئۈستۈنلۈكىدىن ئەمەسلىكىنى، ئەسلى مەسىلىنىڭ ئىشنى ئاشۇ خىل تىراگېدىيەلىك ۋە خەتەرلىك باسقۇچقا كېلىشىگە يول ئاچقان ئىچكى ئامىلغا، زېھنىي ۋە روھىي ئىللەتتە ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. دېمەك مەسىلىنىڭ ھەل بولۇش چارىسى ئىللەتنى يىلىتىزىدىن ساقايتىشتا، زەيپانىلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان ئىككى مەلئۇن ئىللەتتىن پاكىزلىنىشتا. دەرۋەقە، بۈگۈن مەيلى قەلەم ياكى ئەلەمدە قىلىنىۋاتقان ھەرىكەتلەردە بولسۇن، ۋەتەننى بۈگۈنكى ئولجا ھالغا ئېلىپ كەلگەن ئەجەللىك ئىللەتلەردىن تازلاشقا، ئىسلاھات قانات يايدۇرۇپ يادرولۇق ئۆزگىرىش ئىنقىلابىنى ئەمەليلەشتۈرۈشكە تارىخىمىزدا بۇنچىلىك موھتاج بولغان بىر ۋەزىيەت كۆرۈلۈپ باققان ئەمەس. بىز ئېتىراپ قىلايلۇق ياكى قىلمايلۇق ئورمان قانۇنى ئىجرا بولۇۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيا سىستېمىسىدا يىقىلىشىمىز، قىرىلىشىمىز، مىللەت سۈپىتىدە يەم بولۇشىمىز پەقەتلا تاماشا قىلىنىدىغان سېرك ئويىنى تۈسىنى ئېلىپ مېڭىۋاتىدۇ، خالاس! بىزگە ئىگە چىقىۋاتقاندەك كۆرۈنگەنمۇ، زالىم مۇستەملىكىچىنى ئاشكارا قوللاۋاتقانمۇ ھەممىسى ئۆزىنىڭ تاماشاسىنىڭ تەقەززاسىنى قىلىۋاتىدۇ، خالاس. قوللىغان ياكى قارشى تۇرغان بولۇش دىرامىسىنىڭ نەچچە يىلدىنقى مىزاجىغا قارايدىغان بولساق ئىشنىڭ خۇلاسىسى «گۆش بىلەن ياغ بىر تۇغقان، پىيازنىڭ كۆيگىنى كۆيگەن» بولۇۋاتقىنىنى، بىر مىللەتنىڭ قىيامىتىنى تىياتىر قىلىپ ئويناشتەك شەپقەتسىزلىكنىڭ يۇقىرى چېكىنى تارىخقا پۈتۈپ مېڭىشىۋاتقانلىقلىرىنى ئاچچىق بولسىمۇ كۆرۈۋالماق تەس ئەمەس. ئىشنىڭ پايدىمىز ياكى زىيىنىمىزغا قاراپ مېڭىشىغا تەسىر كۆرسىتىش، پۇرسەت تۇتۇشقا ماھىر بولۇپ تىياتىرچىلارنى غېمىمىزنى قىلىش تەرىپىگە مايىللاشتۇرۇش ياكى ئۇلارنىڭ ئۆزى ئۈچۈن چىقارغان پۇرسەتلىرىگە پېشكا بولۇپ ئۆتۈش، ئۆز ئىرادىمىز ۋە تۇتۇمىمىزنىڭ قەتئىيلىكىنى نامايان قىلىش ياكى سېرك ھايۋانلىرىدەك قايسى كۆندۈرگۈچىنىڭ قولىدا سەھنىگە چىقىۋېلىش پۇرسىتى بولسا شۇنى ئىزدەپ ئەخمەق بولۇشنى دەۋا چاغلاپ ئۆتۈش يەنىلا ئۆزىمىزگە باغلىق بولۇپ قالدى. بۇ يولدا ئالدىن كۆرەرلىكىمىز بولمايدىكەن، ئۆزىمىزگە سەمىمىي بولۇپ يادرولۇق ئۆزگىرىشنى، ئۆلۈك دەۋاچىلىقنى تەرك قىلىپ ئىدراكلىق ھەرىكەتچان جانىۋارغا ئايلىنىشنى تاللىمايدىكەنمىز، نائەھلىلىكلەرگە قارىتا ئاۋاز چىقىرىشنى، ئۆز ئىشىمىزنى، يەنى ھۆر كېلەچىكىمىز ۋە مەۋجۇتلۇقىمىزنى ساقلاپ قېلىشىمىزنىڭ بىردىنبىر كاپالىتى بولغان ۋەتەن ئىستىقلالىنى قولغا كەلتۈرۈشتەك چوڭ مەسئۇلىيەت ۋە سالاھىيەتنى ئىشنىڭ ئەھلى بولغانلارغا تاپشۇرۇشنى، ئۇلارنىڭ سىپىنى قوللاپ نائەھلىلەرنى يېتىم قالدۇرۇش چاغلىق ئەقەللىي تۇتۇمنى كۆرسىتىشنى بىلمەيدىكەنمىز، ئۇيۇشقان ساغلام بىر قۇرۇلمىنىڭ ئەزالىرىغا، سۇنماس ئىرادىنىڭ، ئۇلۇغۋار غايىنىڭ پىدايىلىرىغا ئايلانغان ھالدا ئورتاق قەدەم ئالىدىغان بولمايدىكەنمىز ھالىمىزنىڭ نۆۋەتتىكىدىنمۇ بەتتەرلىشىش ۋەزىيىتى داۋاملاشقىنى داۋاملاشقان، سېرك ھايۋانلىرى تىرى - پىرەن بولغىچە بۇ تىياتىرنىڭ ئوينالغىنى ئوينالغان بولۇپ كېتىۋەرگۈسى. -بۇرھان مۇھەممەد مەنبە: '''«[[:تۈر:ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان|ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان]]»''' سەھىپىسى [[تۈر:ئۇيغۇر]] [[تۈر:بۇرھان مۇھەممەد]] [[تۈر:ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان]] rp8s8cvwukv4042bltiywh1ob2zv35z 0 24696 176494 2026-09-24T20:42:28Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت '(ئازادلىق ئارمىيە سەنئەت ئىنستىتۇتىدا سۆزلەنگەن نۇتۇق) '''مويەن''' '''ئىمىن ئەھمىدى تەرجىمىسى''' ۋاقىتنىڭ ئۆتۈپ كېتىۋاتقانلىقىنى، ئۆمۈرنىڭ قىسقىلىقىنى ھەر قانداق ئادەم ھېس قىلالايدۇ. ئادەم 50 ياشتىن ئاشقاندىن كېيىن ئۆتكەن كۈنلەرنى ئەسلەشكە ئامراق بولۇپ قال...' 176494 wikitext text/x-wiki (ئازادلىق ئارمىيە سەنئەت ئىنستىتۇتىدا سۆزلەنگەن نۇتۇق) '''مويەن''' '''ئىمىن ئەھمىدى تەرجىمىسى''' ۋاقىتنىڭ ئۆتۈپ كېتىۋاتقانلىقىنى، ئۆمۈرنىڭ قىسقىلىقىنى ھەر قانداق ئادەم ھېس قىلالايدۇ. ئادەم 50 ياشتىن ئاشقاندىن كېيىن ئۆتكەن كۈنلەرنى ئەسلەشكە ئامراق بولۇپ قالىدىكەن. مۇشۇ كۈنلەردە مەنمۇ 80-يىللاردا ئازادلىق ئارمىيە سەنئەت ئىنستىتۇتىدا ئوقۇغان ئىككى يىلنى ئەسلەيدىغان بولۇپ قالدىم. بۇ ئىككى يىل مېنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشىم ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان مەزگىل ئىدى. ھەتتا بۇ ئىككى يىلنى مېنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت ھاياتىمدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى دېيىشكە بولاتتى. گەرچە بىز شۇ چاغدا ئىنستىتۇتتىكى ئۆگىنىشنىڭ قىممىتىنى تولۇق ھېس قىلمىغان، ئەدەبىي ئىجادىيەت مۇھىتىدىن ئاغرىنىپ يۈرگەن، بەزىلەرنىڭ بۇ مەزگىلنى «ئەدەبىيات ئىجادىيىتىدىكى ئالتۇن دەۋر» دېيىشلىرىدىن بىزار بولغان بولساقمۇ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئويلىنىپ كۆرۈپ، ئۇنىڭ ھەقىقەتەن ئالتۇن دەۋر ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلماي تۇرالمايمىز. بۈگۈن ئەدەبىيات-سەنئەت ساھەسىدىكىلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك 80-يىللارنى قەدىرلەپ ئەسلەيدۇ. دەرۋەقە، ئۇ چاغلاردا ئەدەبىيات جەمئىيەتنىڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلانغان، يازغۇچىلار قالتىس ئەتىۋارلىنىدىغان، ناتونۇش بىرى بىر پارچە ھېكايە بىلەنلا مەملىكەتكە داڭلىق بولۇپ كېتىدىغان زامانلار بار ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە شۇ چاغدىكى ئىنستىتۇتنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىمۇ دۆلىتىمىز ئەدەبىياتىنىڭ قىزىق مەركىزى ئىدى. فاكۇلتېتتا يۈز بەرگەن ھەر قانداق ئىش بىر كېچىدىلا ئەدەبىيات مۇنبىرىگە پۇر كېتەتتى. شۇ چاغدا بىزنىڭ فاكۇلتېتتا ھەر قايسى ھەربىي رايونلاردىن كەلگەن 35 نەپەر يازغۇچى جەم بولغانىدى. ئۇلارنىڭ ياش پەرقى بىر قەدەر چوڭ بولۇپ، لى سۈنباۋ قىرىققا يېقىنلىشىپ قالغان، ئەڭ ياش دېگەنلىرىمۇ 27–28 ياشلاردىكى يىگىتلەر ئىدى. ئوقۇش تارىخىنىڭ تەكشى بولماسلىقىغا قارىماي، ھەممەيلەن خېلى ئۇزاق ئىجادىيەت ئەمەلىيىتىنى باشتىن كەچۈرگەن، كۆپچىلىكى مەملىكەت ئىچىدە زور تەسىر قوزغىغان ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىپ ئۈلگۈرگەن ئىدى. لى سۈنباۋنىڭ «تاغ باغرىدىكى گۈلچەمبىرەك» ناملىق پوۋېستى، شۇڭ شاۋۋۇنىڭ «سالام، ئانا» ناملىق ھېكايىسى، چيەن گاڭنىڭ «ھاۋارەڭ ئارمىيە قوماندانى» ناملىق ئەدەبىي ئاخباراتى دۆلەت دەرىجىلىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن ئىدى. شۇنچە كۆپ ئىختىساس ئىگىلىرى ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا جەم بولغاچقا، كۆپچىلىكنىڭ ئىجادىيەت قىزغىنلىقى ئىنتايىن يۇقىرى ئىدى. ئۇلار بىر-بىرىگە تۈرتكە بولاتتى، بىر-بىرىنى رىغبەتلەندۈرەتتى. شۇ ۋەجىدىن، دەرۋازىنىڭ ئوڭ تەرىپىدىكى بىنا كېچە-كۈندۈز ئۈزۈكسىز ئەسەر يېزىلىدىغان جايغا ئايلانغانىدى. بۇ ھالەت مەملىكەتنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ژۇرنال تەھرىرلىرىنى ئۆزىگە جەلپ قىلاتتى؛ ئۇلار كېلىپلا قالسا چوقۇم ياخشى بىر نەرسىگە ئېرىشەتتى، قۇرۇق قول قايتمايتتى. ئۇ چاغلاردا كۆڭۈلنى بۆلىدىغان باشقا ئىشلارمۇ يوق ئىدى، تورمۇ تېخى يوق، ھەتتا كۆپەيتىش (نۇسخىلاش) ماشىنىلىرىمۇ ئىنتايىن ئاز ئىدى. ئېسىمدە قېلىشىچە، شۇ چاغدا بىرەر پارچە ئەسەر يازساق، نۇسخىلاش ماشىنىسى تېپىپ كۆپەيتىۋېلىشمۇ تەس بىر ئىش ئىدى. شۇڭا يازغان چاغدا، ئاستىغا كوپىيە قەغىزى سېلىپ، ئۈچ-تۆت نۇسخىنى تەڭ كۆچۈرۈش ئارقىلىق ئەسلىي نۇسخىنى ساقلاپ قالاتتۇق. ئىنستىتۇتتا ئوقۇغان بۇ ئىككى يىل جەريانىدا، ئەدەبىي ئىجادىيەتتىكى كۆزقاراشلارنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش بىز ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم مەسىلە بولدى. 1984-يىلى، گەرچە ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش سىياسىتىنىڭ يولغا قويۇلغىنىغا بىر نەچچە يىل بولغان بولسىمۇ، ئەدەبىيات ساھەسىدە يەنىلا چوڭقۇر يىلتىز تارتىپ كەتكەن قاتمال تۈشەنچىلەر مەۋجۇت ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ كۆزقاراشلار نەچچە ئون يىل داۋامىدا شەكىللەنگەن بولغاچقا، ئۇنى قىسقىغىنا ۋاقىت ئىچىدە بىكار قىلىش ئاسان ئەمەس ئىدى. شۇ چاغلاردا كۆپچىلىك: «ئىدىيە ئازاد بولمىدى، ئەركىن مۇھىت يوق» دەپ قاقشايتتى. كېيىنچە ئويلىسام، يازغۇچىنىڭ ئىجادىيىتىگە چەكلىمە پەيدا قىلىدىغان ئەڭ زور پۇتلىكاشاڭ ئەمەلىيەتتە سىرتتىن ئەمەس، بەلكى ئۆزىمىزنىڭ ئىچكى دۇنياسىدىن، كاللىمىزدىكى ئەدەبىياتنىڭ تەرەققىيات قانۇنىيىتىگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان كونا، قاتمال كۆزقاراشلاردىن كېلىدىكەن. بۇ خىل قاراشلار پۇت-قولىمىزنى باغلاپ، ئىجادىيەت روھىمىزنى بوغۇپ قويىدىكەن. ئىنستىتۇتتا بىز ھەل قىلغان بىرىنچى مۇھىم مەسىلە دەل ئەدەبىيات ئىجادىيىتى بىلەن سىياسىي تەشۋىقات ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئايدىڭلاشتۇرۇش بولدى. ئېلىمىزدە ئۇزاق بىر مەزگىلگىچە ئەدەبىيات ئىجادىيىتىدە سىياسىيغا ۋە نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتكە لايىقلىشىش تەكىتلىنىپ كەلدى. نەتىجىدە ئەدەبىيات سىياسىي تەشۋىقات قورالىغا ئايلىنىپ قالدى. دۆلەتتە بىرەر سىياسىي ھەرىكەت قوزغالغان ھامان، يازغۇچىلار تېزلىكتە ئەسەر يېزىپ ئۇنىڭغا ماسلىشىشى شەرت قىلىندى. ھالبۇكى، يازغۇچى-شائىرلارنىڭ ئۆزىدىمۇ بۇنىڭغا تەشەببۇسكارلىق بىلەن ماسلىشىشتەك ئاڭ قېلىپلىشىپ قالغانىدى. مەن ئىنستىتۇتقا كىرىشتىن ئىلگىرى يازغان «قارا ساھىل» ناملىق ھېكايە بىرىنچى مەۋسۇمدا ئېلان قىلىندى. شۇ چاغدا «ئازادلىق ئارمىيە ئەدەبىيات-سەنئىتى» ژۇرنىلىدىكى بىر تەھرىر قۇلىقىمغا پىچىرلاپ تۇرۇپ: «يېقىندا پارتىيە تەشكىلاتىنى تەرتىپكە سېلىش ھەرىكىتى باشلىنىدۇ، بۇ ھېكايىڭىز پارتىيەنى تەرتىپكە سېلىشتا كۈچلۈك ياردەمچى ئوقۇشلۇق بولۇپ قالسا ئەجەب ئەمەس، پارتىيە ئەزالىرىنىڭ ئوقۇپ بېقىشىغا ئەرزىيدۇ» دېگەنىدى. مەن شۇ چاغدا بۇنىڭ ناتوغرا ئىكەنلىكىنى ھېس قىلمىغان، ئەكسىچە ئەسىرىمنىڭ شۇنداق بىر سىياسىي ھەرىكەتتە دەرسلىك ئورنىدا قوللىنىلىشىنى خۇشاللىق ۋە تەقەززالىق بىلەن كۈتكەن ئىدىم. ئىنستىتۇتنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، كۆزقاراشلىرىمدا زور ئۆزگىرىش بولغانلىقىنى تۇيدۇم. بىز مۇشۇ جەمئىيەتتە ياشاۋاتقان بولغاچقا، سىياسىي بىلەن ئالاقىدار بولۇشتىن قېچىپ قۇتۇلالمايمىز. سىز سىياسىيغا كۆڭۈل بۆلمىگەن تەقدىردىمۇ، سىياسىي سىزگە پەرۋاسىز قاراپ تۇرمايدۇ. بولۇپمۇ ئەدەبىيات بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئادەمگە نىسبەتەن، ئۇنىڭ سىياسىي ئۆزگىرىشلەرگە بولغان سېزىمچانلىقى ئادەتتىكى كىشىلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ چوڭقۇر بولۇشى تەبىئىي. يازغۇچىنىڭ سىياسىيدىن پۈتۈنلەي ئايرىلىپ قېلىشى مۇمكىن ئەمەس. لېكىن، ئەدەبىيات ناھايىتى ئۇزاق ۋاقىتقىچە سىياسىينىڭ پۇشتىكى، تەشۋىقاتنىڭ نوقۇل قورالى بولۇپ كەلدى. بۇ ئەھۋال بىز يازغان ھېكايە ۋە شېئىرلارنىڭ مەزمۇنىنى سىياسىينىڭ چەكلىك قېلىپىغا قاماپ قويدى. شۇ سەۋەبتىن يازغانلىرىمىز خېلى بىر مەزگىل سىياسىيدىن كىچىك، ئۇنىڭ سايىسىدىلا تىپىرلايدىغان قۇرۇق تەسۋىرلەرگە ئايلاندى. ئەسلىدە، ھەقىقىي ۋە كاتتا ئەدەبىيات سىياسىيدىن ھالقىپ كېتىشى، سىياسىي قېلىپلارنى يېرىپ چىقالىشى كېرەك ئىدى. بىزنىڭ ئەسەرلىرىمىز بولسا سىياسىينىڭ نۇسخىسىغىلا ئوخشاپ قالغانىدى. '''ئىنسان تەبىئىتى سىنىپىيلىكتىن ئۈستۈن تۇرىدۇ''' ئىنستىتۇتتىكى ئىككى يىللىق ئوقۇش جەريانىدا مەن ئىزدىنىپ ھەل قىلغان يەنە بىر مۇھىم مەسىلە — ئەدەبىيات بىلەن ئىنسان ماھىيىتىنىڭ مۇناسىۋىتى بولدى. بىز كىچىكىمىزدە رەئىس ماۋزېدۇڭنىڭ «جۇڭگو جەمئىيىتىدىكى ھەر قايسى سىنىپىي قاتلاملار ئۈستىدە تەھلىل» ناملىق كىلاسسىك ئەسىرىنى يادلىغان ئىدۇق. ئۇ ئەسەردە جۇڭگو ئىنقىلابىنىڭ كۈچى، ئىنقىلاب ئوبيېكتى، ئىنقىلابنىڭ دۈشمەنلىرى ۋە دوستلىرى ئىقتىسادىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلىنغان بولۇپ، ئۇزاق ۋاقىتقىچە ئىنقىلابىي ئەمەلىيەتكە، شۇنداقلا ئەدەبىي ئىجادىيەتكە يېتەكچىلىك قىلىدىغان پىروگرامما خاراكتېرلىك ھۆججەت بولۇپ كەلدى. 1949-يىلىدىن كېيىنكى دەسلەپكى «17 يىللىق» ھېكايىچىلىقىمىزغا قارىساق، يازغۇچىلارنىڭ يېزىق ئۈستىلىدە مۇشۇ ماقالىنىڭ باشتىن-ئاخىر دەستەك بولۇپ تۇرغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ مېھرىب قېلىپى بويىچە ھەر خىل پېرسوناژلارنى ئورۇنلاشتۇرغانلىقىنى روشەن كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. مەسىلەن، خاۋ رەن ئەپەندى يازغان «چاقنايدىغان قىزىل يۇلتۇز» ۋە «كەڭ دالا» قاتارلىق داڭلىق رومانلىرىدىكى ھەر بىر پېرسوناژنى تامامەن ماۋزېدۇڭ تەھلىل قىلغان سىنىپىي قاتلاملار بويىچە سىزىپ چىققانىدى. ئەلۋەتتە، تۇرمۇشتا ئۇنداق كىشىلەر پۈتۈنلەي يوق ئەمەس ئىدى، لېكىن ئىدىيەۋى كۆزقاراش سەنئەتنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كەتكەچكە، ئۇ پېرسوناژلار ھاياتىي كۈچكە تولغان، ئۆزىگە خاس خاراكتېرى بار تىرىك ئىنسانلار ئەمەس، بەلكى مەلۇم كۆزقاراشنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ياسالغان ئۆلۈك، تىپىك شەكىللەرگە ئايلىنىپ قالدى. ئۇلاردا روھىي كۈچ كەمچىل بولغاچقا، ئوقۇرمەندە قايىللىق پەيدا قىلالمايتتى. رەئىس ماۋزېدۇڭنىڭ: «سىنىپىي جەمئىيەتتە ھەر بىر ئادەم مەلۇم ئىجتىمائىي تەۋەلىكتە ياشايدۇ، سىنىپىي تامغا بېسىلمىغان ھېچقانداق ئىدىيە مەۋجۇت ئەمەس» دېگەن سۆزى بار. بۇ ھۆكۈم سىياسىي جەھەتتىن توغرا بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئەدەبىي ئىجادىيەتكە بۇ قاراش بىلەنلا چەكلىمە قويۇپ يېتەكچىلىك قىلىش ھەددىدىن زىيادە چولتىلىق بولاتتى. چۈنكى ئىنسان پىسخىكىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ، جەمئىيەت قۇرۇلمىسى رەڭدار قاتلاملارغا ئىگە. كىشىلەرنىڭ ئوخشاش بولمىغان باسقۇچ ۋە سىياسىي مۇھىتتىكى روھىي ھالىتىنى سىنىپىيلىك قېپىغا شۇنچىكى پاتقۇزۇۋېتىش مۇمكىن ئەمەس. ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، ئىنسان خاراكتېرى سىنىپىيلىكتىن كۆپ كەڭدۇر. چۈنكى ئىنسان خاراكتېرى تەبىئىي تەۋەلىك ۋە ئىجتىمائىي تەۋەلىكتىن ئىبارەت ئىككى چوڭ قاتلامدىن تەركىب تاپىدۇ. كىشىنىڭ ئىجتىمائىي تەۋەلىكىدە سىنىپىيلىك يېتەكچى ئورۇندا تۇرغان تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ تەبىئىي تەۋەلىكىگە كەلگەندە سىنىپىيلىكنىڭ ئىككىنچى ئورۇنغا چۈشۈپ قالىدىغانلىقىنى ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ. ئادەم قايسى سىنىپقا مەنسۇپ بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇنىڭ ئىنسان تەبىئىتىدە نۇرغۇن ئورتاقلىقلار بولىدۇ. ئىلگىرى «سىنىپىي جەمئىيەتتە سەۋەبسىز نەپرەت بولمايدۇ، سەۋەبسىز مۇھەببەتمۇ بولمايدۇ» دەيدىغان ھۆكۈم بار ئىدى. ئادەتتىكى تۇرمۇش مەنتىقىسىگە سالغاندا، كىشىلەر «قىزىل راۋاقتىكى چۈش» تىكى چېلىكچى جاۋ دا ئەلۋەتتە لىن دەييۈنى سۆيەلمەيدۇ، دەپ قارايتتى. ئەمما ئەدەبىيات نۇقتىسىدىن ئالغاندا بۇ مۇتلەق ئەمەس؛ جاۋ دانىڭ لىن دەييۈنى ياخشى كۆرۈپ قېلىشىمۇ پۈتۈنلەي مۇمكىن ئىدى. 1949-يىلى ئازادلىق ئارمىيە شەھەرلەرگە كىرگەندىن كېيىن، كېلىپ چىقىشى جاۋ داغا ئوخشاپ كېتىدىغان بىر مۇنچە ئاددىي ئادەملەر كېلىشكەن ئېسىل قىزلارنى سۆيۈپ قالمىدىمۇ؟ شۇڭا، كەسكىن قىلىپ ئېيتىشقا بولىدۇكى، ئىنسان تەبىئىتى سىنىپىيلىكتىن چوڭدۇر، ئۇ بىز دەۋاتقان سىنىپىيلىكتىن كۆپ رەڭدار بولىدۇ. «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» دىن ئىلگىرىكى ئەدەبىياتىمىز ئاساسلىقى ئادەمنىڭ سىنىپىيلىقىنىلا تەكىتلەپ، ئۇنىڭ ئىنسانىي ماھىيىتىگە سەل قارىدى. ئەلۋەتتە، كۆپلىگەن يازغۇچىلار كۆڭلىدە ئىنسانىي ئورتاقلىقلارنى — مۇھەببەتنى، ھېسداشلىقنى، ياشلار ئوتتۇرىسىدىكى پاك تۇيغۇلارنى سىزىشنى ئارزۇ قىلسىمۇ، بۇ خىل ئىنتىلىشلەر شۇ زامانلاردا «بۇرژۇئازىيە ئىدىيەسى» دەپ ئەيىبلىنەتتى. نەتىجىدە نۇرغۇن يازغۇچىلارنىڭ تالانتى بىخ ھالىتىدىلا بوغۇپ تاشلاندى. بۇ خىل سۈنئىي ئىجادىيەت قارىشى «ئىنقىلابىي ئۈلگىلىك تىياتىرلار» دەۋرىدە ئەۋجىگە چىقتى. ھازىرقى ياشلار ئۇ ئەھۋاللارنى كۆرمىگەن بولۇشى مۇمكىن، ئەمما بىز شۇ ۋاقىتلاردا بۇ سەھنە ئەسەرلىرىنى كۆرۈپ چوڭ بولغان. مېنىڭ قۇرداشلىرىمنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئۇ تىياتىرلارنى باشتىن-ئاخىر يادقا بىلەتتى. ئۇ كىتابلاردىكى باش پېرسوناژلار كېسىپ ئېيتقاندا، ھەممىسى روھىي دۇنياسى جەھەتتە يالغۇز، تەبىئىي ھېسسىياتلاردىن مۇستەسنا ئىدى؛ ئەر-ئاياللىق، ئائىلىۋى مۇناسىۋەتلەر تەسۋىرلەنمەيتتى. ئەر پېرسوناژلارنىڭ ئايالىنىڭ، مەسىلەن «شاجياباڭ» تىكى ئاچىڭ ساۋنىڭ ئېرىنىڭ قەيەردە ئىكەنلىكى نامەلۇم ئىدى؛ «لۇڭجياڭغا مەدھىيە» دىكى جياڭ شۇييىڭمۇ ئوتتۇرا ياشلىق ئايال تۇرۇپ يالغۇز ياشايتتى. ئۇلاردا ھېچقانداق شەخسىي ھېسسىيات ۋە مۇھەببەت يوق، پەقەت يۈكسەك سىنىپىي ئاڭ ۋە غەلىتە بىر كۈرەش چۈشەنچىسىلا بار ئىدى. سەلبىي پېرسوناژلار بولسا پۈتۈنلەي قۇبۇر ھالەتكە چۈشۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ روھى پاسكىنا بولۇپلا قالماي، سىرتقى قىياپىتىمۇ بەتبەشىر قىلىپ سىزىلاتتى. كىنو كۆرگەن بالىلارمۇ ئېكرانغا قاراپلا كىمنىڭ ياخشى، كىمنىڭ يامان ئىكەنلىكىنى دەرھال بىلەلەيتتى. مېنىڭچە، بۇنداق تەسۋىرلەش بەكمۇ چولتىلىق بولۇپ، ئادەمنىڭ مۇرەككەپ ئىچكى دۇنياسىنى قوپاللىق بىلەن ئاددىيلاشتۇرۇپ قويۇشتىن باشقا نەرسە ئەمەس ئىدى. 1978-يىلىدىن كېيىن، ئەدەبىيات-سەنئەتتىكى قالايمىقانچىلىقلار تۈزىلىشكە قاراپ يۈزلەندى، ئەمما كونا قاتمال ئاڭ يازغۇچىلارنىڭ ئىجادىيىتىگە يەنىلا تەسىر كۆرسىتىپ تۇرغاچقا، پىكىردە ھەقىقىي ئېچىۋېتىشنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئوڭايغا توختىمىدى. پەرقلىق بىرەر ئەسەر ئېلان قىلىنغان ھامان تەنقىد دولقۇنلىرى كۆتۈرۈلەتتى. «بۇرژۇئازىيەچە ئەركىنلەشتۈرۈشكە قارشى تۇرۇش» ۋە «مەنىۋى بۇلغىنىشنى تازىلاش» دېگەندەك سىياسىي ھەرىكەتلەر يازغۇچىلارنىڭ ئەتىياز كۈنىدىكى ماگنولىيە گۈلىدەك ئەمدى ئېچىلىپ كېلىۋاتقان روھىنى جۇدۇن كەبى قاغجىرىتىپ، قايتىدىن پۈرشىيىپ قېلىشىغا سەۋەب بولاتتى. ئېسىمدە قېلىشىچە، شۇ مەزگىلدە «ئاي-دالادىكى ئوت-چۆپ» ناملىق بىر ھېكايە ئېلان قىلىندى. ئۇنىڭدا ئازادلىق ئۇرۇشى مەزگىلىدە بىر يوقسۇل، پىرولېتارىيات قاتلىمىغا تەۋە تۇل ئايالنىڭ گومىنداڭ ئارمىيەسىنىڭ بىر يارىدار ئەسكىرىنى تېپىۋېلىپ، ئۆيىدە يوشۇرۇپ ھاياتىنى ساقلاپ قالغانلىقى بايان قىلىنغانىدى. بۇ خىل ۋەقەلەر ئەمەلىيەتتە ئۇرۇش مەزگىلىدە راستلا يۈز بەرگەن، يازغۇچى ھېكايىنى يېزىشتىن بۇرۇن مەنمۇ ئاڭلىغان ئىشلاردىن ئىدى. لېكىن ھېكايە ئېلان قىلىنىپلا قاتتىق تەنقىدكە ئۇچرىدى. تەنقىدچىلەر بۇ ھېكايىنى «سىنىپتىن ھالقىغان ئىنسانپەرۋەرلىكنى مەدھىيەلىگەن، بۇرژۇئازىيەچە ئىنسان تەبىئىتىنى تەرغىب قىلغان» دەپ قارىدى: «كومپارتىيەگە مەنسۇپ بولغان بىر ئايال قانداقسىگە گومىنداڭنىڭ يارىدار ئەسكىرىنى باقىدۇ؟ ئۆزئارا ھېسداشلىق قىلىپ تۇرمۇش قۇرۇپ قالسا، تۇغۇلغان بالا قايسى سىنىپقا مەنسۇپ بولىدۇ؟» دېگەندەك كۈلكىلىك چۈشەنچىلەر ئوتتۇرىغا چىقتى. ھالبۇكى، يازغۇچىنىڭ بۇنداق قەلەم تەۋرىتىشى نوقۇل سىنىپىي چەكلىمىلەرگە قارشى كۆتۈرۈلگەن ئوچۇق جەڭ ئېلانى بولۇپ، ئەدەبىياتنىڭ ئىنساننىڭ سىنىپىي ئورنىغىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تەبىئىي ماھىيىتىگە ۋە مۇرەككەپ تەقدىرىگە كۆڭۈل بۆلۈشى كېرەكلىكىنى ھەممىمىزگە تونۇتتى. '''يازغۇچىدا چەكلەنگەن دائىرىلەردىن ھالقىپ ئۆتۈش ئىرادىسى بولۇشى كېرەك''' مەكتەپ بىر قېتىم بىزگە ئەركىن پىكىر بويىچە يېزىقچىلىق مەشقى ئورۇنلاشتۇرغاندا، مەن شۇ كۈنلەردىكى جۇڭگو ئارمىيە ئەدەبىيات ئىجادىيىتى توغرىسىدا ئويلىغانلىرىمنى يېزىپ چىققانىدىم. يېقىندا شۇ خاتىرىلەرنى قايتا ۋاراقلاپ، ئەينى ۋاقىتتىكى پىكىرلىرىمنىڭ بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئەھمىيىتىنى يوقاتمىغانلىقىنى ھېس قىلدىم. مەن شۇ چاغدا: «ئۇرۇش تېمىسىدا يازىدىغان ھەربىي يازغۇچىلار ھەقىقىي ئۇرۇش بىلەن ساختا ئۇرۇشنى ئايرىيالىشى، قانداق قۇربان بېرىشنىڭ قىممەتلىك، قايسىسىنىڭ بىھۇدە ئىكەنلىكى، ھەقىقىي قەھرىمانلىق بىلەن بىر تەرەپلىمە كۆزقاراشلارنىڭ پەرقى ھەققىدە چوڭقۇر ئويلىنىشى كېرەك» دېگەن ئىدىم. يازغۇچى ئۆزىنى چولتا سىنىپىيلىك پەردىسىگە چۈمكەپ قويماستىن، ئەسەرلىرىگە يېڭىچە روھ ئاتا قىلىشى ۋە ئىنسانىي ھەقىقەتلەر ئۈچۈن بوشلۇق قالدۇرۇشى شەرت. بىز ئىجابىي پېرسوناژلارنى ياراتقاندىمۇ، ئۇنىڭمۇ ئاددىي ئادەم ئىكەنلىكىنى، قەلبىدە ئاجىزلىقلار، بەزىدە نامۇۋاپىق خىياللارنىڭمۇ تۇغۇلۇپ قالىدىغانلىقىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقىمىز كېرەك. ھەقىقىي ياخشى ئادەمنىڭ پەرقى شۇكى، ئۇ ھەر قانداق ھالەتتە ئۆزىنى تۇتۇۋالالايدۇ؛ ئىچىدىكى رەزىللىكنى ھەققانىيلىق ۋە ئەقىل بىلەن تىزگىنلەپ، ئاخىرىدا ئادىمىيلىكنى ھايۋانىيلىقتىن ئۈستۈن قىلالايدۇ. ئوخشاشلا، سەلبىي پېرسوناژلارنى يازغاندىمۇ، ئۇلارنىڭ تۇغۇلۇشىدىنلا يامان بولۇپ يارالمايدىغانلىقىنى چۈشىنىشىمىز كېرەك. تارىخىي تەرەققىياتنىڭ ئىلگىرىلىشىگە ئەگىشىپ، ئەدەبىياتتىكى ياخشى بىلەن ياماننىڭ ئېنىق چېگراسى بارغانسېرى سۇسلىشىدۇ. ئەگەر بىز كومپارتىيە بىلەن گومىنداڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشلارنى بۈگۈنكى كۈندە يازساق، 50- ياكى 80-يىللاردىكى قېلىپ بويىچە يازالمايمىز؛ دەۋر ئۆزگەردى، تۈنۈگۈنكى رەقىبلەر بۈگۈن قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈۋاتىدۇ. ئېسىمدە قېلىشىچە، 1998-يىلى تۇنجى قېتىم تەيۋەنگە بارىدىغان چېغىمدا، تەيۋەن ئىشلىرى ئىشخانىسىدىكى مەسئۇللار بىزگە ئەسكەرتىش بېرىپ، تەيۋەندە گومىنداڭنىڭ بەلگىسى بار جايلاردا سۈرەتكە چۈشمەسلىكنى، ئەمەلدارلىرىنى رەسمىي مەنسەپ نامى بىلەن ئاتىماي «ئەپەندى» دەپ چاقىرىشنى تاپىلىغانىدى. بۈگۈن قارىساق بۇ ئىشلار تولىمۇ ئەھمىيەتسىز تۇيۇلىدۇ. ئىككى پارتىيە ھازىر بىللە ئولتۇرۇپ ئورتاق پىكىر ئالماشتۇرالايدىغان ھالەتكە كەلدى. بۇرۇن بىر-بىرىمىزنى «باندىت» دەپ تىللاپ كەلگەن بولساق، بۈگۈنكى كۈندە مۇناسىۋەتلەر تامامەن باشقىچە تۈسكە كىردى. تەيۋەندىكى ئەدىبلەر بىلەن كۆرۈشكەندە، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئەسكەرلىكتە بولغانلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئۆزئارا ھەربىي ناخشىلارنى ئېيتىشتۇق. مەن ئازادلىق ئارمىيەنىڭ ناخشىسىنى ئېيتسام، ئۇلار گومىنداڭنىڭ ناخشىسىنى ئېيتتى. قارىسام، مېلودىيە ۋە تېكىستلەردىكى نەپرەتلىك ئاتالغۇلار، پىچاق، قوراللار بىلەن بىر-بىرىنى قىرىپ تاشلاش تەسۋىرلىرى ئاساسەن ئوخشاش ئىدى. دۈشمەننىڭ نامىلا ئورۇن ئالماشتۇرۇلغان، خالاس! شۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، دەۋرنىڭ ئۆزگىرىشى ئۆتمۈشتىكى كۆپلىگەن سىياسىي جىددىيلىكلەرنى كۈلكىلىك ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويىدىكەن. 80-يىللاردا تەيۋەن دېگەن گەپ تىلغا ئېلىنسىلا، دۈشمەن كۆز ئالدىمىزغا كەلگەندەك ھېس قىلاتتۇق. ئەمما يازغۇچىلاردا چەكلەنگەن تېمىلارنى بۆسۈپ ئۆتۈش جۈرئىتى بولۇشى كېرەك. يازغۇچىنىڭ ئىدىيەسى ئازاد بولغاندىلا، ئىجادىيىتى چەكلەنگەن چەمبىرەكتىن بۆسۈپ چىقالايدۇ. ئەدەبىياتتىكى «چەكلەنگەن دائىرە» مەسىلىسى جۇڭگوغا خاس بىر ئالاھىدىلىك. غەربتە بۇنداق چەكلىمىلەر بىزدىكىدەك كەسكىن ئەمەس. 20 يىللار ئىلگىرى، تارىخ ۋە جەمئىيەتتىكى نۇرغۇن سەزگۈر تېمىلار ئەدىبلەر ئۈچۈن كۆپ قىممەتلىك خام ماتېرىيال بولسىمۇ، تېمىغا چېقىلغان ھامان كېلىپ چىقىدىغان بېسىملاردىن قورقۇپ، نەشرىياتلارمۇ، يازغۇچىلارمۇ ئېھتىياتچانلىق قىلاتتى. بىراق يازغۇچىلار قايتا-قايتا سىناپ كۆرسىلا، چەكلەنگەن رايونلار تەدرىجىي ئېچىلىشقا يۈزلەنگەن بولاتتى. 70-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن 80-يىللارغىچە بولغان مەزگىل، ئەسلىدە يازغۇچىلارنىڭ مۇشۇ چەكلەنگەن دائىرىلەرنى بۆسۈپ ئۆتۈش جەريانى بولدى. بۇ جۈرئەت يازغۇچىلارنىڭ ئەدەبىيات بىلەن سىياسىي تەشۋىقاتنىڭ پەرقىنى ھېس قىلغانلىقىدىن، ئىنسان تەبىئىتىدىكى كۆپ خىللىق بىلەن سىنىپىيلىكنىڭ چەكلىمىلىرىنى تونۇپ يەتكەنلىكىدىن، ھەمدە ئەدەبىياتنىڭ تۈپ مەقسىتى تارىخنى قايتا تەكرارلاش ئەمەس، بەلكى ئىنسان روھىنى ئەكس ئەتتۈرۈش ئىكەنلىكىنى چۈشەنگەنلىكىدىن كەلگەن. ئىنستىتۇتتىكى ئىككى يىلدا مېنىڭ ئېرىشكەن ئەڭ چوڭ تەجرىبەم دەل مۇشۇ ئىككى نۇقتا بولۇپ، كېيىنكى 20 يىللىق ئىجادىيەت ھاياتىمغا داۋاملىق تۈرتكە بولۇپ تۇردى. '''ھېكايە ئىجادىيىتىدىكى كۆزىتىش نۇقتىسىنىڭ ئۆزىلا بەزىدە قۇرۇلما بولالايدۇ''' 1986-يىلى فاكۇلتېتنى پۈتتۈرگىنىمدە، مەكتەپ مېنى ئېلىپ قالماقچى بولغان بولسىمۇ، ھەر خىل سەۋەبلەر بىلەن باش قوماندانلىق شتابىنىڭ سىياسىي بۆلۈمىگە يۆتكىلىپ كەتتىم. مېنىڭ تۇنجى رومانىم «قىزىل قوناق جەمەتى» بولۇپ، ئۇ «قىزىل قوناق»، «قوناق ھارىقى»، «ئىت يولى»، «قوناقنى دەپنە قىلىش» ۋە «ئاجايىپ ئۆلۈم» دىن ئىبارەت بەش پوۋېستتىن تۈزۈلگەن. بۇ پوۋېستلارنى تېخى ئوقۇۋاتقان مەزگىلىمدىلا ئايرىم-ئايرىم ئېلان قىلغانىدىم. 1987-يىلى بۇلارنى بىر يەرگە جەملەپ رومان شەكلىدە نەشر قىلدۇردۇم. بۇ ئەسلىدە بىرلا ۋەقەلىكنى بەش خىل نۇقتىدىن قايتا بايان قىلىشتەك بىر تەجرىبە ئىدى. كىتاب ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن كۈچلۈك ئىنكاس قوزغىدى؛ جېڭ يىموۋ رېژىسسورلۇقىدا ئىشلەنگەن فىلىم بېرلىن كىنو فېستىۋالىدا ئالتۇن ئېيىق مۇكاپاتىغا ئېرىشكەندىن كېيىن، كىتابنىڭ تەسىرى تېخىمۇ زورايدى. بۈگۈن قارىسام، بۇ روماندا بەدىئىي تېخنىكا جەھەتتە خېلى كۆپ نۇقسانلار بار. ئۆلچەملىك ئەدەبىي تىل قائىدىلىرىگە قارشى بىر قىسىم چېكىدىن ئاشقان تىل بۇرۇلۇشلىرى بار ئىدى؛ گرامماتىكا جەھەتتىن خاتادەك كۆرۈنسىمۇ، سەنئەت نۇقتىسىدىن بىر تۈرلۈك قارشىلىق كۈچى ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئاپتور سۈپىتىدە مېنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىۋېلىپ ۋەز ئېيتقان جايلىرىممۇ ئاز ئەمەس. بۇلار ياشلىق ھارارىتى ۋە جۈرئىتى بىلەن پۈتكەن ئەسەر ئىدى. ناۋادا ئۇنى بۈگۈن يازسام، بەلكىم تېخنىكىلىق جەھەتتىن پىشقان، تۈزۈك بىر نەرسە چىقارغان بولاتتىم، ئەمما كىتابتىكى ئاشۇ «يېڭى تۇغۇلغان موزاينىڭ يولۋاستىن قورقماسلىقى» دەك قەيسەر روھ يوقالغان بولاتتى. ئىنستىتۇتنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن يازغان يەنە بىر رومانىم «جەننەتتىكى سامساق ناخشىسى» بولۇپ، ئۇنى 1987-يىلى يازدىم. ئەينى چاغدا شەندۇڭ ئۆلكىسىدە يۈز بەرگەن بىر ۋەقە مەملىكەتنى زىلزىلىگە سالغانىدى: سامساق تېرىيدىغان مەلۇم ناھىيەدە ئەمەلدارلارنىڭ بىيۇروكراتلىقى ۋە چىرىكلىكى تۈپەيلى نەچچە مىليون جىڭ سامساق قامچىسى سېتىلماي سېسىپ كېتىپ، نارازى بولغان دېھقانلار ناھىيەلىك ھۆكۈمەت بىنالىرىنى قورشاۋغا ئېلىپ، ھاكىم ئىشخانىسىغا ئوت قويغانىدى. ئاخىرىدا ئىش كالتەكنىڭ ئىككى بېشى بىلەن بىر تەرەپ قىلىندى: قوزغالغان دېھقانلار تۈرمىگە تاشلاندى، بېپەرۋا ئەمەلدارلار ۋەزىپىسىدىن قالدۇرۇلدى. مەن بۇ ۋەقەدىن خەۋەر تاپقاندىن كېيىن، «قىزىل قوناق جەمەتى» نىڭ داۋامىنى يېزىش پىلانىمنى توختىتىپ قويدۇم. ئەسلىدە پۈتۈن بىر نەسەبنامە تىرىلوگىيەسى يازماقچى ئىدىم، لېكىن رېئاللىقتىكى غەزەپ ۋە ھېسسىياتىم مېنى بۇ روماننى تېز پۈتتۈرۈشكە مەجبۇر قىلدى؛ بىر يەرگە مۆكۈنۈۋېلىپ، بىر ئاي ئىچىدىلا «جەننەتتىكى سامساق ناخشىسى» نى پۈتتۈرۈپ چىقتىم. بۇ رومان ئاچچىق ۋە غەزەپ بىلەن پۈتۈلگەن ئەسەر بولغاچقا، ئۇنىڭ نامىنى «غەزەپلەنگەن سامساق» (جون ستەينبېكنىڭ «غەزەپ ئۈزۈملىرى» رومانىغا تەقلىد قىلىپ) دەپ ئاتىماقچىمۇ بولغانىدىم. غەزەپ بىلەن ئەسەر يازغاندا، ۋەقەلەرگە ئادىل، ئوبيېكتىپ باھا بېرىش تەسكە توختايدىكەن؛ ئەمەلدارلارنى قىلچە ئىنسانىي قىياپىتى يوق قىلىپ تەسۋىرلەپ قويۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولىدىكەن. پېرسوناژلارنى ئۆز يۇرتۇم گاۋمىدىكى تۇغقانلىرىمنىڭ ئوبرازىغا، ئاڭلىغان ھېكايىلىرىمگە بىرلەشتۈرۈپ قايتا قۇراشتۇرۇپ چىقتىم. ھەر بىر بابنىڭ بېشىغا ئۆز يۇرتۇمدىكى كۆزى ئاجىز ئەل ناخشىچىسى «جاڭ كوۋ» ئوبرازىنى كىرگۈزۈپ، خەلق ئاغزاكى قوشاقلىرى بىلەن ئەسەرگە ئالاھىدە پۇراق بەردىم. ئارقىدىنلا 1988-يىلى «ئون ئۈچ قەدەم» ناملىق روماننى يازدىم. بۇ بىر «مەسىلە رومانى» بولۇپ، ئەينى يىللاردا باشلانغۇچ-ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرىنىڭ تۇرمۇشى ئېغىر، مائاشى توختاپ قالىدىغان خورلۇقلار كۆپ يۈز بېرەتتى. مېنىڭ ئاكا-يەڭگەممۇ ئوقۇتقۇچى بولغاچقا، ئۇلارنىڭ دەردى ماڭا يېقىندىن ئايان ئىدى. مەن بۇ ئەسەردە نوقۇل مەسىلىنىلا ئەمەس، بەلكى بايان قىلىش ئۇسۇلىنى كۆپ قاتلاملىق قىلىپ تۈزۈپ، جىمى كىشىلىك ئالماشلارنى («مەن»، «سەن»، «ئۇ»، «بىز») تىنىمسىز ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق، كۆزىتىش نۇقتىسىنىڭ ئۆزىنىلا روماننىڭ يادرولۇق قۇرۇلمىسىغا ئايلاندۇرۇش تەجرىبىسىنى سىناپ باقتىم. '''ئەمەلدارلار تۇرمۇشىنى تەسۋىرلەيدىغان ئەسەرلەر بىر قېلىپقا چۈشۈپ قالدى''' 1989-يىلى «مەي بەگلىكى» ناملىق روماننى يېزىشقا كىرىشتىم. بۇ رومانغا بىر پارچە خەۋەر سەۋەب بولدى: ئائىلە كېلىپ چىقىشى سەۋەبلىك ناھايىتى كۆپ چەتكە قېقىلغان بىر ئوقۇتقۇچى، ھاياتتىن ئۈمىد ئۈزۈپ مەست بولۇپ ئۆلۈۋېلىش ئۈچۈن قەستەن كۆپ ھاراق ئىچكەن بولسىمۇ، ئۆلمەي، ئەكسىچە ئۆزىنىڭ ھاراققا ناھايىتى چىداملىق ئىكەنلىكىنى بايقىغان؛ كېيىن تەشۋىقات بۆلۈمى ئۇنى «مېھمانلارغا ھەمراھ بولۇپ ھاراق ئىچىپ بېرىش» كەسپىي ۋەزىپىسىگە تەكلىپ قىلىپ، بارا-بارا كىچىكرەك بىر ئەمەلدارغا ئايلاندۇرغان. قېرىپ نائىلاج قالغاندا، ئۇ پۈتۈن ھاياتىنىڭ پەقەت ھاراق ئىچىش بىلەنلا ئەھمىيەتسىز ئۆتۈپ كەتكەنلىكىنى ھېس قىلغان. شۇ چاغدا مەن «مەي بەگلىكى» ئارقىلىق چىرىكلىك تېمىسىنى يورۇتۇشنى نىشان قىلدىم. بىراق بۇنى نوقۇل ئەمەلدارلار ئارىسىدىكى سۈيقەست ھېكايىسى قىلماستىن، سېھىرلىك ۋە تەسەۋۋۇرىي بىر قۇرۇلمىدا بايان قىلدىم. ئەسەردە «كاۋىنى بوۋاقنىڭ كاللىسى، نېلۇپەر غولىنى پۇت-قولى قىلىپ ياساپ قورۇپ يەيدىغان» زىياپەت تەسۋىرلىنىدۇ، ھەم روماننى يېزىۋاتقان ئاپتور مويەن ئۆزى توقۇپ چىققان «مەي بەگلىكى» دە ئۆزى غەرق مەست بولۇپ ئۇخلاپ قالىدۇ. كېيىنكى مەزگىللەردە جۇڭگودا يېزىلغان رەسمىيەتچىلىك ۋە ئەمەلدارلىق ھەققىدىكى رومانلار بەكلا سۈنئىيلىشىپ، تۈزۈلگەن فورمۇلاغا ئايلىنىپ قالدى. ھەممىسىدە ئەمەلدارلارنىڭ چىرىكلىشىشى «پۇقرالار ئۈچۈن كۆۋرۈك سالىمەن، ياخشى ئىش قىلىمەن دەپ تۇرۇپ مەجبۇرىي چۈشۈپ قالغان تۇزاق» قىلىپ كۆرسىتىلدى، جىنايەتچىلەرگە ئەرزىمەس ھېسداشلىق قوزغاش مودا بولدى. رومان يازغاندا پېرسوناژلارنى قېلىپلاشتۇرۇشتىن ساقلىنىش، ھەممە ئىللەتنى نوقۇل سىرتقى تۈزۈلمىگىلا ئارتىپ قويماستىن، ئىنسان تەبىئىتىنىڭ قاراڭغۇ قاتلاملىرىدىن قېزىپ چىقىش لازىم. چۈنكى ناچار مۇھىتتىمۇ پاك ياشايدىغانلار بولغىنىدەك، ئەڭ چىڭ تۈزۈم ئىچىدىمۇ نەپسىگە بويسۇنۇپ خىيانەت قىلىدىغانلار تۈگىمەيدۇ. مەن 1997-يىلى ھەربىي سەپتىن كەسىپ ئالماشتۇرۇپ «تەپتىش گېزىتى» دە ئون يىل ئىشلىدىم. بۇ جەرياندا نۇرغۇن خىيانەت دېلولىرى بىلەن ئۇچراشتىم. ھەر بىر ئەمەلدارنىڭ پۇل يەپ كېتىشى، ئاياللارغا مۇئامىلىسى، پىسخىكىسى ئۆز ئالدىغا ئايرىم بىر دۇنيا ئىدى. بىرى پۇللىرىنى كونا ئۆيگە يوشۇرۇپ، يىرتىق كىيىملەر بىلەن يۈرۈپ ھەر كۈنى كېچىسى پۇلىنى ساناپ تەسكىن تاپسا؛ يەنە بىرى خىيانەتنى «تاماق ۋە تاشپاقا يېيىش ھەۋىسى» ئۈچۈن قىلىپ پۈتۈن بىر زاۋۇتنى ئاشقازىنىغا يۇتۇۋەتكەن؛ يەنە بىر مۇئاۋىن ئۆلكە باشلىقى بىر ئايالنى تالىشىپ كىچىك بىر ئەركەبوز بىلەن كوچىدا ياقا يىرتىشقان. بىز بۈگۈن خۇددى گەپ قىلغىلى بولمايدىغان بىر دەۋردە ياشاۋاتىمىز: چەكسىز پارلاق نەتىجىلەر بار، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا پاش قىلىپ تۈگەتكۈسىز ناچارلىقلارمۇ تېشىپ چىقماقتا. دىككىنس «ئىككى شەھەر خاتىرىسى» دە ئېيتقاندەك: «بۇ ئەڭ ياخشى دەۋر، شۇنداقلا ئەڭ يامان دەۋر؛ بۇ يورۇقلۇق دەۋرى، شۇنداقلا قاراڭغۇلۇق دەۋرى». مۇشۇنداق قارمۇقارشى دۇنيادا يازغۇچىنىڭ ئۆز ئىدىيەۋى يۈكسەكلىكىنى ساقلاپ قېلىشى ھەممىدىن بەك مۇھىم. '''ئىنسان تەبىئىتىنى يورۇتۇشتا سىنىپىي چەكلىمىنى چۆرۈپ تاشلاش كېرەك''' «مەي بەگلىكى» دىن كېيىن، مەن جەمئىيەتتە كۈچلۈك تالاش-تارتىش قوزغىغان «تولغان ئەمچەك، سېمىز ساغرا» (丰乳肥臀) ناملىق روماننى ئېلان قىلدىم. كىتاب نەشر قىلىنىشتىن بۇرۇن، نەشرىيات نامىنى ئۆزگەرتىشنى تەلەپ قىلغان بولسىمۇ، نامىنى ئۆزگەرتسەم پۈتۈن روماننىڭ بەدىئىي روھى پۇت تىرەپ تۇرالمايدىغانلىقىنى بىلىپ، خەۋپكە تەۋەككۈل قىلىپ ئەسلىي نامىنى ساقلاپ قالدىم. كىتاب چىققاندىن كېيىن، بەزى پېشقەدەم ھەربىيلەر روماننى «سوتسىيالىزمغا ۋە پارتىيەگە قارشى ئەسەر» دەپ قاتتىق ئەيىبلىدى. ئەمەلىيەتتە مەن بۇ ئەسەردە گومىنداڭ بىلەن كومپارتىيە ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشنى ئىنسانىيەتنىڭ تەبىئىي ماھىيىتى نۇقتىسىدىن، شاڭگۈەن جىنتۇڭ ۋە ئۇنىڭ ئانىسى ئوبرازى ئارقىلىق يورۇتۇپ بەرگەنىدىم. روماندىكى ئانا سەككىز قىز كۆرگەن، قىزلار گومىنداڭچىلارغا، ياپون تەۋەلىكىدىكىلەرگە ياكى كومپارتىيە ئەسكەرلىرىگە ياتلىق بولغان. ئانىنىڭ نەزىرىدە بولسا كىمنىڭ بالىسى بولۇشىدىن قەتئىينەزەر بارلىق نەۋرىلەر بىر خىل گۇناھسىز، بىردەك ئىنسان بالىسى ئىدى. تەنقىدچىلەر بېسىم قىلغاندا، مەن شولۇخوفنىڭ «تىنچ دون» رومانىنى مىسال كەلتۈردۈم: گرىگورىي ئۆز ھاياتىدا قىزىللار تەرەپتە تۇرۇپمۇ، ئاقلار سېپىگە ئۆتۈپمۇ ئۇرۇشقان، ئىككىلا تەرەپتە باتۇر ئەسكەر بولغان. تارىخنىڭ پايانسىز بوران-چاپقۇنىدا ئادەملەر ئېقىپ يۈرگەن بىر تال قۇرۇق ياغاچقا ئوخشايدۇ. مېنىڭ رومانىمدىكى بايانلارمۇ مۇشۇنداق ئىنسانىي ھەقىقەتنى يورۇتۇشنى مەقسەت قىلغانىدى. '''جۇڭگوچە ئالاھىدىلىككە ئىگە ھېكايىلەرنى ئەل ئېغىز ئىجادىيىتىدىن تېپىش لازىم''' 80-يىللاردا بىز غەرب ئەدەبىياتىنىڭ تەرجىمىلىرىنى بىر-ئىككى يىل ئىچىدىلا قىزغىنلىق بىلەن ئوقۇپ، ئۆزىمىز بىلمەيدىغان 20 يىللىق ئەدەبىي بوشلۇقنى تولۇقلىۋالدۇق. گارسىيا ماركېس، ۋىليام فولكنېر قاتارلىقلارنىڭ ئەسەرلىرى بىزگە يېڭى بىر دۇنيانى ئاچتى. ئەمما، 1987-يىلى مەن «دۇنيا ئەدەبىياتى» ژۇرنىلىدا «ماركېس بىلەن فولكنېردىن ئىبارەت بۇ ئىككى پېچتىن ئەگىپ ئۆتۈپ كېتەيلى» ناملىق ماقالەمنى ئېلان قىلدىم. چۈنكى ئۇلار لاۋۇلداپ كۆيۈۋاتقان پېچ بولسا، بىز مۇز ئىدۇق؛ ئەگەر پەقەتلا تەقلىد قىلىپ ئۇلارغا بەك يېقىن بارساق، ئۆز خاسلىقىمىز ئېرىپ يوقاپ كېتەتتى. بىز ئۇلارنىڭ جۈملە قۇرۇلمىسىنى ياكى سۆزلىرىنى دورىماستىن، ئۇلارنىڭ تۇرمۇشقا، ئىنسان تەقدىرىگە قاراش نۇقتىسىنى، يۈكسەك ئىدىيەۋى كۆزىتىش ئۇسۇلىنى ئۆگىنىشىمىز كېرەك ئىدى. شۇ سەۋەبتىن مەن كېيىنچە خەلق ئىچى سەنئىتىگە يۈزلەندۈم. «سەندەل جازاسى» ناملىق رومانىم دەل مۇشۇ خىل سىناقنىڭ مەھسۇلى. بۇ رومانغا ئۆز يۇرتۇم گاۋمىنىڭ ئەنئەنىۋى يەرلىك تىياتىرى بولغان «ماۋچياڭ» (مۈشۈك تىياتىرى) نىڭ رىتىمىنى، تىلىنى ۋە خەلق ئارىسىدىكى مەدداھلىق ئۇسلۇبىنى كىرگۈزدۈم. كىتابتىكى جۈملىلەر ئاددىي ئاۋامنىڭ جانلىق تىلىدا، سەھنە دىكلاماتسىيەسىگە باب كېلىدىغان قاپىيەلەر بىلەن بايان قىلىندى. پېرسوناژلارنىمۇ خۇددى ئەنئەنىۋى ئوپېرا پېرسوناژلىرىدەك ئالاھىدە پەردازلاپ، قەستەن بىر خىل سەنئەت تۈسى ئاتا قىلدىم. يازغۇچىنىڭ تىلى نوقۇل سىپتا ۋە ياسالما بولماستىن، خەلقنىڭ قەلب ساداسىنى نامايان قىلىدىغان جانلىق تىل بولۇشى كېرەك. «سەندەل جازاسى» دىن كېيىن، بالىلىق چاغلىرىمدىكى گۆشكە بولغان تەشنالىق پىسخىكىسىنى سىمۋوللاشتۇرۇپ «قىرىق بىر زەمبىرەك» رومانىنى پۈتتۈردۈم. '''ئىنسان تەقدىرىدىكى قايتىلىنىش بىلەن تارىخنىڭ دەۋرىيلىكى بىر گەۋدىدۇر''' كېيىن يازغان «ھايات-ماماتلىق چارچاش» ناملىق رومانىمدا، بۇددا ئەقىدىسىدىكى ئالتە دەۋرىيلىك (سانسارا) پىكرى ئارقىلىق، ئۆلۈم جازاسى بېرىلگەن بىر يەر ئىگىسىنىڭ ئېشەك، كالا، چوشقا، ئىت، مايمۇن ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئىنسان سۈپىتىدە قايتا تۇغۇلۇش جەريانىنى بايان قىلدىم. بۇ ھايۋانلارنىڭ نەزىرى ئارقىلىق جۇڭگونىڭ 50 يىللىق تەرەققىيات مۇساپىسىنى يورۇتۇپ بەردىم. روماندا يەنە كوللېكتىپلىشىش ھەرىكىتىگە قارشى تۇرۇپ خەلق گۇڭشېسىغا كىرمەي يەككە تەۋرىنىپ قالغان «كۆك يۈز» لەقەملىك جاھىل بىر دېھقاننىڭ ئوبرازى بار. ئۇ «يەرنى ماڭا ھۆكۈمەت بەرگەن، كىرىش-كىرمەسلىك مېنىڭ ئەركىنلىكىم» دەپ تۇرۇۋېلىپ، ئاخىرى قىزىل قوغدىغۇچىلار تەرىپىدىن قىينىلىپ ئۆلتۈرۈلگەن ئىدى. 80-يىللاردا يەر يەنە يەككە ئائىلىلەرگە بۆلۈپ بېرىلگەندە، كىشىلەر ئاشۇ كۆك يۈزنى ئەسلەپ كۆز يېشى قىلىشتى. تارىخ بۇرما مىخ شەكلىدە يۇقىرىلاپ ئايلىنىدۇ؛ 1949-يىلىدىكى يەر ئىسلاھاتى بىلەن 80-يىللاردىكى يەر ھۆددىگەرلىكى شەكلى جەھەتتىن ئوخشىسىمۇ، مەزمۇن جەھەتتىن پۈتۈنلەي پەرقلىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ياشلار شەھەرگە ئېقىپ، ئېتىزلار چۆللىشىپ قالدى، شەھەرلەر تەلۋىلەرچە كېڭىيىپ بارلىق يەرلەر بېتونلاشتى. مەن 60-يىللاردىكى چوڭ ئاچارچىلىقنى باشتىن كەچۈرگەن ئادەم بولغاچقا، ئىنسان ھاياتىدىكى ئەڭ قىممەتلىك بايلىقنىڭ ئالتۇن ياكى بىنا ئەمەس، بەلكى قورساقنى تويدۇرىدىغان بىر تال ئاشلىق ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر بىلىمەن. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئاشلىق كەمچىل بولۇپ قالسا، جەمئىيەت تۈزۈلمىسىنىڭ پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇپ كېتىشى تۇرغانلا گەپ. بۇ ئەندىشە مېنىڭ مۇشۇ رومانىمغا سىڭىپ كەتكەن. '''يازغۇچى جەمئىيەتتىكى سەزگۈر ۋە ئۆتكۈر مەسىلىلەردىن قاچماسلىقى كېرەك''' مېنىڭ يېقىنقى رومانىم «پاقا» پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىدەك ئىنتايىن سەزگۈر تېمىنى چۆرىدەپ يېزىلدى. 1980-يىلى باشلانغان «بىر پەرھىز بىر بالا» سىياسىتى جۇڭگونىڭ 30 يىللىق تەقدىرىگە تۇتاشقان زور ئىجتىمائىي ھادىسە بولدى. مەن بۇ كىتابتا ئۆزۈمنىڭ تۇغۇت بۆلۈمى دوختۇرى بولغان ھاممامنىڭ كەچۈرمىشلىرىنى ئاساس قىلىپ «تۇغۇت ئانىسى» پېرسوناژىنى ياراتتىم. ئۇ ھاياتىدا 10 مىڭدىن ئارتۇق بالىنى تۇغدۇرغان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا سىياسەتنىڭ تۈرتكىسىدە نەچچە مىڭ قورساقنى چۈشۈرۈشكە مەجبۇر بولۇپ، بالىلارنىڭ نابۇت بولۇشىغىمۇ سەۋەبچى بولغان. تۇغۇت بۆلۈمى دوختۇرى بىر تەرەپتىن ھاياتلىق بېغىشلىغۇچى، يەنە بىر تەرەپتىن ھاياتلىقنى كېسىپ تاشلىغۇچى بولۇش سۈپىتى بىلەن، روھىي دۇنياسىدا مىسلىسىز زىددىيەتلەرنى باشتىن كەچۈرىدۇ. سەھنە ۋە ھېكايە ئەسىرى پېرسوناژلارنى كەسكىن زىددىيەتلەر ئوتتۇرىسىغا تاشلىغاندىلا، ئۇلارنىڭ ئىچكى خاراكتېرى تەلتۆكۈس ئېچىلىپ بېرىلىدۇ. مەن بۇ سەزگۈر تېمىدىن قاچمىدىم؛ چۈنكى يازغۇچى دەريانى ئەمەس، دەريانىڭ شىددەتلىك ئېقىمىدا جان تالىشىپ ئۈزۈۋاتقان ئىنساننى كۆزىتىشى، پېرسوناژنى تىرىك كۆرسىتىشى لازىم. سۆزۈمنى يىغىنچاقلىسام، ئازادلىق ئارمىيە سەنئەت ئىنستىتۇتىدىن ئايرىلغاندىن كېيىنكى ئىجادىيەت يولۇم مۇشۇ تەرىقىدە ئەگرى-توقاي بولدى. تېخىمۇ ياخشى يازالمىغانلىقىم ئۈچۈن خىجىللىق ھېس قىلىمەن، قېرىنداشلىرىمنىڭ بۇنىڭدىن ياخشى ئەسەرلەرنى يارىتىشىغا چىن دىلىمدىن تىلەكداشمەن. (مەنبە: «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر مۇنبىرى» ژۇرنىلىنىڭ 2013-يىللىق 1–2-قوشما سانى؛ خەنزۇچە «غەربىي دىيار» ژۇرنىلىنىڭ 2012-يىللىق 10-سانىدىن تەرجىمە قىلىنغان) bkfcvb992emn6pqiuufxupkmo1lv3qi 176498 176494 2026-09-24T20:52:22Z UyghurArchive 25219 176498 wikitext text/x-wiki ''(ئازادلىق ئارمىيە سەنئەت ئىنستىتۇتىدا سۆزلەنگەن نۇتۇق)'' '''مويەن''' ''ئىمىن ئەھمىدى تەرجىمىسى'' ۋاقىتنىڭ ئۆتۈپ كېتىۋاتقانلىقىنى، ئۆمۈرنىڭ قىسقىلىقىنى ھەر قانداق ئادەم ھېس قىلالايدۇ. ئادەم 50 ياشتىن ئاشقاندىن كېيىن ئۆتكەن كۈنلەرنى ئەسلەشكە ئامراق بولۇپ قالىدىكەن. مۇشۇ كۈنلەردە مەنمۇ 80-يىللاردا ئازادلىق ئارمىيە سەنئەت ئىنستىتۇتىدا ئوقۇغان ئىككى يىلىمنى ئەسلەيدىغان بولۇپ قالدىم. بۇ ئىككى يىل مېنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشىم ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان ئىككى يىل ئىدى. ھەتتا بۇ ئىككى يىلنى مېنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت ھاياتىمدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى دېيىشكە بولاتتى. گەرچە بىز شۇ چاغدا ئىنستىتۇتتىكى ئۆگىنىشنىڭ قىممىتىنى ھېس قىلمىغان، شۇ چاغدىكى ئەدەبىي ئىجادىيەت مۇھىتى ئۈستىدىن گۈدۈڭلەپ يۈرگەن، بەزىلەرنىڭ بۇ ۋاقىتنى «ئەدەبىيات ئىجادىيىتىدىكى ئالتۇن دەۋر» دېيىشلىرىدىن بىزار بولغان بولساقمۇ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئەستايىدىل ئويلاپ كۆرۈپ، ئۇ ۋاقىتنىڭ ھەقىقەتەن ئالتۇن دەۋر ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلماي تۇرالمايمىز. بۈگۈن، ئەدەبىيات-سەنئەت ساھەسىدىكىلەرنىڭ ھەممىسى 80-يىللارنى ئەسلەيدىغان بولۇپ قالدى. دەرۋەقە، ئۇ چاغلاردا ئەدەبىيات جەمئىيەتنىڭ قىزىق نۇقتىسى بولۇپ قالغان، يازغۇچىلار قالتىس ئەتىۋارلىنىدىغان، ناتونۇش بىرى بىر ھېكايە بىلەنلا داڭلىق شەخس بولۇپ كېتىدىغان ئىشلار بار ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە شۇ چاغدىكى ئىنستىتۇتنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىمۇ ئېلىمىزدىكى ئەدەبىياتنىڭ قىزىق مەركىزى ئىدى. ئىنستىتۇت ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا يۈز بەرگەن ھەر قانداق ئىش بىر كېچىدىلا ئەدەبىيات مۇنبىرىگە پۇر كېتەتتى. شۇ چاغدا بىزنىڭ فاكۇلتېتتا ھەر قايسى ھەربىي رايونلارنىڭ قىسىملىرىدىن كەلگەن 35 نەپەر يازغۇچى جەم بولغانىدى. ئۇلارنىڭ ياش پەرقى بىر قەدەر چوڭ ئىدى: لى سۈنباۋ قىرىققا يېقىنلىشىپ قالغان، ئەڭ ياش دېگەنلىرىمۇ 27–28 لەردە ئىدى. ئوقۇش تارىخىنىڭ تەكشى بولمىغانلىقىغا قارىماي، ھەممەيلەن خېلى ئۇزاق ئىجادىيەت ئەمەلىيىتىنى باشتىن كەچۈرگەن، كۆپچىلىكى مەملىكەت ئىچىدە زور تەسىر قوزغىغان ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىپ بولغانىدى. لى سۈنباۋنىڭ پوۋېستى «تاغ باغرىدىكى گۈلچەمبىرەك»، شۈ شياۋۋۇنىڭ ھېكايىسى «سالام، ئانا»، چيەن گاڭنىڭ ئەدەبىي ئاخباراتى «ھاۋارەڭ ئارمىيە قوماندانى» مەملىكەت دەرىجىلىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن ئىدى. مۇشۇنچە كۆپ يازغۇچى ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا جەم بولغاچقا، كۆپچىلىكنىڭ ئىجادىيەت قىزغىنلىقى ناھايىتى يۇقىرى ئىدى. ئۇلار بىر-بىرىگە تۈرتكە بولاتتى، بىر-بىرىنى رىغبەتلەندۈرەتتى. شۇ ۋەجىدىن، دەرۋازىنىڭ ئوڭ تەرىپىدىكى بىنادا ئۈزۈكسىز ئەسەر ئىشلەپچىقىرىلاتتى؛ مەملىكەتنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ژۇرنال تەھرىرلىرى بۇ يەرگە ئۆزلىكىدىن تەلپۈنەتتى. ئۇلار كېلىپلا قالسا بىر ياخشى ئەسەرگە ئېرىشەتتى، قۇرۇق قول قايتىپ كەتمەيتتى. ئۇ چاغلاردا كۆڭۈلنى بىئارام قىلىدىغان باشقا چالغىتىشلارمۇ يوق ئىدى، خىيال سۈرۈپ تەمتىرەپ ئولتۇرۇشلارمۇ ھاجەتسىز ئىدى. تور يوق ئىدى، ھەتتا نۇسخىلاش ماشىنىسىمۇ ئىنتايىن ئاز ئىدى. ئېسىمدە قېلىشىچە، شۇ چاغدا بىرەر پارچە ئەسەر يازساق، نۇسخىلاش ماشىنىسى تېپىپ كۆپەيتىۋېلىشمۇ تەسكە توختايتتى. شۇڭا كۆچۈرىدىغان چاغدا ئاستىغا كوپىيە قەغىزى سېلىپ، ئۈچ-تۆت نۇسخىنى تەڭلا كۆچۈرۈپ يېزىشقا، مۇشۇ ئامال بىلەن ئورگىنالنى ئېلىپ قېلىشقا توغرا كېلەتتى. ئىنستىتۇتتا ئوقۇۋاتقان بۇ ئىككى يىل جەريانىدا، ئەدەبىيات ئىجادىيىتىدىكى كۆزقاراشنى ھەل قىلىۋېلىش بىز ئۈچۈن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بىر ئىش بولغانىدى. 1984-يىلى، گەرچە ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش سىياسىتى يولغا قويۇلغىنىغا بىر نەچچە يىل بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئەدەبىيات ساھەسىدە يەنىلا بىر مۇنچە چوڭقۇر يىلتىز تارتىپ كەتكەن قاتمال كۆزقاراشلار مەۋجۇت ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ كۆزقاراشلار نەچچە ئون يىل مابەينىدە شەكىللەنگەن بولغاچقا، ئۇنى قىسقىغىنا ۋاقىت ئىچىدە يوقىتىش تازا مۇمكىن بولمايدىغان ئىش ئىدى. شۇ چاغدا كۆپچىلىك «ئىدىيە ئازاد بولمىدى، ئەركىن-ئازادە مۇھىت يوق» دەپ قاقشايتتى. كېيىنچە ئويلىسام، يازغۇچىلارنىڭ ئىجادىيىتىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان ئەڭ زور چەكلىمىنىڭ ئەمەلىيەتتە سىرتتىن كەلمەيدىغانلىقى، بەلكى ئۆزىمىزنىڭ ئىچكى قىسمىدىن چىقىدىغانلىقى، كاللىمىزدىكى ئەدەبىياتنىڭ تەرەققىيات قانۇنىيىتىگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان ئەزەلىي قاتمال كۆزقاراشلارنىڭ ئىدىيەمىزنى بوغۇپ، پۇت-قولىمىزنى چۈشەپ قويىدىغانلىقى، ئىجادىيىتىمىزنى توسۇپ قويىدىغانلىقى مەلۇم بولدى. ئىنستىتۇتتا ئالدى بىلەن ھەل قىلىنغان بىر چوڭ مەسىلە دەل ئەدەبىيات ئىجادىيىتى بىلەن سىياسىي تەشۋىقات ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش بولدى. ئېلىمىزدە ناھايىتى ئۇزاق بىر مەزگىلگىچە ئەدەبىيات ئىجادىيىتىدە سىياسىيغا، ۋەزىيەتكە ماسلىشىش تەكىتلىنىپ كەلدى. ئەدەبىيات سىياسىي تەشۋىقات سايمىنىغا، مۇئەييەن بىر ۋاسىتىگە ئايلاندى. دۆلەتتە بىرەر چوڭ ھەرىكەت قوزغالغان ھامان، يازغۇچىلارنىڭ ئەسەر يېزىپ ماسلىشىشى لازىم كۆرۈلدى. ھالبۇكى، يازغۇچىلار بىلەن شائىرلاردىمۇ تەشەببۇسكارلىق بىلەن ماسلىشىدىغان مۇشۇنداق بىر ئاڭ قېلىپلىشىپ قالغانىدى. مەن ئىنستىتۇتقا كىرىشتىن ئىلگىرى يازغان «قارا ساھىل» ناملىق ھېكايە ئىنستىتۇتقا كەلگەن بىرىنچى مەۋسۇمدا ئېلان قىلىندى. شۇ چاغدا «ئازادلىق ئارمىيە ئەدەبىيات-سەنئىتى» ژۇرنىلىدىكى بىر تەھرىر قۇلىقىمغا پىچىرلاپ تۇرۇپ: «دەرھال پارتىيەنى تەرتىپكە سېلىش ھەرىكىتى باشلىنىدۇ، بۇ ھېكايىنىڭ پارتىيەنى تەرتىپكە سېلىش جەريانىدا ياردەمچى ئوقۇشلۇق بولۇپ قېلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن، پارتىيە ئەزالىرىنىڭ ئوقۇپ چىقىشىغا ناھايىتى ئەرزىيدۇ» دېگەنىدى. مەنمۇ ئۇ چاغدا بۇنىڭ يارامسىز بىر ئىش ئىكەنلىكىنى ھېس قىلمىغان، ئەكسىچە خۇشال بولغان، بۇ ھېكايىنىڭ پارتىيەنى تەرتىپكە سېلىش ھەرىكىتىدە ياردەمچى ماتېرىيال بولۇپ قېلىشىنى تەقەززالىق بىلەن كۈتكەن ئىدىم. ئىنستىتۇتنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، كۆزقاراشلىرىمدا تۈپتىن ئۆزگىرىش بولغانلىقىنى تۇيدۇم. بىز ھەممەيلەن مۇشۇ جەمئىيەتتە ياشاۋاتقان بولغاچقا، سىياسىي بىلەن باغلانماسلىقتىن ئۆزىمىزنى تارتالمايمىز. سەن سىياسىيغا كۆڭۈل بۆلمىگىنىڭ بىلەن، سىياسىي ساڭا كۆڭۈل بۆلۈپ تۇرىدۇ. بولۇپمۇ ئەدەبىيات ئىجادىيىتى بىلەن مەشغۇل بولىدىغان بىر ئادەمگە نىسبەتەن ئالغاندا، ئۇنىڭ سىياسىيدا يۈز بېرىۋاتقان بەزى ئۆزگىرىشلەرگە تۇتقان ھېسسىياتى ئادەتتىكى ئوقۇرمەنلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ چوڭقۇر بولۇشى كېرەك ئىدى؛ يازغۇچىنىڭ سىياسىيدىن پۈتۈنلەي نېرى تۇرۇشى دەرۋەقە ئاقمايدىغان گەپ ئىدى. لېكىن ئەدەبىيات ئەمەلىيەتتە ناھايىتى ئۇزاق ۋاقىتقىچە سىياسىينىڭ پۇشتىكى، تەشۋىقاتنىڭ قورالى بولۇپ كەلدى. شۇ ئەھۋالنىڭ ئۆزى ھېكايىلىرىمىزنىڭ ياكى شېئىرلىرىمىزنىڭ مەزمۇن جەھەتتە نوقۇل سىياسىينىڭ قېلىپىدا قېلىشىنى بەلگىلەپ قويدى. مۇشۇ تۈپەيلى، بىز يازغان ھېكايىلەر خېلى بىر مەزگىل سىياسىيدىن كىچىك بولۇپ كەلگەچكە، سىياسىينىڭ شاكىلىغا ئورىلىپ كۈن ئۆتكۈزدى. ھالبۇكى، ھەقىقىي ئەدەبىيات، ياخشى ئەدەبىيات سىياسىيدىن چوڭ بولۇشى، سىياسىينى بۆسۈپ چىقالايدىغان بولۇشى كېرەك ئىدى. بىزنىڭ ئەسەرلىرىمىز بولسا سېپى ئۆزىدىن سىياسىينىڭ كۆچۈرمىسى بولۇپ قالدى، ئەمما سەنئەت نۇقتىسىدىن ھەقىقىي ئەدەبىياتقا ئوخشاپمۇ كەتمىدى. === ئىنسان تەبىئىتى ئەمەلىيەتتە سىنىپىيلىكتىن چوڭدۇر === ئىنستىتۇتتىكى ئىككى يىللىق ئوقۇش جەريانىدا مەن ئىزدىنىپ ھەل قىلغان يەنە بىر ئىش — ئەدەبىيات بىلەن ئادەمنىڭ مۇناسىۋىتى بولدى. بىز كىچىك چاغدا رەئىس ماۋزېدۇڭ يازغان «جۇڭگو جەمئىيىتىدىكى ھەر قايسى سىنىپىي قاتلاملار ئۈستىدە تەھلىل» نى يادلىغانىدۇق. رەئىس ماۋ بۇ كلاسسىك ھۆججەتتە جۇڭگو ئىنقىلابىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنى، ئىنقىلابنىڭ ئوبيېكتىنى، ئىنقىلابنىڭ دۈشمىنى ۋە ئىتتىپاقلىشىدىغان دوستلىرىنى ئىقتىسادىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلغانىدى؛ بۇ ماقالە خېلى ئۇزاققىچە جۇڭگونىڭ ئىنقىلابىي قۇرۇلۇشىغا، شۇنداقلا يازغۇچىلارنىڭ ئىجادىيىتىگە يېتەكچىلىك قىلىدىغان پىروگرامما خاراكتېرلىك ھۆججەت بولۇپ كەلدى. 1949-يىلىدىن كېيىنكى دەسلەپكى «17 يىللىق» ھېكايىچىلىقىمىزدىن يازغۇچىلارنىڭ شىرەسى ئۈستىدە ماۋجۇشىنىڭ مۇشۇ ماقالىسى تىزىقلىق تۇرغانلىقىنى، ئۇلارنىڭمۇ ماۋجۇشىنىڭ تۈرلەرگە بۆلۈپ تەھلىل قىلىش ئۇسۇلى بويىچە ھەر خىل پېرسوناژلارنى پىلانلىغانلىقىنى، ئورۇنلاشتۇرغانلىقىنى ئېنىق كۆرۈۋالغىلى ياكى روشەن ھېس قىلغىلى بولاتتى. خاۋ رەن ئەپەندى يازغان «چاقنايدىغان قىزىل يۇلتۇز» ۋە «پارلاق قۇياش يولى» قاتارلىق رومانلىرىدا خاۋ رەن ئەپەندىنىڭ پېرسوناژلىرى بىرى قالماي دېگۈدەك ماۋجۇشى تەھلىل يۈرگۈزگەن ھەر قايسى سىنىپىي قاتلاملار بويىچە كۆزدە تۇتۇلغانىدى. مۇنداق پېرسوناژلارنى رېئال تۇرمۇشتا پۈتۈنلەي مەۋجۇت ئەمەس دېگىلىمۇ بولمايتتى، لېكىن ئىدىيەۋى كۆزقاراش سەنئەتنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كەتكەچكە، ئۇلار ھاياتىي كۈچكە تولغان، ئىندىۋىدۇئاللىققا ئىگە تىرىك پېرسوناژلاردىن ئەمەس، ئەكسىچە مۇئەييەن قېلىپ بويىچە ئىشلەپچىقىرىلغان ئۆلۈك تىپلاردىن بولۇپ قالغانىدى. ئۇلارنىڭ ھاياتىي قېنى يوق ئىدى، شۇڭا ئوقۇرمەندە تولۇق ئىشەنچ قوزغىيالمايتتى. ماۋجۇشى: «سىنىپىي جەمئىيەتتە ھەر بىر ئادەم مۇئەييەن ئىجتىمائىي ئورۇندا تۇرمۇش كەچۈرىدۇ، سىنىپىي تامغا بېسىلمىغان ھېچقانداق ئىدىيە بولمايدۇ» دېگەنىدى. ئۇنىڭ بۇ ھۆكۈمى سىياسىي جەھەتتىن ئېلىپ سۆزلىگەندە راستلا شۇنداق ئىدى. لېكىن ئەدەبىي ئىجادىيىتىمىزگە مۇشۇنداق بىرلا ئىدىيە ئارقىلىق پۈتۈنلەي ھۆكۈم قىلىنسا ياكى يېتەكچىلىك قىلىنسا، ئەلۋەتتە ھەددىدىن زىيادە چولتىلىق بولاتتى. چۈنكى ئادەمنىڭ ئىدىيەسى ئىنتايىن مۇرەككەپ، ئىنسانىيەت جەمئىيىتىنىڭ قۇرۇلمىسىمۇ رەڭگارەڭ قاتلامغا ئىگە. ئادەملەرنىڭ ئوخشاش بولمىغان مەزگىلدىكى، ئوخشاش بولمىغان باسقۇچتىكى، ئوخشاش بولمىغان سىياسىي مۇھىت ئاستىدىكى ھالىتى ھەققىدە شۇنچىكى ئوڭايلا بىر نەرسە دېگىلى بولمايدۇ. مۇشۇ سەۋەبتىن، ئادەملەرنىڭ جىمى قىلمىشىنى، بارلىق ئىدىيەسىنى پەقەت سىنىپىيلىك ئىچىگىلا يىغىنچاقلاش مۇمكىن ئەمەس ئىدى. مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئادەمنىڭ خاراكتېرى ئەمەلىيەتتە سىنىپىيلىكتىن چوڭدۇر. چۈنكى ئادەمنىڭ خاراكتېرى ھېچبولمىغاندا ئىككى چوڭ قاتلامدىن — ئۇنىڭ تەبىئىي تەۋەلىكى بىلەن ئىجتىمائىي تەۋەلىكىدىن تەركىب تاپىدۇ. ئۇنىڭ ئىجتىمائىي تەۋەلىك قاتلىمىدا سىنىپىيلىك يېتەكچى ئورۇندا تۇرىدۇ دېيىلگەن تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ تەبىئىي تەۋەلىكى نۇقتىسىدىن ئالغاندا، سىنىپىيلىكنىڭ ئىككىنچى ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىشىنى چەتكە قاققىلى بولمايدۇ. ئادەمگە نىسبەتەن ئالغاندا، ئۇنىڭ قايسى سىنىپتىن بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇنىڭ تەبىئىي تەۋەلىكىدە نۇرغۇن ئورتاقلىقلار بولىدۇ. ئىلگىرى «سىنىپىي جەمئىيەتتە سەۋەبسىز نەپرەت بولمايدۇ، سەۋەبسىز مۇھەببەتمۇ بولمايدۇ» دەيدىغان بىر ھۆكۈم بار ئىدى. ئادەتتىكى تۇرمۇش ئەقلى بويىچە سۆزلىگەندە، ھەممەيلەن «قىزىل راۋاقتىكى چۈش» تىكى مالاي جاۋ دا لىن دەييۈنى ياخشى كۆرەلمەيدۇ دەپ قارايتتى. ئاڭلىماققا بۇنىڭغا قارشى رەددىيە بەرگىلى بولمىغاندەك تۇيۇلسىمۇ، ئەدەبىيات نۇقتىسىدىن ئالغاندا بۇ خۇلاسىنىڭ توغرا بولۇشى ناتايىن ئىدى. چۈنكى جاۋ دانىڭ لىن دەييۈنى ياخشى كۆرمەسلىكى ناتايىن، ئۇنىڭ لىن دەييۈنى ياخشى كۆرۈپ قېلىشى پۈتۈنلەي مۇمكىن ئىدى. 1949-يىلى ئازادلىق ئارمىيەمىز شەھەرلەرگە كىرگەندىن كېيىن، ئائىلە كېلىپ چىقىشى جاۋ داغا ئوخشاپ كېتىدىغان بىر مۇنچە ئادەملەر ئېسىل، چىرايلىق قىزلارنى سۆيۈپ قالغان ئەمەسمۇ؟ مۇشۇ جەھەتتىن ئالغاندا، ئىنساننىڭ تەبىئىتى، كېسىپ ئېيتىشقا بولىدۇكى، سىنىپىيلىكتىن كۆپ چوڭدۇر؛ ئىنسان تەبىئىتى بىز دەۋاتقان سىنىپىيلىقتىن چوقۇم رەڭدار بولىدۇ. «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» دىن ئىلگىرىكى ئەدەبىياتىمىز ئاساسلىقى ئادەمنىڭ سىنىپىيلىقىنىلا ئىپادىلەپ، ئادەمنىڭ تەبىئىي تەۋەلىكىگە سەل قارىدى. ئەلۋەتتە، بۇ يازغۇچىلار ئۆزى خالاپ قىلغان ئىش ئەمەس. ناھايىتى كۆپ يازغۇچىلار ئىجادىيەت جەريانىدا، غەرەزسىز ھالدا ئىنسانىيەتتىكى بەزى ئورتاق مەزمۇنلارنى يازدى؛ ئالايلۇق، ئۇلار مۇھەببەتنى، ھېسداشلىقنى، ئىچ ئاغرىتىشنى، قىز-يىگىتلەردىكى تاتلىق تۇيغۇلارنى ئىپادىلىدى. ھالبۇكى، بۇ تۇيغۇلار ئۆز ۋاقتىدا قاتتىق تەنقىد قىلىنىدىغان نەرسىلەر ئىدى. ئۇلارنىڭ يازغانلىرى مۇشۇنداق نەرسىلەرگە چېتىشلىق بولۇپ قالغان ھامان، ئۇلارنىڭ بېشىغا «بۇرژۇئازىيە ئىدىيەسى» دېگەن قالپاقلار كىيگۈزۈلدى. بىر مۇنچە يازغۇچىنىڭ تالانتى مۇشۇ تەرىقىدە بېسىلىپ قالدى. مۇشۇنداق تار ئىجادىيەت قارىشىنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى يېزىقچىلىق «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» دەۋرىدىكى «ئىنقىلابىي ئۈلگىلىك تىياتىرلار» دا تېخىمۇ ئەۋج ئېلىپ، يۇقىرى پەللىگە چىقتى. بۇ يەردە ئولتۇرغان ياش ساۋاقداشلار بۇ نەرسىلەرنى كۆرمىگەن، لېكىن بىز ياش ۋاقتىمىزدا بۇ تىياتىرلارنى ھەر كۈنى دېگۈدەك كۆرەتتۇق. مېنىڭ قۇرداشلىرىمنى ئالساق، ھەممەيلەن دېگۈدەك ئۈلگىلىك تىياتىرلارنى باشتىن-ئاياغ يادقا ئېيتىپ بېرەلەيتتى. بۇ ئەسەرلەردىكى، جۈملىدىن شۇ چاغدا نەشر قىلىنغان بىر نەچچە روماندىكى باش پېرسوناژلار، كېسىپ ئېيتىشقا بولىدۇكى، ھەممىسى تەبىئىي تۇرمۇشتىن ئايرىلغان سالتاڭلار ئىدى. ئەر-خوتۇنلۇق مۇناسىۋەتلەر ناھايىتى ئاز ئىپادىلىنەتتى؛ ئەرلەرنىڭ خوتۇنىنىڭ بار-يوقلۇقىنى بىلگىلى بولمايتتى؛ خوتۇنلارنىڭ، مەسىلەن «شاجياباڭ» دىكى ئاچىڭ ساۋنىڭ ئېرى بار دېيىلگەن تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ ئېرىنىڭ نەلەرگە كەتكەنلىكى نامەلۇم ئىدى؛ «لۇڭجياڭغا مەدھىيە» دىكى جياڭ شۇييىڭ ئوتتۇرا ياشلىق ئايال تۇرۇپ سالتاڭ ئىدى، ئۇنىڭ ئېرىنىڭمۇ نەگە كەتكەنلىكى ئېنىق ئەمەس ئىدى. بۇ ئەسەرلەردىكى باش پېرسوناژلار پۈتۈنلەي تەبىئىي ھاۋايى-ھەۋەسلەردىن مۇستەسنا ئىدى، بىر-بىرىگە قۇيۇپ قويغاندەك ئوخشايتتى؛ ئۇلاردا ئاددىي ئىلىنجاڭلىق، مۇھەببەت تۇيغۇسى دېگەنلەر تېخىمۇ يوق ئىدى. ئۇلاردا بار بولغىنى پەقەتلا يۈكسەك سىنىپىي ئاڭ، غەلىتە بىر كۈرەش روھىلا ئىدى. سەلبىي پېرسوناژلار بولسا تېخىمۇ يۈزەكى ئىدى: ئۇلاردا ئادىمىيلىكتىن ئەسەرمۇ يوق، قەلبى مەينەت، روھى پاسكىنا بولۇپلا قالماي، چىرايىمۇ كۆرۈمسىز ياسىلاتتى. شۇ چاغدىكى فىلىملەرنى كۆرگەن كىچىك بالىلارمۇ ئېكرانغا قاراپلا كىمنىڭ ئەسكى، كىمنىڭ ياخشى ئادەم ئىكەنلىكىنى بىلەلەيتتى. مېنىڭچە بۇنداق تەسۋىرلەش بەكمۇ چولتىلىق بولۇپ، كۆپ قاتلاملىق ئىنسان تەبىئىتىنى ئاددىيلا قىلىپ «ياخشى ئادەم» ۋە «بۇزۇق ئادەم» دەپ يۈزەكى ئايرىۋالاتتى. 1978-يىلىدىن كېيىن، ئەدەبىيات-سەنئەت ۋە ئىدىيە جەھەتتىكى قالايمىقانچىلىقلار ئوڭشىلىشقا يۈزلەندى. لېكىن كونا كۆزقاراشلار يازغۇچىلارنىڭ ئىجادىيىتىگە بىلىندۈرمەي تەسىر كۆرسىتىپ تۇرغاچقا، ئىجادىيەتتىكى پۈتۈنلەي ئېچىۋېتىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئىنتايىن تەس بولدى. مۇشۇ تۈپەيلى، پەرقلىق بىرەر ئەسەر جەمئىيەتكە چىققان ھامان تەنقىد دولقۇنلىرىنىڭ قوزغىلىشى تەبىئىي بىر ئىش ئىدى. «بۇرژۇئازىيەچە ئەركىنلەشتۈرۈشكە قارشى تۇرۇش»، «مەنىۋى بۇلغىنىشنى تازىلاش» دەيدىغان ھەرىكەتلەر پات-پات قانات يايدۇرۇلۇپ تۇرغاچقا، يازغۇچىلار ئەتىيازدىكى ماگنولىيە گۈلىدەك ئېچىلغۇسى كەلسىمۇ تولۇق ئېچىلالمايتتى؛ «تەبىئەت ئىللىپ قالدى، ئەمدى ئېچىلساق بولىدۇ» دەپ تۇرغان پۇرسەتتە، تۇيۇقسىز كەلگەن جۇدۇندا ھەش-پەش دېگۈچە سولىشىپ، بىر نەچچە قېتىم كۈچەپ باقاتتى-يۇ، يەنە پۈرشىيىپ غۇنچىسىغا يىغىلىۋالاتتى. ئېسىمدە قېلىشىچە، شۇ مەزگىلدە «ئاي-دالادىكى ئوت-چۆپ» ناملىق بىر ھېكايە ئېلان قىلىندى. ئۇنىڭدا ئازادلىق ئۇرۇشى مەزگىلىدە، نامرات ئائىلىدىن كېلىپ چىققان بىر تۇل ئايالنىڭ گومىنداڭ ئارمىيەسىنىڭ بىر يارىدار ئەسكىرىنى تېپىۋېلىپ، ئۆيىدە يوشۇرۇپ ھاياتىنى ساقلاپ قالغانلىقى يېزىلغانىدى. مۇنداق ئىشلار ئۇرۇش يىللىرى راستلا سادىر بولغان؛ يازغۇچى شۇ ھېكايىنى يېزىشتىن بۇرۇنمۇ مەنمۇ ئاڭلىغان ئەمەلىي ئەھۋاللاردىن ئىدى. لېكىن، ھېكايە ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن تەنقىد ئەۋجىگە چىقىپ، كۆپلىگەن كىشىلەر ئەسەرنى ئەيىبلىدى. سەۋەبى، بۇ ھېكايە سىنىپتىن ھالقىغان ئىنسان تەبىئىتىنى مەدھىيەلىگەنمىش: پىرولېتارىياتقا تەۋە بىر تۇل ئايال قانداقسىگە گومىنداڭنىڭ يارىدار ئەسكىرىنى باقىدۇ؟ ئۇنىڭ ئۈستىگە يازغۇچىمۇ ئىككىيلەننىڭ ئۆزئارا ئىچ تارتقانلىقىنى يازغان بولسا، بۇنىڭدىن باشقا ئىش يۈز بېرىپ قالسا سىياسىي جەھەتتىن قانداق بولىدۇ؟ ئەگەر بالا تۇغۇلۇپ قالسا، بۇ بالىنىڭ سىنىپىي خاراكتېرىنى قانداق بېكىتىش كېرەك — پىرولېتارىياتنىڭ بالىسى دەمدۇق ياكى بۇرژۇئازىيەنىڭ بالىسى دەمدۇق؟ ياخشى بالا دەمدۇق ياكى يامان بالا دەمدۇق؟ تەنقىدچىلەر مەسىلىنى مۇشۇ تەرىقىدە چولتىلاشتۇرۇپ قارىغانىدى. لېكىن يازغۇچىنىڭ مۇشۇنداق يېزىشىنىڭ ئۆزى، شەك-شۈبھىسىزكى، كونا سىنىپىي قاراشلارغا ئېلان قىلىنغان جۈرئەتلىك بىر رىقابەت ئىدى. شۇنداقلا ئۇ ئەدەبىياتنىڭ نوقۇل سىنىپىي تەۋەلىككە ئەمەس، بەلكى ئالدى بىلەن تەبىئىي، ئىنسانىي تەۋەلىككە تېخىمۇ چوڭقۇر كۆڭۈل بۆلۈشى لازىملىقىنى كۆرسىتىپ بەرگەنىدى. === يازغۇچىدا چەكلەنگەن دائىرىدىن بۆسۈپ چىقىش ئارزۇسى بولۇشى كېرەك === ئېسىمدە قېلىشىچە، مەكتەپ بىر قېتىم بىزگە ئەركىن ماقالە يېزىش تاپشۇرۇقى بەردى. مەن جۇڭگونىڭ نۆۋەتتىكى ئارمىيە ئەدەبىيات ئىجادىيىتى توغرىسىدا ئويلىغانلىرىمنى يېزىپ باقتىم. يېقىندا شۇ پۈتۈكلىرىمنى قايتا ۋاراقلاپ كۆرۈپ، بەزى قاراشلىرىمنىڭ ھېلىمۇ قىممەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدىم. مەن شۇ چاغدا: ئۇرۇش ھەققىدە يازماقچى بولغان ھەربىي يازغۇچىلار ھەقىقىي ئۇرۇش بىلەن ساختا ئۇرۇش، قانداق قۇربان بېرىشنىڭ ئەرزىيدىغانلىقى ۋە قانداق قۇربان بېرىشنىڭ بىھۇدە ئىكەنلىكى ئۈستىدە توغرا تەپەككۇر قىلىشى كېرەك؛ يازغۇچى بولغان ئادەم ھەر مىنۇت-ھەر دەقىقە سەگەك تۇرۇشى، چولتا سىنىپىيلىك پەردىسىگە پۈركىنىپ قالماي، ئىنسان تەبىئىتىگە بوشلۇق قالدۇرۇشى لازىم، دېگەنلەرنى ئوتتۇرىغا قويغانىدىم. بىز ئىجابىي پېرسوناژلارنى ياراتقاندىمۇ، ئۇنىڭمۇ ئادەم ئىكەنلىكىنى، قەلبىدە ئاجىز تەرەپلەرنىڭ، ھەتتا نامۇۋاپىق خىياللارنىڭمۇ بولۇپ قالىدىغانلىقىنى ئويلىشىمىز كېرەك. پەرقلىق يېرى شۇكى، ياخشى ئادەم ھەر قانداق چاغدا ئۆزىنى تۇتۇۋالالايدۇ؛ سەتلىكنى، رەزىللىكنى ئاقكۆڭۈللۈك، گۈزەللىككە تايىنىپ كونترول قىلالايدۇ ۋە ئاخىرىدا ئادىمىيلىك بىلەن پاسسىپ ماھىيەتنى بېسىپ چۈشەلەيدۇ. ئەلۋەتتە، سەلبىي پېرسوناژلارنى يازغاندىمۇ، ئەسكى كىشىلەرنىڭ تۇغۇلۇشىدىنلا ئەسكى بولمايدىغانلىقىنى چۈشىنىشىمىز لازىم. جەڭ مەيدانىدا دۈشمەن بىلەن سەپداشنى ئايرىش ئاسان بولسىمۇ، تارىخىي تەرەققىياتقا ئەگىشىپ ئەدەبىيات كۆزى بىلەن قارىغاندا، ياخشى بىلەن ئەسكىنىڭ چېگراسى خىرەلىشىدۇ. بۈگۈن بىز كومپارتىيە بىلەن گومىنداڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشنى يازساق، 50- ياكى 80-يىللاردىكىدەك بىر تەرەپلىمە يازالمايمىز؛ دەۋر ئالغا باستى، بۇرۇنقى رەقىبلەر بۈگۈن مۇرەسسەلىشىپ قول ئېلىشماقتا. ئېسىمدە قېلىشىچە، 1998-يىلى تۇنجى قېتىم تەيۋەن زىيارىتىگە بارىدىغان چېغىمدا، گوۋۇيۈەننىڭ تەيۋەن ئىشلىرى ئىشخانىسىدىكى رەھبەرلەر بىزگە دەرس ئۆتۈپ، تەيۋەنگە بارغاندىن كېيىن گومىنداڭنىڭ بەلگىسى بار بىنالار ئالدىدا سۈرەتكە چۈشمەسلىكنى؛ ئەمەلدارلار بىلەن كۆرۈشكەندە ئۇلارنىڭ ھۆكۈمەت مەنسىپىنى ئاتىماي — چۈنكى ئۇلار بىز ئۈچۈن ئېتىراپ قىلىنمىغان ھاكىمىيەت — پەقەت «ئەپەندىم» دەپ چاقىرىش كېرەكلىكىنى ئەسكەرتكەنىدى. بۈگۈن قارىساق بۇ ئىشلار تولىمۇ ئەھمىيەتسىز بىلىنىدۇ! كومپارتىيە بىلەن گومىنداڭ يېڭىۋاشتىن دوستلارغا ئايلاندى، بىللە ئولتۇرۇپ پاراڭلىشالايدىغان بولدى. ئەينى يىللاردا بىز بىر-بىرىمىزنى تىللاپ كەلگەن بولساق، بۈگۈن بارغانسېرى يېقىنلىشىپ كېتىۋاتىدۇ. تەيۋەندىكى ئەدەبىيات ساھەسىدىكى بۇرادەرلەر بىلەن ئۇچراشقاندا، ئۇلارمۇ ئەسكەرلىكتە بولغان بولغاچقا، ئۆزئارا ھەربىي ناخشىلارنى ئېيتىشتۇق. مەن بىزنىڭ ئازادلىق ئارمىيەمىزنىڭ ناخشىسىنى ئېيتتىم، ئۇلار گومىنداڭ قوشۇنىنىڭ ناخشىسىنى ئېيتتى. مېلودىيە بىلەن نۇرغۇن سۆزلەر ئوخشاش ئىدى: «باندىت» دېگەن سۆزنىڭ نىشانىلا ئالمىشىپ قالغان، خالاس. مىسرالاردا ئوخشاشلا قورال، نەيزە، دۈشمەننى يوقىتىش سۆزلىرى بار ئىدى. شۇڭا دەيمەنكى، دەۋرنىڭ ئۆزگىرىشى ئۆتمۈشتىكى كۆپلىگەن سىياسىي جىددىيلىكلەرنى بۈگۈن تولىمۇ كۈلكىلىك نەرسىگە ئايلاندۇرۇپ قويدى. 80-يىللاردا بۇ مەسىلىلەرگە ھازىرقىدەك ئەركىن قاراش مۇمكىن ئەمەس ئىدى؛ ئەمما يازغۇچىلاردا چەكلەنگەن چەمبەردىن بۆسۈپ چىقىش ئارزۇسى بولۇشى شەرت. يازغۇچىنىڭ ئىدىيەسى ئازاد بولغاندىلا، ئىجادىيىتىمۇ چەكلىمىلەرنى يېرىپ چىقالايدۇ. ئەدەبىياتتىكى چەكلەنگەن رايون مەسىلىسى بىزگە خاس بىر ئالاھىدىلىكتۇر. غەربتە بۇنداق چەكلىمىلەر بىزدىكىدەك قىستاپ كەتمەيدۇ؛ بىزنىڭ بۇ يەردە بولسا ئەڭ سەزگۈر تېما ھېسابلىناتتى. 20 يىل ئىلگىرى يازغۇچىلار قولىغا قەلەم ئالغان ھامان ئىككىلىنىپ قالاتتى، نەشرىياتلارمۇ ناھايىتى ئېھتىياتچانلىق قىلاتتى. لېكىن، يازغۇچىلار مۇشۇنداق سەزگۈر تېمىلارغا تەكرار تەمشىلىپ تۇرغاندىلا، ئاخىرى ھەر قانداق چەكلىمە بۆسۈپ تاشلىناتتى. شۇنداق ئېيتىشقا بولىدۇكى، 70-يىللاردىن 80-يىللارغىچە بولغان ئون نەچچە يىل ئەمەلىيەتتە يازغۇچىلارنىڭ چەكلەنگەن تېمىلارنى ئۈزلۈكسىز بۆسۈپ ئۆتۈش جەريانى بولدى. بۇ بۆسۈپ چىقىش يازغۇچىلارنىڭ ئەدەبىيات بىلەن سىياسىي تەشۋىقات ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئېنىق تونۇپ يەتكەنلىكىدىن، ئىنسان تەبىئىتىدىكى رەڭدارلىق بىلەن سىنىپىيلىكنىڭ نىسپىي ئاددىيلىقىنى چۈشەنگەنلىكىدىن، ھەمدە ئەدەبىياتنىڭ ۋەزىپىسى تىرىك پېرسوناژلارنىڭ ئوبرازىنى يارىتىش ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەنلىكىدىن بولدى. ئىنستىتۇتتىكى ئىككى يىلدا قولغا كەلتۈرگەن ئەڭ زور پايدام دەل مۇشۇ ئىككى نۇقتا بولۇپ، كېيىنكى 20 يىللىق ئىجادىيىتىمگە ئىزچىل تۈرتكە بولۇپ تۇردى. === بەزى ھاللاردا ھېكايە ئىجادىيىتىدىكى كۆزىتىش نۇقتىسىنىڭ ئۆزىلا قۇرۇلما بولىدۇ === ئىنستىتۇتتىن ئايرىلغاندىن كېيىنكى ئىجادىيەت مۇساپەمگە نەزەر سالسام: 1986-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگىنىمدە مەكتەپ مېنى ئېلىپ قالماقچى بولغان بولسىمۇ، تۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلى باش قوماندانلىق ئىشتابىنىڭ سىياسىي بۆلۈمىگە تەقسىم بولۇپ كەتتىم. مەن يازغان تۇنجى رومان «قىزىل قوناق جەمەتى» بولۇپ، ئۇ «قىزىل قوناق»، «قوناق ھارىقى»، «ئىت يولى»، «قوناقنى دەپنە قىلىش» ۋە «ئاجايىپ ئۆلۈم» دىن ئىبارەت بەش پوۋېستتىن تەشكىل تاپقان. بۇ ئەسەرلەرنى ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا ئوقۇۋاتقان چېغىمدىلا ئايرىم-ئايرىم ئېلان قىلغانىدىم. 1987-يىلىغا كەلگەندە ئۇلارنى بىرلەشتۈرۈپ رومان قىلىپ چىقتىم. ئەمەلىيەتتە بۇ بىرلا ھېكايىنى بەش خىل تەرەپتىن قايتا بايان قىلىشتەك بىر تەجرىبە ئىدى. ئەسەر ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن كۈچلۈك ئىنكاس پەيدا قىلدى؛ جېڭ يىموۋ رېژىسسورلۇقىدا ئىشلەنگەن كىنو بېرلىن كىنو بايرىمىدا «ئالتۇن ئېيىق» مۇكاپاتىغا ئېرىشكەندىن كېيىن، كىتابنىڭ تەسىرى تېخىمۇ زورايدى. بۈگۈنكى كۈندە بۇ روماندا تېخنىكىلىق جەھەتتە خېلى كۆپ مەسىلىلەرنىڭ ساقلانغانلىقىنى ھېس قىلىمەن. ئۆلچەملىك ئەدەبىي تىل قائىدىلىرىگە قارشى بىر قىسىم چېكىدىن ئاشقان تىل بۇرۇلۇشلىرى بار ئىدى؛ گرامماتىكا جەھەتتىن خاتادەك كۆرۈنسىمۇ، سەنئەت نۇقتىسىدىن بىر تۈرلۈك قارشىلىق كۈچىگە ئىگە ئىدى. يەنە بىر تەرەپتىن، ئاپتور سۈپىتىدە مېنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىۋېلىپ ۋەزخانلىق قىلغان يەرلىرىممۇ بار. ناۋادا بۇ ئەسەرنى بۈگۈن يازغان بولسام، تېخنىكا جەھەتتىن سىلىق، پىشقان قىلىپ يازالىغان بولاتتىم، ئەمما ئۇ چاغدا ياشلىققا خاس «يېڭى تۇغۇلغان موزاينىڭ يولۋاستىن قورقماسلىقى» دەك قەيسەر شىجائەت چىقمايتتى. ئىنستىتۇتتىن ئايرىلغاندىن كېيىن يازغان يەنە بىر رومانىم «جەننەتتىكى سامساق ناخشىسى» بولۇپ، ئۇنى 1987-يىلى يازدىم. شۇ چاغدا شەندۇڭ ئۆلكىسىنىڭ مەلۇم بىر ناھىيەسىدە ئەمەلدارلارنىڭ بىيۇروكراتلىقى تۈپەيلى نەچچە مىليون جىڭ سامساق قامچىسى سېتىلماي سېسىپ كېتىپ، دېھقانلار ناھىيەلىك ھۆكۈمەتكە بېسىپ كىرىپ ھاكىمنىڭ ئىشخانىسىغا ئوت قويغان ھەم پۈتۈن مەملىكەتنى زىلزىلىگە سالغان «سامساق ۋەقەسى» يۈز بەرگەنىدى. نەتىجىدە ۋەقە چىقارغان دېھقانلار قولغا ئېلىندى، بىيۇروكرات ئەمەلدارلار ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلاندى. مەن بۇ ئىشتىن خەۋەر تاپقاندىن كېيىن، «قىزىل قوناق جەمەتى» نىڭ داۋامى بولغان كېيىنكى ئەۋلادلار تىرىلوگىيەسىنى يېزىش پىلانىمنى توختىتىپ، بىر يەرگە مۆكۈنۈۋېلىپ، ساق بىر ئاي ئىچىدە غەزەپ بىلەن «جەننەتتىكى سامساق ناخشىسى» نى پۈتتۈرۈپ چىقتىم. جون ستەينبېكنىڭ «غەزەپ ئۈزۈملىرى» رومانىغا قىياسەن ئەسەرگە «غەزەبلەنگەن سامساق» دەپ نام قويماقچىمۇ بولغانىدىم. غەزەپ بىلەن پۈتكەن ئەسەردە، ئەمەلدارلارنى قىلچە ئادىمىيلىكى يوق تەرەزدە يېزىپ قويۇشتەك تەرەپلەر يۈز بېرىشى تەبىئىي. ئەسەردىكى ۋەقەلەرنى ئۆز يۇرتۇم گاۋمىدىكى تۇغقانلىرىمنىڭ رېئال كەچۈرمىشلىرىگە كۆچۈرۈپ كەلدىم؛ روماندىكى ھەر بابنىڭ بېشىغا ئۆز مەھەللەمدىكى ئەما خەلق قوشاقچىسى جاڭ كوۋنىڭ قوشاقلىرىنى كىرگۈزۈپ، خەلق ئاغزاكى سەنئىتىنىڭ پۇرىقىنى بەردىم. ئارقىدىنلا 1988-يىلى «ئون ئۈچ قەدەم» ناملىق روماننى يازدىم. ئەينى چاغدا ئوقۇتقۇچىلارنىڭ تۇرمۇشى ئىنتايىن ئېغىر، مائاشى توختاپ قالىدىغان خورلۇقلار كۆپ ئىدى. ئاكا-يەڭگەممۇ ئوقۇتقۇچى بولغاچقا، ئۇلارنىڭ دەردى ماڭا يېقىندىن ئايان ئىدى. مەن بۇ ئەسەردە خەنزۇ تىلىدىكى جىمى كىشىلىك ئالماشلارنى («مەن»، «سەن»، «ئۇ»، «بىز») تىنىمسىز ئالماشتۇرۇپ، كۆزىتىش نۇقتىسىنىڭ ئۆزىنىلا روماننىڭ يادرولۇق قۇرۇلمىسىغا ئايلاندۇرۇش بەدىئىي تەجرىبىسىنى سىناپ باقتىم. === كېيىنكى دەۋرلەردىكى ئەمەلدارلار تۇرمۇشىنى يازىدىغان رومانلار بەكلا قېلىپلىشىپ كەتتى === 1989-يىلى «مەي بەگلىكى» ناملىق روماننى يېزىشقا كىرىشتىم. بۇنىڭغا گېزىتتىكى بىر خەۋەر سەۋەب بولدى: ئائىلە كېلىپ چىقىشى ياخشى بولمىغانلىقى تۈپەيلى چەتكە قېقىلغان بىر ئوقۇتقۇچى مەست بولۇپ ئۆلۈۋېلىش ئۈچۈن ھەددىدىن زىيادە ھاراق ئىچكەن بولسىمۇ، ئۆلمەي، ئەكسىچە ھاراقنى ئوبدان كۆتۈرەلەيدىغانلىقى مەلۇم بولغان؛ نەتىجىدە پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمى ئۇنى مېھمانلارغا ھەمراھ بولۇپ ھاراق ئىچىپ بېرىدىغان مەخسۇس ۋەزىپىگە قويغان. قېرىپ پېنسىيەگە چىققاندا، ئۇ ئۆمرىنىڭ بىر ئۆمۈر ھاراق ئىچىش بىلەن بىھۇدە ئۆتكەنلىكىنى ھېس قىلغان. شۇ چاغدا مەن بۇ روماننى نوقۇل ئەمەلدارلار ئارىسىدىكى سۈيقەست ھېكايىسى قىلماستىن، بەدىئىي تەسەۋۋۇرلار بىلەن سىناق قىلىپ كۆردۈم؛ «كاۋىنى بوۋاقنىڭ كاللىسى، نېلۇپەر غولىنى پۇت-قولى قىلىپ ياساپ قورۇپ يەيدىغان» سېھىرلىك بىر زىياپەت تەسۋىرلەندى، ئاخىرىدا روماننى يېزىۋاتقان ئاپتور مويەن ئۆزى توقۇپ چىققان «مەي بەگلىكى» دە غەرق مەست بولۇپ ئۇيقۇغا كەتتى. كېيىنچە جۇڭگودا يېزىلغان ئەمەلدارلىق سورۇنى ھەققىدىكى رومانلار بەكلا قېلىپلىشىپ، ئەمەلدارلارنىڭ چىرىكلىشىشىنى پۈتۈنلەي تاشقى مۇھىتنىڭ ئىلاجىسىزلىقىغا باغلاپ، چىرىكلىككە ئەرزىمەس چاپان ياپىدىغان بىر تەرەپلىمىلىككە پېتىپ قالدى. يازغۇچى پېرسوناژلارنى قېلىپلاشتۇرۇشتىن يىراق تۇرۇشى، چىرىكلىكنىڭ تۈپ سەۋەبىنى سىرتقى تۈزۈلمىگىلا دۆڭگەپ قويماستىن، ئىنسان تەبىئىتىنىڭ قاراڭغۇ قاتلاملىرىدىن قېزىپ چىقىشى كېرەك. ساغلام بولمىغان تۈزۈمدىمۇ پاك ياشايدىغانلار بولغىنىدەك، ئەڭ قاتتىق تۈزۈمدىمۇ نەپسىگە چۈشۈپ كېتىدىغانلار تۈگىمەيدۇ. مەن 1997-يىلى قىسىمدىن كەسىپ ئالماشتۇرۇپ «تەپتىش گېزىتى» دە ئون يىل ئىشلىدىم. بۇ جەرياندا نۇرغۇن خىيانەت دېلولىرى بىلەن ئۇچراشتىم. ھەر بىر ئەمەلدارنىڭ مىجەزى، پىسخىكىسى ئۆز ئالدىغا ئايرىم بىر دۇنيا ئىدى: بىرى خىيانەت قىلغان پۇللىرىنى كونا ئۆيگە يوشۇرۇپ، يىرتىق كىيىملەر بىلەن يۈرۈپ ھەر كۈنى كېچىسى پۇلىنى ساناپ پىسخىكىلىق تەسەللى تاپسا؛ يەنە بىرى مەن تاشپاقا يېيىش ھەۋىسى ئۈچۈن قىلدىم دەپ پۈتۈن بىر زاۋۇتنى ئاشقازىنىغا يۇتۇۋەتكەن؛ يەنە بىر مۇئاۋىن ئۆلكە باشلىقى بىر ئايال ئۈچۈن كىچىك بىر ئەركەبوز بىلەن مەيداندا ياۋۇزلارچە ياقا يىرتىشقان. بىز بۈگۈن خۇددى گەپ قىلغىلى بولمايدىغان بىر دەۋرگە كىردۇق: ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنى، دۇنيا كۆرگەزمىسىدەك چوڭ ئۇتۇقلىرىمىز بار، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يورۇقلۇققا چىقىرىپ تۈگەتكۈسىز سەلبىي ئىللەتلەرمۇ پات-پات ئۇچراپ تۇرىدۇ. دىككىنس «ئىككى شەھەر خاتىرىسى» دە ئېيتقاندەك: «بۇ ئەڭ ياخشى دەۋر، شۇنداقلا ئەڭ يامان دەۋر؛ بۇ يورۇقلۇق دەۋرى، شۇنداقلا قاراڭغۇلۇق دەۋرى». مۇشۇنداق قارمۇقارشى تۇرمۇش قوينىدا يازغۇچىنىڭ ئۆز ئىدىيەۋى يۈكسەكلىكىنى يوقاتماسلىقى ھەممىدىن مۇھىم. === ئادەم تەبىئىتىنى تەسۋىرلىگەندە چوقۇم سىنىپىيلىكتىن ھالقىش كېرەك === «مەي بەگلىكى» دىن كېيىن، مەن جەمئىيەتتە كۈچلۈك غۇلغۇلا قوزغىغان «تولغان ئەمچەك، سېمىز ساغرا» ناملىق روماننى ئېلان قىلدىم. نەشرىيات ئورۇنلىرى كىتابنىڭ نامىنى ئۆزگەرتىشنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، نامى ئۆزگەرسە ئەسەرنىڭ تۈپ روھى يوقىلىدىغانلىقىنى بىلىپ، بارلىق بېسىمغا تەۋەككۈل قىلىپ ئەسلىي نامنى ساقلاپ قالدىم. رومان چىققاندىن كېيىن، پېشقەدەم ھەربىيلەر روماننى پارتىيەگە ۋە سوتسىيالىزمغا قارشى پۈتۈلگەن ئەسەر دەپ ئەيىبلىدى. ئەمەلىيەتتە مەن بۇ ئەسەردە گومىنداڭ بىلەن كومپارتىيە ئوتتۇرىسىدىكى نەچچە ئون يىللىق كۈرەشنى ئىنسانىيەتنىڭ تەبىئىي ماھىيىتى نۇقتىسىدىن، شاڭگۈەن جىنتۇڭ ۋە ئۇنىڭ ئانىسى ئوبرازى ئارقىلىق تەسۋىرلىگەنىدىم. روماندىكى ئانا سەككىز قىز پەرزەنت كۆرگەن، قىزلار گومىنداڭچىلارغا، ياپون تەۋەلىكىدىكىلەرگە ياكى كومپارتىيە ئەسكەرلىرىگە ياتلىق بولغان. ئانىنىڭ نەزىرىدە كىمنىڭ بالىسى بولۇشىدىن قەتئىينەزەر بارلىق نەۋرىلەر بىر خىل گۇناھسىز، بىردەك ئىنسان بالىسى ئىدى. تەنقىدچىلەر بېسىم قىلغاندا، مەن شولۇخوفنىڭ «تىنچ دون» رومانىدىكى گرىگورىي ئوبرازىنى مىسال كەلتۈردۈم: گرىگورىي بىر قېتىم قىزىللار، بىر قېتىم ئاقلار سېپىدە جەڭ قىلغان، ھەر ئىككى تەرەپتە قەھرىمانلىق كۆرسەتكەن. غايەت زور تارىخىي دەۋر بورانلىرىدا ئادەملەر دەريادا ئېقىپ يۈرگەن قۇرۇق ياغاچقا ئوخشايدۇ. مېنىڭ ئەسىرىممۇ دەل مۇشۇ خىل ئىنسانىي ھەقىقەتنى يورۇتۇشنى مەقسەت قىلغانىدى. === روشەن جۇڭگوچە ئالاھىدىلىككە ئىگە ھېكايىلەرنى ئەل ئېغىز ئىجادىيىتىدىن ئۆگىنىش لازىم === 80-يىللاردا بىز غەرب ئەدەبىياتىنىڭ تەرجىمىلىرىنى قىزغىنلىق بىلەن ئوقۇپ، ئۆزىمىز بىلمەيدىغان 20 يىللىق ئەدەبىي بوشلۇقنى تېز سۈرئەتتە تولۇقلىۋالدۇق. گارسىيا ماركېس، ۋىليام فولكنېر، ئېرنېست ھېمىڭۋاي قاتارلىقلار بىزگە چوڭقۇر تەسىر قىلدى. ئەمما، 1987-يىلى مەن «دۇنيا ئەدەبىياتى» ژۇرنىلىدا «ماركېس بىلەن فولكنېردىن ئىبارەت بۇ ئىككى قىزىق پېچتىن ئەگىپ ئۆتۈپ كېتەيلى» ناملىق ماقالەمنى ئېلان قىلدىم. چۈنكى ئۇلار كۆيۈۋاتقان پېچ، بىز مۇز ئىدۇق؛ ئەگەر ئۇلارنى كور-كورانە دوراپ بەك يېقىن بارساق، ئۆزىمىز ئېرىپ يوقاپ كېتەتتۇق. بىز ئۇلارنىڭ جۈملە قۇرۇلمىسىنى ئەمەس، تۇرمۇشنى كۆزىتىش ئۇسۇلىنى، يۈكسەك ئىدىيەۋى كۆزىتىش پوزىتسىيەسىنى ئۆگىنىشىمىز لازىم ئىدى. شۇ سەۋەبتىن مەن كېيىنچە خەلق ئىچى سەنئىتىگە يۈزلەندۈم. «سەندەل جازاسى» ناملىق رومانىم دەل مۇشۇ خىل سىناقنىڭ مەھسۇلى. بۇ ئەسەرگە ئۆز يۇرتۇم گاۋمىنىڭ ئەنئەنىۋى يەرلىك تىياتىرى بولغان «ماۋچياڭ» (مۈشۈك تىياتىرى) نىڭ رىتىمىنى، تىلىنى ۋە ئەل ئىچىدىكى مەدداھلىق ئۇسلۇبىنى سىڭدۈردۈم. ئەدەبىياتتا نوقۇل تەرجىمە تىلىدىن شەكىللەنگەن ياسالما سىپتالىققا قارشى چىقىپ، ئاددىي ئاۋامنىڭ جانلىق تىلىنى، پۇقرالارنىڭ كۈندىلىك پاراڭلىرىنى قەستەن رومان تىلىغا ئايلاندۇردۇم. «سەندەل جازاسى» دىن كېيىن، بالىلىق چاغلىرىمدىكى گۆشكە بولغان تەشنالىق پىسخىكىسىنى سىمۋوللاشتۇرۇپ «قىرىق بىر زەمبىرەك» رومانىنى پۈتتۈردۈم. === ئادەمنىڭ تەقدىرىدىكى ئۆتنە جاھان جەمئىيەتتىكى ئۆتنە جاھان بىلەن ئوخشاشتۇر === كېيىن يازغان «ھايات-ماماتلىق چارچاش» ناملىق رومانىمدا، بۇددا ئەقىدىسىدىكى ئالتە دەۋرىيلىك (سانسارا) پىكرى ئارقىلىق، ئۆلۈم جازاسى بېرىلگەن بىر يەر ئىگىسىنىڭ ئۆلگەندىن كېيىن ئېشەك، كالا، چوشقا، ئىت، مايمۇن ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئىنسان سۈپىتىدە قايتا دۇنياغا كېلىش جەريانىنى بايان قىلدىم. بۇ ھايۋانلارنىڭ نەزىرى ئارقىلىق جۇڭگونىڭ 50 يىللىق غايەت زور تارىخىي ئۆزگىرىشلىرىنى كۆزىتىپ چىقتىم. روماندا يەنە 50-يىللاردىكى كوللېكتىپلىشىش ھەرىكىتىگە قارشى تۇرۇپ، خەلق گۇڭشېسىغا كىرمەي يەككە پېتى قالغان «كۆك يۈز» لەقەملىك بىر دېھقاننىڭ ئوبرازى يارىتىلدى. ئۇ «يەرنى ماڭا ھۆكۈمەت بەرگەن، گۇڭشېغا كىرىش-كىرمەسلىك مېنىڭ ئەركىنلىكىم» دەپ تۇرۇۋېلىپ، ئاخىرىدا كۈلپەتلەرگە بەرداشلىق بېرەلمەي ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋالغانىدى. 80-يىللاردا يەر يەنە يەككە دېھقانلارغا ھۆددىگە بېرىلگەندە، كىشىلەر شۇ چاغدىلا ئاشۇ كۆك يۈزنى ئەسلەپ كۆز يېشى قىلىشتى. تارىخ بۇرما مىخ شەكلىدە ئۆرلەيدۇ: 80-يىللاردىكى يەر ھۆددىگەرلىكى بىلەن 1949-يىلىدىكى يەر ئىسلاھاتى شەكىل جەھەتتىن ئوخشىسىمۇ، مەزمۇن جەھەتتىن پەرقلىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ياشلار شەھەرگە ئېقىپ، ئېتىزلار چۆللەشتى، شەھەرلەر تەلۋىلەرچە كېڭىيىپ بارلىق تۇپراق سېمونتلاشتى؛ نەتىجىدە ئاشلىق مەسىلىسى تەھدىتكە ئايلاندى. مەن 60-يىللاردىكى چوڭ ئاچارچىلىقنى باشتىن كەچۈرگەن ئادەم بولغاچقا، ئىنسان ھاياتىدىكى ئەڭ قىممەتلىك نەرسىنىڭ ئالتۇن ياكى بىنا ئەمەس، بەلكى ئاشلىق ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر بىلىمەن. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئاشلىق بولماي قالسا، بارلىق نەرسە قىممىتىنى يوقىتىدۇ. ئەدەبىيات مۇشۇنداق چوڭ ئىجتىمائىي زىددىيەتلەرنى ئىنسان روھى بىلەن بىرلىكتە كۆرسىتىپ بېرىشى لازىم. === يازغۇچىلار جەمئىيەتتىكى بەزى سەزگۈر، ئۆتكۈر، مۇرەككەپ مەسىلىلەردىن ئۆزىنى قاچۇرماسلىقى لازىم === يېقىنقى رومانىم «پاقا» پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىدەك ئىنتايىن سەزگۈر مەسىلىگە بېغىشلانغان. 1980-يىلى باشلانغان تەنھا پەرزەنتلىك بولۇش سىياسىتى جۇڭگوغا 30 يىل چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن بىر تارىخىي ھادىسە بولدى. مەن بۇ ئەسەردە ئەمەلىي تۇرمۇشتا ئاياللار بۆلۈمى دوختۇرى بولغان ھاممامنىڭ كەچۈرمىشلىرىنى ئاساس قىلىپ «تۇغۇت ئانىسى» ئوبرازىنى ياراتتىم. ئۇ ئۆز قولى بىلەن ئون مىڭدىن ئارتۇق بوۋاقنى دۇنياغا ئېلىپ كەلگەن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا سىياسەت يۈزىسىدىن نەچچە مىڭ ھامىلىنى مەجبۇرىي چۈشۈرۈپ نابۇت قىلغان ئىدى. بىر ئىنسان ھەم ھاياتلىق بۇلىقى، ھەم ھاياتلىقنى كېسىپ تاشلىغۇچى قورال بولۇپ قالغاندا، ئۇنىڭ روھىي دۇنياسىدا مىسلىسىز زىددىيەتلەر قاينايدۇ. يازغۇچى پېرسوناژنى كەسكىن زىددىيەت ئىچىگە تاشلىغاندىلا، ئۇنىڭ ئىندىۋىدۇئاللىقى تەلتۆكۈس ئېچىلىپ بېرىلىدۇ. مەن بۇ سەزگۈر تېمىدىن قاچمىدىم؛ چۈنكى يازغۇچى سۇنىڭ ئۆزىنىلا ئەمەس، دەريانىڭ شىددەتلىك ئېقىمىدا پۇت دەسسەپ ئۈزۈۋاتقان تىرىك ئادەمنى سىزىپ چىقىشى شەرت. نوقۇل مەسىلىنىلا ئەمەس، پېرسوناژنىڭ مۇشۇ ۋەقەلەر ئىچىدىكى روھىي ھالىتىنى يورۇتۇش ھەقىقىي ھېكايىچىلىقنىڭ جەۋھىرىدۇر. قىلىدىغان گەپلەر كۆپ ئىدى، لېكىن ۋاقىت مۇناسىۋىتى بىلەن سۆزۈمنى ئاخىرلاشتۇراي. ئازادلىق ئارمىيە سەنئەت ئىنستىتۇتىدىن ئايرىلغاندىن كېيىنكى ئىجادىيەت يولۇم ئەنە شۇنداق سىناقلار بىلەن باشتىن كەچتى. تېخىمۇ ياخشى ئەسەرلەرنى يازالمىغىنىم ئۈچۈن خىجىللىق ھېس قىلىمەن؛ ھەر بىرىڭلارنىڭ ياخشى، ئۆلمەس ئەسەرلەرنى يېزىپ چىقىشىڭلارغا چىن قەلبىمدىن تىلەكداشمەن. ''(مەنبە: «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر مۇنبىرى» ژۇرنىلىنىڭ 2013-يىللىق 1–2-قوشما سانى؛ خەنزۇچە «غەربىي دىيار» ژۇرنىلىنىڭ 2012-يىللىق 10-سانىدىن تەرجىمە قىلىنغان)'' 9hmkwpu02ptikeoyrhnye7b9mtiuh3n 0 24697 176495 2026-09-24T20:46:19Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت '(ئەدەبىي ئاخبارات) '''مىڭچىبى لولۇلۇ''' (موڭغۇل) '''توختى باقى ئارتىشى تەرجىمىسى''' '''1. پاكىتلارنىڭ قىستىشى''' جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرىنىڭ شىنجاڭ تارىخى ھەققىدىكى ئەسەرلىرىنى ئوقۇغاندا، ئۇيغۇرلارنى ئېسىل مىللەت دېگەن خۇلاسىگە كېلىشىڭىز تەبىئىي؛ شىنجاڭدا ي...' 176495 wikitext text/x-wiki (ئەدەبىي ئاخبارات) '''مىڭچىبى لولۇلۇ''' (موڭغۇل) '''توختى باقى ئارتىشى تەرجىمىسى''' '''1. پاكىتلارنىڭ قىستىشى''' جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرىنىڭ شىنجاڭ تارىخى ھەققىدىكى ئەسەرلىرىنى ئوقۇغاندا، ئۇيغۇرلارنى ئېسىل مىللەت دېگەن خۇلاسىگە كېلىشىڭىز تەبىئىي؛ شىنجاڭدا يۈز بەرگەن بەزى تارىخىي ھادىسىلەر گويا تېپىشماققا ئوخشايدۇ. مەسىلەن: قەدىمكى زاماندا بۇ زېمىندا ھونلار، ئۇلۇغ يۈەجىلەر، ساكلار، ئېفتالىتلار، چاڭلار، تۈبۈتلەر، تۈركلەر، سىيانپىيلار، قىتانلار، جۇرجانلار ۋە موڭغۇللار ياشىغان. بۇ خەلقلەرنىڭ بەزىسى ئۆز دەۋرىدە كارامەت زورىيىپ، قۇدرەت تېپىپ جاھاننى سورىغان. لېكىن بۈگۈنكى كۈندە بولسا، بەزىسى كىچىكلەپ، ئاجىزلاپ كەتتى، بەزىسى تارىخ سەھنىسىدىن پۈتۈنلەي يوقىلىپ كەتتى. ئۇيغۇرلار بولسا تارىختىكى بوران-چاپقۇنلاردا راۋاج تېپىپ، زورىيىپ، شىنجاڭنىڭ ئاساسلىق مىللىتىگە ئايلاندى. بۇنىڭ سىرى نېمە؟ بۇرۇنقى قۇچۇ ئۇيغۇرلىرى ئۆز دەۋرىدە تۇرپاندىلا سوغدى يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى، خەنزۇ يېزىقى، سۈرىيە يېزىقى، سانسكرىت يېزىقى، پارس يېزىقى، تۈرك رۇنىك يېزىقى ۋە تاڭغۇت يېزىقى بىلەن بۇددا دىنى، مانىي دىنى، نېستورىيان دىنى، مەجۇسىي دىنلىرىغا ئائىت دىنىي كىتابلارنى تاش مەتبەئەدە نەشر قىلالىغان. بۇنداق ھالەت ئۆز دەۋرىدە پۈتۈن دۇنيادىمۇ كەم ئۇچرايدىغان تېپىلغۇ ئىدى. بۇنىڭ سىرى نېمە؟ بىرەر دەۋرنىڭ مەدەنىيەت جەۋھەرلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلەيدىغان كاتتا مەدەنىيەت ئەربابلىرى يوق مىللەتنى ئىنتايىن مەدەنىيەتلىك مىللەت دەپ ئاتاش تەس. شىنجاڭدىكى ھەر قايسى مىللەتلەر ئىچىدە ئۇيغۇر مىللىتىدىن يۈسۈپ خاس ھاجىپ، مەھمۇد قەشقەرىيدەك ئىككى نەپەر دۇنياۋى مەدەنىيەت پېشۋاسى چىققان. بۇنىڭ سىرى نېمە؟ ئۇيغۇرلار ئىلگىرى-ئاخىر بولۇپ شامان دىنى، مانىي دىنى، مەجۇسىي دىنى، بۇددا دىنى ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغان. دۇنيادا دىنىي ئېتىقاد ۋە مەدەنىيەت تاللىشىنى بۇ قەدەر كۆپ، جانلىق بېسىپ ئۆتكەن مىللەت تولىمۇ ئاز تېپىلىدۇ. بۇنىڭ سىرى نېمە؟ ئۇيغۇرلار شىمالىي موڭغۇل قۇملۇقىدا ياشىغان چاغلىرىدا نوپۇس جەھەتتىن ئانچە كۆپ ئەمەس ئىدى. كېيىن ئۈچ تەرەپكە بۆلۈنۈپ كۆچۈپ تېخىمۇ چېچىلىپ كەتتى. ئەمما ئۇزۇن ئۆتمەيلا تارىم ئويمانلىقىدىكى بىر مۇنچە قەبىلە-ئەللەرنى، شەھەر-دۆلەتلەرنى ئۆزىگە ئاسسىمىلياتسىيە قىلدى. كېيىنكى ئۇزۇن تارىخىي جەرياندا خېلى كۆپ خەنزۇ، موڭغۇل، قىتانلارنىمۇ سىڭدۈرۈۋالدى. بۇنداق غايەت زور مەدەنىي قوبۇل قىلىش ۋە سىڭدۈرۈۋېلىش ئىقتىدارىنىڭ سىرى نېمە؟ ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىدىكى خەلقلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ تارىختىن قالغان مول ئېغىز ئەدەبىياتى بار، لېكىن ئۆز ئالدىغا مۇكەممەل يازما سىستېما ھاسىل قىلالىغان نۇرغۇن كلاسسىك ئەدەبىي مىراسى بار بىرلا مىللەت — ئۇيغۇرلاردۇر. بۇنىڭدىكى سىر نېمە؟... مەن ئەنە شۇ مەسىلىلەر ئۈستىدە بىر ئۇيغۇر بۇرادىرىمدىن ئەقىل سورىدىم. ئۇ ئالىي مەكتەپنىڭ پىشقان پروفېسسورى بولۇپ، شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قەدىمكى مەدەنىيىتىنى، ئوتتۇرا ئەسىردە فارابىي ۋەكىللىكىدىكى شەرقىي ئىسلام مەدەنىيىتىنى پىششىق بىلەتتى؛ خەنزۇلارنىڭ كلاسسىك ئەدەبىياتىغا بەكمۇ قىزىقاتتى، ھازىرقى زامان دۇنيا پەلسەپە ئېقىملىرىدىنمۇ كەڭ مەلۇماتلىق ئىدى. ئۇنىڭ ئېستېتىكا، مۇزىكا، ئۇسسۇل ۋە تارىخ قاتارلىق ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ خىل مونوگرافىيەلىرى بار ئىدى. ئۇ چۈ يۈەننىڭ «توققۇز نەزمە» ناملىق مەشھۇر داستانلىرىنىمۇ تەرجىمە قىلغان. ئۇ ھەقىقىي بىلىملىك، ئۆتكۈر نەزەرلىك ئالىم بولۇپ، بىرىكمە مەدەنىيەت نەزەرىيەسىنى تەرغىب قىلغانلىقى، مىللەتنىڭ ئىللەتلىرىنى رەھىمسىز ئېچىپ تەنقىد قىلغانلىقى ئۈچۈن، دائىم يالغۇزلۇق ھالىتىگە چۈشۈپ، چوڭقۇر خىيالغا چۆكۈپ قالاتتى. ئۇ مۇنداق دېدى: — بۇ سىرلارنى ھازىرقى زامان تىلى بىلەن ئېيتقاندا، «ئېچىۋېتىش ۋە قوبۇل قىلىش» دەپ يېشىش مۇمكىن. شىنجاڭنىڭ ئۈچ تەرىپى ئېگىز تاغلار بىلەن قورشالغان؛ تەبىئىي جۇغراپىيەلىك مۇھىتى بېكىك تۇرىدۇ. ئەمما قەدىمكى ئاتلىق خەلقلەر ۋە سودىگەرلەر تاغ-داۋانلاردىن ئېشىپ، قۇملۇقلارنى كېزىپ خەلقئارالىق كارۋان يوللىرىنى ئاچتى؛ دۇنيانىڭ شەرقى بىلەن غەربىنى تۇتاشتۇردى. يۇنان، رىم مەدەنىيىتى، ئىران-ئەجەم مەدەنىيىتى، ھىندى، خەنزۇ ۋە ئىسلام-ئەرەب مەدەنىيىتى مۇشۇ زېمىندا كېسىشتى. مۇشۇنداق مۇھىتتا تاۋلانغان ئۇيغۇرلارنىڭ تەرەپ-تەرەپكە يول ئاچىدىغان ئېچىۋېتىش روھىغا ۋە ھەر قايسى مەدەنىيەتلەرنى قوبۇل قىلىش جۈرئىتىگە ئىگە بولۇشى تەبىئىي. تەرەپ-تەرەپكە يول ئاچقاندىلا روناق تاپقىلى بولىدۇ. بۇ ھازىرقى زامان فىزىكىسىدىكى تېرمودىنامىكىنىڭ 2-قانۇنىيىتى بويىچە بارلىققا كەلگەن ئېنتروپىيە نەزەرىيەسىگىمۇ تولۇق ئۇيغۇن كېلىدۇ: سىستېما تاشقى دۇنيادىن داۋاملىق ئېنېرگىيە ۋە ئۇچۇر ئېلىپ ئۆزىنى تولۇقلاپ تۇرغاندىلا، يىلتىزسىز گىياھقا ئايلىنىپ قېلىشتىن ساقلىنالايدۇ. بىر ئەرەب مۇتەپەككۇرى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي ئالاھىدىلىكىنى ئوبرازلىق تەسۋىرلەپ: «ئۇ گويا تۆت تېمىنىڭ ھەممىسىدىن دېرىزە ئېچىلغان نۇرلۇق بىر ھۇجرىغا، گۈللەرنىڭ رەڭگى ۋە پۇرىقىنى تاللاپ تۇرمايلا شىرنە يىغىدىغان ھەسەل ھەرىسىگە ئوخشايدۇ» دەپ باھا بەرگەن. پروفېسسور كونا مىراسلارنى ياستۇق قىلىپ ئۇخلايدىغانلاردىن ئەمەس ئىدى. مېنىڭ ماختاشلىرىم ئۇنى ھاياجانلاندۇرمىدى، ئەكسىچە ئۇنىڭ چىرايى سەل تۇتۇلدى. — ئۇيغۇرلارنىڭ ئېسىل ئەنئەنىلىرىنىڭ، — دېدى ئۇ سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ، — تارىختىكى ئەڭ يۈكسەك مېۋىسى قاراخانىيلار دەۋرىدە نامايان بولغان. ئۇنىڭدىن كېيىن، دۇنياۋى دېڭىز قاتنىشى گۈللىنىپ، شىنجاڭنى بېسىپ ئۆتىدىغان قۇرۇقلۇق كارۋان يوللىرى دەۋردىن قالدى. شۇنداقتىمۇ، ئۇيغۇرلار شۇ كونا يىپەك يولىدا جاپالىق ئالاقىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلدى. لېكىن يېقىنقى زامانلاردا ئاۋۋال ئەرەب دۇنياسىغا بارىدىغان يوللار، ئاندىن ھىندىستانغا تۇتىشىدىغان يوللار، كېيىن سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بولغان ئالاقىلەر ئۈزۈلۈپ، پۈتۈن مەملىكەتتە تاشقى دۇنياغا ئىشىكنى تاقاش سىياسىتى ھۆكۈم سۈردى. شىنجاڭ بىر-ئىككى يىل ئەمەس، ئوتتۇز يىلچە بېكىك ھالەتتە قالدى. قەدىمكى ئېچىۋېتىش مۇھىتى تەرەققىيات پىسخىكىسىنى يېتىشتۈرگەن بولسا، يېقىنقى تۇيۇق مۇھىت بېكىنمە پىسخىكىنى شەكىللەندۈرۈپ قويدى. ئەپسۇسكى، بىز پۈتۈن ھادىسىلەرنى نوقۇل بىرلا سىياسىي مىزان بىلەن ئۆلچەشكە ئادەتلەندۇق. جەمئىيەت كۆپ قاتلاملىق ھادىسە تۇرسا، ئۇنىڭغا پەقەت بىرلا نۇقتىدىن باھا بەرسەك يېتەرسىز بولۇپ قالىدۇ؛ جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە ۋە مەدەنىيەت جۇغراپىيەسى نۇقتىسىدىن قارايدىغان بولساق، نۇرغۇن يوشۇرۇن مەسىلىلەر ئاشكارا بولىدۇ. ئۇ ئۈستىلىدىن بىر پارچە سالام خەتنى ئېلىپ ماڭا ئوقۇپ بەردى. ئىچكى ئۆلكىدە بىلىم ئاشۇرۇۋاتقان بىر تىرىشچان ئوقۇغۇچىسى ئۆز مەكتۇپىدا مۇنداق يازغانىكەن: ھۆرمەتلىك ئۇستاز، سالام! بېيجىڭغا كەلگىنىمگە يېرىم يىل بولدى. بۇ يەردە ھەر تەرەپتىن تۈرلۈك يېڭى ئۇچۇرلار كېلىپ تۇرغاچقا، نەزەر دائىرەم كېڭىيىپ، كۆپ ئىشلارنى ئويلىنىدىغان بولۇپ قالدىم. سېلىشتۇرغاندا پەرق بىلىنىدۇ. بېيجىڭدىكى يۇقىرى سەۋىيەلىك مۇھىت كۆز ئالدىمدا تۇرغاچقا، ئىلگىرى يۇرتتا چۈشىنەلمىگەن بىر مۇنچە مەسىلىلەرنىڭ ماھىيىتىنى تونۇپ يېتىۋاتىمەن. مەن ئۆز مىللىتىمنى سۆيىمەن؛ مىللىتىمىز ئوتتۇرا ئەسىردە پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا بويىچە يۈكسەك مەدەنىيەتكە ئىگە بولغان خەلق ئىدى. (ئېلاۋە: 13-ئەسىردە ياشىغان پارس تارىخچىسى ئاتامەلىك جۇۋەينى ئۆزىنىڭ «تارىخى جاھانگۇشاي» ناملىق مەشھۇر كىتابىدا: «ئۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ يازما مىراسلىرىنى، پەن-بىلىملىرىنى مەدەنىيەتنىڭ ئەڭ يۈكسەك پەللىسى دەپ قارايتتى» دەپ يازغان. ھەتتا تارىختا مەدەنىيەت-مەرىپەتنى بىلدۈرىدىغان نۇرغۇن ئۇقۇملار تۈركىي تىللار ئارىسىدا ئۇيغۇرلارنىڭ نامى بىلەن تەڭداش تۇتۇلغان. بۇنىڭ ئۆزىلا ئوتتۇرا ئەسىردە ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ تاشلىغان چوڭقۇر ئىزىنى كۆرسىتىدۇ). ئەمما، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان مىللىتىمىزنىڭ ئىلگىرىلەش قەدىمى ئاستىلاپ كەتتىمۇ ياكى بىز تەرەققىياتتىن چەتتە قېلىۋاتامدۇق؟ بىزنىڭ باشقا مىللەتلەر بىلەن بولغان تېخنىكىلىق پەرقىمىز كىچىكلەۋاتامدۇ ياكى بارغانسېرى يىراقلاپ كېتىۋاتامدۇ؟ بۇ سوئاللار كېچە-كۈندۈز كاللامدىن كەتمەيدۇ: 50-يىللاردا بىزدىن تېيىپجان ئېلىيېف، زۇنۇن قادىرى، ئابدۇكېرىم خوجا كەبى ئەدىبلەر مەيدانغا چىققان بولسا، كېيىنكى مەزگىللەردە تىبەتلەرنىڭ ژاشىداۋاسى، قازاقلارنىڭ ئەكبەر مەجىتىدەك مەملىكەتكە تونۇلغان يازغۇچى-شائىرلار نېمىشقا چىقمايدۇ؟ شىنجاڭ «ناخشا-ئۇسسۇل ماكانى» دەپ تەرىپلىنەتتى. 50-يىللاردىكى نومۇرلىرىمىز پۈتۈن مەملىكەتنى زىلزىلىگە سالغانىدى؛ كېيىنچە بىر ئىزدا چسسىلاپ توختاپ قالدۇق، مەملىكەتلىك مۇسابىقىلەردە ئاران بىرەر قېتىم 3-دەرىجىلىك مۇكاپات ئالىدىغان ھالغا چۈشۈپ قالدۇق. ئىچكى موڭغۇل، تىبەت ۋە نىڭشيانىڭ يېڭىچە زامانىۋى تىياتىرلىرى بېيجىڭدا سەھنىگە چىقىپ ئالقىشقا ئېرىشتى، ئەمما شىنجاڭنىڭ يوق. شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قۇرۇلغىنىغا يېرىم ئەسىردىن ئاشتى، ئەمما «بېرىتانىيە ئېنسىكلوپېدىيەسى»گە ئىچكى موڭغۇل ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن يۈننەن ئۇنىۋېرسىتېتى كىرگۈزۈلگەن تۇرۇقلۇق، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نام تېپىپ كىرەلمىدى. بىز تارىختىن بېرى يىپەك يولىنىڭ مەركىزىدە ياشاپ كەلگەن تۇرۇپ، يېقىنقى دەۋرلەردە يىپەك يولى ھەققىدە مەملىكەت ياكى دۇنياۋى سەۋىيەدە بىرەر قايىل قىلارلىق تەتقىقات كىتابى يېزىپ چىقالمىدۇق... ئۇستاز، بۇ ئاچچىق پاكىتلار يۈرىكىمىزنى رەنجىتمەمدۇ؟ بۇ ھەقتە ئويلىنىپ باققانسىز، يېتەكچىلىك قىلىشىڭىزنى سورايمەن. پروفېسسور بۇرادىرىم ئېغىر بېسىقلىق بىلەن سۆزىنى باشلىدى: — بۇ سوئاللار مېنىڭمۇ پىكرىمنى ئۇزۇندىن بېرى ئەسىر قىلىپ كېلىۋاتقان تېمىلار. مىللەت ئۈچۈن بۇ خىل قالاقلىق پاكىتلىرىنى ئېتىراپ قىلىش تولىمۇ ئازابلىق، ئەمما ھەقىقەتتىن كۆز يۇمۇشقا بولمايدۇ. ئىلىم ساھەسىدە راستچىللىق ھەممىدىن ئەلا. تارىختا پارلىغان ئېچىۋېتىش ۋە قوبۇل قىلىش روھىمىز يېقىنقى دەۋرلەردە بەكمۇ سۇسلاپ كەتتى. كېيىنكى مەزگىللەردىكى چېكىدىن ئاشقان سولچىللىق سىياسىتى پۈتۈن مەملىكەتتە، جۈملىدىن شىنجاڭدا ئېغىر داۋالغۇش پەيدا قىلدى. — چېكىدىن ئاشقان سولچىل سىياسەت تۈزىتىلدىغۇ؟ — شۇنداق، پارتىيە 11-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3-ئومۇمىي يىغىنىدا خاتالىقلار تۈزىتىلدى. لېكىن شۇنى بىلىشىمىز كېرەككى، 1957-يىلدىكى «يەرلىك مىللەتچىلىككە قارشى تۇرۇش»تىن تارتىپ «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»غىچە بولغان 20 نەچچە يىللىق قاتتىق سىياسىي ھەرىكەتلەر كىشىلەرنىڭ روھىي دۇنياسىدا شۇنداق بىر چوڭقۇر جاراھەت قالدۇردىكى، ئۇنى بىر نەچچە قارارنامە بىلەنلا بىر كېچىدىلا يوقىتىۋېتىش مۇمكىن ئەمەس. ئەنە شۇ دەۋردىكى ئازار يېيىشلەردىن كېيىن، مىللىتىمىزدە ئۆزىنى قاچۇرۇش، تاشقى دۇنياغا ئىشەنمەسلىك، بىر تەرەپلىمە قېيىداش روھىي ھالىتى شەكىللىنىپ قالدى. '''2. قېيىداش روھىي ھالىتى''' پروفېسسور ئوتتۇرىغا قويغان چۈشەنچىلەرنى كۆزدە تۇتۇپ، شىنجاڭدا كۆپلىگەن زىيالىيلار بىلەن پاراڭلاشتىم. تارىختا بىرەر ئورۇنسىز جازاغا ئۇچرىغان توپلارنىڭ كېيىنچە دەردىنى يەنە بىر خىل قېيىداش ئارقىلىق چىقىرىشقا ئۇرۇنىدىغانلىقى، بىر قۇتۇپتىن يەنە بىر قۇتۇپقا ئۆتۈپ كېتىدىغان تەتۈر پىسخىكىنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىدىغانلىقى ئايان بولدى. مۇشۇ تۈپەيلى، بىر مەزگىل كىشىلەر ئىلمىي پىكىرلەردىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، سوغۇق تەبەسسۇم بىلەنلا گەپنى تۈگىتىدىغان ئېھتىياتچانلىققا كۆنۈپ قالغانىدى. تۆۋەندە خاتىرەمدىكى بىر قانچە سۆھبەتنى قەيت قىلىمەن: 1-خاتىرە: ئاپتونوم رايونلۇق دىنىي ئىشلار ئىدارىسىنىڭ بۆلۈم باشلىقى مۇھەممەت تۇرسۇن ئەپەندى سەمىمىيلىك بىلەن چۈشەندۈرۈپ مۇنداق دېدى: — چەت ئەللەردىن كەلگەن قېرىنداشلار دائىم «شىنجاڭدا دىن قانداق قىلىپ تۇيۇقسىز بۇنچە ئەۋج ئېلىپ كەتتى؟» دەپ سورايدۇ. بۇنىڭ يىلتىزى بار. 50-يىللاردا توغرا دىنىي سىياسەت بار ئىدى، پەن ئۆگىنىشمۇ، ئېتىقاد ئەركىنلىكىمۇ ئۆز ئورنىدا تەڭشەلگەنىدى. لېكىن «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» مەزگىلىدە مەسچىتلەر تاقالدى، زىيالىيلار، ھۆرمەتلىك يۇرت چوڭلىرى كوچىلاردا سازايى قىلىنىپ خارلاندى، قۇرئان نۇسخىلىرى ئوتقا تاشلاندى. ئادەمنىڭ قەلبىدە بېسىم قانچە زىيادە بولسا، قارشىلىقمۇ شۇنچە كۈچلۈك پارتلايدۇ. سولچىل بېسىملار بوشىتىلغاندىن كېيىن، كىشىلەر بۇرۇنقى مەھرۇملۇقنىڭ ئورنىنى ئارتۇقچە تولدۇرۇۋېلىش قىستىشى بىلەن مەسچىت سېلىشقا يۈزلەندى. ھەتتا سۇ يوق، ئىچىملىك سۈيىنى نەچچە كىلومېتىردىن توشۇپ كېلىدىغان نامرات بىر قىسىم يېزىلار ئالدى بىلەن ئۆستەڭ چاپماي، پۇل يىغىپ ئەڭ ھەشەمەتلىك مەسچىت سالىدىغان بولۇۋالدى؛ ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى زامانىۋى پەن مەكتەپلىرىگە بەرمەي دىنىي ئوقۇشلارغا بەردى. كۆڭۈلدىكى قېيىداش پىسخىكىسى كىشىلەرنى تاشقى پەن-مائارىپتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، بىرلا تەرەپكە دۆڭگىلىنىۋېلىشقا يۈزلەندۈردى. (ئېلاۋە: بىر قۇتۇپتىن يەنە بىر قۇتۇپقا سەكرەپ كېتىش، قېيىداشنىڭ دەل ئۆزىدۇر). 2-خاتىرە: ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تىل-يېزىق خىزمىتى كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ئېلى ئابىت كۆپنى كۆرگەن ئالىم ئىدى. ئۇ تىل-يېزىقتىكى قېيىداش ھەققىدە مۇنداق دېدى: — 50-يىللاردا ئۇيغۇر تىلىغا رۇس تىلى ئارقىلىق نۇرغۇن خەلقئارالىق، زامانىۋى ئاتالغۇلار قوبۇل قىلىندى، زىيالىيلار ئوتتۇرا ئاسىيا ئارقىلىق دۇنيانى چۈشىنەلەيتتى. كېيىن سىياسىي ۋەزىيەت ئۆزگىرىپ، رۇسچە ئاتالغۇلار مەجبۇرىي چىقىرىپ تاشلاندى. «تۆت كىشىلىك گۇرۇھ» دەۋرىدە بولسا تېخىمۇ چەكتىن ئېشىپ، نەچچە ئەسىردىن بېرى خەلق تىلىغا سىڭىپ كەتكەن «ھېساب»، «تىل-ئەدەبىيات» دېگەندەك سۆزلەرنىمۇ زورلۇق بىلەن خەنزۇچىغا ئۆزگەرتىشكە ئۇرىنىپ، مىڭلىغان تەبىئىي سۆزلەر سۈنئىي تەشۋىقات شەكىللىرىگە ئايلاندۇرۇلدى. نەتىجىدە گېزىتتىكى تىل بىلەن ئاممىنىڭ تىلى بىر-بىرىدىن ئايرىلىپ قالدى. سولچىل لۇشيەن يوقالغاندىن كېيىن، بىز يەنە ئاشۇرۇۋېتىپ غىر قىلىپ ئەكسى تەرەپكە يۈزلەندۇق: خەلق ئەسىرلەردىن بېرى ئورتاق تۇرمۇشتا ئۆزلەشتۈرۈپ كەتكەن نۇرغۇن قولايلىق سۆزلەرنىمۇ (مەسىلەن «كۇەيزى»، «بەندىڭ» دېگەندەك كۈندىلىك بۇيۇملار نامىنىمۇ) بىر تەرەپلىمىلىك تۇيغۇسى بىلەن يوقىتىشقا كىرىشتۇق. ئەسلىدە تىل قوبۇل قىلىشقا ئەڭ ماھىر ئۇيغۇر تىلى يېقىنقى زاماندا قېيىداش تۈپەيلىدىن مەلۇم دەرىجىدە سۈنئىي چەكلىمىلەرگە دۇچ كەلدى. (ئېلاۋە: ئۇيغۇر تىلى تارىختىن بېرى ئېچىۋېتىلگەن، سىڭدۈرۈش ئىقتىدارى كۈچلۈك تىل ئىدى; تۇرپاندىن تېپىلغان كۆپ تىللىق يادىكارلىقلار بۇنىڭ روشەن دەلىلىدۇر). 3-خاتىرە: شىنجاڭ تېببىي شۆيۈەنىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، دوكتور ئابدۇقادىر راخمان كېسەل كارىۋىتىدىن ئەمدىلا قوپقان تۇرۇقلۇق بىز بىلەن سەمىمىي سۆھبەتلەشتى: — 50-يىللاردا بىز خەنزۇچىنى، رۇسچىنى پەن-بىلىم ئىگىلەش ئۈچۈن قىزغىنلىق بىلەن ئۆگەنگەن ئىدۇق. كېيىن مەن بېيجىڭدا يېتەكچى ئوقۇتقۇچۇمنىڭ دەۋىتى بىلەن ئىنگلىز تىلىنىمۇ ئۆگەندىم. ھازىر كۆپ تىلدا تېببىي كىتابلارنى ئوقۇيالايمەن؛ دۇنياغا دېرىزە ئېچىلدى. لېكىن «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» مەزگىلىدە سىياسىي بېسىم كۈچىيىپ، يىغىنلاردا مىللىي كادىرلارنىڭ ئۆز ئانا تىلىدا سۆزلىشىمۇ چەكلەندى، نۇرغۇن مىللىي سىنىپلار، مەكتەپلەر قالايمىقانلاشتۇرۇلدى. بۇ ئەھۋال كىشىلەرنىڭ كۆڭلىدە دەرت پەيدا قىلدى. نەتىجىدە 80-يىللارغا كەلگەندە، ئالىي مەكتەپلەردە بەزى كىشىلەر قېيىداش كەيپىياتى بىلەن تەييارلىق سىنىپلىرىنى پۈتۈنلەي بىكار قىلىشنى، خەنزۇچە ئۆگەنمەسلىكنى تەلەپ قىلىشتى. بىز يىغىنلاردا: «ئەگەر خەنزۇچە ۋە چەت ئەل تىللىرى ئۆگىنىلمىسە، ئوقۇغۇچىلار تېببىي پەنلەرنىڭ ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلىرىدىن قانداق خەۋەردار بولىدۇ؟ زامانىۋى تېبابەتكە قانداق يېتىشەلەيدۇ؟ مەسىلىگە ھېسسىيات بىلەن ئەمەس، مىللەتنىڭ كەلگۈسىگە پايدىلىق ياكى پايدىسىزلىقى جەھەتتىن قاراش كېرەك» دەپ چىڭ تۇردۇق. خوشاللىنارلىقى، بۇ تەكلىپلەر قوبۇل قىلىنىپ، سۈپەتلىك پەن ئوقۇتۇشى ساقلاپ قېلىندى. 4-خاتىرە: شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى تىل تەتقىقات ئورنىنىڭ پېشقەدەم تەتقىقاتچىسى، 20 يىللىق تۈرمە ھاياتىدىمۇ ئالىملىق پەزىلىتىنى يوقاتمىغان ئىبراھىم مۇتىئى ئەپەندى مۇنداق دەپ بايان قىلدى: — 50-يىللاردا بېيجىڭدا چيەنلۇڭ دەۋرىگە ئائىت «بەش تىللىق مانجۇچە لۇغەت»نى قايتا نەشر قىلىش ئىشىغا پۈتۈن كۈچۈم بىلەن قاتناشقان ئىدىم. چۈنكى بۇ لۇغەت مانجۇ، تىبەت، موڭغۇل، ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ تىللىرىنىڭ تەڭداشسىز تارىخىي خەزىنىسى ئىدى. ئەمما كېيىن سىياسىي ھاۋارايى سولغا بۇرۇلۇپ، بۇ ئەسەرنى نەشر قىلىش مېنىڭ ئەڭ چوڭ جىنايىتىمگە، «فېئودالىزمنى قوغدىغۇچى» دېگەن بەلگە بىلەن 20 يىل كۆرگەن كۈلپەتلىرىمگە سەۋەب بولدى. قەدىمكى نادىر كىتابلارنى تىلغا ئېلىشنىڭ ئۆزى «ئەكسىلئىنقىلابچىلىق» سانالدى. پېشقەدەم شائىر، تەتقىقاتچى ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر ئەپەندىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ قوليازما كۆچۈرمىسىنى يەر ئاستىغا كۆمۈپ ساقلىغانلىقى تۈپەيلىدىن تۈرمىگە تاشلانغانلىقى شۇ زامانلارنىڭ پاجىئەسى ئىدى. بىزنىڭ كىلاسسىك مىراسلىرىمىز فېئوداللىق قالپىقى بىلەن چەكلەندى. بۇ خىل تارىخىي دەھشەتلەر مىللەت پىسخىكىسىدا چوڭقۇر داغ قالدۇرغاچقا، كېيىن كىشىلەر ئۆز مىراسلىرىغا ئارتۇقچە پەرۋىش قىلىشقا، ھەر قانداق ئىلمىي تەنقىد ياكى كەمچىلىكنى باھالاشقا يول قويماسلىققا قاراپ ماڭدى. تارىخنى نوقۇل بىر تەرەپلىمە كۆپتۈرۈپ تەشۋىق قىلىدىغانلار كۆپەيدى؛ ئۆز تارىخىمىزدىكى خاتالىقلارنى (مەسىلەن، ئەمىر قۇتەيبە ياكى ئاپئاق خوجا دەۋرىدىكى كىتاب كۆيدۈرۈش جىنايەتلىرىنى) ئېيتقان ئالىملار رەھىمسىز تەنقىدلەرگە ئۇچرىدى. كىشىلەر تارىخىي رېئاللىققا سوغۇققان قارايدىغان ئىلىم پوزىتسىيەسىنى يوقىتىپ قويۇپ، ھېسسىياتقا تايىنىپ قېيىدايدىغان بولۇپ قالدى. پروفېسسور بۇرادىرىم بۇلارنى خۇلاسىلەپ مۇنداق دېدى: — قېيىداش پىسخىكىسى بىزنى بارغانسېرى تار بىر چەمبەرگە كىرگۈزۈپ قويدى. خەنزۇ زىيالىيلىرىمۇ دەۋر بورانلىرىدىن ئېغىر زەربە يېدى، ئەمما ئۇلار ئۆز ئازابلىرىدىن يەكۈن چىقىرىپ، پۈتۈن كۈچى بىلەن غەربنىڭ ئىلىم-پېنىنى، باشقا ئەللەرنىڭ ئىلغار تەرەپلىرىنى ئۆزىگە قوبۇل قىلىشقا تىرىشتى — يەنى ئايلىنىش پەللىسى يۇقىرىلاپ باردى. بىز بولساق ئۆزىمىزنى پەقەت ئۆزىمىزنىڭ كىچىك قېپى ئىچىگە بەند قىلىپ قوغداش بىلەن ئاۋارە بولۇپ قېلىۋاتىمىز؛ چەمبەر بارغانسېرى تارىيىۋاتىدۇ. ئەگەر بۇ قېيىداش پىسخىكىسىدىن قۇتۇلمىساق، زامانىۋى دۇنيادىن پۈتۈنلەي چەتتە قالىمىز. '''3. يۆلىنىۋېلىش پىسخىكىسى''' بېيجىڭدىكى ياش ئوقۇغۇچىدىن كەلگەن كېيىنكى مەكتۇپتا مۇنداق بىر سەگەك سوئال ئوتتۇرىغا قويۇلغانىدى: «ھۆرمەتلىك ئۇستاز! بىز ئويلىنىۋاتىمىز: نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلار سودا-تىجارەت ساھەسىدە شۇنچە چېچەن، ئىقتىدارلىق، خەنزۇلاردىنمۇ بەك ئالدىغا ئۆتۈپ كېتەلەيدۇ؛ ئەمما زامانىۋى تەبىئىي پەن، تېخنىكا، سانائەت ساھەلىرىگە كەلگەندە شۇنچە ئارقىدا قالىدۇ؟ بۈگۈن گۇاڭجۇ، شاڭخەي ۋە بېيجىڭنىڭ مەركىزىي رەستىلىرىدە ئۇيغۇر سودىگەرلىرى دادىل تىجارەت قىلىۋاتىدۇ، ھەتتا تاشقى پېرېۋوت بازىرىدا ئۆز ئورنىنى تىكلىيەلىدى. لېكىن ئىلىم-پەن، تېخنىكا نۇقتىسىدىن ئالساق: 1986-يىلى ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىدا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ماتېماتىكىدىن 60 نومۇردىن يۇقىرى ئالغانلىرى پۈتۈن ئوقۇغۇچىلارنىڭ بىر پىرسەنتىگىمۇ يەتمىگەن (%0.9). ئىچكى ئۆلكىلەردىكى داڭلىق ئالىي مەكتەپلەرگە ماگىستىرلىق، ئاسپىرانتلىققا ئۆتكەن ئۇيغۇر ياشلىرى ئونغىمۇ يەتمەيدۇ. ئالىي مەكتەپلەردە ئوقۇۋاتقانلارنىڭ كۆپىنچىسى يەنىلا ئەدەبىيات ۋە ئىجتىمائىي پەنلەردە؛ تەبىئىي پەن، قۇرۇلۇش ۋە ئىنژېنېرلىق كەسىپلىرىدە ئوقۇۋاتقانلار بەكلا ئاز. نېمە ئۈچۈن بىر ساھەدە شۇنچە قەيسەر، يەنە بىر ساھەدە بۇ قەدەر مەجرۇھ بولۇپ قالىمىز؟» پروفېسسور بۇ ھەقتە ئىنتايىن ئېنىق، كەسكىن جاۋاب بەردى: — چۈنكى سودا ساھەسىدە ھېچقانداق «ئېتىبار بېرىش» يوق! بازار پەقەتلا رىقابەتكە قارايدۇ. سودىگەر ئۆزىنىڭ بارلىق زېھنىنى، ئەقىل-پاراسىتىنى ۋە جان تىكىپ ئىشلەش روھىنى تولۇق ئوتتۇرىغا قويۇشقا مەجبۇر. ئۇ يەردە تەييارغا ھۆرمەت قىلىدىغان ئورۇن يوق. ئەمما مەدەنىيەت، مائارىپ، پەن-تېخنىكا ساھەسىدە بولسا، دۆلەت ئۇزۇن يىللاردىن بېرى ياخشى نىيەت بىلەن «ئېتىبار بېرىش» سىياسىتىنى يۈرگۈزدى. بۇ ئېتىبار ئەسلىدە تارىختىن قالغان تەڭسىزلىكنى تولۇقلاش ئۈچۈن كېرەك ئىدى. ئەمما بىز بۇ ئېتىبارنى ناتوغرا چۈشىنىۋېلىپ، ئۆزىمىز ئۈچۈن بىر مەنىۋى يۆلەنچۈككە، جاپا چەكمەي ئۆتىدىغان بوشاڭلىق قورالىغا ئايلاندۇرۇۋالدۇق. نەتىجىدە «يۆلىنىۋېلىش پىسخىكىسى» پەيدا بولدى: «بىزگە ئېتىبار بېرىلىشى كېرەك»، «بىزنى باشقىلار بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويۇپ سېلىشتۇرۇشقا بولمايدۇ»، «ئوقۇمىساقمۇ، دىپلوم ئالالمىساقمۇ بىر نېمە بولار» دەيدىغان ھۇرۇنلۇق كەيپىياتى مىللەتنىڭ زىيالىيلىرىنى، ياشلىرىنى چىرىتتى. دۈشمىنى ۋە رەقىبى بولمىغان، رىقابەتتىن قاچقان ھەر قانداق ئورگانىزىم چېكىنىدۇ! بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلايدىغان ئەمەلىي پاكىتلار كۆپتۈر: 1-مىسال: تۈركىيەدىكى «لالە» كىيىم-كېچەك شىركىتىنىڭ مەسئۇلى تاشپولات ئەپەندى شىنجاڭغا كەلگەندە ئۆز تەجرىبىسىنى سۆزلەپ مۇنداق دېدى: «مەن 60-يىللاردا يۇرتتىن چىقىپ ئافغانىستانغا، كېيىن تۈركىيەگە باردىم. شىنجاڭدىكى چاغلىرىمدا دۆلەتنىڭ كۆڭۈل بۆلۈشىگە ئەركىلىپ، مەكتەپتە ھېچ تىرىشماي ئۆتكەن ئىكەنمەن. تاشقى دۇنياغا چىققاندىن كېيىن، ھېچكىم سىزگە رەھىم قىلمايدىغانلىقىنى چۈشەندىم: تىرىشمىسىڭىز ئاچ قالىسىز! بۇ ۋەھىمە مېنى قايتىدىن ئوقۇشقا، كۈندۈزلىرى ئىشلەپ، كېچىلىرى تىل ۋە ئۆلچەم كەسىپلىرىنى ئۆگىنىشكە مەجبۇر قىلدى. قىيىنچىلىق ئادەمنى چېنىقتۇرىدۇ. كېيىن تۈركىيەگە بېرىپ، ئۆز تىرىشچانلىقىم بىلەن زاۋۇت قۇردۇم. بۈگۈن شىنجاڭغا قايتىپ كېلىپ، ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى بىلەن سۆزلەشسەم، ئۇلاردا ھېچقانداق رىقابەت ئېڭى، جىددىيلىك تۇيغۇسى يوق، دۇنيا سودىسىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنلىرىدىنمۇ بىخەۋەر تۇرۇپ خاتىرجەم يۈرىشىدۇ. جاپا چېكىپ پەن-تېخنىكا ئۆگەنمەي، دۇنيا بىلەن رىقابەتلەشمەي تۇرۇپ گۈللىنىش مۇمكىن ئەمەس!» 2-مىسال: شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى فىزىكا فاكۇلتېتىنىڭ ياش ئوقۇتقۇچىسى ئەركىن سىدىق ياپونىيە ئوساكا ئېلېكتىر ئالاقە ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى تەتقىقاتىنى تاماملاپ قايتىپ كەلگەن چاغلىرى ئىدى. ئۇ ئۆزىنىڭ كۆزىتىشلىرى ئاساسىدا مۇنداق دېدى: «ياپونىيەدىكى ئوقۇغۇچىلار بىلەن بىزنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىمىز ئوتتۇرىسىدا چوڭ پەرق بار. بىزنىڭ بەزى ياشلار ئالىي مەكتەپكە كىرىۋالسىلا كېيىنكى ھاياتىدىن، خىزمىتىدىن ئەندىشە قىلمايدۇ؛ دەرس مەزگىلىدە كىنو، تانسىلار بىلەن ۋاقىت ئۆتكۈزىدۇ. مەكتەپتىكى ئۇستازىمىز، فىزىكا مۇتەخەسسىسى غاپپار ئاكا: ‹سىلەر مېيىپمۇ؟ كۆزۈڭلار، قۇلىقىڭلار يوقمۇ؟ نېمىشقا خەنزۇ ئوقۇغۇچىلاردەك جاپاغا چىداپ ئوقۇمايسىلەر؟ نېمىشقا ئېتىبار كۈتۈپ ياتىسىلەر؟› دەپ كۆپ تەربىيە بېرەتتى. مەن بۇ گەپلەرنى چۈشىنىپ، كۈنىگە 13 سائەتلەپ ئۆگىنىپ، خەنزۇچە ۋە ئىنگلىزچىنى پىششىق ئىگىلەپ، ياپونىيەگە ئۆز بىلىمىم بىلەن چىقتىم. ئۇ يەردە ياپونلاردىنمۇ بەكرەك تەر تۆكۈپ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە خەلقئارالىق نۇپۇزلۇق ئىلمىي ژۇرناللاردا بىر تالاي ماقالە ئېلان قىلدىم. بۈگۈنكى زاماندا ھېچكىم كۆز يېشىغا قاراپ ئورۇن بەرمەيدۇ؛ ئىقتىدار، پەقەت سۇبيېكتىپ ئاكتىپلىق بىلەن پىداكارلىق كۆرسەتكەندىلا ھەقىقىي مۆجىزە ياراتقىلى بولىدۇ.» 3-مىسال: كۆچمە ئۈنئالغۇ لېنتىسىدىن كورلا چارباغ يېزىسىدىكى دېھقان سانائەتچى راخماننىڭ ئاۋازى ئاڭلاندى. ئۇ مەدەن ئىزدەپ تاغلاردا سەرگەردان بولغانلىرىنى، ئەمما گېئولوگىيە ۋە قېزىش تېخنىكىسىنى بىلمىگەنلىكتىن مەرمەر تاشلارنى پارتلىتىپ كۈكۈم-تالقان قىلىۋەتكەنلىكىنى، مەبلەغ سالغان ھەمكارلاشقۇچىلار ئالدىدا يۈزى يەرگە قاراپ قالغانلىقىنى ئەسلەپ مۇنداق دەيدۇ: «بىزنىڭ مىللەتتە شېئىر يازىدىغان، ھېكايە توقۇيدىغانلار تولىمۇ جىق، ئەمما زاۋۇت قۇرىدىغان، تاش ئايرىيدىغان، كان بايلىقىنى ئاچىدىغان بىرەر ئىختىساس ئىگىسى، ئىنژېنېر چىقمايدىكەن. شەندۇڭنىڭ يېزىلىرىغا بېرىپ كۆرۈپ، كىچىككىنە زاۋۇتلاردىمۇ تېخنىكلارنىڭ نەپىس ئىشلەۋاتقانلىقىنى كۆرگەندىن كېيىن قايىل بولدۇم. مەنمۇ كېيىن تاپقان پۇلۇمغا مەھەللىدە مەكتەپ سېلىپ، ماتېماتىكا ۋە پەن ئۆگىنىشكە كۈچ چىقاردىم؛ بالىلارنى كانچىلىق كەسپىدە ئوقۇتۇشقا مەبلەغ ئاجراتتىم. بىز ئەيىبلىرىمىزنى، قالاقلىقىمىزنى پەردازلىماي، ئەمدى تېخنىكا بىلەن ئەمەلىي ئىش قىلىشىمىز كېرەك.» 4-مىسال: ئۈرۈمچىدىكى ھۆرىيەت مۇھەممەت بىلەن قىزى دىلنار ئابدۇللانىڭ ئۇسسۇل سەھنىسىدىكى تىرىشچانلىقلىرىمۇ يېڭى بىر سادانى كۆرسىتىپ تۇراتتى. دىلنار چەت ئەللەردە ئۇسسۇل ماھارىتىنى ئۆگىنىپ كەلگەندىن كېيىن، كونا قېلىپتا قېلىۋاتقان ئۇسسۇل سەنئىتىمىزگە يېڭىچە زامانىۋى مەزمۇن قوشۇپ، يالغۇز كىشىلىك كونسېرت بەردى. قەمبەرخانىم كەبى پېشقەدەم ئۇسسۇل شاھلىرى قىزغىن مەدەت بېرىپ، ئۇيغۇر سەنئىتىنىڭ كونا چەمبەردە بېكىنىپ تۇرماي، دۇنيا بىلەن بىللە راۋاجلىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. 5-مىسال: قارا شەھەرلىك ياش يازغۇچى مۇھەممەت باغراشنىڭ جۈرئىتىمۇ ئالاھىدە تىلغا ئېلىندى. ئۇ ئۆز ئەسەرلىرىدە پەقەت تەييار ياخشى نەرسىلەرنىلا تەرىپلىمەستىن، جەمئىيەتتىكى نۇقسانلارنى، مىللەتنىڭ مەنىۋى چۈشكۈنلۈكلىرىنى پاش قىلىپ، رەھىمسىز ئوپېراتسىيە قىلىش مەيدانىدا تۇرغانلىقى ئۈچۈن قارشىلىقلارغا ئۇچرىغان بولسىمۇ، ئابدۇكېرىم خوجا ۋە ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن كەبى ئالىملارنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئۆز يولىدا چىڭ تۇرغانلىقىنى ئېيتتى: «ئۆز كەمچىلىكىنى ئېتىراپ قىلىشتىن قورققان مىللەت تەرەققىي قىلالمايدۇ. ئوپېراتسىيە ئاغرىتىدۇ، ئەمما داۋالاش ئۈچۈن ئاۋۋال يىرىڭنى ئېچىپ تاشلاش شەرت!» پروفېسسور ئۈنئالغۇنى ئېتىپ، ھاياجان بىلەن دېرىزىدىن پەرۋاز قىلىۋاتقان قۇشلارغا، كۆك ئاسمانغا قارىدى. ئۇنىڭ چىرايىدا مىللەتنىڭ تەقدىرىگە بولغان چوڭقۇر ئىشەنچ پارلاپ تۇراتتى. ئۇ سۆزىنى مۇنداق ئاياغلاشتۇردى: — ئېچىۋېتىش ۋە تاۋار ئىگىلىكى تاشقى تۇيۇق مۇھىتنى تارمار قىلدى؛ بۈگۈن خەلقىمىز قايتىدىن ئويغىنىۋاتىدۇ. دۇنيا ئۆزگەرمەكتە، بىزنىڭمۇ ئۆزگىرىش ياسىماسلىقىمىز مۇمكىن ئەمەس! ئۆزگىرىش ئۈچۈن چوڭقۇر ئويلىنىش، تەپەككۇر قىلىش كېرەك. ئويلىنىشنىڭ ئۆزى ئالغا قاراپ قەدەم تاشلىغانلىقتۇر. تارىختا شەرق بىلەن غەربنى باغلىغان قەدىمكى يىپەك يولى ئەمدى تۆگە، ئاتلار بىلەن ئەمەس، زامانىۋى پەن-تېخنىكا، يۇقىرى ئۇچۇرلار بىلەن قايتىدىن جانلىنىشى كېرەك. ھەر قانداق مىللەت ئۆزىنىڭ كېسىلىنى يوشۇرماي داۋالىغاندىلا، يېڭىۋاشتىن ھاياتىي كۈچكە تولالايدۇ. قىيىنچىلىقلار ئەجدادلىرىمىزنى تاۋلاپ ئۇلۇغ ئەسەرلەرنى ياراتقۇزغان؛ بۈگۈنكى دەۋردە ئىسلاھ قىلىش، ئېچىۋېتىش ۋە ئادىل رىقابەتلىشىش روھى بىز ئۈچۈن تارىختىكى ھەر قانداق ھۆسنخەتلەردىنمۇ، قەدىمكى كىتابلاردىنمۇ مۇھىم ھاياتلىق بۇلىقىدۇر. يۆلىنىۋېلىش روھىي ھالىتىنى تاشلاپ، ئۆز ئىمكانىيىتىمىزگە، پەن-تېخنىكىغا باغلانساقلا، مىللەتلەر دۇنياسىدا چوقۇم زامانىۋى مەدەنىيەت سەۋىيەسىگە يەتكەن، باراۋەر ۋە غۇرۇرلۇق بىر مىللەت مەيدانغا كېلىدۇ! ماقالەمدىكى بۇ پروفېسسورنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى باشتىن-ئاخىر ئاتايىتەن ئاتىمىدىم؛ چۈنكى ھەقىقەتنى سۆزلىگەن كىشىلەرگە بەزىدە ناتوغرا باھالار بېرىلىپ كېتىدىغان ئەھۋاللار بار ئىدى. ئەمما ھازىر ئۇنىڭ نامىنى ئىپتىخار بىلەن يېزىشقا پۈتۈنلەي ھەقلىقمىز: ئىسىم-فامىلىسى: ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن مىللىتى: ئۇيغۇر خىزمەت ئورنى: شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتى ئۇنۋانى: پروفېسسور («جۇڭگو غەربىي دىيار ئەدەبىياتى» ژۇرنىلىنىڭ 1988-يىللىق 8-سانى؛ توختى باقى ئارتىشى تەرجىمىسى بويىچە «تارىم» ژۇرنىلىنىڭ 1988-يىللىق 11-سانىدىن تولۇقلىنىپ تۈزىتىلدى) o0v13ebn4tmgufj7wr7k4b7ti85ldrj 176497 176495 2026-09-24T20:49:45Z UyghurArchive 25219 176497 wikitext text/x-wiki ''(ئەدەبىي ئاخبارات)'' '''مىڭچىبى لولۇلۇ (موڭغۇل)''' ''توختى باقى ئارتىشى تەرجىمىسى'' === 1. پاكىتلارنىڭ قىستىشى === جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرىنىڭ شىنجاڭ تارىخى ھەققىدىكى ئەسەرلىرىنى ئوقۇغاندا، ئۇيغۇرلارنى ئېسىل مىللەت دېگەن خۇلاسىگە كېلىشىڭىز تەبىئىي؛ شىنجاڭدا يۈز بەرگەن بەزى تارىخىي ھادىسىلەر گويا تېپىشماققا ئوخشايدۇ. مەسىلەن: قەدىمكى زاماندا بۇ زېمىندا ھونلار، ئۇلۇغ يۈەجىلەر، ساكلار، ئېفتالىتلار، چاڭلار، تۈبۈتلەر، تۈركلەر، سىيانپىيلار، قىتانلار، جۇرجانلار ۋە موڭغۇللار ياشىغان. بۇ خەلقلەرنىڭ بەزىسى ئۆز دەۋرىدە كارامەت زورىيىپ، قۇدرەت تېپىپ جاھاننى سورىغان. لېكىن بۈگۈنكى كۈندە بولسا، بەزىسى كىچىكلەپ، ئاجىزلاپ كەتتى، بەزىسى تارىخ سەھنىسىدىن پۈتۈنلەي يوقىلىپ كەتتى. ئۇيغۇرلار بولسا تارىختىكى بوران-چاپقۇنلاردا راۋاج تېپىپ، زورىيىپ، شىنجاڭنىڭ ئاساسلىق مىللىتىگە ئايلاندى. بۇنىڭ سىرى نېمە؟ بۇرۇنقى قۇچۇ ئۇيغۇرلىرى ئۆز دەۋرىدە تۇرپاندىلا سوغدى يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى، خەنزۇ يېزىقى، سۈرىيە يېزىقى، سانسكرىت يېزىقى، پارس يېزىقى، تۈرك رۇنىك يېزىقى ۋە تاڭغۇت يېزىقى بىلەن بۇددا دىنى، مانىي دىنى، نېستورىيان دىنى، مەجۇسىي دىنلىرىغا ئائىت دىنىي كىتابلارنى تاش مەتبەئەدە نەشر قىلالىغان. بۇنداق ھالەت ئۆز دەۋرىدە پۈتۈن دۇنيادىمۇ كەم ئۇچرايدىغان تېپىلغۇ ئىدى. بۇنىڭ سىرى نېمە؟ بىرەر دەۋرنىڭ مەدەنىيەت جەۋھەرلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلەيدىغان كاتتا مەدەنىيەت ئەربابلىرى يوق مىللەتنى ئىنتايىن مەدەنىيەتلىك مىللەت دەپ ئاتاش تەس. شىنجاڭدىكى ھەر قايسى مىللەتلەر ئىچىدە ئۇيغۇر مىللىتىدىن يۈسۈپ خاس ھاجىپ، مەھمۇد قەشقەرىيدەك ئىككى نەپەر دۇنياۋى مەدەنىيەت پېشۋاسى چىققان. بۇنىڭ سىرى نېمە؟ ئۇيغۇرلار ئىلگىرى-ئاخىر بولۇپ شامان دىنى، مانىي دىنى، مەجۇسىي دىنى، بۇددا دىنى ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغان. دۇنيادا دىنىي ئېتىقاد ۋە مەدەنىيەت تاللىشىنى بۇ قەدەر كۆپ، جانلىق بېسىپ ئۆتكەن مىللەت تولىمۇ ئاز تېپىلىدۇ. بۇنىڭ سىرى نېمە؟ ئۇيغۇرلار شىمالىي موڭغۇل قۇملۇقىدا ياشىغان چاغلىرىدا نوپۇس جەھەتتىن ئانچە كۆپ ئەمەس ئىدى. كېيىن ئۈچ تەرەپكە بۆلۈنۈپ كۆچۈپ تېخىمۇ چېچىلىپ كەتتى. ئەمما ئۇزۇن ئۆتمەيلا تارىم ئويمانلىقىدىكى بىر مۇنچە قەبىلە-ئەللەرنى، شەھەر-دۆلەتلەرنى ئۆزىگە ئاسسىمىلياتسىيە قىلدى. كېيىنكى ئۇزۇن تارىخىي جەرياندا خېلى كۆپ خەنزۇ، موڭغۇل، قىتانلارنىمۇ سىڭدۈرۈۋالدى. بۇنداق غايەت زور مەدەنىي قوبۇل قىلىش ۋە سىڭدۈرۈۋېلىش ئىقتىدارىنىڭ سىرى نېمە؟ ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىدىكى خەلقلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ تارىختىن قالغان مول ئېغىز ئەدەبىياتى بار، لېكىن ئۆز ئالدىغا مۇكەممەل يازما سىستېما ھاسىل قىلالىغان نۇرغۇن كلاسسىك ئەدەبىي مىراسى بار بىرلا مىللەت — ئۇيغۇرلاردۇر. بۇنىڭدىكى سىر نېمە؟... مەن ئەنە شۇ مەسىلىلەر ئۈستىدە بىر ئۇيغۇر بۇرادىرىمدىن ئەقىل سورىدىم. ئۇ ئالىي مەكتەپنىڭ پىشقان پروفېسسورى بولۇپ، شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قەدىمكى مەدەنىيىتىنى، ئوتتۇرا ئەسىردە فارابىي ۋەكىللىكىدىكى شەرقىي ئىسلام مەدەنىيىتىنى پىششىق بىلەتتى؛ خەنزۇلارنىڭ كلاسسىك ئەدەبىياتىغا بەكمۇ قىزىقاتتى، ھازىرقى زامان دۇنيا پەلسەپە ئېقىملىرىدىنمۇ كەڭ مەلۇماتلىق ئىدى. ئۇنىڭ ئېستېتىكا، مۇزىكا، ئۇسسۇل ۋە تارىخ قاتارلىق ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ خىل مونوگرافىيەلىرى بار ئىدى. ئۇ چۈ يۈەننىڭ «توققۇز نەزمە» ناملىق مەشھۇر داستانلىرىنىمۇ تەرجىمە قىلغان. ئۇ ھەقىقىي بىلىملىك، ئۆتكۈر نەزەرلىك ئالىم بولۇپ، بىرىكمە مەدەنىيەت نەزەرىيەسىنى تەرغىب قىلغانلىقى، مىللەتنىڭ ئىللەتلىرىنى رەھىمسىز ئېچىپ تەنقىد قىلغانلىقى ئۈچۈن، دائىم يالغۇزلۇق ھالىتىگە چۈشۈپ، چوڭقۇر خىيالغا چۆكۈپ قالاتتى. ئۇ مۇنداق دېدى: — بۇ سىرلارنى ھازىرقى زامان تىلى بىلەن ئېيتقاندا، «ئېچىۋېتىش ۋە قوبۇل قىلىش» دەپ يېشىش مۇمكىن. شىنجاڭنىڭ ئۈچ تەرىپى ئېگىز تاغلار بىلەن قورشالغان؛ تەبىئىي جۇغراپىيەلىك مۇھىتى بېكىك تۇرىدۇ. ئەمما قەدىمكى ئاتلىق خەلقلەر ۋە سودىگەرلەر تاغ-داۋانلاردىن ئېشىپ، قۇملۇقلارنى كېزىپ خەلقئارالىق كارۋان يوللىرىنى ئاچتى؛ دۇنيانىڭ شەرقى بىلەن غەربىنى تۇتاشتۇردى. يۇنان، رىم مەدەنىيىتى، ئىران-ئەجەم مەدەنىيىتى، ھىندى، خەنزۇ ۋە ئىسلام-ئەرەب مەدەنىيىتى مۇشۇ زېمىندا كېسىشتى. مۇشۇنداق مۇھىتتا تاۋلانغان ئۇيغۇرلارنىڭ تەرەپ-تەرەپكە يول ئاچىدىغان ئېچىۋېتىش روھىغا ۋە ھەر قايسى مەدەنىيەتلەرنى قوبۇل قىلىش جۈرئىتىگە ئىگە بولۇشى تەبىئىي. تەرەپ-تەرەپكە يول ئاچقاندىلا روناق تاپقىلى بولىدۇ. بۇ ھازىرقى زامان فىزىكىسىدىكى تېرمودىنامىكىنىڭ 2-قانۇنىيىتى بويىچە بارلىققا كەلگەن ئېنتروپىيە نەزەرىيەسىگىمۇ تولۇق ئۇيغۇن كېلىدۇ: سىستېما تاشقى دۇنيادىن داۋاملىق ئېنېرگىيە ۋە ئۇچۇر ئېلىپ ئۆزىنى تولۇقلاپ تۇرغاندىلا، يىلتىزسىز گىياھقا ئايلىنىپ قېلىشتىن ساقلىنالايدۇ. بىر ئەرەب مۇتەپەككۇرى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي ئالاھىدىلىكىنى ئوبرازلىق تەسۋىرلەپ: «ئۇ گويا تۆت تېمىنىڭ ھەممىسىدىن دېرىزە ئېچىلغان نۇرلۇق بىر ھۇجرىغا، گۈللەرنىڭ رەڭگى ۋە پۇرىقىنى تاللاپ تۇرمايلا شىرنە يىغىدىغان ھەسەل ھەرىسىگە ئوخشايدۇ» دەپ باھا بەرگەن. پروفېسسور كونا مىراسلارنى ياستۇق قىلىپ ئۇخلايدىغانلاردىن ئەمەس ئىدى. مېنىڭ ماختاشلىرىم ئۇنى ھاياجانلاندۇرمىدى، ئەكسىچە ئۇنىڭ چىرايى سەل تۇتۇلدى. — ئۇيغۇرلارنىڭ ئېسىل ئەنئەنىلىرىنىڭ، — دېدى ئۇ سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ، — تارىختىكى ئەڭ يۈكسەك مېۋىسى قاراخانىيلار دەۋرىدە نامايان بولغان. ئۇنىڭدىن كېيىن، دۇنياۋى دېڭىز قاتنىشى گۈللىنىپ، شىنجاڭنى بېسىپ ئۆتىدىغان قۇرۇقلۇق كارۋان يوللىرى دەۋردىن قالدى. شۇنداقتىمۇ، ئۇيغۇرلار شۇ كونا يىپەك يولىدا جاپالىق ئالاقىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلدى. لېكىن يېقىنقى زامانلاردا ئاۋۋال ئەرەب دۇنياسىغا بارىدىغان يوللار، ئاندىن ھىندىستانغا تۇتىشىدىغان يوللار، كېيىن سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بولغان ئالاقىلەر ئۈزۈلۈپ، پۈتۈن مەملىكەتتە تاشقى دۇنياغا ئىشىكنى تاقاش سىياسىتى ھۆكۈم سۈردى. شىنجاڭ بىر-ئىككى يىل ئەمەس، ئوتتۇز يىلچە بېكىك ھالەتتە قالدى. قەدىمكى ئېچىۋېتىش مۇھىتى تەرەققىيات پىسخىكىسىنى يېتىشتۈرگەن بولسا، يېقىنقى تۇيۇق مۇھىت بېكىنمە پىسخىكىنى شەكىللەندۈرۈپ قويدى. ئەپسۇسكى، بىز پۈتۈن ھادىسىلەرنى نوقۇل بىرلا سىياسىي مىزان بىلەن ئۆلچەشكە ئادەتلەندۇق. جەمئىيەت كۆپ قاتلاملىق ھادىسە تۇرسا، ئۇنىڭغا پەقەت بىرلا نۇقتىدىن باھا بەرسەك يېتەرسىز بولۇپ قالىدۇ؛ جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە ۋە مەدەنىيەت جۇغراپىيەسى نۇقتىسىدىن قارايدىغان بولساق، نۇرغۇن يوشۇرۇن مەسىلىلەر ئاشكارا بولىدۇ. ئۇ ئۈستىلىدىن بىر پارچە سالام خەتنى ئېلىپ ماڭا ئوقۇپ بەردى. ئىچكى ئۆلكىدە بىلىم ئاشۇرۇۋاتقان بىر تىرىشچان ئوقۇغۇچىسى ئۆز مەكتۇپىدا مۇنداق يازغانىكەن:<blockquote>ھۆرمەتلىك ئۇستاز، سالام! بېيجىڭغا كەلگىنىمگە يېرىم يىل بولدى. بۇ يەردە ھەر تەرەپتىن تۈرلۈك يېڭى ئۇچۇرلار كېلىپ تۇرغاچقا، نەزەر دائىرەم كېڭىيىپ، كۆپ ئىشلارنى ئويلىنىدىغان بولۇپ قالدىم. سېلىشتۇرغاندا پەرق بىلىنىدۇ. بېيجىڭدىكى يۇقىرى سەۋىيەلىك مۇھىت كۆز ئالدىمدا تۇرغاچقا، ئىلگىرى يۇرتتا چۈشىنەلمىگەن بىر مۇنچە مەسىلىلەرنىڭ ماھىيىتىنى تونۇپ يېتىۋاتىمەن. مەن ئۆز مىللىتىمنى سۆيىمەن؛ مىللىتىمىز ئوتتۇرا ئەسىردە پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا بويىچە يۈكسەك مەدەنىيەتكە ئىگە بولغان خەلق ئىدى. ''(ئېلاۋە: 13-ئەسىردە ياشىغان پارس تارىخچىسى ئاتامەلىك جۇۋەينى ئۆزىنىڭ «تارىخى جاھانگۇشاي» ناملىق مەشھۇر كىتابىدا: «ئۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ يازما مىراسلىرىنى، پەن-بىلىملىرىنى مەدەنىيەتنىڭ ئەڭ يۈكسەك پەللىسى دەپ قارايتتى» دەپ يازغان. ھەتتا تارىختا مەدەنىيەت-مەرىپەتنى بىلدۈرىدىغان نۇرغۇن ئۇقۇملار تۈركىي تىللار ئارىسىدا ئۇيغۇرلارنىڭ نامى بىلەن تەڭداش تۇتۇلغان. بۇنىڭ ئۆزىلا ئوتتۇرا ئەسىردە ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ تاشلىغان چوڭقۇر ئىزىنى كۆرسىتىدۇ).'' ئەمما، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان مىللىتىمىزنىڭ ئىلگىرىلەش قەدىمى ئاستىلاپ كەتتىمۇ ياكى بىز تەرەققىياتتىن چەتتە قېلىۋاتامدۇق؟ بىزنىڭ باشقا مىللەتلەر بىلەن بولغان تېخنىكىلىق پەرقىمىز كىچىكلەۋاتامدۇ ياكى بارغانسېرى يىراقلاپ كېتىۋاتامدۇ؟ بۇ سوئاللار كېچە-كۈندۈز كاللامدىن كەتمەيدۇ: # 50-يىللاردا بىزدىن تېيىپجان ئېلىيېف، زۇنۇن قادىرى، ئابدۇكېرىم خوجا كەبى ئەدىبلەر مەيدانغا چىققان بولسا، كېيىنكى مەزگىللەردە تىبەتلەرنىڭ ژاشىداۋاسى، قازاقلارنىڭ ئەكبەر مەجىتىدەك مەملىكەتكە تونۇلغان يازغۇچى-شائىرلار نېمىشقا چىقمايدۇ؟ # شىنجاڭ «ناخشا-ئۇسسۇل ماكانى» دەپ تەرىپلىنەتتى. 50-يىللاردىكى نومۇرلىرىمىز پۈتۈن مەملىكەتنى زىلزىلىگە سالغانىدى؛ كېيىنچە بىر ئىزدا چسسىلاپ توختاپ قالدۇق، مەملىكەتلىك مۇسابىقىلەردە ئاران بىرەر قېتىم 3-دەرىجىلىك مۇكاپات ئالىدىغان ھالغا چۈشۈپ قالدۇق. # ئىچكى موڭغۇل، تىبەت ۋە نىڭشيانىڭ يېڭىچە زامانىۋى تىياتىرلىرى بېيجىڭدا سەھنىگە چىقىپ ئالقىشقا ئېرىشتى، ئەمما شىنجاڭنىڭ يوق. # شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قۇرۇلغىنىغا يېرىم ئەسىردىن ئاشتى، ئەمما «بېرىتانىيە ئېنسىكلوپېدىيەسى»گە ئىچكى موڭغۇل ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن يۈننەن ئۇنىۋېرسىتېتى كىرگۈزۈلگەن تۇرۇقلۇق، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نام تېپىپ كىرەلمىدى. # بىز تارىختىن بېرى يىپەك يولىنىڭ مەركىزىدە ياشاپ كەلگەن تۇرۇپ، يېقىنقى دەۋرلەردە يىپەك يولى ھەققىدە مەملىكەت ياكى دۇنياۋى سەۋىيەدە بىرەر قايىل قىلارلىق تەتقىقات كىتابى يېزىپ چىقالمىدۇق... ئۇستاز، بۇ ئاچچىق پاكىتلار يۈرىكىمىزنى رەنجىتمەمدۇ؟ بۇ ھەقتە ئويلىنىپ باققانسىز، يېتەكچىلىك قىلىشىڭىزنى سورايمەن. </blockquote>پروفېسسور بۇرادىرىم ئېغىر بېسىقلىق بىلەن سۆزىنى باشلىدى: — بۇ سوئاللار مېنىڭمۇ پىكرىمنى ئۇزۇندىن بېرى ئەسىر قىلىپ كېلىۋاتقان تېمىلار. مىللەت ئۈچۈن بۇ خىل قالاقلىق پاكىتلىرىنى ئېتىراپ قىلىش تولىمۇ ئازابلىق، ئەمما ھەقىقەتتىن كۆز يۇمۇشقا بولمايدۇ. ئىلىم ساھەسىدە راستچىللىق ھەممىدىن ئەلا. تارىختا پارلىغان ئېچىۋېتىش ۋە قوبۇل قىلىش روھىمىز يېقىنقى دەۋرلەردە بەكمۇ سۇسلاپ كەتتى. كېيىنكى مەزگىللەردىكى چېكىدىن ئاشقان سولچىللىق سىياسىتى پۈتۈن مەملىكەتتە، جۈملىدىن شىنجاڭدا ئېغىر داۋالغۇش پەيدا قىلدى. — چېكىدىن ئاشقان سولچىل سىياسەت تۈزىتىلدىغۇ؟ — شۇنداق، پارتىيە 11-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3-ئومۇمىي يىغىنىدا خاتالىقلار تۈزىتىلدى. لېكىن شۇنى بىلىشىمىز كېرەككى، 1957-يىلدىكى «يەرلىك مىللەتچىلىككە قارشى تۇرۇش»تىن تارتىپ «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»غىچە بولغان 20 نەچچە يىللىق قاتتىق سىياسىي ھەرىكەتلەر كىشىلەرنىڭ روھىي دۇنياسىدا شۇنداق بىر چوڭقۇر جاراھەت قالدۇردىكى، ئۇنى بىر نەچچە قارارنامە بىلەنلا بىر كېچىدىلا يوقىتىۋېتىش مۇمكىن ئەمەس. ئەنە شۇ دەۋردىكى ئازار يېيىشلەردىن كېيىن، مىللىتىمىزدە ئۆزىنى قاچۇرۇش، تاشقى دۇنياغا ئىشەنمەسلىك، بىر تەرەپلىمە قېيىداش روھىي ھالىتى شەكىللىنىپ قالدى. === 2. قېيىداش روھىي ھالىتى === پروفېسسور ئوتتۇرىغا قويغان چۈشەنچىلەرنى كۆزدە تۇتۇپ، شىنجاڭدا كۆپلىگەن زىيالىيلار بىلەن پاراڭلاشتىم. تارىختا بىرەر ئورۇنسىز جازاغا ئۇچرىغان توپلارنىڭ كېيىنچە دەردىنى يەنە بىر خىل قېيىداش ئارقىلىق چىقىرىشقا ئۇرۇنىدىغانلىقى، بىر قۇتۇپتىن يەنە بىر قۇتۇپقا ئۆتۈپ كېتىدىغان تەتۈر پىسخىكىنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىدىغانلىقى ئايان بولدى. مۇشۇ تۈپەيلى، بىر مەزگىل كىشىلەر ئىلمىي پىكىرلەردىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، سوغۇق تەبەسسۇم بىلەنلا گەپنى تۈگىتىدىغان ئېھتىياتچانلىققا كۆنۈپ قالغانىدى. تۆۋەندە خاتىرەمدىكى بىر قانچە سۆھبەتنى قەيت قىلىمەن: '''1-خاتىرە:''' ئاپتونوم رايونلۇق دىنىي ئىشلار ئىدارىسىنىڭ بۆلۈم باشلىقى مۇھەممەت تۇرسۇن ئەپەندى سەمىمىيلىك بىلەن چۈشەندۈرۈپ مۇنداق دېدى: — چەت ئەللەردىن كەلگەن قېرىنداشلار دائىم «شىنجاڭدا دىن قانداق قىلىپ تۇيۇقسىز بۇنچە ئەۋج ئېلىپ كەتتى؟» دەپ سورايدۇ. بۇنىڭ يىلتىزى بار. 50-يىللاردا توغرا دىنىي سىياسەت بار ئىدى، پەن ئۆگىنىشمۇ، ئېتىقاد ئەركىنلىكىمۇ ئۆز ئورنىدا تەڭشەلگەنىدى. لېكىن «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» مەزگىلىدە مەسچىتلەر تاقالدى، زىيالىيلار، ھۆرمەتلىك يۇرت چوڭلىرى كوچىلاردا سازايى قىلىنىپ خارلاندى، قۇرئان نۇسخىلىرى ئوتقا تاشلاندى. ئادەمنىڭ قەلبىدە بېسىم قانچە زىيادە بولسا، قارشىلىقمۇ شۇنچە كۈچلۈك پارتلايدۇ. سولچىل بېسىملار بوشىتىلغاندىن كېيىن، كىشىلەر بۇرۇنقى مەھرۇملۇقنىڭ ئورنىنى ئارتۇقچە تولدۇرۇۋېلىش قىستىشى بىلەن مەسچىت سېلىشقا يۈزلەندى. ھەتتا سۇ يوق، ئىچىملىك سۈيىنى نەچچە كىلومېتىردىن توشۇپ كېلىدىغان نامرات بىر قىسىم يېزىلار ئالدى بىلەن ئۆستەڭ چاپماي، پۇل يىغىپ ئەڭ ھەشەمەتلىك مەسچىت سالىدىغان بولۇۋالدى؛ ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى زامانىۋى پەن مەكتەپلىرىگە بەرمەي دىنىي ئوقۇشلارغا بەردى. كۆڭۈلدىكى قېيىداش پىسخىكىسى كىشىلەرنى تاشقى پەن-مائارىپتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، بىرلا تەرەپكە دۆڭگىلىنىۋېلىشقا يۈزلەندۈردى.<blockquote>''(ئېلاۋە: بىر قۇتۇپتىن يەنە بىر قۇتۇپقا سەكرەپ كېتىش، قېيىداشنىڭ دەل ئۆزىدۇر).''</blockquote>'''2-خاتىرە:''' ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تىل-يېزىق خىزمىتى كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ئېلى ئابىت كۆپنى كۆرگەن ئالىم ئىدى. ئۇ تىل-يېزىقتىكى قېيىداش ھەققىدە مۇنداق دېدى: — 50-يىللاردا ئۇيغۇر تىلىغا رۇس تىلى ئارقىلىق نۇرغۇن خەلقئارالىق، زامانىۋى ئاتالغۇلار قوبۇل قىلىندى، زىيالىيلار ئوتتۇرا ئاسىيا ئارقىلىق دۇنيانى چۈشىنەلەيتتى. كېيىن سىياسىي ۋەزىيەت ئۆزگىرىپ، رۇسچە ئاتالغۇلار مەجبۇرىي چىقىرىپ تاشلاندى. «تۆت كىشىلىك گۇرۇھ» دەۋرىدە بولسا تېخىمۇ چەكتىن ئېشىپ، نەچچە ئەسىردىن بېرى خەلق تىلىغا سىڭىپ كەتكەن «ھېساب»، «تىل-ئەدەبىيات» دېگەندەك سۆزلەرنىمۇ زورلۇق بىلەن خەنزۇچىغا ئۆزگەرتىشكە ئۇرىنىپ، مىڭلىغان تەبىئىي سۆزلەر سۈنئىي تەشۋىقات شەكىللىرىگە ئايلاندۇرۇلدى. نەتىجىدە گېزىتتىكى تىل بىلەن ئاممىنىڭ تىلى بىر-بىرىدىن ئايرىلىپ قالدى. سولچىل لۇشيەن يوقالغاندىن كېيىن، بىز يەنە ئاشۇرۇۋېتىپ غىر قىلىپ ئەكسى تەرەپكە يۈزلەندۇق: خەلق ئەسىرلەردىن بېرى ئورتاق تۇرمۇشتا ئۆزلەشتۈرۈپ كەتكەن نۇرغۇن قولايلىق سۆزلەرنىمۇ (مەسىلەن «كۇەيزى»، «بەندىڭ» دېگەندەك كۈندىلىك بۇيۇملار نامىنىمۇ) بىر تەرەپلىمىلىك تۇيغۇسى بىلەن يوقىتىشقا كىرىشتۇق. ئەسلىدە تىل قوبۇل قىلىشقا ئەڭ ماھىر ئۇيغۇر تىلى يېقىنقى زاماندا قېيىداش تۈپەيلىدىن مەلۇم دەرىجىدە سۈنئىي چەكلىمىلەرگە دۇچ كەلدى.<blockquote>''(ئېلاۋە: ئۇيغۇر تىلى تارىختىن بېرى ئېچىۋېتىلگەن، سىڭدۈرۈش ئىقتىدارى كۈچلۈك تىل ئىدى; تۇرپاندىن تېپىلغان كۆپ تىللىق يادىكارلىقلار بۇنىڭ روشەن دەلىلىدۇر).''</blockquote>'''3-خاتىرە:''' شىنجاڭ تېببىي شۆيۈەنىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، دوكتور ئابدۇقادىر راخمان كېسەل كارىۋىتىدىن ئەمدىلا قوپقان تۇرۇقلۇق بىز بىلەن سەمىمىي سۆھبەتلەشتى: — 50-يىللاردا بىز خەنزۇچىنى، رۇسچىنى پەن-بىلىم ئىگىلەش ئۈچۈن قىزغىنلىق بىلەن ئۆگەنگەن ئىدۇق. كېيىن مەن بېيجىڭدا يېتەكچى ئوقۇتقۇچۇمنىڭ دەۋىتى بىلەن ئىنگلىز تىلىنىمۇ ئۆگەندىم. ھازىر كۆپ تىلدا تېببىي كىتابلارنى ئوقۇيالايمەن؛ دۇنياغا دېرىزە ئېچىلدى. لېكىن «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» مەزگىلىدە سىياسىي بېسىم كۈچىيىپ، يىغىنلاردا مىللىي كادىرلارنىڭ ئۆز ئانا تىلىدا سۆزلىشىمۇ چەكلەندى، نۇرغۇن مىللىي سىنىپلار، مەكتەپلەر قالايمىقانلاشتۇرۇلدى. بۇ ئەھۋال كىشىلەرنىڭ كۆڭلىدە دەرت پەيدا قىلدى. نەتىجىدە 80-يىللارغا كەلگەندە، ئالىي مەكتەپلەردە بەزى كىشىلەر قېيىداش كەيپىياتى بىلەن تەييارلىق سىنىپلىرىنى پۈتۈنلەي بىكار قىلىشنى، خەنزۇچە ئۆگەنمەسلىكنى تەلەپ قىلىشتى. بىز يىغىنلاردا: «ئەگەر خەنزۇچە ۋە چەت ئەل تىللىرى ئۆگىنىلمىسە، ئوقۇغۇچىلار تېببىي پەنلەرنىڭ ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلىرىدىن قانداق خەۋەردار بولىدۇ؟ زامانىۋى تېبابەتكە قانداق يېتىشەلەيدۇ؟ مەسىلىگە ھېسسىيات بىلەن ئەمەس، مىللەتنىڭ كەلگۈسىگە پايدىلىق ياكى پايدىسىزلىقى جەھەتتىن قاراش كېرەك» دەپ چىڭ تۇردۇق. خوشاللىنارلىقى، بۇ تەكلىپلەر قوبۇل قىلىنىپ، سۈپەتلىك پەن ئوقۇتۇشى ساقلاپ قېلىندى. '''4-خاتىرە:''' شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى تىل تەتقىقات ئورنىنىڭ پېشقەدەم تەتقىقاتچىسى، 20 يىللىق تۈرمە ھاياتىدىمۇ ئالىملىق پەزىلىتىنى يوقاتمىغان ئىبراھىم مۇتىئى ئەپەندى مۇنداق دەپ بايان قىلدى: — 50-يىللاردا بېيجىڭدا چيەنلۇڭ دەۋرىگە ئائىت «بەش تىللىق مانجۇچە لۇغەت»نى قايتا نەشر قىلىش ئىشىغا پۈتۈن كۈچۈم بىلەن قاتناشقان ئىدىم. چۈنكى بۇ لۇغەت مانجۇ، تىبەت، موڭغۇل، ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ تىللىرىنىڭ تەڭداشسىز تارىخىي خەزىنىسى ئىدى. ئەمما كېيىن سىياسىي ھاۋارايى سولغا بۇرۇلۇپ، بۇ ئەسەرنى نەشر قىلىش مېنىڭ ئەڭ چوڭ جىنايىتىمگە، «فېئودالىزمنى قوغدىغۇچى» دېگەن بەلگە بىلەن 20 يىل كۆرگەن كۈلپەتلىرىمگە سەۋەب بولدى. قەدىمكى نادىر كىتابلارنى تىلغا ئېلىشنىڭ ئۆزى «ئەكسىلئىنقىلابچىلىق» سانالدى. پېشقەدەم شائىر، تەتقىقاتچى ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر ئەپەندىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ قوليازما كۆچۈرمىسىنى يەر ئاستىغا كۆمۈپ ساقلىغانلىقى تۈپەيلىدىن تۈرمىگە تاشلانغانلىقى شۇ زامانلارنىڭ پاجىئەسى ئىدى. بىزنىڭ كىلاسسىك مىراسلىرىمىز فېئوداللىق قالپىقى بىلەن چەكلەندى. بۇ خىل تارىخىي دەھشەتلەر مىللەت پىسخىكىسىدا چوڭقۇر داغ قالدۇرغاچقا، كېيىن كىشىلەر ئۆز مىراسلىرىغا ئارتۇقچە پەرۋىش قىلىشقا، ھەر قانداق ئىلمىي تەنقىد ياكى كەمچىلىكنى باھالاشقا يول قويماسلىققا قاراپ ماڭدى. تارىخنى نوقۇل بىر تەرەپلىمە كۆپتۈرۈپ تەشۋىق قىلىدىغانلار كۆپەيدى؛ ئۆز تارىخىمىزدىكى خاتالىقلارنى (مەسىلەن، ئەمىر قۇتەيبە ياكى ئاپئاق خوجا دەۋرىدىكى كىتاب كۆيدۈرۈش جىنايەتلىرىنى) ئېيتقان ئالىملار رەھىمسىز تەنقىدلەرگە ئۇچرىدى. كىشىلەر تارىخىي رېئاللىققا سوغۇققان قارايدىغان ئىلىم پوزىتسىيەسىنى يوقىتىپ قويۇپ، ھېسسىياتقا تايىنىپ قېيىدايدىغان بولۇپ قالدى. پروفېسسور بۇرادىرىم بۇلارنى خۇلاسىلەپ مۇنداق دېدى: — قېيىداش پىسخىكىسى بىزنى بارغانسېرى تار بىر چەمبەرگە كىرگۈزۈپ قويدى. خەنزۇ زىيالىيلىرىمۇ دەۋر بورانلىرىدىن ئېغىر زەربە يېدى، ئەمما ئۇلار ئۆز ئازابلىرىدىن يەكۈن چىقىرىپ، پۈتۈن كۈچى بىلەن غەربنىڭ ئىلىم-پېنىنى، باشقا ئەللەرنىڭ ئىلغار تەرەپلىرىنى ئۆزىگە قوبۇل قىلىشقا تىرىشتى — يەنى ئايلىنىش پەللىسى يۇقىرىلاپ باردى. بىز بولساق ئۆزىمىزنى پەقەت ئۆزىمىزنىڭ كىچىك قېپى ئىچىگە بەند قىلىپ قوغداش بىلەن ئاۋارە بولۇپ قېلىۋاتىمىز؛ چەمبەر بارغانسېرى تارىيىۋاتىدۇ. ئەگەر بۇ قېيىداش پىسخىكىسىدىن قۇتۇلمىساق، زامانىۋى دۇنيادىن پۈتۈنلەي چەتتە قالىمىز. === 3. يۆلىنىۋېلىش پىسخىكىسى === بېيجىڭدىكى ياش ئوقۇغۇچىدىن كەلگەن كېيىنكى مەكتۇپتا مۇنداق بىر سەگەك سوئال ئوتتۇرىغا قويۇلغانىدى:<blockquote>«ھۆرمەتلىك ئۇستاز! بىز ئويلىنىۋاتىمىز: نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلار سودا-تىجارەت ساھەسىدە شۇنچە چېچەن، ئىقتىدارلىق، خەنزۇلاردىنمۇ بەك ئالدىغا ئۆتۈپ كېتەلەيدۇ؛ ئەمما زامانىۋى تەبىئىي پەن، تېخنىكا، سانائەت ساھەلىرىگە كەلگەندە شۇنچە ئارقىدا قالىدۇ؟ بۈگۈن گۇاڭجۇ، شاڭخەي ۋە بېيجىڭنىڭ مەركىزىي رەستىلىرىدە ئۇيغۇر سودىگەرلىرى دادىل تىجارەت قىلىۋاتىدۇ، ھەتتا تاشقى پېرېۋوت بازىرىدا ئۆز ئورنىنى تىكلىيەلىدى. لېكىن ئىلىم-پەن، تېخنىكا نۇقتىسىدىن ئالساق: # 1986-يىلى ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىدا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ماتېماتىكىدىن 60 نومۇردىن يۇقىرى ئالغانلىرى پۈتۈن ئوقۇغۇچىلارنىڭ بىر پىرسەنتىگىمۇ يەتمىگەن (%0.9). # ئىچكى ئۆلكىلەردىكى داڭلىق ئالىي مەكتەپلەرگە ماگىستىرلىق، ئاسپىرانتلىققا ئۆتكەن ئۇيغۇر ياشلىرى ئونغىمۇ يەتمەيدۇ. # ئالىي مەكتەپلەردە ئوقۇۋاتقانلارنىڭ كۆپىنچىسى يەنىلا ئەدەبىيات ۋە ئىجتىمائىي پەنلەردە؛ تەبىئىي پەن، قۇرۇلۇش ۋە ئىنژېنېرلىق كەسىپلىرىدە ئوقۇۋاتقانلار بەكلا ئاز. نېمە ئۈچۈن بىر ساھەدە شۇنچە قەيسەر، يەنە بىر ساھەدە بۇ قەدەر مەجرۇھ بولۇپ قالىمىز؟» </blockquote>پروفېسسور بۇ ھەقتە ئىنتايىن ئېنىق، كەسكىن جاۋاب بەردى: — چۈنكى سودا ساھەسىدە ھېچقانداق «ئېتىبار بېرىش» يوق! بازار پەقەتلا رىقابەتكە قارايدۇ. سودىگەر ئۆزىنىڭ بارلىق زېھنىنى، ئەقىل-پاراسىتىنى ۋە جان تىكىپ ئىشلەش روھىنى تولۇق ئوتتۇرىغا قويۇشقا مەجبۇر. ئۇ يەردە تەييارغا ھۆرمەت قىلىدىغان ئورۇن يوق. ئەمما مەدەنىيەت، مائارىپ، پەن-تېخنىكا ساھەسىدە بولسا، دۆلەت ئۇزۇن يىللاردىن بېرى ياخشى نىيەت بىلەن «ئېتىبار بېرىش» سىياسىتىنى يۈرگۈزدى. بۇ ئېتىبار ئەسلىدە تارىختىن قالغان تەڭسىزلىكنى تولۇقلاش ئۈچۈن كېرەك ئىدى. ئەمما بىز بۇ ئېتىبارنى ناتوغرا چۈشىنىۋېلىپ، ئۆزىمىز ئۈچۈن بىر مەنىۋى يۆلەنچۈككە، جاپا چەكمەي ئۆتىدىغان بوشاڭلىق قورالىغا ئايلاندۇرۇۋالدۇق. نەتىجىدە «يۆلىنىۋېلىش پىسخىكىسى» پەيدا بولدى: «بىزگە ئېتىبار بېرىلىشى كېرەك»، «بىزنى باشقىلار بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويۇپ سېلىشتۇرۇشقا بولمايدۇ»، «ئوقۇمىساقمۇ، دىپلوم ئالالمىساقمۇ بىر نېمە بولار» دەيدىغان ھۇرۇنلۇق كەيپىياتى مىللەتنىڭ زىيالىيلىرىنى، ياشلىرىنى چىرىتتى. دۈشمىنى ۋە رەقىبى بولمىغان، رىقابەتتىن قاچقان ھەر قانداق ئورگانىزىم چېكىنىدۇ! بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلايدىغان ئەمەلىي پاكىتلار كۆپتۈر: '''1-مىسال:''' تۈركىيەدىكى «لالە» كىيىم-كېچەك شىركىتىنىڭ مەسئۇلى تاشپولات ئەپەندى شىنجاڭغا كەلگەندە ئۆز تەجرىبىسىنى سۆزلەپ مۇنداق دېدى: «مەن 60-يىللاردا يۇرتتىن چىقىپ ئافغانىستانغا، كېيىن تۈركىيەگە باردىم. شىنجاڭدىكى چاغلىرىمدا دۆلەتنىڭ كۆڭۈل بۆلۈشىگە ئەركىلىپ، مەكتەپتە ھېچ تىرىشماي ئۆتكەن ئىكەنمەن. تاشقى دۇنياغا چىققاندىن كېيىن، ھېچكىم سىزگە رەھىم قىلمايدىغانلىقىنى چۈشەندىم: تىرىشمىسىڭىز ئاچ قالىسىز! بۇ ۋەھىمە مېنى قايتىدىن ئوقۇشقا، كۈندۈزلىرى ئىشلەپ، كېچىلىرى تىل ۋە ئۆلچەم كەسىپلىرىنى ئۆگىنىشكە مەجبۇر قىلدى. قىيىنچىلىق ئادەمنى چېنىقتۇرىدۇ. كېيىن تۈركىيەگە بېرىپ، ئۆز تىرىشچانلىقىم بىلەن زاۋۇت قۇردۇم. بۈگۈن شىنجاڭغا قايتىپ كېلىپ، ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى بىلەن سۆزلەشسەم، ئۇلاردا ھېچقانداق رىقابەت ئېڭى، جىددىيلىك تۇيغۇسى يوق، دۇنيا سودىسىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنلىرىدىنمۇ بىخەۋەر تۇرۇپ خاتىرجەم يۈرىشىدۇ. جاپا چېكىپ پەن-تېخنىكا ئۆگەنمەي، دۇنيا بىلەن رىقابەتلەشمەي تۇرۇپ گۈللىنىش مۇمكىن ئەمەس!» '''2-مىسال:''' شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى فىزىكا فاكۇلتېتىنىڭ ياش ئوقۇتقۇچىسى ئەركىن سىدىق ياپونىيە ئوساكا ئېلېكتىر ئالاقە ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى تەتقىقاتىنى تاماملاپ قايتىپ كەلگەن چاغلىرى ئىدى. ئۇ ئۆزىنىڭ كۆزىتىشلىرى ئاساسىدا مۇنداق دېدى: «ياپونىيەدىكى ئوقۇغۇچىلار بىلەن بىزنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىمىز ئوتتۇرىسىدا چوڭ پەرق بار. بىزنىڭ بەزى ياشلار ئالىي مەكتەپكە كىرىۋالسىلا كېيىنكى ھاياتىدىن، خىزمىتىدىن ئەندىشە قىلمايدۇ؛ دەرس مەزگىلىدە كىنو، تانسىلار بىلەن ۋاقىت ئۆتكۈزىدۇ. مەكتەپتىكى ئۇستازىمىز، فىزىكا مۇتەخەسسىسى غاپپار ئاكا: ‹سىلەر مېيىپمۇ؟ كۆزۈڭلار، قۇلىقىڭلار يوقمۇ؟ نېمىشقا خەنزۇ ئوقۇغۇچىلاردەك جاپاغا چىداپ ئوقۇمايسىلەر؟ نېمىشقا ئېتىبار كۈتۈپ ياتىسىلەر؟› دەپ كۆپ تەربىيە بېرەتتى. مەن بۇ گەپلەرنى چۈشىنىپ، كۈنىگە 13 سائەتلەپ ئۆگىنىپ، خەنزۇچە ۋە ئىنگلىزچىنى پىششىق ئىگىلەپ، ياپونىيەگە ئۆز بىلىمىم بىلەن چىقتىم. ئۇ يەردە ياپونلاردىنمۇ بەكرەك تەر تۆكۈپ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە خەلقئارالىق نۇپۇزلۇق ئىلمىي ژۇرناللاردا بىر تالاي ماقالە ئېلان قىلدىم. بۈگۈنكى زاماندا ھېچكىم كۆز يېشىغا قاراپ ئورۇن بەرمەيدۇ؛ ئىقتىدار، پەقەت سۇبيېكتىپ ئاكتىپلىق بىلەن پىداكارلىق كۆرسەتكەندىلا ھەقىقىي مۆجىزە ياراتقىلى بولىدۇ.» '''3-مىسال:''' كۆچمە ئۈنئالغۇ لېنتىسىدىن كورلا چارباغ يېزىسىدىكى دېھقان سانائەتچى راخماننىڭ ئاۋازى ئاڭلاندى. ئۇ مەدەن ئىزدەپ تاغلاردا سەرگەردان بولغانلىرىنى، ئەمما گېئولوگىيە ۋە قېزىش تېخنىكىسىنى بىلمىگەنلىكتىن مەرمەر تاشلارنى پارتلىتىپ كۈكۈم-تالقان قىلىۋەتكەنلىكىنى، مەبلەغ سالغان ھەمكارلاشقۇچىلار ئالدىدا يۈزى يەرگە قاراپ قالغانلىقىنى ئەسلەپ مۇنداق دەيدۇ: «بىزنىڭ مىللەتتە شېئىر يازىدىغان، ھېكايە توقۇيدىغانلار تولىمۇ جىق، ئەمما زاۋۇت قۇرىدىغان، تاش ئايرىيدىغان، كان بايلىقىنى ئاچىدىغان بىرەر ئىختىساس ئىگىسى، ئىنژېنېر چىقمايدىكەن. شەندۇڭنىڭ يېزىلىرىغا بېرىپ كۆرۈپ، كىچىككىنە زاۋۇتلاردىمۇ تېخنىكلارنىڭ نەپىس ئىشلەۋاتقانلىقىنى كۆرگەندىن كېيىن قايىل بولدۇم. مەنمۇ كېيىن تاپقان پۇلۇمغا مەھەللىدە مەكتەپ سېلىپ، ماتېماتىكا ۋە پەن ئۆگىنىشكە كۈچ چىقاردىم؛ بالىلارنى كانچىلىق كەسپىدە ئوقۇتۇشقا مەبلەغ ئاجراتتىم. بىز ئەيىبلىرىمىزنى، قالاقلىقىمىزنى پەردازلىماي، ئەمدى تېخنىكا بىلەن ئەمەلىي ئىش قىلىشىمىز كېرەك.» '''4-مىسال:''' ئۈرۈمچىدىكى ھۆرىيەت مۇھەممەت بىلەن قىزى دىلنار ئابدۇللانىڭ ئۇسسۇل سەھنىسىدىكى تىرىشچانلىقلىرىمۇ يېڭى بىر سادانى كۆرسىتىپ تۇراتتى. دىلنار چەت ئەللەردە ئۇسسۇل ماھارىتىنى ئۆگىنىپ كەلگەندىن كېيىن، كونا قېلىپتا قېلىۋاتقان ئۇسسۇل سەنئىتىمىزگە يېڭىچە زامانىۋى مەزمۇن قوشۇپ، يالغۇز كىشىلىك كونسېرت بەردى. قەمبەرخانىم كەبى پېشقەدەم ئۇسسۇل شاھلىرى قىزغىن مەدەت بېرىپ، ئۇيغۇر سەنئىتىنىڭ كونا چەمبەردە بېكىنىپ تۇرماي، دۇنيا بىلەن بىللە راۋاجلىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. '''5-مىسال:''' قارا شەھەرلىك ياش يازغۇچى مۇھەممەت باغراشنىڭ جۈرئىتىمۇ ئالاھىدە تىلغا ئېلىندى. ئۇ ئۆز ئەسەرلىرىدە پەقەت تەييار ياخشى نەرسىلەرنىلا تەرىپلىمەستىن، جەمئىيەتتىكى نۇقسانلارنى، مىللەتنىڭ مەنىۋى چۈشكۈنلۈكلىرىنى پاش قىلىپ، رەھىمسىز ئوپېراتسىيە قىلىش مەيدانىدا تۇرغانلىقى ئۈچۈن قارشىلىقلارغا ئۇچرىغان بولسىمۇ، ئابدۇكېرىم خوجا ۋە ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن كەبى ئالىملارنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئۆز يولىدا چىڭ تۇرغانلىقىنى ئېيتتى: «ئۆز كەمچىلىكىنى ئېتىراپ قىلىشتىن قورققان مىللەت تەرەققىي قىلالمايدۇ. ئوپېراتسىيە ئاغرىتىدۇ، ئەمما داۋالاش ئۈچۈن ئاۋۋال يىرىڭنى ئېچىپ تاشلاش شەرت!» پروفېسسور ئۈنئالغۇنى ئېتىپ، ھاياجان بىلەن دېرىزىدىن پەرۋاز قىلىۋاتقان قۇشلارغا، كۆك ئاسمانغا قارىدى. ئۇنىڭ چىرايىدا مىللەتنىڭ تەقدىرىگە بولغان چوڭقۇر ئىشەنچ پارلاپ تۇراتتى. ئۇ سۆزىنى مۇنداق ئاياغلاشتۇردى: — ئېچىۋېتىش ۋە تاۋار ئىگىلىكى تاشقى تۇيۇق مۇھىتنى تارمار قىلدى؛ بۈگۈن خەلقىمىز قايتىدىن ئويغىنىۋاتىدۇ. دۇنيا ئۆزگەرمەكتە، بىزنىڭمۇ ئۆزگىرىش ياسىماسلىقىمىز مۇمكىن ئەمەس! ئۆزگىرىش ئۈچۈن چوڭقۇر ئويلىنىش، تەپەككۇر قىلىش كېرەك. ئويلىنىشنىڭ ئۆزى ئالغا قاراپ قەدەم تاشلىغانلىقتۇر. تارىختا شەرق بىلەن غەربنى باغلىغان قەدىمكى يىپەك يولى ئەمدى تۆگە، ئاتلار بىلەن ئەمەس، زامانىۋى پەن-تېخنىكا، يۇقىرى ئۇچۇرلار بىلەن قايتىدىن جانلىنىشى كېرەك. ھەر قانداق مىللەت ئۆزىنىڭ كېسىلىنى يوشۇرماي داۋالىغاندىلا، يېڭىۋاشتىن ھاياتىي كۈچكە تولالايدۇ. قىيىنچىلىقلار ئەجدادلىرىمىزنى تاۋلاپ ئۇلۇغ ئەسەرلەرنى ياراتقۇزغان؛ بۈگۈنكى دەۋردە '''ئىسلاھ قىلىش، ئېچىۋېتىش ۋە ئادىل رىقابەتلىشىش''' روھى بىز ئۈچۈن تارىختىكى ھەر قانداق ھۆسنخەتلەردىنمۇ، قەدىمكى كىتابلاردىنمۇ مۇھىم ھاياتلىق بۇلىقىدۇر. يۆلىنىۋېلىش روھىي ھالىتىنى تاشلاپ، ئۆز ئىمكانىيىتىمىزگە، پەن-تېخنىكىغا باغلانساقلا، مىللەتلەر دۇنياسىدا چوقۇم زامانىۋى مەدەنىيەت سەۋىيەسىگە يەتكەن، باراۋەر ۋە غۇرۇرلۇق بىر مىللەت مەيدانغا كېلىدۇ! ماقالەمدىكى بۇ پروفېسسورنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى باشتىن-ئاخىر ئاتايىتەن ئاتىمىدىم؛ چۈنكى ھەقىقەتنى سۆزلىگەن كىشىلەرگە بەزىدە ناتوغرا باھالار بېرىلىپ كېتىدىغان ئەھۋاللار بار ئىدى. ئەمما ھازىر ئۇنىڭ نامىنى ئىپتىخار بىلەن يېزىشقا پۈتۈنلەي ھەقلىقمىز: * '''ئىسىم-فامىلىسى:''' ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن * '''مىللىتى:''' ئۇيغۇر * '''خىزمەت ئورنى:''' شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتى * '''ئۇنۋانى:''' پروفېسسور ''(«جۇڭگو غەربىي دىيار ئەدەبىياتى» ژۇرنىلىنىڭ 1988-يىللىق 8-سانى؛ توختى باقى ئارتىشى تەرجىمىسى بويىچە «تارىم» ژۇرنىلىنىڭ 1988-يىللىق 11-سانىدىن تولۇقلىنىپ تۈزىتىلدى)'' 9l1857g6vbowonzrzzorcruoazyjrf7 0 24698 176496 2026-09-24T20:48:56Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ' '''ئابدۇسالام شۈكۈر نۇھ''' «ئوغۇزنامە» ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمكى دەۋرلەردىكى قەھرىمانلىق داستانى بولۇپ، نەسرىي ئۇسۇلدا قەدىمكى زامان قەھرىمانى ئوغۇزخاننىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشى، قەھرىمانلىق كۆرسىتىشى ۋە تۆھپە يارىتىش جەريانلىرى ئاساسىي ھېكايە ۋەقەلىكى قىلىنغا...' 176496 wikitext text/x-wiki '''ئابدۇسالام شۈكۈر نۇھ''' «ئوغۇزنامە» ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمكى دەۋرلەردىكى قەھرىمانلىق داستانى بولۇپ، نەسرىي ئۇسۇلدا قەدىمكى زامان قەھرىمانى ئوغۇزخاننىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشى، قەھرىمانلىق كۆرسىتىشى ۋە تۆھپە يارىتىش جەريانلىرى ئاساسىي ھېكايە ۋەقەلىكى قىلىنغان. ئايرىم جايلىرىدا نەزمىي بايانلارمۇ ئۇچرايدۇ. داستان دەسلەپتە رىۋايەت شەكلىدە خەلق ئارىسىدا تارقالغان بولۇپ، ناھايىتى ئۇزۇن مەزگىللىك تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا ھەر قايسى دەۋرلەرنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى ئۆزىگە سىڭدۈرۈپ، مەزمۇن جەھەتتىن تولۇقلىنىپ، بەدىئىيلىكى مۇكەممەللىشىپ بارغان. داستان كېيىنكى مەزگىللەردە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا خەتكە چۈشۈرۈلۈپ، ئۇيغۇر قەدىمكى زامان يازما ئەدەبىياتىمىزنىڭ نادىر نەمۇنىسىگە ئايلانغان. «ئوغۇزنامە» داستانىنىڭ «A نۇسخا» دەپ قارىلىۋاتقان قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى قوليازما نۇسخىسى ھازىر فىرانسىيە دۆلەتلىك كۇتۇپخانىسىدا (نومۇرى: Supplément turc, 1001) ساقلانماقتا. پۈتۈن ئەسەر 21 بەت (42 ياپراق) بولۇپ، ھەر بىر بەتتە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ كۇرسىۋ (يازما) شەكلىدە پۈتۈلگەن توققۇز قۇردىن خەت بار. ئەسەرنىڭ 1–3-قۇرلىرى ئارىلىقىدا بۇقا، 6-بېتىدە قىئاتنىڭ تەسۋىرىي رەسىملىرى بېرىلگەن. ئەسەرنىڭ بەزى ۋاراقلىرى نەملىك تەسىرىدىن زەخىملەنگەن، 17-ۋارىقى يىرتىلغان، 36-بەتتىكى ئۆچۈپ كەتكەن بەزى خەتلەر ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. 40-بەتتىن بىر يېرىم قۇر، 42-بەتتىن ئاخىرقى ئىككى قۇر ئوقۇغۇسىز دەرىجىدە بۇزۇلغان. لېكىن بۇ كەمتۈكلۈكلەر داستاننىڭ ئاساسىي مەزمۇنىنى تولۇق چۈشىنىشكە كۈچلۈك توسالغۇ بولالمايدۇ. داستاننىڭ يۇقىرىقى نۇسخىسىدىن باشقا يەنە تۈركىيەدىن تېپىلغان نەزمىي نۇسخىسى، ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ خەلق ئېپوسى «دەمە قورقۇت ئاتام كىتابى»دا ساقلانغان بايانلىرى، 14-ئەسىردىكى پارس تارىخچىسى رەشىدۇددىننىڭ «جامىئۇت تەۋارىخ» («تارىخنامە»)، 15-ئەسىردە ياشىغان شەرەفەددىن ئەلى يەزدىينىڭ «زەپەرنامە»، ئۇنىڭ بىلەن دەۋرداش مىرزا ئۇلۇغبەكنىڭ «تارىخى ئۆلۈسى ئەربەئە» («تۆت ئۇلۇس تارىخى»)، 15-ئەسىردىكى بەلخلىق تارىخچى مىرخۇندنىڭ «رەۋزەتۇس سافا»، 16-ئەسىردىكى تارىخشۇناس مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر كۆرەگاننىڭ «تارىخى رەشىدىي»، 17-ئەسىردە ياشىغان خىۋە خانى ئەبۇلغازى باھادىرخاننىڭ «شەجەرەئى تۈرك» قاتارلىق تارىخىي كىتابلىرىدا بۇ رىۋايەتنىڭ تۈرلۈك ۋارىيانتلىرى ساقلانغان. يەنە 19-ئەسىردە ياشىغان يەكەنلىك ئەدىب موللا مۇھەممەت نىياز خوتەنىينىڭ «قىسەسۇل غەرائىب»، موللا مىر سالىھ قەشقەرىينىڭ «تارىخى قەشقەر» ناملىق ئەسەرلىرىدە ۋە 20-ئەسىردە موللا مۇسا سايرامىينىڭ «تارىخى ھەمىدىي» قاتارلىق كىتابلىرىدا ئوغۇزخان ھەققىدىكى تۈرلۈك تارىخىي بايانلار ئۇچرايدۇ. ئېيتىشلارغا قارىغاندا، «ئوغۇزنامە» داستانىنىڭ بۈگۈنكى كۈندە ئېنىقلانغان تۈرلۈك ۋارىيانتلىرى 30 نەچچە خىلغا يېتىدىغان بولۇپ، بۇ مەنبەلەرنى توپلاش، رەتلەش ۋە ئىلمىي يەكۈن چىقىرىش مەزكۇر تېمىنى تېخىمۇ سىستېمىلىق، چوڭقۇر تەتقىق قىلىشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. چەت ئەللەردە 19-ئەسىرنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىلا «ئوغۇزنامە» ھەققىدىكى ئىلىم-پەن تەتقىقاتلىرى باشلانغان. ئەڭ بۇرۇن گېرمانىيەلىك، گوللاندىيەلىك تەتقىقاتچى دىتس (F. von Diez) 1815-يىلى داستاننىڭ بىر قىسمىنىڭ گېرمانچە تەرجىمىسىنى ئېلان قىلغان. ئۇنىڭدىن كېيىن ۋاسىلىي رادلوف (W. Radloff)، رىزا نۇر (Rıza Nur)، پائۇل پېللىئوت (P. Pelliot)، ۋىلھېلم باڭ (W. Bang)، رەشىت رەھمەتى ئارات (R. Rahmeti Arat)، ئالېكساندىر شېرباك (A. M. Shcherbak)، ئەھمەد زەكى ۋەلىدى توغان (A. Zeki Velidi Togan)، زۇھال ئۆلمەز (Zuhal Ölmez) قاتارلىق دۇنياۋى تۈركولوگلار فرانسىيەدە ساقلىنىۋاتقان قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى قوليازما ۋە باشقا تىللاردىكى ۋارىيانتلىرى ئۈستىدە بىر قاتار نوپۇزلۇق تەتقىقاتلارنى ئىشلىدى. مەملىكىتىمىزدە ئەڭ دەسلەپ بۇ ئەسەر ئۈستىدە رەتلەش ۋە تەتقىقات ئېلىپ بارغان ئالىم گېڭ شىمىن ئەپەندىدۇر. ئۇ 1976-يىلى تۈزگەن «قەدىمكى تۈرك يازما يادىكارلىقلىرىدىن تاللانما ئوقۇشلۇقى» (ماي باسما دەرسلىك)دا بۇ ئەسەر ھەققىدىكى تەھلىل، ترانسكرىپسىيە ۋە تەرجىمىسىنى بەردى. 1979-يىلى ئابدۇشۈكۈر تۇردى ۋە خاۋ گۇەنجۇڭ بىرلىكتە داستاننىڭ ئۇيغۇرچە ۋە خەنزۇچە تەرجىمىسى بىلەن ترانسكرىپسىيەسىنى ئېلان قىلدى. 1980-يىلى تۇرغۇن ئالماس «بۇلاق» مەجمۇئەسىدە داستاننىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچە نۇسخىسىنى بايان قىلدى؛ يەنە شۇ يىلى گېڭ شىمىن تۇرسۇن ئايۇپ بىلەن ھەمكارلىشىپ داستاننىڭ ئۇيغۇرچە ئايرىم كىتابچىسىنى نەشر قىلدۇردى. 1982-يىلى گېڭ شىمىن ئەپەندى داستاننىڭ خەنزۇچە تەرجىمىسىنى، 1986-يىلى ماكەن بىلەن بىرلىكتە قازاقچە نۇسخىسىنى ئېلان قىلدى. 2006-يىلى گېڭ شىمىن ئەپەندى ئەسلىدىكى نۇسخا ئاساسىدا «قەدىمكى ئۇيغۇر يازما يادىكارلىقلىرىدىن تاللانما ئوقۇشلۇقى» ناملىق مەخسۇس ئەمگىكىنى نەشر قىلدۇردى؛ بۇ كىتابتا «ئوغۇزنامە»نىڭ تۈرلۈك ئىلمىي چۈشەندۈرۈشى، فوتو-فاكسىمىلىسى، فونېتىكىلىق ترانسكرىپسىيەسى، لۇغەت ۋە گرامماتىكىلىق بايانلىرى مۇكەممەل يورۇتۇپ بېرىلدى. دىتس 1815-يىلى داستاننىڭ قىسمەن نۇسخىسىنى ئېلان قىلغاندىن بۇيان، «ئوغۇزنامە» تەتقىقاتى ئىككى ئەسىرگە يېقىن تارىخنى باشتىن كەچۈردى. چەت ئەل تەتقىقاتچىلىرى دەسلەپتە تەرجىمە ۋە ترانسكرىپسىيە ئىشلىرى بىلەن چەكلەنگەن بولسا، كېيىنچە سۆزلۈكلەرنىڭ ئېتىمولوگىيەسىنى يېشىش، داستاندا ئىپادىلەنگەن تارىخ، مىفولوگىيە، مەدەنىيەتشۇناسلىق، جەمئىيەتشۇناسلىق، دىن ۋە سېلىشتۇرما ئەدەبىيات مەسىلىلىرىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ تەتقىق قىلىشقا قەدەم قويدى. دۆلىتىمىزدە بولسا مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، ئەسەرنىڭ بارلىققا كەلگەن دەۋرى، تىلى، ۋارىيانتلىرى ۋە مىللىي تەۋەلىكى كەبى مەسىلىلەر ئاساسىي مۇھاكىمە نۇقتىسى قىلىندى. بىز تۆۋەندە داستاننىڭ تارىخىي ۋە تىل ئالاھىدىلىكلىرىنى بىر ياققا قايرىپ قويۇپ، ئەسەرنىڭ موتىف قۇرۇلمىسى ئۈستىدىلا ئىلمىي پىكىر يۈرگۈزۈشنى مەقسەت قىلىمىز (بۇ تەھلىل فرانسىيەدە ساقلىنىۋاتقان قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى قوليازما نۇسخا ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ). موتىف (Motif) ئاتالغۇسى خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى تەتقىقاتىغا كىرگەندىن بېرى ئەدەبىي ئەسەرلەرنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى بايان بىرلىكلىرىنى ئىپادىلەپ كەلمەكتە. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا ياشىغان گېرمانىيەلىك ئەدەبىيات تارىخچىسى ۋىلھېلم شېرېر (Wilhelm Scherer) موتىف ھەققىدە توختىلىپ: «موتىف — ئەدەبىياتتىكى قېلىپلاشقان بايانىي تەركىبلەردۇر. ھەر بىر موتىف بىر يەككە ئىدىيەنى ئىپادىلەيدۇ، شۇنداقلا ئۇنى ياراتقان مىللەتنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيەت تارىخى، تەجرىبىلىرى ۋە تەپەككۇر تىپى بىلەن ئورتاقلىققا ئىگە بولىدۇ» دەپ قارىغان. سېلىشتۇرما ئەدەبىيات ئىلمىدە، موتىف تەتقىقاتى تېماشۇناسلىقنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر. تېماشۇناسلىقتىكى موتىف — ئەدەبىي ئەسەرلەردە تەكرار ئۇچرايدىغان ئىنسانىي ھەرىكەتلەر، پىسخىك ھادىسىلەر شۇنداقلا ئىنساننىڭ تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ھالەتلىرىنى، يەنى تۇغۇلۇش، ئۆلۈم، ھىجران، خۇشاللىق، غەزەپ، مۇھەببەت، پىراپ، پەسىللەر، تاغ، دېڭىز، كېچە قاتارلىق مىفولوگىيەلىك ئەسلىي تىپلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. موتىف تەتقىقاتى دەل مانا شۇنداق ئۇزاق ئۆتمۈشتىن ھازىرغىچە ئۆزگىرىشسىز ياكى قېلىپلاشقان ھالدا داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان تېما، ۋەقەلىك ۋە پېرسوناژلارنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى تەھلىل قىلىدۇ. مەلۇم بىر ئەسەرگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، موتىف — كىچىك مەزمۇن بۆلىكى، تېما بولسا چوڭ مەزمۇن بۆلىكىدۇر. ئەسەردە پارچىلاشقا بولمايدىغان ئەڭ ئاخىرقى ئورگانىك تەركىب موتىفتۇر؛ بىر قانچە موتىفنىڭ ئۆزئارا بىرىكىشىدىن تېما شەكىللىنىدۇ. موتىف بايان جۈملىسىدىكى «ئەڭ كىچىك ئاساسىي بىرلىك»، تېما بولسا مەلۇم قىممەت قارىشىنى ئىپادىلىگەن بايان جۈملىسى ياكى مۇرەككەپ قوشما جۈملىدۇر. شۇڭلاشقا، «ئوغۇزنامە» داستانىنىڭ موتىف قۇرۇلمىسىنى تەتقىق قىلىشتىمۇ ئەڭ ئاۋۋال ئەسەر تەركىبىدىكى مانا شۇ «ئەڭ كىچىك ئاساسىي بىرلىك»لەرنى ئايرىپ تېپىشقا توغرا كېلىدۇ. لېكىن، داستاندا بۇ خىل بايان بۆلەكلىرى ئاددىيلا تىزىلماستىن، ئەينى دەۋر ئۈچۈن ئېيتقاندا ناھايىتى پىشقان، سىستېمىلىق بىر خىل بايان ئەندىزىسى ئارقىلىق رەتلەنگەن. ئەسەردە بايان كۆزىتىش نۇقتىسى ئۈچىنچى شەخسكە قارىتىلغان بولۇپ، ئوغۇزنىڭ ئاغزىدىن يېزىلغان قىسمەن پەرمان ۋە چاقىرىقلارنى ھېسابقا ئالمىغاندا، باياننىڭ بۇ خىل مۇقىم تۇراقلىقلىقى «ئورخۇن پۈتۈكلىرى»دىكى بايان كۆزىتىش نۇقتىسىغا قارىغاندىمۇ بەدىئىي پىشقانلىققا يەتكەن. بۇ ھال ئەسەرنىڭ نەچچە ئەسىرلىك ئېغىزدىن-ئېغىزغا كۆچۈش ۋە خەلق بەدىئىي ئەمگىكىنىڭ تاۋلىشىدىن ئۆتكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. داستان ئاساسەن نەسر بىلەن يېزىلغان بولۇپ، راۋان، ئىخچام تىل ئۇسلۇبىغا ئىگە؛ رېئال تۇرمۇش تەسۋىرلىرى بىلەن ئەپسانە-مىفولوگىيەلىك قاتلاملار ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن. بايانچى ئورنى جەھەتتە داستان، ئېپوسلارغا خاس بولغان «ھەممىنى بىلگۈچى» (ئومۇمىي بىلىش) نۇقتىسى قوللىنىلغان. بۇ ئۇسۇل ئارقىلىق بايانچى ۋەقەلىكنى ھەر قايسى كۆرۈنۈشلەردىن كەڭ يورۇتۇپ بېرىش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن. «ئوغۇزنامە» داستانى ئوغۇزنىڭ سىرلىق تۇغۇلۇشى بىلەن باشلىنىپ، ئۇنىڭ ئۆسمۈرلۈك دەۋرى، پالۋانلىق سىناقلىرى، ئۆيلىنىشى، ھەربىي يۈرۈشلىرى، قەبىلىلەرنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ دۆلەت قۇرۇشى ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئۆز زېمىنىنى ئالتە ئوغلىغا تەقسىم قىلىپ بېرىشى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. بايانچى قەھرىماننىڭ پۈتۈن ھاياتىنى يۇقىرىقى سيۇژېت بۆلەكلىرى ئارقىلىق يورۇتىدۇ. بىز بۇ بۆلەكلەرنى «ئەڭ كىچىك ئاساسىي بىرلىك»لەرگە ئايرىپ موتىف سۈپىتىدە تەكشۈرەلەيمىز. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، «ئېپوس موتىفلىرى تەتقىقاتىنىڭ ئەڭ يۈكسەك نىشانى — موتىفنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىغا سىڭىپ كەتكەن مەدەنىيەت سىستېمىسىنى يېشىپ چىقىشتۇر.» داستاننىڭ ئاساسىي سيۇژېتىنى ئۈچ چوڭ بۆلەككە بۆلۈپ قاراشقا بولىدۇ: '''بىرىنچى بۆلەك: قەھرىماننىڭ تۇغۇلۇشى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشى (3–18-قۇرلار).''' بۇ بۆلەكتە ئوغۇزنىڭ غەيرىي تەبىئىي ھالەتتە تۇغۇلۇشى بايان قىلىنىدۇ: ئوغۇز تۇغۇلغاندا يۈزى كۆك، ئاغزى ئوتتەك قىزىل، كۆزلىرى، چاچ-قاشلىرى قارا، پۈتۈن تېنى تۈكلۈك تۇغۇلىدۇ. ئانىسىنىڭ ئوغۇز سۈتىنى بىرلا قېتىم ئىچىپلا، ئارقىدىن گۆش، ھاراق-قىمىز تەلەپ قىلىدۇ ۋە تىلى چىقىدۇ؛ پۇتلىرى بۇقىنىڭ پۇتىدەك، بېلى بۆرىنىڭ بېلىدەك تەسۋىرلىنىدۇ. قەھرىماننىڭ بۇنداق غەيرىي قىياپەتتە تۇغۇلۇشى تۈركىي خەلقلەر قەھرىمانلىق داستانلىرىغا ئورتاق بولغان «ئالاھىدە تۇغۇلۇش موتىفى»دۇر. تۈركىي خەلقلەر ئېڭىدا، ئالەمشۇمۇل بەخت ۋە دۆلەت يارىتىدىغان، تەڭرىنىڭ ئىرادىسىنى يەردە نامايان قىلىدىغان داھىيلارنىڭ دۇنياغا كېلىشى ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭكىدىن پەرقلىق، مۆجىزىلىك بولۇشى تەقەززا قىلىناتتى. قىرغىزلارنىڭ «ماناس» ئېپوسىدىمۇ ماناس تۇغۇلغاندا ئاسمان-پەلەكتىن نۇر چۈشۈپ، دۈشمەن قەلئەلىرى دەھشەتتە تەۋرەپ كېتىدۇ. «ئالاھىدە تۇغۇلۇش موتىفى» ئۆز ئىچىگە «غايىبتىن پەرزەنت تىلەش»، «چۈشتە بىشارەت ئېلىش»، «غايىبتىن ھامىلىدار بولۇش» ۋە «قىيىن تۇغۇت» كەبى تارماق موتىفلارنى ھازىرلىغان بولىدۇ. «ئوغۇزنامە»دە بۇ نۇقتا بىۋاسىتە «ئالاھىدە تۇغۇلۇش»تىن باشلىنىپ، ئۇلاپلا «قەھرىماننىڭ ئاجايىپ-غارايىپ بالىلىق (ئۆسمۈرلۈك) دەۋرى موتىفى»غا تۇتىشىدۇ. مەسىلەن، «ئېرتۆشتۈك» داستانىدا باتۇر كۈندە ئەمەس، ئايدا يىللاپ چوڭ بولىدۇ؛ «شىرزات» داستانىدا شىرزات بىر نەچچە كۈنلۈكىدىلا شىرنى يىقىتىدۇ. بۇلار تەبىئىي ھالدا بالىلىق باسقۇچىدىكى غايىۋى قۇدرەتنى ئىپادىلەيدىغان موتىفلاردۇر. '''ئىككىنچى بۆلەك: قەھرىماننىڭ يىگىتلىككە قەدەم قويۇشى ۋە ئائىلە قۇرۇشى (19–88-قۇرلار).''' بۇ بۆلەكتە ئىككى چوڭ تىپتىكى مۇھىم موتىف مەۋجۇت: «سىناق موتىفى» ۋە «ئۆيلىنىش موتىفى». ئوغۇزخاننىڭ چوڭ ئورمانلىقتىكى ياۋۇز، يىرتقۇچ مەخلۇق قىئاتنى يوقىتىشى ئۇنىڭ كۈچ-قۇۋۋىتى ۋە ئەقىل-پاراسىتىنىڭ تۇنجى جەڭگىۋار سىنىقىدۇر؛ ئۇ قىئاتقا قارشى يالغۇز قارا كۈچ ئىشلەتمەستىن، ئوۋ ئولجىلىرىنى يەمچۈك قىلىپ كۆزىتىش ئارقىلىق مۇرەككەپ تاكتىكا بىلەن غەلىبە قىلىدۇ. ئارقىدىن كېلىدىغان «ئۆيلىنىش موتىفى» ئىپتىدائىي تەبىئەت ۋە كۆك تەڭرى ئېتىقادى بىلەن زىچ باغلانغان. ئوغۇزنىڭ بىرىنچى ئايالى كۆكتىن چۈشكەن نۇر ئىچىدە، پېشانىسىدا قۇتپ يۇلتۇزىدەك پارقىرايدىغان مەڭ بىلەن پەيدا بولىدۇ («كۆك تەڭرىنىڭ قىزى»). ئۇلاردىن تۇغۇلغان ئۈچ بالىغا كۈن، ئاي، يۇلتۇز دەپ ئات قويۇلىدۇ. ئىككىنچى ئايالى بولسا كۆل ئوتتۇرىسىدىكى قېرى دەرەخنىڭ كاۋىكىدا ئۇچرايدۇ (سۇ ۋە دەرەخ ئىلاھىنىڭ قىزى). ئۇنىڭدىن تۇغۇلغان ئۈچ ئوغۇلغا كۆك (ئاسمان)، تاغ، دېڭىز دەپ ئىسىم بېرىلىدۇ. تەبىئەت ئېتىقادى ۋە تۇتېمچىلىقتا دەرەخ كاۋىكى، بۇلاق، ئۆڭكۈر دېگەندەك ئورۇنلار ھاياتلىق، ئانىقلىق ۋە تۆرۈلۈشنىڭ سىمۋولىدۇر. ئاسمان بىلەن يەرنىڭ، كۈن، ئاي، يۇلتۇز، تاغ، دېڭىزلارنىڭ ئوغۇزخان پۇشتى بىلەن بىر گەۋدىلەشتۈرۈلۈشى پۈتۈن كائىنات بىلەن قەھرىمان ئوتتۇرىسىدىكى ئىلاھىي تۇتاشلىقنى ۋە يايلاق مىللەتلىرىنىڭ ياشاش مۇھىتىغا باغلىق دۇنيا قارىشىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. '''ئۈچىنچى بۆلەك: ھەربىي يۈرۈشلەر، غەلىبە ۋە تەختنىڭ تەقسىماتى (89–378-قۇرلار).''' بۇ بۆلەكنىڭ يادروسى «قەھرىماننىڭ ھەربىي يۈرۈشى موتىفى» ۋە «غەلىبە موتىفى»دۇر. ئوغۇزخان ئەتراپىدىكى قەبىلىلەرگە يارلىق چۈشۈرۈپ، كۆك بۆرىنىڭ يول باشلىشى بىلەن جاھاننى بويسۇندۇرىدۇ ۋە بارلىق قېرىنداش ئۇرۇقلارنى بىرلەشتۈرىدۇ. يۈرۈش جەريانىدا ھەر بىر تارىخىي ۋەقەلىككە باغلانغان ئۇرۇق-قەبىلە ناملىرى (ئۇيغۇر، قالاچ، قارلۇق، قىپچاق، ساغلاق/قېڭغىر قاتارلىقلار) ئېتىمولوگىيەلىك ئەپسانىلەر بىلەن ئىزاھلىنىدۇ. چىپار ئايغىرنىڭ تېپىلىشى، ھارۋىنىڭ كەشپ قىلىنىشى ۋە كۆك تۈكلۈك ئەركەك بۆرىنىڭ يول باشلىشى بايان قۇرۇلمىسىدىكى ياردەمچى موتىف بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. داستاننىڭ ئاخىرىدا يۈز بەرگەن ئالتۇن يا ۋە كۈمۈش ئوق تەقسىماتى ئىنتايىن مۇھىم بىر «تەقدىر (قىسمەت) موتىفى»دۇر. ئۇلۇغ تۈرۈك چۈشىدە كۆرگەن ئالتۇن يا بىلەن ئۈچ كۈمۈش ئوق ئوغۇزخاننىڭ ئالتە ئوغلى ئوتتۇرىسىدا ئۈلەشتۈرۈلىدۇ. ئالتۇن يانى تەڭ بۆلۈپ ئالغان چوڭ ئوغۇللار (كۈن، ئاي، يۇلتۇز) — «بوزوق»لار ھاكىمىيەتنىڭ ئاساسى، تەخت ۋارىسى قىلىنىدۇ؛ ئوقلارنى ئالغان كىچىك ئوغۇللار (كۆك، تاغ، دېڭىز) — «ئۈچوق»لار بەگ، لەشكەرباشى ۋە بويسۇنغۇچى قىلىپ بېكىتىلىدۇ. بۇ بۆلۈنۈش ئىپتىدائىي جەمئىيەتتىن ئاتىلىق ئۇرۇقداشلىق ۋە سىنىپىي پەللە ھاكىمىيىتىگە ئۆتۈشنىڭ بەدىئىي ئىنكاسىدۇر. تۈركىي تىللار مىراسلىرىدا ئۇچرايدىغان «يا» ۋە «ئوق» تىمسالى كېيىنچە خەلق چۆچەكلىرىگىچە سىڭىپ، «قۇتادغۇ بىلىك»تە پۈتۈنلەي پەلسەپىۋى-ئېستېتىك ئۇقۇمغا ئايلانغان:<blockquote>«بويۇم ئېدى ئوقتەك، كۆڭۈل ئېدى يا، كۆڭۈلنى قىلغۇنچە ئوق، بويۇم بولدى يا.»</blockquote>«ئوغۇزنامە» داستانىنىڭ مەۋجۇت تېكىستىدە باش-ئاخىرىنىڭ كەمتۈك بولۇشى ئۇنىڭ ئەسلىي تولۇق موتىف قۇرۇلمىسىنى سېلىشتۇرما يوسۇندا دەلىللەشنى تەلەپ قىلىدۇ. «ماناس» قاتارلىق تۈركىي داستانلاردا ئۇچرايدىغان «يامان ئاتا موتىفى»، «قېرىنداشلارنىڭ ئاسىيلىق قىلىشى»، «قەھرىماننىڭ ئۆلۈپ قايتا تىرىلىشى» كەبى بۆلەكلەر قەدىمكى «ئوغۇزنامە»دە بولماسلىقى مۇمكىن. چۈنكى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى بۇ نۇسخىدا كېيىنكى دەۋرلەرگە خاس بولغان ئىچكى زىددىيەتلەر، كۈندەشلىكلەر تېخى تەسۋىرلەنمىگەن؛ پۈتۈن ئەسەرگە ئۈمىدۋارلىق، زەپەر مارشى ۋە ئورتاق كۈچىيىش روھى سىڭگەن. ئەبۇلغازى باھادىرخاننىڭ «شەجەرەئى تۈرك» كىتابىدا تىلغا ئېلىنغان ئوغۇزخان بىلەن دادىسى قاراخان ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش («يامان ئاتا موتىفى») بولسا كېيىنكى دەۋرلەردە، يەنى ئىسلامىيەت مەزگىلىدە سىڭگەن قاتلام بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. فرانسىيە نۇسخىسىدىكى كەم جايلارنى تولۇقلايدىغان ئاساسلىق ئېھتىماللىق — ئەسەرنىڭ بېشىدا «پەرزەنت تىلەش ۋە چۈش ئارقىلىق بىشارەت بېرىلىش»، ئاخىرىدا بولسا «قەھرىماننىڭ تەبىئىي ئۆلۈمى ياكى ئەبەدىيلىككە كۆچۈشى موتىفى» بولۇشى تامامەن مۇمكىن. «ئوغۇزنامە» داستانىنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇرچە قوليازما نۇسخىسىدا بۇددا، مانىي، خىرىستىيان ياكى ئىسلام دىنلىرىنىڭ ھېچقانداق ئىزى ئۇچرىمايدۇ. پۈتۈن روھ يىراق قەدىمكى دەۋردىكى تەبىئەتكە چوقۇنۇش، كۆك تەڭرى ۋە شامانىزمنىڭ ئاساسىغا قۇرۇلغان. تەڭرىتاغ ۋە ئورخۇن بويىدىكى خەلقلەرنىڭ بۇددا دىنى بىلەن ئومۇميۈزلۈك تونۇشۇشى مىلادى 5-ئەسىردىن باشلانغانلىقىنى نەزەردە تۇتقاندا، مەزكۇر داستاننىڭ دەسلەپكى ئېغىز ئەدەبىياتى شەكلىدە پۈتۈپ چىقىش ۋاقتىنى مىلادى 5-ئەسىرنىڭ ئالدىغا، ھەتتا مىلادىدىن بۇرۇنقى زامانلارغا سۈرۈشكە تولۇق ئاساس بار. ئەسەر مىللەتلەر، قەبىلىلەر ئاڭ ئايرىمىسى تېخى بۈگۈنكىدەك بۆلۈنمىگەن قەدىمكى يايلاق قەبىلىلەر ئىتتىپاقى دەۋرىنىڭ ئورتاق مەھسۇلى بولۇپ، ئۇيغۇر ۋە تۈركىي خەلقلەرنىڭ مەدەنىيەت تارىخىنى، ئېپوس موتىفلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى تەتقىق قىلىشتا تاپىلغۇسىز ئابىدىلىك قىممەتكە ئىگە. '''پايدىلانغان ماتېرىياللار:''' # گېڭ شىمىن، تۇرسۇن ئايۇپ: «قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ قەھرىمانلىق داستانى ئوغۇزنامە»، مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ، 1980-يىل نۇسخىسى. # گېڭ شىمىن (تۈزگۈچى)، مەھەممەترېھىم سايىت (رەتلىگۈچى): «قەدىمكى تۈرك يازما يادىكارلىقلىرىدىن تاللانما ئوقۇشلۇق»، مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ، 2006-يىل نۇسخىسى. # ئەبۇلغازى باھادىرخان: «شەجەرەئى تۈرك»، جۇڭخۇا كىتاب قولايلىق نەشرىياتى، بېيجىڭ، 2006-يىل نۇسخىسى. # يۈسۈپ خاس ھاجىپ: «قۇتادغۇ بىلىك»، مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ، 1984-يىل نەشرى. # Radloff, W.: ''Das Kudatku Bilik des Jusuf Chass-Hadschib aus Balasagun'', St. Petersburg, 1891. # Reşid Rahmeti Arat: ''Makaleler'', Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara, 1987. # Paul Pelliot: ''Uygur Yazısıyla Yazılmış Uğuz Han Destanı Üzerine'' (تۈركچىگە تەرجىمە قىلغۇچى: Vedat Köken)، TDK Yayınları, Ankara, 1995. # Mehmet Ölmez: ''Çağdaş Türk Edebiyatına Eleştirel Bir Bakış'', Simurg Yayınları, Ankara, 1997. # ئابدۇشۈكۈر تۇردى قاتارلىقلار: «ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخى» (1-توم)، مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ، 2006-يىل نەشرى. # مەھەممەترېھىم سايىت: «تۈركىي تىللار تىلشۇناسلىقىغا كىرىش»، مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ، 2004-يىل نەشرى. # لاڭ يىڭ: «ماناس تەتقىقاتى»، ئىچكى موڭغۇل ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، خۇخخوت، 1999-يىل نەشرى. # گېڭ شىمىن: «شىنجاڭنىڭ تارىخى ۋە مەدەنىيىتى»، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، بېيجىڭ، 2006-يىل نەشرى. # Stith Thompson: ''The Folktale'' (خەنزۇچە تەرجىمىسى: «دۇنيا چۆچەكلىرىنىڭ تىپولوگىيەسى»)، شاڭخەي ئەدەبىيات-سەنئەت نەشرىياتى، 1991-يىل نەشرى. # غەيرەتجان ئوسمان: «ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى تەتقىقاتى»، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، ئۈرۈمچى، 1999-يىل نەشرى. # دىلمۇرات ئۆمەر: «ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ شامان دىنى ئېتىقادى تەتقىقاتى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، ئۈرۈمچى، 1995-يىل نەشرى. # بىي شۈن: «قازاق خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى»، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، بېيجىڭ، 2006-يىل نەشرى. # لى جىڭشىن: «شىنجاڭدىكى دىنلارنىڭ تەرەققىيات تارىخى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، ئۈرۈمچى، 2003-يىل نەشرى. # «دەمە قورقۇت ئاتام كىتابى» (تەرجىمە قىلغۇچى: توختى تىللا)، مىللەتلەر نەشرىياتى، بېيجىڭ، 2001-يىل نەشرى. # ئابدۇكېرىم راخمان: «ئوغۇزخان ۋە ‹ئوغۇزنامە› ئېپوپېيەسى ھەققىدە يېڭى مۇلاھىزىلەر»، «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى»، 1981-يىل 3-سان. # غەيرەتجان ئوسمان: «‹ئوغۇزنامە›نىڭ مەيدانغا كەلگەن دەۋرى توغرىسىدا»، «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى»، 1986-يىل 2-سان. # لى شۇخۇي: «قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدىكى ‹ئوغۇزنامە› داستانىدىكى بەزى مەسىلىلەر ھەققىدە مۇلاھىزە»، «شىنجاڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى» ژۇرنىلى، 2004-يىل 1-سان. # جاۋ پېيلىن: «ئوبراز، دىنىي ئاڭ مەزمۇنىنىڭ بەدىئىي شەكىلگە مۇجەسسەملىنىشى»، «تيەنجىن ئىجتىمائىي پەنلىرى» ژۇرنىلى، 1985-يىل 5-سان. # مېھرىئاي مەمتىلى: «تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ ئېپوسلىرىدىكى قەھرىماننىڭ ئالاھىدە تۇغۇلۇش موتىفى ھەققىدە تەھلىل»، «مىراس» ژۇرنىلى، 1996-يىل 3-سان. # ئۇيغۇر سايرانى، ھەبىبۇللا خوجا: «ئۇيغۇرلارنىڭ خەلق (نارودنوست) بولۇپ شەكىللىنىشى توغرىسىدا»، «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى»، 1988-يىل 1-سان. # «غەربىي يۇرت يەر-جاي ناملىرى»، جۇڭخۇا كىتاب قولايلىق نەشرىياتى، بېيجىڭ، 1980-يىل نەشرى. to1tiovvp86p8yrlvn17beh2lt7rwcg 0 24699 176499 2026-09-24T20:56:55Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''ئوسمانجان مۇھەممەت''' رۇسىيە تەنقىدىي رېئالىزم ئەدەبىياتى 19-ئەسىرنىڭ 30-يىللىرىدا شەكىللەنگەن بولۇپ، 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئاخىرلاشتى. بىر ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت ئىچىدە رۇسىيە ئەدەبىيات مۇنبىرىدە ئەل-ۋەتەننىڭ، ئاۋام-پۇقرالارنىڭ دەرد-ھالىنى تەسۋىرلەيدىغان...' 176499 wikitext text/x-wiki '''ئوسمانجان مۇھەممەت''' رۇسىيە تەنقىدىي رېئالىزم ئەدەبىياتى 19-ئەسىرنىڭ 30-يىللىرىدا شەكىللەنگەن بولۇپ، 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئاخىرلاشتى. بىر ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت ئىچىدە رۇسىيە ئەدەبىيات مۇنبىرىدە ئەل-ۋەتەننىڭ، ئاۋام-پۇقرالارنىڭ دەرد-ھالىنى تەسۋىرلەيدىغان يازغۇچىلار ئارقا-ئارقىدىن مەيدانغا كەلدى. ئۇلار زۇلمەتلىك رېئاللىقنى ئەينەن ئەكس ئەتتۈردى، بايرىقدارلىق بىلەن كۈرەش قىلىپ كىرىپوستنىكلىق (يانچىلىق) تۈزۈمىگە قارشى تۇردى؛ ئىدىيە ۋە بەدىئىيلىك جەھەتتە يۈكسەك پەللىگە يەتتى. 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا رۇسىيەدە رېئالىزم ئېلېمېنتلىرى كۈچىيىشكە باشلاپ، فېئودال كىرىپوستنىكلىق تۈزۈمى تەھدىتكە ۋە كىرىزىسكە دۇچ كەلدى. شۇنىڭ بىلەن بۇرژۇئا-دېموكراتىك ئىدىيەسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بىر تۈركۈم مەرىپەتپەرۋەر ياشلار مۇستەبىت تۈزۈمگە قوراللىق قارشى چىقتى؛ بۇ تارىختا «دېكابرىستلار ھەرىكىتى» دەپ ئاتالدى. بۇ ھەرىكەتكە ياش ئوفىتسېرلار ۋە ئاقسۆڭەكلەر قاتناشقانىدى. ئۇلارنىڭ قوزغىلىڭى رەھىمسىزلەرچە باستۇرۇلغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ كۈرەش رۇسىيە ئازادلىق ھەرىكىتىنىڭ مۇقەددىمىسى بولۇپ قالدى، پۇقرالارنىڭ ئېڭى مىسلىسىز دەرىجىدە ئويغاندى. لېكىن، دېكابرىستلار ھەرىكىتى مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، رۇسىيەدە يەنە رەھىمسىز رېئاكسىيون ھۆكۈمرانلىق باشلاندى. چار پادىشاھ ھۆكۈمىتى ئىنقىلابىي تەشەببۇسلارنىڭ تەسىرىنى بېسىش ئۈچۈن كونا تۈزۈمنى قوغدايدىغان ئەكسىيەتچىل تەشۋىقاتلارنى كۈچەيتتى. شۇنداق بولسىمۇ، كاپىتالىستىك ئىشلەپچىقىرىش مۇناسىۋەتلىرى تەرەققىي قىلغانسېرى زىددىيەتلەر تېخىمۇ ئۆتكۈرلەشتى. دېكابرىستلاردىن ئىلھاملانغان يېڭى بىر ئەۋلاد ياشلار مەيدانغا چىقتى؛ بېلىنسكىي، پۇشكىن كەبى مەشھۇر ئەدىبلەر يانچىلىققا قارشى مەپكۇرىنى يورۇتۇش كۈرىشىگە ئاكتىپ ئاتلاندى. ئۇلارنىڭ بۇ پائالىيىتى بىر قىسىم يازغۇچىلارنى رېئالىزملىق ئىجادىيەت يولىغا بۇرىدى. ئىجتىمائىي زىددىيەتلەر ئەدەبىياتتىن جەمئىيەتنىڭ قاراڭغۇ تەرەپلىرىنى پاش قىلىشنى تەلەپ قىلدى؛ بۇ ھال تەنقىدىي رېئالىزم ئۈچۈن پۇختا ئىجتىمائىي ئاساس يارىتىپ بەردى. ساتىرىك يازغۇچى-شائىرلار رەزىللىكنى ئۆتكۈر تىل بىلەن قامچىلاپ، پىسخىكىلىق تەسۋىرلەردە غايەت زور ئۇتۇقلارغا ئېرىشتى. مۇشۇ دەۋر بورىنىدا ئىۋان كرىلوف، مىخائىل لېرمونتوۋ، نىكولاي گوگول، ئالېكساندر پۇشكىن، ئىۋان تۇرگېنېف، ئىۋان گونچاروۋ، ئالېكساندر ئوستروۋسكىي، نىكولاي نېكراسوۋ، سالتىكوۋ-شېدرىن، فىيودور دوستويېۋسكىي قاتارلىق يازغۇچى-شائىرلار تەنقىدىي رېئالىزملىق ئۇسلۇب بىلەن ئەلگە تونۇلدى. ئۇلارنىڭ تىپىك ۋەكىلى — فىيودور مىخايلوۋىچ دوستويېۋسكىيدۇر. ئۇ ئىجتىمائىي ئىللەتلەرنى دادىل ئېچىپ تاشلاپ، ئاۋام خەلقنىڭ دەرد-ھالىنى پۈتۈن تەپسىلاتى بىلەن ئەكس ئەتتۈردى؛ ئەدەبىياتنىڭ رېئاللىقنى ئىپادىلەش دائىرىسىنى كېڭەيتتى. دوستويېۋسكىي دەۋرنىڭ پەلسەپىۋى ۋە ئېستېتىكىلىق مەسىلىلىرىنى، بولۇپمۇ سەنئەت بىلەن رېئال تۇرمۇشنىڭ باغلىنىشىنى ئۆز ئەسەرلىرىدە چوڭقۇر بىر تەرەپ قىلدى. ئۆزىنىڭ «نامراتلار»، «جىنايەت ۋە جازا»، «مەجنۇن»، «خورلانغانلار ۋە بوزەك بولغانلار» قاتارلىق رومانلىرىدا كونا تۈزۈمدە بېسىمغا ئۇچرىغان كىچىك پېرسوناژلارغا چەكسىز ھېسداشلىق قىلدى؛ جەمئىيەتنىڭ ئەخلاقىي چۈشكۈنلۈكىنى، كىشىلەرنىڭ ئېچىنىشلىق تەقدىرىنى تەسىرلىك پاش قىلدى. كېيىنكى مەزگىللەردە پۈتكەن «ئاكا-ئۇكا كارامازوۋلار» رومانىدا بولسا ئەخلاقنى ساپلاشتۇرۇش، ئىنسانىي ۋىجدان ۋە پىسخىكىلىق گۇناھتىن ئۆزىنى پاكلاش ئارقىلىق رەزىللىكنى يېڭىش يولى ئۈستىدە تەپەككۇر يۈرگۈزدى. دوستويېۋسكىينىڭ ئەسەرلىرى رۇسىيە ئەدەبىياتىغىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل دۇنيا ئەدەبىياتى ۋە پەلسەپىسىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى. دوستويېۋسكىي خاراكتېرى ۋە ئىجادىيەت ئۇسلۇبى ئىنتايىن مۇرەككەپ يازغۇچى بولغاچقا، ئۇنىڭغا بېرىلگەن باھالارمۇ كۆپ قىرلىق بولۇپ كەلدى. ئۇنىڭ سىياسىي، پەلسەپىۋى ۋە سەنئەت قاراشلىرى زىددىيەتلەرگە تولغان. ئۇ غۇربەتچىلىك، كېسەللىك ۋە قىيىنچىلىق ئىچىدە ياشىغان بولسىمۇ، ئەدەبىياتقا بولغان ئېتىقادىدىن ھەرگىز ۋاز كەچمىدى. ئىچكى دۇنياسىدىكى ئازابلىق تىركىشىشلەر ئەسەرلىرىدە پېرسوناژلارنىڭ پىسخىكىلىق كۈرىشى سۈپىتىدە جانلاندى. === 1 === فىيودور دوستويېۋسكىي (1821–1881) مىسكىن بىر ئائىلىدە دۇنياغا كەلدى. ئۇنىڭ بوۋىسى ئاقسۆڭەك نەسەبلىك دىنىي زات، دادىسى بولسا نامراتلار دوختۇرخانىسىنىڭ دوختۇرى ئىدى. ئانىسى موسكۋادىكى سودىگەر ئائىلىسىدىن چىققان، مېھرىبان، تەربىيە كۆرگەن ئايال ئىدى. دوستويېۋسكىي تىجەشلىك، قاتتىق تەلەپ قويۇلىدىغان بىر مۇھىتتا چوڭ بولدى. دادىسى بالىلىرىنىڭ تەلىم-تەربىيەسىگە ئىنتايىن كۆڭۈل بۆلەتتى؛ كۈندىلىك داۋالاش ئىشلىرى تۈگىگەندىن كېيىن ئائىلىسىدىكىلەرنى يىغىپ دۇنياۋى ئەدەبىي كىتابلارنى، تارىخ ۋە ئىنجىل ھېكايىلىرىنى ئوقۇپ بېرەتتى. دوستويېۋسكىي ئاتىسىدىن مەنپەئەتلىنىپ، بالىلىقىدىنلا گۈزەللىككە، كىتابقا ئىنتىلىش تۇيغۇسىنى يېتىلدۈردى. دادىسى كېيىنچە كىچىككىنە تۇپراق سېتىۋېلىپ، مەمۇرىي ئەمەلدارلىق ئارقىلىق ئاقسۆڭەكلىك نامىغا ئېرىشتى؛ شۇنىڭ بىلەن يازغۇچىنىڭ بالىلىقى كۆپىنچە سەھرا قوينىدا ئۆتتى. كېيىن فرانسۇزچە مەكتەپكە كىرىپ، پۇشكىن، گوگول ئەسەرلىرى ۋە غەرب كلاسسىكلىرى بىلەن تونۇشتى. ئەمما ئانىسى ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئائىلە ئىقتىسادى خارابلىشىپ كەتتى. دادىسىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن دوستويېۋسكىي پېتېربۇرگ ھەربىي قۇرۇلۇش-ئىنژېنېرلىق مەكتىپىگە كىردى. بۇ مەكتەپتىكى ھەربىي قېلىپ، قوپال مەشقاۋۇللار ۋە يۇقىرى تەبىقە ئەۋلادلىرىنىڭ نامرات بالىلارنى بوزەك قىلىشى ئۇنىڭ يۇمران قەلبىدە ئېغىر ئازاب قالدۇردى. ئۇ قىيىنچىلىق، سوغۇق ۋە نامراتلىققا قارىماي بوش ۋاقىتلىرىدا دۇنيا ئەدەبىياتىنىڭ نادىر ئەسەرلىرىنى قىزغىنلىق بىلەن ئوقۇدى؛ كىتابقا بېرىلىپ كېتىپ بىر قېتىملىق ئىمتىھاندىن ئۆتەلمەي قالغاندا، غەم-ھەسرەت تارتقان دادىسى ئۇزاققا بارماي تۇيۇقسىز ئالەمدىن ئۆتتى. ئاتىسىنىڭ پاجىئەلىك ئۆلۈمى ياش دوستويېۋسكىينى قاتتىق لەرزىگە سالدى؛ شۇ چاغلاردىن باشلاپ ئۇنىڭدا تۇتقاقلىق (ساراڭلىق/تۇتقاق) كېسىلىنىڭ دەسلەپكى ئالامەتلىرى كۆرۈلۈشكە باشلىدى. ھەربىي مەكتەپنى تاماملاپ ئىنژېنېرلىق ئىشخانىسىغا تەقسىم قىلىنغان دوستويېۋسكىي ئۆزى ياقتۇرمايدىغان بۇ خىزمەتنى تاشلاپ پۈتۈن كۈچى بىلەن ئەدەبىياتقا بېغىشلىنىشنى نىيەت قىلدى. دەسلەپتە ئونورې دې بالزاكنىڭ «ئېۋگېنىي گىراندې» رومانىنى رۇسچىغا تەرجىمە قىلدى. بۇ تەرجىمە ئۇنىڭ يېزىقچىلىققا بولغان ئىشەنچىنى ئاشۇردى؛ ئارقىدىن ئۆزىنىڭ تۇنجى ئەسىرى «نامراتلار»نى يېزىپ چىقتى. ئەسەرنى ئوقۇغان شائىر نېكراسوۋ بىلەن داڭلىق تەنقىدچى بېلىنسكىي دوستويېۋسكىينى رۇس ئەدەبىياتىنىڭ يېڭى چولپىنى، «يېڭى بىر گوگول» دەپ يۈكسەك باھالىدى. بېلىنسكىي ئۇنىڭ ئەسىرىدىكى ئىجتىمائىي ھەقىقەت ۋە ئاددىي ئاۋامنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە قىلىنغان ھۆرمەتنى يالقۇنلۇق تىللار بىلەن ماختىدى. دوستويېۋسكىي ئەدەبىيات بىلەنلا چەكلەنمەي، ئەينى دەۋردىكى رۇسىيەنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ۋەزىيىتىگە چوڭقۇر كۆڭۈل بۆلدى. ئۇ چار پادىشاھ مۇستەبىتلىكىگە قارشى، سوتسىيالىستىك ۋە دېموكراتىك ئىدىيەلەرنى مۇلاھىزە قىلىدىغان «پېتراشېۋسكىيلار پىتنىسى» گۇرۇپپىسىنىڭ يىغىنلىرىغا قاتناشتى؛ شۇ مەخپىي يىغىندا بېلىنسكىينىڭ گوگولغا يازغان چار پادىشاھ تۈزۈمى ۋە چېركاۋ بايلىرىنى قامچىلىغان خېتىنى ئوقۇدى. نەتىجىدە 1849-يىلى 4-ئايدا چار پادىشاھ ساقچىلىرى تەرىپىدىن قولغا ئېلىندى. ھەربىي سوت ئۇنىڭغا ئۆلۈم جازاسى بەردى. 1849-يىلى 12-ئاينىڭ 22-كۈنى يىگىرمە نەچچە مەھبۇس سېمېنوۋ مەيدانىدا دەرەخ تۈۋرۈكلىرىگە تېڭىلىپ، ئەسكەرلەر مىلتىق كۆتۈرۈپ نىشانغا ئېلىپ بولغان پەيتتە، چار پادىشاھنىڭ ئەپۇ قىلىش بۇيرۇقى يېتىپ كەلدى. سوتسىيالىستىك ياشلارنى قورقۇتۇش ئۈچۈن سەھنىلەشتۈرۈلگەن بۇ دەھشەتلىك ئۆلۈم پاجىئەسى دوستويېۋسكىينىڭ پۈتۈن ھاياتىغا ئۆچمەس ئىز قالدۇردى. ئۇنىڭ جازاسى سىبىرىيەگە سۈرگۈن قىلىنىش ۋە تۆت يىللىق ئېغىر ئەمگەك قامىقىغا ئۆزگەرتىلدى. ئومسك تۈرمىسىدىكى تۆت يىللىق ئېغىر، زەي، سېسىق تۈرمە ھاياتىدا ئۇ قاتىللار، ئوغرىلار، ئېزىلگەن مەھبۇسلار بىلەن ياشىدى؛ كىشىلىك ھاياتنىڭ ئەڭ قاراڭغۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئەڭ تېرەن ۋىجدان قىرلىرىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆردى. بۇ جەرياندا كىتابلاردىن پەقەت ئىنجىلنىلا ئوقۇشقا ئىجازەت بېرىلگەنلىكتىن، ئۇنىڭ خىيالى ئوتوپىيەلىك سوتسىيالىزمدىن چېكىنىپ، پۈتكۈل ئازابلارنى دىنىي-ئەخلاقىي كەچۈرۈم ئارقىلىق پاكلاش مەپكۇرىسىگە مايىل بولدى. 1854-يىلى تۈرمىدىن بوشىتىلىپ، سېمىپالاتىنسك شەھىرىدىكى 7-چېگرا باتاليونىدا ئاددىي ئەسكەر بولۇپ مەجبۇرىيەت ئۆتىدى. بۇ يەردە تۇرغان مەزگىلىدە يەرلىك كادىر ئالېكساندر ئىسايېفنىڭ مېھرىبان، ھېسسىياتچان، يەتتە ياشلىق بالىسى بار ئايالى مارىيا دمىترىيېۋنا بىلەن تونۇشتى. ئېرى ھاراقكەشلىكتىن ئۆلۈپ كەتكەندىن كېيىن، پېنسىيەگە چىقىپ ئوفىتسېرلىق مەرتىۋىسى ئەسلىگە كەلگەن دوستويېۋسكىي 1857-يىلى كۇزنېتسكتا مارىيا بىلەن توي قىلدى. ئاخىرى مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلارغا كۆپ قېتىم ئىلتىماس قىلىش ئارقىلىق 1859-يىلى پېتېربۇرگقا قايتىش رۇخسىتىگە ئېرىشتى. پېتېربۇرگقا قايتقاندىن كېيىن، ئاكىسى مىخائىل بىلەن بىرلىشىپ «ۋرېميا» («دەۋر») ۋە «ئېپوخا» («زامان») ژۇرناللىرىنى چىقاردى. بۇ مەزگىللەردە پۈتكەن «بوزەك بولغانلار ۋە خورلانغانلار» ھەم تۈرمە ھاياتىنى يورۇتقان «ئۆلۈك ئۆيدىن ئەسلىمىلەر» («تۈرمە خاتىرىلىرى») رومانلىرى زور غۇلغۇلا قوزغىدى. كېيىنچە ياۋروپاغا بارغان چاغلىرىدا غەربنىڭ كاپىتالىستىك تۈزۈلمىسىنىڭ كىشىنى ياتلاشتۇرىدىغان قاراڭغۇ، شەخسىيەتچى پىسخىكىسىنى كۆردى. ئاپتور بۇ مەزگىللەردە قىمار پاتقىقىغا پېتىپ، ماددىي جەھەتتە ئېغىر قەرزگە پاتتى؛ مۇشۇ كەچۈرمىشلىرى ئاساسىدا كېيىن داڭلىق «قىمارۋاز» رومانىنى يازدى. 1864-يىلى دوستويېۋسكىينىڭ ئايالى مارىيا ۋە سۆيۈملۈك ئاكىسى مىخائىل ئارقا-ئارقىدىن ئالەمدىن ئۆتتى. ئاكىسىدىن قالغان غايەت زور قەرزلەر دوستويېۋسكىينىڭ بوينىغا چۈشتى. نەشرىياتچى ستېللوۋسكىينىڭ قەرز قىستىشى بىلەن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە رومان پۈتتۈرۈشكە مەجبۇر بولغاندا، 20 ياشلىق تېزخەتچى ئاننا سنىتكىنا ئۇنىڭغا ياردەمگە كەلدى. ئۇلار 26 كۈن ئىچىدە «قىمارۋاز» رومانىنى يېزىپ پۈتتۈردى. ئاننانىڭ ئەقىللىق، ساداقەتمەن ۋە تۇرمۇشقا تۈزۈك مۇئامىلە قىلىدىغان پەزىلىتى دوستويېۋسكىينىڭ قالغان ھاياتىدىكى ئەڭ يارقىن بەخت بۇلىقىغا ئايلاندى. 1867-يىلى ئۇلار توي قىلدى ۋە ياۋروپادا تۆت يىل ياشىدى. دوستويېۋسكىي قىيىنچىلىق ۋە ئېغىر كېسەللىككە قارىماي ئاننانىڭ مەدىتى بىلەن «جىنايەت ۋە جازا»، «مەجنۇن»، «ئالۋاستىلار»، «ئۆسمۈر» كەبى چوڭ ئەسەرلىرىنى يازدى. ھاياتىنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا ئۆزىنىڭ شاھ ئەسىرى بولغان «ئاكا-ئۇكا كارامازوۋلار»نى تاماملىدى. 1881-يىلى 1-ئاينىڭ 28-كۈنى كېسىلى ئېغىرلىشىپ پېتېربۇرگتا ۋاپات بولدى؛ ئۇنىڭ دەپنە مۇراسىمى پۈتۈن رۇسىيەنى زىلزىلىگە سالغان چوڭ تىپتىكى مەدەنىيەت نامايىشىغا ئايلاندى. === 2 === دوستويېۋسكىينىڭ بارلىققا كەلتۈرگەن نادىر ئەسەرلىرى ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ئىنسانپەرۋەرلىك روھى، زىددىيەتلىك پەلسەپىۋى تاللاشلىرى ۋە مۇرەككەپ پىسخىكىلىق يوشۇرۇن قاتلاملىرى بىلەن دۇنيا ئەدەبىياتىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ: * '''«نامراتلار» (1846):''' خەت شەكلىدە يېزىلغان رومان بولۇپ، كىچىك مەمۇر ماكار دېۋۇشكىن بىلەن بىچارە يېتىم قىز ۋارۋارا (ۋارېنكا) ئوتتۇرىسىدىكى ئېچىنىشلىق مۇھەببەت بايان قىلىنىدۇ. ئەسەردە پېتېربۇرگنىڭ ئاستى قاتلام كىشىلىرىنىڭ ئىچكى پەزىلىتى، غۇرۇرى ۋە ماددىي نامراتلىق ئالدىدىكى ئاجىزلىقى يۈكسەك ماھارەت بىلەن سىزىپ بېرىلگەن. * '''«قوش كېزەك» (1846):''' باش پېرسوناژ گوليادكىننىڭ پىسخىكىلىق يېرىلىشى، جەمئىيەتتىكى تۈرلۈك دەپسەندىچىلىكلەر تۈپەيلىدىن بارلىققا كەلگەن «ئىككىنچى مەن» بىلەن بولغان روھىي زىددىيىتى يورۇتۇلغان پوۋېست. * '''«ئايال خوجايىن» (1847):''' پېتېربۇرگ مۇھىتىدىكى خىيالپەرەس ئوردىنوۋ، گۈزەل كاتېرىنا ۋە سىرلىق قېرى سودىگەر مۇرىن ئوتتۇرىسىدىكى رىۋايەت تۈسىنى ئالغان، پىسخىكىلىق ئەسەبىيلىككە باغلانغان ئەسەر. * '''«ئاق كېچىلەر» (1848):''' پېتېربۇرگنىڭ سۈزۈك ئاق كېچىلىرىدە يۈز بەرگەن بىر مەھەللىك پاك مۇھەببەت ھەققىدىكى لىرىك ئەسەر بولۇپ، رېئاللىقتىن يىراق خىيالپەرەس بىلەن ناستېنكانىڭ ساپ، ئەمما تىراگېدىيەلىك تەقدىرى تەسۋىرلىنىدۇ. * '''«نېتوچكا نېزۋانوۋا» (1849):''' تاماملىنالمىغان بۇ روماندا، نامرات بىر ئائىلىدە چوڭ بولغان، ئۆگەي ئاتىسى مۇزىكانت يېفىموۋنىڭ تالانتى ۋە چۈشكۈنلۈكىنى باشتىن كەچۈرگەن نېتوچكا ئىسىملىك قىزنىڭ كىشىلىك ھايات مۇساپىسى بايان قىلىنىدۇ. * '''«تاغامنىڭ چۈشى» ۋە «ستېپانچىكوۋو كەنتى ۋە ئۇنىڭ ئاھالىلىرى» (1859):''' سىبىرىيە سۈرگۈنىدىن كېيىن ئېلان قىلىنغان ساتىرىك ئەسەرلەر بولۇپ، ئۆلكە مەركەزلىرىدىكى ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ئىچكى چاكىنىلىقى ۋە فوما ئوپىسكىن كەبى ساختىپەز، مۇتەكەببىر تىپلار مەسخىرە قىلىنىدۇ. * '''«ئۆلۈك ئۆيدىن ئەسلىمىلەر» («تۈرمە خاتىرىلىرى»، 1860–1862):''' يازغۇچىنىڭ سىبىرىيە تۈرمىسىدىكى تۆت يىللىق ئەمەلىي كەچۈرمىشلىرى ئاساسىدا پۈتۈلگەن ھۆججەتلىك-بەدىئىي ئەسەر. تۈرمىدىكى رەھىمسىز تۈزۈم، ئېزىلگەن روس خەلقىنىڭ قەيسەر، سىرلىق روھى ۋە جىنايەت بىلەن جازانىڭ پىسخىكىلىق قاتلاملىرى ئىنتايىن ئوبيېكتىپ يورۇتۇلغان. * '''«بوزەك بولغانلار ۋە خورلانغانلار» (1861):''' يېڭىچە يىرتقۇچ كاپىتالىستىك پىسخىكىغا ۋەكىللىك قىلغۇچى شاھزادە ۋالكوۋسكىينىڭ رەزىللىكلىرى تۈپەيلىدىن بەختسىزلىككە چۈشكەن ئېخمانېۋلار ۋە سىمىس ئائىلىسىنىڭ پاجىئەسى تەسىرلىك سىزىلغان. * '''«يەر ئاستىدىن خاتىرىلەر» (1864):''' يازغۇچىنىڭ كېيىنكى چوڭ رومانلىرىغا پەلسەپىۋى ئۇل سالغان، زامانىۋى مەۋجۇتلىق (ئېكزىستېنسىئالىزم) پەلسەپىسىنىڭ مۇقەددىمىسى ھېسابلانغان چوڭقۇر پىسخىكىلىق ئەسەر. * '''«قىمارۋاز» (1866):''' قىمارغا بېرىلىپ كېتىش پىسخىكىسى، ئىنساننىڭ ئۆزىنى تىزگىنلىيەلمەيدىغان خۇمارى ۋە پۇل ئالدىدىكى ئۈمىدسىزلىكلىرى ئاپتورنىڭ شەخسىي كەچۈرمىشلىرى ئاساسىدا يېزىلغان. * '''«جىنايەت ۋە جازا» (1866):''' دوستويېۋسكىينىڭ دۇنياۋى شان-شۆھرىتىنى تىكلىگەن رومان. قەشقاش ئوقۇغۇچى رادىئون راسكولنىكوۋ ئۆزىنىڭ «ئالاھىدە ئادەملەر كىشىلىك تەرەققىيات ئۈچۈن توسالغۇ بولغان يارامسىزلارنى يوقىتىشقا، قانۇننى بۇزۇشقا ھەقلىق» دېگەن بىر تەرەپلىمە نەزەرىيەسىنى سىناش ئۈچۈن قېرى جازانىخور ئايالنى ئۆلتۈرىدۇ. ئەسەردە جىنايەتتىن كېيىنكى ۋىجدانىي ئازاب، پىسخىكىلىق گۇناھكارلىق ھەم ئىنساننىڭ پاكلىنىش يولى سونيا مارمېلادوۋانىڭ سادىق، پاك، دىنىي مۇھەببىتى ئارقىلىق پەللىگە يەتكۈزۈلىدۇ. * '''«مەجنۇن» (1868–1869):''' «گۈزەللىك دۇنيانى قۇتقۇزىدۇ» دېگەن غايىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئەسەر. مەنىۋى جەھەتتىن مۇكەممەل بولغان شاھزادە مىشكېننىڭ بۇرژۇئا پېتېربۇرگ جەمئىيىتىگە كىرىپ، پۇل، نەپس ۋە ھەسەت ئارىسىدا ئازابلانغان ناستاسيا فىلىپپوۋنا، روگوجىن قاتارلىق پېرسوناژلار ئارىسىدا قايتىدىن مەجنۇنلۇق ھالىتىگە چۈشۈپ قېلىشى تەسۋىرلىنىدۇ. * '''«ئالۋاستىلار» (1871–1872):''' 19-ئەسىرنىڭ 60–70-يىللىرىدىكى رادىكال، تېررورلۇققا مايىل سىياسىي ھەرىكەتلەرنىڭ جەمئىيەتكە ئېلىپ كېلىدىغان دەھشىتى نېچايېف ۋەقەسىنى ئەسلى تىپ قىلىش ئارقىلىق پاش قىلىنغان بۈيۈك رومان. * '''«ئۆسمۈر» (1875):''' ئۆسمۈر ئاركادىي دولگورۇكىينىڭ «پۇل تېپىپ، روتشېلدتەك بۈيۈك كۈچكە ئىگە بولۇش» خىيالى ۋە دادىسى ۋېرسىلوۋ بىلەن بولغان ئىدىيەۋى، ئەخلاقىي تىركىشىشلىرى بايان قىلىنىدۇ. * '''«ئاكا-ئۇكا كارامازوۋلار» (1879–1880):''' يازغۇچىنىڭ ئىجادىيىتىنىڭ ئەڭ ئالىي پەللىسى. قېرى، شەھۋەتپەرەس پومېشچىك فىيودور كارامازوۋنىڭ ئۆلتۈرۈلۈش ۋەقەسىنى يىپ ئۇچى قىلىپ، پۈتۈن بىر ئائىلىدىكى تۆت ئوغۇلنىڭ — قىزىققان دىمىترىي، ئەقلىي ۋە خۇداسىز ئىۋان، پاك، مۇلايىم ئاليوشا ھەمدە كۈندەش، پىنھان سمېردياكوۋلارنىڭ روھىي دۇنياسى ئارقىلىق ئىنسان تەبىئىتى، يامانلىقنىڭ كېلىپ چىقىشى، خۇدانىڭ مەۋجۇتلۇقى، ئەركىن ئىرادە ۋە ئەخلاقىي مەسئۇلىيەت مەسىلىلىرى مىسلىسىز چوڭقۇرلۇق بىلەن تەھلىل قىلىنىدۇ. === 3 === رۇس ئەدەبىياتى مەيلى پروزا، مەيلى دراما ۋە شېئىرىيەتتە بولسۇن، 20-ئەسىردىكى ئۇيغۇر يازما ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىغا ئىنتايىن زور تۈرتكە بولدى. ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە رۇسىيە مەتبۇئاتلىرى ئارقىلىق ئۆزبېكچە، رۇسچە ۋە خەنزۇچىدىن نۇرغۇنلىغان كلاسسىك ئەسەرلەر تەرجىمە قىلىندى. بولۇپمۇ 50-يىللاردىن كېيىن، پۇشكىننىڭ «كاپىتان قىزى»، لېف تولستوينىڭ «ئۇرۇش ۋە تىنچلىق»، «ئاننا كارېنىنا»، مىخائىل شولوخوفنىڭ «تىنچ دون»، «ئېچىلغان قاقاس يەر» رومانلىرى، فادېيېفنىڭ «ياش گۋاردىيە»، ئوستروۋسكىينىڭ «پولات قانداق تاۋلاندى»، چىڭغىز ئايتماتوۋنىڭ نادىر قىسسىلىرى ئۇيغۇر ئوقۇرمەنلىرى ۋە يازغۇچىلىرى بىلەن يۈز كۆرۈشتى. بۇ تەرجىمىلەر ئۇيغۇر رومانچىلىقى ۋە پروزىسىنىڭ پىشىپ يېتىلىشىدە ئۆرنەكلىك رول ئوينىدى. دوستويېۋسكىينىڭ ئەسەرلىرىگە كەلسەك، بۇرۇن ئۇنىڭ «جىنايەت ۋە جازا»، «بوزەك بولغانلار ۋە خورلانغانلار»، «ئاق كېچىلەر» كەبى بىر نەچچە ئەسىرىلا تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئەڭ چوققا ئەسىرى بولغان «ئاكا-ئۇكا كارامازوۋلار»دەك مىسلىسىز روماننىڭ ئۇيغۇر تىلىدا تولۇق كىتابخانلار بىلەن يۈز كۆرۈشەلمەسلىكى كۆڭۈلدىكى بىر چوڭ بوشلۇق ئىدى. مەن بۇ ئەسەرنىڭ تۈرلۈك نۇسخىلىرىنى قايتا-قايتا ئوقۇپ، ئۇنىڭدىكى ئىنسان روھىنىڭ تېرەن پىسخىكىلىق يورۇتۇلۇشىدىن تەسىرلەندىم؛ ئىرادە باغلاپ تەرجىمە قىلىشقا تۇتۇشۇپ، ئاخىرى پۈتۈن ئەسەرنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى تاماملىدىم. ئىشىنىمەنكى، بۇ ئەسەر پات ئارىدا كىتابخانلار بىلەن يۈز كۆرۈشۈپ، مىللىي ئەدەبىياتىمىزنىڭ تېخىمۇ يۈكسىلىشىگە، تېپىلغۇسىز ئېستېتىكىلىق تەپەككۇر قوزغىشىغا تېگىشلىك ھەسسىسىنى قوشقۇسى. rs3pb92j1qpry9lq30fhwf6nqmj4oc4 0 24700 176500 2026-09-24T21:00:13Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''ئابدۇسالام شۈكۈر نۇھ''' پروزا ئىجادىيىتىدە يازغۇچىلارنىڭ ئېڭىدا يېڭىلىنىش بولغاندىلا، ئۇلارنىڭ ئىجادىيىتىدە يۈكسىلىش مەيدانغا كېلىدۇ. بىز بۇ يەردە دەۋاتقان يۈكسىلىش دەل پروزا ئېستېتىكىسىنىڭ تەرەققىياتىنى كۆرسىتىدۇ. 20-ئەسىر ئۇيغۇر پروزا تارىخىدىكى با...' 176500 wikitext text/x-wiki '''ئابدۇسالام شۈكۈر نۇھ''' پروزا ئىجادىيىتىدە يازغۇچىلارنىڭ ئېڭىدا يېڭىلىنىش بولغاندىلا، ئۇلارنىڭ ئىجادىيىتىدە يۈكسىلىش مەيدانغا كېلىدۇ. بىز بۇ يەردە دەۋاتقان يۈكسىلىش دەل پروزا ئېستېتىكىسىنىڭ تەرەققىياتىنى كۆرسىتىدۇ. 20-ئەسىر ئۇيغۇر پروزا تارىخىدىكى بارلىق ئۆزگىرىشلەر، ماھىيىتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، پروزا ئېڭىنىڭ ئۆزگىرىش تارىخىدىن ئىبارەتتۇر. شۇڭا، 20-ئەسىر پروزا ئېڭىنىڭ تەرەققىيات مۇساپىسىنى تەكشۈرۈشىمىزمۇ پروزا ئېستېتىكىسى مەسىلىسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بىر تەرەپنى تەھلىل قىلىش ئىككىنچى بىر مەسىلىنى تەبىئىي ھالدا ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. 20-ئەسىر ئۇيغۇر پروزىمىزغا نەزەر سالغىنىمىزدا، يازغۇچىلىرىمىزنىڭ پروزىدىن ئىبارەت بۇ ژانىردىن قانداق پايدىلىنىش ۋە ئۇنى قانداق يېزىش مەسىلىسىدە ئەڭ ئاۋۋال ئۆزلىرىنىڭ ئىجادىيەت ئەمەلىيىتى ئارقىلىق قەدەممۇقەدەم ئىلگىرىلىگەنلىكىنى، دەۋر روھىغا مۇۋاپىق پروزا ئېڭىنىڭ تەدرىجىي مۇكەممەللەشكەن، كېڭەيگەن ۋە چوڭقۇرلاشقان تارىخىنى كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەس. پروزا ئېڭى، ئەلۋەتتە، پروزىنى قانداق چۈشىنىش ۋە قانداق يېزىش مەسىلىسىدۇر. يازغۇچىلارنىڭ پروزا ژانىرىنى قانداق چۈشىنىشى ۋە ئىجادىيەت ئېلىپ بېرىشى بىر دەۋر پروزىسىنىڭ قىممىتى ۋە سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرىدىغان ياكى تۆۋەنلىتىۋېتىدىغان، شۇنداقلا كىتابخانلارنىڭ پروزا ئېستېتىكىسىغا زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىدىغان ھالقىلىق ئامىلدۇر. يازغۇچىلار بىلەن كىتابخانلارنىڭ پروزا ئېڭى ئۆزئارا تۈرتكە بولۇش قانۇنىيىتىنى شەكىللەندۈرىدۇ؛ بۇنىڭ ئىچىدە يازغۇچىلار مەسىلىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىدا تۇرىدۇ. بىر دەۋردە مەسئۇلىيەتچان، تىرىشچان، ئۆزىنىڭ پىكرى ۋە يۈرەك قېنىنى ئۆز مىللىتىنىڭ پروزىسى ئۈچۈن بېغىشلىيالايدىغان پىداكار يازغۇچىلارنىڭ مەۋجۇت بولۇشى مىللەتنىڭ ۋە ئەدەبىياتنىڭ بەخت-سائادىتىدۇر. ئۇلارنىڭ ئەجرى ئارقىلىق پروزا شەكىل ۋە مەزمۇن جەھەتتىنلا ئىلگىرىلەپ قالماستىن، بەلكى يېڭى بەدىئىي دۇنيا يارىتىلىپ، يېڭىچە پروزا ئېڭى مەيدانغا كېلىدۇ. بۇ خىل ئاڭ پۈتۈن تەپەككۇر قاتلاملىرىغا سىڭىپ كېتىدۇ؛ بىر مىللەتنىڭ يېڭى دۇنياقارىشى ۋە ئىدېئولوگىيەسىنىڭ قېلىپلىشىشىدىكى ھېسسىي يىلتىزلارنى دەل مانا مۇشۇ نۇقتىدىن ئىزدەشكە بولىدۇ. پروزا ئۇقۇمىغا بېرىلىدىغان تەبىرلەر ھەر خىل. چەت ئەللەردىن تارتىپ جۇڭگوغىچە بولغان ئەدەبىيات نەزەرىيەچىلىرى ئورتاق قوبۇل قىلغان ئەنئەنىۋى قاراشلارنىڭ بىرى پروزىنى «ھېكايە-چۆچەك ئېيتىش» دەپ تەسۋىرلەشتۇر. «چۆچەك» ۋە «ھېكايە» ئاتالغۇلىرى ئىنگلىز تىلىدا ئورتاق بىر سۆز (story) بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. فىرانسىيەلىك ئەدەبىيات تەتقىقاتچىسى ئابېل شاۋالىيې (Abel Chevalley): «پروزا — نەسرىي ئۇسۇلدا بايان قىلىنىدىغان، مەلۇم ھەجىمدىكى بەدىئىي توقۇلما ھېكايىدۇر» [1]، دەيدۇ. ئەنگلىيە يازغۇچىسى ئې. م. فورستېر (E. M. Forster) بولسا: «ھەجىم جەھەتتىن 50 مىڭ خەتتىن ئاشقان ھەر قانداق نەسرىي ھېكايە ئەسىرىنى رومان دەپ قاراشقا بولىدۇ» [2]، دەپ ئوتتۇرىغا قويىدۇ. كۆزقاراشلارنىڭ كۆپ خىللىقىدىن قەتئىينەزەر، ئومۇملاشقان تەبىر شۇكى: «پروزا — پېرسوناژ، سيۇژېت ۋە مۇھىتنى جانلىق تەسۋىرلەش ئارقىلىق رېئال تۇرمۇشنى ئەينەن ئەكس ئەتتۈرىدىغان ئەدەبىي تۈردۇر» [3]. پروزىنىڭ ئومۇمىي خۇسۇسىيىتى ھەققىدە ۋ. گ. بېلىنسكىي مۇنداق دەپ كۆرسەتكەن: «ئۇ باشقا ژانىرلاردىكى بارلىق شېئىرىي ئامىللار بىلەن بىرىككەن؛ يەنى ئۇنىڭدا ئاپتورنىڭ ۋەقەلىكنى تەسۋىرلىگەندىكى ھېسسىياتىنى ئىزھار قىلىدىغان لىرىك شېئىرىي تۇيغۇلارمۇ، پېرسوناژلار ئۆزىنى تېخىمۇ روشەن ۋە گەۋدىلىك ئىپادىلەيدىغان دراما ئامىللىرىمۇ بار؛ باشقا ژانىردىكى ئەسەرلەردە سىغمايدىغان كۆلەملىك بايان، مۇھاكىمە ۋە ساۋاقلار ھېكايە-رومانلاردا ئۆزىنىڭ قانۇنلۇق ئورنىنى تاپىدۇ» [4]. بۇ بايان پروزىنىڭ شېئىرىيەت ۋە درامىغا قارىغاندا تېخىمۇ ئەركىن بولىدىغانلىقىنى، ئۇنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشنى تېخىمۇ ئومۇميۈزلۈك تەسۋىرلەش پۇرسىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. شەكىل، مەزمۇن ۋە تەسۋىر ئۇسۇللىرىدا مۇشۇنداق پايانسىز ئىمكانىيەتلەرگە ئىگە پروزا ژانىرىنىڭ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا ئەڭ تېز راۋاجلىنىشى تارىخىي، ئىجتىمائىي ئامىللارغا، مىللىي ئەدەبىيات ژانىرىنىڭ ئىچكى تەرەققىيات قانۇنىيىتىگە ھەمدە يازغۇچىلارنىڭ ئىجادىيەت پىسخىكىسىغا مۇناسىۋەتلىكتۇر. 20-ئەسىر ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ پروزا ئېڭىنىڭ كېڭىيىشى تېمىسىدا مانا مۇشۇ نۇقتىلارنى بۆسۈش ئېغىزى قىلغاندىلا، تەتقىقاتنى چوڭقۇرلاشتۇرغىلى بولىدۇ. ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىغا نەزەر سالغىنىمىزدا، كلاسسىك ئەدەبىياتىمىزدا ھازىرقى زامان پروزىسىغا يېقىن تۇرىدىغان، تارقىلىش دائىرىسى كەڭ، تەسىرى زور بولغان نەسرىي شەكىل — چۆچەك ۋە قىسسەلەردۇر. دۇنيا ئەدەبىياتىدا تۈرلۈك مىللەتلەر پروزىچىلىقىنىڭ تۇنجى تۈرتكىسى شۇ مىللەتلەرنىڭ چۆچەك-رىۋايەتلىرى بولۇپ كەلگەن. ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى ۋە قىسسەلىرى خەلقنىڭ گۈزەللىك ۋە ھايات قاراشلىرىنى بايان قىلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئاساسلىق ئىپادىلەش ئۇسۇلى رومانتىزم بولۇپ، سىمۋول، مۇبالىغە، جانلاندۇرۇش ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق رېئاللىقتىن مەلۇم دەرىجىدە يىراقلاشقان. ھەقىقىي رېئال زىددىيەتلەر قاينىمىدا خاراكتېر تاۋلاشتىن كۆرە، ئەپسانە زېمىنىدا غايىۋى تەلپۈنۈشلەر ئاساسىدا ياخشىلىق-يامانلىق، گۈزەللىك-رەزىللىك، چىنلىق-ساختىلىق كەبى دىداكتىك ئۇقۇملارنى ۋەز-نەسىھەت يولى بىلەن بېرىشكە مايىل بولغانلىقتىن، ئەنئەنىۋى چۆچەكلىرىمىز زامانىۋى رېئالىستىك پروزا ژانىرىنىڭ بىۋاسىتە شەكىللىنىشىگە تولۇق تۈرتكە بولالمىدى. يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇيغۇر نەسرىي تىلىنىڭ مول بەدىئىي زاپىسى بولسىمۇ، جۇغراپىيەلىك جەھەتتە بېكىك مۇھىت ۋە ئۈزۈك-ئۈزۈك مەدەنىيەت ئالاقىلىرى زامانىۋى پروزا ژانىرىنىڭ ۋاقتىدا بارلىققا كېلىشىگە تەسىر كۆرسەتكەن ئىدى. كلاسسىك ئەدەبىياتىمىز ئاساسەن شېئىرىيەتنى مەركەز قىلغان بولغاچقا، يازغۇچىلارنىڭ ئېستېتىك چۈشەنچىسىدە ژانىرلاردىكى تۈپ سۈپەت ئۆزگىرىشىنى پەيدا قىلىدىغان يېتەرلىك نەزەرىيەۋى زېمىن ھازىرلانمىغانىدى. مەلۇم بىر ئەدەبىيات ژانىرىنىڭ يېتىلىشىدە نۇرغۇنلىغان ئوبيېكتىپ ۋە سۇبيېكتىپ ئامىللار بىرلىكتە رول ئوينايدۇ. ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدا گەرچە يىرىك نەسرىي ئەسەرلەر يېزىلغان بولسىمۇ [5]، بۇ تەجرىبىلەر ئىزچىل سىستېمىغا ئايلىنالمىغانلىقتىن، نەسرىي تۈرلەرنىڭ سۈپەتلىك ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىشى ئۇزاق يىللارغا سوزۇلدى. 20-ئەسىرنىڭ ئىجتىمائىي دەۋر ئۆزگىرىشلىرى بۇ ژانىرىنىڭ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا قايتىدىن گۈللىنىشىگە پۇختا ئىمكانىيەتلەرنى ھازىرلاپ بەردى. ئەدەبىيات تەرەققىياتى ئۆزئارا ئۆگىنىش ۋە تەسىرلىشىشتىن ئايرىلالمايدۇ. ئەدەبىياتىمىز 20-ئەسىرگە قەدەم قويغاندا، دۇنيا ئەدەبىياتى، بولۇپمۇ رۇس ۋە سوۋېت ئەدەبىياتى نەمۇنىلىرى، قېرىنداش تاتار، قازاق، ئۆزبېك يازغۇچىلىرىنىڭ ھېكايە، پوۋېست ۋە رومانلىرى بىلەن تونۇشۇش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. 1930-يىللىرى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە مەيدانغا كەلگەن مەرىپەت-ئاقارتىش دولقۇنى مەدەنىيەت-مائارىپ ساھەسىدە زور يۈكسىلىشلەرنى ياراتتى. بۇ مۇھىتتا يېتىشىپ چىققان 20-ئەسىر زىيالىيلىرى، يازغۇچى-دراماتورگلىرى دەۋرنىڭ تەلەپلىرىگە ماسلىشىش ۋە مىللىي ئەدەبىياتنى يېڭى پەللىگە كۆتۈرۈش ئۈچۈن زامانىۋى پروزىنىڭ تەخىرسىزلىكىنى ھېس قىلدى. ئەڭ ئاۋۋال، يازغۇچىلىرىمىزنىڭ پروزىدىن ئىبارەت بۇ ژانىردىن پايدىلىنىشنى زۆرۈرىيەت دەپ تونۇغانلىقىنى كۆرىمىز. بىر تۈركۈم ئاۋانگارت ئەدىبلەر خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنىڭ بايان تەجرىبىلىرىگە ۋارىسلىق قىلىش بىلەن بىرگە، ئەپسانىۋى چۆچەك قېلىپلىرىنى يېڭىلاپ، قۇرۇلما ۋە تەسۋىردە سىرتقى رېئالىستىك پروزا تېخنىكىلىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئىجتىمائىي تۇرمۇشنى جانلىق بايان قىلىدىغان يېڭىچە پروزىچىلىقىمىزنى شەكىللەندۈردى. دەسلەپتە، جەمئىيەت ۋە تۇرمۇش ھادىسىلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈش يازغۇچىلىرىمىز پروزا ئېڭىنىڭ ئاساسى ئىدى. بۇ دەۋردىكى ئەسەرلەر كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ سىياسىي-ئىجتىمائىي ھەرىكەتلىرىگە بېغىشلانغان بولۇپ، تاشقى ۋەقەلەرنى بايان قىلىش باش تېما قىلىنغانىدى. مەسىلەن: سەيپىدىن ئەزىزىنىڭ «يېتىم توختى»، «شانلىق قۇربان»، «زامانقۇل»؛ زۇنۇن قادىرىنىڭ «كۈچۈككە ھۇجۇم»، «مۇئەللىمنىڭ خېتى»؛ ئابلىز نازىرىنىڭ «مۇڭلۇق ئالچۇق»، «قادىر يامان»؛ ئابلىمىت مەسئۇدىنىڭ «ساراڭ ساقايدى»، «مەتباقى» قاتارلىق ھېكايىلىرى دەل مۇشۇ خىل ئىزدىنىشنىڭ مېۋىلىرى ئىدى. يازغۇچىلار ئۆز پروزا ئېڭىنى ئىجتىمائىي زىددىيەتلەر قاتلىمىدا يۈرگۈزگەن بولۇپ، بۇ دەۋردىكى ئەسەرلەردە ساپ سەنئەت خۇسۇسىيىتىدىن كۆرە، جەمئىيەتشۇناسلىق خاراكتېرى گەۋدىلىكرەك ئورۇندا تۇراتتى. مەلۇم بىر ئەدەبىي تۈرنىڭ رېئاللىققا يېقىنلىشىشى ئۇنىڭ ماھىيەت جەھەتتىن پىشىپ يېتىلىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇيغۇر پروزىسىدا يازغۇچىلارنىڭ پروزا ئېڭى كۈچەيگەنسېرى، تېما ۋە باش تېما تاللاش جەھەتتىمۇ چوڭ سۈپەت ئۆزگىرىشلىرى كۆرۈلدى. بۇ ئۆزگىرىش كۆپىنچە ئەنئەنىۋى چۆچەكچىلىكتىن قۇتۇلۇپ، رېئال ھايات مەسىلىلىرىگە چوڭقۇرلاپ كىرىشتە ئىپادىلەندى. بۇ تەرەققىيات مۇساپىسىنى زۇنۇن قادىرىنىڭ ئىجادىيەت يولىدىن تېخىمۇ ئېنىق كۆرۈۋېلىش مۇمكىن. ئۇنىڭ «ئىككى بارمىقىم بىلەن»، «رودۇپاي» كەبى ئەسەرلىرىدە خەلق چۆچەكلىرىنىڭ تەسىرى كۈچلۈك بولغان بولسا، «مۇئەللىمنىڭ خېتى»، «كۈچۈككە ھۇجۇم» ناملىق ھېكايىلىرى ئارقىلىق رېئاللىققا يېقىنلاشتى؛ كېيىنچە يازغان داڭلىق ھېكايىسى «ماغدۇر كەتكەندە» بىلەن ھەقىقىي ئېستېتىك يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈلدى. ئاپتور بۇ ئەسىرىدە ئۇيغۇر رېئال تۇرمۇشىنى جانلىق ئىنسانىي زىددىيەتلەر ئىچىدە يورۇتۇپ بېرىپ، نوقۇل كەلگۈسىگە تەلپۈنىدىغان دىداكتىك نەسىرچىلىككە خاتىمە بەردى؛ شۇنىڭ بىلەن ھەقىقىي زامانىۋى پروزىنىڭ يېتىلىپ چىققانلىقىنى جاكالىدى. پروزا نوقۇل تاشقى ۋەقەلەرنىلا كۆرسىتىپ قويۇش بىلەن چەكلەنمەي، بەدىئىي ئالەم يارىتىشى، ئىنساننىڭ روھىي دۇنياسىنى پىسخىكىلىق يورۇتۇپ بېرىشى لازىم. «ماغدۇر كەتكەندە» دەل مۇشۇ خىل پىشقان پروزا ئېڭىنىڭ مەھسۇلىدۇر. يازغۇچى ئۆز ئېڭىنى ئىنسان روھىنىڭ تىراگېدىيەلىك گۈزەللىك قاتلىمىدا راۋاجلاندۇردى. ئەپسۇس، بۇ خىل ئېستېتىك ئىزدىنىش كېيىنكى مەزگىللەردە ئىزچىل داۋاملاشمىدى. 50-يىللاردىن كېيىن بارلىققا كەلگەن سۈنئىي ئىدىيەۋى قېلىپلار بۇ تەرەققىياتقا پۇتلىكاشاڭ بولدى. پۈتۈن مەملىكەت بويىچە ئىنقىلابىي سىياسىيلىقنى تەكىتلەش، باش پېرسوناژلارنى مۇكەممەل قەھرىمان قىلىپ كۆرسىتىش، نوقۇل سىنىپىي كۈرەشنىلا تەسۋىرلەش خاھىشى ئەدەبىياتنى «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» نىڭ بوران-چاپقۇنلىرىغا تۇتاشتۇردى. گەرچە زۇنۇن قادىرى ئۆزىنىڭ يەنە بىر ۋەكىللىك ھېكايىسى «چېنىقىش» تا ئۆزى ياراتقان ئېستېتىك پەللىگە يېقىنلاشقان بولسىمۇ، ئومۇمىي پروزا جەمئىيەت قېلىپلىرىدىن ھالقىپ چىقالماي، نوقۇل سىياسىي تەرغىباتقا بېقىنىپ قالدى. نەتىجىدە پېرسوناژلار بىر خىللىشىپ، بەدىئىي پىكىر كۈچى ئەدەبىياتتىن يىراقلاشتى. ئەسلىدە، پروزا ئىجادىيىتى سەنئەت بولۇش سۈپىتى بىلەن يازغۇچىدىن ئېستېتىك قىممەت يارىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ پروزىدا سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تۇرمۇشنى يېزىشقا بولمايدۇ دېگەنلىك ئەمەس؛ بەلكى سىياسىي تۇرمۇشمۇ پىشقان بەدىئىي تەسۋىر ئارقىلىق تولۇق سەنئەتلەشتۈرۈلۈشى كېرەك. 50–60-يىللاردىكى ھېكايىلىرىمىزدە «چېنىقىش» (زۇنۇن قادىرى)، «بەش تال ئوق»، «قەشقەر گۈزىلى» (تۇردى سامساق) قاتارلىق ساناقلىق ئەسەرلەرنى ھېسابقا ئالمىغاندا، كۆپ قىسىم ئەسەرلەردە تاشقى ھەرىكەتلەرنى نوقۇل بايان قىلىش، فورمۇلالاشتۇرۇش يېتەرسىزلىكلىرى كۆرۈلدى. بۇنىڭ سەۋەبى تاشقى سىياسىي مۇھىتقا باغلىق بولۇپلا قالماي، يەنە پروزىچىلىقىمىزنىڭ تېخى ياشلىقىغا، يازغۇچىلىرىمىزنىڭ پروزا ئېڭىنىڭ تولۇق پىشىپ يېتىلمىگەنلىكىگە مۇناسىۋەتلىكتۇر. شۇنداقتىمۇ، بۇ مەزگىل پروزىمىزنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىدە باشتىن كەچۈرمىسە بولمايدىغان تاۋلىنىش يىللىرى بولدى. پروزىچىلىقىمىز تۇنجى تۈركۈمدىكى قەلەمكەشلەر قوشۇنىنى يېتىشتۈردى [6]؛ «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» نىڭ قاراڭغۇ دەۋرلىرىدىمۇ يازغۇچىلىرىمىز پىنھان ھالەتتە ئىجادىيەت ئېلىپ بېرىپ، پروزىنىڭ تەسۋىر سەنئىتى ئۈچۈن ھارماي ئىزدەندى؛ كېيىنكى چوڭ رومانچىلىق تەييارلىقى ئۈچۈن زېمىن ھازىرلىدى [7]. ئەدەبىياتىمىزنىڭ يېڭى دەۋر باسقۇچى (ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىشتىن كېيىنكى مەزگىل) يازغۇچىلىرىمىزنىڭ پروزا ئېڭى كۈچلۈك پارتلىغان، ئىزدىنىشى ئەڭ ئاكتىپ، نەتىجىلىرى ئەڭ مول بولغان مەزگىل بولدى. دەۋرنىڭ «ئىدىيەنى ئازاد قىلىش» چاقىرىقى ئەدەبىياتقا كەڭ ئىستىقبال ياراتتى. يازغۇچىلارنىڭ جەمئىيەت زىددىيەتلىرىگە بولغان تونۇشى كۈچەيدى؛ بۇ خىل يۈزلىنىش «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» كىشىلەرگە ئېلىپ كەلگەن روھىي كۈلپەتلەر تەھلىل قىلىنغان «جاراھەت پروزىسى» دولقۇنى بىلەن بىرلىشىپ كەتتى. «جاراھەت پروزىسى» ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ پروزا ئېڭىنى يېڭىلاشتا ناھايىتى زور ئەھمىيەتكە ئىگە بولدى. ئۇ كونا قېلىپلارنى يېرىپ تاشلاپ، جەمئىيەت مەسىلىلىرىنى دادىل ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق ئەدەبىياتىمىزدا رېئالىستىك تىراگېدىيەنى قايتىدىن نامايان قىلدى. يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ «قەرزدار»، «دولان ياشلىرى»؛ ئەخەت تۇردىنىڭ «مەرھابا، باغۋەن»؛ ئابلىمىت سابىرنىڭ «ئۇنىڭ ماكانى»؛ جالالىدىن بەھرامنىڭ «بۇلبۇل بوستانىنى تاپتى» كەبى ھېكايىلىرى دەل مۇشۇ مەزگىلدىكى «جاراھەت ئەدەبىياتى» غا مەنسۇپ ئەسەرلەردۇر. بۇ ئەسەرلەردە تۇنجى قېتىم سوتسىيالىستىك ئىنسانپەرۋەرلىك نۇقتىسىدىن ئوبراز يارىتىلىپ، بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا ئىنسان تەقدىرىگە چوڭقۇر يۈزلىنىشنىڭ مۇقەددىمىسى ئېچىلدى. پروزىچىلىقتا نوقۇل «جاراھەت»نىلا قەلەمگە ئېلىش 70-يىللارنىڭ ئاخىرىدا پەسكويغا چۈشكەن بولسىمۇ، لېكىن ئىجتىمائىي يارىلاردىن ساۋاق چىقىرىش كېيىنكى ئەسەرلەردىمۇ داۋاملاشتى. مەسىلەن: «ئىزدىنىش» (رومان، زوردۇن سابىر)، «ئاي يامغۇرى» (رومان، ئەخەت تۇردى)، «تەڭرىنىڭ ھۆكمى» (رومان، توختى ئايۇپ)، «ساۋاقداشلار» (پوۋېست، مەمتىمىن ھوشۇر)، «زېمىن، قارا ئادەملىرىڭگە»، «قىيامەتتە قالغان سەھرا»، «قۇملۇق تىترەۋاتىدۇ» (پوۋېستلار، ئەختەم ئۆمەر) قاتارلىق ئەسەرلەردە «مەسىلە» بايان قىلىشتىن «ئادەم»نى تەسۋىرلەش ئاساسىي ئورۇنغا چىقتى؛ يەنى ئەدەبىياتىمىزنىڭ تەرەققىياتىدا «ئادەمشۇناسلىق» باسقۇچى شەكىللەندى. ئىنساننىڭ روھىي دۇنياسى، ئارزۇ-ئارمانلىرى، پىسخىكىلىق يوشۇرۇن قاتلاملىرى بەدىئىي ئەسەرلەرنىڭ يادروسىغا ئايلاندى. يېڭى دەۋر ئۇيغۇر پروزىسىدا يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ ئورنى ئالاھىدە تۇرىدۇ. 80-يىللار ئۇنىڭ ئىجادىيىتىنىڭ ئەڭ مول مەزگىلى بولدى. ئۇنىڭ تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە پروزىمىز كۆپ خىل تېمىلارغا يۈزلەندى؛ ئوبراز يارىتىش، تەسۋىر ۋە بايان ئۇسۇللىرىدا مىللىيلىك يېڭى بالداققا كۆتۈرۈلدى. زوردۇن سابىر پۈتۈن ھاياتىدا سىمۋوللۇق، ئېپوس خاراكتېرلىك بايان ۋە پەلسەپىۋى پىكىر بىر گەۋدىلەشكەن ئۆزگىچە پروزا ئۇسلۇبىنى ياراتتى. ئۇنىڭ ئىجادىيىتىدە يېزا تېمىسى يارقىن ئورۇندا تۇرىدۇ. شۇ يىللاردا ئۇ «قەرزدار»، «دولان ياشلىرى»، «قوشنىلار»، «جىگدىلەر پىچىرلايدۇ»، «ئېھ، توپىلىق يول»، «ئۇنتۇمايمەن گۈلسارە»، «تارىم سۈيى كەينىگە ئاقمايدۇ»، «بوش كەلمە، تۇرپانلىق» قاتارلىق نۇرغۇن ھېكايە-پوۋېستلارنى يېزىپ، پروزا ئېستېتىكىسىدا مول تەجرىبە توپلىدى. مەسىلەن، «ئېھ، توپىلىق يول» ھېكايىسى نوقۇل بىر مۇھەببەت ھېكايىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى يېزا ئىسلاھاتى مەزگىلىدىكى چوڭقۇر ئىجتىمائىي-ئىدىيەۋى تەپەككۇرنى سەنئەتكارلىق بىلەن يورۇتۇپ بەرگەن نادىر ئەسەردۇر. ئاپتور بۇ ئەسەردە يېڭى دەۋر دېھقانلىرىنىڭ مەنىۋى دۇنياسىدا زادى قانداق مىجەز ۋە ساپا بولۇشى كېرەكلىكىنى نازۇك تەسۋىرلەر ئارقىلىق ئوقۇرمەنلەر ئالدىغا قويدى. «جاراھەت» ۋە «تەپەككۇر» دولقۇنلىرىدىن سەل كېيىن، جەمئىيەتتىكى تېز ئۆزگىرىشلەرنى يورۇتقان «ئىسلاھات پروزىسى» مەيدانغا كەلدى. 1978-يىلى پارتىيە 11-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3-ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، دىققەت مەركىزى سىنىپىي كۈرەشتىن ئىقتىسادىي قۇرۇلۇشقا بۇرۇلدى. بۇ جەرياندا ئەدەبىياتىمىزدا ئىسلاھات-ئېچىۋېتىشنى تېما قىلغان ئەسەرلەر بارلىققا كەلدى؛ بولۇپمۇ يازغۇچى ئەخەت تۇردىنىڭ «سىناق مەيدانىدىكى لەتىپە» ۋە «خەير-خوش، توققۇز كۈنلۈك ماكان» ناملىق ھېكايىلىرى كۈچلۈك تەسىر قوزغىدى. «خەير-خوش، توققۇز كۈنلۈك ماكان» دا باش پېرسوناژ ياسىننىڭ داڭلىق مېھمانساراي باشقۇرغۇچىسى بولغان توققۇز كۈنلۈك ھاياتى ئارقىلىق، ئىسلاھات ئالدىدىكى كونا پىسخىكا، بىيۇروكراتلىق ۋە شەخسىي مەنپەئەتلەرنىڭ مۇرەككەپ توقۇنۇشى چوڭقۇر سېلىشتۇرما بىلەن كۆرسىتىلدى. ئىسلاھات تېمىسىدا يەنە زوردۇن سابىرنىڭ «ئاتا» رومانى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولدى. ئاپتور پەقەت ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشلەرنىلا تەسۋىرلەپ قالماي، بەلكى ئىسلاھاتنىڭ خەلقنىڭ مەنىۋى دۇنياسىغا، ئەخلاقىي قاراشلىرىغا كۆرسەتكەن تەسىرىنى ئائىلىۋى مۇناسىۋەتلەر ئارقىلىق قېزىپ كۆرسەتتى. شۇنىڭدەك، سەمەت دۇگايىلىنىڭ «كىچىك لەقۋا» (پوۋېست)، ئەنۋەر مۇھەممەتنىڭ «لاي سۇ ئىچكەن جانلار» (پوۋېست)، مەمتىمىن ھوشۇرنىڭ «بۇ چۈش ئەمەس» (ھېكايە) كەبى ئەسەرلىرى يېزا تۇرمۇشىنىڭ جانلىق رېئاللىقىنى، تىپىك شارائىتتىكى تىپىك پېرسوناژلارنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەكس ئەتتۈردى. يېڭى دەۋردە پەرۋاز قىلغان ئۇيغۇر پروزىسىدا، تېمىلار تېخىمۇ بېيىپ، ئەنئەنىۋى پروزىمىزدا ئاز ئۇچرايدىغان شەھەر مەدەنىيىتى، ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق، ئىنسان ۋە تەبىئەت، روھ بىلەن جىسىم توقۇنۇشى كەبى يېڭى يۈزلىنىشلەر بارلىققا كەلدى. 80-يىللارنىڭ ئاخىرى ۋە پۈتكۈل 90-يىللاردا يازغۇچىلار كۆپ مەنبەلىك ئىزدىنىش باسقۇچىغا كىردى: * '''بىرىنچىدىن، جەمئىيەتنىڭ تارىخىي قاتلاملىرىغا ۋە ئىنسان تەبىئىتىگە چوڭقۇرلاپ كىرىش كۈچەيدى.''' يېزا ئەسەرلىرىدە دېھقانلارنىڭ پىسخىك تەلەپلىرى تەپسىلىي بايان قىلىندى. بۇ ساھەدە ئەختەم ئۆمەرنىڭ تەكلىماكان تىنىقلىرى، ئاددىي كىشىلەرنىڭ بېكىنمە تۇرمۇشى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىنغان تىراگېدىيەلىك گۈزەللىككە ئىگە ئەسەرلىرى پروزىمىزغا يېڭى روھ قوشتى. نۇرمۇھەممەت توختى، توختى ئايۇپ، سەمەت دۇگايىلى، ئابدۇللا ساۋۇت كەبى يازغۇچىلارمۇ ئۆز ھېكايە-پوۋېستلىرى بىلەن تاشقى تەسۋىردىن ھالقىپ ئىچكى پىسخىكىغا يۈزلەندى. * '''ئىككىنچىدىن، تارىخ ۋە مەدەنىيەت ئامىللىرىنى سەنئەتلەشتۈرۈش رومانچىلىقتا يېڭى سەۋىيە تىكلىدى.''' ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرنىڭ «ئىز» ۋە ئىككى توملۇق «ئويغانغان زېمىن» رومانلىرى، سەيپىدىن ئەزىزىنىڭ «سۇتۇق بۇغراخان»، پەرھات جىلاننىڭ «مەھمۇد قەشقەرىي»، ئەخەت تۇردىنىڭ «ئۇنتۇلغان كىشىلەر»، ئەختەم ئۆمەرنىڭ «يىگانە ئارال» رومانلىرى تارىخنى بەدىئىي ئوبرازلاشتۇرۇشتا مول نەتىجە بەردى. زوردۇن سابىرنىڭ «ئانا يۇرت» تىرىلوگىيەسى بولسا 20-ئەسىر ئاخىرىدىكى ئۇيغۇر رومانچىلىقىنىڭ ئېستېتىك چوققىسىغا ئايلاندى. بۇنىڭدىن باشقا، خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئېھ، ھايات» تىن باشلانغان يۈرۈشلۈك ئەسەرلىرى ئاياللىق ئېڭى ۋە شەھەرلىشىش جەريانىدىكى ئىنسان روھىنى ئۆزگىچە پىسخىكىلىق يورۇتۇش بىلەن ئالاھىدە پەللە ياراتتى. مەمتىمىن ھوشۇر «ئايخان»، «ساراڭ»، «بۇرۇت ماجىراسى»، «قىرلىق ئىستاكان»، «چوشقىلارغا بايرام» كەبى نادىر ئەسەرلىرىدە خەلق چۆچەكلىرىنىڭ تەپەككۇرى بىلەن رېئاللىقنى ماھىرلىق بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، كۈچلۈك مەسخىرە ۋە پەلسەپىۋى تەسۋىر ئۇسلۇبىنى شەكىللەندۈردى. * '''ئۈچىنچىدىن، پۈتۈن مىللەتنىڭ مەدەنىيەت يىلتىزى، تارىخىي پىسخىكىسى ئۈستىدە ئويلىنىش ئاساسىدىكى «يىلتىز ئىزدەش» ۋە ئېكولوگىيە تېمىلىرى گەۋدىلەندى.''' مۇھەممەت باغراشنىڭ «ئاقساق بۇغا»، «يۈرەكتاغ»، «ئاق ئېچىلغان سۆگەت گۈلى»؛ توختى ئايۇپنىڭ «مۈڭگۈز»، «بۆشۈك»، «بۆرە ئانا»؛ مەمتىمىن ھوشۇرنىڭ «قۇم باسقان شەھەر» ناملىق ئەسەرلىرى دەل مانا مۇشۇ خىل مەدەنىيەت ئېقىمىغا ۋەكىللىك قىلدى. * '''تۆتىنچىدىن، زامانىۋى مودېرنىستىك ۋە سېھرىي رېئالىزملىق ئىجادىيەت ئۇسۇللىرى سىناق قىلىندى.''' مۇھەممەت باغراشنىڭ «مەن ئۆلگەن ئادەمنىڭ كۆز قارىچۇقىدا قېتىپ قالغان سۈرەت» (1987) ھېكايىسى ئاڭ ئېقىمى ئۇسۇلىنى قوللىنىش بىلەن بىر باشلامچىلىق رول ئوينىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئەسئەت ئەمەت، پەرھات تۇرسۇن، كۈرەشجان ئۆمەر، ئەركىنجان ئەمەت، ھۈسەيىن تاش قاتارلىق ياش يازغۇچىلار تەرىپىدىن مىللىي پىسخىكىغا يۈزلەنگەن «ئىزلەنمە پروزا» ئېقىمى سىناق قىلىندى. شۇنداقلا، مۇھەممەت باغراشنىڭ «تۆتقۇلاق»، «قۇياش ۋە بالا»، «ئاداققى تاللاش»؛ ئەختەم ئۆمەرنىڭ «تاش مۇنار»؛ مەمتىمىن ھوشۇرنىڭ «شاھ ۋە قاغا»، «بۆرە جىلغا»، «قارا قورساق سەركە» ناملىق ھېكايىلىرىدە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنىڭ ئەپسانە-رىۋايەت ئېلېمېنتلىرى بىلەن سېھرىي رېئالىزم ئۇسۇلى ئۆزئارا يۇغۇرۇلدى. يىغىپ ئېيتقاندا، 20-ئەسىر ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ پروزا ئېڭى — تاشقى جەمئىيەت تەسۋىرىدىن ئىچكى مەدەنىيەت قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىشكە، ئاددىي ۋەقەچىلىكتىن بايان سەنئىتىگە، ھېسسىيلىقتىن پەلسەپىۋى-ئېستېتىك يۈكسەكلىككە قاراپ ئىلگىرىلەش تارىخى بولدى. بۇ تارىخىي تەرەققىيات يېڭى ئەسىردىكى ئۇيغۇر پروزىسىنىڭ دۇنيا ئەدەبىياتى بىلەن تەڭ قەدەم تاشلىشى ئۈچۈن پۇختا بەدىئىي ئاساس ھازىرلاپ بەردى. === ئىزاھاتلار: === [1]، [2] جىن خەن: «جۇڭگو بۈگۈنكى زامان پروزا تارىخى»، خاڭجۇ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، 1997-يىل 1-ئاي 2-نەشرى، 10-بەت. [3]، [4] ئابلەت ئۆمەر قاتارلىقلار تۈزگەن: «ئەدەبىيات نەزەرىيىسى ئاساسلىرى»، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، 1997-يىل 6-ئاي 1-نەشرى، 582-بەت. [5] بۇ يەردە يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆگتۈلمىش ئوغلى جانىبەگ تەرىپىدىن يېزىلغان قىسسە «ئۆگتۈلمىش ئوغلى جانىبەگنىڭ بېشىدىن كەچۈرگەنلىرى»، ناسىرۇددىن رابغۇزىينىڭ «قىسەسۇل ئەنبىيا» كەبى كلاسسىك نەسرىي ئەسەرلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. [6] ئازات سۇلتان، كېرىمجان ئابدۇرېھىم: «ئۇيغۇر بۈگۈنكى زامان ئەدەبىيات تارىخى»، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، 2002-يىل 9-ئاي 1-نەشرى، 41-بەتكە قارالسۇن. [7] «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» مەزگىلىدە قوليازما ھالىتىدە تارقالغان «پۇل» (پەرھات جىلان)، «مۇھەببەت لوگىكىسى» (مەھمۇد ئىلياس)، «قىز قەلبى» (مەمتىمىن ھوشۇر) قاتارلىق ھېكايىلەر ھەم 1974-يىلى نەشر قىلىنغان تۇنجى رومان «قىزىلتاغ باتۇرلىرى» (قېيۇم تۇردى) قاتارلىق ئەسەرلەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ. === پايدىلانغان ماتېرىياللار: === # تاڭ جىنخەي، جۇ بىن قاتارلىقلار: «20-ئەسىر جۇڭگو ئەدەبىياتى ئومۇمىي تارىخى»، جۇڭگو نەشرىياتچىلىق گۇرۇھى، شەرق نەشرىيات مەركىزى، 2003-يىل 9-ئاي 1-نەشرى. # جىن خەن: «جۇڭگو بۈگۈنكى زامان پروزا تارىخى»، خاڭجۇ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، 1997-يىل 1-ئاي 2-نەشرى. # ئازات سۇلتان، كېرىمجان ئابدۇرېھىم: «ئۇيغۇر بۈگۈنكى زامان ئەدەبىيات تارىخى»، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، 2002-يىل 9-ئاي 1-نەشرى. # ئابلەت ئۆمەر قاتارلىقلار: «ئەدەبىيات نەزەرىيىسى ئاساسلىرى»، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، 1997-يىل 6-ئاي 1-نەشرى. # شەرىپىدىن ئۆمەر: «ئۇيغۇرلاردا كلاسسىك ئەدەبىيات»، شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى، 1989-يىل 6-ئاي 1-نەشرى. ''(شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى فىلولوگىيە ئىنستىتۇتى ئەدەبىيات فاكۇلتېتى)'' ks35e38y1gekm5rujseloe4b3q1zqny 0 24701 176501 2026-09-24T21:01:35Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''مەتتۇرسۇن ئېلى''' ئۇيغۇر يېڭى پروزىچىلىرى ئۆز ئەسەرلىرىدە ئەنئەنىۋى رېئالىستىك پىكىر قېلىپلىرىدىن كەسكىن پەرقلىنىدىغان يېڭىچە تېما يۈزلىنىشلىرىنى ۋە بەدىئىي ئېيتىملارنى نامايان قىلدى. ئۇلار پروزا ئەسەرلىرىنى نوقۇل سىياسىي-ئىقتىسادىي مەنپەئەت تالاش-ت...' 176501 wikitext text/x-wiki '''مەتتۇرسۇن ئېلى''' ئۇيغۇر يېڭى پروزىچىلىرى ئۆز ئەسەرلىرىدە ئەنئەنىۋى رېئالىستىك پىكىر قېلىپلىرىدىن كەسكىن پەرقلىنىدىغان يېڭىچە تېما يۈزلىنىشلىرىنى ۋە بەدىئىي ئېيتىملارنى نامايان قىلدى. ئۇلار پروزا ئەسەرلىرىنى نوقۇل سىياسىي-ئىقتىسادىي مەنپەئەت تالاش-تارتىشلىرىنىڭ ياكى كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى كونىلىق بىلەن يېڭىلىق، ئىلغارلىق بىلەن قالاقلىق ئوتتۇرىسىدىكى تاشقى زىددىيەتلەرنىڭ ئاددىي خاتىرىسىگە ئايلاندۇرۇپ قويۇشتىن ئاڭلىق ساقلاندى؛ نەتىجىدە خاسلىققا ۋە چوڭقۇر پەلسەپىۋى ئاساسقا ئىگە يېڭى تېما قاتلاملىرى بارلىققا كەلدى. «ياتلىشىش بايانى» ئەنە شۇنداق تېما يۈزلىنىشلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم بىرىدۇر. ئۇيغۇر يېڭى پروزىچىلىقىدىكى ياتلىشىش بايانى ھەققىدە توختىلىشتىن ئاۋۋال، بىز گەپنى «ياتلىشىش»نىڭ نېمىلىكىدىن باشلايلى. «ياتلىشىش» (Alienation) ئەسلىدە پەلسەپىۋى ئۇقۇم بولۇپ، تارىختا نۇرغۇن مۇتەپەككۇرلار ئوخشاش بولمىغان تەرەپلەردىن بۇ مەسىلىنى مۇھاكىمە قىلغان. كارل ماركس ياتلىشىش قارىشىنى ئىجادىي ھالدا سىياسىي-ئىقتىساد ساھەسىگە ئېلىپ كىرىپ، «ياتلاشقان ئەمگەك» ئۇقۇمىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ئۇقۇم تۆۋەندىكى تۆت قاتلامنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: # «نەرسىنىڭ (مەھسۇلاتنىڭ) ياتلىشىشى»؛ # «ئۆزلۈكنىڭ (ئىنساننىڭ ئۆز ھەرىكىتىدىن) ياتلىشىشى»؛ # «ئىنساننىڭ تۈر ماھىيىتىدىن ياتلىشىشى»؛ # «ئادەمنىڭ ئادەمدىن ياتلىشىشى». ماركس «1844-يىلدىكى ئىقتىسادشۇناسلىق-پەلسەپە قوليازملىرى» ناملىق ئەسىرىدە: «ياتلىشىش — نەرسىنىڭ ئادەمگە ھۆكۈمرانلىق قىلىشى، ئۆلۈك ئەمگەكنىڭ تىرىك ئەمگەككە خوجا بولۇۋېلىشى، مەھسۇلاتنىڭ ئىشلەپچىقارغۇچىنى بويسۇندۇرۇۋېلىشىدۇر»، «بارلىق ھوقۇققا، نام-ئاتاققا، پۇلغا چوقۇنۇشلارنىڭ ھەممىسى، ئاخىرقى ھېسابتا، نەرسىنىڭ ئادەمنى ياتلاشتۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ» دەپ كۆرسىتىدۇ. مەشھۇر ماركسىزمچى پەيلاسوپ گيورگ لۇكاچ مۇنداق دەيدۇ: «ياتلىشىش تېگى-تەكتىدىن ئېيتقاندا كىشىلەرنىڭ ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرىدىن پەيدا بولغان بولۇپ، كاپىتالىستىك تۈزۈمدە شەيئىلىشىش (ماددىلىشىش) ئەڭ يۇقىرى چەككە يېتىپ، كىشىلەرنى ئۆزلۈكتىن ياتلىشىشقا مەجبۇرلايدۇ». يەنى پۇلغا چوقۇنۇش كۆپ خىل مەنىۋى قىممەتكە ئىگە ئىنساننى نوقۇل بىر ئىستېمال ھايۋىنىغا، پۇل تېپىش ماشىنىسىغا ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ. كىشىلەر ئۆزلىرى قۇرۇپ چىققان تاشقى تۈزۈلمە ۋە ماددىي رېئاللىق ئالدىدا ئامالسىز قېلىپ، ئۇنىڭغا تەنقىدسىزلا بويسۇنۇشقا كۆنىدۇ. ماۋ زۇڭجيې ئەپەندى ئېيتقاندەك: «ياتلىشىش نەزەرىيەسى پەلسەپە ۋە ئىقتىساد دائىرىسىدىن ھالقىپ، پىسخولوگىيە، جەمئىيەتشۇناسلىق، ئېستېتىكا ساھەلىرىگە كېڭەيدى ھەمدە مودېرنىزملىق سەنئەتنىڭ نەزەرىيەۋى تۈۋرۈكىگە ئايلاندى». 20-ئەسىر غەرب مودېرنىزم ئەدەبىياتىدا ياتلىشىش مەركىزىي باش تېما قىلىندى. فىرانتس كافكا ئۆز ئەسەرلىرىدە ئىنسان بىلەن ئىنسان ئوتتۇرىسىدىكى چۈشىنىشمەسلىك، يەكلەش، رەھىمسىزلىك ۋە تەنھالىقنى پاش قىلدى؛ جامېس جۇيىس «ئۇلىسس» رومانىدا غەرب شەھەرلىكلىرىنىڭ روھىي چېكىنىشى ۋە غېرىبلىقىنى ئاڭ ئېقىمى ئارقىلىق يورۇتتى. يۇجىن ئونېلنىڭ «تۈكلۈك مايمۇن» (ئورانگۇتان)، كافكانىڭ «ئاينىش» («شەكىل ئۆزگىرىش خاتىرىسى»)، رالف ئېللىسوننىڭ «كۆرۈنمەس ئادەم» كەبى ئەسەرلىرى ئىنساننىڭ تەبىئەتتىن، جەمئىيەتتىن ۋە ئۆزلۈكىدىن ياتلىشىشىنى بەدىئىي ئېپوس دەرىجىسىدە يورۇتۇپ بەردى. يەنە بىر تەرەپتىن، قىرغىز يازغۇچىسى چىڭغىز ئايتماتوفنىڭ ئەسەرلىرىدە ياتلىشىش مىللىي ئەنئەنىدىن چەتنەش، ئۆز يىلتىزىنى ۋە كىملىكىنى ئۇنتۇش، يەنى «ماڭقۇرتلىشىش» شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. مۇنداقچە ئېيتقاندا، دۇنيا ئەدەبىياتىدىكى بۇ ھادىسىنى شەرتلىك ھالدا پەلسەپىۋى-مەۋجۇتلىق تۈسىدىكى «كافكاچە ياتلىشىش» ۋە مىللىي-ئېتنىك كىرىزىس تۈسىدىكى «ئايتماتوفچە ياتلىشىش» دەپ ئايرىشقا بولىدۇ. غەرب ئەدەبىياتى ۋە ئايتماتوف ئەسەرلىرىنىڭ تەسىرى ھەم دەۋر تۈرتكىسىدە، ئۇيغۇر يېڭى پروزىسىدىمۇ ياتلىشىش تېمىسى گەۋدىلەندى. لېكىن، ئۇ نوقۇل بىر دورامچىلىق ئەمەس، بەلكى جەمئىيىتىمىزدە بازار ئىگىلىكىنىڭ كېڭىيىشى، پۇلپەرەسلىكنىڭ باش كۆتۈرۈشى ۋە مەنىۋى كىرىزىسلارنىڭ تۇغۇلۇشى بىلەن زىچ باغلانغان بەدىئىي ئىنكاس بولدى. بەزى يازغۇچىلار ياتلىشىشنى ئىنسانىيەتنىڭ تەقدىر پاجىئەسى دەپ چۈشەنسە، يەنە بەزىلىرى ئۇنى مىللىي ئەنئەنە، روھىي ماھىيەت ۋە كىملىكنىڭ يوقىلىشى دەپ تونۇدى؛ يەنە بىر قىسىم يازغۇچىلار بولسا مەسىلىنى ئائىلە-نىكاھ، ئەخلاق كىرىزىسى نۇقتىسىدىن كۆزەتتى. بىز ئۇيغۇر پروزىسىدىكى ياتلىشىش بايانلىرىنى تۆۋەندىكىدەك تۆت چوڭ بۆلەككە بۆلۈپ مۇلاھىزە قىلالايمىز: === 1. ياتلىشىش — ئىنسان دۇچ كەلگەن تىراگېدىيەلىك تەقدىر-قىسمەت ۋە مەنىۋى ئازاب === بۇ ئەسئەت ئەمەت ئەسەرلىرىگە خاس ياتلىشىش بايانىدۇر. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدە پېرسوناژلار ئۆزلۈكتىن مەھرۇم قالغان، سىرلىق بىر بېسىمنىڭ ئىسكەنجىسىدە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزگەرتىشكە كۈچى يەتمەيدىغان غېرىب، مەھكۇم مەۋجۇتلىق سۈپىتىدە گەۋدىلىنىدۇ. ئۇنى مۇنداق ئۈچ قاتلامغا ئايرىش مۇمكىن: * '''كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ياتلىشىش:''' ئەر-خوتۇن، ئاتا-بالا ئارىسىدىكى مەنىۋى باغلارنىڭ ئۈزۈلۈشى. «يۇلتۇز، يولۇڭغا كېتىۋەر» پوۋېستىدا قارىماققا نىكاھتىن سىرتقى ھېسسىيات يېزىلغاندەك قىلسىمۇ، ماھىيەتتە روھى بىر يەرگە كەلمىگەن، بىر ئۆيدە يات ئادەملەردەك ياشايدىغان ئەر-خوتۇنلارنىڭ پاجىئەسى بايان قىلىنىدۇ. «ئۇچقۇر ئاياغ كەلدى» ناملىق ھېكايىدە، دادىسى تەرىپىدىن مېيىپلىك ھارۋىسىغا تارتىپ قويۇلغان باش پېرسوناژ ئائىلىسىدە پۈتۈنلەي يېتىم قالىدۇ؛ خوتۇن-بالىلىرى بىلەن ئارىسىدا ھېچقانداق تىل، تۇيغۇ ئورتاقلىقى قالمايدۇ. «رويال ھەققىدە ھېكايە» دىمۇ قىزىقىشى ۋە ئەركىنلىكى بوغۇلغان ئايال پاجىئەلىك ھالدا ئۆلۈپ كېتىدۇ، ئۇنىڭ قەلب يارىسى كېيىن ئېرىنىمۇ ھالاكەتكە سۆرەيدۇ. «بوۋاي ۋە تاختا مۈشۈك»تە بولسا، ئاتا بىلەن بالا ئوتتۇرىسىدا ئورتاق سۆزلىشىدىغان مەنىۋى كۆۋرۈك پۈتۈنلەي كۆيۈپ كەتكەن بولۇپ، بوۋاي ئۆزىنىڭ ساداقەتمەن مۈشۈكىنىڭ ئۆلۈمى بىلەن تەڭ تەنھالىقتا كۆز يۇمىدۇ. * '''ئۆزلۈكتىن ياتلىشىش:''' «كېچىدىكى ئادەم» ھېكايىسىدىكى «ئۇ» ئۆز سالاھىيىتىنى، ئىسمىنى ۋە بارلىقىنى يوقىتىپ، تامامەن ئۆزىدىن ياتلىشىپ كەتكەن بىر تىپ. ئۇ ئايالىنىڭ ئۆزىنى تونۇيالماي قېلىشىدىن قورقۇپ ئۈستى-بېشىغا بەلگە سېلىۋالغان، پارول پۈتۈشكەن بولسىمۇ، تاشقى كۆرۈنۈش ئۇنى قۇتقۇزۇپ قالالمايدۇ. ئەسەر ئاخىرىدا ئۇ ئۆزىنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى، قەيەردىن كېلىپ قەيەرگە كېتىۋاتقانلىقىنى پەقەت ئەسلىيەلمەيدىغان غايىبقا ئايلىنىپ قالىدۇ. كافكانىڭ «ئاينىش» ئەسىرىدىكى گرېگورى سامسا قىياپەتتە ھاشاراتقا ئايلانسىمۇ ئىچكى ئېڭىنى ساقلاپ قالغان بولسا، ئەسئەت ئەمەتنىڭ قەھرىمانى شەكلىدە ئادەم پېتى تۇرۇپ روھىي ئۆزلۈكىنى تەلتۆكۈس يوقىتىپ قويىدۇ. * '''مەۋجۇتلۇق ھالىتىنى ئۆزگەرتىشكە ئامالسىزلىق:''' «دۈكۈر-دۈكۈر»دە «مەن» قۇتراپ كەتكەن غەلىتە بىر بوۋاي ۋە ئۇنىڭ ئەسەبىي ئېشىكىنىڭ يات تەھدىتى ئالدىدا چارىسىز قالىدۇ؛ تېخىمۇ دەھشەتلىكى، «مەن» بارلىقىنى ئاتىغان ئۆز ئوغلى ئاخىرىدا شۇ يات، قەبىھ كۈچكە قوشۇلۇپ كېتىپ، ئۆز ئاتىسىغا تەھدىت سالىدۇ. «ئۇچقۇر ئاياغ كەلدى» دە 30 نەچچە يىل ساق پېتى تۇرۇپ مېيىپلىك ھارۋىسىغا پىسخىكىلىق جەھەتتىن مەھكۇم قىلىنغان پېرسوناژ، كېيىن قوپۇپ تەلۋىلەرچە يۈگۈرگەن بولسىمۇ، ئۆز تەقدىرىنىڭ چەمبىرىكىدىن قۇتۇلالماي، يەنە شۇ مېيىپلىك ھارۋىسىدا جەسىتى توشۇلىدىغان بىمەنە تەقدىرگە دۇچار بولىدۇ. ئەسئەت ئەمەت ياتلىشىشنى كونكرېت بىر تارىخىي-ئىجتىمائىي ۋەقەگە ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئومۇمىي تىراگېدىيەلىك مەۋجۇتلۇق ھالىتىگە باغلاپ تەسۋىرلەيدۇ. === 2. ياتلىشىش — ئەجداد روھىنى، ئۆز كىملىكىنى ئۇنتۇش ۋە مىللىي ئەنئەنىدىن چەتنەش === بۇ تۈردىكى بايانلار چىڭغىز ئايتماتوفنىڭ ئىجادىيەت مەپكۇرىسى بىلەن تومۇرداش بولۇپ، مۇھەممەت باغراش، توختى ئايۇپ كەبى يازغۇچىلارنىڭ قەلىمىدە ئەۋجىگە چىقتى. ئۇلار بازار ئىگىلىكى ۋە يۈزەكى مودا تۇرمۇش كەينىگە كىرىپ، ئۆز ئەجدادىدىن، مىللىي ئەخلاقىدىن چەتنىگەن زامانىۋى ماڭقۇرتلارنى پاش قىلدى: * '''«يۈرەكتاغ» (مۇھەممەت باغراش):''' كىروران تارىخىدىكى ئەل ئۈچۈن قېنىنى سۈمۈرگۈزگەن خاقان بەگقۇلىبەگ بىلەن پۇقرالىرى ئۈچۈن يۈرىكىنى قۇملۇققا ئاتقان كۆركلە ئىنەنىڭ رىۋايىتىنى تىڭشاپ، ئەجدادلار تاۋاپگاھىنى ئىزدەپ چىققان ئۈچ بالىنىڭ چۆل جۇدۇنىدا ئۆلۈپ كېتىشى ئەسەرنىڭ غول لىنىيەسىنى تەشكىل قىلىدۇ. يازغۇچى شەھەرنىڭ ھاۋاسىدەكلا سوغۇق، كىملىكىنى ئۇنتۇغان بىپەرۋا شەھەرلىكلەر بىلەن رېئال تىرىكچىلىك غەملىرى تۈپەيلى ئەجداد روھىنى زىيارەت قىلىشنى تەرك ئەتكەن شاقۇر سەھراسىنى بىر-بىرىگە سېلىشتۇرىدۇ. ئەسەردە قىستۇرۇلغان بەستلىك يىگىت — زامانىۋى ماڭقۇرتنىڭ ئۆزىدۇر: ئۇنىڭ ئۈچۈن قەدىمكى مازارلىقلار بايلىق ۋە كۆرگەزمە بۇيۇمىدىن باشقا نەرسە ئەمەس؛ ئۇ ھەتتا نارىش بوۋايدەك ئاقساقاللارغا سالام بېرىشنىمۇ، ئۆلگەن بالىلار ئالدىدا دۇئاغا قول كۆتۈرۈشنىمۇ بىلمەيدۇ. ئەسەردە بالىلارنىڭ پاك ئۆلۈمى ۋە نارىش بوۋاينىڭ نىداسى شاقۇر دېھقانلىرىنى غەپلەت ئۇيقۇسىدىن ئويغىتىپ، ئەجداد يىلتىزىغا قايتىش يولىغا سالىدۇ. * '''«جىنايەت ۋە جازا» (مۇھەممەد باغراش):''' سېھرىي رېئالىزملىق ئۇسلۇب قوللىنىلغان بۇ ئەسەردە، چەت ئەلنىڭ «كېنت» تاماكىسىنى پۈركەپ، تۇغقان ئانىسىنى تىللايدىغان، مىللىتىنىڭ نامىنىمۇ توغرا تەلەپپۇز قىلمايدىغان، پەقەت ئۆزىنىڭ نادان كەيپىنىلا بىلىدىغان ئەلەس يىگىت ئوبرازى ئارقىلىق، مەدەنىيەت زەربىسىدە ئۆز كىملىكىدىن ئايرىلغان زامانىۋى بىر نەسەبسىز تىپ يورۇتۇلىدۇ. شۇنىڭدەك، تەم-تۇزنى سەزمەس بولۇپ قالغان، كۆز ئالدىدىكى ئۆز بالىلىرىنى ۋە ئاتا-ئانىسىنى تونۇمايدىغان ئۇنۇتقاقلىق كېسىلىگە پاتقان كىشىلەر تەسۋىرلىنىدۇ. * '''«ئىزدەش» (مۇھەممەد باغراش):''' ھېيت كۈنى تۇرۇپمۇ ھېچكىم ھېيتلاپ كەلمىگەن، ھېيتلاشقا چىققان «مەن» بولسا تۇرمۇش قاينىمىدا مەھەللە ئاغىنىلىرىنىڭ ئۆيىنىمۇ، مىللىي ئۆرپ-ئادەتلەرنىڭ جۇشقۇنلۇقىنىمۇ تاپالماي گاڭگىراپ قالغان كۆرۈنۈش ئارقىلىق ئەنئەنىنىڭ سۇسلىشىشى ئېچىنىشلىق تەسۋىرلىنىدۇ. * '''«بۆشۈك» (توختى ئايۇپ):''' ئەسەردىكى تېنىگەن يىگىت ئۆز بالىسىغا بۆشۈك ئېلىشنى رەت قىلىپ: «بۆشۈك بىزنىڭ بېشىمىزنى چايقاپ كاللىمىزنى قوچۇۋەتكەن، بىز ئەنئەنە، بۆشۈك، ئەللەي ناخشىسى دېگەنلەرنى ئەخلەتتەك سۈپۈرۈپ تاشلىشىمىز كېرەك» دەپ جار سالىدۇ. بۆشۈك ياسىغۇچى قېرى ھۈنەرۋەن ئۈچۈن بۆشۈك — مىللەتنىڭ روھى، ئېتىقادى ۋە ئەللەي تېنچلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر. يازغۇچى مىللىي مەدەنىيەتتىن پۈتۈنلەي تانغان بۇ تېنىگەن يىگىت ئوبرازى ئارقىلىق دەۋر كىرىزىسىنى پاش قىلىدۇ. ھامىلىنىڭ تۇغۇلۇشنى خالىماسلىقىمۇ ئەنە شۇنداق تېنىگەنلەر دۇنياسىغا قەدەم بېسىشتىن قورققانلىقنىڭ سىمۋوللۇق ئىنكاسىدۇر. === 3. ياتلىشىش — نەرسىنىڭ (ماددىنىڭ، پۇلنىڭ) قۇلىغا ئايلىنىش === بازار ئىگىلىكى قاينىمىدا بىر تۈركۈم كىشىلەر پۇل ۋە ماددىي شەھۋەتنى ھاياتنىڭ بىردىنبىر مەقسىتى قىلىۋېلىپ، ئادىمىيلىك پەزىلەت، غۇرۇر ۋە ئېتىقادلىرىدىن مەھرۇم بولدى؛ پۇل تېپىش ماشىنىسىغا ئايلىنىپ قېلىپ، ئۆز تەبىئىتىدىن ياتلاشتى: * '''«ئاپپاق ئېچىلغان سۆگەت گۈلى» (مۇھەممەد باغراش):''' چۈنچىباي پۈتۈن مەۋجۇتلۇقىنى پۇلغا باغلىغان بىر پۇلپەرەس. ئۇ پۇل تاپىمەن دەپ توي-تۆكۈن، نەزىر-چىراغدىن پۈتۈنلەي قول ئۈزىدۇ؛ يۇرت-مەھەللە بىلەن ئالاقە قىلمايدۇ. ئاخىرىدا پۇل ۋەسۋەسىسى دەستىدىن ئۆزىنىڭ بارلىق ئادىمىي تۇيغۇلىرىدىن، ئۆزىگە گۈزەل ئۈمىدلەر بىلەن تەلپۈنگەن ئوغلىدىن ۋە ئايالىدىن ئايرىلىپ، مەنىۋى قۇرۇقلۇق قەھرىدە ھالاك بولىدۇ. * '''«كەلكۈن» (مۇھەممەد باغراش):''' پېرسوناژ كامالىدىن پۇل تېپىش ۋە قىمار كويىدا ئىنسانىي ۋىجداننى پۈتۈنلەي قايرىپ قويىدۇ. ئاتىسىنىڭ شۈكۈر-قانائەت، ساپ ئەخلاق تەلەپلىرىنى «يالاڭتۆشلەر پەلسەپىسى» دەپ مەسخىرە قىلىدۇ. قىماردا پۇلغا قىسىلغاندا، جازانىخورنىڭ پۇلى ئۈچۈن خوتۇنىنىڭ سۇمبۇل چاچلىرىنى تىرىك كېسىپ كېلىدۇ، ھەتتا تېخىمۇ كۆپ پۇل بېرىلسە ئۆز ئاتىسىنىڭ ساقىلىنىمۇ كېسىپ ئەكىلىپ بېرىشكە قەسەم ئىچىدۇ. بۇ ئەسەردە پۇلنىڭ كوزىرىغا ئايلانغان بۇ مەخلۇق قىمارخانىدىكى باشقا چۈشكۈنلەر بىلەن قوشۇلۇپ، تۇيۇقسىز كەلگەن تەبىئىي كەلكۈن سۈيىدە تامامەن يۇيۇلۇپ ھالاك قىلىنىدۇ. === 4. ياتلىشىش — ئائىلىۋى مۇناسىۋەتتىكى سوغۇقچىلىق === بۇ ئاساسلىقى خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئوربىتا» ۋە «ھاڭگىت كۆلى» ناملىق ئەسەرلىرىدە پۈتۈلگەن ئاياللىق نۇقتىسىدىكى ياتلىشىش بايانىدۇر: «ئوربىتا» پوۋېستىدا باش قەھرىمان ئاسىيە بىلەن ئېرى ئابلېكىم ئوتتۇرىسىدىكى رەھىمسىز ياتلاشقان نىكاھ تەسۋىرلىنىدۇ. ئاسىيە ئابلېكىمگە مېھرىبانلىق ۋە ساداقەت بىلەن مۇئامىلە قىلسىمۇ، ئابلېكىم ئۇنى پەقەت جىنسىي ھەۋەسلىرىنى باسىدىغان، كىر-قات يۇيۇپ ئۆي تازىلايدىغان قورال دەپ قارايدۇ؛ تاشقىرىدا ئاشنا ئويناپ يۈرۈپ، ئۆيگە كەلگەندە ئاسىيەگە يىرتقۇچلۇق قىلىپ تەن ۋە روھ جازاسى بېرىدۇ. ئەسەردە يەنە ئاتا-ئانا بىلەن بالىلار ئوتتۇرىسىدىكى ياتلىشىشمۇ كۆرسىتىلگەن: بالىلار ئاتىسىدىن نەپرەتلەنسە، بارلىقىنى پىدا قىلىۋاتقان ئانىسى ئاسىيەنى پەقەت بىر كىر يۇيۇش، تاماق ئېتىش ماشىنىسى سۈپىتىدە كۆرىدۇ؛ ئانىسى ھېرىپ-ئېچىپ پول سۈرتۈۋاتقاندىمۇ ئۇنىڭ پىشانىسىگە ھېسداشلىق بىلەن قاراپ باقمايدۇ. ئاسىيەنىڭ ياتلاشقان ئائىلە ئىچىدە يالغۇز قېلىپ، ئاخىرى نېرۋا كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ ئەس-ھوشىدىن ئايرىلىشى — ئائىلىۋى مۇھىتتىكى مۇھەببەتىسىزلىكنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان ئەڭ چوڭقۇر تىراگېدىيەسىدۇر. خالىدە ئىسرائىل ئەسئەت ئەمەتكە ئوخشىمايدىغان ھالدا، ياتلىشىشنى ئابستراكت مېتافىزىكىلىق بوشلۇقتا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ كونكرېت رېئال تۇرمۇشىغا، فېئوداللىق قالدۇققا ئىگە ئەرلىك ئىمتىياز ئېڭى ۋە ئاياللارنىڭ مەھكۇم پىسخىكىسى ئارقا كۆرۈنۈشىگە قويۇپ كۆرسىتىپ بېرىدۇ. === خۇلاسە: ياتلىشىش تېمىسىدىكى پېرسوناژلار تەقدىرىنىڭ ئۈچ خىل قېلىپى === ئۇيغۇر پروزىچىلىقىدا ياتلىشىش تېمىسى كۆپىنچە تۆۋەندىكىدەك ئۈچ خىل بايان قېلىپى بويىچە بىر تەرەپ قىلىنغان: # '''تىراگېدىيەلىك تەقدىر-قىسمەت ۋە ئازابتىن قۇتۇلالماسلىق قېلىپى:''' پېرسوناژلار ئۆزىنىڭ ياتلاشقانلىقىنى بىلىدۇ، يالغۇزلۇق، پىراقتىن قىينىلىدۇ، بۇ ھالەتتىن قۇتۇلۇشقا پۈتۈن كۈچى بىلەن تىرىشىدۇ؛ لېكىن تىرىشچانلىقلار مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلىشىدۇ (مەسىلەن: ئەسئەت ئەمەتنىڭ ئەسەرلىرى ۋە خالىدە ئىسرائىلنىڭ «ئوربىتا» پوۋېستى). # '''ئۆزىنىڭ ياتلاشقانلىقىنى ھېس قىلالماسلىق ۋە ئاخىرىدا باشقىلار تەرىپىدىن قۇتقۇزۇلۇش (ئويغىتىلىش) قېلىپى:''' پېرسوناژلار غەپلەت ئىچىدە ئۆز كىملىكى ۋە ئەنئەنىسىدىن چەتنەيدۇ؛ ئەمما سىرتتىن كەلگەن مەنىۋى كۈچ ياكى بىرەر پاجىئەلىك ۋەقە تۈرتكىسىدە ئويغىنىدۇ ياكى قۇتقۇزۇلىدۇ (مەسىلەن: مۇھەممەد باغراشنىڭ «يۈرەكتاغ»، «جىنايەت ۋە جازا»؛ توختى ئايۇپنىڭ «بۆشۈك» ئەسەرلىرى). # '''ماددىي مەنپەئەت ۋە پۇل ۋەسۋەسىسىدە پۈتۈنلەي ياتلىشىپ، ئاخىرى ھالاك بولۇش قېلىپى:''' پېرسوناژلار نەرسىنىڭ، پۇلنىڭ قۇلىغا ئايلىنىپ پۈتۈن ئىنسانىيلىقىنى يوقىتىدۇ؛ ئاخىرىدا قىلمىشىنىڭ جازاسى سۈپىتىدە روھىي ۋە جىسمانىي ھالاكەتكە ئۇچرايدۇ (مەسىلەن: مۇھەممەد باغراشنىڭ «كەلكۈن»، «ئاپپاق ئېچىلغان سۆگەت گۈلى» ھېكايىلىرى). بۇ ئىزدىنىشلەر يېڭى دەۋر ئۇيغۇر پروزىسىنىڭ دۇنياۋى ئەدەبىيات ئېقىملىرى بىلەن مىللىي رېئاللىقنى مۇۋەپپەقىيەتلىك بىرلەشتۈرۈپ، پىسخىكىلىق ۋە پەلسەپىۋى جەھەتتىن يېڭى يۈكسەكلىككە قەدەم قويغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. 8yct2z5uabyrnovbyb0s06t91vekd0t 0 24702 176502 2026-09-24T21:03:08Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''ئابدۇسالام شۈكۈر نۇھ''' ئەختەم ئۆمەر 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرقى 20 يىلى بىلەن دەۋرلەنگەن يېڭى دەۋر ئۇيغۇر پروزىسىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە راۋاجلىنىشىدا، پروزىمىزنىڭ ھەقىقىي بەدىئىي قىممىتىنى نامايان قىلىشتا كۆرىنەرلىك تۆھپە قوشتى. ئۇ ئۆزىنىڭ ساددا، رېئال تۇرمۇشتەك س...' 176502 wikitext text/x-wiki '''ئابدۇسالام شۈكۈر نۇھ''' ئەختەم ئۆمەر 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرقى 20 يىلى بىلەن دەۋرلەنگەن يېڭى دەۋر ئۇيغۇر پروزىسىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە راۋاجلىنىشىدا، پروزىمىزنىڭ ھەقىقىي بەدىئىي قىممىتىنى نامايان قىلىشتا كۆرىنەرلىك تۆھپە قوشتى. ئۇ ئۆزىنىڭ ساددا، رېئال تۇرمۇشتەك سىدام ۋە گۈزەل، مەنىۋى دۇنياسى باي ھەم مۇرەككەپ ئاددىي كىشىلەر تەسۋىرلەنگەن ئەسەرلىرى بىلەن خەلقىمىز سۆيۈپ ئوقۇيدىغان يازغۇچىلارنىڭ بىرى بولۇپ قالدى. كىشىلەر ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى قولدىن چۈشۈرمەي ئوقۇيدىغان، پېرسوناژلىرىنى قەدىرلەيدىغان، بەدىئىي ئىدىيەسى ھەققىدە مۇنازىرە قىلىدىغان بولدى. بۇنىڭ سەۋەبى نېمە؟ بۇنىڭغا ئاددىي جاۋاب بەرگەندە، يازغۇچى ئۆز ئەسەرلىرى ئارقىلىق خەلققە ئەدەبىياتنىڭ تۈپ قىممىتىنى تونۇتالىدى، دېيىش مۇمكىن. ئەدەبىيات بىر خىل قىممەت ئىلمىدۇر؛ ئېنىقراق ئېيتقاندا، ئالاھىدە بەلگىلەر ئارقىلىق ئۆز ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدىغان مۇرەككەپ قىممەت سىستېمىسىدۇر. ئۇ ئىنسان روھىي پائالىيىتىنىڭ مەركىزىي تەرىپى بولۇپ، ئۇنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىياتى يەككە پىسخىك ئامىللارغا ھەم ئىجتىمائىي، تارىخىي دەۋر شارائىتىغا باغلانغان بولىدۇ. ئەدەبىيات كۆپ قىرلىق مۇناسىۋەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەنىۋى مەھسۇلات بولغاچقا، ھەر خىل ئىجتىمائىي ئاڭ فورماتسىيەلىرى ئۇنىڭدا ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ. ھەر قانداق بەدىئىي ئەسەردە مۇرەككەپ ئىجتىمائىي مەزمۇن ۋە يەككە شەخسنىڭ پىسخىك مەزمۇنى يوشۇرۇنغان بولىدۇ؛ ئۇ ئوخشىمىغان مۇناسىۋەتلەرنى ئەكس ئەتتۈرگەندە، ئوخشاش بولمىغان قىممەتنى نامايان قىلىدۇ. ئەختەم ئۆمەر ئەدەبىياتنىڭ قىممىتىنى بەلگىلەيدىغان يەككە، ئىجتىمائىي، روھىي، ئىدراك ۋە ئېستېتىكىلىق تەلەپلەرنى جانلىق پېرسوناژلار ئوبرازى ئارقىلىق ئۆز ئەسەرلىرىگە ئورگانىك سىڭدۈرەلىدى. شۇڭا بىز ئەختەم ئۆمەر پوۋېستلىرىنى ئوقۇغاندا جامال، ھېكىم چورۇق، پاتىمە، خۇمارخان («زېمىن، قارا ئادەملىرىڭگە»)، يۈسۈپ، نۇردۇن، سارەم، نەفىسە («قىيامەتتە قالغان سەھرا»)، نۇسرەت، ياسىن مەدەك، مۇھەممەتئىمىن سەئىدىن («قۇرتلاپ كەتكەن كۆل»)، شەمسىيە («قۇملۇق تىترەۋاتىدۇ»)، قۇربان توختى («مەن قان ئىچمەيتتىم») قاتارلىق پېرسوناژلارنىڭ ھاياتقا، مۇھەببەتكە ۋە رېئاللىققا تۇتقان پوزىتسىيەسى ھەم قىممەت قارىشىنى، ئۇلارنىڭ خاراكتېر ۋە تەقدىر تىراگېدىيەسىنى كۆرىمىز. ئاپتور ئۇلار ئارقىلىق بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ ئىجتىمائىي ۋە روھىي قاتلاملىرىغا شۇڭغۇپ كىرىپ، تەكلىماكان بىلەن بىر گەۋدىگە ئايلانغان جەزىرە روھىنى ئوپېراتسىيە قىلىدۇ؛ بۇرۇقتۇرمىلىق، نادانلىق، قاششاقلىق ۋە مەنىۋى قۇرۇقلۇقنىڭ تۈپ يىلتىزىنى ئىزدىنىش بىلەن بىرگە، ئىجتىمائىي-تارىخىي جاراھەتلەرنى بەدىئىي ۋە ئىدراكىي تەپەككۇرنىڭ بىرلىكىدە ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. ئەختەم ئۆمەر ئەسەرلىرىنىڭ بەدىئىي قىممىتى ئۈستىدە ئىزدىنىشتە، ئۇنىڭ پوۋېستلىرىدىكى تىراگېدىيەلىك گۈزەللىكنىڭ ئىزچىللىقى ۋە چوڭقۇرلۇقىنى چىقىش قىلىش زۆرۈر. ئۇيغۇر پروزىسىدا زۇنۇن قادىرىنىڭ «ماغدۇر كەتكەندە» ھېكايىسىدىكى باقىنىڭ تەقدىر تىراگېدىيەسىدىن كېيىن، كۆپ مەزگىللەردە تىراگېدىيەلىك چوڭقۇرلۇققا يەتكەن ئەسەرلەر كەمدىن-كەم مەيدانغا كەلدى. مۇشۇ مەنىدىن ئالغاندا، ئەختەم ئۆمەر ئەسەرلىرىنى پروزىمىزدىكى يېڭى بىر باشلىنىش دېيىشكە ھەقلىقمىز. تەنقىدچى مەمتىمىن تۇردى يازغاندەك: «ئەختەم ئۆمەر ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى ئىجابىي ۋە سەلبىي ئوبرازلارنىڭ بۇرۇنقى قۇرۇلمىسىنى، فورمۇلاسىنى بۇزۇۋەتتى... ئەدەبىياتتىكى جانسىز مودېللار جانلىق، مۇرەككەپ ئادەمگە ئورۇن بوشاتتى. بۇ — بىلگەن ئادەم ئۈچۈن بىر مىللەت ئەدەبىياتىدىكى تارىخىي بۇرۇلۇشتۇر» [1]. بۇ خىل «تارىخىي بۇرۇلۇش»نىڭ بارلىققا كېلىشىدە ئەختەم ئۆمەر ئەسەرلىرىگە سىڭگەن تىراگېدىيەلىك قىممەت ھەل قىلغۇچ رول ئوينىدى. === 1. تىراگېدىيەلىك سيۇژېت شەكلى ۋە مۇرەككەپ پېرسوناژ خاراكتېرى === تىراگېدىيەلىك سيۇژېت شەكلى، تىراگېدىيەلىك پېرسوناژ، پاجىئەلىك ۋەقە ۋە روھىي كەيپىياتلارنىڭ كىتابخان قەلبىدە ئەكس ئېتىشىنىڭ تەبىئىي مەھسۇلىدۇر. ئەختەم ئۆمەر پوۋېستلىرىدا ئەنئەنىۋى قېلىپلاردىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغان يېڭىچە تىراگېدىيەلىك سيۇژېت قۇرۇلمىسى كۆرۈلىدۇ. كلاسسىك ئەدەبىياتىمىزدىكى تىراگېدىيەلەر خەلقىمىزنىڭ گۈزەللىك قاراشلىرىنىڭ ئوبيېكتىپ ئىنكاسى بولۇپ، ئۇلاردا كۆپىنچە رەھىمدىللىك ياكى «ياخشىلىققا ياخشىلىق، يامانلىققا يامانلىق» دەيدىغان اخلاقىي تەلەپلەرنى تاق لىنىيەلىك قىسسە سيۇژېتى ئارقىلىق بايان قىلىش ئاساس قىلىناتتى. نەۋائىيدىن تارتىپ ئابدۇرېھىم نىزارىينىڭ داستانلىرىغىچە بولغان رىۋايەتلەردە، ھەتتا بۈگۈنكى زامان پروزىسىنىڭ دەسلەپكى نەمۇنىلىرىدىمۇ مۇھەببەت تىراگېدىيەلىرى ئاساسەن بىر قېلىپتا تەكرارلىناتتى: # ئاشىق مەشۇقنى كۆرۈپ سۆيۈپ قالىدۇ ۋە ۋىسال ئۈچۈن تەلپۈنىدۇ. # مەشۇق ھەر قانداق زوراۋانلىققا باش ئەگمەي ساداقەت كۆرسىتىدۇ. # ئاتا (ياكى ھامىي) ئۇلارنىڭ بەختىگە قارشى تۇرۇپ كۈندەشكە يان باسىدۇ. # كۈندەش مەشۇقنى كۈچ بىلەن تارتىۋالماقچى بولۇپ ئاشىققا زىيانكەشلىك قىلىدۇ. # ئانا قىزىغا ھېسداشلىق قىلسىمۇ، ئەمەلىي ياردەم بېرەلمەيدۇ. # سادىق دوست ئاشىققا پىداكارلىق بىلەن يار-يۆلەك بولىدۇ [2]. بۇ خىل قېلىپلاشقان تاق لىنىيەلىك سيۇژېتنىڭ تەكرارلىنىشى ئەسەرلەرنىڭ بەدىئىي ئۈنۈمىنى سۇسلاشتۇرۇپ قويغانىدى. ئەختەم ئۆمەر پوۋېستلىرىدا بولسا تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە جانلىق پېرسوناژلار گەۋدىلەندۈرۈلۈپ، ئۇلارنىڭ تاشقى مۇناسىۋەتلىرىلا ئەمەس، بەلكى ھەرىكەتچان، زىددىيەتلىك ئىچكى كۈرەشلىرى چوڭقۇر تەسۋىرلەندى. پېرسوناژلار نوقۇل «ياخشى» ياكى «يامان» دەپ ئىككى قۇتۇپقا ئايرىلماستىن، ھەقىقىي ئىنسانغا خاس بولغان زىددىيەتلىك خاراكتېرنىڭ تەبىئىي ئۆسۈپ يېتىلىش باسقۇچلىرى يورۇتۇلدى. «قۇرتلاپ كەتكەن كۆل» پوۋېستىدىكى ياسىن مەدەك نەشە چېكىدۇ، قىمار ئوينايدۇ، ئۆيىدە خوتۇنى بار تۇرۇپ نۇسرەتكە مۇھەببەت ئىزھار قىلىدۇ. لېكىن نۇسرەت نېمە ئۈچۈن بۇ ئىشتىن نەپرەتلەنمەي، پىژغىرىم ئىسسىقتا ئۇنىڭ يولىغا تەلمۈرىدۇ؟ بۇ — يازغۇچىنىڭ ئىنسان تەبىئىتىدىن ئىبارەت مۇرەككەپ دۇنيانى بەدىئىي جەھەتتە ماھىرلىق بىلەن ئاچالىغانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر. پېرسوناژلار ئۆزگەرمەس قېلىپتا توڭلاپ قالمىغان؛ ئۇلار ئۆزگىرىشچان، قارشىلىققا تولغان ھايات ئىچىدە كۆرسىتىلگەن. يازغۇچى «زېمىن، قارا ئادەملىرىڭگە» پوۋېستىدا جامال خاراكتېرىنىڭ شەكىللىنىشىگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان غايە، جەمئىيەت، كەسىپ، ئائىلە ۋە دەۋر بېسىملىرىنى ناھايىتى تەبىئىي باغلاپ كۆرسىتىپ بەرگەن. جامال ئەسلىدە يۈكسەك غايىلىك، ساپ پەزىلەتلىك زىيالىي ئىدى. ئەمما «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» نىڭ دەھشەتلىك زەربىلىرى ئۇنىڭ ئارزۇلىرىنى كۆپۈككە ئايلاندۇرىدۇ؛ يۇرتىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئۆزىدىكى مەنىۋى قىممەتلەرگە پۈتۈنلەي قارمۇقارشى كېلىدىغان مۇرەككەپ مۇھىتنىڭ قورشاۋىدا قېلىپ، ئېڭىدا ئۆچ ئېلىش، ساختىپەزلىككە بېرىلىشتەك رەزىل خىياللار ئەۋج ئالىدۇ؛ كېيىن ئۆز قىلمىشلىرىنىڭ جازاسى سۈپىتىدە تۈرمىگە تاشلىنىدۇ. تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىنمۇ تۇرمۇش ئۇنى قايتىدىن ھەلەكچىلىككە، توختىماي يۇقىرىغا يامىشىش كويىغا سالىدۇ. مانا بۇ — پېرسوناژ تەبىئىتىدىكى قارمۇقارشىلىقلارنىڭ رېئال تۇرمۇش مۇھىتى بىلەن بولغان ئۆزئارا زىچ باغلىنىشىدۇر. «مەن قان ئىچمەيتتىم» پوۋېستىدىكى قۇربان توختى ئۈچ ئادەمنى يوقاتقان بىر قاتىل بولسىمۇ، ئەسەرنى ئوقۇغاندا ئۇنىڭغا ھېسداشلىق قىلىمىز، بېشىغا كەلگەن ناھەقچىلىكلەرگە ئېچىنىمىز، ئۇنىڭ بىلەن تەڭ غەزەپلىنىپ، چۈشكەن تەقدىر تىراگېدىيەسىگە ئەلەم يۇتىمىز. چۈنكى ئاپتور ئۇنىڭ خاراكتېرىدىكى ھەققانىيەت ۋە رەھىمدىللىك تۇيغۇلىرىنىڭ قانداق قىلىپ تاشقى زۇلۇم ئاستىدا ۋەھشىيلىككە ئايلىنىپ كەتكەنلىكىنى نازۇك پىسخىكىلىق قاتلامدا يورۇتۇپ بېرىدۇ. «قۇرتلاپ كەتكەن كۆل» دىكى مۇھەممەتئىمىن سەئىدىننىڭ ھەققانىيلىقى بىلەن نۇسرەتنىڭ سەبىيلىكى، «قۇملۇق تىترەۋاتىدۇ» دىكى شەمسىيە بىلەن «ئوماقىم، كۆزۈڭنى ياشلىما» دىكى مېھرىبان ئوبرازلىرى ئەنە شۇنداق جانلىق ئىنسان تەبىئىتىنىڭ كۆرۈنۈشلىرىدۇر. ئومۇملاشتۇرغاندا، ئەختەم ئۆمەر پوۋېستلىرىدىكى تىراگېدىيەلەر خاراكتېر تىراگېدىيەسى بىلەن مۇھىت كەلتۈرۈپ چىقارغان تەقدىر تىراگېدىيەسىنىڭ بىرىكىشىدۇر. «زېمىن، قارا ئادەملىرىڭگە» دە ھېكىم چورۇق دەسلەپتە سىياسىي ھوقۇقىغا تايىنىپ كۆپلىگەن ئاياللارنى دەپسەندە قىلىدۇ؛ لېكىن كېيىنچە جامالنىڭ قىساس ئېلىشىغا ئۇچراپ، تەكلىماكان ئىچىگە ئەسەبىيلەرچە قېچىپ تەلۋە بولۇپ كەتكەندە، ئوقۇرمەندە ئۇنىڭغىمۇ ھېسداشلىق قوزغىلىدۇ. چۈنكى ھېكىم چورۇقنىڭ رەزىللىكىمۇ «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» كەلتۈرۈپ چىقارغان ئورتاق دەۋر پاجىئەسى بىلەن چەمبەرچەس باغلانغان. === 2. ئادەم بىلەن تەبىئەت زىددىيىتىدىكى تىراگېدىيەلىك قاتلام === ئادەم بىلەن تەبىئەت بىر-بىرىگە باغلانغان بىر پۈتۈن ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئېنگېلس ئېيتقاندەك: «ئادەملەرنىڭ تەبىئەت ئۈستىدىن قىلغان غەلىبىسى ئاخىرقى ھېسابتا ئۇلارنى ئارتۇقى بىلەن جازالايدۇ». ئەختەم ئۆمەر پوۋېستلىرىدا ئادەم بىلەن تەبىئەتنىڭ ئۆزئارا زىچ بىرلىك مۇناسىۋىتى ئالاھىدە يورۇتۇلغان بولۇپ، ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنىڭ ۋەيران بولۇشى پېرسوناژلارنىڭ روھىي دۇنياسىنىڭ قۇرغاقلىشىشى بىلەن تەڭ قەدەمدە سىزىلىدۇ. بۇ ئەسەرلەردە ئىنسان تىراگېدىيەسى بىلەن تەبىئەتنىڭ تىراگېدىيەسى بىر گەۋدىگە ئايلىنىپ كەتكەن. «قۇرتلاپ كەتكەن كۆل» پوۋېستى بۇ جەھەتتىكى ئەڭ تىپىك ئەسەردۇر. ئاياغقۇم يېزىسىنىڭ سۇسىزلىقى، قۇمنىڭ ئېتىزلارنى يۇتۇپ كېتىشى ۋە كىشىلەرنىڭ ئېڭىدىكى نادانلىق، قاششاقلىق بىر-بىرىگە سىڭىپ كەتكەن. مۇھەممەتئىمىن سەئىدىننىڭ سۇ مەسىلىسىنى دەپ پايپېتەك بولۇپ تەمتىرىشى، ياسىن مەدەكنىڭ تومۇز ئىسسىقتا تۇرۇپ مەھەللە ئەربابلىرىغا سۇ توشۇشى تەبىئەت بىلەن ئىنسان تەقدىرىنىڭ ئورتاق مەھكۇملۇقىنى كۆرسىتىدۇ. تەبىئەت قۇرغاقلاشقانسېرى، ئىنسان روھىدىمۇ چۆللىشىش، رەھىمسىزلىك كۈچىيىدۇ. يازغۇچىنىڭ زىيالىي ياشلار تۇرمۇشىغا بېغىشلانغان «قۇملۇق تىترەۋاتىدۇ» پوۋېستىدا بولسا تەبىئەت كۈچلۈك بىر سىمۋولغا ئايلانغان. شەمسىيە، جۆرى، مېھرىنسالارنىڭ دەۋر كۈلپەتلىرىدە ئۆز غايىلىرىنى تەدرىجىي يوقىتىپ، جان بېقىش كويىدا ئىنسانىي قىممەتلىرىنى قۇربان قىلىشقا مەجبۇر بولۇشى ئەسەردە تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ. شەمسىيەنىڭ ئوي-خىياللىرى ئارىسىدا قۇملۇقنىڭ تىترەۋاتقانلىقىنى سېزىشى — ئۇنىڭ تېنى بىلەن روھى ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن پىسخىكىلىق توقۇنۇشنىڭ ئوبرازلىق سىمۋولىدۇر. تەن ئېھتىياجى بىلەن روھىي پاكلىق كۈرىشىدە مېھرىنسا بىلەن جۆرىلەر ئۆز ئەقىدىسىدىن يۈز ئۆرۈپ تەسلىم بولىدۇ؛ يالغۇز شەمسىيەلا كۆكرەك كېرىپ تۇرغانلىقى ئۈچۈن، باشقىلارنىڭ نەزىرىدە «ساراڭ»، «بۇزۇق» دەپ بوزەك قىلىنىدۇ. يازغۇچى بۇ ئارقىلىق تەن بىلەن روھنىڭ زىددىيىتىنى چوڭقۇر ئەخلاقىي پاجىئە سۈپىتىدە كۆرسىتىپ بېرىدۇ [3]. ئاياللار مەسىلىسى ئەختەم ئۆمەر پوۋېستلىرىدىكى يەنە بىر تىراگېدىيەلىك تۈگۈندۇر. «زېمىن، قارا ئادەملىرىڭگە» دىكى پاتىمە ۋە خۇمارخان ئوبرازلىرى جەمئىيەتتىكى تۈرلۈك بېسىملار ئاستىدا ئىچكى جەھەتتىن زىددىيەتكە تولغان كىشىلەر بولسا، «قۇرتلاپ كەتكەن كۆل» دىكى نۇسرەت كىشىنىڭ يۈرىكىنى ئېچىندۇرىدىغان تىراگېدىيەلىك پېرسوناژدۇر. نۇسرەت كىشىلەرنىڭ چۈشىنىشىگە، ھەتتا ئۆز دادىسىنىڭ ئىشەنچىگە ئېرىشەلمەي ئەخلاقسىز دەپ ئەيىبلەنگەندە، بۇ ناھەقچىلىك ئۇنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئارىستوتېل ئېيتقاندەك: «ئۇرۇق-تۇغقان، يېقىن كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇقۇشماسلىق كەلتۈرۈپ چىقارغان ئۆلۈم ۋە دەرد-ئەلەملەر يۈكسەك دەرىجىدىكى تىراگېدىيەلىك ھېسداشلىق تۇيغۇسىنى پەيدا قىلىدۇ» [4]. نۇسرەتنىڭ پاجىئەسى فېئوداللىق چۈشەنچىلەرگە قارشى ئىنسان ھۆرمىتىنى ۋە ئاياللارنىڭ ئۆز قىممىتىنى قوغداش كېرەكلىكىنى جاراڭلىق تەكىتلەيدۇ. === 3. تىراگېدىيەلىك گۈزەللىك ۋە تىراگېدىيەلىك قىممەت === تۇرمۇشتىكى ھەر بىر پاجىئە ئۆزلۈكىدىن بەدىئىي تىراگېدىيەگە ئايلىنىپ قالمايدۇ. تۇرمۇشتىكى پاجىئە ئەدەبىياتنى خام ئەشيا بىلەن تەمىنلەيدۇ، خالاس؛ ئەمما ئۇ يازغۇچىنىڭ بەدىئىي تەپەككۇرى ئارقىلىق پىششىقلىنىپ «ھېس قىلدۇرۇلغان» ۋە «گەۋدىلەندۈرۈلگەن» تىراگېدىيەگە ئايلانغاندىلا، كىتابخاننىڭ قەلبىدە ئېستېتىك تەسىر قوزغىيالايدۇ. ئۇنداقتا، تىراگېدىيەلىك گۈزەللىك نېمە؟ ئۇ «ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىكى ئاددىي ئازاب ۋە بەختسىزلىكلەرنىلا ئەمەس، بەلكى ئېستېتىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە مۇكەممەل بەدىئىي قۇرۇلمىنى، يەنى تىراگېدىيەلىك گۈزەللىكنى كۆرسىتىدۇ» [5]. لۇ شۈن ئەپەندى تىراگېدىيەگە تەبىر بېرىپ: «تىراگېدىيە — ھاياتتىكى قەدىر-قىممەتلىك نەرسىلەرنىڭ پارە-پارە قىلىنىپ كۆرسىتىلىشىدۇر» دەپ كۆرسەتكەن [6]. تۇرمۇشتىكى قۇربان توختى، جامال ياكى نۇسرەتلەر ئۆزلىرىنىڭ دەۋر سەھنىسىدە قانداق چوڭ بىر تىراگېدىيەلىك قىسمەتنى ئۆتەۋاتقانلىقىنى بىلمەسلىكى، ئۆزلىرىنى پەقەت تەقدىرى تەتۈر كەلگەن بەختسىزلەر دەپ قارىشى مۇمكىن. ئەمما يازغۇچى ئۇلارنىڭ تەبىئىتىدىكى ھەققانىيلىق، نومۇس، ساداقەت كەبى ئەڭ ئېسىل قىممەتلەرنىڭ دەۋر زۇلمى ۋە نادانلىق تەرىپىدىن قانداق پارچىلانغانلىقىنى بەدىئىي يوسۇندا ئېچىپ بەرگەندە، ئۇ ھەقىقىي تىراگېدىيەلىك قىممەتكە ئىگە بولىدۇ. «قەدىر-قىممەتلىك نەرسىلەر»نىڭ گۇمران بولۇشى كىتابخاننىڭ قەلبىدە ئېچىنىش ۋە ھەققانىي غەزەپ پەيدا قىلىپ، ئىنسانىيەتنىڭ روھىي ئويغىنىشىغا تۈرتكە بولىدۇ. ئەختەم ئۆمەر پوۋېستلىرىدىكى تىراگېدىيەلىك قىممەت — تەكلىماكان باغرىدا جاپالىق كۈن كەچۈرۈۋاتقان ئەمگەكچى خەلقنىڭ قەلبىدىكى چىنلىق ۋە پىداكارلىقنىڭ، ئېكولوگىيەلىك خارابلىق بىلەن ئىجتىمائىي ئىللەتلەر ئىسكەنجىسىدە نابۇت بولۇشىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق، كىتابخانلاردا تەۋرەنمەس ئىنسانپەرۋەرلىك غايىسىنى يېتىلدۈرگەنلىكىدە نامايان بولماقتا. === پايدىلانمىلار: === [1] مەمتىمىن تۇردى: «روزا بۇزۇلمايدۇ»، «تارىم» ژۇرنىلى، 1989-يىللىق 11-سان. [2] كېرىمجان ئابدۇرېھىم: «بىر خىل سيۇژېت شەكلىنىڭ ئەدەبىياتىمىزدىكى ئىزچىللىقى ھەققىدە»، «تارىم» ژۇرنىلى، 1995-يىللىق 11-سان. (ئەسكەرتىش: «قانلىق يەر» رومانى خەنزۇ تىلىدىكى «غەربىي شىمال ئەدەبىيات-سەنئىتى» ژۇرنىلىنىڭ 1951-يىللىق سانلىرىدا ئېلان قىلىنغان؛ 1993-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن ئۇيغۇرچە كىتاب بولۇپ بېسىلغان). [3] «ئەپسانە ۋە ئەدەبىيات»، شاڭخەي ئەدەبىيات-سەنئەت نەشرىياتى، 1995-يىل 4-ئاي نەشرى، 2-بەت. [4] چېڭ مىڭخۇي: «غەرب تىراگېدىيە تەلىماتى تارىخى»، جۇڭگو خەلق ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، 1994-يىل 11-ئاي 1-نەشرى، 93-بەت (خەنزۇچە). [5] لاڭ يىڭ: «‹ماناس›نىڭ تىراگېدىيەلىك گۈزەللىكى»، «مىللەتلەر ئەدەبىياتى تەتقىقاتى» ژۇرنىلى، 1990-يىللىق 3-سان، 1-بەت. [6] «لۇ شۈن ئەسەرلىرى توپلىمى» (1-توم)، 297-بەت (خەنزۇچە). loof27gl6o5xk1t2kwgtk3xf9d5bhdl 0 24703 176503 2026-09-24T21:04:16Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''نەۋايى غەزەل-داستانلىرىدىكى ئېستېتىك ئالاھىدىلىكلەر''' '''ئاپتۇرى: نەسرۇللا ئابلەت''' ئەلىشىر نەۋايى چاغاتاي ئەدەبىياتىنىڭ داھىيانە ۋەكىلى، 15-ئەسىر تۈركىي كلاسسىك ئەدەبىياتىنى يۈكسەك چوققىغا كۆتۈرگەن نۇرانە قۇتۇپ يۇلتۇزىدۇر. ئۇ ئۆز ئانا تىلىدا يۈكسەك ب...' 176503 wikitext text/x-wiki '''نەۋايى غەزەل-داستانلىرىدىكى ئېستېتىك ئالاھىدىلىكلەر''' '''ئاپتۇرى: نەسرۇللا ئابلەت''' ئەلىشىر نەۋايى چاغاتاي ئەدەبىياتىنىڭ داھىيانە ۋەكىلى، 15-ئەسىر تۈركىي كلاسسىك ئەدەبىياتىنى يۈكسەك چوققىغا كۆتۈرگەن نۇرانە قۇتۇپ يۇلتۇزىدۇر. ئۇ ئۆز ئانا تىلىدا يۈكسەك بەدىئىي ۋە ئېستېتىك قىممەتكە ئىگە نادىر، ئۆلمەس ئەسەرلەرنى ياراتقان، ئىجادىيلىققا ئەڭ باي بۈيۈك مۇتەپەككۇر ۋە لىرىك شائىردۇر. بۇ ماقالىدە ئەلىشىر نەۋايىنىڭ «خەزائىنۇل مەئانى» («تۆت دىۋان» ياكى «چاھار دىۋان») مەجمۇئەسىدىكى غەزەللىرىنىڭ بىر قىسمى ۋە شائىر ئىجادىيىتىنىڭ ئەڭ يۈكسەك تۇغى بولغان، ئۇنى ئالەمشۇمۇل شۆھرەتكە ئېرىشتۈرۈپ دۇنيا ئەدەبىياتى خەزىنىسىگە قوشۇلغان شاھ ئەسەر — «خەمسە» تەركىبىدىكى بەزى داستانلار ئۈستىدە ئېستېتىكىلىق نۇقتىدىن مۇھاكىمە يۈرگۈزۈلىدۇ. نەۋايىنىڭ تۈركىي تىلدىكى غەزەللىرى 2600 دىن ئارتۇق بولۇپ، «خەزائىنۇل مەئانى» نىڭ يادرولۇق قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. تېماتىك مەزمۇن جەھەتتىن بۇ غەزەللەرنىڭ كۆپ قىسمى مۇھەببەت لىرىكىسى بولۇپ، ئۇنىڭدا شائىرنىڭ كۆپ قاتلاملىق ئىچكى كەچۈرمىشلىرى روشەن ئىپادىلەنگەن. نەۋايى ئىشق-مۇھەببەت تېمىسىنى چۆرىدىگەن ھالدا ئىنسان قەلبىنى، ئىنسانپەرۋەرلىك غايىلىرىنى، ئالىيجاناب ئەخلاق ۋە مەنىۋى پاكلىقنى بايرىق قىلغان. نەۋايىنىڭ لىرىكىلىق شېئىرىيەت تەرەققىياتىغا قوشقان تارىخىي تۆھپىسى شۇكى، ئۇ شېئىرىيەتتىكى نوقۇل مەي-مەئىشەت ۋە تېيىز تەبىر دائىرىسىنى بۇزۇپ تاشلاپ، ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ پۈتكۈل تەرەپلىرىنى، پەلسەپىۋى-ئېتىكىلىق مەسىلىلەرنى لىرىكىنىڭ تەسۋىر ئوبيېكتىغا ئايلاندۇردى. ئۇنىڭ غەزەللىرى تەپەككۇر، سوتسىئولوگىيە، سىياسەت ۋە تەلىم-تەربىيە ساھەلىرىگە تۇتىشىدۇ. ئۇنىڭدىكى كۆركەم بەدىئىي سەنئەتلەر، پىكىر گۆھەرلىرى ئەلىشىر نەۋايىنىڭ دۇنياۋى تالانت ئىگىسى ئىكەنلىكىنى تامامەن ئىسپاتلايدۇ. دۇنيا شېئىرىيىتى تارىخىغا نەزەر سالساق، ئىشق-مۇھەببەت، دوستلۇق ۋە ئىنسانىي ھېسداشلىق ھەمىشە يادرولۇق باش تېما بولۇپ كەلدى. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 8-ئەسىردە ياشىغان ھومېرنىڭ «ئىلىيادا» قەھرىمانلىق داستانىدىن تارتىپ، گۆتې، شىللېر، بايرون، پۇشكىن كەبى گىگانتلارنىڭ ئىجادىيىتىگىچە؛ قەدىمكى جۇڭگونىڭ «شىجىڭ» («شېئىرنامە») تەزكىرىسىدىكى نادىر كۇپلېتلاردىن تارتىپ تۈركىي تىللار كلاسسىكلىرى ئەھمەد يەسەۋىي، لۇتفىي، بابۇر ۋە مەشرەپكىچە بولغان شائىرلار مۇھەببەتنى ئىنسان روھىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى قىلىپ تەسۋىرلىدى. ئەلىشىر نەۋايى ئۆز لىرىكىلىرىدا مۇھەببەت تۈپ تۇيغۇسىنى مۇنداق يۈكسەك مىسرالار بىلەن يورۇتىدۇ:<blockquote>زاھىد ساڭا ھۇۋرۇ، ماڭا جانانە كېرەك، جەننەت ساڭا بولسۇن، ماڭا مەيخانە كېرەك. يار ئولدۇركىم تىلىيۇ كۆڭلى ئانىڭ بولسا بىر، كىم تىلى ئۆزگىيۇ كۆڭلى ئۆزگىدۇر، ئول يار ئەمەس.</blockquote>شائىر بۇ مىسرالار ئارقىلىق رېئاللىقتىكى ساختا تائەت-ئىبادەت، قۇرۇق تەقۋادارلىقنى ئەمەس، چىن قەلب ساداقىتى، ھەقىقىي ئىشەنچ ۋە ئىككى روھنىڭ بىرلىكىنى كۈيلەيدۇ. نەۋايى ئۆز زامانىسىدا ئىلغار ئىدىيەۋى ئېقىمغا ۋەكىللىك قىلىپ، فېئوداللىق چەكلىمىلەرنى يېرىپ تاشلاپ، ئىنسانپەرۋەرلىك غايىلىرىنى سەنئەت يۈكسەكلىكىگە كۆتۈردى. «خەزائىنۇل مەئانى» دىكى مۇھەببەت لىرىكىلىرى ۋە «خەمسە» داستانلىرىدىكى ئېستېتىك ئالاھىدىلىكلەرنى تۆۋەندىكى تۈرلەرگە يىغىنچاقلاش مۇمكىن: === 1. بەدىئىي ئوبراز ۋە ئېستېتىك ئىماژ === نەۋايى داستانلىرىدا تەسۋىرلەنگەن پېرسوناژلار پۈتۈنلەي تىرىك، جانلىق خاسلىققا ئىگە ئوبرازلاردۇر. «پەرھاد ۋە شېرىن» داستانىدىكى پەرھاد — ئىنسانپەرۋەر، خەلقپەرۋەر، مېھنەتسۆيەر، بىلىملىك، ئىلىم-پەنگە پىششىق، سۆيگۈسىگە سادىق كامىل ئىنسان ئوبرازىدۇر. شېرىن — گۈزەل، لاتاپەتلىك، قەيسەر، ياۋۇز كۈچلەرگە باش ئەگمەيدىغان پەزىلەتلىك قىز قىياپىتىدە گەۋدىلەنسە؛ خۇسراۋ پەرۋىز — مۇستەبىت، ھىلەگەر، نەپسىگە چۈشكەن، زالىم تىپ سۈپىتىدە نامايان بولىدۇ. نەۋايى خەلق ئارىسىدىكى تارىخىي رىۋايەتلەرنى نوقۇل تەكرارلىماستىن، ئۇنىڭغا قايتا جان كىرگۈزۈپ، تېخىمۇ چوڭقۇر پەلسەپىۋى مەزمۇن ئاتا قىلغان. داستاندىكى پەرھاد بىلەن خۇسراۋ پەرۋىز ئوتتۇرىسىدىكى مەشھۇر رېتورىك مۇنازىرە بۇنىڭ روشەن دەلىلىدۇر:<blockquote>دېدى: ۋەسلىغە بارسەن ئارزۇمەند؟ دېدى: بارمەن خىيالى بىرلە خۇرسەند. ''(دېدى: ئۇنىڭ ۋىسالىغا تەلمۈرەمسەن؟ دېدى: ئۇنىڭ خىيالى بىلەنلا مەمنۇنمەن).'' دېدى: نوشى لەبىدىن تاپقاي ئەل بەھر؟ دېدى: ئول نوشدىن ئەل قىسمىدۇر زەھر. ''(دېدى: ئۇنىڭ شېرىن لېۋىدىن باشقىلار بەھرىمەن بولسىچۇ؟ دېدى: ئۇ تاتلىق لەۋدىن باشقىلارغا تېگىدىغىنى پەقەت زەھەردۇر).'' دېدى: جانىڭنى ئالسا لەئلى يادى؟ دېدىكىم: ئۇشبۇدۇر جانىم مۇرادى! ''(دېدى: لەئلى قىزىل لەۋ خىيالى جېنىڭنى ئالسىچۇ؟ دېدى: جېنىمنىڭ پۈتۈن تىلىكىمۇ دەل شۇدۇر).'' دېدى: كۆكسۈڭنى گەر چاك ئەتسە بىباك؟ دېدى: كۆڭلۈم تۇتاي، ھەم ئەيلە دەپ چاك. ''(دېدى: زۇلۇم كۆكسۈڭنى رەھىمسىزلەرچە چاك-چاك قىلىۋەتسىچۇ؟ دېدى: يارالغان كۆكسۈمنى كۆڭلۈم بىلەن تۇتۇپ بېرىمەن).'' دېدى: ئال گەنجۇ قوي مېھرىن نىھانى! دېدى: تۇپراققا بەرمەن كىميانى! ''(دېدى: خەزىنىلەرنى ئالغىن-دە، يوشۇرۇن مۇھەببەتتىن ۋاز كېچىپ كەت! دېدى: مەن كىميا كەبى بۇ قىممەتلىك سۆيگۈنى بايلىق دەيدىغان تۇپراققا تېگىشمەيمەن).''</blockquote>ئەدەبىي ئوبرازنىڭ تۈپ يادروسى — ئېستېتىك ئىماژدۇر. ئېستېتىك ئىماژ ئادەتتىكى تۇرمۇش تەسىراتلىرىنىڭ سەنئەت تەپەككۇرى ئارقىلىق تاۋلىنىپ يۇقىرى باسقۇچقا كۆتۈرۈلۈشىدۇر. نەۋايى پەلسەپىۋى پىكىرلىرىنى تېيىز نەسىھەت شەكلىدە ئەمەس، بەلكى كىشىلەرنىڭ تەقدىرى، ئىچكى توقۇنۇشلىرى ۋە بەدىئىي ئوبرازلارنىڭ ھەرىكىتى ئارقىلىق جانلاندۇرغان. بىز پەرھاد، شېرىن، مەجنۇن، لەيلى ئوبرازلىرىنى قەلبىمىزدە مەڭگۈ ياشايدىغان مۇكەممەل ئىنسانىي سىمۋوللار سۈپىتىدە قوبۇل قىلىمىز. === 2. ئىدىيەۋىلىك ۋە ئېستېتىك خاھىشچانلىق === ئەدەبىيات مەقسەتسىز ئويۇن ئەمەس، بەلكى بەدىئىي ئوبراز ئارقىلىق ئىنسان تەپەككۇرىغا، ئىجتىمائىي ئاڭغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان مۇھىم مەنب Look-دۇر. مۇنەۋۋەر ئەسەر ئۆزىنىڭ ئىدىيەۋى كۈچى بىلەن كىتابخاننىڭ دۇنيا قارىشىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. ئەدەبىياتتا ئابستراكت نەزەرىيەلەر ئەمەس، بەلكى تىپىك خاراكتېرلەر پىكىر توشۇغۇچى بولىدۇ. تىپىك ئوبراز — ئۆزىدە ھەم يارقىن شەخسىي خاسلىقنى، ھەم دەۋرنىڭ ئومۇمىي قىياپىتىنى مۇجەسسەملىگەن پېرسوناژدۇر. نەۋايى ئۆز زامانىسىدىكى ھەر قايسى تەبىقە، قاتلاملارنىڭ ماھىيىتىنى چوڭقۇر كۆزىتىپ، ئۆچمەس تىپىك ئوبرازلارنى ياراتتى. ئۇ پەرھاد ياكى قەيس (مەجنۇن) نىڭ قىسمەتلىرى ئارقىلىق شۇ زامان جەمئىيىتىنىڭ تىراگېدىيەسىنى ۋە مىللەتنىڭ ئارزۇ-ئارمانلىرىنى يوشۇرۇن بەدىئىي مېتافورا بىلەن كۆرسىتىپ بەردى. نەۋايى ئەسەرلىرىنىڭ ئىدىيەۋىلىكى سۈنئىي پەند-نەسىھەت قىلىش شەكلىدە ئەمەس، بەلكى ئەسەرنىڭ بەدىئىي توقۇلمىسىغا تەبىئىي سىڭىپ كەتكەن بولىدۇ. پېرسوناژلارنىڭ ھەرىكىتى ۋە تاللىشى ئارقىلىق ئوقۇرمەندە ئادالەتپەرۋەرلىككە نىسبەتەن تەلپۈنۈش، زۇلۇم ۋە چۈشكۈنلۈككە نىسبەتەن يىرگىنىش پەيدا بولىدۇ. ئەسەردىكى ئېستېتىك ھۆكۈم ئەخلاقىي ھۆكۈم بىلەن ماسلىشىپ، ئەڭ ئالىي گۈزەللىك — ياخشىلىق، ھەقىقەت ۋە ئادالەت شەكلىدە ئۆز قىممىتىنى تاپىدۇ. === 3. ھېسسىيات قۇدرىتى ۋە روھىي تەسىرچانلىق === ئىلىم-پەن تەبىئەت ۋە جەمئىيەت ھادىسىلىرىنى سۇبيېكتىپ ھېسسىياتلاردىن خالىي ھالدا، سوغۇققان لوگىكا ۋە تەھلىل بىلەن چۈشەندۈرسە، ئەدەبىيات تۇرمۇشنى جانلىق ئىنسانىي ھېسسىيات ۋە كەچۈرمىشلەر ئارقىلىق يورۇتىدۇ. ھېسسىياتتىن ئايرىلغان ئەدەبىيات قۇرۇق، مەنىسىز ۋە تەسىرسىز قېلىپقا چۈشۈپ قالىدۇ. نەۋايى ئىجادىيىتىدە رېئال ھېسسىيات، ئېستېتىك تۇيغۇ ۋە ساپ روھىي ئارزۇ-ئىنتىلىشلەر بىر گەۋدىگە ئايلانغان. شائىرنىڭ ئىشق ھەققىدىكى مىسرالىرى ئەقىلنىڭ سوغۇق چەكلىمىلىرىدىن ھالقىپ، چەكسىز قايناق ھېسسىيات ئازادلىقىنى نامايان قىلىدۇ. كىتابخان بەزىدە ئەقىل تارازىسى بىلەن قوبۇل قىلىش قىيىن بولغان مۇھەببەت پىداكارلىقلىرىنى نەۋايىنىڭ تىل سېھرى ۋە ھېسسىيات شىددەتى ئالدىدا جان-دىلى بىلەن قوبۇل قىلىدۇ؛ ھېسسىيات ئەقىل تىركىشىشىدە ئۈستۈنلۈككە چىقىپ، كىتابخان پېرسوناژلار بىلەن تەڭ ھەسرەت چېكىدۇ ۋە تەڭ شادلىنىدۇ. نەۋايى تەسۋىرلىگەن چىن مۇھەببەت پەقەت نەپس ئەمەس، بەلكى كىشىنى روھىي تاكامۇللۇققا، ۋىجدانىي يۈكسىلىشكە ئېلىپ بارىدىغان كۈچتۇر. === 4. بەدىئىي توقۇلما ۋە ئىجادىي تەسەۋۋۇر === توقۇلما — سەنئەتكارنىڭ ئەڭ كاتتا ئىمتىيازىدۇر. ئارىستوتېل «پوئېتىكا» ناملىق مەشھۇر ئەسىرىدە: «شائىرنىڭ ۋەزىپىسى — ئەسلىدە يۈز بەرگەن ۋەقەلەرنى تىزىپ چىقىش ئەمەس، بەلكى يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان ئىشلارنى بەدىئىي تەسۋىرلەشتۇر» دەپ تەكىتلىگەن. شۇڭلاشقا، شېئىرىيەت قۇرۇق تارىخ يېزىقتىن كۆپ يۇقىرى، پەلسەپىۋى پائالىيەتتۇر. نەۋايى داستانلىرىدىكى رەڭدار دۇنيا — تۇرمۇش ھەقىقىتى ئاساسىدا قايتا قۇرۇپ چىقىلغان ئېستېتىك توقۇلمىلار سىستېمىسىدۇر. پەرھادنىڭ تاغ تېشىشى، سېھرىي تىلسىملارنى يېشىشى، جەمشىدنىڭ جامىنى ئىزدەش سەرگۈزەشتلىرى گەرچە ئەپسانىۋى، رومانتىك تۈسكە ئىگە بولسىمۇ، ئۇنىڭ قېتىغا سىڭگەن ئىنسانىي كۈرەش، ئىرادە ۋە ئەقىل كۈچى تولىمۇ چىن ۋە ئىشەنچلىكتۇر. بەدىئىي تەسەۋۋۇرنىڭ قۇدرىتى بىلەن يارىتىلغان بۇ دۇنيا كىتابخاندا مىسلىسىز ھەيرانلىق ۋە بەدىئىي زوق پەيدا قىلىدۇ. === 5. خاسلىق (ئىندىۋىدۇئاللىق) ۋە بەدىئىي يېڭىلىق === سەنئەتنىڭ جېنى — ئىجادىيلىق ۋە قايتىلانماس خاسلىقتۇر. خاسلىق يوق يەردە ئەدەبىيات جانسىز قېلىپقا ئايلىنىپ قالىدۇ. نەۋايى ئەسەرلىرىنىڭ قىممىتى ئۇنىڭ تەكرارلانماس بەدىئىي تىلى، مۇستەقىل ئېستېتىك قاراشلىرى ۋە ئۆزگىچە ئىجادىيەت ئۇسلۇبىدا گەۋدىلىنىدۇ. نەۋايىغىچە بولغان شەرق ئەدەبىياتىدا «خەمسە» يېزىش پۈتۈنلەي پارس تىلىدا داۋاملىشىپ كەلگەن نىزامىي گەنجەۋىي، خۇسراۋ دېھلەۋىي، ئابدۇراھمان جامىي كەبى دەۋر يېتەكچىلىرىنىڭ ئورتاق مىراسى ئىدى. نەۋايى ئۆز ئالدىغا يۈكسەك جاسارەت ۋە تىل ماھارىتى بىلەن مەيدانغا چىقىپ، تۈركىي تىلنىڭ سەنئەت خەزىنىسىنى تولۇق ئىشقا سالغان ھالدا تۇنجى تۈركىي «خەمسە»نى ياراتتى. ئۇ باشقىلار ئىزىدىن سوكۇلداپ ماڭمىدى؛ پېرسوناژلارنىڭ خاراكتېرىنى، ئىدىيەۋى يۈزلىنىشىنى پۈتۈنلەي يېڭىچە روھ بىلەن قايتا قۇردى. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدىكى پېرسوناژلارنىڭ ھەر بىرى ئۆزىگە خاس مىجەزگە، مۇستەقىل تىلغا ۋە روھىي دۇنياغا ئىگە قىلىپ سىزىپ چىقىلدى. خاسلىق بىلەن ئومۇمىيلىقنىڭ مۇكەممەل بىرلىكى نەۋايى ئەسەرلىرىنى زامان ۋە ماكان چەكلىمىلىرىدىن ھالقىغان، تۈركىي خەلقلەر مەدەنىيىتىنىڭ تۈگىمەس ئېستېتىك بۇلىقىغا ئايلاندۇردى. === خۇلاسە === ئەلىشىر نەۋايىنىڭ غەزەللىرى ۋە داستانلىرى ئۆزىنىڭ ئۆلمەس بەدىئىي ئوبرازلىرى، يۈكسەك ئىنسانپەرۋەرلىك ئىدىيەسى، جۇشقۇن ھېسسىيات قۇدرىتى، سېھرىي تەسەۋۋۇر بايلىقى ھەمدە قايتىلانماس ئىجادىي خاسلىقى بىلەن تۈركىي تىللار ئېستېتىكا تەپەككۇرىنىڭ ئالىي نامايەندىسى سۈپىتىدە پارلاپ تۇرماقتا. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدىكى بۇ ئېستېتىك ئالاھىدىلىكلەر كۈنىمىز ئەدەبىياتى ۋە بەدىئىي تەپەككۇرى ئۈچۈنمۇ تۈگىمەس ئىلھام مەنبەسى بولۇپ قالغۇسى. 0u6a99i0qa6ghilb9tien0gpois2nsd 0 24704 176504 2026-09-24T21:05:25Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''ئەكبەر ئەمەت''' تارىخىي رومان — دۇنياۋى ئەدەبىيات ھادىسىسى بولۇپ، باشقا ئەللەردە تارىخىي رومان ھەققىدىكى نەزەرىيەۋى ئىزدىنىشلەر ئالدىنقى ئەسىرنىڭ باشلىرىدىلا سىستېمىلىق ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىغان. بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى تارىخىي رومان ق...' 176504 wikitext text/x-wiki '''ئەكبەر ئەمەت''' تارىخىي رومان — دۇنياۋى ئەدەبىيات ھادىسىسى بولۇپ، باشقا ئەللەردە تارىخىي رومان ھەققىدىكى نەزەرىيەۋى ئىزدىنىشلەر ئالدىنقى ئەسىرنىڭ باشلىرىدىلا سىستېمىلىق ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىغان. بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى تارىخىي رومان قىزغىنلىقى بولسا كىشىلەرنىڭ تارىخ تۇيغۇسى ۋە مىللىي ئۆزلۈك ئېڭىنىڭ ئويغىنىشىغا ئەگىشىپ مەيدانغا كەلگەن يېڭى بىر ھادىسىدۇر. ھازىرغىچە بىزدە خېلى كۆپ ساندىكى تارىخىي رومانلار نەشر قىلىندى؛ لېكىن بۇ بىر يېڭى ساھە بولغانلىقى ئۈچۈن، بۇ ھەقتىكى نەزەرىيەۋى تەتقىقاتلار تېخى دەسلەپكى تەرەققىيات باسقۇچىدا تۇرماقتا. دۇنيا ئەدەبىياتىغا نەزەر سالغىنىمىزدا، باشقا خەلقلەردە بۇ ھادىسىنىڭ بالدۇرراق بارلىققا كەلگەنلىكىنى، نەزەرىيەۋى تەتقىقاتلارنىڭمۇ بۇرۇن پىشىپ يېتىلگەنلىكىنى كۆرىمىز. شۇ سەۋەبتىن، ئۇلار تارىخىي رومانچىلىقتا ساقلىنىشقا تېگىشلىك چولتىلىقلار ۋە يېتىشكە تېگىشلىك بەدىئىي ئۆلچەملەر ھەققىدە پۇختا ئىلمىي خۇلاسىلەرگە ئىگە. ئۇلارنىڭ ئىجادىيەت ۋە تەتقىقات تەجرىبىلىرى بىلەن تونۇشۇش بىزنىڭ تارىخىي رومان ئىجادىيىتىمىزنى ۋە ئەدەبىي تەنقىدچىلىكىمىزنى بېيىتىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تارىخىي ئەسەرلەردىكى بەدىئىيلىك بىلەن تارىخىيلىقنىڭ دىئالېكتىكىلىق مۇناسىۋىتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش — تارىخىي رومان تەتقىقاتىدىكى ئەڭ يادرولۇق مەسىلىدۇر. چۈنكى تارىخىي روماننى تارىخ دەرسلىكىنىڭ ياكى يىلنامىنىڭ ئۆزى دەپ چۈشىنىۋېلىش ھەمدە يازغۇچىنىڭ ئىجادىيەت قىممىتىنى نوقۇل تارىخىي تەپسىلاتلارغا كۆرسەتكەن مېخانىك ساداقەتمەنلىكى بىلەنلا ئۆلچەش ئوقۇرمەنلەرنىڭ بەدىئىي ئەسەرگە قويىدىغان تەلىپى ۋە ئېستېتىك زوقلىنىش دەرىجىسىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ. «ئوكسفورد ئەدەبىيات تېرمىنلىرى قىسقىچە لۇغىتى» (99-بەت) دە تارىخىي رومانغا مۇنداق تەبىر بېرىلگەن:<blockquote>«روماندىكى ۋەقەلىك مەلۇم تارىخىي دەۋردە ھەم ئەسەر يېزىلىۋاتقان ۋاقىتتىن كۆپ بۇرۇن (ئادەتتە بىر ياكى ئىككى ئەۋلاد، بەزىدە بىر قانچە ئەسىر ئىلگىرى) يۈز بەرگەن، شۇنىڭدەك شۇ دەۋر كىشىلىرىنىڭ پىسخىكىسى، تۇرمۇش ئادەتلىرى ۋە ئىجتىمائىي مەنزىرىسى تەسۋىرلەنگەن روماننى كۆرسىتىدۇ.»</blockquote>بۇ تەبىردە تارىخىي رومان ئۇقۇمى دەۋرنىڭ ۋاقىت پەرقى نۇقتىسىدىن ناھايىتى ئېنىق، ئىخچام ئىپادىلەنگەن. ئەمما روماندا ئەكس ئەتكەن دەۋرگە پۈتۈنلەي قېلىپلاشقان ۋاقىت چېگراسى قويۇشنىڭ مۇرەككەپلىكىنى چۈشەنگەن بەزى تەتقىقاتچىلار مەسىلىگە تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ يېقىنلاشقان. مەسىلەن، دان ئۇنگۇريانۇ (Dan Ungurianu) ئۆزىنىڭ «تارىخنى پىلانلاش: ئىمپېرىيە دەۋرىدىكى رۇس تارىخىي رومانلىرى» ناملىق مونوگرافىيەسىدە مۇنداق دەيدۇ:<blockquote>«تارىخىي رومانلارنى ھازىرقى زامان تېمىسىدىكى رومانلاردىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان خىرونولوگىيەلىك يۇقىرى ۋاقىت چېگراسىغا كېسىپ تەبىر بېرىش تەس. يەنە بىر تەرەپتىن، بىر ئەسەرنى ئوڭايلا ‹تارىخىي رومان› قاتارىغا كىرگۈزۈپ قويىدىغان، پائالىيەت يۈز بەرگەن پەيتنىڭ ۋاقىت دائىرىسىگە تايانغان دەل بىر ماتېماتىكىلىق فورمۇلا يوق... شۇنىسى تېخىمۇ مۇھىمكى، روماندىكى ۋەقەلەر شۇ ئەسەر ئوقۇلۇۋاتقان دەۋر كىشىلىرى تەرىپىدىن ‹باشقا بىر دەۋرگە مەنسۇپ› دەپ قارالغان ۋاقىتتا يۈز بەرگەن بولۇشى كېرەك» (11-بەت).</blockquote>دېمەك، مۇشۇ كۆزقاراشلارنى يىغىنچاقلىغاندا تارىخىي رومانغا مۇنداق تەبىر بېرىش تېخىمۇ مۇۋاپىقتۇر: '''رومان يېزىلغان دەۋردىكى كىشىلەر تەرىپىدىن ئۆتمۈشكە (باشقا بىر دەۋرگە) تەۋە دەپ قارالغان ۋەقەلىكلەرنى يادرولۇق تېما قىلىش ئارقىلىق، شۇ ئۆتكەن تارىخىي دەۋرنىڭ پىسخىكىسى، روھى، ئىجتىمائىي زىددىيەتلىرى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىنى بەدىئىي تەسۋىرلەپ بەرگەن ئەسەر تارىخىي روماندۇر.''' === تارىخىي رومان بىلەن رېئالىستىك روماننىڭ ئورگانىك باغلىنىشى === تارىخىي روماننىڭ تەبىرىدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئەگەر ئادەتتىكى مەنىدىكى رېئالىستىك ئىجتىمائىي رومان يازغۇچى ياشاۋاتقان دەۋرنىڭ رېئال قىياپىتىنى ئەكس ئەتتۈرسە، تارىخىي رومان تارىخقا ئايلانغان بىر رېئاللىقنىڭ قىياپىتى ۋە روھىنى جانلاندۇرىدۇ. مۇشۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، تارىخىي روماننى ئادەتتىكى رومان ژانىرىدىن تامامەن ئايرىم، پۈتۈنلەي باشقا بىر مۇستەقىل شەكىل دەپ قاراشقا بولمايدۇ. ئامېرىكىلىق تەنقىدچى خاررى شاۋ «روتلىج ئەدەبىيات ۋە ئەدەبىي تەنقىد ئېنسىكلوپېدىيەسى» دە: «تارىخىي روماننىڭ ئۆزىگە خاس تۇراقلىق، ئايرىم شەكىل بايلىقى يوق؛ ئۇ باشتىن-ئاخىر روماننىڭ ئومۇمىي بەدىئىي قۇرۇلمىسى ۋە بايان شەكىللىرىگە تايىنىدۇ» دەپ كۆرسىتىدۇ. ئۆتكەن ئەسىرنىڭ بېشىدا بۇ ساھەدە چوڭقۇر تەتقىقات ئېلىپ بارغان مەشھۇر پەيلاسوپ ۋە ئېستېتىك گېئورگ لۇكاچ ئۆزىنىڭ «تارىخىي رومان» ناملىق كلاسسىك ئەمگىكىدە، تارىخىي روماننىڭ كېلىپ چىقىشىنى رېئالىستىك ئىجتىمائىي روماننىڭ تەرەققىياتىغا باغلاپ چۈشەندۈرگەن. لۇكاچنىڭ كۆرسىتىشىچە، شوتلاندىيەلىك يازغۇچى ۋالتېر سكاتنىڭ (Walter Scott) ئەسەرلىرى مەيدانغا كەلگەندىن كېيىنلا، دۇنيا ئەدەبىيات سەھنىسىدە ھەقىقىي مەنىدىكى تارىخىي رومانلار پەيدا بولۇشقا باشلىغان. ۋالتېر سكات رومانلىرىنىڭ رۇس تىلىغا تەرجىمە قىلىنىشى رۇسىيەدىمۇ تارىخىي رومانچىلىق دولقۇنىنى قوزغاپ، بۇ ھادىسە پۇشكىننىڭ «كاپىتان قىزى»، لېف تولستوينىڭ «ئۇرۇش ۋە تىنچلىق»، «ھاجى مۇراد» كەبى نادىر نامايەندىلىرى ئارقىلىق دۇنياۋى پەللىگە يەتكەن. لۇكاچنىڭ قارىشىچە، تارىخىي رومان رېئالىستىك روماندىن بۆلۈنۈپ چىققان. ياۋروپادا ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر مۇرەككەپلەشكەن؛ بۇ ئۆزگىرىش رېئالىستىك ئۇسلۇبتىن تېخىمۇ يۈكسەك بەدىئىي سەۋىيەنى، يەنى تۇرمۇشنى پۈتۈن مۇرەككەپلىكى بىلەن ئەكس ئەتتۈرۈش ماھارىتىنى تەلەپ قىلغان. مانا مۇشۇنداق رېئالىستىك تەسۋىر ئۇسلۇبى تولۇق تاۋلىنىپ ۋايىغا يەتكەندىن كېيىن، كىشىلەرنىڭ تارىخ تۇيغۇسى ئويغانغان ۋە يازغۇچىلار بۈگۈنكى كۈننى بارلىققا كەلتۈرگەن ئۆتمۈشنى دەل ئاشۇ يۈكسەك رېئالىستىك ئۇسلۇبتا بەدىئىي يورۇتۇش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشكەن. شۇڭا، مۇنەۋۋەر تارىخىي رومانلار — رېئالىزمنىڭ ئەڭ پىشقان بايان ئۇسۇللىرى ئارقىلىق تارىخقا ئايلانغان رېئاللىقنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ تەسۋىرلىگەن رومانلاردۇر. === تەييار تارىخىي ماتېرىياللارنىڭ قولايلىقى ۋە خەۋپى === تارىخىي روماندا تەسۋىرلەنگەن رېئاللىق ئۆتمۈشكە تەۋە بولغانلىقتىن، ئۇ ئاغزاكى ھەم يازما شەكىلدە ساقلىنىپ قالغان تارىخ بىلىملىرىگە، ھۆججەتلەرگە ۋە دەۋر شاھىتلىرىنىڭ كەچۈرمىشلىرىگە تايىنىدۇ. بىزنىڭ كلاسسىك مىراسلىرىمىز ئىچىدىكى «تارىخى رەشىدىي»، «تارىخى ئەمىنىيە»، «تارىخى ھەمىدىي» قاتارلىق مۆتەبەر ئەسەرلەر، زامانىۋى تارىخ تەتقىقات نەتىجىلىرى ھەمدە ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر، زوردۇن سابىر كەبى يازغۇچىلىرىمىزنىڭ بىۋاسىتە ئۆزى باشتىن كەچۈرگەن تارىخىي كۈرەشلەر ئۇيغۇر تارىخىي رومانلىرى ئۈچۈن قىممەتلىك مەنبە بولۇپ بەردى. كىشىلەرنىڭ ئۆز يىلتىزىنى بىلىش، بۈگۈنكى تەقدىرىنى شەكىللەندۈرگەن ئۆتمۈشنى چۈشىنىش ئارزۇسى تارىخىي رومانلارنىڭ ئوقۇلۇش قىزغىنلىقىنى ھەسسىلەپ ئاشۇردى. لېكىن، تەييار تارىخىي ۋەقەلەرنىڭ بولۇشى بەزىدە تارىخىي رومانچىلىقتا ئېغىر نۇقسانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. رۇس ئەدەبىياتىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىمۇ بەزى يازغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ بەدىئىي تالانتىدىكى كەمبەغەللىكنى تەييار تارىخىي ۋەقەلەرنىڭ ئاجايىپ-غارايىپ قىزىقارلىقلىقى بىلەن ياپماقچى بولغان؛ نەتىجىدە پېرسوناژلىرى جانسىز، بەدىئىيلىكى كەمچىل، قۇرۇق تارىخىي ۋەقەلەرنىڭ قالايمىقان دۆۋىسىدىن ئىبارەت ساختا رومانلار مەيدانغا كەلگەن. دان ئۇنگۇريانۇ كۆرسەتكەندەك: «تارىخىي خاتىرىلەر تەجرىبىسىز يازغۇچىلار ئۈچۈن تەييار سىزىقلار بېرىلگەن رەڭ بېرىش دەپتىرىدەك خىزمەت قىلىپ، پۈتۈن ئەسەرنى ئەرزان قىزىقىش قورالىغا ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ» (3-بەت). مۇشۇنداق قوپال سەۋەنلىكلەر تۈپەيلىدىن، 19-ئەسىردە ئوسىپ سېنكوۋسكىي (Osip Senkovsky) تەنقىد بىلەن مۇنداق دېگەنىدى:<blockquote>«مەن تارىخىي رومانلارنى ياقتۇرمايمەن... تارىخىي رومان — نەسەبى ئېنىقسىز نىكاھسىز بالىغا ئوخشايدۇ؛ ئۇ تارىخ بىلەن بەدىئىي تەسەۋۋۇرنىڭ ناتوغرا قوشۇلۇشىدىن تۇغۇلغان سەنئەتنىڭ ساختا شەكلىدۇر. كىتابخان ھەر قەدەمدە ئاپتورنىڭ سۆزىگە ئىشەنمەكچى بولىدۇ، لېكىن ھەر قەدەمدە تارىخقا خىلاپ توقۇلمىنىڭ قىلتىقىغا چۈشۈپ قېلىشتىن ئەنسىرەپ تېڭىرقايدۇ» (7-بەت).</blockquote>ھەتتا بۈگۈنكى زامان تەنقىدچىسى ھارولد بلۇممۇ (Harold Bloom) «غەرب كلاسسىكلىرى» ناملىق كىتابىدا: «تارىخ يېزىقچىلىقى بىلەن بايان پروزىسى ئايرىلىپ كەتكەن بولۇپ، بىز ئۇلارنىڭ بىرىنى يەنە بىرىگە تولۇق ماسلاشتۇرالمايمىز؛ شۇڭا تارىخىي رومان كلاسسىكلار قاتارىغا كىرەلمەيدۇ» دەپ قارىغان. ئەمما تولستوينىڭ «ئۇرۇش ۋە تىنچلىق»، پۇشكىننىڭ «كاپىتان قىزى»دەك ئۆلمەس نادىر ئەسەرلىرىنىڭ مەۋجۇت بولۇشى سېنكوۋسكىي ۋە بلۇملارنىڭ قارىشىنىڭ نىسپىي بىر تەرەپلىمىلىكىنى ئېنىق ئىسپاتلاپ تۇرۇپتۇ. ئۇلار تارىخ بىلەن بەدىئىيلىكنىڭ رومان شەكلى ئىچىدە يۈكسەك بىرلىككە كېلەلەيدىغانلىقىغا يېتەرلىك باھا بەرمىگەن. === تارىخچى بىلەن تارىخىي رومان يازغۇچىسىنىڭ پەرقلىق مېتودى: موللا مۇسا سايرامىي تەجرىبىسى === تارىخىي رومان يازغۇچىسىنىڭ دۇچ كېلىدىغان تۈپ قىيىنچىلىقى دەل تارىخىيلىق بىلەن بەدىئىيلىكنىڭ دەرىجىسىنى مۇۋاپىق بىر تەرەپ قىلىشتۇر. ئىتالىيەنىڭ بۈيۈك تارىخىي رومانچىسى ئالېسساندرو مانزونى (Alessandro Manzoni): «تارىخىي روماندا تارىخ بىلەن بەدىئىي توقۇلما بىللە ياشىشى شەرت؛ ئەمما ئۇلارنىڭ تەڭپۇڭ چېگراسىنى بەلگىلەش ناھايىتى قىيىن، چۈنكى ئۇنىڭ تۈپ ئاساسلىرى قارشىلىققا ئىگە» دەپ بوشاشقان ئىدى. بۇ زىددىيەتنى چۈشىنىش ئۈچۈن مەدەنىيەت تارىخىمىزدىكى تالانتلىق تارىخچى موللا مۇسا سايرامىينىڭ ئىجادىيىتىنى مىسالغا ئېلىش ئىنتايىن ئەھمىيەتلىكتۇر. سايرامىي «تارىخى ئەمىنىيە» ۋە «تارىخى ھەمىدىي» ئەسەرلىرىدە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئۆتكۈر بەدىئىي تىل، قارا يۇمۇر، جانلىق تەپسىلاتلار ۋە ئوبرازلىق بايان ماھارىتىنى نامايان قىلغان. شۇنداق تۇرۇقلۇق، ئۇنىڭ كىتابلىرىنى ھەرگىزمۇ تارىخىي رومان دېيىشكە بولمايدۇ؛ ئۇ پۈتۈنلەي تارىخنامىدۇر. چۈنكى سايرامىينىڭ تىلى بەدىئىي بولسىمۇ، ئۇنىڭ بايان مېتودى تارىخچىلىققا تەۋە بولۇپ، ھەر بىر تەپسىلاتتا مەلۇم بولغان ئەمەلىي پاكىتقا سادىق بولۇش مەقسىتىگە بويسۇندۇرۇلغان. ئۇ رومانچىلارغا ئوخشاش تەسەۋۋۇر بىلەن پېرسوناژ ياراتمايدۇ ياكى توقۇلما دىيالوگلارنى كىرگۈزمەيدۇ؛ ئۇنىڭ بەدىئىيلىكى تارىخ پۈتۈكچىلىكىنىڭ قاتتىق مېتودى ئىچىدە خىزمەت قىلىدۇ. ئەنگلىيەلىك تارىخ پەيلاسوپى روبېرت كوللىڭۋۇد (R. G. Collingwood) «تارىخ ئىدىيەسى» ناملىق كىتابىدا تارىخچى بىلەن ئەدەبىياتچىنىڭ پەرقىنى مۇنداق ئايرىيدۇ:<blockquote>«تارىخچى ئازدۇر-كۆپتۇر ئىسپاتلانغان تۇراقلىق پاكىتلار بىلەن شۇغۇللىنىدۇ، بىر تۇتاش سۈرەتنى ھاسىل قىلىش ئۈچۈن بۇ پاكىت نۇقتىلىرىنى تۇتاشتۇرىدۇ. بۇ جەھەتتە ئۇ تەسەۋۋۇرغا تايانغانلىقى ئۈچۈن يازغۇچىغا ئوخشايدۇ. ئەمما پەرقى شۇكى، تارىخچى ئۈچۈن بۇ نۇقتىلار دەلىللەنگەن پاكىت بولىدۇ، يازغۇچى بولسا ئۇلارنى بەدىئىي تەسەۋۋۇرى ئارقىلىق ئۆزى يارىتىپ چىقىدۇ. تارىخچىنىڭ تەسۋىرى ئېنىق زامان ۋە ماكانغا باغلانغان بولىدۇ» (642-بەت).</blockquote>تارىخچى تارىخىي چىنلىقنى ساقلاش ئۈچۈن پۈتۈنلەي پاكىتقا تايىنىدۇ ۋە بەدىئىي توقۇلمىدىن ھەزەر ئەيلەيدۇ. ئەمما تارىخىي رومان يازغۇچىسى ئۈچۈن توقۇلما ۋە تەسەۋۋۇر — ئەسەرنىڭ بەدىئىي پۈتۈنلۈكىنى ھازىرلايدىغان تۈپ ئامىلدۇر. لۇكاچ تەكىتلىگەندەك: «روماندا دەۋر ھاياتىنىڭ ماددىي ئاساسىنى، ئىجتىمائىي روھىنى قايتا يارىتىشتىكى ساداقەتمەنلىك ھەممىدىن مۇھىم؛ ئەمما بۇ يازغۇچى ھەر بىر ئۇششاق تارىخىي پاكىتقا مېخانىك ھالدا باغلانسۇن دېگەنلىك ئەمەس. تېخىمۇ چوڭ، بەدىئىي بىر ئومۇملۇقنى يارىتىش ئۈچۈن، يازغۇچى ئايرىم تارىخىي پاكىتلارنى بەدىئىي تەلەپكە ئۇيغۇن ھالدا ئەركىن بىر تەرەپ قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشى كېرەك» (942-بەت). === تارىخىي روماننىڭ بەدىئىي ئۆلچەملىرى === تارىخ تەتقىقاتچىسى دەۋرنىڭ قىياپىتىنى پۈتۈنلەي ھۆججەت ۋە پاكىتلار بىلەن سىزىپ چىقسا، تارىخىي رومان يازغۇچىسى دەۋرنىڭ ئومۇمىي روھى ۋە خاراكتېرىنى بۇزماي تۇرۇپ، ئۇنىڭ تەپسىلاتلىرىنى ئۆز تەسەۋۋۇرى بويىچە بەدىئىي بايان قىلىدۇ. مەسىلەن، قاراخانىيلار دەۋرىنى يازغان تارىخچى خاقانلىقنىڭ ئوردا پۈتۈكلىرى، تاش مەتبەئە مەنبەلىرى ۋە ئۇرۇش ۋەقەلىرىگە قەتئىي بويسۇنۇپ خۇلاسە چىقىرىدۇ. ئەمما شۇ تېمىدا قەلەم تەۋرەتكەن بىر رومان يازغۇچىسى تەسۋىرگە توقۇلما پېرسوناژلارنى، ئۇلارنىڭ مۇھەببەت-نەپرىتىنى، ئىچكى تىركىشىشلىرىنى كىرگۈزۈش ئارقىلىق، شۇ تارىخىي دەۋرنى جانلىق ھاياتقا ئايلاندۇرىدۇ. مۇنداق توقۇلمىلار دەۋرنىڭ ئومۇمىي تارىخىي ھەقىقىتىنى ئۆزگەرتىۋەتمەيدۇ، ئەكسىچە ئۇنىڭغا بەدىئىي تىنچ، ئىنسانىي ھايات بېغىشلايدۇ. شۇڭلاشقا، تارىخىي رومان يازغۇچىسىنىڭ ئايرىم تارىخىي تەپسىلاتلارغا مېخانىك قۇل بولۇپ قېلىشى ھاجەتسىز. لۇكاچ ئېيتقاندەك: «يازغۇچىنىڭ مەلۇم دەۋر ھەققىدىكى تارىخىي چۈشەنچىسى قانچە چوڭقۇر بولسا، ئۇ ئۆزىنىڭ بەدىئىي پىلانىدا شۇنچە ئەركىن ھەرىكەت قىلالايدۇ ھەمدە ئايرىم تەپسىلاتلارنىڭ قېلىپىغا چۈشۈپ قالمايدۇ» (942-بەت). مول تارىخىي بىلىم يازغۇچىنى تەييار تارىخىي ۋەقەلەرنى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ قويۇشقا ئەمەس، بەلكى دەۋرنىڭ روھىي مەنتىقىسىگە يېتەكچىلىك قىلىپ، ئەركىن ۋە پىشقان پېرسوناژلارنى يارىتىشقا ئېلىپ بارىدۇ. يىغىنچاقلىغاندا: # '''تارىخىي رومان — رومانچىلىق شەكىللىرىدىن ئايرىلغان ئايرىم بىر ژانىرمۇ، تارىخ پۈتۈكىمۇ ئەمەس؛ ئۇ پۈتۈنلەي روماننىڭ بەدىئىي تەبىئىتىگە بويسۇنىدىغان بەدىئىي ئەسەردۇر.''' ئۇنىڭ ئۇتۇق قازانغان ياكى قازانمىغانلىقى ئەسەرنىڭ دەرسلىككە قانچىلىك ئوخشىغانلىقى بىلەن ئەمەس، بەلكى رومان سەنئىتىنىڭ بەدىئىي ئۆلچەملىرىگە — ئوبراز يارىتىشنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى، پېرسوناژلارنىڭ خاسلىقى، تىلنىڭ جۇشقۇنلۇقى ۋە كىتابخانغا بەرگەن ئېستېتىك تەسىرى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. # '''تارىخىي رومان يازغۇچىسىدىن بىر تارىخچىنىڭ تەكشۈرۈش پوزىتسىيەسىنى كۈتۈش ئەدەبىياتنىڭ تەبىئىتىگە خىلاپتۇر.''' يازغۇچى تەييار تارىخىي ۋەقەلەرنى نوقۇل تىزىپ چىققۇچى ئەمەس، بەلكى ئۆتمۈشنى بەدىئىي تەسەۋۋۇر ئارقىلىق قايتا جانلاندۇرۇپ، دەۋر روھىنى ئىنسان خاراكتېرىنىڭ قاينىمىدا كۆرسىتىپ بەرگۈچى سەنئەتكاردۇر. بىزنىڭ تارىخىي رومانچىلىقىمىزمۇ نوقۇل ۋەقەلەرنى رەتلەپ تىزىپ قويۇشتىن ھالقىپ، رومان سەنئىتىنىڭ ئەڭ يۈكسەك رېئالىستىك ئۇسلۇبلىرىغا، پىسخىكىلىق تەسۋىر چوڭقۇرلۇقىغا ۋە بەدىئىي توقۇلمىنىڭ قايىل قىلارلىق سېھرىگە تايانغاندىلا، كلاسسىك دۇنياۋى ئەسەرلەر سەۋىيەسىگە يېتەلەيدۇ. gzrkzrpjeg8dhp81h6ltjq2ufkivy0a 0 24705 176505 2026-09-24T21:06:58Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''غەيرەتجان ئوسمان ئۇتغۇر''' مەن «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى»نىڭ 2003-يىللىق 2-سانىدا «شېئىرىي رومان ھەققىدە ئويلىغانلىرىم» ناملىق بىر پارچە ماقالە ئېلان قىلغان ئىدىم. كېيىن بەزى كەسىپداشلارنىڭ تەۋسىيەسى بىلەن بۇ ماقالىدىكى ئايرىم قاراشلارنى يەنى...' 176505 wikitext text/x-wiki '''غەيرەتجان ئوسمان ئۇتغۇر''' مەن «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى»نىڭ 2003-يىللىق 2-سانىدا «شېئىرىي رومان ھەققىدە ئويلىغانلىرىم» ناملىق بىر پارچە ماقالە ئېلان قىلغان ئىدىم. كېيىن بەزى كەسىپداشلارنىڭ تەۋسىيەسى بىلەن بۇ ماقالىدىكى ئايرىم قاراشلارنى يەنىمۇ ئىلمىيلاشتۇرۇپ، «شېئىرىي رومان ھەققىدە مۇلاھىزە» ماۋزۇسى بىلەن «شىنجاڭ گېزىتى»نىڭ 2004-يىل 12-ئاينىڭ 18-كۈنىدىكى «گۈلشەن» بېتىدە قايتا ئېلان قىلدۇردۇم. ماقالە ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن جەمئىيەتتە ئوخشىمىغان ئىنكاسلارنى پەيدا قىلدى؛ بۇنىڭ ئىچىدە كېيىنرەك مەزكۇر سەھىپىدە بايان قىلىنغان قاراشلارنى مىسال قىلىشقا بولىدۇ. بۇ ئەھۋال «شېئىرىي رومان»دىن ئىبارەت ئاتالمىش ژانىر توغرىسىدا ئۈنۈملۈك ھەم ئىلمىي مۇھاكىمىنىڭ قايتىدىن باشلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مەلۇمكى، ئىلمىي مۇنازىرە پەننى تەرەققىي قىلدۇرىدىغان بىر خىل ئۇسۇلدۇر. شۇڭا، بۇنداق مۇھاكىمىلەرنى قوللاش ۋە ئۇنىڭغا ئاكتىپ پىكىر بىلەن ئاۋاز قوشۇش لازىم. مەن بۇ نۇقتا توغرىسىدا قولۇمغا قايتا قەلەم ئېلىپ، ئىلگىرىكى قاراشلىرىمنى يەنىمۇ ئايدىڭلاشتۇرۇش ۋە ئۆز كۆزقارىشىمنى ئەدەبىيات ساھەسىدىكىلەر بىلەن ئورتاقلىشىشنى مۇۋاپىق تاپتىم. «شېئىرىي رومان»نى ياقلىغۇچىلار ئوتتۇرىغا قويغان ئاساسلىق قاراشلار تۆۋەندىكىلەرگە يىغىنچاقلىنىدۇ:<blockquote>«شېئىرىي رومان چەت ئەل شېئىرىيىتىدە بارلىققا كەلدى. شېئىرىي رومان بارلىققا كېلىشتىن بۇرۇن، شۇ مىللەتلەرنىڭ شېئىرىيىتىدە داستاندىن ئىبارەت شەكىل بار ئىدى. شېئىرىي رومانلار داستانلارنىڭ تەرەققىياتى سۈپىتىدە مەيدانغا كېلىپ، خۇددى رومانلاردەك بىر دەۋرنىڭ ئالاھىدىلىكىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلەيدىغان چوڭ ئەسەرلەر بولدى. مەسىلەن، ئا. س. پۇشكىننىڭ ‹يېۋگېنىي ئونېگىن› ناملىق شېئىرىي رومانى 19-ئەسىر رۇس جەمئىيىتىنىڭ ماھىيىتىنى ئېچىپ بەردى. چەت ئەل شېئىرىي رومانلىرى داستانلار ئەكس ئەتتۈرگەن ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىنمۇ كەڭ ۋە مۇرەككەپ تۇرمۇشنى ئىپادىلەيدىغان ئالاھىدە شېئىرىي شەكىل بولۇپ قالدى. مەزمۇن شەكىلنى بەلگىلەيدۇ، شېئىرىي رومان بولىدىغان مەزمۇننى نوقۇل داستان دەپ قويۇش قامەتلىك ئادەمگە كىچىك چاپان كىيدۈرۈپ قويغاندەك بىر ئىش. پروزا ئەسەرلىرىنىڭ تەرەققىياتىدىن رومان كېلىپ چىققىنىدەك، شېئىرىي ئەسەرلەرنىڭ تەرەققىياتىدىن شېئىرىي رومان كېلىپ چىقسا بولىۋېرىدۇ. ئۇنى يەنىلا داستان دەپ ئاتاپ، داستانلاردىن چوڭلۇقىنى ئېتىراپ قىلماسلىق ئىلمىيلىككە ياتمايدۇ...»</blockquote>بۇ يەردە ئىلگىرى سۈرۈلگەن قاراشلارنى بىز چوقۇم پەننىڭ، بولۇپمۇ ئاتالغۇشۇناسلىق ۋە مەنتىقە (لوگىكا) ئىلمىنىڭ تەلەپلىرىگە سېلىپ تۇرۇپ باھالىشىمىز كېرەك. «شېئىرىي رومان» رۇس ئەدەبىياتىنىڭ تەسىرى بىلەن 20-ئەسىردە ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا تىلغا ئېلىنىشقا باشلىغان بىر ئۇقۇمدۇر. پۇشكىن (1799–1837) ئۆزىنىڭ «يېۋگېنىي ئونېگىن» ناملىق ئەسىرىنى «شېئىرىي رومان» دەپ ئاتىغانىدى. بولۇپمۇ 1980-يىللاردىن كېيىن ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا «گۈلمېرۇي» (مامۇت زايىت، 1982-يىل)، «ئىلى پەرزەنتلىرى» (مۇھەممەتجان سادىق، 1984-يىل)، «قارلىق تاغ شەجەرىسى» (ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن، 1988-يىل) كەبى كۆلەملىك نەزمىي ئەسەرلەر يېزىلىپ، بەزىلەر تەرىپىدىن «شېئىرىي رومان» دەپ ئاتالدى ھەمدە ئەدەبىيات نەزەرىيەسىگە دائىر بىر قىسىم كىتابلاردا بۇ ئاتالغۇغا تەبىر بېرىشكە تىرىشىلدى. ئالدى بىلەن بۇ ئاتالغۇغا بېرىلگەن تەبىرلەرگە قاراپ باقايلى. خەنزۇچە چىققان «سىخەي» («ئوكيانۇس») لۇغىتىدە مۇنداق بايان قىلىنىدۇ:<blockquote>«شېئىرىي رومان (诗体小说) — ئېپىك شېئىرلارنىڭ بىر تۈرىدۇر. ھېكايە-رومانلارغا ئوخشاش پېرسوناژلار خاراكتېرى ھەم ئۇنىڭ تەرەققىياتىدىكى كونكرېت تەپسىلاتلار تەسۋىرىگە ۋە مۇكەممەل سيۇژېت قۇرۇلمىسىغا ئىگە بولىدۇ. مەشھۇر شېئىرىي رومانلارغا بايروننىڭ ‹دون جۇئان›، پۇشكىننىڭ ‹يېۋگېنىي ئونېگىن› ئەسەرلىرى مىسال بولىدۇ» («ئوكيانۇس»، 1980-يىل شاڭخەي نەشرى، 388-بەت).</blockquote>ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلىرىدىن ھاجى ئەھمەد ئەپەندى «ئۇيغۇر شېئىرىيىتى توغرىسىدا» (1982-يىل) ناملىق كىتابىدا مۇنداق يازىدۇ:<blockquote>«شېئىرىي رومان — داستانچىلىق ۋە رومانچىلىقنىڭ يېڭى تەرەققىياتى سۈپىتىدە بارلىققا كەلگەن يېڭى تۈر بولۇپ، ۋەقەلىك جەھەتتە رومانغا ئوخشاش مەلۇم بىر دەۋرنى ئەكس ئەتتۈرۈش بىلەن بىللە، تىپىك خاراكتېر يارىتىش، كۆلەم ۋە چوڭقۇرلۇق جەھەتتە داستانغا قارىغاندا تېخىمۇ كەڭ، كومپوزىتسىيەسى مۇرەككەپ بولىدۇ. يېزىلىش شەكلى جەھەتتە شېئىرىي يول بىلەن يېزىلىدۇ. داستاننى ۋەقەلىك جەھەتتە ھېكايىگە سېلىشتۇرساق، شېئىرىي روماننى رومانغا سېلىشتۇرۇش مۇمكىن.»</blockquote>مەھمۇد زەيدى بىلەن سەمەت دۇگايىلى «ئەدەبىيات ئاتالغۇلىرى لۇغىتى» (1988-يىل) دە: «شېئىرىي رومان — ئېپىك شېئىرلارنىڭ بىر خىلى، شېئىرىي شەكىللەر ئارقىلىق ۋەقەلىك بايان قىلىنىدۇ. ئۇنىڭدا رومانلارغا ئوخشاش پېرسوناژلار خاراكتېرى ۋە ئۇنىڭ تەرەققىيات جەريانى ئىنچىكىلىك بىلەن تەسۋىرلىنىدۇ، مۇكەممەل سيۇژېت قۇرۇلمىسى بولىدۇ» دەپ كۆرسىتىدۇ. بۇ تەبىرلەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تۈپ مەسىلە مەزكۇر ئاتالغۇنىڭ مەنتىقىلىك ئاساسىدا ۋە ئۇنىڭ كلاسسىك ئەدەبىياتىمىزدىكى «داستان» (ئېپوس) ئۇقۇمى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە ياتماقتا. ئالدى بىلەن، «شېئىرىي رومان» دېگەن بىرىكمە ئاتالغۇ مەنتىقە ۋە ئاتالغۇشۇناسلىق ئىلمىگە ئۇيغۇنمۇ؟ «شېئىر» — نەزمىي شەكىلگە، ۋەزىن-قاپىيە ۋە تۈزۈلۈشكە تەۋە ئەدەبىيات تۈرى. «رومان» بولسا — پۈتۈنلەي نەسرىي بايان شەكلىگە مەنسۇپ بولغان چوڭ تىپتىكى ھېكايە ئەسىرىدۇر. ئەدەبىيات نەزەرىيەسىدە ئەسەرلەر شەكلى جەھەتتىن نەزم (شېئىر) ۋە نەسىر دەپ ئىككى چوڭ كاتېگورىيەگە ئايرىلىدۇ. بىر-بىرىگە تۈپتىن قارىمۇقارشى بولغان مۇشۇ ئىككى خاس ئۇقۇمنى زورمۇزور قوشۇپ «شېئىرىي رومان» دەپ ئاتاش مەنتىقىدىكى توغرا ئېنىقلىما بېرىش قائىدىسىگە خىلاپتۇر. بۇ خۇددى بىئولوگىيەدە بىر تۈرنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن «ئادىمىي ھايۋان» ياكى «ھايۋانىي ئۆسۈملۈك» دەپ يېڭى سۈنئىي تۈر ئىجاد قىلىشقا ئۇرۇنغان بىلەن ئوخشاش بىمەنە ھالەتتۇر. نەسرىي شەكىلدە يېزىلغان چوڭ ھەجىملىك ئەسەرنى «رومان»، شېئىرىي شەكىلدە يېزىلغان چوڭ ھەجىملىك ۋەقەلىك ئەسەرنى «داستان» (ئېپوس) دەپ ئاتاش ئەلمىساقتىن بېرى داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئېنىق پەن ئۆلچىمىدۇر. ئىككىنچىدىن، «داستان كىچىك، شېئىرىي رومان بولسا داستاندىنمۇ چوڭ، مۇرەككەپ بولىدۇ» دەيدىغان قاراش تارىخىي ۋە ئەمەلىي پاكىتلارغا پۈتۈنلەي زىتتۇر. «شېئىرىي رومان» دەپ كۆككە كۆتۈرۈلگەن پۇشكىننىڭ «يېۋگېنىي ئونېگىن» ئەسىرى 5000 مىسرانىڭ ئەتراپىدا. ھالبۇكى، شەرق ۋە ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىدىكى داستانلارغا قارايدىغان بولساق، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ «قۇتادغۇ بىلىك» داستانى 13 مىڭدىن ئارتۇق مىسرا؛ ئەلىشىر نەۋايىنىڭ «سەددى ئىسكەندەر» داستانى 14 مىڭدىن ئارتۇق، «پەرھاد ۋە شېرىن» داستانى 11 مىڭدىن ئارتۇق مىسرا؛ ھەتتا پۈتۈن ئىران تارىخىنىڭ بەدىئىي ئېپوسى بولغان فىردەۋسىينىڭ «شاھنامە»سى 120 مىڭ مىسرادىن ئاشىدۇ! ئۇلار ھەجىمىنىڭ زەبەردەسلىكى، ئەكس ئەتتۈرگەن دەۋرلىرىنىڭ نەچچە ئەسىرلىك پايانسىز مۇرەككەپلىكى، پەلسەپىۋى تېرەنلىكى ۋە بەدىئىي كومپوزىتسىيەسى جەھەتتە پۇشكىن ياكى بايروننىڭ ئەسەرلىرىدىن نەچچە ھەسسە ئۈستۈن تۇرسا تۇرىدۇكى، ھەرگىز تۆۋەن تۇرمايدۇ. ئەجەبا، مۇشۇنداق ئۇلۇغ ئەسەرلەر مىڭ يىلدىن بېرى نوقۇل «داستان» دەپ ئاتىلىپ كەلگەن تۇرسا، ھەجىمى ۋە تېمىسى ئۇنىڭدىن كۆپ كىچىك ئەسەرلەرگە كەلگەندە، ئۇنى داستاندىن چوڭ دەپ چۈشىنىپ «شېئىرىي رومان» دەپ نام قويۇشنىڭ نېمە ئىلمىي ئاساسى بار؟ ئەگەر بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا يېزىلغان «گۈلمېرۇي»، «ئىلى پەرزەنتلىرى» ۋە «قارلىق تاغ شەجەرىسى» كەبى ئەسەرلەر رومانغا ئوخشاش چوڭ تېمىلارنى شېئىرىي يول بىلەن تەسۋىرلىگەنلىكى ئۈچۈنلا «شېئىرىي رومان» دەپ ئاتىلىشى كېرەك دېيىلسە، ئۇ چاغدا يۇقىرىقى بۈيۈك ئەسەرلەرنى «رومانىي داستان» ياكى «تىرىلوگىيەلىك داستان» دەپ ئاتاشقا توغرا كېلەمدۇ؟ بايرون بىلەن پۇشكىننىڭ ئۆز ئەسەرلىرىنى نېمە ئۈچۈن «شېئىرىي رومان» دەپ ئاتىغانلىقىغا كەلسەك، ياۋروپا ئەدەبىياتىدا شەرقتىكىدەك نەچچە تۈمەن مىسرالىق چوڭ ھەجىملىك پەلسەپىۋى-ئىجتىمائىي مەنزۇمىلەر ئاز بولغانلىقتىن، ئۇلار رېئالىستىك تۇرمۇش ۋە پېرسوناژلار پىسخىكىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۆزگىچە مەنزۇم ئەسەرلىرىگە نىسبەتەن مەجازىي مەنىدە مۇشۇنداق ئاتالغۇ قوللانغان بولۇشى مۇمكىن. يەنە كېلىپ غەرب ئالىملىرى ئۇزاق ئەسىرلەر شەرق خەلقلىرىنىڭ كاتتا داستانچىلىق مىراسلىرىدىن بىخەۋەر قالغان. لېكىن بۇ غەربتىكى يەككە تەبىرنى مۇتلەق ھەقىقەت بىلىپ، ئۇنى دەرھال ئايرىم بىر ئەدەبىي ژانىر سۈپىتىدە قوبۇل قىلىش ئىلمىيلىككە ئۇيغۇن ئەمەس. ئەدەبىياتشۇناسلىق ئىلمىدە ۋەقەلىككە ئىگە، مەلۇم پېرسوناژلار ئوبرازى ۋە تەرەققىياتى سىزىلغان كۆلەملىك شېئىرىي ئەسەرلەر ئومۇملاشتۇرۇلۇپ «ئېپىك شېئىر» ياكى تىلىمىزنىڭ مىللىي ئەنئەنىسى بويىچە '''«داستان»''' دەپ ئاتىلىدۇ. خۇلاسە قىلغاندا: # '''ئاتالغۇ جەھەتتىن بىمەنە:''' «شېئىر» (نەزم) بىلەن «رومان» (نەسىر) بىر-بىرىگە زىت ئىككى خىل ئەدەبىي تۈر بولۇپ، ئۇلارنى بىرىكتۈرۈپ «شېئىرىي رومان» دەپ يېڭى ژانىر نامى ياساش ئاتالغۇشۇناسلىق ۋە مەنتىقە قائىدىلىرىگە تامامەن خىلاپ. ئەگەر بۇ لوگىكىغا يول قويۇلسا، كېيىنچە چوڭ كۆلەملىك نەسىر بىلەن يېزىلغان ئەسەرلەرگە «نەسرىي رومان» دەپ تېخىمۇ چۇۋالچاق ياماقلارنى سېلىشقا توغرا كېلىدۇ. # '''شەكىل ۋە مەزمۇن جەھەتتىن زۆرۈرىيەتسىز:''' «داستان» ئاتالغۇسى ئۆز تەبىئىتى بىلەن كىچىك ھەجىمدىكى ياكى تېيىز ئەسەرنى كۆرسەتمەيدۇ؛ ئۇنىڭ كۆلىمىگە چەك قويۇلغان ئەمەس. ناۋادا بىرەر شېئىرىي ئەسەر ھەقىقەتەن بىر دەۋرنىڭ مۇرەككەپ رېئاللىقىنى، غايەت زور ئىجتىمائىي مەنزىرىسىنى يورۇتۇپ بەرگەن بولسا، ئۇنى «چوڭ داستان»، «بۈيۈك داستان» ياكى «ئېپىك داستان» دەپ ئاتاش ھەم تىلىمىزنىڭ قېلىپىغا، ھەم ئەدەبىياتشۇناسلىق مەنتىقىسىگە تولۇق ئۇيغۇندۇر. مېنىڭ بۇ ماقالىنى يېزىشتىكى تۈپ مەقسىتىم — ئۇيغۇر ئەدەبىياتشۇناسلىقىدا سىرتتىن كىرگەن بىر قىسىم خام چۈشەنچىلەرنى ئەستايىدىل ئايرىپ، ئۇقۇملارنىڭ ئىلمىيلىكىنى، ئېنىقلىقىنى ۋە مىللىي تىل-ئەدەبىيات تەپەككۇرىمىزغا ماس كېلىشىنى قوغداشتىن ئىبارەت. sbjfx4sclj1eb8nl3oiq5dm8c3m7sq6 0 24706 176506 2026-09-24T21:08:16Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''نەسرۇللا ئابلەت''' === 1. ئەدەبىي تالانت === تالانت — ئادەم ۋۇجۇدىدا تۇغما مەۋجۇت بولىدىغان ھەم كېيىنكى تەرەققىيات جەريانىدا ئېرىشىلگەن مەلۇم ئىستېدات ۋە قابىلىيەتنى كۆرسىتىدۇ. ئەدەبىي ئىجادىيەت ئادەتتىكى بىر خىل ھۈنەر-ماھارەت ئەمەس؛ ئۇنىڭدا پەقەت قۇرۇق ئ...' 176506 wikitext text/x-wiki '''نەسرۇللا ئابلەت''' === 1. ئەدەبىي تالانت === تالانت — ئادەم ۋۇجۇدىدا تۇغما مەۋجۇت بولىدىغان ھەم كېيىنكى تەرەققىيات جەريانىدا ئېرىشىلگەن مەلۇم ئىستېدات ۋە قابىلىيەتنى كۆرسىتىدۇ. ئەدەبىي ئىجادىيەت ئادەتتىكى بىر خىل ھۈنەر-ماھارەت ئەمەس؛ ئۇنىڭدا پەقەت قۇرۇق ئۆگىنىش ئارقىلىقلا نەتىجە قازانغىلى بولمايدۇ. ئەدەبىي ئىجادىيەت — ئىلھام، تەسەۋۋۇر، قايناق ھېسسىيات ۋە يۈكسەك ئىجادىيلىق بولۇپ، ئۇ تالانتقا موھتاج. دېمەك، ھەر قانداق ئادەمنىڭ يازغۇچى بولالىشى ناتايىن، پەقەت يېزىقچىلىق تالانتىغا ئىگە كىشىلەرلا يازغۇچى بولالايدۇ. قەدىمكى دەۋرلەردە سۇبيېكتىپ قابىلىيەتكە بولغان تونۇش ئاڭلىق ئىلىم دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلمىگەنلىكتىن، ئەدەبىي ئىجادىيەتنىڭ سىرلىقلىقى كۆپىنچە تاشقى مۆجىزىلىك كۈچلەرگە باغلاپ قارالغان. پلاتون: «شائىرلار سىرلىق، سېھرىي بىر كۈچكە تايىنىپ ئادەمنى مەپتۇن قىلىدىغان شېئىرلارنى پۈتىدۇ» دەپ قارىغان. ياۋروپا پەلسەپىسى يېقىنقى زاماندىن باشلاپ ئەدەبىي ئىجادىيەتتىكى سۇبيېكتىپ كۈچنى بىلىپ يەتتى، بولۇپمۇ ئەدەبىياتتا شەخسنىڭ مۇستەقىل ئورنىنى تونۇپ يېتىپ، ئۇنى «تالانت» دەپ يەكۈنلىدى. ئىمانۇئېل كانت ئەڭ دەسلەپتە ئېستېتىكىدا تالانتقا نەزەرىيەۋى ئاساس سالدى. ئۇ: «پەن-تېخنىكا كەشپىياتى تالانتنىڭ نەتىجىسى ئەمەس، پەقەت ئىلھام بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان سەنئەت ئىجادىيىتىلا تالانتنىڭ نەتىجىسىدۇر؛ ئېستېتىكا — چۈشىنىش كۈچى بىلەن تەسەۋۋۇر كۈچىنىڭ ماسلىشىشى، تالانتنىڭ ئەركىن ئىجادچانلىقىدۇر»، «ئېستېتىكا سەنئىتى — تالانت سەنئىتى دېمەكتۇر» دەپ بايان قىلدى. ئۇ تالانتقا مۇنداق ئېنىقلىما بەردى: «سۇبيېكت بىلىش پائالىيىتىنى ئەركىن تەتبىقلاش جەريانىدا ئۆزىنىڭ قابىلىيەت نەمۇنىسى بولغان مۇستەقىل ئىجادچانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ، مانا بۇ — تالانتتۇر!» [1]. كانتتىن كېيىن، رومانتىزم ئەدەبىيات نەزەرىيەسىدە ۋە ئېستېتىكىدا تالانت چۈشەنچىسى مۇستەھكەملىنىپ، بۈگۈنكى كۈندە ئەدەبىياتنىڭ تالانتقا موھتاجلىقى ئورتاق بىر قاراشقا ئايلاندى. تالانت نوقۇل تۇغما قابىلىيەت بولۇپلا قالماي، ئىنسان ۋۇجۇدىدىكى يوشۇرۇن زاپاستۇر؛ ئۇ مۇۋاپىق بايقالسا، تەربىيەلەنسە ۋە يېتىشتۈرۈلسە ئاندىن ھەقىقىي ئىستېداتقا ئايلىنىدۇ. ئەدەبىيات ئەركىن تەسەۋۋۇرنى، قايناق ھېسسىياتنى، زىل كۆزىتىش ۋە يۈكسەك تىل ئىپادىلەش قۇدرىتىنى تەلەپ قىلغاچقا، بالىلىق دەۋردىكى ئۆسۈپ يېتىلىش مۇھىتى تالانتنىڭ بىخ ئۇرۇپ يېتىلىشىدە تۈپ تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ. ئەدەبىي تالانت يازغۇچى بولۇشنىڭ ئاساسىي شەرتى سۈپىتىدە تۆۋەندىكى تۆت تۈرلۈك مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: * '''مول تەسەۋۋۇر كۈچى ۋە ئىماژلىق (ئوبرازلىق) تەپەككۇر قابىلىيىتى:''' تەسەۋۋۇر كۈچى يازغۇچىنىڭ لوگىكىلىق ئۇقۇملارنىڭ چەكلىمىسىنى بۆسۈپ ئۆتۈپ، ئەركىن بەدىئىي ئالەم يارىتىشىنىڭ كاپالىتىدۇر. تەسەۋۋۇر كۈچى بولمىسا ئىلھام تۇغۇلمايدۇ ۋە بەدىئىي توقۇلما ۋۇجۇدقا كەلمەيدۇ. مەسىلەن، مەرھۇم شائىر قۇربان بارات لوپنۇر چۆللىرىدە كېسىۋېتىلگەندىن كېيىنمۇ قايتا بىخ سۈرگەن قەيسەر توغراقلارنى كۆرۈپ، شۇ ئوبرازلىق تەپەككۇر ئارقىلىق پۈتۈن بىر مىللەتنىڭ يېڭىلمەس مەنىۋى قىياپىتىنى سىمۋول قىلغان «كېسىلگەن توغراق» ناملىق نادىر شېئىرىنى پۈتۈپ چىققان. * '''ھېسسىياتنىڭ موللۇقى ۋە زىللىقى (سەزگۈرلۈكى):''' يازغۇچىنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشقا تۇتقان پوزىتسىيەسى ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭكىدىن پەرقلىنىدۇ. كىشىلەر كۈندىلىك پاراڭلارغا بىپەرۋا قارىغاندا، يازغۇچى ئۇنىڭ قاتلىمىدىكى تىراگېدىيەنى، سۆيگۈنى ۋە ئازابنى بارلىق ۋۇجۇدى بىلەن ھېس قىلىپ، ئىچكى ھاياجان ئارقىلىق بەدىئىي تۈسكە كىرگۈزىدۇ. * '''سەزگۈر كۆزىتىش ۋە تەسىرلىنىش قابىلىيىتى:''' يازغۇچى تۇرمۇشنىڭ ئىنچىكە تەپسىلاتلىرىنى، شەيئىلەرنىڭ مىجەز-خاراكتېرىنى باشقىلاردىن بۇرۇن تۇتۇۋېلىپ، ئۇنى ئەدەبىي ئوبرازنىڭ تىرىك خام ئەشياسىغا ئايلاندۇرىدۇ. * '''كۈچلۈك تىل قوللىنىش ۋە بەدىئىي ئىپادىلەش ماھارىتى:''' ئەدەبىيات تىل سەنئىتىدۇر؛ يازغۇچىنىڭ تىلى مېخانىك ئەمەس، بەلكى تاغ سۈيىدەك راۋان، قايماقتەك يېقىملىق، مۇزىكىدەك رىتىملىق بولۇشى لازىم. يازغۇچى تىلنىڭ يۈزەكى مەنىسىنىلا ئەمەس، بەلكى ئىچكى مېغىزىنى، سېھرىي قۇدرىتىنى تامامەن ئىگىلەيدۇ. === 2. ئەدەبىي ساداقەت === يازغۇچىدا ئەدەبىي تالانت بولغاندىن سىرت، يەنە ئەدەبىياتقا سادىق بولۇشتەك مەنىۋى مەۋقە بولۇشى شەرت. ئەدەبىياتقا سادىق بولۇش دېگىنىمىز — يازغۇچىنىڭ ئەدەبىياتنى پۈتۈن ھاياتىنىڭ مەزمۇنى، ئەڭ ئالىي قىممەت ئۆلچىمى دەپ بىلىپ، ئۇنىڭغا بارلىقىنى ئاتاش روھىنى كۆرسىتىدۇ. ئەگەر يازغۇچى ئەدەبىياتقا نوقۇل بىر كۈندىلىك تىرىكچىلىك، ئادەتتىكى كەسىپ دەپ قارىسا، ئۇ ھەرگىزمۇ ئېستېتىك يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈلەلمەيدۇ. بازار جەمئىيىتىدە ئەدەبىيات بىلەن شۇغۇللىنىش كۆپىنچە نامرات، جاپالىق خىزمەت ھېسابلىنىدۇ؛ كەتكۈزگەن ئەجىر بىلەن ئېرىشكەن ماددىي مەنپەئەت تەڭ كەلمەيدۇ. شۇنداقتىمۇ پىداكار يازغۇچىلار ئەدەبىياتتىن روھىي ئازادلىق، كىشىلىك غايە ۋە ئەركىنلىك تاپىدۇ. يازغۇچى زوردۇن سابىر بىلەن دېھقان شائىر روزى سايىتلارنىڭ ھاياتى ئەنە شۇنداق ئەدەبىي ساداقەتنىڭ تىپىك ئۈلگىلىرىدۇر. يازغۇچى ئۆز ئۆمرىدە تۇرمۇشنىڭ نۇرغۇن ھۇزۇر-ھالاۋەتلىرىنى قۇربان قىلىپ، پۈتۈن ۋاقتىنى كۆزىتىشكە، ئويلىنىشقا ۋە كىتاب كۆرۈشكە سەرپ قىلىدۇ. لۇ شۈن ئېيتقاندەك: «يازغۇچىنىڭ يېگىنى ئوت-چۆپ، ئەمما بەرگىنى سۈت بىلەن قاندۇر!» === 3. تۇرمۇش تەجرىبىسى === ئەدەبىيات — ھاياتلىق كەچۈرمىشلىرىنىڭ يېزىققا ئايلىنىشىدۇر. يازغۇچى كىشىلەرگە كىشىلىك ھاياتنىڭ تۈپ مەنىسىنى يورۇتۇپ بېرىشى ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئۆزىدە ئوقۇرمەنلەرگە قارىغاندا كۆپ مول، مۇرەككەپ تۇرمۇش جۇغلانمىسى بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ. ئەگەر يازغۇچىدا ھاياتنىڭ ئىسسىق-سوغۇقىنى باشتىن كەچۈرگەن مول تەجرىبە بولمىسا، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى قۇرۇق، تېيىز بولۇپ قالىدۇ. ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ 20-ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىدا مىسلىسىز گۈللىنىشى يازغۇچىلارنىڭ باشتىن كەچۈرگەن جاپالىق تۇرمۇش كەچۈرمىشلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر. كونا ئەۋلاد يازغۇچىلارنىڭ «ئوڭچىللىققا قارشى تۇرۇش»تىن «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»غىچە تارتقان ئەلەم-كۈلپەتلىرى، ياش ئەۋلاد ئەدىبلەرنىڭ «يېزىغا چۈشكەن زىيالىي ياش» سۈپىتىدە تۆۋەن قاتلام خەلقى بىلەن تەڭ ياشىغان ھاياتى ئۇلارنىڭ ئىجادىيىتىگە چوڭقۇر بەدىئىي ئوزۇق ئاتا قىلدى. ئەلۋەتتە، تۇرمۇش تەجرىبىسى پەقەت سىياسىي جەبىر-جاپانىلا كۆرسەتمەيدۇ؛ تىنچ، نورمال دەۋرلەردىمۇ يازغۇچى ئاۋام پۇقرالارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا چوڭقۇر سىڭىپ كىرىپ، كىشىلىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ نازۇك قاتلاملىرىنى بايقاشقا ماھىر بولۇشى لازىم. 90-يىللاردىكى «چىنلىقنى يېزىش» ئەدەبىياتى ئاددىي ئادەملەر ۋە ئۇششاق تۇرمۇش ھادىسىلىرىنى سىزىش ئارقىلىق چوڭقۇر پەلسەپىۋى پىكىر سۈرۈشنىڭ ياخشى ئۈلگىسىنى ياراتتى. === 4. يازغۇچىنىڭ ئۆزلۈك تەربىيەلىنىشى === يازغۇچى كۆكتىن چۈشكەن ئەۋلىيا ئەمەس؛ ئۇ تۇغما ئىقتىدارنى كېيىنكى توختىماي ئۆگىنىش ۋە تاۋلىنىش ئارقىلىق راۋاجلاندۇرىدۇ. يازغۇچىنىڭ تەربىيەلىنىشى تۆۋەندىكى ئۈچ تەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: * '''ئىدىيەۋى تەربىيەلىنىش:''' يازغۇچى جەمئىيەت ۋە ئىنسانىيەتنىڭ تەقدىرى ھەققىدە يۈكسەك بىلىش سەۋىيەسىگە، پاك مەنىۋىيەت پەللىسىگە ئىگە بولۇشى كېرەك. ئەگەر يازغۇچىنىڭ چۈشەنچىسى تېيىز بولسا، ئۇ مەيلى قانچە كۆپ خام ماتېرىيال توپلىسۇن، تۇرمۇشنىڭ يۈزەكى تەپسىلاتلىرى ئۈستىدە لەيلەپ قالىدۇ. يازغۇچى ئىدىيەۋى پىشقانلىق ئارقىلىق ئۆز ئەسەرلىرىگە پەلسەپىۋى-ئېستېتىك چوڭقۇرلۇق بېغىشلايدۇ. * '''مەدەنىيەت جەھەتتىكى تەربىيەلىنىش:''' ئەدەبىيات مەدەنىيەتنىڭ مەھسۇلىدۇر. يازغۇچى تارىخ، جەمئىيەتشۇناسلىق، تەبىئىي پەن ۋە سەنئەتنىڭ بارلىق بىلىملىرى بىلەن مېڭىسىنى قوراللاندۇرۇشى زۆرۈر. * '''ئەدەبىي تەربىيەلىنىش:''' بۇ ئەدەبىي تەپەككۇر، ماھارەت، ئىجادىي تەسەۋۋۇر ۋە تىل ئىقتىدارىنى بىۋاسىتە تاۋلاشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ تەربىيەلىنىش ئۈچ خىل يول ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ: # '''ئۆگىنىش (كىتاب ئوقۇش) يولى:''' كلاسسىك ۋە ھازىرقى زامان نادىر ئەسەرلىرىنى، بولۇپمۇ پەلسەپىۋى كىتابلارنى كۆپلەپ ئوقۇش كېرەك. ژان-ژاك رۇسسو، فىرىدرىخ شىللېر، ژان پائۇل سارترە كەبى يازغۇچىلارنىڭ بىرلا ۋاقىتتا چوڭ پەيلاسوپ بولغانلىقى؛ گۆتې، لېف تولستوي، دوستويېۋسكىي كەبى ئەدىبلەرنىڭ ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل پەلسەپىۋى تەپەككۇر سىستېمىسى بارلىقى ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىگە ئۆلمەس كۈچ بەرگەن. # '''ئۆزلۈك ئۈستىدە ئويلىنىش يولى:''' ئۆز ئىچكى دۇنياسىنى تەپتىش قىلىش، روھىنى تاۋلاش ۋە قىممەت قاراشلىرىنى پاكلاشتۇرۇش. تولستوي كۈندىلىك خاتىرىلىرىدە ئۆز ۋىجدانىنى تالاي قېتىم رەھىمسىز ئوپېراتسىيە قىلىپ، «تىرىلىش»دەك بۈيۈك روماننى پۈتكەن؛ دوستويېۋسكىي تۈرمە ۋە ئۆلۈم سىناقلىرى ئارقىلىق كىشىلىك ھاياتنىڭ تېگىگە يېتىپ، «ئاكا-ئۇكا كارامازوۋلار»، «جىنايەت ۋە جازا» كەبى دۇنياۋى مۆجىزىلەرنى ياراتقان. # '''ئەدەبىي ئەمەلىيەت (يېزىقچىلىق مەشقى) يولى:''' يازغۇچى نوقۇل ئوقۇش بىلەنلا چەكلەنمەي، قەلەم تەۋرىتىشى، پات-پات كىچىك پۈتۈكلەر ۋە ھېكايىلەر ئارقىلىق ئىجادىيەت سىنىقىدىن ئۆتۈپ تۇرۇشى كېرەك. === 5. ئىجادىيەت خاسلىقى (ئىندىۋىدۇئاللىق) === ئەدەبىي ئىجادىيەت — سەنئەت خاسلىقىنىڭ پۈتۈنلەي زاھىر بولۇشىدۇر. ئەدەبىي ئۇسلۇب يازغۇچىنىڭ ئىجادىيىتى پىشىپ يېتىلگەنلىكىنىڭ ئەڭ ئالىي بەلگىسى ھېسابلىنىدۇ. ئىجادىيەت خاسلىقى مۇنداق ئىككى تۈپ خۇسۇسىيەتنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەيدۇ: * '''چىنلىق:''' يازغۇچى ئادەتتىكى تۇرمۇشتا سىرتقى تەسىرلەر ئاستىدا تۇرغان رېئال ئۆزلۈكتىن ھالقىپ، بەدىئىي ئىجادىيەت جەريانىدا ئەركىن، ساپ، ئەڭ ھەقىقىي ئېستېتىك ئۆزلۈكنى بايقايدۇ. ئۇ كىشىلىك قىممەتنىڭ ساختا روللىرىغا تەن بەرمەي، چىنلىقنى ئەدەبىي ئوبرازلار ئارقىلىق نامايان قىلىدۇ. * '''مۇستەقىللىق:''' رېئال تۇرمۇشتا خاسلىق كۆپىنچە ئىجتىمائىي قېلىپلارنىڭ بېسىمىغا ئۇچرايدۇ؛ ئەمما ئەدەبىي ئىجادىيەتتە يازغۇچىنىڭ روھى تولۇق ئازادلىققا ئېرىشىدۇ. خاسلىقنى تىكلەشنىڭ يادروسى — يازغۇچىنىڭ ئۆزىگە خاس مۇستەقىل ئېستېتىك غايىسىدۇر. يازغۇچى ئەدەبىي ئىجادىيەتتە رېئاللىقنىڭ قۇرۇق تەكرارىغا بېقىنىۋالماي، ئەركىنلىككە ۋە روھىي يۈكسىلىشكە ئىنتىلىپ، ئۆز بەدىئىي غايىسىنى يارىتىشى شەرت. ئېستېتىك غايىسىنى يوقاتقان قەلەمكەش ئۆز خاسلىقىنى ۋە ھەقىقىي يازغۇچىلىق سالاھىيىتىنى يوقاتقان بولىدۇ. '''ئىزاھات:''' [1] ئىمانۇئېل كانت: «ھۆكۈم كۈچى تەپتىشى» (ئېستېتىكا قىسمى). r5a09fg19eoica8cewysm6mr8gintd7 0 24707 176507 2026-09-24T21:09:23Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''تاھىر مامۇت''' ئېرنېست ھېمىڭۋاي (1899–1961) — ئامېرىكىلىق داڭلىق يازغۇچى، «تېڭىرقىغان بىر ئەۋلاد» ئېقىمىنىڭ ئاساسلىق ۋەكىللىرىنىڭ بىرى ھەم نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ ساھىبىدۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ كەم-سۆز، ئىخچام ئۇسلۇبى، پىشقان تىل ماھارىتى ۋە مول ھايات تەجرىبىل...' 176507 wikitext text/x-wiki '''تاھىر مامۇت''' ئېرنېست ھېمىڭۋاي (1899–1961) — ئامېرىكىلىق داڭلىق يازغۇچى، «تېڭىرقىغان بىر ئەۋلاد» ئېقىمىنىڭ ئاساسلىق ۋەكىللىرىنىڭ بىرى ھەم نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ ساھىبىدۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ كەم-سۆز، ئىخچام ئۇسلۇبى، پىشقان تىل ماھارىتى ۋە مول ھايات تەجرىبىلىرى ئارقىلىق دۇنيا ئەدەبىياتىدا مۇستەھكەم ئورۇن تىكلىگەن. ھېمىڭۋاي ئامېرىكىنىڭ ئىللىنوئىس شتاتىدا تۇغۇلغان. دادىسى دوختۇر، ئانىسى سەنئەتخۇمار ئايال ئىدى. ئۇ كىچىكىدىنلا تەنتەربىيە، بېلىق تۇتۇش ۋە ئوۋ ئوۋلاش قاتارلىق دالا پائالىيەتلىرىگە ئىشتىياق باغلىغان. 1917-يىلى كانزاس شەھىرىدىكى «Star» («يۇلتۇز») گېزىتىدە پراكتىكانت مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن. يۇقىرى تەلەپلىك خەۋەر يېزىقچىلىقى ئۇنىڭ ئىخچام، راۋان ۋە جۇشقۇن تىل ئۇسلۇبىنىڭ شەكىللىنىشىگە پۇختا ئاساس سالغان. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، ھېمىڭۋاي ئالدىنقى سەپكە بېرىپ ئامېرىكا قىزىل كىرېست جەمئىيىتىنىڭ تېببىي قۇتقۇزۇش ئاپتوموبىلىنى ھەيدىگەن؛ يارىدارلارنى قۇتقۇزۇش جەريانىدا ئېغىر يارىلىنىپ دۆلىتىگە قايتقان. 1919-يىلى قىشتا «تورونتو يۇلتۇزى» گېزىتىنىڭ ياۋروپادا تۇرۇشلۇق مۇخبىرى سۈپىتىدە پارىژغا بېرىپ، ئامېرىكىلىق ئايال ئەدىب گېرترۇد ستەين، شائىر ئېزرا پاۋند ۋە ئېرلاندىيەلىك يازغۇچى جامېس جۇيىس قاتارلىقلار بىلەن تونۇشقان. ئۇلارنىڭ ياردىمى بىلەن 1922-يىلىدىن باشلاپ «The Atlantic Monthly» قاتارلىق ژۇرناللاردا ئەسەر ئېلان قىلىشقا كىرىشكەن. 1923-يىلى ئۇنىڭ تۇنجى كىتابى «ئۈچ ھېكايە ۋە ئون شېئىر»، 1924-يىلى «بىزنىڭ دەۋرىمىزدە» ناملىق ھېكايىلەر توپلىمى، 1926-يىلى تۇنجى رومانى «باھار كەلكۈنلىرى» نەشر قىلىنغان. بۇ ئەسەرلەردە ئۇ ئۆزىنىڭ بايان سەنئىتى جەھەتتىكى كۈچلۈك خاسلىقىنى نامايان قىلغان. بولۇپمۇ «بىزنىڭ دەۋرىمىزدە» توپلىمىغا كىرگۈزۈلگەن «ئىندىئانلار لاگېرى» ناملىق ھېكايىسى پۈتۈن دۇنيا ئېتىراپ قىلغان مەشھۇر ئەسەرگە ئايلانغان. 1926-يىلى نەشر قىلىنغان «قۇياش يەنىلا چىقىدۇ» ناملىق رومانى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى بىر ئەۋلاد ياشلارنىڭ مەنىۋى چۈشكۈنلۈكى ۋە زېرىكىشلىك ئىچكى دۇنياسىنى پاش قىلىپ، «تېڭىرقىغان بىر ئەۋلاد» ئېقىمىنىڭ بايرىقى بولۇپ قالغان. 1927-يىلى ھېمىڭۋاي ئامېرىكىغا قايتىپ «ئايالسىز ئەرلەر» («بويتاق ئەرلەر») ناملىق ھېكايىلەر توپلىمىنى نەشر قىلدۇرۇپ، ئۆلۈم ئالدىدا قورقماس جەسۇر ئەرلەر ئوبرازىنى ياراتتى. 30-يىللارنىڭ بېشىدا ئافرىقىغا ئوۋ ئوۋلاشقا بېرىپ، «ئافرىقىنىڭ يېشىل تېغى» ناملىق بەدىئىي ئەسلىمىسىنى ۋە «كىلىمانجStage تېغىدىكى قارلار» ناملىق داڭلىق ھېكايىسىنى پۈتتى؛ ئۇ «كىلىمانجStage تېغىدىكى قارلار»دا ئاڭ ئېقىمى تەسۋىرىنى ئۇستىلىق بىلەن قوللاندى. ئىسپانىيە ئىچكى ئۇرۇشى پارتلىغاندا ئۇرۇش مۇخبىرى بولۇپ بېرىپ، «بەشىنچى كولوننا» ناملىق درامىسى بىلەن داڭلىق «ماتەم قوڭغۇرىقى كىم ئۈچۈن چېلىندى» (1940) رومانىنى نەشر قىلدۇردى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن كۇبادا ئۇزۇن مەزگىل ئولتۇراقلىشىپ، 1950-يىلى «دەريادىن ئۆتۈپ ئورمانغا كىرىش» رومانىنى، 1952-يىلى پۈتۈن دۇنيانى زىلزىلىگە سالغان نادىر ئەسىرى «بوۋاي ۋە دېڭىز»نى ئېلان قىلدى. 1954-يىلى شۋېتسىيە پەنلەر ئاكادېمىيەسى «ھېمىڭۋاينىڭ يېقىنقى ئەسىرى ‹بوۋاي ۋە دېڭىز›دا نامايان قىلغان يۈكسەك بايان ماھارىتى ھەمدە زامانىۋى ئەدەبىي ئۇسلۇبقا كۆرسەتكەن تەسىرىنى تەقدىرلەش ئۈچۈن» ئۇنىڭغا نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتى بەردى. ھېمىڭۋاينىڭ قەلىمىدە ئامېرىكىلىقلارغا خاس تەۋەككۈلچىلىك روھى كۈچلۈك ئۇرغۇپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ كۆپ ساندىكى ئەسەرلىرى كىشىگە خۇددى ۋەقەلىك مەيدانىدا ئۆزى تۇرغاندەك ھېس قىلدۇرىدۇ ۋە ئوقۇرمەننى چەكسىز تەپەككۇرغا باشلايدۇ. «ئىندىئانلار لاگېرى» ناملىق ھېكايىدە ئاق تەنلىك دوختۇرنىڭ (كىچىك بالا نىكنىڭ دادىسىنىڭ) تولغاق ئازابىدا تۇغالماي قىينىلىۋاتقان بىر يەرلىك ئايالنى تۇغدۇرۇش ئۈچۈن بالىسى نىكنى ئېلىپ ئىندىئانلار لاگېرىغا بارغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. تۇغۇت ئالدىدىكى ئايال قاتتىق قىينىلىۋاتقىلى ئىككى كۈن بولغان؛ ناركوز دورىسى يوق، ئىپتىدائىي ناچار شارائىتتا، دوختۇر ئايالنىڭ ئېچىنىشلىق ۋارقىرىشىغا پەرۋا قىلماي چوڭ پىچاق بىلەن كېسىپ تۇغدۇرۇش ئوپېراتسىيەسى قىلىپ بالىنى سالامەت يورۇقلۇققا چىقىرىدۇ. لېكىن، ئۈچ كۈن بۇرۇن پۇتىنى پالتىدا كېسىۋېلىپ، ئىككى قەۋەتلىك كارىۋاتنىڭ ئۈستۈنكى قەۋىتىدە ياتقان ئىندىئان ئەر ئايالىنىڭ ئاغرىق چىرقىرىشىنى ئاڭلاپ تەڭ ئازابلانغانىدى. ئوپېراتسىيە تاماملىنىپ، دادا غەلىبە تەنتەنىسى بىلەن كارىۋاتنىڭ ئۈستۈنكى قەۋىتىدىكى يوتقاننى ئاچقاندا، تىنچ ياتقان ئىندىئان ئەرنىڭ بۇ ئازابقا چىدىيالماي، ئۆزىنى ئۇستۇرا بىلەن بوغۇزلاپ ئۆلۈۋالغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. بۇ ئىخچام ھېكايە بىر قانچە چوڭقۇر قاتلاملىق زىددىيەتلەرنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن: * '''ھاياتلىق بىلەن ماماتلىقنىڭ تىراگېدىيەلىك ئالمىشىشى:''' كۆلنىڭ ئۇ قېتىدىكى يات قەبىلە ئىچىدە يېڭى بىر بوۋاق كۆز ئاچىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ ھاياتلىققا كېلىشى يەنە بىر جاننىڭ ئۆلۈمىگە تۇتىشىدۇ. تۇغۇلۇش خۇشاللىقى يۈز بەرمەيلا، كۈتۈلمىگەن سۈرلۈك بىر ئۆلۈمنىڭ قاباھىتى ھەممىنى قاپلايدۇ. كىتابخان ھاياتلىقنىڭ ناھايىتى يۈكسەك چىدامچانلىقى بىلەن بىرگە، ئىنسان روھىنىڭ نەقەدەر نازۇك ۋە ئاجىز ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىدۇ. * '''ئاق تەنلىكلەر بىلەن ئىندىئانلارنىڭ مەدەنىيەت يېرىلىشى:''' جەمئىيەتنىڭ چەت-ياقىسىدا قالغان، خام بايلىق ۋە تۇرمۇش يوقسۇللۇقىدا قىينالغان ئىندىئانلار ئامېرىكا ئاساسىي ئېقىمىغا تەۋە ئاق تەنلىك دوختۇرنىڭ تېببىي ياردىمىگە مۇھتاج. ئاق تەنلىك دوختۇر ئاقكۆڭۈل تۇرۇقلۇق، ئۇنىڭدا يەنىلا مەدەنىيەت ئۈستۈنلۈك غۇرۇرى، ئىندىئانلارغا سەل قاراش پوزىتسىيەسى سەزگۈر ئىپادىلىنىدۇ. ئىندىئان ئەرنىڭ پىسخىكىلىق بېسىمغا چىدىماي ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشى ئاشۇ نادان ۋە خارلانغان مۇھىتتىكى روھىي يىمىرىلىشنىڭ ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. * '''ئاتا بىلەن بالىنىڭ ئىچكى توقۇنۇشى:''' دوختۇر ئۆز بالىسى نىكقا ھاياتنىڭ تۆرۈلۈشىنى، كەسپىي ماھارىتىنى ۋە دۇنيانىڭ بىر ھەقىقىتىنى كۆرسەتمەكچى ئىدى؛ ئەمما ئۇ ئويلىمىغان يەردىن بالىسىنى قانسىراپ ياتقان مۇردا ئالدىدا سۈرلۈك بىر پاجىئەگە دۇچ قىلىپ قويدى. بۇ نۇقتىدىن دادا تەلىم-تەربىيەدە مەغلۇپ بولىدۇ؛ نىكنىڭ كىچىك قەلبىدە دەھشەتلىك ئۆلۈم ۋەھىمىسى، ئازابنىڭ قاچقىلى بولماس رېئاللىقى مەڭگۈلۈك ئىز قالدۇرىدۇ. ھېكايىدە ھېمىڭۋاينىڭ نۇرغۇن ئەسەرلىرىگە يىلتىز تارتقان مەغلۇبىيەت ۋە ئۆلۈم تېمىسى گەۋدىلەنگەن. ھېكايىنىڭ ئاخىرىدا ئەتىگەنكى كۆلدە قايتىپ كېتىۋاتقان كىچىك نىك قۇياش نۇرىدا سۇغا قولىنى سېلىپ، ئۆزىنىڭ مەڭگۈ ئۆلمەيدىغانلىقىغا نادانلارچە ئىشىنىدۇ. بۇ سەبىي تۇيغۇ قورقۇنچلۇق ھايات رېئاللىقى ئالدىدىكى ئاجىز بىر بالىلىق تەسەللىسى بولۇپ، ھېكايىنىڭ تىراگېدىيەلىك كۈچىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. === ھېكايىنىڭ تىل ۋە بايان ئالاھىدىلىكى === بۇ ئەسەردە ھېمىڭۋاينىڭ دۇنياۋى كۆلەمدە نوپۇز تاپقان مەشھۇر تىل ئالاھىدىلىكى تولۇق ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان: # '''ئىخچام ھەم ساددا جۈملە قۇرۇلمىسى:''' ھېمىڭۋاي خەۋەرچىلىك ئادىتى بويىچە بوش، تېيىز سۆزلەردىن يىراق تۇرۇپ، دەل جايىغا تەگكۈزۈپ ئېيتىدىغان قىسقا، كۈچلۈك جۈملىلەرنى قوللىنىدۇ. بايانچى ئۆز تۇيغۇلىرىنى قالايمىقان چاچماي، سوغۇققان بىر كۆزەتكۈچى سۈپىتىدە رېئاللىقنى پارقىراتماي بايان قىلىدۇ. # '''مارك تۋېندىن مىراس قالغان جانلىق ئېغىز تىلى ئۇسلۇبى:''' پېرسوناژلارنىڭ گەپ-سۆزلىرى كىتابىي ئەمەس، تۇرمۇشنىڭ ئۆزىدىن ئېلىنغان جانلىق، تەبىئىي تىل بىلەن يورۇتۇلغانلىقتىن، پېرسوناژلار ئوقۇرمەن كۆز ئالدىدا ھەقىقىي تىرىك ئادەملەردەك گەۋدىلىنىدۇ. # '''«تېلېگرامما ئۇسلۇبىدىكى قىسقا دىئالوگ» ۋە مۇز تاغ نەزەرىيەسى:''' نىك بىلەن دادىسى ئوتتۇرىسىدىكى پاراڭلار بىر-ئىككى ئېغىز سۆز بىلەنلا قايتۇرۇلىدۇ؛ ھېچقانداق ھېسسىيات ياسالمىلىقى يوق. مانا بۇ قىسقا دىئالوگلار سىرتىغا چىقمىغان سۈرلۈك بېسىمنى، ھېمىڭۋاي تىلغا ئالغان «سەككىزدىن يەتتە قىسمى سۇ ئاستىدا تۇرىدىغان مۇز تاغ» نىڭ ئىچكى قۇدرىتىنى ناھايىتى يۈكسەك دەرىجىدە ھاسىل قىلىپ بېرىدۇ. خۇلاسىلىگەندە، «ئىندىئانلار لاگېرى» كۆلىمى جەھەتتىن قىسقا بولسىمۇ، تېمىسىنىڭ ئېغىرلىقى، سەنئەت ئىدىيەسىنىڭ ئۆتكۈرلۈكى ۋە بايان ماھارىتىنىڭ ۋايىغا يەتكەنلىكى بىلەن ئېرنېست ھېمىڭۋاينىڭ بەدىئىي قىياپىتىنى روشەن كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئۆلمەس نادىر ئەسەردۇر. 1gfqyemme5jt5j15o0pwd96g1gx74oy 0 24708 176508 2026-09-24T21:10:43Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت '''(سۆھبەت خاتىرىسى)'' '''ئوسمانجان ساۋۇت بىلەن سۆھبەت''' ''(سۆھبەتداش: ئېزىزجان خۇدابەردى)'' '''سوئال:''' ئوسمانجان ساۋۇت ئاكا، سىز يېرىم ئەسىرلىك ئىجادىيەت ھاياتىڭىزدا ئىنسانىي مۇھەببەت، ۋەتەنپەرۋەرلىك روھى ۋە پەلسەپىۋى پىكىرگە تويۇنغان، تىلى گۈزەل، تېمىسى يې...' 176508 wikitext text/x-wiki ''(سۆھبەت خاتىرىسى)'' '''ئوسمانجان ساۋۇت بىلەن سۆھبەت''' ''(سۆھبەتداش: ئېزىزجان خۇدابەردى)'' '''سوئال:''' ئوسمانجان ساۋۇت ئاكا، سىز يېرىم ئەسىرلىك ئىجادىيەت ھاياتىڭىزدا ئىنسانىي مۇھەببەت، ۋەتەنپەرۋەرلىك روھى ۋە پەلسەپىۋى پىكىرگە تويۇنغان، تىلى گۈزەل، تېمىسى يېڭى نۇرغۇنلىغان ئېسىل شېئىرلارنى يېزىپ بىر ئەۋلاد كىشىلەرنىڭ قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالدىڭىز؛ ھەمدە جۇڭگو ۋە چەت ئەللەرنىڭ نادىر ئەسەرلىرىنى تەرجىمە قىلىپ، مىللەتلەرئارا ئىدىيە-مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشتا كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىدىڭىز. مەن سىزنىڭ ھاياتىڭىز ۋە ئىجادىيەت پائالىيىتىڭىزگە تولىمۇ قىزىقىمەن. مۇشۇ ھەقتە سۆزلەپ بېرىشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمەن. '''جاۋاب:''' ئەلۋەتتە. مەن 1945-يىلى 10-ئاينىڭ 26-كۈنى ماناس ناھىيەسىدە بىر قول ھۈنەرۋەن ئائىلىسىدە تۇغۇلۇپپىمەن. گۈزەل ۋە غەمسىز بالىلىق چاغلىرىم پىچان ناھىيەسىنىڭ مۇقەددەس ئەسھابۇلكەھف جايلاشقان تۇيۇق يېزىسىنىڭ خوجام ئالدى مەھەللىسىدە ئۆتتى. 1952-يىلى زىمىستان قىشتا ساۋەن ناھىيەسىگە كۆچۈپ كەلگەندىن كېيىن، ساۋەن ناھىيەلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپ قارمىقىدىكى باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ 2-سىنىپىغا كىردىم. 1961-يىلى ساۋەن 1-ئوتتۇرا مەكتەپنى تاماملاپ، شىنجاڭ پېداگوگىكا ئىنستىتۇتىنىڭ جۇڭگو تىل-ئەدەبىياتى فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىندىم. 1966-يىلى ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەن چېغىمدا «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» باشلىنىپ كەتتى. 1968-يىلى 10-ئايدا قۇمۇل ۋىلايىتىگە خىزمەتكە تەقسىم قىلىندىم؛ ئىككى-ئۈچ ئايدىن كېيىن قايتا تەربىيە ئېلىش ھاياتىم باشلاندى. سۆگەتبۇلاق دېھقانچىلىق مەيدانىغا قاراشلىق جىگدە دېگەن يەردە بەش يىل تۇردۇم؛ ئىككى يىل دېھقانلار بىلەن بىللە ئېتىزدا ئەمگەك قىلدىم، ئۈچ يىل ئوقۇتقۇچىلىق قىلدىم. 1973-يىلى 12-ئايدا ساۋەن ناھىيەسىگە يۆتكىلىپ كېلىپ، ساۋەن ناھىيەلىك 2-ئوتتۇرا مەكتەپتە، 1976-يىلىدىن 1979-يىلىغىچە ساۋەن پېداگوگىكا مەكتىپىدە، 1979-يىلىدىن 1983-يىلىغىچە ساۋەن ناھىيەلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە، 1983-يىلىدىن 1986-يىلىغىچە ساۋەن ناھىيەلىك 3-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچى، ئوقۇش-ئوقۇتۇش مۇدىرى بولۇپ ئىشلىدىم. 1981-يىلى بېيجىڭدىكى لۇ شۈن ئەدەبىيات ئىنستىتۇتىدا بىلىم ئاشۇردۇم. 1986-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىگە يۆتكىلىپ كېلىپ، دەسلەپتە «ئەدەبىي تەرجىمىلەر» ژۇرنىلىدا، كېيىن «تارىم» ژۇرنىلىدا تەھرىر بولۇپ ئىشلىدىم؛ 2005-يىلى ھۆرمەت بىلەن پېنسىيەگە چىقتىم. مەن تۇنجى شېئىرىمنى «شىنجاڭ گېزىتى»نىڭ 1961-يىل 10-ئاينىڭ 23-كۈنىدىكى سانىنىڭ «ئەدەبىيات گۈلزارى» بېتىدە ئېلان قىلىش بەختىگە ئېرىشكەنىدىم. بۇ مەزگىلدە مېنىڭ ئالىي مەكتەپ ھاياتىم ئەمدىلا باشلانغانىدى؛ ئەينى چاغدا ھەددىدىن زىيادە خۇشال بولغىنىم ئېسىمدە. گەرچە ئۇ شېئىرنى بۈگۈنكى پىشقان ئۆلچىمىم بويىچە تەلەپكە تولۇق ئۇيغۇن دېگىلى بولمىسىمۇ، ئەمما مەن مۇشۇ ئەسەر ئارقىلىق ئەدەبىيات سېپىگە بىرىنچى قەدەمنى باسقان ئىدىم. بۇ يىللاردا ھەقىقىي ئەدەبىيات قەسىرىگە كىرىشتىن ئىلگىرى جاپالىق تەييارلىق مۇساپىسىنى بېسىپ ئۆتتۈم: كۆپ ئوقۇدۇم، ئىزدەندىم، مەشىق قىلدىم. چەت ئەل كلاسسىكلىرىنى، مىللىي ئەدەبىياتىمىز ۋە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى جەۋھەرلىرىنى روھىي ئوزۇق قىلدىم. ئۇ زامانلاردا مەتبۇئات ساناقلىق بولغاچقا، ئەسەر ئېلان قىلىش ئاسان ئەمەس ئىدى. شۇڭا «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»غىچە گېزىت-ژۇرناللاردا پەقەت قىسقا-قىسقا ئون نەچچە پارچىلا شېئىر ئېلان قىلالىغان ئىدىم. 1968-يىلى 10-ئايدا قۇمۇلنىڭ جىگدە دېگەن يېرىگە بارغاندىن كېيىن، مەن بۇ ئاددىي، گۈزەل ماكاننى، ئاقكۆڭۈل دېھقانلارنى پۈتۈن ۋۇجۇدۇم بىلەن سۆيۈپ قالدىم. پۈتكۈل تەبىئەت — ئەتىيازنىڭ ئاپپاق چېچەكلىرى، كۈزنىڭ تەڭداشسىز نەپىس مېۋىلىرى، قىشنىڭ ئىزغىرىن تىنىچلىقى قەلبىمدە ئۈزلۈكسىز شېئىرىي تۇيغۇلارنى قوزغايتتى. بوش ۋاقىت تاپساملا ئەلىشىر نەۋايىنىڭ «خەزائىنۇل مەئانى» دىۋانىنى چەكسىز ھۇزۇر بىلەن ۋاراقلايتتىم. «ئەشرەقەت...» دەپ باشلىنىدىغان ھېلىقى مۆجىزىلىك غەزەلنى مەن ئاشۇ يەردە، كىتابلار «تۆت كونا»، «زەھەرلىك چۆپ» دەپ ئوتقا تاشلىنىۋاتقان قاراڭغۇ دەۋردە يوشۇرۇنچە ئوقۇغان ئىدىم. «يار ئەكسىنى مەيدە كۆر دەپ جامىدىن چىقتى سادا» دېگەن مىسرانى تۇنجى قېتىم چۈشەنگىنىمدە، خۇددى يېڭى بىر قىتئە بايقالغاندەك ھاياجانلانغانىدىم. تالانتلىق شائىر تېيىپجان ئېلىيېف بىلەن تۇنجى قېتىم كۆرۈشكىنىمدە، ئۇنىڭ «مەن نەۋايىغا چوقۇنىمەن، نەۋايىنى كۆپ ئوقۇڭلار!» دېگەن ۋەسىيىتىنىڭ نەقەدەر ھەقىقەت ئىكەنلىكىگە قايىل بولغانىدىم. '''سوئال:''' سىزنىڭ شېئىرىيەت دۇنياسىغا كىرىشىڭىزگە قايسى تۈپ ئامىللار سەۋەبچى بولغان؟ دەسلەپكى مەزگىللەردە يازغان شېئىرلىرىڭىز بىلەن كېيىنكى ئىجادىيىتىڭىزگە قانداق باھا بېرىسىز؟ '''جاۋاب:''' شېئىرىيەتكە قەدەم بېسىشىمغا سەۋەبچى بولغىنى — ئانا تىلىمىزنىڭ شېئىرىي جىلۋىسى، ئۇستازلىرىمنىڭ نەمۇنىسى، سەنئەت گۈزەللىكىدە ئىپادىلەنگەن ئەزگۈلۈك ۋە ئائىلە تەربىيەمدۇر. ئائىلىمىز قويۇق دىنىي، ئەخلاقىي ئەنئەنىگە ئىگە ئائىلە ئىدى. دادام بىلەن ئانامنىڭ تاڭ سەھەردە قوپۇپ تائەت-ئىبادەت قىلىدىغانلىقىنى كۆرۈپ چوڭ بولدۇم. ئانام رەھمىتى ئاجايىپ چېچەن، لەۋزەن سۆزلەيدىغان پاراسەتلىك ئايال ئىدى. كىچىكىمدىن تارتىپ ئانامنىڭ ئاغزىدىن چىققان تىل دۇردانىلىرى قۇلىقىمغا سىڭىپ كەتكەنىدى. ئانام ئېرىۋاتقان ئەتىياز قارلىرىنى «گۈرۈچ بولغان قارلار»، ئەمدىلا سۈت كىرگەن كۆكباش قوناقنى «كۈچۈك چىشى»، ئۈزۈم تېكىدىن ئەمدى چىققان كىچىك ساپاقلارنى «ئالتۇن باش» دەيتتى. مېنىڭ شېئىرىي تىلىمدىكى پاساھەت، ئوبرازلىق پىچىم ۋە رەڭدارلىق دەل ئانامنىڭ تىلىدىن باشلانغان؛ ئانام مېنىڭ نەزىرىمدە قەغەزگە يازمايدىغان ھەقىقىي تالانتلىق شائىر ئىدى. ئۆز شېئىرلىرىم ھەققىدە توختىلىشقا كەلگەندە، مەن ھەمىشە ئېھتىياتچانلىق بىلەن خىجىللىق ھېس قىلىمەن. كۆز ئالدىمغا كلاسسىك شېئىرىيەت پىرلىرى كەلگەندە پۈتۈن ۋۇجۇدۇم تىترەپ تۇرىدۇ. تۇنجى يازغانلىرىم تۇرماق، ھازىرقى شېئىرلىرىمدىنمۇ پۈتۈنلەي رازى بولۇپ يۈرمەيمەن. بىر ئورۇندا توختاپ قېلىش، يېڭىلىق يارىتىشتىن قورقۇش — سەنئەتنىڭ ئەجىلى. مەن ھەمىشە ئۆزۈمنى ئالدىغا قاراپ مېڭىشقا، تېخىمۇ ساپالىق ئەسەر يارىتىشقا مەجبۇرلايمەن. '''سوئال:''' ئوسمانجان ساۋۇت ئاكا، كىشىلەر سىزنىڭ نامىڭىزنى تىلغا ئالغاندا ھەمىشە «ئالمىدەك يۈرەكتە ئالەمچە سۆيگۈ» ناملىق شېئىرىڭىزنى تەبىئىي ھۆرمەت بىلەن ئەسلەيدۇ. سىز بۇ ئەسەر توغرىسىدا سۆزلەپ بېرەمسىز؟ '''جاۋاب:''' ئېزىزجان ئىنىم، مەن بۇ شېئىرنى 1963-يىلى 7-ئايلاردا تەبىئىي بىر قەلب تۈرتكىسى بىلەن يېزىپ چىققان ئىدىم. ئۇ زامانلاردا تەھرىراتلار كۆزىمىزگە بەكمۇ مۇقەددەس ۋە سۈرلۈك كۆرۈنەتتى. شېئىر «شىنجاڭ ئەدەبىياتى» (ھازىرقى «تارىم») ژۇرنىلىنىڭ 1964-يىللىق 1-سانىدا بېسىلىپ چىققاندا، ھاياتىمدا مىسلىسىز ھاياجانغا چۆمدۈم. ئاھاڭدارلىق بىلەن يېڭىچە بەدىئىي ئوخشىتىشنىڭ قوشۇلۇشى مۇشۇنچە زور تەسىر پەيدا قىلالايدىغانلىقىنى كۆرۈپ، كېيىنكى ئىجادىيىتىمدە پىكىر بىلەن قاپىيە ئۇيغۇنلۇقىغا، شەكىل بىلەن مەزمۇننىڭ جىپسىلىقىغا تېخىمۇ قاتتىق ئېتىبار بېرىدىغان بولدۇم. بۇ شېئىر كېيىنچە كۈيگە سېلىنىپ، كەڭ تارقالدى. 80-يىللارنىڭ ئوتتىلىرىغا كەلگەندە، بەزى كىشىلەر شېئىردىكى بەدىئىي تەسەۋۋۇر ۋە مۇبالىغىنىڭ ماھىيىتىنى چۈشەنمەي: «ئالمىدەك يۈرەككىمۇ ئالەم پاتامدۇ؟» دەپ غەرەزلىك مەسخىرىلەرنى قىلىشتى. ئەمما مەن بۇنىڭغا پەرۋا قىلمىدىم. شۇ چاغدا ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تەنقىدچىلىكىنىڭ سەردارلىرىدىن بىرى بولغان مۇھەممەت پولات پۈتۈن سەنئەت ئادالىتى بىلەن مەيدانغا چىقىپ، ماڭا چاپلانغان بىمەنە گەپلەرنى چىن ئەقىل ئارقىلىق سۈپۈرۈپ تاشلىدى. يەنە بىر ئەسلىمەم: «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» نىڭ چاڭ-توزانلىرى بېسىققان كۈنلەرنىڭ بىرىدە ساۋەندە قەدىردان يازغۇچىمىز ئەخەت تۇردى بىلەن كۆرۈشۈپ قالدىم. ئۇ مەندىن شېئىر سورىغاندا، بۇرۇنلا پۈتۈپ قويغان «دىيارىمىز» ۋە «يۈرىكىم سېنىڭ قېپىڭ» ناملىق ئىككى شېئىرىمنى بەردىم؛ ئۇ ئەسەرلەر «تارىم» ژۇرنىلىنىڭ 1978-يىللىق 10-سانىدا بېسىلدى. كېيىن پىروفېسسور ئابدۇكېرىم رەھمان بۇ ئىككى پارچە شېئىرنى ئېستېتىك جەھەتتىن تەھلىل قىلىپ، ئىخچاملىق، چوڭقۇرلۇق ۋە بەدىئىيلىك بويىچە يۈكسەك باھالىدى. '''سوئال:''' سىزنىڭ شېئىرلىرىڭىزدا ئانا تىلىمىزنىڭ كۈچ-قۇدرىتى ناھايىتى يارقىن ئىپادىلىنىدۇ. سىز شېئىر تىلى ئۈستىدە قانداق ئىشلەيسىز؟ '''جاۋاب:''' مېنىڭچە، ھەقىقىي شېئىر — تەسۋىرىي رەسىم، جاراڭلىق مۇزىكا ۋە چوڭقۇر تەپەككۇردىن ئىبارەت ئۈچ قۇرۇقلۇقنىڭ چېگرالىرى يۇغۇرۇلغان پەيتتە بارلىققا كېلىدىغان گۈزەللىك مەملىكىتىدۇر. مەن شېئىرلىرىمدا پىكىر گۈزەللىكى، تىل جۇشقۇنلۇقى، شەكىل پۇختىلىقى ۋە ئاھاڭدارلىققا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلىمەن. كېسىم سۆزلىرىنىڭ دەل جايىغا چۈشۈشىگە، ھېكمەتلىك مىسرالارنىڭ قۇيۇلۇپ كېلىشىگە قاتتىق تەلەپ قويىمەن. يېڭىچە بىر ئوخشىتىش، كۈچلۈك بىر پىكىر تاپقان كۈن مەن ئۈچۈن ھەقىقىي بايرام ھېسابلىنىدۇ. مەسىلەن، «قۇلاقتا ياڭرىدى بېتخوۋېن ئەجەم» دېگەن مىسرادا، مۇقام كۈيىنىڭ تەسۋىرى ئۈچۈن قۇرۇق سۈپەتلەرنى ئەمەس، دۇنياۋى بۈيۈك كومپوزىتور بېتخوۋېن نامىنى كېسىم سۆزى قىلىپ ئىشلەتتىم. يەنە بىر مىسرادا «نەۋالار نەۋايى، ھەۋەس ھۇۋەيدا» دەپ كەلتۈردۈم؛ بۇ يەردە تىلنىڭ باش تاۋۇشلىرى ئاھاڭداشلىق ھاسىل قىلىپ، شېئىرغا ئالاھىدە مۇزىكىلىق قۇۋۋەت ئاتا قىلدى. يەنە بىر شېئىرىمدا مۇنداق يازغانىدىم:<blockquote>ياشلىقنى كەينىگە ياندۇرغان، غۇنچەمسەن، بوتامسەن، قوزامسەن. مەست قىلىپ خۇمارنى قاندۇرغان، چىڭگىزخان قايناتقان بوزامسەن.</blockquote>ئۆزبېكىستان خەلق شائىرى ئابدۇللا ئارىپوف ئۈرۈمچىگە كەلگەندە، ئۇنىڭغا:<blockquote>ھەسەتسىز كۆزلەرنى ئىزدەيمەن دائىم، ھەسەتتىن ساقلىسۇن بىزنى خۇدايىم. دۈشمەننىڭ دوقىدىن تىرىلىمىز-دە، دوستلارنىڭ ئوقىدىن ئۆلىمىز دائىم.</blockquote>دېگەن تۆتلىكىمنى ئوقۇپ بەرگىنىمدە، ئۇ بۇ مىسرالاردىكى دىئالېكتىكىلىق زىددىيەت ۋە ئىچكى پىكىر چوڭقۇرلۇقىغا يۈكسەك ئاپىرىن ئېيتقانىدى. ئەدەبىيات — تىل سەنئىتىدۇر. شائىر ۋە يازغۇچى ئۆز ئانا تىلىنىڭ چەكسىز خەزىنىسىنى تاۋلايدىغان پىداكار ئۇستىدۇر. ئۇ تىلنىڭ ئۆلۈك، كونا قېلىپلىرىدا توختاپ قالماي، سۆز ئىشلەتكەندە خۇددى پىيانىنو كۇنۇپكىلىرىنى ئەركىن باسقاندەك ئەركىن، راۋان ھەرىكەت قىلىشى كېرەك. تىلنىڭ تەرەققىياتىغا يازغۇچىلاردىن سىرت تەھرىرلەرمۇ مەسئۇل بولۇشى شەرت. بەزى تەھرىرلەر تىلنىڭ ئۆز تومۇرىنى، مەنىۋى چەكلىرىنى چۈشەنمەي، ئېسىل سۆزلەرنى كېسىپ تاشلاپ سىلىق، تېتىقسىز قېلىپقا چۈشۈرۈپ قويىدۇ. چىڭغىز ئايتماتوفنىڭ «ئەسىردىنمۇ ئۇزاق كۈن» دېگەن مەشھۇر رومانىنى بەزى تەرجىمىلەردە «ئەسىردىن ھالقىغان بىر كۈن» دەپ تومتاقلاشتۇرۇۋالدى؛ ھالبۇكى، تىلىمىزدىكى «مۇ» يۈكلىمىسى ئاشۇ ماۋزۇغا تەڭداشسىز مۇزىكىلىق رىتىم ۋە ئىستىلىستىكىلىق سالاپەت بېغىشلاپ تۇرغان ئىدى. '''سوئال:''' ئوسمانجان ساۋۇت ئاكا، بەزىلەر سىزنىڭ شېئىرلىرىڭىزنىڭ تىلىنى «ئېغىر، چۈشىنىش تەسكەن»، يەنە بەزىلەر «ئىستېمالدىن قالغان كونا سۆزلەرنى كۆپ ئىشلىتىدىكەن» دەيدۇ. بۇنىڭغا نېمە دەيسىز؟ '''جاۋاب:''' بۇ سوئالنى قويغىنىڭىز تولىمۇ ياخشى بولدى. كلاسسىك يازغۇچى شۇ مىللەت تىلىنىڭ پۈتكۈل لۇغەت فوندىنى ئەڭ يۈكسەك چەكتە ھەرىكەتلەندۈرىدىغان كىشىدۇر. ھەزرىتى نەۋايى ئۆز ئەسەرلىرىدە 1 مىليون 387 مىڭدىن ئارتۇق سۆز ئىشلەتكەن. يازغۇچى تىلنىڭ ئۇنتۇلغان دۇردانىلىرىنى قېزىپ چىقىدىغان، چاڭ بېسىپ قالغانلىرىنى سۈرتۈپ پارقىرىتىدىغان، كېرەك بولغاندا يېڭى پىكىر ئۈچۈن سۆز تۇغدۇرىدىغان زەردار بولۇشى لازىم. تەيۋەن شائىرى يۈ گۇاڭجۇڭ: «ئانا تىل — مىللەتنىڭ مەنىۋى دۆلەت مۇداپىئە ئارمىيەسىدۇر» دېگەنىدى. مەسىلەن، مەن مەھمۇد قەشقىرىينىڭ 1000 يىللىقىغا بېغىشلاپ يازغان «ئون ئەسىر» ناملىق شېئىرىمدا «تاۋغاچ يودالىرى ئېدىرلاردا چاڭقىتار ئىپار» دەپ يازدىم. بۇ يەردىكى «يودا» — سەۋسەن ئائىلىسىدىكى خۇشپۇراق بىر چاتقالنىڭ قەدىمكى تۈركچە ئاتىلىشىدۇر («تۈركىي تىللار دىۋانى»دا بار). بىر قېتىم بىر ئوقۇرمەن خەت يېزىپ، «گۈللەر سۆزلەيدۇ» دېگەن شېئىرىمدىكى «ئىمەن»، «كۆۋەرەپ»، «ئالقىدۇق»، «ئەۋۋىلەم» كەبى سۆزلەرنى يېڭى ياسالغان خاتا سۆزلەر، دەپ ئاغرىنىپتۇ. ئەسلىدە، «ئىمەن» — ئەزەمەتلىك، چىرايلىق بىر دەرەخ تۈرى (ئېمەن / دۇب)؛ «كۆۋەرەپ» — دەۋرەپ، دولقۇنلاپ ئاقماق دېگەنلىكتۇر؛ «ئالقىماق» — ئالقىشلىماق، تەرىپلىمەكتۇر؛ «ئەۋۋىلەم» — ئەڭ ئاۋۋال دېگەن خەلق سۆزىدۇر. بۇلار ئەرەبچە ياكى سۈنئىي سۆزلەر ئەمەس، ساپ ئۇيغۇرچە لۇغەت باي پىچىمىدۇر. مەن ئىجادىيىتىمدە ھېچقانداق سۈنئىي ژارگون ياكى قەستەن كونا سۆز ئىشلەتمەيمەن. ئەجدادلىرىمىز بىزگە غايەت زور ئىپادىلەش ئىقتىدارىغا ئىگە باي بىر تىلنى مىراس قالدۇرغان؛ بىزنىڭ بۇرچىمىز شۇ تىلنىڭ كەڭ بايلىقىنى ئۆز قىممىتى بىلەن ئىشلىتىشتۇر. شائىر ئادەتتىكى ئىزاھاتچى ئەمەس؛ ئۇ پىكرىنى ئېزىپ، ماجغۇپ چۈشەندۈرۈپ ئولتۇرمايدۇ. ئۇ تەمسىل، ئوبراز ۋە يېڭى ئىماژلار بىلەن بېشارەت بېرىدۇ. ئەگەر كۆنۈپ قالغان تەكرار، تېيىز نەرسىلەر بىلەنلا كۇپايىلەنسەك، تىل يوقسۇللىشىپ قالىدۇ. نازىم ھېكمەت، پابلو نېرۇدا، بورىس پاستېرناكلارمۇ ئەينى چاغدا بەزىلەر تەرىپىدىن «تۈشۈنۈكسىز» دەپ ئەيىبلەنگەنىدى، ئەمما كېيىن ئۇلارنىڭ پۈتكۈل دۇنيادا مىليونلىغان قەدىردان ئوقۇرمەنلىرى بارلىققا كەلدى. شېئىرغا قويۇلىدىغان تەلەپنى چۈشۈرۈۋېتىش — مەدەنىيەت سەۋىيەمىزنى ۋە مەنىۋى مەۋجۇتلۇق غۇرۇرىمىزنى تۆۋەنلىتىۋەتكەنلىكتۇر. '''سوئال:''' سىزنىڭچە ئىلھام دېگەن نېمە؟ سىز قانداق كەيپىياتتا شېئىر يازىسىز؟ '''جاۋاب:''' ئىلھام — روھىي دۇنيانىڭ تۇيۇقسىز تولۇق راۋانلىققا ئېرىشىشى، ھېس-تۇيغۇ بىلەن تەپەككۇرنىڭ كۈچلۈك بىرلىككە كېلىپ، قەلب قاينىمىدىكى ئىشتىياقنىڭ تاشقى دۇنياغا يېرىپ چىقىشىدۇر. ھەقىقىي قەلەمكەش ئۆز روھىنى باشتىن-ئاخىر مۇشۇنداق شېئىرىي سەگەكلىك ئىچىدە تاۋلاپ تۇرسا، ھەر ۋاقىت يېزىش پۇرسىتىنى تۇتالايدۇ. مەن شېئىرنى ھەر قانداق مۇھىتتا يېزىۋېرىمەن: شادلىنىپمۇ، ئازابلىنىپمۇ، ئويغا چۆكۈپمۇ يازىمەن. نۇرغۇن شېئىرلىرىمنى يول مېڭىپ يۈرۈپ، قەغەزسىزلا كاللامدا پۈتۈپ چىقىمەن. '''سوئال:''' سىزنىڭ شېئىرلىرىڭىزدا ئالماش قاپىيەلىك بارماق ۋەزنى ئاساسىي سالماقنى ئىگىلەيدۇ. نېمە ئۈچۈن بۇ شەكىلنى تاللىدىڭىز؟ '''جاۋاب:''' ئالماش قاپىيەنى تاللىشىم — شېئىرنىڭ ئىچكى مۇزىكىلىق پىچىمىنى كۈچەيتىش ۋە تىلنىڭ ئەۋرىشىملىكىنى تاكامۇللاشتۇرۇش ئۈچۈندۇر. يېزىقچىلىقتا ئاسان يولنى تاللاپ قاچماسلىق كېرەك. مەن ئۆز شېئىرلىرىمدا بارماق ۋەزنىنى، كلاسسىك ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلغاندا بولسا ئارۇز ۋەزنىنى قوللىنىمەن. ئىجادىيەت ئۇسلۇبى — ئەدىبنىڭ تاشقى دۇنيانى كۆزىتىشتىكى، تىل تاۋلاشتىكى ۋە جۈملە تۈزۈشتىكى ئۆزگىچە بەدىئىي پېئىل-مىجەزىدۇر. مەن ئەسەرلىرىمگە شېئىرىي ئېستېتىكىغا مۇناسىۋەتسىز قۇرۇق تەركىبلەرنى زىنھار كىرگۈزمەيمەن؛ شېئىردا قىلچە كاۋاك ياكى زىيادە سۆز قالماسلىقى كېرەك. '''سوئال:''' شائىر ۋە شېئىر توغرىسىدىكى ئومۇمىي قارىشىڭىزنى بايان قىلىپ بەرگەن بولسىڭىز؟ '''جاۋاب:''' «ھايات — شېئىرىيەتتۇر». مەن بۇ قاراشتا باشتىن-ئاخىر چىڭ تۇرىمەن. شائىر ئۈچۈن رېئاللىقتىكى ھەر بىر شەيئى ۋە ھەر بىر ھادىسە شېئىرغا ئايلىنالايدۇ. ياخشى شېئىردا پەلسەپىۋى مەزمۇن، پۇختا بەدىئىي قۇرۇلما، گۈزەل مەجاز، جۇشقۇن ھېسسىيات ۋە ئۆتكۈر تىل بولۇشى كېرەك. ئىجادىيەت — يوقنى بار قىلىشتۇر؛ تەقلىد قىلىنغان ئەسەر ھەرگىز سەنئەت بولالمايدۇ. چىقىپ تۇرغان قۇياش، تاغ ياكى دەريا ھەققىدە يۈز شائىر يازسىمۇ، ئۆز تالانتى بىلەن يازسا ھەر بىرى ئايرىم بىر بەدىئىي ئالەم بولۇپ چىقىدۇ. بالزاك: «ئايال كىشىنى بىرىنچى قېتىم گۈلگە ئوخشاتقان كىشى — دانا؛ ئىككىنچى قېتىم گۈلگە ئوخشاتقان كىشى — ناداندۇر» دېگەنىدى. شېئىر ئۈزلۈكسىز يېڭىلىق يارىتىش تەلەپ قىلىدىغان ئالىي سەنئەتتۇر. شائىر ئۆز خەلقى، پۈتكۈل ئىنسانىيەت ئۈچۈن قەلبىدە رېئال گۈزەللىك بەرپا قىلىش يولىدا ھارماي كۈرەش قىلغۇچىدۇر. ئۇ جەمئىيەتتىكى ناھەقچىلىك، زۇلۇم ۋە كۈلپەتلەرگە قارشى ۋىجدان ئازابىدا ئۆرتىنىدۇ؛ ئەزگۈلۈك، چىنلىق ۋە ھەقىقەت ئۇنىڭ پۈتۈن روھىنى تەشكىل قىلىدۇ. يېۋگېنىي يېۋتوشېنكو ئېيتقاندەك: «شائىر — ئۆزىدىن بۇرۇنقىلارغا، زامانداشلىرىغا ۋە ئەۋلادلىرىغا مەڭگۈ قەرزداردۇر». '''سوئال:''' 80-يىللاردا مەيدانغا كەلگەن «گۇڭگا شېئىر» ھادىسىسىگە قانداق قارايسىز? '''جاۋاب:''' مەن يېڭىچە ئىزدىنىشلەرگە ئەزەلدىن ياخشى نىيەت بىلەن قاراپ كەلدىم. ئەمما ھەر قانداق سەنئەت ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ تۈپ مەقسىتىگە — ئىپادىلەشنىڭ يۈكسەك بەدىئىي پەللىسىگە يېتىشى، چۈشىنىشلىك مەنىۋى مەۋجۇتلۇققا ئايلىنىشى شەرت. ئوقۇرمەننىڭ قەلبىنى لەرزىگە سالالمىغان، نوقۇل سۈنئىي مۈجمەللىك بىلەن چەكلەنگەن پۈتۈكلەر ۋاقىتنىڭ تاللىشىدا ئۇزاققا بارالمايدۇ. '''سوئال:''' بەزىلەر: «ئەنئەنىۋى شېئىرىيەت بىلەن بۈگۈنكى زامان شېئىرىيىتى ئوتتۇرىسىدا ئورتاقلىق يوق» دەپ قارايدۇ. بۇنىڭغا كۆزقارىشىڭىز قانداق? '''جاۋاب:''' بىر ئېغىز سۆز بىلەن ئېيتقاندا: ئەنئەنە — يىلتىز ۋە روھتۇر. مەڭگۈ تاش پۈتۈكلىرى، ئىدىقۇت ئەدەبىياتى، «ئوغۇزنامە»، «قۇتادغۇ بىلىك»، «ئەتەبەتۇل ھەقايىق»، خەلق قوشاقلىرى ۋە يۈسۈپ خاس ھاجىپ، نەۋايى، مەشرەپلەردىن تارتىپ ھازىرغىچە بولغان پۈتكۈل تەرەققىيات بىر ئوق يىلتىزغا تۇتاشقان. شەكىل ۋە ئىپادىلەش زامانغا قاراپ يېڭىلىنىپ تۇرسىمۇ، سەنئەتنىڭ نېگىزلىك روھى — دۇنيانى گۈزەللىك ۋە ئادالەت قانۇنىيىتى بويىچە چۈشىنىش ئۆزگەرمەيدۇ. تەنقىدچىمىز مۇھەممەت پولات: «بىزنىڭ ئەنئەنىۋى شېئىرىيىتىمىزنىڭ ئەڭ بۈيۈك خىسلىتى — ئەقلىي ھېكمەتكە باي بولۇشى ۋە كۈچلۈك مۇزىكىلىق تۈسكە ئىگە بولۇشىدۇر» دېگەنىدى. بۈگۈنكى زامان شېئىرىيىتى ئەنئەنىۋى مىراسلارنىڭ داۋامى ۋە بېيىتىلىشىدۇر. ھەنس-گېئورگ گادامېر (Hans-Georg Gadamer) ئېيتقاندەك: «ئەنئەنە — ئۆتمۈش بىلەن بۈگۈننىڭ ئۈزلۈكسىز ئۇچرىشىشى، بىر-بىرىگە سىڭىشىشى ئارقىلىق شەكىللەنگەن كەلگۈسىدۇر». مېنىڭ يىلتىزىم ئەنئەنىۋى شېئىرىيەتتە، قەدىمىم بولسا زامانىۋى ئىزدەنىشلەردىدۇر. '''سوئال:''' بۈگۈنكى كۈندە شېئىر ئوقۇرمەنلىرى ئازىيىپ كەتتى دېگەن قاراشقا قانداق قارايسىز? '''جاۋاب:''' مەن بۇ قاراشقا پۈتۈنلەي قوشۇلمايمەن. خەلقىمىز كىتابنى، ئەسىرلەردىن بېرى يۈرىكىگە سىڭگەن ھەقىقىي شېئىرىيەتنى ھازىرمۇ چوڭقۇر سۆيىدۇ. كىتاب يەرمەنكىلىرىگە بارغىنىمىزدا ياش-قېرىنىڭ شېئىر كىتابلىرىنى ئېلىش ئۈچۈن قىزغىنلىق بىلەن ئۆچرەتتە تۇرغانلىقىنى كۆردۇق. ئەمما، بازار ئىگىلىكى قاينىمىدا ھەر خىل چاكىنا، ساختا، تېيىز نەرسىلەرمۇ بېسىلىپ چىقىۋاتىدۇ. يۈكسەك ئېستېتىك گۈزەللىك بېغىشلايدىغان ھەقىقىي شېئىرلار باشتىن-ئاخىر ئەتىۋارلىقتۇر. ۋالت ۋىتمان ئېيتقاندەك: «ئۇلۇغۋار كىتابخان بولغاندىلا، ئۇلۇغۋار شېئىرىيەت يېتىلىپ چىقىدۇ». شائىر ھەر كۈنى ئۆز روھىنى تاۋلاپ تۇرۇشى كېرەك. '''سوئال:''' كلاسسىك ئەسەرلەرنى ئۆگىنىشنىڭ بۈگۈنكى زۆرۈرىيىتى نېمە? '''جاۋاب:''' ماكان ۋە زامان چېگرالىرىدىن ھالقىپ، شەكىل، مەزمۇن ۋە تىل جەھەتتە ئىنسانىيەتنىڭ تەڭداشسىز ئۈلگىسىگە ئايلانغان دۇردانىلەر — كلاسسىك ئەسەرلەردۇر. ئۇلار ھېكمەت، ئەخلاق ۋە بەدىئىي كۈچ بېغىشلاشتا يۈكسەك قۇدرەتكە ئىگە. بىز كلاسسىكلىرىمىزدىن مەڭگۈ پۈتمەس ئىجادىي روھ، پاساھەتلىك ئانا تىل جەۋھەرلىرىنى ئۆگىنىمىز. '''سوئال:''' بۈگۈنكى ئەدەبىي تەنقىدچىلىكىمىزگە قانداق قارايسىز? '''جاۋاب:''' ئەدەبىي تەنقىدنىڭ پەللىسى — ئەدەبىياتنىڭ سەۋىيەسىنى بەلگىلەيدۇ. بىر تۈركۈم ئىلمىي، ئادىل تەتقىقاتچىلار ئەسەرلەرگە ئوبيېكتىپ باھالارنى بەردى. ئەمما شەخسىيەتچىلىك، ھەسەتخورلۇق بىلەن نادىر ئەسەرلەرگە ھۇجۇم قىلىدىغان، ياكى بىلىمى يەتمىگەنلىكتىن ئەسەرنى قۇرۇق سۆزلەر بىلەنلا قايتا سۆزلەپ چىقىدىغان تېيىز باھالارمۇ كۆرۈلۈپ تۇرىدۇ. ئەدەبىي تەنقىدنىڭ باش ۋەزىپىسى — يۈكسەك ئىلمىيلىك ۋە ئادالەت بىلەن ئەسەردىكى بەدىئىي گۈزەللىكنى قېزىپ چىقىشتۇر. مېنىڭ ئەسەرلىرىمگە سەمىمىي باھا بەرگەن بارلىق ئەدەبىياتشۇناس قەلەمكەشلىرىمگە رەھمەت ئېيتىمەن. '''سوئال:''' سىز شېئىرىيەت بىلەن بىرگە ئەدەبىي تەرجىمىنى تەڭ ئېلىپ بېرىۋاتقان ئەدىبسىز. تەرجىمىنىڭ ئىجادىيىتىڭىزگە قانداق تەسىرى بولدى? '''جاۋاب:''' ئەدەبىي تەرجىمە مەن ئۈچۈن ئىككىنچى ئىجادىيەت مەكتىپى بولدى. كلاسسىكلىرىمىزنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك بىرلا ۋاقىتتا بۈيۈك تەرجىمانلار ئىدى. «قىزىل راۋاقتىكى چۈش»، «تىنچ دون»، «ئادەمنىڭ تەقدىرى»، «تىرىلىش» كەبى نادىر دۇنياۋى ئەسەرلەرنىڭ تىلىمىزغا تەرجىمە قىلىنىشى ئۇيغۇر تىلى ۋە ئەدەبىياتىنىڭ بۈيۈك غەلىبىسىدۇر. مەن تەرجىمىچىلىككە پابلو نېرۇدانىڭ سىرلىق شېئىرلىرىنى تەرجىمە قىلىش بىلەن قەدەم باسقان ئىدىم. ۋاسىيلىي جۇكوۋسكىي: «نەسر تەرجىمانى — يازغۇچىنىڭ قۇلى، نەزم تەرجىمانى — شائىرنىڭ رىقابەتچىسىدۇر» دېگەنىدى. تەرجىمە ماڭا تىل جەھەتتە دادىل بولۇشنى، كېسىم سۆزلىرىنى ئىشلىتىشتىكى ئۆتكۈرلۈكنى ئۆگەتتى. '''سوئال:''' ھازىرغىچە قانچىلىك ئەسەر ئىجاد قىلدىڭىز ۋە تەرجىمە قىلدىڭىز? '''جاۋاب:''' مەن ھازىرغىچە 900 پارچىغا يېقىن شېئىر يازدىم. «ئالمىدەك يۈرەكتە ئالەمچە سۆيگۈ»، «تاڭ لىرىكىلىرى»، «تارىم شاماللىرى»، «تۈن تىۋىشلىرى»، «تاڭلار بىلەن سۆزلىشىش»، «گۈللەر سۆزلەيدۇ»، «زېمىن قەسىدىسى» قاتارلىق شېئىر توپلاملىرىم ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتى. 400 پارچىدىن ئارتۇق شېئىر، تۆت رومان، سەككىز پوۋېست، 30 پارچىدەك ھېكايە، كۆپلىگەن ئەدەبىي ئوبزور ۋە سىياسىي-تارىخىي ئەسەرلەرنى خەنزۇچە، قازاقچە، ئۆزبېكچە ۋە قىرغىزچىلاردىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلدىم. '''سوئال:''' ھازىرقى ئىجادىيەت پىلانلىرىڭىز قانداق? '''جاۋاب:''' يەنىلا ئىزچىل يېزىۋاتىمەن. كۈنتەرتىپكە كىرگۈزگەن بىر تالاي پىلانلىرىم بار. شائىرنىڭ يازماقتىن باشقا چىقىش يولى يوق. ۋاڭ مېڭ: «ۋاقىتنى تىزگىنلەش — تالانتتۇر» دېگەن ئىدى. تەڭرى ئۆمۈر بەرسىلا، پىلانلىغان ئەسەرلىرىمنى يورۇقلۇققا چىقىرىش ئۈچۈن قەلىمىمنى تاشلىمايمەن. pcv7kx8r1ayfteg8e8uulcy6edv7cla 0 24709 176509 2026-09-24T21:12:09Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت '''(سۆھبەت خاتىرىسى)'' '''تۇرسۇنمۇھەممەت پەخرىدىن بىلەن سۆھبەت''' ''(سۆھبەتداش: ئېزىزجان خۇدابەردى)'' '''سوئال:''' ئەسسالامۇئەلەيكۇم تۇرسۇنمۇھەممەت پەخرىدىن ئاكا! سىز ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى بىر قەدەر ئاجىز ساھە بولغان بالىلار ئەدەبىياتىغا بىر ئۆمۈر يۈرەك قېنىڭىز...' 176509 wikitext text/x-wiki ''(سۆھبەت خاتىرىسى)'' '''تۇرسۇنمۇھەممەت پەخرىدىن بىلەن سۆھبەت''' ''(سۆھبەتداش: ئېزىزجان خۇدابەردى)'' '''سوئال:''' ئەسسالامۇئەلەيكۇم تۇرسۇنمۇھەممەت پەخرىدىن ئاكا! سىز ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى بىر قەدەر ئاجىز ساھە بولغان بالىلار ئەدەبىياتىغا بىر ئۆمۈر يۈرەك قېنىڭىزنى سەرپ قىلىپ، بىر تۈركۈم نادىر ئەسەرلىرىڭىز ئارقىلىق بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر بالىلار ئەدەبىياتىمىزنىڭ رەڭدار باغچىسىغا ھۆسن قوشتىڭىز؛ ھەمدە نەشرىياتچىلىق ئىشلىرىمىزنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە سەمەرىلىك ئەمگەكلەرنى قىلىپ، بۇ ساھەگىمۇ زور تۆھپە قوشتىڭىز. سىزنىڭ ئەدەبىياتقا ئىشتىياق باغلىشىڭىزغا چۆچەكچى بوۋا-مومىلىرىڭىز تەسىر كۆرسەتكەنمۇ ياكى باشقا تۈرتكىلەر بارمۇ؟ '''جاۋاب:''' ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ئۇكام ئېزىزجان. مەن 1934-يىلى غۇلجا شەھىرىنىڭ توغرىكۆۋرۈك مەھەللىسىدە ئۇششاق تىجارەتچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغانىكەنمەن. 1941-يىلىغىچە ئائىلە تەربىيەسىدە بولدۇم. شۇ چاغدىكى بىر ۋەقە زادىلا ئېسىمدىن چىقمايدۇ: 1940-يىلى كۈز پەسلىدە دادام مېنى يېتىلەپ غۇلجا شەھەرلىك 5-مەكتەپكە («ئۈمىد» مەكتىپىگە) ئېلىپ باردى. ئۇ كۈنى ئوقۇشقا يېڭى كىرىدىغان بالىلارنى تىزىملاۋاتقانىدى. بىز تىزىملاۋاتقان ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئالدىغا بارساق، ئۇلار: — بالا كىچىككەن، يېشى سەككىزگە توشمىسا مەكتەپكە قوبۇل قىلالمايمىز، — دېدى. دادام خېلى ئۆتۈنۈپ باققان بولسىمۇ، ئوقۇتقۇچى مەكتەپ تۈزۈمىنى ئېيتىپ قوبۇل قىلمىدى. كۆڭلۈم يېرىم بولۇپ يىغلاپ كەتتىم. دادام مېنى ئۆيگە ئەپكېلىپ، شۇ كۈنىلا ماڭا سومكا، دەپتەر، قېرىنداش ۋە «ئېلىپبە» ئېلىپ بەردى. بۇنىڭ بىلەن كۆڭلۈم بىرئاز يايراپ، تېخى مەكتەپكە كىرمەي تۇرۇپلا دادامدىن سوراپ بەزى ھەرپلەرنى، خەتلەرنى تونۇۋالدىم. كېيىنكى يىلى 5-مەكتەپنىڭ 1-سىنىپىغا كىرىپ رەسمىي ئوقۇشنى باشلىدىم. مەن كىچىكىمدىنلا چۆچەك، قوشاق، تېپىشماقلارغا بەكمۇ ھېرىسمەن ئىدىم. دادام كىتابخۇمار ئادەم بولۇپ، ھەر كۈنى گېزىت-ژۇرنال ۋە كىتابلارنى ئوقۇيتتى، ئوقۇغانلىرىنى بىزگە ھېكايە قىلىپ بېرەتتى. موماممۇ دائىم چۆچەكلەرنى ئېيتاتتى. يېزىدىكى بىر تاغامنىڭ ئوغلى بار ئىدى؛ ئۇ چۆچەك، بەيت ۋە تېپىشماقلارنى شۇنداق ئوبرازلىق سۆزلەپ بېرەتتىكى، ئاۋازلىرىنى ھايۋانلارغا ئوخشىتىپ، قېرىلارنى قېرىدەك، كىچىكلەرنى بالىدەك جانلىق دوراپ بىزنى سېھرىگە مەپتۇن قىلىۋالاتتى. ھەتتا «تاھىر-زۆھرە»، «غېرىب-سەنەم» داستانلىرىدىكى بەيتلەرنى مۇڭلۇق ئاھاڭ بىلەن كۈيلەپ بېرەتتى. مەكتەپتىمۇ تىل-ئەدەبىيات مۇئەللىملىرىمىز دەرسلەرنى ھېكايە، مەسەللەر بىلەن بەكمۇ قىزىقارلىق ئۆتەتتى. دادامنىڭ تەسىرى، مومامنىڭ چۆچەكلىرى ۋە ياخشى ئۇستازلارنىڭ يېتەكلىشى مېنىڭ ئەدەبىياتقا بولغان ھەۋەسكارلىقىمنى ئۇرغۇتقان تۇنجى خېمىرتۇرۇچ بولدى. '''سوئال:''' سىز ئەدەبىي ئىجادىيەتكە قاچان قەدەم قويدىڭىز؟ تۇنجى ئەسىرىڭىزنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە نېمە تۈرتكە بولغان؟ '''جاۋاب:''' تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ يىللىرىمدا ئەدەبىياتقا تېخىمۇ چوڭقۇر قىزىقىپ قالدىم. بىزگە تىل-ئەدەبىيات دەرسىنى دەسلەپتە كېۋىر نىياز مۇئەللىم، كېيىن خۇدابەردى تالىپ مۇئەللىم ئۆتتى. ھەر ئىككىلىسى ئىلىدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن ئەدىبلەردىن ئىدى. ئۇلار دەرسلەرنى ناھايىتى جانلىق ئۆتۈپلا قالماي، ئوتلۇق شائىر لۇتپۇللا مۇتەللىپنىڭ «چىن مودەن» درامىسىنى، لېف تولستوينىڭ «كاۋكاز ئەسىرى» ناملىق نادىر پوۋېستىنى بىزگە ئوقۇپ بېرەتتى. بىزنى شېئىر يېزىشقا، دېكلاماتسىيە قىلىشقا رىغبەتلەندۈرەتتى. 1949-يىلى مەكتەپ پۈتتۈرىدىغان چاغدا، كېۋىر نىياز مۇئەللىم بىز يازغان شېئىرلارنى رەتلەپ، تاۋاش قەغىزىدە بېسىپ «ئەستىلىك» دېگەن نامدا توپلام چىقىرىپ بەردى. ئەينى مەزگىللەردە پۈتۈن مەملىكەتتە ئامېرىكا تاجاۋۇزچىلىقىغا قارشى تۇرۇپ چاۋشيەنگە ياردەم بېرىش ھەرىكىتى ئەۋجىگە چىققانىدى. مەن بۇ جەڭگىۋار ھېسسىياتلار تەسىرىدە «چاۋشيەن ئوغلىغا» ناملىق شېئىرىمنى يازدىم. بۇ ئەسەر 1951-يىلىنىڭ بېشىدا «ئىلى گېزىتى»دە بېسىلىپ چىقتى؛ بۇ مېنىڭ تۇنجى ئېلان قىلىنغان ئەسىرىم ئىدى. 1951-يىلى 2-ئايدا شىنجاڭ ئىنستىتۇتىغا ئوقۇشقا كەلدىم؛ ئوقۇش جەريانىدا ئۈرۈمچىدىكى مەتبۇئاتلاردا شېئىرلىرىم ئۇلاپلا ئېلان قىلىنىپ تۇردى. خىزمەتكە چىققاندىن كېيىن يازغان «بەخت قوشىقى» ناملىق شېئىرىم 1955-يىلى 10-ئاينىڭ 1-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلغان كۈنىگە بېغىشلانغان «شىنجاڭ گېزىتى»نىڭ مەخسۇس سانىغا بېسىلدى؛ كېيىنچە بېيجىڭدا چىقىدىغان «مىللەتلەر رەسىملىك ژۇرنىلى»دا بىر قانچە مىللەت تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنىپ بېسىلدى. '''سوئال:''' سىز بالىلار ئەدەبىياتى ئىجادىيىتىگە قاچاندىن باشلاپ كىرىشتىڭىز؟ شۇ زامانلاردا بۇ ساھەنىڭ ئەھۋالى قانداق ئىدى؟ '''جاۋاب:''' مەن بالىلار ئەدەبىياتى بىلەن 1954-يىلىدىن باشلاپ قەتئىي نىيەتتە شۇغۇللاندىم. چۈنكى 1954-يىلىنىڭ بېشىدا مېنى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىنىڭ دەرسلىك بۆلۈمىگە يۆتكىدى. مەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كەلگەن تەجرىبىلىك ئۇستاز مەشھۇر ئېلىباقىيېفنىڭ يېتەكچىلىكىدە باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ «ئېلىپبە»، «ئانا تىل» ۋە «ئوقۇش كىتابى» دەرسلىكلىرىنى تۈزۈشكە كىرىشتىم. دەرسلىككە تېكىست تاللاشتا ئۆزىمىزنىڭ مىللىي ئەسەرلىرىنى ئاساس قىلىش پرىنسىپى بويىچە ئىش كۆردۇق. بىر كۈنى مەشھۇر ئاكا ماڭا: «3-سىنىپ ئوقۇش كىتابىغا ۋەتەن ھەققىدە بىرەر ياخشى شېئىر لازىم، ئىزدەشتۈرۈپ بېقىڭ» دېدى. تەييار شېئىرلاردىن كۆرسەتسەم كۆڭلىگە ياقمىدى؛ شۇنىڭ بىلەن شائىر تېيىپجان ئېلىيېفقا مەخسۇس زاكاز قىلدۇق. تېيىپجان ئاكا «ئانا تۇپراق» ناملىق نادىر شېئىرىنى يېزىپ بەردى، ئۇنى دەرسلىكنىڭ باش بېتىگە كىرگۈزدۇق. مانا مۇشۇ ئىش مېنى چوڭقۇر ئويغا سالدى: شۇ يىللاردا بىزنىڭ بالىلار ئەدەبىياتىمىز ھەقىقەتەن ئىنتايىن ئاجىز بىر ھالقا ئىدى؛ مەخسۇس بالىلار يازغۇچىلىرى يوق دېيەرلىك، بالىلار تىلىدا يېزىلغان ئەسەرلەر ناھايىتى كەمچىل ئىدى. ھەتتا تېيىپجان ئېلىيېف 1956-يىلى «شىنجاڭ ئەدەبىيات-سەنئىتى» (ھازىرقى «تارىم») ژۇرنىلىنىڭ 10-سانىدا باھالاپ: «...ئۇيغۇر بالىلار ئەدەبىياتى ھەققىدە سۆز ئاچساق تولىمۇ ئېچىنىشلىق؛ داۋۇت تۇراخمەتوف، تۇرسۇنمۇھەممەت پەخرىدىن، كېۋىر نىيازلارنىڭ بىر نەچچە شېئىرىدىن باشقا ھېچنېمە يوق، بارلىرىمۇ بالىلار ئېھتىياجىنى قاندۇرالمايدۇ...» دەپ ئوچۇق يازغانىدى. مەشھۇر ئېلىباقىيېف ماڭا: «ئۇكام، سىزمۇ ئەدەبىياتتا ئوقۇپسىز، نېمىشقا بالىلارغا ئۆزىڭىز يازمايسىز؟» دەپ ئىلھام بەردى. شۇنىڭ بىلەن جۈرئەت باغلاپ بالىلار ئۈچۈن قەلەم تەۋرىتىشكە باشلىدىم. دەسلەپتە يازغان «داھىيغا»، «ماي خاتىرىسى» دېگەن شېئىرلىرىم باشلانغۇچ مەكتەپ دەرسلىكلىرىگە كىرگۈزۈلدى؛ «ئەلاچى سىنىپ»، «مېنىڭ جان دوستۇم»، «مەكتىپىم»، «پىئونېر قوشىقى» كەبى شېئىرلىرىم ژۇرنال-گېزىتلەردە بېسىلدى. 1956-يىلى «شىنجاڭ پىئونېرى» (ھازىرقى «شىنجاڭ ئۆسمۈرلىرى») گېزىتى چىقىپ، سەھنىمىز تېخىمۇ كېڭەيدى. ئەمما 50-يىللاردا پروزا ۋە دراما جەھەتتە بالىلار ئەسەرلىرى يەنىلا قۇرۇق بوشلۇق ئىدى. '''سوئال:''' بالىلار سۆيۈپ ئوقۇيدىغان «مەن سۇ ئىچكەن بۇلاقلار» ۋە «تىنىش بەلگىلىرى سۆھبەتتە» ناملىق ئەسەرلىرىڭىزنىڭ يېزىلىش جەريانىنى سۆزلەپ بەرگەن بولسىڭىز؟ '''جاۋاب:''' «تىنىش بەلگىلىرى سۆھبەتتە» ناملىق شېئىرىمنى 1979-يىلى ئۈرۈمچىدە يازدىم. ئۇزاق يىللىق نەشرىيات تەھرىرلىك خىزمىتىمدە پۇقرالاردا، مەكتەپ بالىلىرىدىلا ئەمەس، ھەتتا بەزى ئاپتور ۋە مۇھەررىرلەردىمۇ تىنىش بەلگىلىرىنى خاتا، نامۇۋاپىق ئىشلىتىشتەك كۆزگە پاتىدىغان ئىللەتلەرنى كۆردۈم. تىنىش بەلگىلىرى سۆزنىڭ مەنىسىنى ئېنىق بەلگىلەيدىغان مۇھىم تىل قورالىدۇر. مەن بالىلارغا بۇ مۇھىم قائىدىنى قۇرۇق دەرس سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى بەدىئىي، قىزىقارلىق بىر مۇنازىرە ئوبرازىدا ئۆگىتىش مەقسىتىدە بۇ شېئىرنى تۈزدۈم. «مەن سۇ ئىچكەن بۇلاقلار» دېگەن شېئىرىمنى 1993-يىلى يازدىم. بۇ ئەسەردە بىر قەلبنىڭ مەكتەپكە كىرىش، كىتاب ئوقۇش، بىلىم ئارقىلىق پۈتۈن دۇنيانى چۈشىنىش تەشنالىقى لىرىك سېغىنىش تۈسىدە ئىپادىلەندى. بالىنىڭ ئائىلىدىن ئالغان تەربىيەسى، مەكتەپ قوينىدىن، كىتابلاردىن ۋە تۇرمۇشتىن سۈمۈرگەن مەرىپىتى خۇددى بىر-بىرلەپ ئېچىلغان سۈزۈك بۇلاقلارغا ئوخشىتىلدى؛ ئەسەردە ئىلىم-پەنگە تەلپۈنۈش ئىدىيەسى گۈزەل ئوبراز بىلەن يورۇتۇپ بېرىلدى. '''سوئال:''' سىز بالىلار ئۈچۈن قەلەم تەۋرەتكەندە يەنە قايسى تۈپ نۇقتىلارغا ئالاھىدە ئېتىبار بېرىسىز؟ بۇ ساھەنىڭ ئۆزىگە خاس قىيىنلىقى نەدە؟ '''جاۋاب:''' بالىلار ئەدەبىياتىنىڭ ئەڭ مۇھىم پرىنسىپى — يازغۇچى چوقۇم بالىلارنىڭ ياش ئالاھىدىلىكىگە، ئۇلارنىڭ پىسخىكىلىق ۋە فىزىئولوگىيەلىك تەرەققىيات سەۋىيەسىگە قايتىپ تۇرۇپ يېزىشى كېرەك. بەزى ئەسەرلەر باركى، ئىسمى بالىلار ئەسىرى بولغىنى بىلەن، تىلى ئېغىر، چۈشىنىكسىز، چوڭلارچە پىكىر بىلەن توشۇپ كەتكەن؛ بۇنداق ئەسەرلەر بالىنى كىتابتىن بېزىرىپ قويىدۇ. مەن بىرەر ئەسەر يېزىشقا كىرىشكەندە: # '''ئوبيېكتنى ئېنىق بېكىتىۋالىمەن:''' ئەسەرنى قايسى ياش باسقۇچىدىكى بالىلار ئۈچۈن يازىمەن — باغچا بالىلىرىمۇ، باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ تۆۋەن ياكى يۇقىرى يىللىقلىرىمۇ، ياكى تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ ئۆسمۈرلىرىمۇ؟ قايسى ياش تاللانسا، شۇ بالىلىق ھالىتىمگە قايتىپ خىيال سۈرىمەن. # '''قىزىقارلىقلىق ۋە يۇمۇرغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىمەن:''' قىزىقىش — بالىلارنىڭ كىتاب ئوقۇشتىكى بىرىنچى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىدۇر. ئەسەردە ۋەقەلىك، يۇمۇر، ھەرىكەتچان دېتال بولمىسا، قۇرۇق ۋەز-نەسىھەت ۋە شوئارۋازلىق كۆپەيسە بالا زېرىكىپ تاشلاپ قويىدۇ. # '''تىلنىڭ بالىلارچە، راۋان، ئويناق بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىمەن:''' تىل بەك قايمۇقتۇرما تېپىشماققا ئايلىنىپ كەتمەسلىكى، ئاھاڭدار، ئاسان ئوقۇلىدىغان ۋە ئوبرازلىق بولۇشى لازىم. يېزىپ پۈتكەندىن كېيىن پۈتۈن ئەسەرنى ئاۋاز چىقىرىپ ئوقۇپ، سۆزلەرنى كۆپ قېتىم پەردازلايمەن. '''سوئال:''' بەزىلەر: «چوڭلار ئەدەبىياتى تۇرمۇشقا چوڭقۇر چۆكۈشنى تەلەپ قىلىدۇ، ئەمما بالىلار ئەدەبىياتىدا ئۇنداق قىلىشنىڭ ھاجىتى يوق» دەپ قارايدىكەن. سىزنىڭچە بۇ توغرىمۇ؟ '''جاۋاب:''' بۇ پۈتۈنلەي خاتا قاراش. ئەدەبىيات ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ ئىنكاسى بولغاندەك، بالىلار ئەدەبىياتىمۇ بالىلار تۇرمۇشىنىڭ جانلىق ئىنكاسىدۇر. بالىلار دۇنياسى ئاددىيدەك كۆرۈنگىنى بىلەن، ئۆز ئالدىغا ئىنتايىن مول، نازۇك ۋە زىددىيەتلىك بىر دۇنيا. يازغۇچى دەۋر بالىلىرىنىڭ پىسخىكىسىنى، ئۆيدىكى، مەكتەپتىكى، تالادىكى تۇرمۇش ھالىتىنى، قىلىقلىرى ۋە تەپەككۇرىنى تەپسىلىي كۆزەتمەي تۇرۇپ ياخشى ئەسەر يازالمايدۇ. مەن بۈگۈنكى بالىلارنى يازغاندا نەۋرىلىرىمنىڭ، كىچىك دوستلارنىڭ ئۆزئارا پاراڭلىرىنى، قىزىقىشلىرىنى ئىنچىكە ئۆگىنىپ، ئاندىن ئىجادىيەتكە تۇتۇنىمەن. بالىلار ئەدەبىياتى بالىلارنى نوقۇل كۆڭۈل ئېچىش بىلەن تەمىنلەپلا قالماي، بەدىئىي ئوبرازلار ئارقىلىق ئۇلارغا ئېستېتىك زوق، ئەخلاقىي ئاڭ ۋە پەزىلەت ئاتا قىلىدۇ. بالىلار قەھرىمانلارنىڭ ئىزىدىن بېرىپ راستچىل، كۆيۈمچان، بىلىمسۆيەر بولۇپ يېتىلىدۇ؛ ساختىلىق ۋە ھۇرۇنلۇقتىن يىرگىنىدۇ. بىزنىڭ بالىلار ئەدەبىياتى ئۈچۈن قىلغان ئەمگىكىمىز مىللەتنىڭ كەلگۈسىگە قىلىنغان مەسئۇلىيەتتۇر. '''سوئال:''' ئۇيغۇر بالىلار ئەدەبىياتىنىڭ بۈگۈنكى تەرەققىياتىغا، بولۇپمۇ يېقىنقى رومان، پوۋېست ئىجادىيەتلىرىگە قانداق باھا بېرىسىز؟ '''جاۋاب:''' بىزنىڭ بالىلار ئەدەبىياتىمىز 50–60-يىللاردىكى ھالەتتىن زور دەرىجىدە بۆسۈپ چىقتى. ياش، ئوتتۇرا ياش قەلەمكەشلىرىمىز قوشۇننى بېيىتتى. ئەڭ خۇشاللىنارلىقى، بۇرۇن بوشلۇق بولۇپ كەلگەن بالىلار رومانچىلىقى مەيدانغا كەلدى: پەرھات ئېلىياس، جاسارەت جاپپار، ئەخمەتجان قۇربان سابىرى، پەرھات كازىم قاتارلىقلارنىڭ رومانلىرى بېسىلدى. بولۇپمۇ پەرھات ئېلىياسنىڭ كۆپ قىسىملىق «كىرورانلىق بالىلار» ناملىق رومانى مەملىكەتلىك ئەڭ ئالىي مۇكاپاتلارنىڭ بىرى بولغان «بەش بىر قۇرۇلۇشى» مۇكاپاتىغا ئېرىشتى; بۇ پۈتۈن ئەدەبىياتىمىزنىڭ پەخرىدۇر. لېكىن شۇنىمۇ تەن ئېلىشىمىز كېرەككى، مىليونلىغان ئۆسمۈرلىرىمىزنىڭ مەنىۋى تەشنالىقىغا سېلىشتۇرغاندا بۈگۈنكى بالىلار ئەدەبىياتى يەنىلا كەمچىل، تېخىمۇ كۆپ يۈكسەك نادىر ئەسەرلەرگە موھتاج. ئەڭ چوڭ يېتەرسىزلىكىمىز — بالىلار ئەدەبىياتى تەنقىدچىلىكى ۋە ئوبزورچىلىقىنىڭ ئاجىزلىقىدۇر. بالىلار ئەسەرلىرىگە دەل باھا بېرىدىغان، ئارتۇقچىلىق ۋە نۇقسانلىرىنى ئېنىق كۆرسىتىپ قەلەمكەشلەرگە مەدەت بېرىدىغان سىستېمىلىق ئوبزورلار كۆپىيىشى كېرەك. '''سوئال:''' سىز بالىلار ئەدەبىياتىدا شېئىردىن باشقا قايسى ژانىرلاردىن پايدىلاندىڭىز؟ '''جاۋاب:''' مەن كۆپ زېھنىمنى بالىلار شېئىرىيىتىگە قاراتقان بولساممۇ، 80-يىللاردىن باشلاپ پروزا بىلەن درامىغىمۇ كۈچ چىقاردىم. بالىلار ئۈچۈن 30 پارچىدىن ئارتۇق ھېكايە يازدىم؛ بۇلارنىڭ بىر قىسمى «بىزنىڭ كوچىنىڭ بالىلىرى» ناملىق توپلىمىمغا كىردى. بۇلاردىن «بوتكا ئالدىدا»، «قاسىمكامنىڭ مىجەزى»، «شاكىلات»، «تەلپۈنۈش» قاتارلىق ھېكايىلىرىم دەرسلىكلەرگە كىرگۈزۈلدى. بالىلار ئۈچۈن «قەلبداشلار»، «خىجىللىق»، «ئۇچراشقاندا» كەبى سەھنە ئەسەرلىرىنى، شۇنداقلا بالىلار ئەدەبىياتى تەتقىقاتىغا دائىر 20 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالە، ئوبزور يازدىم. بۇلاردىن 1984-يىلى «تارىم» ژۇرنىلىدا بېسىلغان «ئۇيغۇر بالىلار ئەدەبىياتىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى» ناملىق ماقالەم مەملىكەتلىك يىغىندا ئوقۇلۇپ، كېيىن شاڭخەيدىكى مەخسۇس ژۇرنالدا خەنزۇچە ئېلان قىلىندى. '''سوئال:''' جۇڭگو ۋە چەت ئەل بالىلار ئەدەبىياتىدىن كىملەرنى ياقتۇرۇپ ئوقۇيسىز؟ '''جاۋاب:''' دۆلىتىمىزدىن چېن بوچۈي، رېن رۇڭرۇڭ، كې يەن كەبى ئۇستازلارنىڭ، شۇنداقلا لۇتپۇللا مۇتەللىپ، تېيىپجان ئېلىيېفلارنىڭ بالىلارغا ئاتاپ يازغانلىرىنى ياخشى كۆرىمەن. چەت ئەل ئەدەبىياتىدىن ھانس خرىستىئان ئاندېرسېن، لېف تولستوي، سامۇئىل مارشاك، سېرگېي مىخالكوۋ ھەمدە ئۆزبېك ئەدەبىياتىدىن زەپەر دىيار، قۇددۇس مۇھەممەدىي، ئېلىيار بەختىيارلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ھۇزۇر بىلەن ئوقۇيمەن. '''سوئال:''' ھازىرغىچە قانچىلىك ئەسەر ئىجاد قىلدىڭىز ۋە تەرجىمە قىلدىڭىز؟ قايسى ئەسەرلىرىڭىز مۇكاپاتلاندى؟ '''جاۋاب:''' چوڭلار ئۈچۈن 50 كە يېقىن شېئىر يازغاندىن سىرت، بالىلار ئۈچۈن 300 پارچىدىن ئارتۇق شېئىر، 30 پارچىدىن ئارتۇق ھېكايە ۋە درامىلارنى يازدىم. شېئىرلىرىم «قىزىل گالىستۇك»، «ئىناق دوستلار»، «سالام بالىلار»، «مەن سۇ ئىچكەن بۇلاقلار» دېگەن تۆت توپلام بولۇپ بېسىلدى؛ ھېكايىلىرىم «بىزنىڭ كوچىنىڭ بالىلىرى» نامىدا چىقتى. خەنزۇ، قازاق، ئۆزبېك تىللىرىدىن 50 پارچىگە يېقىن ئەسەرنى تەرجىمە قىلدىم. * «تىنىش بەلگىلىرى سۆھبەتتە» ناملىق شېئىرىم 1979-يىلى «تارىم» ژۇرنىلىنىڭ مۇكاپاتىغا؛ * «ياردەم» ناملىق شېئىرىم 1979-يىلى مەملىكەتلىك 2-نۆۋەتلىك بالىلار ئەدەبىياتى باھالىشىدا 3-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ھەم 1980-يىلى مەملىكەتلىك تۇنجى نۆۋەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى بويىچە «تۇلپار» مۇكاپاتىغا؛ * «مېنىڭ جان دوستۇم»، «ئىناق دوستلار»، «بوۋامنىڭ ھېكايىسى» كەبى ئەسەرلىرىم، شۇنداقلا «ئىناق دوستلار» توپلىمىم مەملىكەتلىك ۋە ئاپتونوم رايونلۇق باھالاشلاردا كۆپ قېتىم يۇقىرى دەرىجىلىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشتى. * 2003-يىلى «خانتەڭرى» ئەدەبىيات مۇكاپاتى باھالاش ھەيئىتى بىلەن «تارىم غۇنچىلىرى» ژۇرنىلى تەرىپىدىن ماڭا «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر بالىلار ئەدەبىياتى تۆھپىكارى» دېگەن شەرەپلىك ئاتاق بېرىلدى. '''سوئال:''' ئۇزاق يىللىق نەشرىياتچىلىق ھاياتىڭىزغا قانداق باھا بېرىسىز؟ '''جاۋاب:''' مەن 1954-يىلىدىن 1994-يىلىغىچە 40 يىل نەشرىيات ساھەسىدە ئىشلىدىم؛ تەخمىنەن 500 پارچىگە يېقىن كىتاب ۋە ژۇرنالنىڭ تەھرىرلىكىنى بېجىردىم. «ئىزدىنىش» رومانى، «تەدبىرلىك بالا» توپلىمى قاتارلىق ئەسەرلەرگە ئىشلىگەن تەھرىرلىكىم مۇكاپاتلاندى. 1982-يىلى ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ مەخسۇس ژۇرنىلى بولۇش ئېھتىياجىنى نەزەردە تۇتۇپ، سۇنغان تەكلىپىم بويىچە «تارىم غۇنچىلىرى» ژۇرنىلى قۇرۇلدى؛ مەن ئۇزاق يىل بۇ ژۇرنالنىڭ باش مۇھەررىرلىكىنى ئۆتىدىم. 1994-يىلى ماڭا ئالىي مۇھەررىر ئۇنۋانى بېرىلدى. نەشرىياتچىلىق ۋە تەھرىرلىك بىلەن ئۆتكەن ھاياتىم ماڭا خۇددى بىر كۈندەك تېز بىلىنىدۇ؛ چۈنكى مەن بۇ كەسىپنى، كىتابنى ۋە بالىلارنى جان-دىلىمدىن سۆيدۈم. ئۆمرۈم يار بەرسىلا بالىلىرىمىزغا يەنىمۇ كۆپ قەلب سۆزلىرىمنى تەقدىم قىلىشنى، ئۇلارنى كىتابخۇمار قىلىپ يېتىشتۈرۈشنى ئارزۇ قىلىمەن. i1op8cg0b48br1fukrmu0omeco86dox 0 24710 176510 2026-09-24T21:15:41Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''مويەن''' ''ئابدۇسالام ئابلىز تەرجىمىسى'' ناھايىتى چوڭ قىزىل ئاي كەنتنىڭ شەرقىدىكى گۇگۇم پەردىسى قاپلىغان چەكسىز دالىدىن كۆتۈرۈلگەندە، كەنتنى قاپلىغان ئىس-تۈتەك بارغانسېرى قويۇقلىشىپ، ئاينىڭ قىزغۇچ رەڭگىنى ئاقۇش تۈسكە ئۆزگەرتىۋېتەي دەپ قالغانىدى. بۇ چا...' 176510 wikitext text/x-wiki '''مويەن''' ''ئابدۇسالام ئابلىز تەرجىمىسى'' ناھايىتى چوڭ قىزىل ئاي كەنتنىڭ شەرقىدىكى گۇگۇم پەردىسى قاپلىغان چەكسىز دالىدىن كۆتۈرۈلگەندە، كەنتنى قاپلىغان ئىس-تۈتەك بارغانسېرى قويۇقلىشىپ، ئاينىڭ قىزغۇچ رەڭگىنى ئاقۇش تۈسكە ئۆزگەرتىۋېتەي دەپ قالغانىدى. بۇ چاغدا قۇياش ئەمدىلا ئولتۇرغان بولۇپ، ئۇپۇق سىزىقى ئاستىدا كەچكى بۇلۇتلار لەيلەپ يۈرەتتى. بىر نەچچە كىچىك يۇلتۇز خىرە نۇر چېچىشقا باشلىغانىدى. كەنت سۈرلۈك جىمجىتلىققا چۆمگەن بولۇپ، ئىتلار قاۋىمايتتى، مۈشۈكلەر مىياۋلىمايتتى، غاز-ئۆردەكلەرنىڭمۇ ئۈنى ئۆچكەنىدى. شۇ ئەسنادا، بىر بالا بىر قانات ئىشىكى يېرىم ئېچىلغان دەرۋازىدىن چىقىپ كەلدى. ئۇ دەرۋازىدىن چىقىپلا گويا بىر روھتەك ئەتراپنى ئەنسىز سىلاشتۇرۇپ ماڭدى. ئاندىن كەنتنىڭ ئارقىسىدىكى تۇغاننى ياقىلاپ ئاستا ئىلگىرىلىدى؛ تۇغاننىڭ تۆۋەن تەرىپىدىكى قۇرۇق ئوت-چۆپلەر ۋە دەل-دەرەخلەرنىڭ سارغايغان غازاڭلىرى قەدەملەر ئاستىدا غىرىسلايتتى. ئۇ تولىمۇ ئاستا كېتىۋاتاتتى؛ قۇرۇق غازاڭلارنى دەسسىگەندە چىققان يېنىك پىشىقلىق ئىچىدە تۇغاننىڭ ئۈستىگە چىقىپ ئولتۇردى. ئۇنىڭ كۆلەڭگىسى بويىدىن خېلىلا ئۇزۇن چۈشكەنىدى. ئۇ ئەتە ئەتىگەندە دەريا قېنىدىكى تاتلىقياڭيۇلۇقتا تۈگۈلۈپ مەڭگۈلۈك ئۇيقۇغا كەتكەندە، كەنتتىكىلەر ئۇنىڭ ئەتراپىغا ئولىشىۋالار. نۇرغۇن كىشىلەر ئۇنىڭ ئېنىق يېشىنى بىلمەيتتى، بەزىلەر نامىنىلا بىلەتتى. شۇ چاغدا ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى تېڭىرقاپ قالغان ھالدا يۇرتداشلارنىڭ بالىسى ھەققىدىكى سوئاللىرىغا تۈزۈك جاۋابمۇ بېرەلمەي قالار. ئۇ تېنى ئورۇق، ئاغزى يوغان، پاناق بۇرۇن، كۆزلىرى ئويناپ تۇرىدىغان، تۇغۇلۇپ ھازىرغىچە ئاغرىق-سىلاقنىڭ نېمىلىكىنى بىلمەيدىغان سەبىي بىر بالا ئىدى؛ دەرەخكە چىقىشتا پۈتۈن كەنتتە ھېچكىم ئۇنىڭ ئالدىغا ئۆتەلمەيتتى. ئۇ ئەتە ئەتىگەندە بەدىنىنى يېڭى كۆتۈرۈلگەن قۇياشقا تۇتۇپ، يۈزىنى قوغۇن پېلەكلىرىگە ياققان پېتى سۇنايلىنىپ ياتىدۇ. كىشىلەر قورقۇنچ ئىچىدە ئۇنىڭ تاياقتىن كۆكىرىپ، يېرىلىپ كەتكەن دۈمبىسى ۋە ساغرىسىغا قارىشىدۇ. بۇ چاغدا ئۇنىڭ جاراھەتكە تولغان بەدىنىگە قۇياش نۇرى تىك چۈشۈپ تۇرىدۇ. بالا تۇغاندا بۈكچىيىپ ئولتۇرۇپ، قوللىرىنى پۇتلىرىنىڭ ئارىسىغا تىقتى، ئېڭىكىنى ئىنچىكە تىزلىرىغا تىرەپ تۇردى. ئۇنىڭغا يۈرىكى سۇ چاشقىنىغا ئوخشاش بەدىنىنىڭ ئىچىدە ئۇياقتىن-بۇياققا چېپىپ يۈرگەندەك تۇيۇلدى. بۇ پىسخىكىلىق تىترەك بەزىدە ئۇنىڭ گېلىغا، بەزىدە قورسىقىغا، بەزىدە پۇت-قوللىرىغا كۆچۈپ يۈرەتتى. ئاي خېلى كۆتۈرۈلۈپ قالغانىدى، ئۇ كۆكتە لەيلەپ ماڭماقتا ئىدى. كەنتتىكى ئىس-تۈتەك جىمى تام-تورۇسلارنى، شۇنداقلا كەنت ئوتتۇرىسىدىكى ئەڭ ئېگىز يالغۇز ئاق تېرەكنى ئۆز قوينىغا ئالغانىدى. ئاق تېرەكنىڭ ئېگىز سۇمرۇغدەك غولى كۆككە تاقىشاتتى؛ 20 مېتىردەك ئېگىزلىكتىكى شاخلار ئارىسىغا قاغا-سېغىزخانلار تۈگىمەس ئۇۋا سالغان بولۇپ، ئايدىڭ كېچىلەردە ئۈزۈكسىز شاراخشىشىپ تۇراتتى. كۆلەڭگە قوينىدا ئولتۇرغان بۇ بالىنىڭ كۆكسىدىن تۇيۇقسىز ئۆكسۈگەن بىر ئاۋاز چىقتى. بەلكىم بۇ ئاۋاز ئۇنىڭ قۇرۇپ كەتكەن بوغۇزىدىن چىققاندۇ؛ بەلكىم ئۇ ئەمدىلا يۈز بەرگەن ئاشۇ قورقۇنچلۇق دەقىقىلەرنى يادىغا ئالغاندۇ. ئۇ چاغدا ئۇ ئۈستىگە كەڭ كۆڭلەك كىيىۋالغان بولۇپ، يالاڭئاياغ پېتى شۇ ئاق تېرەكنىڭ تۈۋىدە تۇراتتى. تېرەكنىڭ قېشىدا كەنت بويىچە بىردىنبىر بەش ئېغىزلىق كۆركەم خىشلىق ئۆي بار ئىدى. بۇ كەنت پارتىيە ياچېيكىسى سېكرېتارىنىڭ ئۆيى بولۇپ، ئۇنىڭ قاپقارا كۆزلىرى پارقىراپ تۇرىدىغان بىر كىچىك قىزى بار ئىدى. قىز ئۇنىڭغا تىكىلىپ: — شياۋخۇ، سەن مۇشۇ تېرەككە چىقالامسەن؟ — دەپ سورىدى. ئۇ مەڭدەپ قىزغا قاراپ كالپۇكىنى قىمىرلاتتى. — چىقالمايسەن! دەپ باقسام چىقالمايسەن! — دېدى قىز قەستەن غىدىقلاپ. — تېرەككە چىقىپ ماڭا ئەڭ تۈز بىر شاخنى ئۈزۈپ بەرگىنە. مەن ئۇنىڭدىن ياغاچ مىلتىق ياسايمەن؛ بىللە ئوينايمىز، سەن ياۋۇز ئىشپىيون بولىسەن، مەن ئازادلىق ئارمىيە ئەسكىرى بولىمەن. ئۇ بېشىنى لىڭشىتتى. — چىقالمايدىغانلىقىڭنى بىلەتتىم، سەن قورقۇنچاق مىكىجىن! — دېدى قىز بۇرنىنى قېقىپ، — بۇنىڭدىن كېيىن سەن بىلەن ئوينىمايمەن! شياۋخۇ قىزغا قاراپ ھىجايدى، پۇتلىرى بىلەن يەرنى شۇۋۇپ تۇرۇپ: — چىقالايمەن! — دېدى دۇدۇقلاپ. — راست دەۋاتامسەن؟ — دەپ چۇقىرىدى قىز خۇشاللىقىدا. — سەن ئەتراپنى كۆزىتىپ تۇر، بىزنىڭ ئۆيدىكىلەر كۆرۈپ قالمىسۇن، ئۇلار مېنى ئېگىز دەرەخكە چىققۇزمايدۇ. قىز ئۇنىڭ سېلىپ تاشلىغان كۆڭلىكىنى قولىغا ئالدى. بالا تېرەككە يامىشىشقا كىرىشتى؛ ئۇ خۇددى قاۋۇل بىر مۈشۈكتەك چاققانلىق بىلەن دەرەخ گەۋدىسىگە ياماشتى. قىز پەستىن قاراپ تۇراتتى؛ تېرەكنىڭ ئېگىز شاخلىرى يادەك ئېگىلىپ تەۋرەنگەنسېرى، بالا بارغانسېرى يۇقىرىلاپ، بىر پارچە قارا نۇقتىغا ئايلىنىپ باراتتى. تېرەك ئۇچىدىن قارىغاندا، پۈتۈن كەنتنىڭ پاخال ئۆگزىلىرى پۇت ئاستىدا تۇراتتى. يولدا بىر كونا پىكاپ تېز سۈرئەتتە چاڭ-توزان توزۇتۇپ ئۆتۈپ كەتتى؛ توپا بېسىققاندا، يول بويىدا ئاپتوموبىل بېسىپ ئۆلتۈرۈۋەتكەن، ئۈچەي-قېرىنلىرى چۇۋۇلۇپ ياتقان بىر كىچىك سېرىق كۈچۈكنىڭ تېنى پەيدا بولدى. بالا شۇ ئېگىزلىكتە تۇرۇپ، ھېلىقى كۈچۈكنىڭ ھېچقانداق نالە قىلماستىن، دەردىنى ئىچىگە يۇتۇپ شۇنچە ئاسانلا كۆز يۇمغانلىقىنى كۆردى. بۇ مەنزىرە ئۇنىڭ قەلبىدە بىر خىل سۈرلۈك چۆچۈش پەيدا قىلدى. ئۇ يەنە سېكرېتارنىڭ ھويلىسىغا قارىدى. ھويلىدا تۇرغان ئىككى تال پارقىراق ۋېلىسىپىت ئاپتاپتا كۆزنى قاماشتۇراتتى. بەستلىك، ئېگىز بوي بىر كىشى ئۆيدىن چىقىپ تام تۈۋىگە سىيدى. بالا ئۇ كىشىنى دەرھال تونۇدى — ئۇ كەنت سېكرېتارى ئىدى. بىر قېتىم كىشىلەر ئالدىدا سېكرېتار شياۋخۇنىڭ قۇلىقىنى سوزۇپ مەسخىرە قىلىپ: «ئىتنىڭ نەچچە پۇتى بار؟» دەپ سورىغاندا، بۇ سەبىي بالا ئۇنىڭ كۈلكىسىدىن قورقۇپ تۇرۇپ: «ئۈچ پۇتى بار!» دەپ جاۋاب بېرىپ، پۈتۈن جامائەتنى قاقاقلىتىپ كۈلدۈرگەنىدى. شۇ چاغدا دادىسى بىلەن ئاكىسى خىجىللىقتىن يەر يېرىلسا كىرىپ كەتكۈدەك بولۇشقان؛ ئۆيگە كەلگەندە ئاكىسى ئۇنى تاياق بىلەن دۇمبىلىغان، دادىسى بولسا: «سېكرېتارنىڭ ئۇنىڭ بىلەن ھەزىللەشكىنى — بىزنى يېقىن كۆرگىنى، بىزنى نەزىرىگە ئالغىنى!» دەپ پېقىرانە تەسەللى تاپقانىدى. — شياۋخۇ، تېز چۈش! دەرەخ ئېگىلىپ بىزنىڭ ئۆينىڭ كاھىشىغا تەگسە ئانام سېنى قىرىپ تاشلايدۇ! — دەپ توۋلىدى قىز پەستىن. بالا پۈتۈن كۈچى بىلەن بىر توم، ئېسىل شاخنى تۇتۇپ قايرىدى. تېرەك لىڭشىدى، شاخ ئېگىلىپ سۇنماي قايتا پۇرقىراپ چىقتى. بالا غەزەپ ۋە قەيسەرلىك بىلەن يەنە بىر قېتىم پۈتۈن ئېغىرلىقىنى سېلىپ شاخقا ئېسىلدى؛ «تارت!» دەپ چۇقان سالغان ئاۋاز بىلەن تەڭ كالتەك شاخ ئۈزۈلۈپ كەتتى-دە، بالا ئۆزىنىڭ بەدىنى بىلەن بىللە ھاۋادا لەرزان پەرۋاز قىلىپ، شىددەت بىلەن پەسكە قاراپ قۇلىدى! ئۇ بارلىق شاخلارنى سۈرۈپ چۈشۈپ، ئەڭ ئاخىرىدا تېرەك تۈۋىدە ئۆزىگە تەلمۈرۈپ تۇرغان ھېلىقى قىزنىڭ ئۈستىگە تاشتەك كېلىپ تۈشتى! قىز ھوشىدىن كەتتى، ئاغزى-بۇرنىدىن قىزىل قان شىلدىرلاپ ئېقىپ چىقتى. گۈللۈك كەمزۇل كىيگەن ئايال — سېكرېتارنىڭ خوتۇنى ھويلىدىن يۈگۈرۈپ چىقىپ، قانغا بويالغان قىزىنى كۆرۈپ دەھشەتتە يىغلاپ كەتتى: — ۋاي شۇم جىن! بالامنى ئۆلتۈرۈپ قويدى! سېنى تىرىك قالدۇرسام ئادەم ئەمەسمەن! سېكرېتار ئېتىلىپ كەلدى. بالا دەھشەت ئىچىدە كۆزىنى يۇمۇۋالدى؛ ئۇ ئۆزىنىڭ بىر چوڭ ئەينەك قەپەسكە قامىلىپ قالغىنىنى، كەنتتىكىلەرنىڭ ئوت كەتكەندەك چۇۋۇر-چۇۋۇر بىلەن قورشاپ كەلگىنىنى سەزدى. ئاندىن كېيىن، قوپال، تاش پۇتلارنىڭ، قارا ئۆرۈمە كەش باغلانغان ئاياغلارنىڭ ئۆز مەيدىسىگە، قورسىقىغا رەھىمسىزلەرچە سانجىلغان تېپىكلىرىنى ھېس قىلدى. ئۇنىڭ كۆكسىدىن قىزىل قان ياندى، ئۇ يەنە ھېلىقى يول بويىدا دەرد-پىغان چىقارمايلا جىم ياتقان كىچىك سېرىق كۈچۈكنى ئەسلىدى. ئاي كۆتۈرۈلدى، قۇرۇغان دەريا پۈتۈنلەي قۇم، ئوت-چۆپ ۋە كونا شېغىللار بىلەن تىمتاس ياتاتتى. قۇرغاقچىلىق بولغىنىغا نەچچە يىل بولغان بۇ دەريا ئېقىنى خۇددى بىر مازارلىققا ئوخشايتتى. بالا سۆرىلىپ، قىزىق قۇمنى دەسسەپ ماڭدى؛ تېنىدىن چىقىۋاتقان قاننىڭ ھىدىغا ئەگىشىپ بىر ئالا مۈشۈك كۆزلىرىدىن يېشىل نۇر چاچقىنىچە كەينىدىن قاراپ تۇراتتى. دادىسى بىلەن ئاكىسىنىڭ قىلمىشلىرى ئۇنىڭ كۆز ئالدىغا كەلدى. دادىسى ھېلىقى كۈچلۈك كىشىنىڭ — سېكرېتارنىڭ ئالدىدا تىزلىنىپ يېلىنغانىدى: — سېكرېتار ئەپەندى، سىلى بۈيۈك ئادەم، بۇنداق ئەسكى بىر نىجىس ئۈچۈن ئاچچىقلىرىنى كەلتۈرمىسىلە! ئۇنىڭ ئەدىپىنى ئۆز قولۇم بىلەن بېرىمەن، بىزنىڭ ئون تال جېنىمىزمۇ قىزلىرى شياۋجىنزىنىڭ بىر تال تۈكىگىمۇ ئەرزىمەيدۇ! بالامنى تىرىك تۇرغۇزمايمەن، ئۆزۈم جاۋابكار! سېكرېتار مەنپەئەتدارلىق، يىرگىنىش ۋە مەسخىرە بىلەن سوغۇق كۈلۈپ قاراپ تۇرغانىدى. ئاكىسى بالىنى ئىتقا ئوخشاش سۆرەپ، تېرەكنىڭ كۆلەڭگىسىدىن ئۆتكۈزۈپ ئۆيگە ئەپكەلدى. ھويلىغا تاشلاپلا ساغرىسىغا ئارقا-ئارقىدىن ئۈچ قېتىم تەپتى: — قوپ ئورنۇڭدىن، ئۆينى ۋەيران قىلغۇچى جىن! بۇ يىل مېنىڭ ئەسكەرلىككە بېرىش ئۈمىدىم بار ئىدى، پۈتۈن ئائىلىنىڭ ئىستىقبالىنى تۇزلاپ قۇردۇڭ! بالا يىغلاپ ئانىسىغا باقتى. ئۆمرىدە ئۇنى ئۇرۇپ باقمىغان ئانىسى قاشلىرىنى تۈرۈپ، كۆز يېشى قىلغىنىچە مىس ئويماق سېلىنغان ئېغىر بارمىقى بىلەن بالىنىڭ قۇلىقىغا تەستەك ياغدۇردى؛ ئاندىن تېرىقپاللىقتا دۆۋىلەنگەن كېۋەز شادىلىرىنى ئېلىپ، بالىنىڭ گۆشلىرىگە ئۇردى. قورقۇنچ ۋە نومۇستىن يۈرىكى يېرىلەي دەپ قالغان دادىسى لاپاستىن چىگە ئارغامچىنى ئەكىلىپ، تۇزلۇق سۇ قاچىلانغان كۆكتات ئىدىشىغا چىلاپ چىقاردى. — ئىشتىنىنى سالدۇر! كىيىمى يىرتىلسا ئىسراپ بولىدۇ، — دەپ ھۆركىرىدى دادا. ئاكىسى قورقۇنچتا تىترەپ تۇرۇپ كىچىك ئىنىسىنىڭ كونا ئىشتىنىنى سىيرىپ سالدى. بالا پۈتۈن كۈچى بىلەن، يىغى ئارىسىدا چىشلىرىنى غۇچۇرلىتىپ تۇرۇپ بار ئاۋازى بىلەن دادىسىغا توۋلىدى: — ئىت پوقى! ھەممىڭلار ئىت پوقى! تۇزلۇق سۇغا چىلانغان توم چىگە ئارغامچا يىلاندەك ئېگىلىپ، بالىنىڭ يالاڭاچ گۆشىگە زەرب بىلەن كەلدى. ھەر بىر زەربىدە قىزىل قان كۆپۈكلىرى پارتلاپ چىقاتتى. دادىسى قىرىق قېتىم ئۇرۇپ، بالا قىرىق قېتىم چىرقىرىدى؛ ئاخىرىدا ئارغامچا قانغا چىلىنىپ لاتا كەبى يۇمشاپ كەتتى، بالىنىڭمۇ نالىسى پۈتۈنلەي پىچىرلاشقا ئايلاندى. دادا ھاسىرىغىنىچە ئۆيگە كىردى. ئۆيدە ئانىسى ئۈن سېلىپ يىغلايتتى: — ئەينى ۋاقىتتا داداڭ ئالجىپ قېلىپ، كېلىۋاتقان سىياسەتنى بىلىپ تۇرۇپ مەھەللىدىن 20 مو زەيكەش تاشلاندۇق يەرنى ئېلىۋالغانىكەن! شۇنىڭ تۈپەيلىدىن ئۈچ ئەۋلادىمىز ‹ئوتتۇرا دېھقان› تەركىبىگە چۈشۈپ قېلىپ، مانا بۈگۈن پۈتۈن كۈنىمىز خارلىقتا، باشقىلارنىڭ ئىشىكىدە قۇللۇقتا ئۆتىدىغان بولدى! — ئەمىسە دادامغا نېمىشقا تەگكەنسىز؟ — دەپ باقىراتتى ئاكا غەزەپتە. بالا پۈتۈن بەدىنى قانغا چىلانغان، گۆشلىرى يېرىلغان ھالدا يەردىن ئاستا قوپتى-دە، گۇگۇم ئىچىدە يېرىم ئېچىقلىق دەرۋازىدىن چىقىپ، كۆزى تۇتقان قۇرۇق دەريا ئېقىنىغا قاراپ قاچتى. ئۇ ھازىر مۇشۇ قۇرۇق دەريا ئىچىدىكى تاتلىقياڭيۇ پېلەكلىرى ئۈستىدە ياتاتتى. ئاسماندا تاڭ سۈزۈلۈشكە باشلىدى. ئاغزى-بۇرنى قۇمغا مىلەنگەن سەبىي بالا تۇيۇقسىز تۇغان ئۇچىدىن ئانىسىنىڭ قايغۇلۇق، نالىلىك چۇقىنغان ئاۋازىنى ئاڭلىدى: — خۇئېر... خۇئېر... شور پېشانە بالام، قەيەردە سەن؟.. بۇ ئاۋاز ئۇنىڭ ئىچكى ۋۇجۇدىدا غەلىتە بىر تەسەللى قوزغىدى؛ ئۆچ ئېلىشنىڭ، بۇ زالىم، مەھكۇم تۇرمۇشتىن پۈتۈنلەي قۇتۇلۇشنىڭ ھۇزۇرى ئۇنىڭ پۈتۈن يۈرىكىنى قاپلىدى. ئۇ ئەڭ ئاخىرقى كۈچى بىلەن ئىڭراپ باقماقچى بولدى، ئەمما كۆكسىدىن چىققان قىزىل سۇيۇقلۇق بوغۇزىنى تۇۋىۋالدى. پۈتۈن بەدىنى ئاستا-ئاستا مۇزلاپ، قۇم بىلەن بىرلىشىپ كەتتى. قۇلاق تۈۋىدە دەھشەتلىك بىر بوران ھۇۋلىغاندەك، قۇرۇپ كەتكەن دەرياغا تۇيۇقسىز شىددەتلىك كەلكۈن سۈيى شاقىراپ قۇيۇلغاندەك بىر سادا ياڭرىدى؛ لېكىن بۇ كەلكۈن ئەمەس، بەلكى كۆكتىن كۆتۈرۈلۈۋاتقان يېپيېڭى قۇياشنىڭ سېھىرلىك، سوغۇق نۇرى ئىدى. نۇرلار كىچىكلەپ، ئۇچقۇنلار ئۆچتى. كەنتتىكىلەر ئەتىگەندە ئۇنى تاتلىقياڭيۇلۇقتا قۇچاقلىشىپ تۈگۈلگەن پېتى تېپىۋالغاندا، بالا ئەسلىدىلا مەڭگۈلۈك ئالەمگە كەتكەنىدى. كىشىلەر ئۇنىڭ قۇياش نۇرىدا جۇلالىنىپ تۇرغان، زەربىدىن قاپىرىپ كەتكەن جاراھەتلىك قىپيالىڭاچ دۈمبىسىگە قاراپ، گويا ئۇنىڭ گۇناھسىز، سەبىي چىرايىنى كۆرگەندەك ھاڭۋېقىپ قېتىشىپ قالدى. ''(مويەننىڭ «سۈزۈك سەۋزە» ناملىق پوۋېست-ھېكايىلەر توپلىمىدىن تەرجىمە قىلىندى)'' 2jy5x95dljka4iuyatpbqpkammx1gv6 0 24711 176511 2026-09-24T21:24:05Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ' '''شەيخ مۇھەممەد غەززالىي''' '''مەۋلانا تەرجىمىسى''' === 1 === ئاللاھنى تونۇش، ئۇنىڭغا بويسۇنۇش، ئۇنىڭ بىلەن مۇلاقات بولۇش ئۈچۈن ھازىرلىق كۆرۈش ۋە ئۇنىڭ جازاسىدىن قورقۇش — دىننىڭ جەۋھىرى، شەرىئەتنىڭ روھىدۇر. شۇنداق، ئىسلام تەلىماتىدا ئەخلاقىي ۋە ئىجتىمائىي تۈ...' 176511 wikitext text/x-wiki '''شەيخ مۇھەممەد غەززالىي''' '''مەۋلانا تەرجىمىسى''' === 1 === ئاللاھنى تونۇش، ئۇنىڭغا بويسۇنۇش، ئۇنىڭ بىلەن مۇلاقات بولۇش ئۈچۈن ھازىرلىق كۆرۈش ۋە ئۇنىڭ جازاسىدىن قورقۇش — دىننىڭ جەۋھىرى، شەرىئەتنىڭ روھىدۇر. شۇنداق، ئىسلام تەلىماتىدا ئەخلاقىي ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈم-قائىدىلەر بىھېساب تۈزۈلگەن. ئۇ ھەر بىر شەخس ھاياتىنىڭ ئەڭ چوڭقۇر قاتلىمىدىن تارتىپ ئەڭ يۈكسەك پەللىسىگىچە بولغان پۈتكۈل تەرەپلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ تەلىماتلارنىڭ ھەممىسىنى بىر مەزمۇت بىناغا قىياسلىساق، بىنانى تۇتۇپ تۇرغۇچى تۈۋرۈك — ساغلام دىنىي ئەقىدە ۋە ئاللاھنىڭ رىزاسى كۆزلەنگەن سالىھ ئەمەللەردۇر. ناۋادا بۇ تۈۋرۈك يىمىرىلسە ياكى نىشاندا ئېزىپ كېتىش يۈز بەرسە، خاسلىققا ئىگە ئەخلاقىي تۈزۈملەرمۇ، مەنىۋى قىممەتكە ئىگە ئىجتىمائىي نىزاملار تۈپتىن بەربات بولىدۇ. خۇددى قەغەز پۇلنىڭ پېرېۋوت باھاسىنى ساقلاپ تۇرغۇچى ئالتۇن زاپىسى ئۆز قىممىتىنى يوقاتقاندا، قەغەز پۇلنىڭ تەڭلا ئەرزىمەس بىر نەرسىگە ئايلىنىپ قالغىنىغا ئوخشاش، ئەسلىي قىممەت قالمىغان يەردە كاردىن چىقىش باشلىنىدۇ. دىن ھەر نەرسىدىن ئاۋۋال ئاللاھنىڭ بارلىقىنى چىن كۆڭلىدىن تۇيۇش، ئۇنىڭ ئىبادەت ھەققىدە پۈتكەن ھۆكۈملىرىدە، بېكىتكەن پىرىنسىپلىرىدا ۋە تۈزگەن قانۇنلىرىدا ھەق تائالا ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشتۇر. مانا بۇ خىل ئىچكى سېزىم ۋە ئاشكارا ئېتىراپنىڭ تەلىپى شۇكى، ئاللاھنىڭ بىزگە بۇيرۇغانلىرىنى نوقۇل بىر «ئىجتىمائىي جەھەتتىن ياخشى ئىش» نۇقتىسىدىنلا قاراپ ئورۇندىماستىن، بەلكى ئۇ رەببىمىز بۇيرۇغانلىقى ئۈچۈنلا ئەسلىدىن گۈزەل، پەزىلەتلىك ئىش دەپ تونۇپ، ئۇنىڭغا بويسۇنۇش ۋە ئىتائەت يۈزىسىدىن بەجا كەلتۈرۈشىمىز لازىم. مەسىلەن، پەلسەپىۋى مەۋجۇدىيەتچىلىك ياكى نوقۇل ماددىيەتچىلىك ئېقىمىدىكى بىر ئادەم راستچىللىقنى تىجارەت ۋە كۈندىلىك مۇئامىلىدە ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك بىر «تۇرمۇش چارىسى» دەپ قارىشى مۇمكىن. ئەمما مۆمىن ئۈچۈن ئېيتقاندا، راستچىللىق — ئاللاھ تائالانىڭ: «ئى مۆمىنلەر! ئاللاھتىن قورقۇڭلار، راستچىللار بىلەن بىللە بولۇڭلار!» (تەۋبە سۈرىسى، 119-ئايەت) دېگەن ئەمرىگە بويسۇنۇش، ئىتائەت كۆرسىتىشتۇر. دېمەك، مۆمىن ئالدى بىلەن ئاللاھقا بولغان ئىمانى نۇقتىسىدىن راست سۆزلەيدۇ، ئاندىن ئۇشبۇ خىسلەتنى ئىماننىڭ تۈرتكىسىدە گۈزەل ئەخلاق دەرىجىسىگە كۆتۈرىدۇ. مەيلى روھىي ئىبادەتلەر بولسۇن، مەيلى ئىجتىمائىي مۇئامىلىلەر بولسۇن، بارلىق سالىھ ئەمەللەر دىن تەلىماتىنىڭ ئايرىلماس بىر بېغىغا ئايلانغاندا، ئىنسان ھاياتى ئىلاھىي روھ بىلەن، يەنى «سەبغاتۇللاھ» (ئاللاھنىڭ بوياق-نۇرى) بىلەن بېزىلىشكە باشلايدۇ. ئەنە شۇندىلا ئىمان ئەمەلنىڭ قوزغاتقۇچ كۈچىگە ئايلىنىدۇ ۋە تەقۋالىق مۆمىنگە كۈندىلىك ھاياتتا دائىملىق ھەمراھ بولىدۇ. بىز بۇ بايانلار ئارقىلىق، كىشىلەرنى مەيلى ياخشى، مەيلى يامان بولسۇن، نوقۇل كونا ئۆرپ-ئادەت ۋە تاشقى مۇھىتنىڭ شەكلىگىلا ئەگەشتۈرىدىغان، بۇ ئادەتلەرگە كۆنۈشنىلا كۇپايە دەپ بىلىدىغان قىسمەن چۈشەنچىلەرنىڭ زىيىنىغا دىققەت ئاغدۇرماقچىمىز. چۈنكى بەزىلەر تۇتقان ئادەتلەر سىرتقى كۆرۈنۈشتە دىن تەۋەلىكىدە تۇرسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇنى قىلغۇچىنىڭ قەلبىدە ئاللاھنىڭ ھەيۋىتى ۋە تەقۋالىق ھېسسىياتى ئورنىمىغان بولۇشى مۇمكىن. بۇنداق چۈشەنچىدىكىلەر دىننى سۈنئىي ھالدا ئىككى پارچىغا ئايرىۋالىدۇ: بىر تەرەپتىن، دىننىڭ روھى، ئەقىدىسى ۋە تەۋھىد ئىبادەتلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويىدۇ؛ يەنە بىر تەرەپتىن، نوقۇل كۆرۈنۈشتىكى مۇئامىلە ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈم پارچىلىرىغا چىڭ ئېسىلىۋېلىپ، ئۇنىلا راۋاجلاندۇرۇشقا ئۇرۇنىدۇ. ھالبۇكى، ئىسلامدا ئاللاھ بۇيرۇغان ھەر قانداق بىر گۈزەل ئەمەل — ئەڭ ئاۋۋال ئاللاھقا ئىتائەت قىلغانلىق ۋە ئۇنىڭ ھەققىنى تونۇغانلىقتۇر. ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى كۆزلىمەي، قەلبىدە ئىمان تۈۋرۈكى تىكلەنمەي تۇرۇپ قىلىنغان تاشقى ئەمەل، گەرچە دۇنيالىق تۇرمۇشتا بەلگىلىك پايدا يەتكۈزگەندەك كۆرۈنسىمۇ، ئاخىرەت نۇقتىسىدىن ھېچبىر ۋەزنگە ئىگە ئەمەس. چۈنكى ئاللاھقا ئىمان ئېيتىش مۆمىن ئۈچۈن قوشۇمچە بىر پائالىيەت ئەمەس، ئەكسىچە ھاياتىنىڭ مەركىزىي ئوقىدۇر. ئاللاھنى دائىم زىكىر ئېتىش، ئۇنى ئۇلۇغلاش ئىنساننىڭ پۈتكۈل تۇرمۇشىغا سىڭىشى شەرت. بەزىلەر ئاخىرەت، جەننەت ۋە دوزاخ ھەققىدە سۆز ئېچىلسا، بۇنى كونا گەپ ياكى بىر تۈركۈم دەۋەتچىلەرنىڭ ئويدۇرمىسى سۈپىتىدە قاراپ بۇرنىنى پۈرۈشتۈرىدۇ. ئەگەر ئاخىرەت ئېڭى، ھېساب-كىتاب تەپەككۇرى كىشىلەر تەرىپىدىن سەل قارىلىپ چاقچاققا ئايلاندۇرۇلسا، دىن بارا-بارا كاردىن چىقىپ سۇسلىشىدۇ. ھاياتلىق يولۇچىلىرى شۇنى بىلىشى كېرەككى، جازا ۋە مۇكاپات ھەقىقەتتۇر. دۇنياۋى تۇرمۇشنى ئاللاھقا ۋە قىيامەت كۈنىگە ئىشىنىشتىن ئايرىپ تۇرۇپ گۈللەندۈرىمەن دېيىش — ئەمەلىيەتتە ئالدامچى سەراپنىڭ ئارقىسىدىن چاپقانلىقتۇر. بىز پۈتكۈل تۇرمۇشىمىزنى راستچىللىق ۋە ئىمان بىلەن سۇغىرىشىمىز، ياراتقۇچىنى ئۆز ھېسابىدىن تامامەن چىقىرىپ تاشلاپ نوقۇل ماددىي شەھۋەت كەينىگە كىرىپ كەتكەن غەيرىي ئېقىملارنىڭ دەۋرىگە پېتىپ قالماسلىقىمىز كېرەك. ئىسلام: ئەقىدە، ئىبادەت ۋە ئەخلاقتىن تەشكىل تاپقان پۈتۈن بىر نىزامدۇر. ئاللاھ بىلەن مەھكەم باغلانغان روھىي تۈۋرۈك بولسا بارلىق سالىھ ئەمەللەرنىڭ يولباشچىسىدۇر. كىشى بۇ يىلتىزدا پۇختا تۇرالىسا، ئۇنىڭ بەزى ئەمەللىرى قىسقا ياكى كەمچىل بولۇپ قالغان تەقدىردىمۇ، ئاللاھنىڭ پەزلى-رەھمىتى بىلەن نىجاتلىق تېپىشىغا ئۈمىد تۇغۇلىدۇ. ئەمدى، بىر مەسىلىنى تېخىمۇ ئېنىق ئايدىڭلاشتۇرۇۋالايلى: ئىسلام تەلىماتىدا، ئاللاھنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى، تەۋھىد ئەقىدىسىنى ئىنكار قىلىپ تۇرۇپ قىلىنغان ھەر قانداق دۇنياۋى ياخشىلىقنىڭ ئاخىرەتتىكى سالماق مىزانى نۆلگە تەڭدۇر. چۈنكى ئىنسان ئۈچۈن ياراتقان ئاللاھقا تۇزكورلۇق قىلىش، كۇپۇرلۇق بىلەن ياشاش — ئەڭ ئېغىر، ئەڭ قەبىھ خىيانەتتۇر. مەمۇرىي تۈزۈملەردىمۇ ۋەتەنگە، پۈتۈن ئەلگە ئەڭ چوڭ خىيانەت قىلغان پىتنىچى بىر خائىننى سوتلىغاندا، بىراۋ چىقىپ «بۇ ئادەم ئۆيىدە ئانىسىغا مېھرىبان ئىدى، خىزمەتچىسىگە چىرايلىق گەپ قىلاتتى، دوستلىرىغا پۇل بېرەتتى» دېسە، بۇ پۈتۈك سوت مەھكىمىسىدە ئېتىۋارغا ئېلىنامدۇ؟ ھەرگىز ئېلىنمايدۇ؛ ئەڭ چوڭ خىيانەت ئالدىدا ئۇنىڭ ئاددىي ئادىمىيلىك ئىشلىرى پۈتۈنلەي كۈچتىن قالىدۇ ۋە ئۇ مۇناسىپ ئۆلۈم جازاسىغا تارتىلىدۇ. مانا شۇنىڭدەك، ئاللاھنىڭ بېغىشلىغان سان-ساناقسىز نېمەتلىرىگە مىننەتدار بولماستىن، ئۇنىڭ بىرلىكىنى ۋە ھۆكۈملىرىنى ئىنكار قىلغان ئادەممۇ ئەڭ ئالىي خىيانەتنى ئۆتكۈزگەن بولىدۇ: «ئاللاھ كىمنى خار قىلىدىكەن، ئۇنى ھۆرمەتلىك قىلغۇچى چىقمايدۇ» (ھەج سۈرىسى، 18-ئايەت). شۇنداقتىمۇ، بۇ ھەقىقەتنى يۈزەكى چۈشىنىۋېلىش تۈپەيلى، مۇسۇلمانلار ئارىسىدا يەنە بىر تەرەپلىمە خەتەرلىك چۈشەنچە پەيدا بولدى: بەزىلەر «ئاللاھقا ئىشەندۇق، تەۋھىد كەلىمىسىنى ئېيتتۇق، بولدى، ئەمەل-ھەرىكەت، ئىجتىمائىي تىرىشچانلىق، مائارىپ، ئادالەت دېگەنلەرنىڭ چوڭ قىممىتى يوق، ئىمانىمىز ئۆزى كۇپايە قىلىدۇ» دەپ قاراپ، پەرز قىلىنغان ئەمەللەردىن يالتىيىدىغان تەمبەللىككە چۈشۈپ قالدى. نەتىجىدە ئىمان ئەمەلدىن پۈتۈنلەي ئايرىپ تاشلاندى. مۇسۇلمانلار تۇرمۇشتا بوشىشىپ، ھۇرۇنلىشىپ قالغان بىر پەيتتە، ئاللاھنى ئېتىراپ قىلمايدىغان كۈچلەر پەن-تېخنىكا، ئەمەلىي ئىشلەپچىقىرىش ۋە تەبىئەت كۈچلىرىنى تىزگىنلەشتە مىسلىسىز نەتىجىلەرنى يارىتىپ، مۇسۇلمانلاردىن نەچچە ھەسسە ئالدىغا ئۆتۈپ كەتتى. بۈگۈنكى دۇنيادا يۈز بەرگەن بېسىم ۋە زىددىيەتلەر دەل مانا مۇشۇ مەنىۋى چۈشكۈنلۈك بىلەن سەۋەب-نەتىجە پىرىنسىپىدىن كېلىپ چىقتى. بىز باشقىلارنىڭ خاتا پىكىرلىرىنى تۈزىتىشتىن بۇرۇن، ئالدى بىلەن ئۆز تەسەۋۋۇرىمىزنى ۋە پوزىتسىيەمىزنى ئىسلاھ قىلىشىمىز شەرت. ھەقىقىي ئىمان — پۈتۈن ھاياتلىقتىكى پەزىلەتلەرنىڭ تاجىسىدۇر. ئۇ ئاللاھ بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە خۇشۇئ ۋە تەۋازۇئنى، ئۆز نەپسى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە تەربىيە ۋە تىزگىنلەشنى، جەمئىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئادالەت ۋە مېھىر-شەپقەتنى، پۈتكۈل كائىنات بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئاكتىپ پەن، مەسئۇلىيەت ۋە گۈللەندۈرۈشنى كۆزدە تۇتىدۇ. نوقۇل قۇرۇق ئېغىزدىلا قېلىپ، ئەمەلىي يۈرۈش-تۇرۇشقا ئايلانمىغان شەكىلۋاز ئىمان بىلەن ھېچقانداق غەلىبىگە يەتكىلى بولمايدۇ. بىز خەلقىمىزنىڭ نادانلىق، بېكىنمىچىلىك ۋە خۇراپات ئىچىگە چۆكۈپ كېتىشىگە يول قويماسلىقىمىز كېرەك. ئىسلام — نوقۇل مەسچىت بۇلۇڭىدىلا ئولتۇرۇپ ئۆزىنى تاشقى تۇرمۇشتىن ئايرىۋالىدىغان بىر چەكلىمە ئەمەس، بەلكى ئىنساننىڭ يەر يۈزىدىكى مەسئۇلىيىتىنى ۋە خىلاپىتىنى ئورۇنلاپ، ئىلىم، ئەخلاق ۋە رىقابەت ئارقىلىق پۈتكۈل ھاياتنىڭ قەدرىنى كۆتۈرىدىغان مۇكەممەل ھايات تۈزۈمىدۇر. === 2 === ئىسلام تەپەككۇرىدا ئىنسان — يېگانە ئاللاھنىڭ بەندىسىدۇر. ئۇ بىرلا ياراتقۇچىسىنى تونۇيدۇ ۋە ئۇنىڭ ھۇزۇرىدا تەقۋالىق بىلەن ياشايدۇ. ئۇ باشقا ئىنسانلار بىلەن ئادالەت ۋە مېھىر-شەپقەت ئاساسىدا قېرىنداشلارچە مۇئامىلە قىلىدۇ. ئۇستاز ئىسھاق ئەلھۈسەينىينىڭ بۇ ھەقتىكى تەھلىللىرى كىشىگە چوڭقۇر ئىلھام بېغىشلايدۇ. ئۇ مۇنداق دەيدۇ:<blockquote>«بىز ساماۋى تەلىماتلار تارىخى ئاساسىدا ئىسلامنى كۆزەتكىنىمىزدە، ئۇنىڭدا ئىككى تۈپ خۇسۇسىيەت گەۋدىلىنىدۇ: '''بىرىنچىدىن،''' ئىسلام ھاياتلىققا ئۆزئارا زىچ گىرەلەشكەن ئامىللارنىڭ بىرلىكى دەپ قارايدۇ. مەسىلەن، روھىي تەرەققىياتقا بېرىلگەن ئەھمىيەت ماددىي، جىسمانىي ئېھتىياجغا بېرىلگەن ئەھمىيەتتىن قېلىشمايدۇ؛ شەخسنى يېتىشتۈرۈش جەمئىيەتنى تۈزەشتىن ئايرىلمايدۇ. كۈندىلىك مۇئامىلىلەردە ئەخلاقىي مىزانلار، ئىبادەتلەردە تەۋھىد يادروسى پىرىنسىپ قىلىنىدۇ. شەخسنىڭ ھەق-ھوقۇقى جامائەت بىلەن ماسلىشىدۇ. ئىسلام ھەر ئىككى دۇنيالىق سائادەتنى قولغا كەلتۈرۈشكە، ياخشىلىق ئۈستىدە ھەمكارلىشىپ، يامانلىقتىن يىراق تۇرۇشقا چاقىرىدۇ: «مۆمىن ئەرلەر ۋە مۆمىن ئاياللار بىر-بىرىگە دوستتۇر؛ ئۇلار كىشىلەرنى ياخشى ئىشلارغا بۇيرۇيدۇ، يامان ئىشلاردىن توسىدۇ» (تەۋبە سۈرىسى، 71-ئايەت). '''ئىككىنچىدىن،''' ئىسلام ئىنسانىيەتكە بىر ئائىلىنىڭ ئەزالىرىدەك قارايدۇ. ئۇلارنىڭ پەزىلىتىنى پەقەت تەقۋالىق، ئادالەت ۋە ئىنسانىي قىممەت بىلەنلا ئۆلچەيدۇ. پۈتكۈل پەيغەمبەرلەرنى ھەق تەۋھىد يولىدىكى قېرىنداشلار دەپ بىلىدۇ. ئىسلام كىشىلەر ئارىسىدا ئەپۇچان بولۇشنى، ھەقنى ئورنىتىشنى، يېتىم-يېسىر ۋە بېچارىلەرگە يار-يۆلەك بولۇشنى، ھېكمەت نەدە بولسا تېپىپ ئۆگىنىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. قۇرئان ۋە ھەدىسلەردە ئاتا-ئانىغا ياخشىلىق قىلىش، زۇلۇمدىن، ئوغرىلىق ۋە تاجاۋۇزچىلىقتىن يىراق تۇرۇش، تارازىدا ئادىل بولۇش، مال-مۈلۈكنى ھارام يەۋالماسلىق قاتارلىق ئەخلاقىي پرىنسىپلار ئۈزلۈكسىز تەكىتلىنىدۇ».</blockquote>بۇ ئىنچىكە بايانلاردىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئىسلامدا ئەقىدە بىلەن ئەمەل پۇختا توقۇلغان رەختكە ئوخشايدۇ؛ بىرى بولمىسا يەنە بىرى تولۇق پۈتمەيدۇ. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە دىنىي تەلىم-تەربىيە بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان بەزى كىشىلەر ئىماننى نوقۇل بىر تەسەللى، بارلىق بوشاڭلىق ۋە سەھۋەنلىكلەرنى يوشۇرىدىغان قالقان دەپ قارىۋېلىپ، ئىماننىڭ ساپ ئوبرازىغا دەز كەتكۈزۈپ قويدى: ئۇلارچە گۇناھنى، يالغانچىلىقنى كىشى قىلىۋېرىدۇ، ئەمما ئىمان ئۆزلۈكىدىن كەچۈرۈۋېرىدۇ... بۇ خىل چۈشەنچە ئەسلىدە بۇرۇنقى كىتاب ئەھلىدە مەۋجۇت بولغان تەسەللى بولۇپ، ئۇلار: «يەھۇدىي ياكى خىرىستىيان بولمىغان كىشى ھەرگىز جەننەتكە كىرمەيدۇ» (بەقەرە سۈرىسى، 111-ئايەت) دەپ ئۆزلىرىنى قۇرۇق ئۈمىد بىلەن ئالدىغانىدى. ئەمما قۇرئان كەرىم بۇ خىل خام خىيالنى پۈتۈنلەي رەت قىلىپ: «ئۇنداق ئەمەس! كىمكى ياخشى ئەمەللەرنى قىلغان ھالدا پۈتۈن مەۋجۇتلۇقى بىلەن ئاللاھقا بويسۇنىدىكەن، ئۇنىڭ ئەجرى رەببىنىڭ دەرگاھىدا باردۇر؛ ئۇلارغا ھېچقانداق قورقۇنچ ۋە غەم-قايغۇ بولمايدۇ» (بەقەرە سۈرىسى، 112-ئايەت) دەپ ھەقىقىي نىجاتلىق يولىنى كۆرسىتىپ بەردى. بەزى نەزەر دائىرىسى تار ۋەزخانلار ھەدىسلەرنى تەكشۈرمەستىن يۈزەكى شەرھلەپ، كىشىلەرنى تىرىشچانلىقتىن، پەن-ئەمەل تەلەپلىرىدىن بوشاشتۇرۇپ قويىدۇ. مەسىلەن، ھەدىس كىتابلىرىدا كەلگەن «بىر پارچە قەغەز (بىتاقە) ھەدىسى» دە، قىيامەت كۈنى 99 دەپتەر گۇناھى بار بىر بەندىنىڭ كۆكسىگە ئىخلاس بىلەن تەلەپپۇز قىلىنغان «لاھائىللاھە ئىللەللاھ» كەلىمىسى يېزىلغان بىر پارچە قەغەز قويۇلغاندا، ئۇ قەغەزنىڭ گۇناھ دەپتەرلىرىدىن ئېغىر بېسىپ كەچۈرۈمگە ئېرىشكەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ. ئەگەر بۇنداق ھەدىسنى ئومۇمىي مىزان تۇتۇپ، «ئىنسان نېمىلا يامانلىق، بۇزۇقچىلىق، زۇلۇم قىلسا قىلىۋەرسۇن، پەقەت كەلىمىنى تىلىدا ئېيتىپ قويسىلا جەننەتكە كىرىدۇ، ئەمەلنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق» دەپ چۈشىنىلسە، ئاللاھنىڭ: «شەكسىزكى، ئاللاھ بۇزغۇنچىلارنىڭ ئىشىنى ئوڭشىمايدۇ» (يۇنۇس سۈرىسى، 81-ئايەت) دېگەن ئايەتلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلغانلىق بولىدۇ. شۇڭا، بۇنداق ھەدىسلەرنى پۈتۈن ئۆمرىدە كۇپۇرلۇقتا ياشاپ، ئەمما ئەجەل كېلىشتىن بۇرۇن پۈتۈن سەمىمىيىتى بىلەن پۇشايمان قىلىپ، ئىمان كەلتۈرۈپ تەۋبە قىلغان، بىراق ياخشى ئەمەللەرنى قىلىشقا ۋاقتى يەتمەي كەتكەن شەخسلەرنىڭ ئەھۋالىغا قارىتا چۈشىنىش كېرەك. تەۋھىد ئەقىدىسى كىشىنىڭ يۈرىكىگە سەمىمىي سىڭگەن چاغدا، ئۇ ھەرگىز قۇرۇق گەپ بولۇپ قالمايدۇ؛ بەلكى ئۇ كىشىنى ھاياتنى گۈللەندۈرۈشكە، ئادالەت تىكلەشكە، جاپالىق ئەمگەك قىلىشقا ھەيدەكچىلىك قىلىدۇ. بۈگۈنكى زامان ئىنسانلىرى رەببى بىلەن بولغان روھىي ئالاقىنى يۈكسەك چىنلىق بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان، تاشقى ھاياتلىقتا بولسا ئىلىم-پەن، ئىجادىيەت، ساپ ئەخلاق ۋە ئەمەلىي ئىقتىدار بىلەن جەمئىيەتكە خىزمەت قىلىدىغان ھەقىقىي، سەگەك ئىمانغا مۇھتاجتۇر. '''پايدىلانغان مەنبەلەر:''' * تەۋبە سۈرىسى، 119-ئايەت. * ھەج سۈرىسى، 18-ئايەت. * تەۋبە سۈرىسى، 71-ئايەت. * بەقەرە سۈرىسى، 111–112-ئايەتلەر. * يۇنۇس سۈرىسى، 81–82-ئايەتلەر. * «بىتاقە ھەدىسى»: تىرمىزىي، ئىبنى ماجە ۋە ھاكىم رىۋايەت قىلغان؛ ئىمام زەھەبىي ۋە شەيخ ئەلبانىي سەھىھ دەپ باھالىغان. مەنبە: ئىزدىنىش مۇنبىرى n7ybrlvl6jvrf0wytrd7jbn0c8qwvmm 0 24712 176512 2026-09-24T21:27:56Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''ئاپتور:''' مۇھەممەد لەبىب '''تەرجىمان:''' مەۋلانا === 1. ھەقىقىي قۇل بولماي تۇرۇپ ھەقىقىي ھۆر بولغىلى بولماس === بەزىلەر ئۇنى ھاياتىنى باشقىلارغا نەسىھەت قىلىش ۋە يول كۆرسىتىشكە ئاتىغان ئاللاھنىڭ مۆمىن بەندىلىرىدىن بىرى دېيىشسە، يەنە بەزىلەر تېخىمۇ مۇبالىغە ق...' 176512 wikitext text/x-wiki '''ئاپتور:''' مۇھەممەد لەبىب '''تەرجىمان:''' مەۋلانا === 1. ھەقىقىي قۇل بولماي تۇرۇپ ھەقىقىي ھۆر بولغىلى بولماس === بەزىلەر ئۇنى ھاياتىنى باشقىلارغا نەسىھەت قىلىش ۋە يول كۆرسىتىشكە ئاتىغان ئاللاھنىڭ مۆمىن بەندىلىرىدىن بىرى دېيىشسە، يەنە بەزىلەر تېخىمۇ مۇبالىغە قىلىپ: «ئۇ تېنى بار ئەلۋەستى ياكى ئەرۋاھ بولسا كېرەك» دەپ پىچىرلىشاتتى. تېخى ئۇنى مەلۇم ئىشنى كۆزلەپ پات-پات ئىنسان سۈرىتىگە كىرىۋالىدىغان سالىھ جىنلاردىن بىرى بولۇشى مۇمكىن دېگۈچىلەرمۇ تېپىلاتتى. ئۇ مەقسىتىگە ناتوغرا ۋاسىتىلەر بىلەن ئەمەس، باشتىن-ئاخىر ھەقىقەتكە يېتەكلەيدىغان سۈزۈك تەبىئەت بىلەن يېتىشنى ئادەت قىلغان دانا بىرى ئىدى. قەيەردىندۇر تۇيۇقسىزلا پەيدا بولۇپ قالاتتى؛ ئۇنىڭ يىراق ئەلدىن كەلگەنلىكى ياكى يېقىن ئەتراپتىن چىققانلىقى پەقەت ئۇنىڭ ئۆزىگىلا خاس سىر ئىدى. ئۇ ھەر قېتىم كەلگىنىدە كىشىلەر ئارىسىدىن مەلۇم بىر غەپلەتتىكى بەندىنى نىشانلاپ كېلەتتى-دە، ئۇنىڭغا روشەن كۆرۈنگىنى بىلەن ئىنتايىن مۇرەككەپ، ئېنىقتەك تۇيۇلغىنى بىلەن تەكتى چوڭقۇر ئىشارەتلىك گەپلەرنى قىلاتتى. ئەجەبلىنەرلىكى، ئۇنىڭ نەسىھەتلىرى تەشنالىقتىن قاغجىراپ كەتكەن زېمىننىڭ يامغۇرغا مۇھتاج بولغىنىدەك پۇشايماندا پۇچىلىنىپ تۇرغان قەلبلەرگە زىلزىلىدەك كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتەتتى. مانا بۇ ئاخشام ئۇ باشقىلاردىن بېشىرنىڭ سارىيىنى سۈرۈشتۈرمەكتە ئىدى. بېشىر ئوتتۇز ياشلار چامىسىدىكى، دۇنيا لەززەتلىرىدىن مول نېسىۋە ئالغان، داڭقى چىققان، تەسىرلىك، كېلىشكەن ۋە باياشات بىر يىگىت ئىدى. شۇنداق تۇرۇقلۇق، ئۇنىڭ تۇرمۇشىنى نە بېشى، نە ئاخىرى يوق قۇرۇق بىر بوشلۇق قاپلاپ ئالغان بولۇپ، ئۇ بۇ بوشلۇقنى ئۇنتۇش ئۈچۈن پۈتكۈل ئۆمرىنى ئويۇن-تاماشا ۋە ئەيش-ئىشرەتكە تولدۇرۇپ ياشايتتى. بېشىرنىڭ ئاتىسى ۋاپات بولغاندا، ئۇنىڭغا ھەيۋەتلىك پۈتكەن چوڭ قەسىر بىلەن ساناقسىز مال-مۈلۈك مىراس قالغانىدى. ئۇ بۇ قەسىرنى قىزىققان شەھۋەتلىرىنىڭ كويىدا يۈرگەن بەدئەخلاق، ئەيياش ئاغىنىلىرىنىڭ كۆڭۈل ئاچىدىغان ماكانىغا ئايلاندۇرۇپ قويغانىدى. پۇل-مېلىنى ئۇچرىغان يەرگە ئايىماي چاچاتتى؛ شۇ قەدەر خەجلەيتتىكى، پېقىرلىشىپ قېلىشتىن ياكى بايلىقىنىڭ تۈگەپ كېتىشىدىن زادىلا قورقمايتتى. ھېلىقى ناتونۇش شەيخ قەسىر دەرۋازىسى ئالدىغا كەلگەندە كۈن ئولتۇراي دەپ قالغانىدى. شەيخ ئۆز ھاسىسى بىلەن قەسىرنىڭ ئىشىكىنى قاقتى. ئىشىك غىچىرلاپ ئېچىلىپ، ئارقىدىن كۆزلەرنى قاماشتۇرىدىغان، گۈل-گىياھلارغا پۈركەنگەن ھەشەمەتلىك باغلار كۆرۈندى. دەرۋازىۋەن ئىچكىرىگە قاراپ ۋارقىرىدى: — ھەي ئامىرە! ئاۋۇ ئالدىنقى كۈنى سېنىڭ خوجايىنىڭ بېشىرنى ئىزدەپ كەلگەن ناتونۇش شەيخ يەنە كەپتۇ! بۇنى ئاڭلاپ ئامىرە دەرھال چىقىپ كەلدى. ئامىرە مىجەزى چۇس، چىرايىدىن سالقىنلىق يېغىپ تۇرىدىغان بىر دېدەك بولۇپ، ئادەتتە قاشلىرىنى تۈرۈپ گەپ قىلاتتى؛ ئېيتقان سۆزلىرىمۇ ئادەمنىڭ مېڭىسىگە تاش ئاتقاندەك ئېغىر تېگەتتى. ئۇ شەيخكە قوپاللىق بىلەن يۈزلەندى: — كىمسەن؟ نېمە خىزمىتىڭ بار؟ ئالدىنقى قېتىم خوجايىنىمنى ئىزدەپ كەلگىنىڭدە، ئۇنىڭ ئۇخلاۋاتقانلىقىنى ئېيتقانىدىمغۇ! ئەمدى يەنە نېمە دەپ كەلدىڭ؟ خوجايىنىم بېشىر ھازىرمۇ ئۇخلاۋاتىدۇ. ئۇ كېچە كىرمىگۈچە ھەرگىز كۆزىنى ئاچمايدۇ. ئادەتتىكى كىشىلەر ئۇخلاشقا تەييارلىنىۋاتقان ۋاقىتتا ئۇ ئەمدىلا ئورنىدىن تۇرىدۇ. مېنىڭ خوجايىنىم كۈندۈزنىڭ ئەمەس، بەلكى كېچىنىڭ خوجايىنى! شەيخ تەمكىنلىك بىلەن سورىدى: — ئۇنداقتا، سېنىڭ خوجايىنىڭ كېچىنىڭلا ئەمەس، يەنە نېمىلەرنىڭ خوجايىنى؟ ئامىرە قاپىقىنى تېخىمۇ سۈرۈشتۈرۈپ مۇنداق دېدى: — خوجايىنىم پۈتۈن بىر كاتتا بايلىقنىڭ خوجىسى. ئۇ دۇنيانى ئوڭ قولىدا تۇتۇپ، سول قولىدا ئايىماي خەجلەيدىغان زات. سېنىڭ ئۇنىڭدا نېمە ئېلىش-بېرىشىڭ بار ئىدى؟ شەيخ چوڭقۇر نەزەر بىلەن ئۇنىڭغا باقتى: — مەن سەن دۇنيانىڭ خوجىسى دەۋاتقان ئاشۇ ئادەمدىن پەقەت بىرلا سوئالنى سورىغىلى كەلگەنىدىم: «ئۇ زادى ھۆرمۇ ياكى بىر قۇلمۇ؟» ئامىرە مەسخىرىلىك قەھقەھە ئۇرۇپ كۈلۈپ كەتتى، ئاندىن دەرۋازىۋەنگە قاراپ توۋلىدى: — ھەي، قاراپ باققىنە! ماۋۇ چولتا ئەقىل مۇساپىر خوجايىنىمدىن «ھۆرمۇ ياكى قۇلمۇ» دەپ سورىماقچىكەن! ئاندىن ئۇ شەيخكە مىسقىلچە پىسەنت قىلماستىن غادىيىپ تۇرۇپ چۈشەندۈردى: — ھەي قېرى، بايلىقى، ھوقۇقى، ئابرويى ئالەمگە پاتمىغان، كېچىلەرنى پۈتۈن نازۇنېمەت ۋە ئەيش-ئىشرەتكە تولدۇرالايدىغان بىر زات ھۆر بولماي نېمە بولاتتى؟! بىلىپ قويغىن: مېنىڭ خوجايىنىم تامامەن ھۆر، چەكسىز ھۆردۇر! شەيخ بىر نەچچە قەدەم ئارقىغا چېكىندى، ئاندىن كۆزلىرىنى قەسىر پەلەمپەيلىرىگە تىكىپ ئاستا پىچىرلىدى: — شۇنداقمۇ؟ ھەي ئەپسۇس! ئۇ ئۇيقۇسىدىن ئويغانغاندا ئۇنىڭغا مۇشۇ سۆزۈمنى ئېيتىپ قويغىن: '''ئۇ ھەقىقىي قۇل بولماي تۇرۇپ، ھەرگىز ھەقىقىي ھۆر بولالمايدۇ.''' شەيخ ئارقىسىغا بۇرۇلۇپ كېتىشكە تەمشەلدى. ھېلىقى دېدەك چاۋاك ئۇرۇپ كۈلۈۋاتقان يېرىدە، توساتتىن دەرۋازىۋەننىڭ كۆزلىرىدىن ياش تۆكۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ قالدى-دە، چۆچۈپ سورىدى: — ساڭا نېمە بولدى، دەرۋازىۋەن؟ نېمىشقا يىغلايسەن؟ كېسەل تەگدىمۇ نېمە؟ دەرۋازىۋەن كۆكسىنى تۇتۇپ پىچىرلىدى: — كاشكى ئاشۇ شەيخنىڭ سۆزلىرىنىڭ تەكتىدىكى مەنىنى چۈشىنەلىسەم، ئۇنىڭ ئالدىدا بىر ئاز زوڭزىيىپ ئولتۇرۇپ تەلىم ئالالىغان بولسامچۇ... دەرۋازىۋەن بۇ سۆزنى دەپلا پەرىشان ھالدا شەيخنىڭ كەينىدىن قارىدى، لېكىن دەرۋازا سىرتىدىكى كەڭ چۆللۈكتە تۇماندىن باشقا ھېچكىم يوقتى. دېدەكمۇ ئىشىكتىن بېشىنى چىقىرىپ قارىدى، ئەمما ناتونۇش نىدائىينىڭ ئىزى قۇرۇپ كەتكەنىدى. دەرۋازىۋەن بېشىنى چايقاپ غۇدۇرىدى: — بوۋاي نەگىدۇ غايىب بولدى؟ ئۇ زادى ئادەممىدۇ ياكى غايىبتىن كەلگەن ئەرۋاھمىدۇ؟ ئامىرە مەسخىرە قىلىپ تۇمشۇقىنى پۈرۈشتۈردى: — بىز پاراڭلىشىۋاتقان پەيتتە پۇت تارتىپ تېپىلغاندۇر-دە! ياكى كونا كۆۋرۈكتىكى دەرەخلەرنىڭ قېتىغا مۆكۈۋالدى. ئارىدىن خېلى ۋاقىت ئۆتتى. دەرۋازىۋەن بېشىنى ساڭگىلىتىپ خىيالغا پاتقان پېتى قالدى، دېدەك ئامىرە بولسا بارماقلىرىنى سانىغىنىچە ھېلىقى غەلىتە جۈملىنى ئاڭسىز تەكرارلاۋاتاتتى: «ھەقىقىي قۇل بولماي تۇرۇپ... ھەقىقىي ھۆر بولغىلى بولمايدۇ...» === 2. مەن كىمگە تايىنىشىم كېرەك؟ === گۇگۇم تۈگۈلۈپ، زۇلمەت كېچە كىردى. ھويلىغا قاۋۇل ئاتلار قېتىلغان كۆركەم بىر ئات ھارۋىسى شىددەت بىلەن كىرىپ كەلدى. ھارۋىدىن بېشىر بىلەن تەڭ كەيپ-ساپا سۈرىدىغان بىر توپ ياشلار چۈشتى. ئاتلىق ۋە پىيادە زامانداشلار بىر-بىرلەپ كېلىپ، قەسىر ئۆيلىرى قايتىدىن بىر چاغلار بايرىمىغا ئايلاندى. كېچىنىڭ خوجايىنى، شەھۋەت ئەھلىنىڭ سەردارى بېشىر كۆزلىرىنى مىجىپ ھۇجرىسىدىن چىقتى. ھويلىدا مۇقام-نەغمە ياڭرىماقتا، قاڭقىغان قەدەھلەر بىر-بىرىگە چېقىلماقتا، سورۇن قىزىغاندىن-قىزىماقتا ئىدى. بېشىر شاراب قۇيۇپ بېرىۋاتقان ئامىرەنى تارتىپ، ئۇخلاۋاتقان چېغىدا سىرتتا كىمنىڭ كەلگەنلىكىنى سورىدى. ئامىرە ئىككىلەنمەيلا ھېلىقى يوچۇن شەيخنىڭ تەرسالىقىنى، ئۇنىڭ سورىغان غەلىتە سوئالىنى بىر-بىرلەپ سۆزلەپ بەردى. سورۇندىكى قاۋۇل ياشلار بۇنى ئاڭلاپ قاقاقلاپ كۈلۈشۈپ كەتتى، بىراق بېشىرنىڭ قولىدىكى قەدەھ تۇيۇقسىز لەرزىگە كېلىپ، قېتىپلا قالدى. — نېمە؟ ئۇ نېمە دېدى دەيسەن؟ — دەپ پىچىرلىدى بېشىر، مەستلىك تۇمانلىرى بېسىلىپ چىرايى ئۆڭدى، — مەن ھەقىقىي قۇل بولمىغۇچە ھەقىقىي ھۆر بولالمايمەنمۇ؟ بۇ ئۆمرۈمدە ئاڭلاپ باقمىغان تەتۈر بىر ھېكمەتكەنغۇ! ئۇ ئەتراپىدىكى مەسخىرىلىك كۈلكىلەرگە جور بولۇشقا تىرىشتى، لېكىن ئەقلى ئۇنى قەسىرنىڭ سىرتىدىكى تۇمانلىق چۆللۈككە، ئۆزى بىلمەيدىغان نامەلۇم بىر قورقۇنچقا قاراپ سۆرەپ كېتىۋاتاتتى. بوۋاينىڭ گېپى ئۇنىڭ روھىنى چاقماقتەك چېقىپ ئۆتكەنىدى؛ ئۇ ئەنسىزلىكىنى يېڭىش ئۈچۈن قايتا-قايتا چاۋاك ئۇرۇپ، شادلىقنى كۆپەيتىشكە، تېخىمۇ كۈچلۈك مەي تارتىشقا بۇيرۇدى. دەل شۇ مىنۇتتا، ئامىرەنىڭ ئەمدىلا ئىككى ياشقا كىرگەن كىچىك ئوغلانى ئانىسىنىڭ ئارقىسىدا سۆرىلىپ ئۆمىلەپ يۈرەتتى. بالا دەلدەڭشىپ ئۆز پۇتىدا ئۆرە تۇرۇشقا ئۇرۇندى؛ بىر-ئىككى قەدەم بېسىشىغىلا بەدىنى يانپاشلاپ ماڭالماي قالدى-دە، قورقۇپ چىرقىراپ كەتتى. دەرۋازىۋەن بالىنى كۆرۈپ ئامىرەگە ۋارقىرىدى: — بالىنى تۇتۇۋال، ئەخمەق خوتۇن! ئۇ يالغۇز مېڭىشنى بىلمەيدۇ، يىقىلىپ كېتىدۇ، تايانچقا موھتاج! بۇ سۆزلەر سۈرلۈك قەدەھنى لەۋلىرىگە يېقىنلاشتۇرۇپ تۇرغان بېشىرنىڭ مېڭىسىگە مىقتەك قادالدى. ئۇ كۆزلىرىنى چەكچەيتكىنىچە پىچىرلاپ كەتتى: — كىچىك بىر بوۋاقمۇ يۆلەيدىغان بىر نەرسىگە تايانمىسا يىقىلىپ جان ئۈزىدىكەن... ئەجەبا بىزمۇ پۈتكۈل كائىنات ئالدىدا دەل مۇشۇنداق ئاجىز بوۋاق ئەمەسمىدۇق؟ ئىنسان ئۆزىنى كۈچلۈك چاغلىغىنى بىلەن، يىقىلغاندا تۇتۇپ قالىدىغان بۈيۈك بىر تەڭرىگە، قۇدرەتلىك مەۋجۇتلۇققا تايانماي تۇرۇپ قانداقمۇ تىك ماڭالىسۇن؟ ئۇنداقتا... مەن زادى نېمىگە تايىنىۋاتىمەن؟ ماۋۇ توپا كەبى سېسىپ كېتىدىغان ئالتۇنلارغىمۇ ياكى ئەتە تاشلاپ كېتىدىغان مەيخورلارغىمۇ؟ مەن كىمگە تايىنىشىم كېرەك؟ ئۇنىڭ پېشانىسىدىن تەرلەر تۆكۈلدى؛ بېشى سىرقىراپ ئاغرىشقا باشلىدى. ئۇ سورۇنداشلىرىغا ئۈزۈر ئېيتىپ ئىچكى ھۇجرىسىغا كىرىپ كەتتى ۋە كۆرپىگە يىقىلدى. چۈشىدە، پۈتكۈل زېمىن لاغىلداپ تەۋرىنىۋاتقاندەك بىر سادا كېلىپ ئۇنىڭ پۈتۈن روھىنى چىرمىدى: — سەن چوقۇم يېگانە ئىلاھقا تايىنىشىڭ كېرەك! بولمىسا يەنە دەلدەڭشەيسەن، قاراڭغۇلۇققا يىقىلىپ پارچىلىنىپ كېتىسەن! قولۇڭنى رەببىڭنىڭ مۇقەددەس رىشتىسىگە مەھكەم باغلا! ھەقىقىي قۇل بولماي تۇرۇپ ھەرگىز ھۆر بولالمايسەن! نەپسىڭگە، گۇناھىڭغا باغلانغان پۈتۈن كىشەنلەرنى تاشلا، رەببىڭگە قۇل بولغىنكى، ئەنە شۇ چاغدا ھەقىقىي ھۆرلۈك تاجىنى كىيىسەن! ئەسلا قورقما، قاچان قەدەم تەۋرىسە، ئۇ سېنى مۇقەددەس قۇدرىتى بىلەن تۇتۇپ قالىدۇ! بۇ دۇمباق ساداسىدەك ئاۋاز بېشىرنىڭ كۆكسىنى يېرىپ كەتكۈدەك دەرىجىدە بارا-بارا كۈچەيدى. بېشىر دەھشەتتە ئەنسىز چىرقىراپ كۆزىنى ئاچتى. سىرتتىن تاڭنىڭ تۇنجى مەيىن شامىلى كىرىۋاتاتتى؛ دەرۋازا تۈۋىدىن يەنە ھېلىقى بوۋاينىڭ ئاستا ساداسى، ئۇنى قوغلاۋاتقان ئامىرەنىڭ تېرىقپاللىقلىرى ئاڭلاندى. شەيخ يەنە كەلگەنىدى. بۇنى بىلگەن بېشىرنىڭ يۈرىكى يېڭىدىن سوقۇشقا باشلىدى. ئۇ ئەتراپىغا، ئۆزى سېلىپ ياتقان ماتا كۆرپىلىرىگە باقمايلا ئورنىدىن دەس تۇردى؛ پۇتىغا كەش كىيىشكىمۇ قارىماي، تاققا-تۇققا يالاڭئاياغ پېتى دەرۋازىدىن ئېتىلىپ چىقتى: — مانا مەن بار! كۈتكىن ئى شەرىپلىك ئەلچى، مەن قۇللۇققا تەسلىم بولدۇم! ئەمما، تۇمانلىق رەستىدە، دەل-دەرەخلەرنىڭ شىلدىرلىغان سۈكۈتى ئىچىدە شەيخ ئاللىقاچان غايىب بولغانىدى. ئۇنىڭ ئورنىدا نەم تۇپراق بىلەن تاشلارلا تۇراتتى. بېشىر ئەنە شۇ شەيخنىڭ تەلىمىنى، ئۆزىنى ھايۋانىي شەھۋەت ئەسىرلىكىدىن قۇتۇلدۇرۇپ ئاللاھقا ھەقىقىي قۇل بولۇش سىرىنى قوغلىشىپ، كىيىمسىز قالغان تەنھالىقى ۋە تۇپراققا مىلەنگەن يالاڭ پۇتلىرى بىلەن دۇنيا چۆللىرىگە چىقىپ كەتتى. ئۇ كونا كۈنلىرىنى، بارلىق پاسكىنا بايلىقىنى ئارقىسىغا چۆرۈپ تاشلىدى. ئاشۇ تاڭدىن باشلاپ بېشىر ھەرگىز ئاياغ كىيمىدى؛ ئۇ تاشلار ئارىسىدا پۇتلىرى يېرىلىپ قانىغان ھالەتتىمۇ يالاڭئاياغ ماڭدى. چۈنكى ئۇ كائىناتنى ئۆزى ئۈچۈن قىلىنغان بىر سەجدىگاھ — پۈتكۈل زېمىننى بىر نامازگاھ دەپ بىلگەنىدى، ناماز ئوقۇۋاتقان ئادەم ئايىغىنى سېلىپ رەببىنىڭ ئالدىدا يۈكۈنگەندەك، ئۇمۇ پۈتكۈل ئۆمرىنى ئاللاھ ھۇزۇرىدا تۇرغان يالاڭئاياغ بىر قۇل سۈپىتىدە ئۆتكۈزۈشنى تاللىدى. ''(بۈيۈك تەقۋادار شەيخ بېشىر ئىبنى ھارىسنىڭ «بېشىر ھافىي» — «يالاڭئاياغ بېشىر» دەپ شۆھرەت تېپىشىنىڭ ھېكمەتلىك سەۋەبلىرىدىن بىرى مانا شۇدۇر.)'' مەنبە: ئىزدىنىش مۇنبىرى o4ajad47gt8iqev6zj745xp5x1q7tbm 176513 176512 2026-09-24T21:30:26Z UyghurArchive 25219 176513 wikitext text/x-wiki '''ئاپتور:''' مۇھەممەد لەبىب '''تەرجىمان:''' مەۋلانا === 1. ھەقىقىي قۇل بولماي تۇرۇپ ھەقىقىي ھۆر بولغىلى بولماس === بەزىلەر ئۇنى ھاياتىنى باشقىلارغا نەسىھەت قىلىش ۋە يول كۆرسىتىشكە ئاتىغان ئاللاھنىڭ مۆمىن بەندىلىرىدىن بىرى دېيىشسە، يەنە بەزىلەر تېخىمۇ مۇبالىغە قىلىپ: «ئۇ تېنى بار ئەلۋەستى ياكى ئەرۋاھ بولسا كېرەك» دەپ پىچىرلىشاتتى. تېخى ئۇنى مەلۇم ئىشنى كۆزلەپ پات-پات ئىنسان سۈرىتىگە كىرىۋالىدىغان سالىھ جىنلاردىن بىرى بولۇشى مۇمكىن دېگۈچىلەرمۇ تېپىلاتتى. ئۇ مەقسىتىگە ناتوغرا ۋاسىتىلەر بىلەن ئەمەس، باشتىن-ئاخىر ھەقىقەتكە يېتەكلەيدىغان سۈزۈك تەبىئەت بىلەن يېتىشنى ئادەت قىلغان دانا بىرى ئىدى. قەيەردىندۇر تۇيۇقسىزلا پەيدا بولۇپ قالاتتى؛ ئۇنىڭ يىراق ئەلدىن كەلگەنلىكى ياكى يېقىن ئەتراپتىن چىققانلىقى پەقەت ئۇنىڭ ئۆزىگىلا خاس سىر ئىدى. ئۇ ھەر قېتىم كەلگىنىدە كىشىلەر ئارىسىدىن مەلۇم بىر غەپلەتتىكى بەندىنى نىشانلاپ كېلەتتى-دە، ئۇنىڭغا روشەن كۆرۈنگىنى بىلەن ئىنتايىن مۇرەككەپ، ئېنىقتەك تۇيۇلغىنى بىلەن تەكتى چوڭقۇر ئىشارەتلىك گەپلەرنى قىلاتتى. ئەجەبلىنەرلىكى، ئۇنىڭ نەسىھەتلىرى تەشنالىقتىن قاغجىراپ كەتكەن زېمىننىڭ يامغۇرغا مۇھتاج بولغىنىدەك پۇشايماندا پۇچىلىنىپ تۇرغان قەلبلەرگە زىلزىلىدەك كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتەتتى. مانا بۇ ئاخشام ئۇ باشقىلاردىن بېشىرنىڭ سارىيىنى سۈرۈشتۈرمەكتە ئىدى. بېشىر ئوتتۇز ياشلار چامىسىدىكى، دۇنيا لەززەتلىرىدىن مول نېسىۋە ئالغان، داڭقى چىققان، تەسىرلىك، كېلىشكەن ۋە باياشات بىر يىگىت ئىدى. شۇنداق تۇرۇقلۇق، ئۇنىڭ تۇرمۇشىنى نە بېشى، نە ئاخىرى يوق قۇرۇق بىر بوشلۇق قاپلاپ ئالغان بولۇپ، ئۇ بۇ بوشلۇقنى ئۇنتۇش ئۈچۈن پۈتكۈل ئۆمرىنى ئويۇن-تاماشا ۋە ئەيش-ئىشرەتكە تولدۇرۇپ ياشايتتى. بېشىرنىڭ ئاتىسى ۋاپات بولغاندا، ئۇنىڭغا ھەيۋەتلىك پۈتكەن چوڭ قەسىر بىلەن ساناقسىز مال-مۈلۈك مىراس قالغانىدى. ئۇ بۇ قەسىرنى قىزىققان شەھۋەتلىرىنىڭ كويىدا يۈرگەن بەدئەخلاق، ئەيياش ئاغىنىلىرىنىڭ كۆڭۈل ئاچىدىغان ماكانىغا ئايلاندۇرۇپ قويغانىدى. پۇل-مېلىنى ئۇچرىغان يەرگە ئايىماي چاچاتتى؛ شۇ قەدەر خەجلەيتتىكى، پېقىرلىشىپ قېلىشتىن ياكى بايلىقىنىڭ تۈگەپ كېتىشىدىن زادىلا قورقمايتتى. ھېلىقى ناتونۇش شەيخ قەسىر دەرۋازىسى ئالدىغا كەلگەندە كۈن ئولتۇراي دەپ قالغانىدى. شەيخ ئۆز ھاسىسى بىلەن قەسىرنىڭ ئىشىكىنى قاقتى. ئىشىك غىچىرلاپ ئېچىلىپ، ئارقىدىن كۆزلەرنى قاماشتۇرىدىغان، گۈل-گىياھلارغا پۈركەنگەن ھەشەمەتلىك باغلار كۆرۈندى. دەرۋازىۋەن ئىچكىرىگە قاراپ ۋارقىرىدى: — ھەي ئامىرە! ئاۋۇ ئالدىنقى كۈنى سېنىڭ خوجايىنىڭ بېشىرنى ئىزدەپ كەلگەن ناتونۇش شەيخ يەنە كەپتۇ! بۇنى ئاڭلاپ ئامىرە دەرھال چىقىپ كەلدى. ئامىرە مىجەزى چۇس، چىرايىدىن سالقىنلىق يېغىپ تۇرىدىغان بىر دېدەك بولۇپ، ئادەتتە قاشلىرىنى تۈرۈپ گەپ قىلاتتى؛ ئېيتقان سۆزلىرىمۇ ئادەمنىڭ مېڭىسىگە تاش ئاتقاندەك ئېغىر تېگەتتى. ئۇ شەيخكە قوپاللىق بىلەن يۈزلەندى: — كىمسەن؟ نېمە خىزمىتىڭ بار؟ ئالدىنقى قېتىم خوجايىنىمنى ئىزدەپ كەلگىنىڭدە، ئۇنىڭ ئۇخلاۋاتقانلىقىنى ئېيتقانىدىمغۇ! ئەمدى يەنە نېمە دەپ كەلدىڭ؟ خوجايىنىم بېشىر ھازىرمۇ ئۇخلاۋاتىدۇ. ئۇ كېچە كىرمىگۈچە ھەرگىز كۆزىنى ئاچمايدۇ. ئادەتتىكى كىشىلەر ئۇخلاشقا تەييارلىنىۋاتقان ۋاقىتتا ئۇ ئەمدىلا ئورنىدىن تۇرىدۇ. مېنىڭ خوجايىنىم كۈندۈزنىڭ ئەمەس، بەلكى كېچىنىڭ خوجايىنى! شەيخ تەمكىنلىك بىلەن سورىدى: — ئۇنداقتا، سېنىڭ خوجايىنىڭ كېچىنىڭلا ئەمەس، يەنە نېمىلەرنىڭ خوجايىنى؟ ئامىرە قاپىقىنى تېخىمۇ سۈرۈشتۈرۈپ مۇنداق دېدى: — خوجايىنىم پۈتۈن بىر كاتتا بايلىقنىڭ خوجىسى. ئۇ دۇنيانى ئوڭ قولىدا تۇتۇپ، سول قولىدا ئايىماي خەجلەيدىغان زات. سېنىڭ ئۇنىڭدا نېمە ئېلىش-بېرىشىڭ بار ئىدى؟ شەيخ چوڭقۇر نەزەر بىلەن ئۇنىڭغا باقتى: — مەن سەن دۇنيانىڭ خوجىسى دەۋاتقان ئاشۇ ئادەمدىن پەقەت بىرلا سوئالنى سورىغىلى كەلگەنىدىم: «ئۇ زادى ھۆرمۇ ياكى بىر قۇلمۇ؟» ئامىرە مەسخىرىلىك قەھقەھە ئۇرۇپ كۈلۈپ كەتتى، ئاندىن دەرۋازىۋەنگە قاراپ توۋلىدى: — ھەي، قاراپ باققىنە! ماۋۇ چولتا ئەقىل مۇساپىر خوجايىنىمدىن «ھۆرمۇ ياكى قۇلمۇ» دەپ سورىماقچىكەن! ئاندىن ئۇ شەيخكە مىسقىلچە پىسەنت قىلماستىن غادىيىپ تۇرۇپ چۈشەندۈردى: — ھەي قېرى، بايلىقى، ھوقۇقى، ئابرويى ئالەمگە پاتمىغان، كېچىلەرنى پۈتۈن نازۇنېمەت ۋە ئەيش-ئىشرەتكە تولدۇرالايدىغان بىر زات ھۆر بولماي نېمە بولاتتى؟! بىلىپ قويغىن: مېنىڭ خوجايىنىم تامامەن ھۆر، چەكسىز ھۆردۇر! شەيخ بىر نەچچە قەدەم ئارقىغا چېكىندى، ئاندىن كۆزلىرىنى قەسىر پەلەمپەيلىرىگە تىكىپ ئاستا پىچىرلىدى: — شۇنداقمۇ؟ ھەي ئەپسۇس! ئۇ ئۇيقۇسىدىن ئويغانغاندا ئۇنىڭغا مۇشۇ سۆزۈمنى ئېيتىپ قويغىن: '''ئۇ ھەقىقىي قۇل بولماي تۇرۇپ، ھەرگىز ھەقىقىي ھۆر بولالمايدۇ.''' شەيخ ئارقىسىغا بۇرۇلۇپ كېتىشكە تەمشەلدى. ھېلىقى دېدەك چاۋاك ئۇرۇپ كۈلۈۋاتقان يېرىدە، توساتتىن دەرۋازىۋەننىڭ كۆزلىرىدىن ياش تۆكۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ قالدى-دە، چۆچۈپ سورىدى: — ساڭا نېمە بولدى، دەرۋازىۋەن؟ نېمىشقا يىغلايسەن؟ كېسەل تەگدىمۇ نېمە؟ دەرۋازىۋەن كۆكسىنى تۇتۇپ پىچىرلىدى: — كاشكى ئاشۇ شەيخنىڭ سۆزلىرىنىڭ تەكتىدىكى مەنىنى چۈشىنەلىسەم، ئۇنىڭ ئالدىدا بىر ئاز زوڭزىيىپ ئولتۇرۇپ تەلىم ئالالىغان بولسامچۇ... دەرۋازىۋەن بۇ سۆزنى دەپلا پەرىشان ھالدا شەيخنىڭ كەينىدىن قارىدى، لېكىن دەرۋازا سىرتىدىكى كەڭ چۆللۈكتە تۇماندىن باشقا ھېچكىم يوقتى. دېدەكمۇ ئىشىكتىن بېشىنى چىقىرىپ قارىدى، ئەمما ناتونۇش نىدائىينىڭ ئىزى قۇرۇپ كەتكەنىدى. دەرۋازىۋەن بېشىنى چايقاپ غۇدۇرىدى: — بوۋاي نەگىدۇ غايىب بولدى؟ ئۇ زادى ئادەممىدۇ ياكى غايىبتىن كەلگەن ئەرۋاھمىدۇ؟ ئامىرە مەسخىرە قىلىپ تۇمشۇقىنى پۈرۈشتۈردى: — بىز پاراڭلىشىۋاتقان پەيتتە پۇت تارتىپ تېپىلغاندۇر-دە! ياكى كونا كۆۋرۈكتىكى دەرەخلەرنىڭ قېتىغا مۆكۈۋالدى. ئارىدىن خېلى ۋاقىت ئۆتتى. دەرۋازىۋەن بېشىنى ساڭگىلىتىپ خىيالغا پاتقان پېتى قالدى، دېدەك ئامىرە بولسا بارماقلىرىنى سانىغىنىچە ھېلىقى غەلىتە جۈملىنى ئاڭسىز تەكرارلاۋاتاتتى: «ھەقىقىي قۇل بولماي تۇرۇپ... ھەقىقىي ھۆر بولغىلى بولمايدۇ...» === 2. مەن كىمگە تايىنىشىم كېرەك؟ === گۇگۇم تۈگۈلۈپ، زۇلمەت كېچە كىردى. ھويلىغا قاۋۇل ئاتلار قېتىلغان كۆركەم بىر ئات ھارۋىسى شىددەت بىلەن كىرىپ كەلدى. ھارۋىدىن بېشىر بىلەن تەڭ كەيپ-ساپا سۈرىدىغان بىر توپ ياشلار چۈشتى. ئاتلىق ۋە پىيادە زامانداشلار بىر-بىرلەپ كېلىپ، قەسىر ئۆيلىرى قايتىدىن بىر چاغلار بايرىمىغا ئايلاندى. كېچىنىڭ خوجايىنى، شەھۋەت ئەھلىنىڭ سەردارى بېشىر كۆزلىرىنى مىجىپ ھۇجرىسىدىن چىقتى. ھويلىدا مۇقام-نەغمە ياڭرىماقتا، قاڭقىغان قەدەھلەر بىر-بىرىگە چېقىلماقتا، سورۇن قىزىغاندىن-قىزىماقتا ئىدى. بېشىر شاراب قۇيۇپ بېرىۋاتقان ئامىرەنى تارتىپ، ئۇخلاۋاتقان چېغىدا سىرتتا كىمنىڭ كەلگەنلىكىنى سورىدى. ئامىرە ئىككىلەنمەيلا ھېلىقى يوچۇن شەيخنىڭ تەرسالىقىنى، ئۇنىڭ سورىغان غەلىتە سوئالىنى بىر-بىرلەپ سۆزلەپ بەردى. سورۇندىكى قاۋۇل ياشلار بۇنى ئاڭلاپ قاقاقلاپ كۈلۈشۈپ كەتتى، بىراق بېشىرنىڭ قولىدىكى قەدەھ تۇيۇقسىز لەرزىگە كېلىپ، قېتىپلا قالدى. — نېمە؟ ئۇ نېمە دېدى دەيسەن؟ — دەپ پىچىرلىدى بېشىر، مەستلىك تۇمانلىرى بېسىلىپ چىرايى ئۆڭدى، — مەن ھەقىقىي قۇل بولمىغۇچە ھەقىقىي ھۆر بولالمايمەنمۇ؟ بۇ ئۆمرۈمدە ئاڭلاپ باقمىغان تەتۈر بىر ھېكمەتكەنغۇ! ئۇ ئەتراپىدىكى مەسخىرىلىك كۈلكىلەرگە جور بولۇشقا تىرىشتى، لېكىن ئەقلى ئۇنى قەسىرنىڭ سىرتىدىكى تۇمانلىق چۆللۈككە، ئۆزى بىلمەيدىغان نامەلۇم بىر قورقۇنچقا قاراپ سۆرەپ كېتىۋاتاتتى. بوۋاينىڭ گېپى ئۇنىڭ روھىنى چاقماقتەك چېقىپ ئۆتكەنىدى؛ ئۇ ئەنسىزلىكىنى يېڭىش ئۈچۈن قايتا-قايتا چاۋاك ئۇرۇپ، شادلىقنى كۆپەيتىشكە، تېخىمۇ كۈچلۈك مەي تارتىشقا بۇيرۇدى. دەل شۇ مىنۇتتا، ئامىرەنىڭ ئەمدىلا ئىككى ياشقا كىرگەن كىچىك ئوغلانى ئانىسىنىڭ ئارقىسىدا سۆرىلىپ ئۆمىلەپ يۈرەتتى. بالا دەلدەڭشىپ ئۆز پۇتىدا ئۆرە تۇرۇشقا ئۇرۇندى؛ بىر-ئىككى قەدەم بېسىشىغىلا بەدىنى يانپاشلاپ ماڭالماي قالدى-دە، قورقۇپ چىرقىراپ كەتتى. دەرۋازىۋەن بالىنى كۆرۈپ ئامىرەگە ۋارقىرىدى: — بالىنى تۇتۇۋال، ئەخمەق خوتۇن! ئۇ يالغۇز مېڭىشنى بىلمەيدۇ، يىقىلىپ كېتىدۇ، تايانچقا موھتاج! بۇ سۆزلەر سۈرلۈك قەدەھنى لەۋلىرىگە يېقىنلاشتۇرۇپ تۇرغان بېشىرنىڭ مېڭىسىگە مىقتەك قادالدى. ئۇ كۆزلىرىنى چەكچەيتكىنىچە پىچىرلاپ كەتتى: — كىچىك بىر بوۋاقمۇ يۆلەيدىغان بىر نەرسىگە تايانمىسا يىقىلىپ جان ئۈزىدىكەن... ئەجەبا بىزمۇ پۈتكۈل كائىنات ئالدىدا دەل مۇشۇنداق ئاجىز بوۋاق ئەمەسمىدۇق؟ ئىنسان ئۆزىنى كۈچلۈك چاغلىغىنى بىلەن، يىقىلغاندا تۇتۇپ قالىدىغان بۈيۈك بىر تەڭرىگە، قۇدرەتلىك مەۋجۇتلۇققا تايانماي تۇرۇپ قانداقمۇ تىك ماڭالىسۇن؟ ئۇنداقتا... مەن زادى نېمىگە تايىنىۋاتىمەن؟ ماۋۇ توپا كەبى سېسىپ كېتىدىغان ئالتۇنلارغىمۇ ياكى ئەتە تاشلاپ كېتىدىغان مەيخورلارغىمۇ؟ مەن كىمگە تايىنىشىم كېرەك؟ ئۇنىڭ پېشانىسىدىن تەرلەر تۆكۈلدى؛ بېشى سىرقىراپ ئاغرىشقا باشلىدى. ئۇ سورۇنداشلىرىغا ئۈزۈر ئېيتىپ ئىچكى ھۇجرىسىغا كىرىپ كەتتى ۋە كۆرپىگە يىقىلدى. چۈشىدە، پۈتكۈل زېمىن لاغىلداپ تەۋرىنىۋاتقاندەك بىر سادا كېلىپ ئۇنىڭ پۈتۈن روھىنى چىرمىدى: — سەن چوقۇم يېگانە ئىلاھقا تايىنىشىڭ كېرەك! بولمىسا يەنە دەلدەڭشەيسەن، قاراڭغۇلۇققا يىقىلىپ پارچىلىنىپ كېتىسەن! قولۇڭنى رەببىڭنىڭ مۇقەددەس رىشتىسىگە مەھكەم باغلا! ھەقىقىي قۇل بولماي تۇرۇپ ھەرگىز ھۆر بولالمايسەن! نەپسىڭگە، گۇناھىڭغا باغلانغان پۈتۈن كىشەنلەرنى تاشلا، رەببىڭگە قۇل بولغىنكى، ئەنە شۇ چاغدا ھەقىقىي ھۆرلۈك تاجىنى كىيىسەن! ئەسلا قورقما، قاچان قەدەم تەۋرىسە، ئۇ سېنى مۇقەددەس قۇدرىتى بىلەن تۇتۇپ قالىدۇ! بۇ دۇمباق ساداسىدەك ئاۋاز بېشىرنىڭ كۆكسىنى يېرىپ كەتكۈدەك دەرىجىدە بارا-بارا كۈچەيدى. بېشىر دەھشەتتە ئەنسىز چىرقىراپ كۆزىنى ئاچتى. سىرتتىن تاڭنىڭ تۇنجى مەيىن شامىلى كىرىۋاتاتتى؛ دەرۋازا تۈۋىدىن يەنە ھېلىقى بوۋاينىڭ ئاستا ساداسى، ئۇنى قوغلاۋاتقان ئامىرەنىڭ تېرىقپاللىقلىرى ئاڭلاندى. شەيخ يەنە كەلگەنىدى. بۇنى بىلگەن بېشىرنىڭ يۈرىكى يېڭىدىن سوقۇشقا باشلىدى. ئۇ ئەتراپىغا، ئۆزى سېلىپ ياتقان ماتا كۆرپىلىرىگە باقمايلا ئورنىدىن دەس تۇردى؛ پۇتىغا كەش كىيىشكىمۇ قارىماي، تاققا-تۇققا يالاڭ ئاياق پېتى دەرۋازىدىن ئېتىلىپ چىقتى: — مانا مەن بار! كۈتكىن ئى شەرىپلىك ئەلچى، مەن قۇللۇققا تەسلىم بولدۇم! ئەمما، تۇمانلىق رەستىدە، دەل-دەرەخلەرنىڭ شىلدىرلىغان سۈكۈتى ئىچىدە شەيخ ئاللىقاچان غايىب بولغانىدى. ئۇنىڭ ئورنىدا نەم تۇپراق بىلەن تاشلارلا تۇراتتى. بېشىر ئەنە شۇ شەيخنىڭ تەلىمىنى، ئۆزىنى ھايۋانىي شەھۋەت ئەسىرلىكىدىن قۇتۇلدۇرۇپ ئاللاھقا ھەقىقىي قۇل بولۇش سىرىنى قوغلىشىپ، كىيىمسىز قالغان تەنھالىقى ۋە تۇپراققا مىلەنگەن يالاڭ پۇتلىرى بىلەن دۇنيا چۆللىرىگە چىقىپ كەتتى. ئۇ كونا كۈنلىرىنى، بارلىق پاسكىنا بايلىقىنى ئارقىسىغا چۆرۈپ تاشلىدى. ئاشۇ تاڭدىن باشلاپ بېشىر ھەرگىز ئاياق كىيمىدى؛ ئۇ تاشلار ئارىسىدا پۇتلىرى يېرىلىپ قانىغان ھالەتتىمۇ يالاڭ ئاياق ماڭدى. چۈنكى ئۇ كائىناتنى ئۆزى ئۈچۈن قىلىنغان بىر سەجدىگاھ — پۈتكۈل زېمىننى بىر نامازگاھ دەپ بىلگەنىدى، ناماز ئوقۇۋاتقان ئادەم ئايىقىنى سېلىپ رەببىنىڭ ئالدىدا يۈكۈنگەندەك، ئۇمۇ پۈتكۈل ئۆمرىنى ئاللاھ ھۇزۇرىدا تۇرغان يالاڭ ئاياق بىر قۇل سۈپىتىدە ئۆتكۈزۈشنى تاللىدى. ''(بۈيۈك تەقۋادار شەيخ بېشىر ئىبنى ھارىسنىڭ «بېشىر ھافىي» — «يالاڭ ئاياق بېشىر» دەپ شۆھرەت تېپىشىنىڭ ھېكمەتلىك سەۋەبلىرىدىن بىرى مانا شۇدۇر.)'' مەنبە: ئىزدىنىش مۇنبىرى c4q7razoqlsttyiddsdt31svpo3s9fz 0 24713 176514 2026-09-24T21:32:16Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''ئاپتور:''' دوكتور ئابدۇلكەرىم بەككار '''تەرجىمان:''' مەۋلانا دانالىق ۋە ئۇنىڭ سىرى ھەققىدە ھەر خىل قاراشلار، كۆپلىگەن دەتالاشلار مەۋجۇت. بۇنىڭ سەۋەبى — پاراسەتنىڭ تۈرلۈك ئىلىملەر، ئەخلاقىي ۋە ئەقلىي قۇۋۋەتلەر بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتكە ئىگە ئىكەنلىكىدىندۇر...' 176514 wikitext text/x-wiki '''ئاپتور:''' دوكتور ئابدۇلكەرىم بەككار '''تەرجىمان:''' مەۋلانا دانالىق ۋە ئۇنىڭ سىرى ھەققىدە ھەر خىل قاراشلار، كۆپلىگەن دەتالاشلار مەۋجۇت. بۇنىڭ سەۋەبى — پاراسەتنىڭ تۈرلۈك ئىلىملەر، ئەخلاقىي ۋە ئەقلىي قۇۋۋەتلەر بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتكە ئىگە ئىكەنلىكىدىندۇر. ئىنساننىڭ مەۋقە تۇتۇشى كېرەك بولغان تەرەپلەردە مەيدانى ئېنىق، بايرىقى روشەن بولۇشى ئۇنىڭغا ئاز بولمىغان مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قازاندۇرىدۇ. بەزىدە مەرىپەت خەزىنىسى بىلەن ئىنسان ئوتتۇرىسىدا مەلۇم چۈشىنىكسىزلىك ياكى ئۇقۇشماسلىقلار يۈز بەرسە، بەزىدە ئۇنىڭ بىلەن ئىنسان ئارىلىقىدا مەلۇم ئۈزۈكچىلىكلەر ياكى مەنپەئەت بىلەن زىيان نۇقتىلىرىنى ئاڭقىرىشتا ئىدراك ئاچارچىلىقى يۈز بېرىپ تۇرىدۇ. مۇنداق چاغلاردا ئەتراپلىق چۈشەنچىگە ئىگە، توغرا قارار چىقىرالايدىغان كىشىلەرنى ئۇچرىتىش بەكمۇ مۈشكۈلدۇر. مەن ئالدى بىلەن دانا ئىنساننىڭ بىر قىسىم ئىش-پائالىيەتلىرى ھەققىدە توختىلىشتىن ئاۋۋال، دانالىق ئامىللىرى ۋە ئاقىلانە پوزىتسىيە ئۈچۈن كېرەكلىك زۆرۈرىيەتلەر ھەققىدە چۈشەنچە بەرمەكچىمەن. تەبىرلەر ئارا ھېكمەتنىڭ (دانالىقنىڭ) ئەڭ توغرا تەبىرى: '''«ھەر بىر ئىشنى ئۆز ئورنىغا قويۇش»''' دېگەن سۆز بولسا كېرەك. مەزكۇر تەبىرنى ئاساس قىلغان ۋاقتىمىزدا، ھەر بىر ئىشنى ئۆز ئورنىدا بېجىرىپ مۇئامىلە قىلىشىمىز ئۈچۈن بىز تۆۋەندىكى ئىككى ئاساسنى تىكلىگەن بولۇشىمىز شەرت: # '''نېمىنى سۆزلەپ، نېمىنى قىلىش كېرەكلىكىنى؛ نېمىنى قىلماسلىق ۋە نېمىنى رەت قىلىشنى بىلىش.''' بۇ شەرت بىزدىن بىر تەرەپ قىلىش كېرەك بولغان ئىشتا مول بىلىم ۋە مول تەجرىبە بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. # '''ھاۋايى-ھەۋەس ۋە قىزىقىشلار ئۈستىدىن غالىب كېلەلەيدىغان، شەرىئەتكە زىت نالايىق ئىشلارغا ھەمدە نەپسىي ئىستەكلەرگە قارشى تۇرالايدىغان، شۇنداقلا شەخسىيەتچىلىككە چاپلاشقان نۇقسانلاردىن قۇتۇلۇپ چىقالايدىغان غەيرەتكە ۋە مۇستەھكەم ئىرادىگە ئىگە بولۇش.''' بەزىدە راستىنلا دانا كىشىلەردىن بولۇشىمىز ئۈچۈن ئۈچىنچى بىر خىسلەتكىمۇ ئېھتىياجىمىز چۈشىدۇ. ئۇ بولسىمۇ — '''ئاللاھنىڭ تەقسىماتىغا رازى ۋە قانائەتچان بولۇشتۇر.''' مەلۇم نەرسىگە شۇنچە تىرىشىپمۇ ئېرىشەلمىگىنىمىزدە، شۇ نەرسىنىڭ بىزگە مەنسۇپ ئەمەسلىكىنى ئەستىن چىقارماسلىقىمىز، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئۈچۈن ئاھ ئۇرۇپ كەتمەسلىكىمىز، باشقىلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىگە ھەسەت نەزىرى بىلەن قارىۋالماسلىقىمىز ھەمدە قولىمىزدا بارىنىڭ بىز ئۈچۈن ئەڭ ياخشى ۋە تەبىئىي نېئمەت ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىشىمىز كېرەك. مۇھىمى، ھەر ۋاقىت ئۆزىمىزدىكى بىلىم-مەرىپەتنىڭ تەلەپتىن خېلىلا تۆۋەن ھالەتتە ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇماسلىقىمىز لازىم؛ بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بىزنىڭ پوزىتسىيەمىز ئېرىشەلمىگەنلىرىمىزگە بىزنى ئېرىشتۈرىدىغان مەرىپەتكە دائىم مۇھتاج ئىكەنلىكىمىزنى ياد ئېتىپ تۇرۇش بولمىقى لازىم. يەنە بىر نۇقتىدىن، ئۆز قىزىقىش ۋە ئىستەكلىرىمىزنى تىزگىنلەشتىكى بوشاڭلىقىمىزمۇ ئۆز نۆۋىتىدە مۇكەممەل ئەمەسلىكىمىزنى كۆرسىتىدۇ. يەنى بىز مەلۇم مەسىلىدە توغرا مەۋقەدە تۇرۇشنىڭ لازىملىقىنى بىلىمىز-يۇ، ئەمەلىيىتىمىز ئارقىلىق ئىپادىلەشكە كەلگەندە، ئۇنىڭ ئۈچۈن كېرەكلىك روھىي ئېنېرگىيەگە ئىگە بولالمىغانلىقىمىز سەۋەبلىك ئۇنى جايىغا كەلتۈرەلمەي قالىمىز. شۇڭلاشقا، سىز ھەر ۋاقىت پوزىتسىيەدە ياكى ئىش-ھەرىكەتتە ئىزچىل دانالىقنى نامايان قىلالايدىغان بىرىنى ئاسان ئۇچرىتالمايسىز. چۈنكى نۇقسان — مەيلى ئۇ قانچىلىك ئۇلۇغ ماقامغا يەتكەن بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئادەم بالىسىدىن ئەسلا ئايرىلمايدىغان بىر تەبىئەتتۇر. === دانا پوزىتسىيە ۋە ئىش-ھەرىكەتلەر === دانا مۇسۇلمان دېگىنىمىز: ئىلاھىي بۇيرۇقلارنى ئورۇنلاشقا سەل قاراشتىن، ھارام قىلىنغان ئىشلارغا چۈشۈپ قېلىشتىن ئەڭ ئەيمىنىدىغان ۋە بۇنى ئىزچىل تۇرمۇش پرىنسىپى قىلالىغان تەقۋادار كىشىدۇر. شۇندىلا ئۇ ياراتقۇچىسىغا قارشى ئۆتەشكە تېگىشلىك بۇرچىنى تونۇغان، ئىلاھىي مەجبۇرىيەتلەرنى بەجا كەلتۈرۈشكە بەل باغلىغان ئىرادىلىك بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۆزىنىڭ ئەقىدىسى بىلەن ئىش-ھەرىكىتى ئارىسىدا ئوچۇق-ئاشكارا زىددىيەت پەيدا قىلىپ ياشاۋاتقان مۇسۇلماننى — مەيلى ئۇ قانچىلىك مول بىلىم ئىگىسى بولۇپ كەتسۇن، ياكى باشقۇرۇش سەنئىتىگە، رەھبەرلىككە ۋە مۇناسىۋەتكە قانچىلىك ماھىر بولسۇن — ھەرگىزمۇ «دانا ئىنسان» دېگىلى بولمايدۇ. چۈنكى ئۇ ئەقىدىسى بىلەن ئەمەلىيىتى ئارىسىدا بىردەكلىك ساقلىيالماسلىق بىلەن ھېكمەت ۋە پاراسەت سەھنىسىدىن چۈشۈپ كەتكەن بولىدۇ. خۇددى شۇنىڭدەك، ئۆزىنىڭ بىلىدىغىنى بىلەن بىلمەيدىغىنى ئارىسىدىكى چەك-چېگرانى پەرق ئېتەلمىگەن كىشىنىمۇ دانا دېگىلى بولمايدۇ. مانا بۇلار دانالىق ئەكس ئېتىشى ئۈچۈن تۇرمۇشىمىزغا كېرەكلىك ئەڭ مۇھىم مەرىپەتتۇر. بىز ئۇشبۇ مەرىپەت ئارقىلىق ئارتۇقچە سۆزلەش ۋە بىھۇدە دەتالاش قىلىشتىن ئۆزىمىزنى تۇتۇۋالالايمىز. بۇ ئارقىلىق بىز ئۆزىمىزنىڭ ئېيتقانلىرىمىزدىنمۇ كۆپ نەرسىنى بىلمەيدىغانلىقىمىزنى، قۇرۇق سۆزنىڭ پايدىسىز ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىمىز. چۈنكى ئىشنىڭ ماھىيىتى بىراۋغا كۆز-كۆز قىلىشقا ئايلىنىپ قالغاندا، ئەقىل دۇردانىلىرى نامايان بولۇشنىڭ ئورنىغا قەلبتىكى كېسەللىكلەر تېشىپ چىقىدۇ. كىشىنىڭ دانالىقىنىڭ يەنە بىر بەلگىسى — ئۆز قەدىر-قىممەت دائىرىسىنى بىلىشىدۇر. بۇنداق بولغاندا، ئىنسان ئۆزىنى لايىق ماقامىدىن ئاشۇرۇپ كۆتۈرۈۋالمايدۇ؛ شۇنداقلا، ئۆزىنى تېگىشلىك قەدرىدىن تۆۋەن ئورۇنغىمۇ چۈشۈرۈۋەتمەيدۇ. قاچانكى ئىنسان ئۆزىنى ھەقلىق ماقامىدىن يۇقىرى كۆرۈۋالىدىكەن، تەكەببۇرلۇق، مەغرۇرلۇق ۋە خام خىيال پاتقىقىغا پېتىپ قالىدۇ ھەمدە ھەر تەرەپتىن پىشكەللىكلەرگە ئۇچرايدۇ. ئەكسىچە، ناۋادا ئۆزىنى ھەددىدىن زىيادە چۈشۈرۈۋەتسە، بۇ چاغدا ئۇ باشقىلار تەرىپىدىن نەزەرگە ئېلىنمايدىغان ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىپ، خارلىققا قالىدۇ ۋە تالاي ياخشىلىقلاردىن مەھرۇم بولىدۇ. كىشىنىڭ دانا بولۇشى ئۈچۈن، ئۇنىڭ نوقۇل تۇرمۇش ۋە ئائىلە جەھەتتە ئۇتۇق قازانغۇچى بولۇپ قېلىشىلا كۇپايە قىلمايدۇ؛ بەلكى ئۇ ئۆزىدە يوشۇرۇنغان ئەقلىي، مەدەنىي، ئىجتىمائىي ۋە كەسپىي ئىقتىدارلار بىلەن تونۇشۇپ چىقىشى لازىم. يېڭىلىققا يېتەكلىمەيدىغان ئەقىل، تەرەققىياتقا ئېرىشتۈرمەيدىغان ئەمگەكتىن ئايرىلغان بىلىم — تولۇقسىز مەرىپەتتۇر. مۇشۇ ئۆلچەم بويىچە ئالغاندا، كۆپلىگەن كىشىلەرنى «دانا» دېگىلى بولمايدۇ. چۈنكى ئۇلار پەقەت نۆۋەتتىكى تۇرغۇن ھالىتىدىنلا رازى؛ ئۇلار كۆپىنچە تۇرمۇشىغا تۈپتىن ئۆزگىرىش ئېلىپ كىرىشتىن، ئىسلاھات يۈكىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشتىن ھۆركۈيدۇ. كىشىلەرنىڭ تۈرلۈك خاراكتېرىدىن خەۋەردار بولۇشىمىز، ئۇلارنىڭ شارائىتى ۋە دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلىرىنى نەزەردە تۇتۇپ مۇئامىلە قىلىشىمىزمۇ دانالىقنىڭ جۈملىسىدىندۇر. خۇددى ھەزرىتى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئېيتقاندەك: «ئاقىل ئىنسان — باشقىلارغا ئۆزرە قويۇپ تۇرۇپ مۇئامىلە قىلغان كىشىدۇر». كامىل مەرىپەت كەڭ قورساقلىقتا نامايان بولىدۇ. مۇھىمى، كۆپلىگەن كىشىلەرنىڭ ئۆزلىرى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقىسى بولمىغان ئىشلاردىمۇ ئاۋارىچىلىكلەرگە ئۇچراپ تۇرىدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئوخشاش بولمىغان مۇھىت ۋە ئۆز ئىختىيارىغا باقمايدىغان قىيىن شارائىتلاردا ياشايدىغانلىقىنى چۈشىنىشىمىز لازىم. شۇ سەۋەبتىن ئۇلارغا ئۆزرە قويۇپ قاراش، غەمخورلۇق قىلىش ۋە يار-يۆلەكتە بولۇش — يۈكسەك دەرىجىدىكى ئەخلاقىي سەزگۈرلۈكنىڭ، ئاقىلانىلىك ۋە دانالىقنىڭ ئىپادىسىدۇر. دانالىقنىڭ بىر قىسمى ئاللاھ تائالانىڭ ئىنئام قىلغان پەيزى-بەرىكىتىدىن كەلسە، يەنە بىر قىسمى ئەتراپلىق ئىلىم ئىگىلەش ۋە نەپسى بىلەن كۈرەش قىلىش يولى ئارقىلىق قولغا كېلىدۇ. چۈنكى ھەر بىر ياخشى ئىشنىڭ مۇقەددىمىسى — ئالدى بىلەن ئۆزىدىكى كەمچىلىك ھەم نۇقسانلارنى ئېتىراپ قىلىشتىن ۋە پۈتۈن كۈچى بىلەن مۇكەممەللىك پەلەمپەيلىرىگە قاراپ ئىلگىرىلەشتىن باشلىنىدۇ. مەنبە: ئىزدىنىش مۇنبىرى 447gfhqtb5jckuj62pwy4dhgskpdpyu