Wikipedia ugwiki https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter ۋاسىتە ئالاھىدە مۇنازىرە ئىشلەتكۈچى ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى Wikipedia Wikipediaمۇنازىرىسى ھۆججەت ھۆججەت مۇنازىرىسى MediaWiki MediaWiki مۇنازىرىسى قېلىپ قېلىپ مۇنازىرىسى ياردەم ياردەم مۇنازىرىسى تۈر تۈر مۇنازىرىسى TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 23227 176539 165276 2026-09-26T21:08:47Z UyghurArchive 25219 /* ئەسەرلىرىدىن */ 176539 wikitext text/x-wiki '''پەرھات تۇرسۇن''' ئۇيغۇر يازغۇچىسى. == ھاياتى == == ئەسەرلىرىدىن == * [[پەرھات تۇرسۇن: يوقىلىش]] * [[ناتونۇش (پەرھات تۇرسۇن)]] * [[بۇلاڭچى (پەرھات تۇرسۇن)]] * [[مومام خاتىرىسىگە (پەرھات تۇرسۇن)]] == مەنبەلەر == {{Reflist}} {{stub}} [[تۈر:كىشلەر]] [[تۈر:ئۇيغۇرلار]] [[تۈر:ئۇيغۇر يازغۇچىلار]] 2fl7abvyn88d8qbho78izbjpqw4sben 0 24714 176516 2026-09-26T20:10:19Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ' = تاغام ھەققىدە ھېكايە = == (راست ئىشلار خاتىرىسى) == '''نۇرمۇھەممەت توختى''' === 1 === تاغامنىڭ بالىلىق ۋە ياشلىق چاغلىرىغا ئائىت ھېكايىلەر ئانچە كۆپ ئەمەس. ئېيتىشلىرىچە، ئۇ كىچىك ۋاقتىدا تولىمۇ گېلى يامان بالا بولغانمىش، خۇددى رىۋايەتلەردىكى ئۈج ئىبنى ئۇنۇقتەك...' 176516 wikitext text/x-wiki = تاغام ھەققىدە ھېكايە = == (راست ئىشلار خاتىرىسى) == '''نۇرمۇھەممەت توختى''' === 1 === تاغامنىڭ بالىلىق ۋە ياشلىق چاغلىرىغا ئائىت ھېكايىلەر ئانچە كۆپ ئەمەس. ئېيتىشلىرىچە، ئۇ كىچىك ۋاقتىدا تولىمۇ گېلى يامان بالا بولغانمىش، خۇددى رىۋايەتلەردىكى ئۈج ئىبنى ئۇنۇقتەك يېسە-يېسە تويماس، ئىچسە-ئىچسە قانمايدىكەنمىش. ئەتىگەنلىك ناشتىدا، ئۇنىڭ ئانىسى — مومام — ئوغلى بىرىنچى قاچا ئۇماچنى ئىچىۋاتقاندا، يەنە بىر ئاياققا ئۇماچ ئۇسۇپ، سوۋۇتۇپ تەييارلاپ تۇرىدىكەن. ئىككىنچى قاچا ئۇماچنى ئىچىۋاتقاندا، ئۈچىنچى قاچا ئۇماچنى سوۋۇتۇپ تەييارلايدىكەن. شۇنداق قىلىپ ئاشۇ يالغۇز ئوغۇل تۆت-بەش ئاياق ئۇماچنى بىر ئولتۇرۇشىدا ئىچىپ تۈگىتىدىكەن. كۇمۇلەك، ئۈگرە، سىقماق، چۆپ ئەتكەندىمۇ شۇنداق قىلىدىكەن. ئەگەر مومام تونۇر قىزىتىپ نان يېقىشقا تۇتۇش قىلسا، ئوغلى يەنە تونۇر بېشىدىلا ئىسسىق زاغرىدىن تۆت-بەشنى «كۆرمىدىم دەپ» كوم سالىدىكەن. ئارقىدىنلا سوغۇق سۇنى غورتىلدىتىپ ئىچىپ، گارت-گارت كېكىرىپ، تونۇر بېشىدىن قوپۇپ كېتىدىكەن. قىش كۈنلىرى كۆلۈڭگە قىيما كۆمەچ كۆمسە پۈتۈن بىر كۆمەچنى يەپ بولىدىكەن. مومام بەكمۇ مېھرىبان بولغاچقا، يالغۇز ئوغلى نېمە يەيمەن دېسە شۇنى، قانچىلىك يەيمەن دېسە شۇنچىلىك تەييار قىلىپ تۇرىدىكەن. ئەمما، بوۋام ئوغلىنىڭ «داخۇر كالۋا»دەك تويماس ئىشتىھايىدىن خېلىلا خاپا ئىكەن. — ھوي، بولدى قىل ئەمدى، قورنۇڭغا دۆي كىرىۋالدىمۇ سېنىڭ؟ — دەپ ۋارقىرايدىكەن. ئۇ ئوغلىنىڭ ئالتىنچى قاچا ئۇماچنى ئىچىۋاتقانلىقىنى كۆرگەندە مومام بىلەنمۇ جېدەللىشىدىكەن، — ئازراق بەر دەيمەن ئۇنىڭغا، كۆپ يېگەن بالا دېۋەڭ بولۇپ قالىدۇ... بوۋام «ئېشىكىڭ يېگەك چىقسا خۇدانىڭ بەرگىنى شۇ، خوتۇنۇڭ يېگەك چىقسا خۇدانىڭ ئۇرغىنى شۇ» دېگەن تەمسىلنى بىلىدىكەن. ئەمما ئوغلى يېگەك چىقسا قانداق بولىدىغانلىقىنى بىلمەيدىكەن. پەقەت دېۋەڭ بولۇپ قالارمىكىن دەپ ئەنسىرەيدىكەن. ئۇ ئوغلىنى كۆپ تاماق يېيىشتىن توسۇپ بېقىپتۇ، نەسىھەت قىپتۇ. «ئۆمەر مەدىكاراپنىڭ ھېكايىسى»نى سۆزلەپ، تەمسىللەر كەلتۈرۈپتۇ. ئەمما ئوغلىنىڭ ئىشتىھايىنى توسالماپتۇ. بالا يەنىلا بىر داستىخاندا بەش-ئالتە ئاياق ئۇماچ ئىچىپ، بىر ئولتۇرۇشتا تۆت-بەش زاغرىنى كوم سېلىپ يۈرۈۋېرىپتۇ. يىللار ئاستا-ئاستا ئۆتۈپتۇ. ئەي تارتىشى ياخشى بولسا تېرەك ئېگىز، ئوغۇت كۆپ بېرىلسە قوناق سوقتا ئۆسىدۇ ئەمەسمۇ، ئىنەكنىڭ يەم بوغۇزى تولۇق بولسا، مۇزايمۇ قورۇق بولۇپ قالمايدۇ. تاغام 12-13 ياشلارغا كىرگەندە، قۇرداشلىرىدىن ئېگىز، تەمبەل، بازغاندەك مىختا، پالتىدەك چىڭ ۋە ئۆتكۈر بالا بولۇپ يېتىشىپتۇ. ھېيت-ئايەم، نورۇز-باراۋەتلەردىكى چېلىشىشلاردا قۇرداشلىرى ئۇنىڭغا زادىلا تەڭ كېلەلمەيدىكەن. ئانام ئاشۇ ئىنىسى توغرىسىدا: «ئۇ كۆپ ئىشتىھالىق بولغىنىغا يارىشا قولى بالدۇر ئىشقا تەگدى، دادامنىڭ پۇت-قولىنى سوۋۇتتى...» دەپ سۆزلەپ بېرىدىغان. تاغام 12-13 ياشلارغا كىرگەندە مال-ۋاران بېقىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىدىغان، جاڭگالدىن ئوتۇن-تەمەچ، شاخ-شۇمبا ئېلىپ چىقالايدىغان بوپتۇ. ئېتىز ئىشىنىمۇ قولىغا ئاپتۇ. بوۋام بۇيرۇغان ئىشلارنى تولۇق ئورۇندايدىكەن. ئاتىسى بۇيرۇغان ئىشلارنى قىلالىغان بالا ياخشى بالا بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئەقىللىق بالا بولۇشى ناتايىن. بوۋام ئاشۇ ئاجايىپ ئىشتىھالىق ئوغلىدىن يەنىلا ئەنسىرەيدىكەن. دېۋەڭ بولۇپ قالمىسىدى دەپ قورقىدىكەن. چۈنكى شۇ چاغلاردىمۇ تاغام ئېشەكنى ھەيدەپ جاڭگالغا ماڭسا، خۇرجۇننىڭ بىر پېيىغا لىق زاغرا، يەنە بىر پېيىغا لىق مېۋە-چېۋە قاچىلاپ ماڭىدىكەن ۋە پېشىن-نامازدىگەرگە يېقىن ئېشەككە ئوتۇننى ئارتىپ ئۆيگە يېنىپ چىققىچە، ئاشۇ خۇرجۇندىكىلەرنىڭ ھەممىسىنى يەپ بولىدىكەن. تېخى يەنە «قورسىقىم ئېچىپ ئاران چىقتىم» دەيدىكەن. ئۇنىڭ ئاشۇ دېۋىلەرنىڭكىدەك ئىشتىھايى بوۋامنى يەنىلا ئەنسىرىتىپ تۇرىدىكەن... ئەمما، شۇ ئارىدا بولۇپ ئۆتكەن ئىشلار بوۋامنىڭ «كۆپ يېگەن بالا دېۋەڭ بولۇپ قالىدۇ» دېگەن پەلسەپىسىنى يوققا چىقىرىپتۇ. شۇ يىللاردا تاغام شاكىر ئاخۇنۇمنىڭكىگە بېرىپ-كېلىپ يۈرۈپ قۇرئان ساۋاتىنى چىقىرىپتۇ. ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسى ئاچقان پەننىي مەكتەپكە قاتراپ خەت-ساۋاتلىق بولۇپ قاپتۇ. بەش ۋاخ نامازنى بولسا زادىلا قازا قىلمايدىكەن. يەنە تېخى قىش كۈنلىرى «ئاقتاغلىق خوجىلار» كېلىپ سۆھبەت ئۆتكۈزگەندە، مەشھۇر سوپى، ھاپىزلاردىن قۇل خوجائەھمەدنىڭ ھېكمەتلىرىنى ئۆگىنىپتۇ. تاغامنىڭ ئاۋازىمۇ ھاپىزلارنىڭ ئاۋازىدەك ياڭراق ۋە يېقىملىق ئىكەن. ئۇ يېڭى ئۆگەنگەن ھېكمەتلىرىنى ئوقۇسا مومام تەسىرلەنگىنىدىن بارىكاللا ئېيتىپ كېتىدىكەن. «زېرەك بالام، ئەقىللىق قوزام» دەپ كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئالىدىكەن. كېيىنچىرەك تاغام يۇرتمۇيۇرت، بازارمۇبازار ئارىلاپ، راۋاب چېلىپ «ئابدۇراخمان پاشا» ھەققىدە داستان ئوقۇيدىغان شاھمۇھەممەتخانغا ھەۋەس قىلىپ قاپتۇ. ئۇنىڭدەك راۋابچى بولغۇسى كەپتۇ. ئۈجمە ياغىچىدىن راۋاب ياساپتۇ. جاڭگالغا ئوتۇن ئەكەلگىلى بارغاندا ياسىغان تۇخۇناقنى ھېسابقا ئالمىغاندا، بۇ ئۇنىڭ ئۆمرىدە ياسىغان تۇنجى نەرسىسى ئىكەن. راۋابقا خېلى ئەجىر سىڭدۈرۈپتۇ. نەچچە كۈن ھەپىلىشىپ، راۋابنىڭ قورسىقىنى ئويۇپ، ئۆچكە تېرىسى بىلەن كېرىپتۇ. ئەتلەس توقۇيدىغان قوشنىسىدىن مەشۇت سوراپ تار ئېشىپتۇ. ھەممە ئىش پۈتكەندە، ئۇ ئۆگزىگە قويۇلغان شوتىنىڭ تۆتىنچى بالدىقىغا چىقىپ ئولتۇرۇپ ئۆزى ياسىغان راۋابنى تىرىڭشىتىپ چېلىپتۇ: «ئەلىشىر ھاكىمبەگ پىخسىق بېگىمتى، بىر تال قوناقتا ئون نان ياقاتتى»، دەپ قەدىمىي داستاندىن پارچە ئوقۇپتۇ. بوۋام بىلەن مومام ئوغلىنىڭ راۋاب چېلىشىغا ھەۋەس بىلەن قۇلاق ساپتۇ. تېخى بوۋام مومامغا مەنىلىك قاراپ كۆز قىسىپ قويۇپتۇ. بۇ ئۇنىڭ ئوغلىنىڭ ئەقلىگە تەن بەرگىنى، ئۇنىڭ دېۋەڭ بولۇپ قالمىغانلىقىغا ئىشەنگىنى ئىكەن. شۇنداق قىلىپ بوۋامنىڭ كۆڭلىدىن «كۆپ يېگەن بالا دېۋەڭ بولۇپ قالىدۇ» دېگەن پىكىر ئاستا-ئاستا يوق بوپتۇ. تاغام ئېتىز ئىشلىرىنى قىلىشقا بەك ئامراق ئىكەن. يەرنى ئەينەكتەك سىلىقلاپ، تاناپتەك تۈز قىرلارنى سالىدىكەن. ھەر بىر تۈپ زىرائەتنىڭ تۈۋىگە كۈندە بىر قېتىم قارىغانچىلىك قىلىدىكەن. بوۋام «يەرنى باقساڭ يەرمۇ سېنى باقىدۇ، بىكاردىن-بىكار قارىغانغا زىرائەت ھوسۇل بەرمەيدۇ» دەپ نەسىھەت قىلىدىكەن. تاغام بۇ گەپلەرنى چۈشەنسە كېرەك، جاڭگالدىن، پادا ئېغىللىرىدىن قىغ يۆتكەپ، يۇلغۇن تۈۋىدىن چىمان كولاپ يەرنى ئوغۇتلايدىكەن. يەرنى خۇددى ئامراق كۈچۈكنى سىلاپ-سىپاپ ئەركىلەتكەندەك پەرۋىش قىلىدىكەن. بوۋاملارنىڭ يەرلىرى ئوبدان ھوسۇل بېرىشكە باشلاپتۇ. ئەمدى ئەتىيازدا سېرىقتالدا سارغىيىدىغان ئىشلار قالماپتۇ. يەر سېتىپ قورساق باقىدىغان ئىشلارمۇ توختاپتۇ. تېخى تاغام بۇرۇن ساتقان يەرلەرنى قايتۇرۇۋېلىپ زېمىنىنى كۆپەيتىش كويىدا ئىكەن. چارۋىلارنىمۇ كۆپەيتىشكە باشلاپتۇ. چارۋىنى كۆپەيتمىسە زېمىن سېتىۋالغىلى بولمايدىغانلىقىنى چۈشىنىدىكەن... تاغامنى 16 ياشقا كىرگەن يىلى كىچىك بولسىمۇ ئادەت بويىچە ئۆيلەپ قويۇشۇپتۇ. تېخى كېلىن ئاران 13 ياشتا ئىكەن. 13 ياشلىق قىزنىڭ ئائىلىسىگە ئەلچى ئەۋەتىشىپتۇ. ئەلچىلەر خاتىپ ئاخۇنۇم، ئىمام ئاخۇنۇم، مۇئەززىن ئاخۇنۇملاردىن تەشكىللىنىپتۇ. قۇدا بولغۇچىلار قىزىنى تېخى كىچىك دەپ ناز قىلغانمۇ نېمە، ئەلچىلەر قىزنى چاقىرىشنى تەلەپ قىپتۇ. 13 ياشلىق قىز ئەرلەردىن قېچىش كېرەكلىكىنى، ئۇلارغا كۆرۈنسە نامەھرەم بولىدىغانلىقىنى نەدىن بىلسۇن، ئۇ ئەلچىلەر ئالدىدا ھازىر بوپتۇ. مۇئەززىن ئاخۇنۇم تۇيدۇرماستىن بېشىدىكى سەللە تەلپىكىنى ئېلىپ قىزنى بىرنى ئۇرۇپتۇ. قىز مۈدۈرۈپ كېتىپتۇيۇ، لېكىن يىقىلماپتۇ. تەلپەك بىلەن ئۇرغاندا يىقىلمىغانىكەن، قىز چوڭ بولدى دېگەن گەپ. شۇنداق قىلىپ پۈتۈشۈپتۇ ۋە كۆپ ئۆتمەي توي بوپتۇ. تويدىن بۇرۇن تاغام كېلىننى، كېلىن تاغامنى كۆرۈپ باقمىغانىكەن. توي كۈنى كەچتە، ھۇجرىغا كىرگەندە يەڭگە بولغۇچى قىزنىڭ چۈمبىلىنى ئاچقاندا بىر-بىرىنى كۆرۈشۈپتۇ. غۇنچىبوي، ۋىجىك، كىچىككىنە كېلىن خۇددى قاسساپنىڭ ئالدىغا كېلىپ قالغان ئوغلاقتەك لاغىلداپ تىترەپ تۇرىدىكەن. قاراقاتتەك كۆزلىرى كۈچۈكنىڭ شەپىسىنى ئالغان چۆجىنىڭ كۆزلىرىدەك قورقۇنچتىن مۆلدۈرلەيدىكەن. تاغامغا كېلىننىڭ تاتىرىپ كەتكەن چىرايى ئاق ئالمىدەك سۈزۈك، ئانا سۈتى پۇراپ تۇرىدىغان لەۋلىرى قىزىل گۈل غۇنچىسىدەك رەڭدار، بوستان كىرپىكلىرى مەڭزىگە سايە تاشلاپ تۇرغاندەك كۆرۈنۈپتۇ ۋە ئۆزىگە بىر چىرايلىق خوتۇن ئېلىپ بېرىشكەنلىرىدىن مەمنۇن بوپتۇ. كېلىننىڭ كېيىكتەك ئۈركۈپ تۇرغان كۆزلىرىگە تاغام قانداق سۈپەتتە كۆرۈنگىنى نامەلۇم. لېكىن تويدىن كېيىنكى ئىشلار كۆڭۈلدىكىدەك بولماپتۇ. ئەلچىلەردىن قاچمىغان 13 ياشلىق قىز ئېرىدىن قېچىشقا باشلاپتۇ. مۆكۈ-مۆكۈلەڭ باشلىنىپتۇ. قىز پۇرسەت تاپسىلا قېچىپ ئانىسىنىڭ ئۆيىگە بېرىۋالىدىكەن. بىرەرسى قايتۇرۇپ كەلگىلى بارمىسا، ئۆزى يېنىپ كەلمەيدىكەن. قۇدا بولغۇچىلارمۇ ئۆزىنى سوراپ ئەكېلىپ قويمايدىكەن. مومام ھەر كۈنى قۇدىسىنىڭكىگە قاتراپ، قىزنى يېتىلەپ ئەكېلىپ ھېرىپ كېتىپتۇ. قىز ئەكېلىشكە تولا بېرىپ قوشنىلارمۇ ھېرىپ كېتىپتۇ. تېخى بەزى چاغدا قىز يېتىلەپ ئەكېلىۋاتقان يولدىنلا قېچىپ كېتىپ، قايتا بارغۇزىدىكەن. بۈگۈن ئەكەلسە ئەتىسى ئەتىگەندىلا قېچىپ كېتىدىكەن. قىزنىڭ قېچىپ كېتىشى، چوڭ ئانامنىڭ بېرىپ ئەكېلىشى ۋە يەنە قېچىپ كېتىشى بىر يىلدىن ئوشۇق داۋاملىشىپتۇ. تاغامنىڭ ئىشىكنى تاقىۋېلىشى، ئۆيگە سولاپ قويۇشلار، پۈتۈن ئائىلىنىڭ كۆز-قۇلاق بولۇشىمۇ كار قىلماپتۇ. ئىشكەل سېلىپ، قوزۇق قېقىپ، زەنجىرلەپ قويۇشنىڭ ئورنى يوقكەن. كېلىن تەرەتكە چىققان بولۇپ، قاپاق كۆتۈرۈپ سۇغا چىققان بولۇپ ۋە ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش ئاللىقانداق بىر ئىشلارنى پۇرسەت قىلىپ قېچىپ كېتىۋېرىدىكەن. بارا-بارا مومام قۇدىلارنىڭ ئۆيىگە كېلىن سوراپ بېرىۋېرىشتىن زېرىكىپتۇ. بوۋام بولسا ئوغلىدىن — تاغامدىن ئاغرىنىدىكەن: «ھۇ، تالاقونجا، خوتۇنىنىڭ كۆڭلىنى ئۇتۇشنىمۇ بىلمەيدىغان كالۋا» دەپ غۇدۇراپ قويىدىكەن. مومام بولسا كېلىندىن كۆرە قۇدىسىدىن ئاغرىنىدىكەن. «قۇدىلارنىڭ نېمە قىلغىنى بۇ؟ قىزى قېچىپ بارسا، ئېرىڭنىڭ ئۆيىگە كەت دەپ ماڭدۇرۇۋەتسە بولمامدۇ؟» دەپ ئويلايدىكەن. ئاشۇنداق ئاغرىنىشلار ئىچىدە زېرىكىپ، ئاخىر قىزنى ياندۇرۇپ ئەكېلىشكە بارمايدىغان بوپتۇ. لېكىن ئاجراشتۇرۇۋېتىشنىمۇ خىيال قىلماپتۇ. ئۇ چاغلاردا ئاجرىشىش دېگەن ئاڭ بولمىغۇر ئىش ھېسابلىنىدىكەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە بوۋام-موماملار «قىز ئاستا-ئاستا چوڭ بولىدۇ، چوڭ بولغاندا تۇرۇپ قالىدۇ» دەپ ئويلايدىكەن. كېلىن بەزىدە بىر قېچىپ كەتكەنچە ئاتا-ئانىسىنىڭ ئۆيىدە ئون نەچچە كۈن تۇرۇپ قالىدىكەن. بۇنداق چاغلاردا تاغام يالغۇز يېتىپ زېرىكىدىكەن. ئەل-ئاغىنىلىرىنىڭ «خوتۇن ئالغان تۇرۇقلۇق يەنە يالغۇز ياتتىڭمۇ؟» دېگەن چاقچاقلىرىدىن تېرىكىدىكەن. ئەمما كېلىن ئاشۇنداق قاچقۇن تۇرسا، يالغۇز ياتماي نېمە ئىلاج؟ مۆكۈ-مۆكۈلەڭ ئۇزۇن داۋاملىشىپتۇ. بۇ ئارىدا تاغام 16 نى تۈگىتىپ 17 دىنمۇ ھالقىپتۇ. ئەمدى يالغۇز يېتىشلارغا چىدىماي قاپتۇ. مومامغا تەلمۈرۈپ قاراپ قويىدىكەن. قاراشلىرىدا «كېلىنىڭنى ئەكەلگىلى يەنە بارساڭ بولاتتى» دېگەن مەنە چىقىپ تۇرىدىكەن. ئەمما قۇدىسىدىن ئاغرىنىپ يۈرگەن مومام ئۇنىڭ تەلمۈرۈپ قاراشلىرىغا ئەمدى ئېرەنشىمەيدىغان بولۇۋاپتۇ. قانداق قىلىش كېرەك؟ بىر كۈنى كەچتە، كۈن نامازشامغا يېقىنلاپ قالغان مەزگىلدە تاغام يوتقان-كۆرپىسىنى مۈرىسىگە ئارتىپ يولغا چىقىپتۇ. ئۇنىڭ ئاشۇ تۇرقى يىراق بىر يەرگە ھاشارغا ماڭغانغا ئوخشايدىكەن. يولدا نامازشام ئۈچۈن مەسچىتكە كېتىۋاتقان ئىمام ئاخۇنۇم ئۇنى ئۇچرىتىپ «يا توغان ساقلايدىغان تومۇز ۋاقتى بولمىسا، يا بەگلەر ھاشارغا ھەيدىمىسە، قەيەرگە ماڭغاندۇ بۇ؟» دەپ ئويلاپتۇ. كۆڭلى نېمىنىدۇر تۇيغاندەك بولۇپ، سوراشتۇرۇپتۇ. — كەچ بولغاندا نەگە ماڭدىلا بالام؟ — قېيناتاملارنىڭكىگە. — يوتقان-كۆرپە كۆتۈرۈۋاپلىغۇ؟ — ئۇلار قىزىنى يامانلىتىۋېلىپ ئۆيدە يالغۇز قالدىم. يالغۇز ياتقۇچە قېيناتاملارنىڭكىدە خوتۇنۇم بىلەن بىللە ياتاي... — ۋاي بۇ... ئىمام ئاخۇنۇم نېمە ئىش ئىكەنلىكىنى دەرھال چۈشىنىپتۇ. ئەسلىدىمۇ قۇدىلار ئارىسىدىكى غىژ-غىژاڭلاردىن ئازراق خەۋىرى بار ئىكەن. ئۇ جىددىيلىشىپتۇ: — بىردەم تەخىر قىلىپ تۇرسىلا بالام، مەن كىرىپ سۆزلىشىپ چىقاي. — ياق، ئۆزۈم كىرىپ شۇ يەردە ياتاي. — ئۇنداق دېمىسىلە بالام، سەت تۇرىدۇ، تەخىر قىلسىلا. ئىمام ئاخۇنۇم ئاق دەپ، كۆك دەپ تاغامنى توختىتىۋاپتۇ. دېمىسىمۇ پۈتۈن يۇرتقا سۆز-چۆچەك بولغۇدەك سەت ئىش يۈز بېرىش ئالدىدا ئىكەن. تاغام ئىمام ئاخۇنۇمغا يۈز كېلەلمەي قېيناتىسىنىڭ دەرۋازىسى ئالدىدا توختاپتۇ. ئىمام ئاخۇنۇم كىرىپ كېتىپتۇ. ئۆي ئىچىدە نېمە گەپلەر بولدى، بۇ نامەلۇم. ئەمما بىر چۆگۈن قاينار مەھەل ئۆتكەندە، ئىمام ئاخۇنۇم كېلىننى باشلاپ چىقىپ، تاغامنىڭ كەينىگە سېلىپ قويۇپتۇ: — ئۆيۈڭلەرگە كېتىڭلار، ئەر-خوتۇن دېگەن ئۆز ھۇجرىسىدا ياتقۇلۇق... شۇنداق قىلىپ، تاغام خوتۇنىنى ئەگەشتۈرۈپ قايتىپ كەپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن قاچتى-كەلدى دېگەن گەپلەر بولماپتۇ. كېلىن چوڭ ئۆيگە بارسا تاغامغا قېينانا بولغۇچى شۇ كۈنىلا قىزىنى باشلاپ ئەكېلىپ قويىدىكەن. شۇ ۋەقەدىن بىر يىل ئۆتۈپ كېلىن بۇدرۇققىنە بىر ئوغۇل تۇغۇپ، 15 ياشلىق كىچىك ئانىغا ئايلىنىپتۇ. ئەمدى نەگە قاچقۇلۇق؟ تاغامنىڭ بالىلىق ۋە ياشلىق دەۋرىگە ئائىت ھېكايىلەر ئەنە شۇ. بۇلارنى ئانام — تاغامنىڭ ھەدىسى زوق-شوق بىلەن سۆزلەپ بېرىدىغان. ئانامنىڭ ھەدىسى — ھامماچاممۇ سۆزلەپ بېرىدىغان. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئاشۇ بىردىنبىر ئوغۇل قېرىندىشىدىن بەكمۇ پەخىرلىنەتتى. ئۇنى ئۆزىگە تاغدەك يۆلەك ھېسابلىغاچقىمىكىن، ئۇنى تىلغا ئالسىلا كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئالاتتى. ئېسەدەپ يىغلاپ كېتەتتى. ئاشۇ يىللاردا بەلكىم بوۋام-موماملارمۇ ئوغلىدىن پەخىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن. ئۆزلىرىنىڭ چىرىغىنى ئۆچۈرمەي ياندۇرىدىغان ئوغلىدىن تاغدەك ئۈمىدلەرنى كۈتكەن بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئۇنىڭ ئۆزلىرىدىن بۇرۇن كېتىشىنى ئۇلار ئويلىغانمۇ؟ === 2 === مەن ئېسىمگە كەلگەن چاغلاردا، كۈزلۈك يىغىمدىن كېيىن تاغام تەلپەكچىلىك قىلىدىكەن. ئۇنىڭ بۇ ھۈنەرنى كىمدىن ئۆگەنگەنلىكى، شاگىرت كىرىپ ئۆگەندىمۇ ياكى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىۋالدىمۇ، بۇلار تازا ئېنىق ئەمەس. ئانام، ھامماچاملارمۇ بىلمەيدىكەن. ئېيتىشلىرىچە: بوۋام جۇۋا تىكىشنى بىلىدىكەنمىش، بۇيرۇتمىلارغا ئاساسەن قولۇم-قوشنىلارغا جۇۋا تىكىپ بېرىدىكەنمىش. بەلكىم تاغام تەلپەكچىلىكنى جۇۋىچى دادىسىدىن ئۆگىنىۋالغان بولۇشى مۇمكىن. ھەر ئىككىسى ئوخشاشلا تېرىنى ماتېرىيال قىلىدىغان ھۈنەر ئەمەسمۇ. يۇڭلۇق تېرىلەرنى كېسىشنى، بىر-بىرىگە ئۇلاپ تىكىشنى ئۆگىنىۋالسا، ئوخشاشلا جۇۋا تىككەن ئادەم تەلپەكمۇ تىكەلەيدۇ ئەمەسمۇ، قېلىپ-ئەندىزە بولسىلا ئىش پۈتىدۇ. قىش كۈنلىرى تاغام كۇچانىڭ ئەلتېرە كۆرپىسىدىن كۆرپە تەلپەك، خوتەن قويىنىڭ ئاشلانغان تېرىسىدىن سالۋا تەلپەك تىكەتتى. مۇرا ئوچاقتا توغراق ئوتۇنلىرى ۋە بەقەم ئوتۇنلىرى كۆيۈپ تۇرغان ئىسسىق ئۆيدە تېرە پارچىلىرى، رەخت پارچىلىرى، قايچا-يىڭنە، دۇرەپشە-جۇۋالدۇرۇزلار چېچىلىپ تۇراتتى. تاغام تىكىپ بولغان تەلپەكلەرنى ئامۇت ياغىچىدىن ئادەم بېشىغا ئوخشىتىپ ياسالغان قېلىپلارغا كىيگۈزۈپ قويۇپ پەردازلاشقا كىرىشەتتى. ئاغزىغا توشقۇچە سۇ ئېلىپ تەلپەكلەرگە پۈركۈيتتى. ئۇ «پۈۋ» دېسە، ئاغزىدىن سۇ ئۈنچىلىرى شۇنچىلىك ئۇششاق ۋە شۇنداق تەكشى چېچىلىپ چىقاتتىكى، تەلپەكنىڭ ھەر بىر تۈكىگە مىڭلاپ ئۈنچە-مارجان ئۇچۇپ كېلىپ قونغاندەك بولاتتى. ئوتنىڭ يورۇقىدا ئۈنچە-مارجانلار يالتىراپ كېتەتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن تاغام تۆت چىشلىق تۆمۈر ئارا، تارغاق بىلەن تەلپەكنىڭ تۈكلىرىنى تارايتتى. «ئارا» دەپ ئاتىلىدىغان ئاشۇ تۆمۈر ئەسۋاب راستتىنلا خاماندا ئىشلىتىدىغان يوغان ئارىنىڭ كىچىكلىتىلگەن كۆرۈنۈشىگە ئوخشايتتى. تاغام ئاشۇ ئارا بىلەن تەلپەكلەرنى شۇنداق كۆڭۈل قويۇپ پەردازلايتتىكى، كۆرپە تەلپەكلەرنىڭ تۈكلىرى بۈدۈر-بۈدۈر، يۆگىمەچ-يۆگىمەچ گۈللەرنى ھاسىل قىلاتتى. سالۋا تەلپەكنىڭ تۈكلىرى بولسا تال-تال بولۇپ، مەجنۇنتالنىڭ شېخىدەك ھەر تەرەپكە چېچىلىپ چۈشەتتى. تاغامنىڭ ماڭىمۇ بىر دانە سالۋا تەلپەك تىكىپ بەرگەنلىكى يادىمدا. ئۇنىڭ تۈكلىرى خۇددى ئەركەك شىرنىڭ يايلىسىدەك قۇلاق ۋە گەجگىلىرىمدىن بېسىپ تۇراتتى. قوناقلىرى چېپىۋېلىنغان ئېتىزلىقتا «ۋاللەي» ئوينىغىنىمىزدا، قۇلاقلىرىم زادىلا توڭلىمايتتى. تاغامنىڭ تەلپەكچىلىكنى تاشلىۋېتىشىگە يېڭى ھۈنەر ئۆگەنگەنلىكى سەۋەب بولدى. بۇ ئاشۇ يىلى تاغام بوۋىسىدىن قالغان، سۇۋاقلىرى ئاجراپ، بالا ۋە ۋاسىلىرىنى قۇرت يەپ، تولىمۇ كونىراپ كەتكەن ئۆيلىرىنى يېڭىلاپ سالماقچى بولغاندىكى ئىش. ئۇ ئارقا جاڭگالدىن توغراق ياغاچلىرىنى كېسىپ، ئېشەك ۋە ئۆكۈزگە سۆرىتىپ ئاچىقىپ تەييارلىغانىدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئۆيگە خەر ۋە بالا بولغۇدەكلىرىمۇ، تۈۋرۈك ۋە ئارىش بولغۇدەكلىرىمۇ، ۋاسا ۋە دەميان بولغۇدەكلىرىمۇ بار ئىدى. تاغام ئۇلارنى كونا ئۆينىڭ تېمىغا يۆلەپ، تىك قىلىپ تىزىپ قويغانىدى. ياغاچلار تەييار بولغاندىن كېيىن تاغام خارەت تەكلىپ قىلىپ ئۆي سېلىشقا تۇتۇش قىلدى. بۇ چاغلاردا ئائىلىنىڭ ئىشلىرىنى بوۋام ئەمەس، تاغام باشقۇرىدىغان بولۇپ كەتكەن، بوۋام بولسا ئۆز مۆتىبەرلىكى بىلەن يۇرت ئىچىدىكى توي-تۆكۈن، ئۆلۈم-يېتىم، نەزىر-چىراغ ئىشلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇشقا يېتەكچىلىك قىلىپ، تاتلىق سۆزلىرى بىلەن جېدەل-ماجىرالارنى كېلىشتۈرۈپ، تالانىڭ ئىشى بىلەنلا بولۇپ كەتكەنىدى. تاغام بوۋامنى ھەزىل قىلىپ «سايلانمىغان بېگىم» دەپ ئاتايتتى. ئىش-ئەمگەكنىڭ ھەممىسى تاغامغىلا قالغانىدى. شۇنداق ئىكەن، باشقۇرۇشمۇ تاغامغا قالىدۇ-دە. جەمئىيەتتىكىگە ئوخشاش ئىشلىگۈچى باشقا، باشقۇرغۇچى ۋە راھەت كۆرگۈچى باشقا بولىدىغان تەرتىپ ئائىلىگە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ-دە. ئىشلىگەنىكەن، باشقۇرۇشمۇ كېرەك. ئۇنى دېمىسىمۇ بۇ چاغلاردا تاغامنىڭ ھېلىقى قاچقاق خوتۇنى تۆتىنچى بالىسىنى تۇغقان، تاغام سىم بۇرۇتلۇق، كەكە ساقاللىق چوڭ ئادەم بولۇپ قالغانىدى. يالغۇز ئوغۇلغا ئۆي ئايرىپ قويۇش يوق. ئۇ ئاخىرغىچە ئاتا-ئانىسى بىلەن بىر ئائىلە بولۇپ ياشايدۇ. ئۇلاردىن كېيىنمۇ ئاشۇ ئۆينىڭ چىرىغىنى ياندۇرىدۇ. چوڭ ئادەم بولۇپ قالغانىكەن، ئىشلەپچىقىرىشقىمۇ، باشقۇرۇشقىمۇ قاتنىشىشى يوللۇق-تە. ئۇ زاماننىڭ خارەتلىرىمۇ ھازىرنىڭ پارچە ئىش قىلىدىغان بىناكارلىرىغا ئوخشايدىكەن. بىر يەردە ئىش تۇتۇپ قويۇپ يېرىم قىلمايلا ئىككىنچى بىر يەردە ئىش تۇتىدىكەن. ئىككى-ئۈچ يەردە ئىش تۇتۇپ قويۇپ «مانا پۈتىدۇ، ئەمدى پۈتىدۇ» دەپ يالغان ئېيتقاچ، ئاستا-ئاستا، بىر-بىرلەپ پۈتكۈزىدىكەن. تاغام تەكلىپ قىلغان خارەتلەرمۇ شۇنداق قىلدى. ئۆينىڭ قۇرۇلمىسىنى تىكلەپ قويۇپ، بىرەر ئايچە يوق بولۇپ كەتتى. ئارىدا پەيدا بولۇپ، تاملارنىڭ ئارىش-بالداقلىرىنى بېكىتىپ قويۇپ، ئۆرۈمەيلا يەنە قارىسىنى كۆرسەتمىدى. ياز ئۆتۈپ كېتىۋاتاتتى. ئۆينىڭ ياغاچ قۇرۇلمىسىنى پۈتكۈزۈپ، لاي-كاكۇل چاپلاپ، سۇۋاقنى تۈگەتمىسە قىش كەلگۈچە قۇرۇماي قالاتتى. قۇرۇمىغان ھۆل ئۆيدە قىشنى ئۆتكۈزگىلى بولمايتتى. تاغام ئالدىراپ قالغانىدى. لېكىن «مەن ئالدىرارمەن ماڭغىلى، ئېشىكىم ئالدىرار ياتقىلى» دېگەندەك، خارەتلەر تۈگىمەس يالغانلىرى بىلەن قارىسىنى كۆرسەتمەيۋاتاتتى. تاغام شۇنىڭدىن جىلە بولدىمۇ ياكى ئاشۇ خارەتلەرنىڭ ھەپتە-ئون كۈن ئىشلىگەنلىرىگە قاراپ خارەتچىلىكنى ئۆگىنىپ بولدىمۇ، ئۆينى پۈتكۈزۈشكە ئۆزى قول سالدى. ئەل-ئاغىنىلىرىنى چىللاپ، ھەرە، كەكە، چوت، يانپۇچۇق، ئىسكىنە دېگەنلەرنى تېپىپ ئىشقا كىرىشتى. دەسلەپ خارەتلەردىن قالغان چالا ئىشلارغا قول سېلىپ، ئارىش، بالداق، دەميانلارنى تولۇقلاپ، تاملارنى ۋادەكلەپ كۆرۈپ چىقتى. ئۇنىڭدىن كېيىن بالالارنى توغراپ، قارا تارتىپ، چوت بىلەن يۇنۇپ تۈزلەپ ئۆگزىگە ئالدى. ۋاسىلارنى تىزىپ بورا ياپتى. بورىنىڭ ئۈستىگە تىكەن-مىسىل يېيىتتى. ئۇ تىنىم تاپماي ئىشلەيتتى. ئىشقا تۇتۇش قىلغان چېغىدا دەم ئېلىشنىمۇ، تاماق يېيىشنىمۇ ئۇنتۇپ قالاتتى. ئۇنىڭ بالىلىقىدىن قالغان ئۆمەر مەدىكاراپتەك كۆپ تاماق يەيدىغان ئادىتىدىن ئەسەرمۇ قالمىغانىدى. ئاشۇ ئىشلار تۈگىگەندە، ئۇرۇق-تۇغقان، قولۇم-قوشنىلار كېلىپ ئۆگزىنى يېپىشقا، كاكۇل لاي بىلەن ۋادەكلىك تاملارنى سۇۋاشقا ياردەملەشتى. ئىش شۇنداق تېز يۈرۈشتىكى، ھېلىقى يالغانچى خارەتلەر قايتا كەلگەندە، ئۇلارغا قىلغىلى ئىش قالمىغانىدى. ئۇلار چالا قىلغان ئىشىغا ھەق سوراشقىمۇ خىجىل بولدى. شۇنداقتىمۇ تاغام ئۇلارنى يەنىلا رازى قىلدى. ئاشۇ يىلى ياز بىلەن كۈزدە تاغام «چوڭ ئۆي» ھېسابلىنىدىغان ساراي، مېھمانخانا، ئاشخانا، قازناقلارنى، ئۆزىگە «ھۇجرا بولمىش» ئۈچ ئېغىز ئۆينى سېلىپ پۈتكۈزدى. پەقەت ئىككى يۈرۈش ئۆينىڭ ئارىسىغا چىقىرىدىغان ئايۋانلا چالا قالدى. شۇنداق بولسىمۇ ئەمدى بوۋام بۇ بىلەرمەن ئوغلىنى ئىستىھزا بىلەن «ئۇستام» دەپ ئاتايدىغان بولۇپ قالغانىدى. دېمىسىمۇ ئۇ ئۇستا-خارەتكە ئايلانغانىدى. كېيىنكى يىلى ئايۋاننى پۈتكۈزدى. ئېشىپ قالغان ياغاچلىرىنى تىلىپ، ئاشخانا ئۆينىڭ پالتۇكى بىلەن تۇرۇسى ئارىسىغا، باش تاقاشمايدىغان قىلىپ شۇنداق چىرايلىق بىر ئاسما ساندۇق-ئىشكاپ چىقاردىكى، بارلىق ئاياق-قوشۇق، تەڭنە-كاساڭلار بىمالال پېتىپ كېتەتتى. مومام ۋە تاغامنىڭ ھېلىقى بىر چاغلاردا قېچىپ توختىمىغان، ئەمدى بولسا چەمگە چاپلاشقان مۇمدەك ئورنىشىپ قالغان خوتۇنى بۇ ئىشكاپتىن تولىمۇ مەمنۇن بولدى. چۈنكى ئۇلار قوشنىلىرىغا ئوخشاش قاچا-قۇچىلارنى سېۋەتكە سېلىپ ياكى قىزىلچىغا تىزىپ يۈرمەي، ئاشۇ ئىشكاپقىلا يىغىشتۇراتتى. قاچا-قۇچىلار پاكىز تۇراتتى. چاشقان ۋە مۈشۈكنىڭ بۇلغىشىغا ئۇچرىمايتتى. شۇنداق قىلىپ تاغام خارەت بولۇپ قالدى. يۇرت ئىچىدە تەكلىپ قىلغانلارنىڭ ئۆيىنى سېلىپ يۈردى. يەنە تېخى ئۇلارغا كارىۋات، ساندۇق، چارپاي، غارال دېگەندەك نەرسىلەرنىمۇ ئېتىپ بېرەتتى. لېكىن ئۇ ئۆزىنى كەسپىي ھۈنەرۋەن ھېسابلىغان ئەمەس. ئۇنداق ئىشلارنى پەقەت دېھقانچىلىقنىڭ ئارىسالدى ۋاقىتلىرىدىلا قىلاتتى. يەرنى جېنىدىنمۇ ئەزىز كۆرەتتى. جېنىنى ئۇپرىتىپ بار كۈچى بىلەن يەرگە ئىشلەيتتى. خارەتچىلىك قىلىپ تاپقان تەڭگىلىرىگە يەرمۇ سېتىۋالدى. يەرلىرى خېلى كۆپىيىپ قالدى. === 3 === يەر ئىسلاھاتى بولغاندا تاغام خارەتچىلىك ھۈنىرىنى ئىشلىتىپ، يەر ئىسلاھاتى خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ تاپشۇرۇقى بىلەن زومىگەر-پومېشچىكلارنى كۈرەش قىلىدىغان سەھنە ياسىدى. سايىت ھاجىمنىڭ كەڭرى خامىنىدا كارىۋات-چارپاي-تەختىلەرنى بىر يەرگە تىزىپ، چېتىپ، بەزى يەرلىرىگە شال مىخلاپ، يەردىن ئىككى گەز ئېگىزلىكتىكى ئاشۇ سەھنىنى پۈتكۈزگەندە، بىز كىچىكلەرگە راسا ئويۇن بولغانىدى. بىز سەھنە ئۈستىدە يۈگۈرۈشەتتۇق. سەھنە ئۈستىدىن قاڭقىپ كۆك توپىغا سەكرىشەتتۇق. بىز ھەر قېتىم سەكرىگەندە، تاغام ياسىغان ئاشۇ سەھنە مىدىرلاپ-غىچىرلاپ كېتەتتى... كېيىنكى كۈنى ئاشۇ سەھنىگە بېشىغا ئېگىز قەغەز كۇلا كىيدۈرۈلگەن سايىت ھاجىم، مۇھەممەت خاپانباش، ئابدۇغېنى بايۋەچچىلەر يالاپ چىقىلدى. پومېشچىك-زومىگەر دېگەنلەر ئاشۇلار ئىكەن. ئۇلارنىڭ يېنىدا ئالابالداق ساقچى كالتىكى تۇتۇۋالغانلار نازارەت قىلىپ تۇراتتى. پەستە كۆك توپىدا سانجاق-سانجاق ئولتۇرغان ئادەملەر خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ شەپكە كىيگەن كادىرلىرىغا ئەگىشىپ قوللىرىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ، گۈر-گۈر ۋارقىرايتتى. بۇنى چوڭلار «زومىگەر-پومېشچىكلارنى كۈرەش قىلىش» دەپ ئاتايتتى. بىز كىچىكلەر ئاشۇ يەردە، ئالابالداق تۇتۇۋالغانلارنىڭ توسۇشلىرىغا قارىماي، كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆتۈپ قوغلىشىپ ئوينايتتۇق. بىزنىڭ تاغام ياسىغان سەھنە ئەتراپىدىكى ئويۇنلىرىمىزمۇ، چوڭلارنىڭ «زومىگەر-پومېشچىكلارنى كۈرەش قىلىش»ىمۇ خېلى ئۇزۇن كۈنلەرگىچە داۋاملاشتى. شۇ كۈنلەردە تاغامنىڭ «ئەجەب ئادىل زامان بولدى، مۇشتۇمزورلار ئەدىپىنى يېدى» دېگەنلىكى يادىمدا. كۈرەش مېۋىسى تەقسىم قىلىنغان كۈنى تاغام تامدەك يوغان، ئاتتەك ئېگىز، تولۇم قورساق، ئارا مۈڭگۈزلۈك بىر ئۆكۈزنى يېتىلەپ كەلدى. تاغاملارنىڭ ئائىلىسىگە تەگكىنى شۇ ئىكەن. تاغامنىڭ چىرايىدىن نە خۇشال بولغانلىقىنى، نە خاپا بولغانلىقىنى بىلگىلى بولمايتتى. ئۇزاق يىللار ئۆتكەندىن كېيىن ئانام ئاشۇ ئىشنى ئەسلەپ «ئۇنىڭغا يەر تەقسىم قىلىپ بېرىلگەن بولسا خۇشال بولاتتى. يەرنى جېنىدىنمۇ ئەزىز كۆرەتتى ئۇ» دېگەنلىكى يادىمدا. ئۆزىنىڭ باشقا كالا-ئۆكۈزلىرى بولغاچقىمۇ ياكى يەرنى ئەتىۋار كۆرگەچكىمۇ، تاغام راستتىنلا ھېلىقى «كۈرەش مېۋىسى» ئۆكۈزنى ئازراق ئۈستەك بېرىپ، قادىر قاۋاننىڭ داشتىكى بىر پارچە شىۋاقلىقىغا تېگىشتى. تاغامنىڭ پىلانىچە، دۆڭئېرىقتىن سۇ باشلاپ بەقەمدۆڭدىن لاي ئېقىتسا، ئاشۇ شىۋاقلىق ئېسىل يەرگە ئايلىنىدىكەن. كېيىنكى يىلى يازدا كەلكۈن كېلىپ سۇ راسا كەڭرىلەشكەن چاغدا، تاغام شىۋاقلىقنى يەر قىلىشقا كىرىشتى. داشنىڭ ئەتراپىغا ئېگىز قىر-تىرگەن سېلىپ دوغاپتەك قويۇق لاي سۇنى باشلىدى. بىز كىچىكلەرمۇ بوش قالمىدۇق. ئېقىۋاتقان سۇغا كىچىككىنە كەتمىنىمىز بىلەن بەقەمدۆڭنىڭ بوز توپىسىنى توختىماي تاشلايتتۇق. دۆڭنى تېگىدىن كولاپ سۇغا يىقىتاتتۇق. چىمان ئارىلاش بوز توپا سۇنى دوغاپ قىلىپ داشقا قاراپ ئاقاتتى... شۇنداق قىلىپ تاغام ئاشۇ 20 مو شىۋاقلىقنىمۇ ھوسۇلغا كىرگۈزدى. يەر-زېمىنى تېخىمۇ كۆپەيدى. ئۇ تىنىمسىز ئىشلەيتتى. ھاردىم-تالدىم دېمەيتتى. ئىشقا بىر كىرىشىپ كەتسە تاماق يېيىشنىمۇ، ئارام ئېلىشنىمۇ ئۇنتۇپ كېتەتتى. ئۆزى ئىشلەپلا قالماي، ئائىلىدىكى ھەممە چوڭ-كىچىكنىمۇ ئۆزىگە لايىق ئىشقا تەشكىللەيتتى. تاغام دېھقانچىلىق ۋە قىش كۈنلىرىدىكى خارەتچىلىك بىلەن ئوبدانلا ئەتلىنىپ قالغانىدى. چۈنكى يەر دېگەن تەر تۆككەننى ئۈمىدسىز قالدۇرمايدۇ ئەمەسمۇ. يۇقىرىدىن دېھقانچىلىق كوپىراتىپى قۇرۇشقا ئۇقتۇرۇش چۈشكەن، كوللېكتىپلىشىش دولقۇنى كۆتۈرۈلگەنىدى. كادىرلار قۇرۇلماقچى بولغان مۇئەسسەسەنىڭ نامىنى «كوپىراتسىيە» دەپ ئاتايتتى. ئۇقتۇرۇشنىڭ روھى بويىچە بارلىق دېھقانلار يەرلىرىنى، دېھقانچىلىققا ئىشلىتىدىغان ئۇلاغلىرىنى، سايمانلىرىنى كوپىراتسىيىگە پاي قىلىپ قېتىشى، بىر كوپىراتسىيىدىكى ھەممە كىشى بىللە ئىشلىشى، چىققان ھوسۇلنى ئەمگىكىگە قاراپ تەقسىم قىلىشى كېرەك ئىدى. ئەينى چاغدا، بۇ گەپلەرنى بىزنىڭ كۆكقۇمدىكىلەر قانداق چۈشەندى؟ بۇ نامەلۇم، ئەمما تاغامنىڭ چۈشىنىشىچە، يەرنى كوپىراتسىيىگە قېتىش دېگەنلىك يەردىن ئايرىلىپ قېلىش دېگەن گەپ ئىكەن. يەردىن ئايرىلىپ قالغان يەرسىز دېھقاننىڭ ئەھۋالى ئۇنىڭغا ئايان ئىكەن. يەتتە-سەككىز يىلنىڭ ئالدىدىكى پومېشچىكلارغا ئىشلىگەن، پومېشچىكلارنىڭ يېرىنى ئىجارىگە ئالغانلارنىڭ ئەھۋالىنى ئۇ تېخى ئۇنتۇپ قالمىغانىكەن. تاغام «يەرسىز دېھقاننىڭ ئەھۋالى شۇنداق بولىدۇ» دەپ ئويلايدىكەن. شۇڭا ئۇ «كوپىراتسىيىگە كىرمەيمەن، يەرلىرىمنىمۇ پاي قاتمايمەن» دەپ تۇرۇۋاپتۇ. «غورا غورىنى كۆرۈپ ئالا بوپتۇ» دېگەندەك، كەنتىمىزدىكىلەرمۇ تاغامغا ئەگىشىپ كوپىراتسىيىگە كىرىشنى رەت قىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن كوپىراتسىيە قۇرۇش ئۈچۈن ئېچىلىۋاتقان يىغىن-مەجلىسلەر تېخىمۇ ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كېتىپتۇ. كۈندۈزنى كېچىگە، كېچىنى كۈندۈزگە ئۇلاپ ئېچىلىدىغان يىغىنلاردا چوڭقۇر ئىدىيەۋى خىزمەتلەر ئىشلىنىدىكەن. شەپكە كىيىۋالغان كادىرلار كوپىراتسىيە قۇرۇلسا، ئېرىقلاردا سۈت-قايماق ئېقىپ، قازانلاردا گۆش-پولۇلار قايناپ تۇرىدىغانلىقىنى تەسۋىرلەيدىكەن. لېنىن، ستالىنلارنىڭ ساقاللىق-بۇرۇتلۇق رەسىملىرىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپ، ئۇلارنىڭ دۆلىتىدە سۈت-قايماق ئېقىۋاتقانلىقىنى مىسال كەلتۈرىدىكەن. شۇنداقتىمۇ مەھەللىمىزدىكى جاھىللار «كوپىراتسىيىگە كىرمەيمەن» دېگەن گېپىدە يەنىلا چىڭ تۇرۇۋاپتۇ. ئۇلارنىڭ ئەڭ جاھىلى تاغام ئىكەن. چۈنكى ئۇ ساۋاتلىق بولغاچقا، ھۆججەتلەردىن ئۆزىگە پايدىلىق جايلارنى تۇتۇۋېلىپ، شەپكە كىيگەنلەر بىلەن مۇنازىرىلىشىپ: «يۇقىرىنىڭ ھۆججىتىدە كوپىراتسىيىگە كىرىش-كىرمەسلىك ھەر بىر دېھقاننىڭ ئۆز ئىختىيارى دەپتىغۇ، نېمىشقا مەجبۇرلايسىلەر؟» دەپ تۇرۇۋالىدىكەن. كادىرلار بولسا: «سەن كوپىراتسىيىگە كىرمىسەڭ، كوپىراتسىيىنى كىم بىلەن قۇرىمىز؟» دەيدىكەن. ئۇلار ئىدىيەۋى خىزمەت ئىشلەشنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدىكەن. تاغاملار بولسا خۇددى قاچاندۇر بىر چاغدا سېپىلىپ كەتكەن ئەسكى كۆۋرۈككە قايتا كەلگەن ئېشەكتەك كەينىگە داجىپ جاھىللىق قىلىدىكەن. قۇرۇلغۇسى كوپىراتسىيىدە زادى قانداق بولىدىغانلىقىنى ئېنىق بىلمىسىمۇ، ئۆزىنى يەردىن، ھەممە نېمىدىن ئايرىلىپ قېلىۋاتقاندەك سېزىدىكەن. شۇ ئارىدا قوشنا كەنتلەردە كوپىراتسىيىلەر قۇرۇلۇپ ناغرا-سۇنايلار ياڭراپتۇ. «دوڭغاقجىگدە» «غالىبىيەت»كە، «كۆكمەت» «قىزىل بايراق»قا، «قۇمباغ» «گۈزەل ئىستىقبال»غا ئۆزگىرىپتۇ. «تۇساللا»لىق ئەخمەت غەجەكنىڭ ئىسمى گېزىتكە چىقىپتۇ. لېكىن بىزنىڭ كەنتتە تېخىچە كوپىراتسىيە قۇرۇلالماپتۇ. رايوندىن ئېشەككە مىنگەن رايون باشلىقلىرى ۋە كوپىراتسىيە قۇرۇش خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقلىرى كېلىپ خىزمەت ئىشلەپتۇ. ناھىيەدىن ئاتقا مىنگەن ھاكىم كېلىپ خىزمەت ئىشلەپ بېقىپتۇ. لېكىن جاھىللارنى ئەيۋەشكە كەلتۈرەلمەپتۇ. ئاخىر ۋىلايەتنىڭ باشلىقى كەپتۇ. ۋىلايەت باشلىقى كەلگەن كۈندىكى ئىشلار ئېنىق يادىمدا. شۇ چاغدا بىز ئۆگزىدە ئىدۇق. ئۆگزىگە سالغان ئۈششۈك غوزىدىن پاختىنى ئاجرىتىۋاتاتتۇق. دەرۋازا ئالدىدىكى توپىلىق يولدىن يوغان بىر تۆمۈر مەخلۇق شۇنداق چېپىپ ئۆتتىكى، ئۇچقان چاڭ-توزان سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغىچە كۆتۈرۈلدى. دەسلەپ دەرۋازا ئالدىغا يۈگۈرۈپ چىقىپ قەھرى بىلەن قاۋاپ كەتكەن تاغىل ئىتىمىز ئۇ مەخلۇقنىڭ گۈرۈلدىگەن ئاۋازىدىن قورقۇپ قۇيرۇقىنى چاترىقىغا قىسقىنىچە غىڭشىپ سامانلىققا كىرىۋالدى. ھاڭ-تاڭلىقتا تۇرۇپلا قالدۇق. شۇ ئارىدا كىمدۇر بىرسىنىڭ «كوڭكا، كوڭكا كەلدى» دەپ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئاڭلاندى. ھەيران قالغان قوشنىلار ئاللىقانداق بىر قىزىقىش بىلەن سايىت ھاجىمنىڭ مۇسادىرە قىلىنىپ «يېزىلىق ھۆكۈمەت» قىلىنغان قورۇسىغا قاراپ ئالدىراش كېتىشىۋاتاتتى. مەنمۇ بوۋام، موماملارنى تاشلاپ، ئۆگزىدىن سامانلىقنىڭ ئۆگزىسىگە، ئۇ يەردىن يولغا سەكرىدىم-دە، يېزىلىق ھۆكۈمەت قورۇسىغا قاراپ چاپتىم. ئۇ يەردە كىشىلەر «كوڭكا، كوڭكا» دەپ تۆمۈر مەخلۇقنىڭ ئەتراپىنى چۆرگىلەپ يۈرۈشەتتى. تۇتۇپ بېقىشقا، سىلاپ بېقىشقا جۈرئەت قىلالمايتتى. بۇنچىۋالا ئېغىر تۆمۈرنىڭ قايسى كۈچ بىلەن ئورنىدىن قوزغىلىدىغانلىقىغا ئىشەنگۈسى كەلمەيتتى. يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ ئىشىكىنى باقىدىغان ئىلەك جۇل «كوڭكا»نىڭ ئالدىغا پىچان تاشلىدى، يېمىدى، يوغان كاساڭدا لىق سۇ ئەچىقىپ ئالدىغا قويدى، ئىچمىدى. كىشىلەر «كوڭكا بەك ھېرىپ كېتىپتۇ. ھېرىپ كەتكەن ھايۋاننى ئوت-سۇغا قويۇشتىن ئاۋۋال يېتىلەپ سوۋۇتۇش لازىم» دېيىشەتتى. لېكىن «كوڭكا»نىڭ نە يېتىلەيدىغان يۈگىنى، نە باشبېغى يوق ئىدى. كىشىلەر ھەيران بولۇشاتتى. شۇ ئارىدا تاغام پەيدا بولدى. ئۇمۇ «كوڭكا»نى كۆرۈشكە كەلگەنىدى. تاغام: «كوڭكا دېگەن پىچان يېمەيدۇ، سۇمۇ ئىچمەيدۇ. يەر يېغى يەيدۇ...» دېدى. بۇ گەپلەرنى گېزىتتىن ئوقۇغانلىقىنى ئەسكەرتىپ قويدى. كىمدۇر بىرسى سايىت ھاجىم مەككە مۇكەررەمدىن قايتىپ كەلگەندە كوڭكا توغرىسىدا سۆزلەپ بەرگەنلىكىنى ئەسكە ئالدى. سايىت ھاجىم ئاشۇ ياقلاردا كوڭكىغا ئولتۇرۇپ سەپەر قىلغانمىش... سەل چوڭ بولغاندا، شەھەرگە چىقىپ دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇۋاتقان چېغىمدا بىلدىمكى، بىزنىڭ «كۆكقۇم»غا تۇنجى قېتىم بارغان ئاشۇ «كوڭكا» ئامېرىكىدا ئىشلەنگەن «دودگې» (Dodge) دېيىلىدىغان يۈك ماشىنىسى ئىكەن. ئازادلىق ئارمىيە ئۇنى گومىنداڭدىن غەنىيمەت ئالغانىكەن. يۇرتىمىزغا تۇنجى قېتىم ماشىنا كەلگەن ئاشۇ ئىشنى ئەسلىسەملا، خېلى ئۇزۇن يىللاردىن كېيىنمۇ كۈلۈمسىرەپ يۈردۈم. بىلمىگەن، كۆرمىگەن ئادەم نېمە خىياللارنى قىلمايدۇ دەيسىز؟ كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، ئاشۇ قېتىم يېزىمىزغا «كوڭكا»غا ئولتۇرۇپ ۋىلايەتنىڭ باشلىقى كەپتۇ. كەنتىمىزدىكىلەرنىڭ كوپىراتسىيىگە كىرىشىگە، يەر ۋە مال-ۋارانلىرىنى پاي قېتىشقا ئۇنىمىغانلىقىنى ئاڭلىغان بولسا كېرەك. تاغام ۋە پۈتۈن كەنتتىكىلەرنى يىغىپ يەنە يىغىن ئېچىپتۇ. كوپىراتسىيىگە كىرىشكە ئۈندەپتۇ. لېكىن تاغام غىڭ قىلماپتۇ. زۇۋان سۈرمەي جىم ئولتۇرۇۋاپتۇ. ۋىلايەت باشلىقى دېھقانلارنى بىر-بىرلەپ ئورنىدىن تۇرغۇزۇپ سوراپتۇ: — ئىسمىڭ نېمە؟ — يۇسۇن كالتا، غوجام. — يەرنى ساڭا كىم بەرگەن؟ — كومپارتىيە بەرگەن، غوجام. — پارتىيە ساڭا يەر بەرسۇنۇ، ئەمدى پارتىيە باشلىغان يولغا ماڭغىلى ئۇنىمامسەن؟ بۇ قانداق تۇزكورلۇق... يېرىڭنى كوپىراتسىيىگە پاي قاتامسەن-يوق؟ — بېرىپ بولۇپ ئېلىۋالغان ساخاۋەتچىنى كۆرمەپتىكەنمەن، غوجام. ئېلىۋالسىلا ئۆزلىرىنىڭ ئىختىيارى، ئەمما مەن كوپىراتسىيىنىڭ سىرتىدا قالاي... سوئال ئاشۇنداق داۋاملىشىپ نۆۋەت تاغامغا كەپتۇ: — ئىسمىڭ نېمە؟ — ئابدۇللا خارەت، — جاۋاب بېرىپتۇ تاغام. بوۋاملارنىڭ ئەسلىدىكى «كاداڭ» لەقىمى ئۇنتۇلۇپ يەر ئىسلاھاتىدا «خارەت» دەپ بېكىتىلگەنىكەن. بۇ تاغامنىڭ ھۈنىرىگە ئاساسەن قويۇلغان لەقەم ئىكەن. — نەچچە مو يېرىڭ بار؟ — 50 مودىن كۆپرەك. ئارقا جاڭگالدىكى پاسارلىقنى قوشساق... — 50 مو؟ تەركىبىڭ پومېشچىكمۇ سېنىڭ؟ — ياق، تەركىبىم تۆۋەن ئوتتۇرا... — يەرنى ساڭا كىم بەرگەن؟ تاغام ئالدىدا جاۋاب بەرگەنلەردەك جاۋاب بەرمەپتۇ، ئەكسىچە: — بىزنىڭ يەرلەرنى بىرەر كىم بەرگەن ئەمەس. ئاتا-بوۋامدىن قالغان ۋە تەڭگە تۆلەپ سېتىۋالغان يەر ئۇ، — دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. — سەن تەڭگە تۆلەپ سېتىۋالغان بولساڭ، بىز قان كېچىپ يۈرۈپ ئالغان يەر بۇ. گومىنداڭ بىلەن قانچە يىل ئۇرۇش قىلغانلىقىمىزنى، قانچىلىك قان تۆككەنلىكىمىزنى بىلەمسەن؟ تاغام ئۈندىمەپتۇ. ۋىلايەتتىن كەلگەن باشلىق يەنە بىر ھازا سۆزلەپ يەرلەرنىڭ ئىگىدارچىلىقى ھۆكۈمەتتە ئىكەنلىكىنى بايان قىپتۇ. بۇ گەپلەرنى تاغاملار قانچىلىك چۈشەندى؟ بۇلار نامەلۇم. ئەمما شۇ كېچە ھەممە ئادەمنىڭ ئىسمى، لەقىمى، يەر سانى، ئات-ئۆكۈز سانى، بوقۇسا-بۇيانلاق سانى تىزىملانغان جەدۋەلگە — جەدۋەلنىڭ «كوپىراتسىيىگە كىرگۈچىنىڭ ئىمزاسى» دېگەن يېرىگە قول بېسىپتۇ. ھەممە كىشى بىر-بىرلەپ ئۆز ئىسمى ئۇدۇلىغا قول بېسىپتۇ. تاغاممۇ قول بېسىپتۇ. تۈن يېرىملاشقاندا كوپىراتسىيىگە كىرىش ئاياغلىشىپتۇ. كوپىراتسىيىنىڭ ئىسمىمۇ بېكىتىلىپتۇ. «بەخت يولى» كوپىراتسىيىسىنىڭ قۇرۇلغانلىقى جاكارلىنىپ، كەنتىمىزنىڭ «ئەگرىيار» دېگەن كونا نامى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپتۇ. ئاخىرىدا ۋىلايەتتىن كەلگەن ھېلىقى باشلىق تاغاملارنى «بەخت يولى دېھقانچىلىق كوپىراتىپى»نىڭ ئەزاسى بولغانلىقى بىلەن تەبرىكلەپتۇ... ئاشۇ قىش ئۆتۈپ، كېيىنكى يىلى ئەتىيازدا تاغام ئۆز يېرىگە ئەمەس، «بەخت يولى» كوپىراتسىيىسىنىڭ ئېتىزلىرىغا قوش سالدى. ئەمما ئۇنىڭغا ئېتىزلىقتا ئىشلەش ئانچە كۆپ نېسىپ بولمايتتى. كوپىراتسىيە تەشكىلىنىڭ ئىشخانىلىرىنى سالىدىغان ئىش چىقتى. مۇدىرغا ئىشخانا، بوغالتىرغا، كاسسىرغا ۋە يەنە ئاللىكىملەرگە ئىشخانا سېلىش، مەجلىسخانا سېلىش، ئامبار سېلىش كېرەك ئىدى. كوپىراتسىيىگە پاي قىلىپ قېتىلغان، ئەمدى بىر يەرگە يىغىپ بېقىلىۋاتقان ئات-ئۆكۈزلەرگە ئېغىل-قوتان سېلىش كېرەك ئىدى. تاغام سايىت ھاجىمدىن مۇسادىرە قىلىنغان ئۆيلەرنى يىقىتىپ، كىمنىڭ يېرىدە يوغان تېرەك بولسا كېسىپ تەشكىل بىناسىنى سالدى. بىنانىڭ ئۆگزىسىدە ئۇزۇن خادىنىڭ ئۇچىدا قىزىل بايراق لەپىلدەپ تۇراتتى. تاغام يەنە كوپىراتسىيىدە ئىشلىتىش ئۈچۈن يېڭى بوقۇسا-بۇيانلاقلارنى ياسىدى. ياغاچ چاقلىق ئېگىز «يار-يار» ھارۋىمۇ ياسىدى. ئۇ كوپىراتسىيىنىڭ خارەتچىلىكىدىن بوشىغان چاغلاردا كەتمىنىنى مۈرىسىگە ئېلىپ ئېتىزغا چىقاتتى. تاغام مەيلى ئېتىزدا ئىشلىسۇن، مەيلى كوپىراتسىيىنىڭ خارەتچىلىكىنى قىلسۇن، يەنىلا شەخسىي يېرىگە ئىشلىگەندەك بېرىلىپ ئىشلەيتتى. ئىشىدا گۈل كەلتۈرۈپ ئەستايىدىل قىلاتتى. ھاردىم-تالدىم دېمەيتتى. ئېغىر-يېنىك دەپ تاللىمايتتى. شۇڭا ئەترەتنىڭ بوغالتىرى ھەر كۈنى كەچتە ئۇنىڭغا تولۇق ئون نومۇر خاتىرىلەيتتى. ئون نومۇر بىر گۇڭ ھېسابلىناتتى. خاتىرىلەنگەن گۇڭ-نومۇر بويىچە كۈزلۈككە تەقسىمات بولىدۇ دېيىشەتتى. كوپىراتسىيىدە بىز كىچىكلەرمۇ بىكار قالمايتتۇق. مەكتەپتىن قايتىپ كېلىپلا كوپىراتسىيىنىڭ ئىشىغا ياردەملىشەتتۇق. ئېتىزغا قىغ ئەچىقىدىغان ئىش بولسا تاغار يۈدەتتۇق. ئوغۇت سېسىتىش ئۈچۈن ئوت-چۆپ ئوراتتۇق. سومكىمىز بىلەن پۇلۇقىمىز يېنىمىزدىن ئايرىلمايتتى. پۇلۇقىمىزغا تېزەك تېرەتتۇق ۋە كوپىراتسىيىگە ئۆتكۈزەتتۇق. ئۇنىڭمۇ جىڭ سانى خاتىرىلىنىپ قويۇلاتتى. خاتىرىلەنگەن جىڭ سانىغا ئاساسەن كۈزلۈككە تەقسىمات بولىدۇ دېيىشەتتى. ئورما ئورىيدىغان، قوناق چاپىدىغان ئالدىراش چاغلاردا بىز ئوقۇتقۇچىمىزنىڭ يېتەكچىلىكىدە سەپ بولۇپ، قىزىل بايراقنى لەپىلدىتىپ، جەڭگىۋار ناخشىلارنى ئوقۇپ كوپىراتسىيىگە ياردەمگە كېلەتتۇق. كوللېكتىپ ئىشلەش بەك كۆڭۈللۈك ئىدى. ناخشا ئېيتىپ، چاقچاقلىشىپ، بەسلىشىپ ئىشلەيتتۇق. ھارغىنلىق بىلىنمەيتتى، ئەمما نومۇر خاتىرىلەنمەيتتى. بۇ بىز مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ كوپىراتسىيىگە قىلغان ياردىمىمىز بولاتتى. كوپىراتسىيىگە ئىشلىگەننىڭ تۇنجى يىلى 8-ئايدا بۇغدايلار يۇمشىتىلىپ خامان ئاياغلاشقاندا بىرىنچى قېتىم تەقسىمات بولدى. خامان قاينام-تاشقىنلىققا چۆمدى. تاغار-خالتىلىرىنى كۆتۈرگەن كوپىراتسىيە ئەزالىرى سانجاق-سانجاق تۇرۇپ كەتتى. بوغالتىر كىمنىڭدۇر ئىسمىنى، لەقىمىنى ئوقۇيتتى. ئىشلىگەن گۇڭ-نومۇرلىرىنى، ئۆتكۈزگەن ئوغۇتلىرىنى، تېگىشلىك بۇغداينىڭ جىڭ سانىنى ئېلان قىلاتتى. ھېلىقى كىشى تاغار-خالتىسىنى كۆتۈرۈپ، كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆتۈپ چەشنىڭ يېنىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان تارازىنىڭ يېنىغا يېقىنلىشاتتى... شۇ كۈنى تاغاملارنىڭ ئائىلىسىگە ئىككى يېرىم تاغار بۇغداي تەگدى. تاغارنىڭ ئاغزىنى ئېچىشقا مەنمۇ ياردەملەشتىم. تاغامنىڭ تاغار تۇتقان قوللىرى تىترەيتتى. قىزىل كوسا چىرايى مۇرا قۇيۇندەك قارىداپ كەتكەن، ۋۇجۇدى ئۈششۈك تەگكەن تال نوتىسىدەك سولاشقان، كۆزلىرى يېغى تۈگەپ ئۆچۈش ئالدىدا تۇرغان جىنچىراغدەك پىلىلدايتتى. تاغارغا تۆكۈلۈۋاتقان ئالتۇن دانلارنى كۆرەلمەيۋاتقاندەك چىمچىقلايتتى. ھەممىسى ئىككى يېرىم تاغار، ھازىرقى زاماننىڭ كىچىك چىپتا تاغىرى ئەمەس، ئەينى چاغلاردا ئائىلىلەردە توقۇلىدىغان ئىزمىلىك يوغان بۆز تاغاردا ئىككى يېرىم تاغار چىقتى... تاغامدىن كېيىن يۇسۇن كالتىگە نۆۋەت كەلدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئىلەك جۇلغا نۆۋەت كەلدى. ئۇلار خۇشال ئىدى. ھەتتا بىر-بىرىنىڭ تاغىرىغا بۇغداي قاچىلىنىۋاتقاندا چاۋاك چېلىشتى. ئىش تۇرسۇن چالۋاشقا نۆۋەت كەلگەندە بۇزۇلدى. ئۇ ئۆزىگە تەقسىم قىلىنغان دارامەتنى ئالغىلى ئۇنىماي، تاۋان تاشلاپ كېتىپ قالدى. ئىمىن كۈشكەل بولسا: «ماڭا بۇغداي لازىم ئەمەس، سەن قارا قۇلاققا ئۆلۈپ بەرسەمغۇ بولار...» دەپ ئۆزىنى يەرگە ئېتىپ، قاتتىق يەرگە دوق-دوق ئۈستى. قارا قۇلاق دېگىنى كوپىراتسىيە مۇدىرى يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ لەقىمى ئىدى. شۇ كۈنى خاماندا كىشىلەرنىڭ كەيپىياتى بىر-بىرىگە زادىلا ئوخشىمىدى... كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، تاغام ئىككى يېرىم تاغار بۇغداينى ھويلىغا ئەكېلىپ تاشلىغاندىن كېيىن ھېچكىمنىڭ چىرايىغا قارىماي، ئۇدۇل ھۇجرىسىغا كىرىپ كېتىپتۇ. ھۇجرىدىن چىقماي، ھېچنېمە يېگىلى ۋە ئىچكىلى ئۇنىماي ئىككى كۈن يېتىۋاپتۇ. — كۆپ نوپۇسلۇق، باردى-كەلدىسى تولا چوڭ ئائىلە ئۈچۈن ئىككى يېرىم تاغار بۇغداي ھۈننىگە سۈننە بولاتتىمۇ، — دەپ سۆزلەپ بەرگەنىدى ئانام، — ھەممىمىزنى غەم باستى. دادام يەنە يۈسۈپ قارا قۇلاقنى ئىزدەپمۇ باردى. قارا قۇلاق نېمە دەپتۇ دېمەمسەن؟ «ھەسەن ئاكا، ئىشلىگەنلەر چىشلەيدىغان زامان بۇ، سىز ئىشلىمىدىڭىز، سادەتخان ئايلاممۇ ئىشلىمىدى، يەڭگەممۇ ئېتىزغا چىقاي دېمىدى، بىر ئابدۇللاخۇن يالغۇز ئىشلىسە قانچىلىك دارامەت تېگەتتى سىلەرگە؟ ھېلىمۇ ئابدۇللاخۇن ھەر كۈنى تولۇق گۇڭ ئالغاچقا خېلى ئاش تەگدى» دەپتۇ. ئاق دەپ، كۆك دەپ دادامنى يولغا سېلىپ قويۇپتۇ. شۇنداق قىلىپ چوڭ ئۆيدىكىلەر ئىككى يېرىم تاغار بۇغداي بىلەنلا قالدى... شۇ يىلى كۈزدە تاغاملارغا قوناقتىن قانچىلىك دارامەت تەگدى، تاغاملار يىلنى قانداق ئۆتكۈزدى؟ بۇلار ئېنىق ئەمەس. بەلكىم تاغام قىشنىڭ بىكار كۈنلىرىدە ئۆي سالىدىغانلارنىڭ ئۆيلىرىنى سېلىپ بېرىپ، ئالغان ئىش ھەققىگە ئائىلىنى باققاندۇ ۋە بەلكىم ئۇماچ، زاغرا، كۇمۇلەك بىلەنلا كۈنىنى ئۆتكۈزگەندۇ. === 4 === كېيىنكى يىلى ئەتىيازدا سۈر ھاڭگىغا مىنگەن رەھىم پوۋاش مەھەللىمىزدىن «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپ ئۆتتى. كىشىلەر دەرۋازا ئالدىغا يۈگۈرۈپ چىقىشتى. رەھىم پوۋاش ئۇلارغا نېمىلەرنىدۇر دەيتتى ۋە ئارقىدىنلا يەنە «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپ، سۈر ھاڭگىنى دېۋىتىپ مېڭىپ كېتەتتى. ئاشۇ ۋارقىرىغىنىچە «كۆكقۇم»نىڭ ھەممە كەنتلىرىنى ئارىلاپ چىقتى. نېمىشقىدۇر ئۇنى ھېچكىم توسمىدى، يۈسۈپ قارا قۇلاقمۇ، دائىم ئالابالداق كۆتۈرۈپ يۈرىدىغان ساقچى ئىلەك جۇلمۇ توسمىدى. ھەممە كىشى دەرۋازىلىرى ئالدىدا ئىدى. ئۆيلىرىگە كىرىپ كېتىشنى ئويلاپمۇ قويۇشمايتتى. ھاياجان بىلەن پىچىرلىشاتتى. تاغاممۇ بوۋام بىلەن پىچىرلىشىپ تۇراتتى. ئاشۇ گەپلەر ئارىسىدىن «خوتەندە كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشىپتۇ، كوپىراتسىيىنىڭ دەپتەر-ھېساباتلىرىنى كۆيدۈرۈپ، پايغا قاتقان نەرسىلەرنى بۆلۈشۈۋاپتۇ» دېگەن گەپلەرنى ئۇققىلى بولاتتى. تۇرسۇن چالۋاش، ئىمىن كۈشكەل، ياسىن كەس، قۇۋاننىياز چوتلار بوۋاملارنىڭ دەرۋازىسى ئالدىغا يىغىلدى. تاغام بىلەن پىچىرلىشىپ نېمىلەرنىدۇر مەسلىھەتلىشىشكە كىرىشتى. ئۇلار خېلى ئۇزۇن مەسلىھەتلەشكەندىن كېيىن كوپىراتسىيە تەشكىلىگە قاراپ ماڭدى. بوۋام «ھاي، ھاي، تۇخۇمنى تاشقا ئۇرمايلى، ۋاي ئەخمەقلەر...» دەپ غۇدۇراپ قالدى. بىز كىچىكلەر قانداقتۇر بىر تاماشىنىڭ يۈز بېرىشىنى تۇيۇپ ئۇلارغا ئەگەشتۇق. كوپىراتسىيە تەشكىلىنىڭ چوڭ قورۇسى چېچەكلىك بولۇپ كەتكەن، باشقىلار ئاللىقاچان يىغىلىپ بولغانىدى. يۈسۈپ قارا قۇلاق بىلەن ئىلەك جۇل ئامبارنىڭ ئىشىكىنى توسۇپ تۇراتتى. كىشىلەر «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىمىز، قاتقان پاينى قايتۇرۇۋالىمىز» دەپ ۋارقىرىشاتتى. ئارىلاپ-ئارىلاپ «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپمۇ قويۇشاتتى. كوپىراتسىيە مۇدىرى يۈسۈپ قارا قۇلاق: «كوپىراتسىيە ھۆكۈمەتنىڭ چاقىرىقى بىلەن قۇرۇلغان، ھۆكۈمەتكە قارشى چىقىشقا ھەددىڭلارمۇ سىلەرنىڭ؟» دەپ دوق قىلاتتى. كىشىلەر جاۋابەن: «خوتەندە كوپىراتسىيىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپتۇ. بىز نېمىشقا ئەمەلدىن قالدۇرمىغۇدەكمىز، كوپىراتسىيە بولغۇڭ كەلسە سەن ئۆزۈڭلا بولۇۋال» دەپ ۋارقىرىشاتتى. يەنە بەزىلەر: «كوپىراتسىيە بولۇپ قانچىلىك دارامەت تەگدى بىزگە، مانا سېرىقتال ۋاقتىدا ئاچ قالدۇق. سەن گېلىمىزنى باقالايتتىڭمۇ؟» دەپ ۋارقىرايتتى. غەلۋە، دوق، تاپا-تەنە خېلى ئۇزۇن داۋاملاشتى. شۇ ئارىدا تاغام ھەقەمسايىلىرى بىلەن غەلۋە قىلىۋاتقانلاردىن ئايرىلىپ كوپىراتسىيە قورۇسىدىن چىقىپ كەتتى. ئۇلار خۇددى جېدەل-ماجىراغا ئارىلىشىشنى خالىماي ئۆيلىرىگە كېتىۋاتقاندەك كۆرۈنەتتى. ئەمما بىر ئاش پىشىم ۋاقىت ئۆتمەي ئۇلار يەنە قايتىپ كەلدى. ئۇزاق ۋاقىتلاردىن كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، ئۇلار ئون-ئون بەشچە كىشى «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىش خېلى چوڭ ئىش. بۇنداق ئىشنى قىلىشتا يۇرت ئاتىسىدىن رازىلىق ئالماق كېرەك» دېيىشىپ، ھېلىم ئاتا دېگەن بوۋاينى ئىزدەپ بېرىشىپتۇ. ھېلىم ئاتا شۇ يىللاردا 102 ياشتىن ئاشقان، ئەقلى-ھوشى جايىدا بولسىمۇ، پۇت-قولىدا ماغدۇر قالمىغاچقا مەسچىتكە بارالماي، ئۆيدىلا ئىستىقامەت قىلىپ ئولتۇرىدىغان، پۈتۈن يۇرت «ئاتا دېسە ئاتا» دەپ ھۆرمەتلەپ، يوقلاپ خەۋەر ئېلىپ تۇرىدىغان، چاچ-ساقاللىرىلا ئەمەس، قاش-كىرپىكلىرىمۇ ئاقارغان، خىزىردەك پاكىز قېرىغان ئادەم ئىكەن. ئۇلۇغۋار بېشى «بۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرى مۇشۇنچىلىك، بۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرى ئاشۇنچىلىك» دېگەندەك توختىماي ئىرغاڭلاپ تۇرىدىكەن. ئاشۇ ھېلىم ئاتا تاغاملارنىڭ گېپىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن بىر ھازا جىمىپ كېتىپتۇ. ئۇزاق سۈكۈناتتىن كېيىن ئېغىز ئېچىپ: «كومپارتىيە مۇشتۇمزور، زومىگەرلەرنىڭ ئەدىپىنى بەردى، يەرلەرنى قايتا تەقسىملەپ، يوقسۇللارنى زېمىنغا ئىگە قىلدى. يۇرتتا ئادالەتنى يولغا قويدى. يامان يولغا باشلىماسلىقىدىن ئۈمىد چوڭ. ئۆزى قىلغان ئىشنىڭ توغرا بولماي قالغانلىقىنى سەزگەندە، ئۆزى تۈزىتەلەيدۇ. 15-20 يىلغا بارماي يەرلەرنى يەنە سىلەرگە تەقسىم قىلىپ بېرىدۇ. شۇڭا سىلەرنىڭ ئاتىكاتىچىلىق، ئالدىراشلىق قىلىپ، كوپىراتسىيىنىڭ ئۆسمىگەن قۇيرۇقىنى يۇڭدىشىڭلارنىڭ ھاجىتى يوق...» دەپ تاغاملارنىڭ كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشىغا رازىلىق بەرمەپتۇ. يەنە تېخى سەۋر قىلىشنى، سەۋر قىلسا غورىدىن ھالۋا پىشىدىغانلىقىنى، ئالدىراقسانلىق قىلماسلىق ھەققىدە نەسىھەت قىپتۇ. ھېلىم ئاتا ئاشۇ گەپلەرنى دەۋاتقاندا ئۇنىڭ كۆپنى كۆرگەن بېشى توختىماي ئىرغاڭلاپ تۇرۇپتۇ. تاغاملار ھېلىم ئاتىنىڭ يېنىدىن يېنىپ چىققاندىن كېيىن ھېلىم ئاتىنىڭ سۆزلىرىگە ئۆزلىرىچە تەبىر بېرىشىپتۇ. «ھېلىم ئاتا ئاشۇنداق دېگەن بولسىمۇ، بېشىنى ئىرغاڭلىتىپ رازىلىق بەردى» دەپ قارىشىپتۇ. ئۇلارنىڭ كوپىراتسىيە قورۇسىغا يېنىپ كېلىشى شۇنىڭدىن ئىكەن... ئۇلار قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، كوپىراتسىيە قورۇسىدىكى غەلۋە-ماجىرا تېخىمۇ ئەۋجىگە كۆتۈرۈلدى. كىشىلەر يۈسۈپ قارا قۇلاقنى ئارىغا ئېلىۋېلىپ: «كوپىراتسىيىنى ئۆزۈڭ قۇرغان، يەنە ئۆز قولۇڭ بىلەن تارقىتىسەن» دەپ قىستايتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق بولسا ھۆكۈمەت نامىدىن دوق قىلاتتى. نېمىلەرنىدۇر دەپ رەت قىلاتتى. ئەمما ئۇنىڭغا بولغان قىستاق تېخىمۇ چىڭىپ كېلەتتى. بېقىنلىرىغا ئانچە-مۇنچە مۇشت-تېپىكمۇ تەگدى. قارىغاندا ئۇرۇش-جېدەل بولىدىغاندەك، قارا قۇلاقلار جەمەتى بىلەن باشقا يۇرتداشلار ئۇرۇشۇپ قالىدىغاندەك قىلاتتى. ئۈچ-تۆت ئائىلىلىك قارا قۇلاقلار باشقا جەمەتلەرگە — كەسلەرگە، چالۋاشلارغا، چوتلارغا، تېكىلەرگە تەڭ كېلەلىسۇنمۇ؟ ئىلەك جۇل، يۈسۈپ كالتىلەر نەگە كەتتى؟ يۈسۈپ كالتىمۇ ئاشۇ يەردە «كوپىراتسىيىنى تارقىتىپ بەرسۇن» دەپ ۋارقىراپ يۈرەتتى. قارا قۇلاقنى قوغدايدىغان، ئۇنىڭغا ھەمدەم بولىدىغان ئادەم قالمىغانىدى. ئۇ ئاخىر باش ئەگدى. بۇ چاغدا كىشىلەر كوپىراتسىيىنىڭ ئىشخانىسىدىن ھېسابات دەپتەرلەر قاچىلانغان ئىشكاپ، شىرەلەرنى ھويلىغا ئەچىقىپ بولغان بولۇپ، «ئاچقۇچ، ئاچقۇچ قېنى؟» دەپ ۋارقىرىشىپ يۈرەتتى. بوغالتىر بالا نەگىدۇر قېچىپ كەتكەنىدى. قارا قۇلاق ئاچقۇچنىڭ بوغالتىردا ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ تۇرۇۋالدى. ئۇ ئاچقۇچ بولمىسا، كىشىلەر ھېسابات دەپتەرنى ئالالماس دەپ ئويلايتتى. ئەمما ئالاماننىڭ كۈچى تاغام ئەتكەن ئاشۇ ئىشكاپ-شىرەلەرنى بىر دەمدىلا چېقىپ تاشلىدى. ھېساباتنى يۈسۈپ قارا قۇلاققا تۇتقۇزدى. «ئوقۇ، كىم قانچىلىك يەرنى پايغا قوشتى؟ پايغا قوشقان كالا-ئۆكۈز قانچە؟ ئات-ئېشىكى قانچە؟ ئوقۇ!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. كىشىلەر قارا قۇلاقنىڭ ساۋاتسىزلىقىنى، جاڭگالدا تىمىسقىلاپ يۈرىدىغان قارا قۇلاقتەك قاراتۈرك ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇپ قېلىشقانىدى. ئۇنىڭ خەت ئوقۇيدىغان كۆزى، سۆز قىلىدىغان ئاغزى بولۇپ كەلگەن بوغالتىر بالا قېچىپ كەتكەن، ساۋاتسىز ئادەم قانداق ئوقۇسۇن؟ ئۇ ئۆزىنىڭ خەت ئوقۇيالمايدىغانلىقىنى كىشىلەرنىڭ سەمىگە سالغاندا، كىشىلەر بىردىن تېڭىرقاپ قالدى. ئارقىدىنلا «خەت تونۇمايدىغان نېمەڭگە مۇدىر بولۇپ نېمە قىلاتتىڭ بايقۇش» دەپ ۋارقىرىغانلارمۇ بولدى. ئەمما تاپا-تەنە قىلغاننىڭ پايدىسى يوق ئىدى. خەت ئوقۇيالايدىغان ئادەم تېپىش كېرەك ئىدى. تاغام: «ئەكېلىڭلار دەپتەرنى، مەن ئوقۇيمەن» دەپ ئوتتۇرىغا چىقتى. كىشىلەر ئۇنىڭ خەت ئوقۇيالايدىغانلىقىنى ئېسىگە ئېلىشىپ، ئۇھ دېيىشتى. كىشىلەر يۈسۈپ قارا قۇلاقنى شىرە ئۈستىگە چىقىرىپ، ئۇنى تاغام ئوقۇغان ھەر بىر ئات، لەقەم، پاي قوشقان نەرسە تىزىملىكىنى جاكارلاشقا بۇيرۇدى. تاغام ھېسابات دەپتىرىدىكى نەرسىلەرنى ئوقۇيتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق ئۈنلۈك ئاۋازدا جاكارلايتتى. دەسلەپ كوپىراتسىيىگە كىرگەن ئىلەك جۇل بىلەن يۇسۇن كالتىنىڭ پايغا قاتقان نەرسىلىرى جاكارلاندى. ئۇلار ئۆزلىرى پايغا قاتقان بىردىن ئېشەكنى كوپىراتسىيە ئېغىلىدىن يېتىلەپ چىقىشتى. ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە كىمنىڭدۇر نامى جاكارلاندى. ئۇ قىسماق مۈڭگۈزلۈك ئۆكۈزنى يېتىلەپ چىقتى. سۈرئەت ئاستا بولۇۋاتاتتى. ئالامان تەخىر قىلالمىدى. جاكارلانمىسىمۇ ئات-ئۆكۈزلىرىنى يېتىلەپ چىقىشقا، بوقۇسا-بۇيانلاقلىرىنى كۆتۈرۈپ چىقىشقا باشلىدى. بۇلاڭ-تالاڭ باشلاندى. ئەمما بۇ بۇلاڭ-تالاڭدا ھەممە كىشى ئۆز نەرسىلىرىنىلا ئېلىۋاتاتتى. بالىلار، ئاياللار ئۆكۈز، ئات، ئېشەك يېتىلەپ، نەرسە-كېرەك كۆتۈرۈپ ئۆيلىرىگە بىر-ئىككى قېتىمدىن بېرىپ كەلدى. چوڭلار مىدىرلىمايتتى. ھەممە نېمە بۇلاڭ-تالاڭ قىلىنىپ كوپىراتسىيىنىڭ ئېغىل-قوتانلىرى قۇرۇقدىلىپ بولغاندا، ئالامان يۈسۈپ قارا قۇلاققا «كوپىراتسىيىنىڭ ھېسابات دەپتەرلىرىنى كۆيدۈرۈپ بېرىسەن» دەپ تۇرۇۋالدى. كىشىلەر ھەش-پەش دېگۈچە كوپىراتسىيە ئىشخانىسىدىكى بارلىق گېزىت-كىتاب، ھۆججەت-دەپتەرلەرنى كۆتۈرۈپ چىقىپ سەيناغا دۆۋىلىدى. چاچراپ كەتكەن نارەسىدىنىڭ قەبرىسىچىلىك بىر دۆۋە بولدى. ئالامان «كۆيدۈر، ئوت ياق!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق «سەرەڭگە يوق» دەپ تۇرۇۋالدى. نەشىكەشلىكى بىلەن داڭقى چىققان، قىمار ئويناپ ھەتتا بىر قۇلىقىنىمۇ ئۇتتۇرۇۋەتكەن بەكرى چوناق ئۇنىڭ قولىغا سەرەڭگە تۇتقۇزدى. تاغام ھېلى ئۆزى ئوقۇغان كوپىراتسىيە ئەزالىرىنىڭ رويخېتى بار دەپتەرنى تېخىچە تۇتۇپ تۇراتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق سەرەڭگىنى يېقىپ، ئاشۇ دەپتەرگە ئوت ياقتى. تاغام لاۋۇلداپ كۆيۈۋاتقان دەپتەرنى گېزىت-كىتاب، ھۆججەت-دەپتەر دۆۋىسىگە تاشلىدى. دۆۋىگە ئوت تۇتاشتى. دەسلەپ كۆكۈش ئىس كۆتۈرۈلۈپ، كېيىن يالقۇن كۆتۈرۈلدى ۋە ئۆگزە بويى ئۆرلىدى. مەسۇم تۇمۇچۇق ئاشۇ يەردە قەغەز دېگەننىڭ پۈۋلەپ-يەلپۈمىسىمۇ كۆيىدىغانلىقىغا، تېخى لاۋۇلداپ كۆيىدىغانلىقىغا قاراپ تۇردى. قولىغا ئۇزۇن بىر تاياقنى ئېلىپ قەغەز دۆۋىسىنى ئىلەشتۈردى. ئۇ ھەر قېتىم كوچىلىسا يالقۇن يەنىمۇ ئېگىز ئۆرلەيتتى... بۇ چاغدا ئەسەبىيلەشكەن ئالامان كوپىراتسىيىنىڭ ئۇرۇقلۇق ئامبىرىنى بۇلاشقا، ئىشخانىلارنىڭ ئىشىك-دېرىزىلىرىنى، بالا-ۋادەكلىرىنى قومۇرۇشقا، ئېغىللارنى چۇۋۇپ، قانچىلىك كۆتۈرەلىسە شۇنچىلىك كۆتۈرۈپ ئېلىپ كېتىشكە باشلىغان، كوپىراتسىيىنىڭ مال-مۈلكىنى بۇلىشى قىپقىزىل بۇلاڭچىلىققا ئايلانغانىدى. ھەممىگە بىر سائەتمۇ ۋاقىت كەتمىدى. كوپىراتسىيىنىڭ تاغام تېخى ئالدىنقى يىلى سالغان قورۇسى بىر دەمدىلا خارابىلىككە ئايلاندى. ئۇ يەردە چالما كېسەكتىن باشقا ھېچنەرسە قالمىدى. مانا بۇ ئاشۇ يىلى يۈز بەرگەن مەشھۇر «كوپىراتسىيە ۋەقەسى» ئىدى. ئۇزاق يىللار ئۆتكەندىن كېيىن باشقىلاردىن ئاڭلىسام، «كوپىراتسىيە ۋەقەسى» بىزنىڭ «كۆكقۇم»دىلا ئەمەس، پۈتۈن ناھىيەدە، ھەتتا قوشنا ناھىيەلەردىمۇ يۈز بېرىپتۇ. «كۆكقۇم»دىكى «غالىبىيەت»، «قىزىل بايراق»، «بەخت يولى» قاتارلىقلاردىلا ئەمەس، باشقا يەرلەردىكى كوپىراتسىيىلەرمۇ ھېسابات دەپتەرلىرىنى كۆيدۈرۈش، بۇلاڭ-تالاڭغا ئۇچراش قىسمىتىگە دۇچ كەپتۇ. «ۋەقە» دەسلەپ ئىگەرچى دېگەن يەردە قوزغىلىپتۇ. «ئىگەرچى» دېگەن نىياز ھاكىمبەگ ۋاقتىدا «ئات يايلىقى»دا ئات باقتۇرۇپ، «ئىگەرچى»دە ئىگەرلەپ، «تاقىچى»دا تاقىلاپ، «ئاتچى»دا ئات كۆندۈرگەن چاغدا، نىياز ھاكىمبەگنىڭ ئاتلىرىغا ئىگەر ياسىغان جاي ئىكەن. «تاش كېچىك»نىڭ يېنىغا جايلاشقان، يەرلىرى شورلۇق، ئۈنۈمسىز يېزا ئىكەن. كوپىراتسىيىدىن تەگكەن ئازغىنا دارامەت «ئىگەرچى»لىكلەرنىڭ قورسىقىنى باقالماپتۇ. ئىگەرچىلىكلەر ئاچ قېلىشلىرىنى كوپىراتسىيىدىن كۆرۈپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە راسا سېرىقتال ۋاقتىدا 2-رايوننىڭ بىر باشلىقى «ئىگەرچى»دىكى ئۈچ كوپىراتسىيىنىڭ ئەزالىرىنى بىر يەرگە يىغىۋېلىپ «ۋەتەنپەرۋەرلىك ئاشلىقى ساتىسىلەر» دەپ قىستاپتۇ. يۇقىرىدىن شۇنداق ۋەزىپە چۈشكەنىكەن. دېھقانلار كوپىراتسىيىدىن بەرگەن ئاشلىقنىڭ دەپتەرگە پۈتۈكلۈك ئىكەنلىكىنى، ئېشىنچا ئاشلىق يوق ئىكەنلىكىنى، تېخى سېرىقتال ۋاقتىدا قازان ئاسالمايۋاتقانلىقىنى، ئەتىگىنىگە تاپسا كەچلىكىگە يوق كۈن ئېلىۋاتقانلىقىنى شىپى كەلتۈرسىمۇ، ھېلىقى رايون باشلىقى ئۇنىماپتۇ. قىستاشلىرىنى توختاتماپتۇ. كادىرلار نۆۋەتلىشىپ ۋەز ئېيتىدىكەن ۋە ھەر بىر كوپىراتسىيە ئەزاسىنى «قانچىلىك ۋەتەنپەرۋەرلىك ئاشلىقى ساتىسەن؟» دەپ سوئال-سوراققا ئالىدىكەن. كادىرلار نۆۋەتلىشىپ دەم ئالىدىكەن ۋە تاماق يېيىشىپ چىقىدىكەن. «بېگىمنىڭ قورسىقى توق، قۇلى بىلەن ئىشى يوق» دېگەندەك، كۆك توپىدا ئەتىيازنىڭ ئاپتىپىغا قاقلىنىپ ئولتۇرغان دېھقانلارنىڭ ئاچ-توقلۇقى بىلەن ھېچكىمنىڭ كارى بولمايدىكەن. دېھقانلارنىڭ قورسىقى ئېچىپ قۇرۇقداپ كېتىپتۇ. ئەمما يىغىن تۈگىمەپتۇ. قىستاشلار پايانىغا يەتمەپتۇ، سوئال-سوراق داۋاملىشىدىكەن. 2-رايوننىڭ ھېلىقى باشلىقى بىر دېھقاننى سوراققا ئاپتۇ: — ئۆيۈڭدە ئاشلىق بارمۇ-يوق؟ — ئازراق بار، غوجام، — دەپ جاۋاب بېرىپتۇ ھېلىقى دېھقان. — زادى قانچىلىك بار؟ — كۈندە بىر ۋاخ قازان ئاسساق، 15 كۈن يەتكۈدەك ئاشلىق بار، غوجام... — ئاشۇ ئاشلىقىڭنى تولۇقى بىلەن دۆلەتكە ساتىسەن، ئۇقتۇڭمۇ؟ — ئۇقتۇم، غوجام، ئەمما بالا-چاقىلىرىم نېمە يەيدىكىن... — بالا-چاقىلىرىڭ ئۈجمە يېسۇن، — دەپتۇ 2-رايوننىڭ ھېلىقى باشلىقى. ئۈجمە يېسۇن؟ تېخى ئۈجمە پىشمىغان تۇرسا، قارا ئۈجمە قىزىل قولتىقمۇ بولمىغان، ئاق ئۈجمە سۈزۈلمىگەن تۇرسا، قانداق يېگىلى بولىدۇ؟ ھېلىقى دېھقاننى غەم بېسىپتۇ. باشقا دېھقانلارنىمۇ غەم بېسىپتۇ. ئەمما رايون باشلىقى يەنە بىر دېھقاننى سوراق قىلىشقا باشلاپتۇ: — ئۆيۈڭدە ئاشلىقىڭ بارمۇ-يوق؟ دېھقان ئۈندىمەپتۇ. — ئاشلىقىڭنى دۆلەتكە سېتىپ بېرەمسەن-يوق؟ يەنە ئۈندىمەپتۇ. — سەن پاڭمۇ يا گاچا؟ — سوراپتۇ رايون باشلىقى. دېھقان ئاغزىنى ئۆمەللەشكە باشلاپتۇ. ئاغزىنى ئاچىدىكەن، لەۋلىرىنى مىدىرلىتىدىكەن، لېكىن زۇۋان چىقمايدىكەن. ئۇ كۈچەپ، قىزىرىپ-تاتىرىپ زۇۋان چىقىرىشقا ئۇرۇنىدىكەن، خېلى قىينىلىشتىن كېيىن زۇۋانى چىقىپتۇ. چىققاندىمۇ ۋارقىراپ چىقىپتۇ: — ياشىسۇن كومپارتىيە! — نېمە دېدىڭ؟ — سوراپتۇ رايون باشلىقى. — ياشىسۇن كومپارتىيە! ياشىسۇن كومپارتىيە! — دېھقان شوئار توۋلاشقا باشلاپتۇ. — مەن سەندىن ساتىدىغان ئاشلىقىڭ قانچىلىك دەپ سورىسام، نېمە دېگىنىڭ بۇ؟ — ياشىسۇن كومپارتىيە! بۇ ئارىدا توپ ئىچىدە ئولتۇرغان كىمدۇر بىرسى ھېلىقى دېھقاننىڭ شوئارىنىڭ ئاخىرىغا كىچىككىنە قوشۇپ قويۇپتۇ: — يوقالسۇن كوپىراتسىيە! دېھقانلار ئارقىمۇئارقا ۋارقىراشقا باشلاپتۇ: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! دېھقانلارنىڭ قالايمىقان ۋارقىراشلىرى ئۇلارنى يىغىۋالغان كونا خاماننى بىر ئاپتۇ. ئاستا-ئاستا رەتكىمۇ چۈشۈپتۇ. مىڭلىغان دېھقان كۆك توپىدا ئولتۇرۇپ، قوللىرىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ بىردەك ئاۋازدا شوئار توۋلايدىكەن: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! شوئار ساداسى «ئىگەرچى»نىڭ كۆك ئاسمىنىنى چاڭ كەلتۈرۈپتۇ. يورۇڭقاشنىڭ قىنىدا، كىچىككىنە بىر تارام قارا سۇدا ئۈزۈپ يۈرگەن بېلىقچىقۇشلار ئۈركۈپ كۆككە كۆتۈرۈلۈپتۇ. رايون باشلىقى ۋە باشقا شەپكە كىيگەن كادىرلار ۋارقىراپمۇ، توپا چېچىپمۇ ئۇلارنىڭ شوئار توۋلىشىنى توختىتالماپتۇ: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! دېھقانلار شوئار توۋلاشنى توختاتمايدىكەن، ئارىدا تۇرۇپ-تۇرۇپ: «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلسۇن، كوپىراتسىيىنى تارقىتىپ بەرسۇن، پاي قوشقان نەرسىلەرنى قايتۇرۇپ بەرسۇن!» دەپ تەلەپمۇ قويىدىكەن. شۇ كۈنى ئىلچىدا بازار قىزىيدىغان كۈن بولغاچقا «جىيا»، «سۈي»، «ھاڭگىيا» دېگەن يەرلەردىن بازارغا ماڭغانلار «ئىگەرچى»دىكى ۋەقەنى كۆرۈپتۇ. «ئىلچى»نىڭ بازىرىدا بىر دەمدىلا «ئىگەرچىدە كوپىراتسىيىنى تارقىتىۋېتىپتۇ. ئەمدى ھەممە ئادەم ئۆز يېرىگە ئۆزى ئىشلەيدىكەن» دېگەن گەپ تارقىلىپ كېتىپتۇ. بازاردىن رايون-رايونلارغا، ھەتتا قوشنا ناھىيەلەرگە تارقىلىپتۇ. ھەممە يەردە دېھقانلار «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىرىشىپ، كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا تۇتۇش قىپتۇ... بۇ خەۋەرنى بىزنىڭ «كۆكقۇم»غا ئاشۇ كۈنى ئىلچىنىڭ بازىرىغا بارغان رەھىم پوۋاش ئېلىپ كەپتۇ. ئۇنىڭ «كۆكقۇم»نىڭ توپىلىق كوچىلىرىدىن «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپ، سۈر ھاڭگىسىنى دېۋىتىپ ئۆتكەنلىكىدىكى سەۋەب شۇنىڭدىن ئىكەن. تاغاملارنىڭ كوپىراتسىيىنىڭ دەپتەر-ھېسابلىرىغا ئوت قويۇپ، پاي قاتقان نەرسىلەرنى بۇلاپ-تالاپ ئېلىپ كېتىشى — ئەنە شۇ «ئىگەرچى»دە يۈز بەرگەن «ۋەقە»نىڭ داۋامى ئىكەن. ئۇزاق يىللاردىن كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە: تاغام كوپىراتسىيە بىكار قىلىنغان شۇ كۈنى ئۆيگە ئۆزىنىڭ پايغا قېتىلغان ئىككى ئۆكۈز، بىر ئات، ئۈچ ئېشىكىنىلا ئېلىپ كەپتۇ. باشقا ھېچنەرسە ئەكەلمەپتۇ. ئۇرۇقلۇقمۇ، بوقۇسا-بۇيانلاقمۇ ئەكەلمەپتۇ. ئۇ كوپىراتسىيىنىڭ بىكار قىلىنغانلىقىغا راستتىنلا ئىشىنىدىكەن. ئەتىسىدىن باشلاپ ئۆز يەرلىرىدىكى پاسىل-تىرگەنلەرنى ئېگىزلىتىپ، چېگرا بەلگىلەپ چىقىپتۇ. يېڭىدىن بوقۇسا-بۇيانلاق، ئارا-تاماق دېگەنلەرنى ياساپ، يەرگە ئىشلەشكە كىرىشىپتۇ. روھى كۆتۈرەڭگۈ ئىكەن. تېخى دىمىغىدا «ئەجەب ئوبدان زامان بولدى» دەپ ناخشا غىڭشىپمۇ قويىدىكەن. ئاھ، دېھقان ئۈچۈن يەردىن ئۆزگە يەنە نېمە كېرەك؟ ئۇنىڭ دۇنياسى شۇ. ئۇنىڭ ئاتىسىمۇ، ئانىسىمۇ يەر، بايلىق-دۇنياسىمۇ، ئالتۇن-كۈمۈشىمۇ يەر. تىللا-يامبۇ تاپسا يەر ئالىدۇ، كالا-قويلىرى ئاۋۇسا يەرگە تېگىشىدۇ. كۈچ-قۇۋۋىتىنى، ئەقىل-زېھنىنى يەرگە بېغىشلايدۇ. ئۇنىڭ تۇغۇلۇپ، ئىڭەلەپ چۈشكەن يېرىمۇ شۇ. يەنە شۇ يەرگە كۆمۈلىدۇ. شان-شەرەپمۇ، شادلىق-خۇشاللىقىمۇ يەرگە باغلانغان. ئۇنىڭغا يەنە نېمە كېرەك؟ === 5 === ئۈچ كۈن ئۆتتى، كۆكقۇمنىڭ تېرەك بوستانلىق مەھەللىلىرى ئېغىر سۈكۈنات ئىچىدە جىمىپ كەتتى. پەقەت خورازلارنىڭ چىللىشى، مۇئەززىن ئاخۇنۇمنىڭ ئەزان ئاۋازى، كالىلارنىڭ مۆرىشى، ئېشەكلەرنىڭ ھاڭرىشىلا بۇ يەردە ھاياتلىقنىڭ داۋام قىلىۋاتقانلىقىدىن بېشارەت بېرەتتى. ئەترەت باشلىقىنىڭ تاڭ ئاتماستىنلا تاك-تاك ئۇرۇپ «سەھەرلىك دولقۇن»غا چىللايدىغان، ئۆگزىگە چىقىۋېلىپ قاڭالتىر كانايدا ئىشقا ئالدىرىتىدىغان سادالىرى يوق بولغانىدى. ئۇ مەڭگۈگە يوق بولىدىغاندەك تۇيۇلاتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاقمۇ گويا ئۆچەككە كىرگەن قارا قۇلاقتەك كۆرۈنمەي قالدى. كىشىلەر ئۇنى يۇرتنى تاشلاپ چىقىپ كېتىپتۇ دېيىشەتتى. ئەمما كوپىراتسىيە بۇلاڭ-تالاڭغا ئۇچراپ ئۈچىنچى كۈنى كەچتە ئۇ بىر توپ شەپكە كىيگەن كادىرلارنى باشلاپ قايتىپ كەلدى. شۇ كۈنى كېچە كۆكقۇملۇقلارنىڭ دەرۋازا-ئەگۈنلىرى داقىلدىتىپ قېقىلىپ ئەنسىزلىك بىلەن ئۆتتى. تاڭ ئاتقاندا ئاۋۋال تاك-تاك ئاۋازى، كېيىن ئۆگزىگە چىقىپ قاڭالتىر كانايدا ۋارقىرىغان يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ تونۇش ئاۋازى ئاڭلاندى. ئۇ ھەممە كىشىنى كوپىراتسىيىنىڭ چوڭ خامىنىدا ئېچىلىدىغان يىغىنغا چىللاۋاتاتتى. كېچىچە نېمىلەرنىدۇر تۇيغان ۋە ھېس قىلغان كىشىلەر ھودۇقۇش ئىچىدە خامانغا قاراپ مېڭىشتى. بىز كىچىكلەر تاماشا كۆرۈشكە ئالدىرايتتۇق. خامانغا ھەممىدىن بۇرۇن يېتىپ باردۇق. كۆردۇقكى، قوللىرى ئارقىسىغا قىلىنىپ چەمبەرچاس باغلانغان بىر توپ كىشىلەر خاماندا قاتار سەپ قىلىپ تىزلاندۇرۇپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلۇپتۇ. تونۇدۇق: سايىت ھاجىم، سايىت ھاجىمنىڭ ئوغلى مۇھەممەتخان، رەھىم پوۋاش، ئىمىن كۈشكەل، تۇرسۇن چالۋاش، ياسىن كەس، قۇۋاننىياز چوت، قاسىم پالۋان... ئاشۇلارنىڭ قاتارىدا تاغام ئابدۇللا خارەتمۇ بار ئىدى. سانىدۇق، ھەممىسى 17 ئادەم. ئويۇن-تاماشا نەدە؟ جىممىدە تۇرۇپ قالدۇق. قاينىغان قازانغا تۇز قۇيغاندەكلا توختاپ قالدۇق. چوڭلارمۇ يېتىپ كېلىشكەن، ئۇلارمۇ گويا ئېگىز ۋە مۇستەھكەم توغانغا دۇچ كەلگەن ئېقىن سۇدەك جىممىدە توختاپ قېلىشقانىدى. ئۇلار نېمە ئىش بولغانلىقىنى چۈشەنگەن، ئەمما نېمە دېيىشىنى، نېمە قىلىشىنى بىلمەيتتى. باغلاقتا تۇرغان ئاتىلىرىغا، ئاكا-ئىنىلىرىگە، ئوغۇل-نەۋرىلىرىگە ئارا بولۇشقا جۈرئەت قىلىشالمايتتى. يۇسۇن كالتا، مەتتوختى دۈمچەك، روزىمەت غەلەپلەر باغلاقتىكىلەرنىڭ ئارقىسىدا ئالابالداقلىرىنى تۇتۇشۇپ تۇرۇشاتتى. تېخى ئىلەك جۇل مىلتىق كۆتۈرۈۋالغانىدى. سول تەرەپتە نەدىندۇر تېپىپ كېلىنگەن شىرەگە قىزىل يوپۇق يېپىلغان، شىرە يېنىغا قادالغان ئېگىز خادا ئۇچىدا قىزىل بايراق لەپىلدەپ تۇراتتى. كىشىلەر — يىغىن ئىشتىراكچىلىرى شىرەنىڭ ئۇدۇلىدا، كۆك توپىغا ئولتۇرغۇزۇلدى. شىرە بىلەن كىشىلەر ئارىسىدا ئالتە-يەتتە قەدەم ئارىلىق قالدۇرۇلدى. كىشىلەر ئولتۇرغان يېرىدىن بويۇنلىرىنى غازدەك سوزۇشۇپ يىغىن سەھنىسىگە ئەمەس، سول تەرەپتە قالغان باغلاقتىكىلەرگە قارىشاتتى. نېمە ئىش يۈز بېرىشىنى، نېمە دېيىلىشىنى كۈتەتتى. يىغىن كۆپ ھاياللىمايلا باشلاندى. يۈسۈپ قارا قۇلاق «خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى» دەپ تونۇشتۇرغان بىر قارىمۇتۇق، ئوتتۇرا بوي، بېشىدا قىسقا چېچى بار كادىر ئۇزۇن سۆزلىدى. ئۇ بىر توپ ئەكسىيەتچى ئۇنسۇرلارنىڭ سايىت ھاجىم، مۇھەممەت خاپانباش قاتارلىق زومىگەر-پومېشچىكلارنىڭ قۇترىتىشى بىلەن كوپىراتسىيىنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلغانلىقىنى، دەپتەر-ھېساباتلارنى كۆيدۈرگەنلىكىنى، بۇنىڭ پارتىيە، ھۆكۈمەتكە قىلىنغان ھۇجۇم ئىكەنلىكىنى، ئۆتكۈر سىنىپىي كۈرەش ئىكەنلىكىنى، ئەكسىيەتچى ئۇنسۇرلار بىلەن كەمبەغەل دېھقانلار سىنىپى ئارىسىدىكى ھايات-ماماتلىق ئېلىشىش ئىكەنلىكىنى سۆزلىدى. پرولېتارىيات دىكتاتۇرىسىنىڭ بۇ بىر ئوچۇم سىنىپىي دۈشمەنلەر ئۈستىدىن چوقۇم غالىب كېلەلەيدىغانلىقىنى، ئۇلارغا قاتتىق دىكتاتۇرا يۈرگۈزۈشنىڭ ۋەزىيەتنىڭ تەقەززاسى ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى... خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى سايىت ھاجىمنىڭ ئىسمىنى ئوقۇدى. يۈسۈپ كالتا بىلەن روزىمەت غەلەپ چەمبەرچاس باغلانغان سايىت ھاجىمنى تارتىپ تۇرغۇزۇپ، دوڭغايتقىنىچە سەھنە ئالدىغا ئىتتىرىپ ئېلىپ كەلدى. باغلانغان قوللىرى ئارقىسىغا قايرىلغان بولغاچقا بېشى يەرگە تەگكۈدەك ئېگىلىپ كەتكەنىدى. خىزمەت گۇرۇپپىسى باشلىقى جاھىل پومېشچىك، ئۆزگەرمەس سىنىپىي دۈشمەن سايىت پومنىڭ كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا قۇترىتىش جىنايىتى بىلەن قولغا ئېلىنغانلىقىنى جاكارلىدى. سايىت ھاجىمنىڭ پۇتلىرى لاغىلداپ تىترەيتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن رەھىم پوۋاشنىڭ ئىسمى ئوقۇلدى. ئىككى ساقچى ئۇنىمۇ ئوخشاشلا دوڭغايتىپ، ئىتتىرىپ سەھنىنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كەلدى ۋە «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا قۇترىتىش ۋە ئىغۋا توقۇش جىنايىتى» بىلەن قولغا ئېلىنغانلىقىنى جاكارلىغاندىن كېيىن، دوڭغايتقىنىچە سايىت ھاجىمنىڭ قېشىغا ئاپىرىپ تۇرغۇزۇپ قويدى. ئۇنىڭدىن كېيىن تاغام ئابدۇللا خارەت، ئىمىن كۈشكەل، تۇرسۇن چالۋاش... باغلاپ خاماننىڭ يەنە بىر تەرىپىگە تىزلاندۇرۇپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلغان 17 ئادەم بىر-بىرلەپ قولغا ئېلىندى. قولغا ئېلىش تەرتىپى ئوخشاش ئىدى. ئىسمى ئوقۇلاتتى. دوڭغايتىلغىنىچە ئىتتىرىپ ئېلىپ كېلىنەتتى. جىنايىتى ۋە قولغا ئېلىنغانلىقى جاكارلانغاندىن كېيىن، يەنە دوڭغايتىلغىنىچە قولغا ئېلىنغانلارنىڭ سېپىگە ئاپىرىپ تۇرغۇزۇپ قويۇلاتتى. پەقەت جىنايىتىنىڭ نامى ئۇنچە ئوخشىشىپ كەتمەيتتى. تاغام ئوت قويغۇچى ئۇنسۇر بولۇپ قولغا ئېلىندى. ئۇنى دوڭغايتىپ سەھنە ئالدىغا ئېلىپ كەلگەندە، قىزىل كوسا چىرايى سەل سارغىيىپ قالغاندەك كۆرۈندى. شۇ كۈنى چۈشتىن كېيىن كوپىراتسىيە ئەسلىگە كەلدى. كىشىلەر ئۆيلىرىگە ئەكەتكەن، ئالدىنقى يىلى كوپىراتسىيىگە پاي قىلىپ قاتقان نەرسىلىرىنى ئۆزلۈكىدىن ئەكېلىپ بېرىشتى. ھەرگىز كەم ئەكېلىشمىدى. ئەگەر كەم ئەكېلىشكەن بولسا تۇتۇلۇپ قالغان، ھېلىقى قولغا ئېلىنغانلار قاتارىغا قوشۇلۇپ قالغان بولاتتى. چۈنكى ھېلىقى كۈنى قېچىپ كەتكەن بوغالتىر بالا ئۇ نەرسىلەرنىڭ تىزىملىكىدىن بىر نۇسخا ساقلاپ قالغانىدى. بەزىلەر قاتتىق سۈرۈشتە قىلىندى. ئەمما ئۇلار ئىشنى قولغا ئېلىنغانلارغا دۆڭگەپلا قۇتۇلدى. دېمىسىمۇ دۆڭگەش ئۇلارنىڭ ئادىتى ئىدى. بالا ئوغۇل تۇغۇلسا ئۆزىدىن، قىز تۇغۇلسا خوتۇنىدىن كۆرۈشكە كۆنۈپ قالغان، سەۋەنلىك كۆرۈلسە ياكى ئىش ئوخشىماي قالسا باشقىلارغا دۆڭگەشكە تەييار تۇرۇشاتتى. بۇ قېتىممۇ شۇنداق بولدى. قولغا ئېلىنغان كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلار كۈندۈزى كوپىراتسىيىنىڭ ئېتىزىدا قاتتىق ئەمگەككە سېلىنىپ، كېچىسى كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىدا ئېچىلغان يىغىندا قاتتىق كۈرەش قىلىناتتى. كوپىراتسىيىنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلغان كۈنى تەڭ ھە-ھۇ دېيىشكەنلەر ئەمدى كۆك توپىدا تىزلىنىپ ئولتۇرۇپ، ئوڭ قول مۇشتۇمىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ، «پىكىر، پىكىر!» دەپ ۋارقىرايتتى ۋە قولغا ئېلىنغان ئۇنسۇرلارنى غەزەپ بىلەن پاش قىلاتتى. ئۇلارنىڭ گۇناھلىرىنى، جىنايەتلىرىنى، بۇزغۇنچىلىقلىرىنى ئەيىبلىشەتتى. كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلارنى كۈرەش قىلىش يىغىنلىرى كېچە-كېچىلەپ داۋام قىلاتتى. ئۇرۇش، مۇشت سېلىش، تېپىش، دۈشكەلەشلەرمۇ كۈرەش قىلىشنىڭ بىر خىل ئۇسۇلى، يەنى كېلىپ ئەۋجى ھېسابلىناتتى. بۇنىڭغا يول قويمىسا ئىنقىلابىي ئاممىنىڭ غەزىپىنى باسقىلى بولمايتتى. كوپىراتسىيىنى بۇزغانلىقىدىن ئەمەس، بەلكى قاچانلاردۇر بىر چاغلاردا ئۆزلىرىگە يوغانچىلىق قىلغانلىقلىرىدىن، بايلىق، مال-مۈلكىنى كۆز-كۆز قىلغانلىقلىرىدىن، قۇدا چۈشۈشكە ئۇنىمىغانلىقلىرىدىن ۋە ياكى بىرەر ئېغىز ئوشۇق گېپىدىن قالغان ئۆچىنى ئېلىشاتتى. بۇنداق ياخشى پۇرسەت يەنە كېلەمدۇ-كەلمەمدۇ؟ بۇنى ھېچكىم بىلمەيتتى. پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇش كېرەك ئىدى. پۇرسەت كەلگەندە ئۇرۇپ-تېپىپ، ئۆچىنى، ئەنتىنى، ئىنتىقامىنى، قىساسىنى ئېلىۋېلىشى زۆرۈر ئىدى. «كۆكقۇم» يۇرت بولۇپ، مۇشۇ ئادەملەر تۇغۇلۇپ، ئۆسۈپ ئادەم بولۇپ، بۇنداق پۇرسەتنىڭ كېلىشى تېخى تۇنجى قېتىم ئىدى. بۇنداق پۇرسەتنىڭ يارىتىپ بېرىلىشىمۇ تۇنجى قېتىم ئىدى. شۇڭا پۇرسەتنى تۇتماي بولمايتتى. ئۇلار پاش قىلاتتى، ئەيىبلەيتتى، تىللايتتى، ئۇرۇپ-تېپەتتى. ئۆزلىرىنىڭ مۇشۇ ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق ئاللىقانداق بىر ئىچكى رازىمەنلىك-خۇشاللىق تېپىپلا قالماستىن، بەلكى يەنە خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ، يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ ئەتىۋارلىشىغا ئېرىشەتتى. تېخىمۇ مۇھىمى، ئۆزلىرىنىڭمۇ كوپىراتسىيىنى بۇزۇشقا قاتناشقان ئىشلىرىنىڭ سۈرۈشتۈرۈلۈشىدىن قۇتۇلۇپ قالاتتى... ئۇزاق يىللاردىن كېيىن چوڭ بولغىنىمدا ئاڭلىسام، شۇ كۈنلەردە ناھىيەنىڭ ھەممە يېرىدە كوپىراتسىيە ئەنە شۇنداق ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپتۇ. كوپىراتسىيە ۋەقەسىنى تۇغدۇرغۇچىلار ئاشۇنداق قولغا ئېلىنىپتۇ. ئېنىق ئېسىمدە، تاغاملارنى قولغا ئالغانلىقى ئېلان قىلىنغان بولسىمۇ، لېكىن تۈرمىگە ئېلىپ كېتىلمىدى. ھەر كۈنى بوۋامغا ئەگىشىپ تاغامغا تاماق ئېلىپ بارغانلىقىمىزمۇ ئېسىمدە. بوۋامنى ۋە باشقا ئۇرۇق-تۇغقانلارنى كۈرەش قىلىش يىغىنىغا قاتناشتۇرمىغىنىغا ئوخشاش، تاماق ئېلىپ بارغاندىمۇ ئۇلار بىلەن كۆرۈشتۈرمەيتتى. بىز پەقەت ئۇلارنى يىراقتىن كۆرەلەيتتۇق. ئىلەك جۇل، يۈسۈپ كالتا قاتارلىق ئالابالداق تۇتۇۋالغان ساقچىلار تاماقنى ئېلىپ، مالتىلاپ تەكشۈرۈپ ئېلىپ قالاتتى. تاغامنى راسا سېغىنىپ يۈرگەن كۈنلىرىمدە، ماڭا ئۇنى كۆرۈش نېسىپ بولدى. بوۋام-موماملارمۇ ئوغلىنى كۆردى. پۈتۈن «كۆكقۇم»دىكى چوڭ-كىچىك، ئۇلۇغ-ئۇششاقنىڭ ھەممىسى تاغامنى كۆردى. ئاشۇ كۈندىكى ئىش ھازىرغىچە كۆز ئالدىمدا ئېنىق گەۋدىلىنىپ تۇرىدۇ. تاغامنىڭ ئاۋازى قۇلاق تۈۋىمدە جاراڭلايدۇ. ئوچۇق قالغان كۆزلىرى يادىمغا كەلسە تېنىم شۈركىنىپ كېتىدۇ... === 6 === ۋەقە ھېلىم ئاتام قولغا ئېلىنغان كۈننىڭ ئەتىسى يۈز بەردى. ئۇزاق يىللاردىن كېيىن باشقىلارنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، قولغا ئېلىنغانلاردىن كىمدۇر بىرسى ھېلىم ئاتىدىن كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا دۇئا سورىغانلىقىنى، ھېلىم ئاتىنىڭ ئاپئاق بېشىنىڭ ئىرغاڭلىغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ ساپتۇ. تاغام ئابدۇللا خارەتنىڭ ئاشۇ باش ئىرغاڭلىتىشقا «قوشۇلدى» دەپ تەبىر بەرگەنلىكىنىمۇ پاش قىپتۇ. مانا شۇنىڭ بىلەن 102 ياشلىق ھېلىم ئاتىمۇ قولغا ئېلىندى. شۇ كۈندىكى ئىش ئېنىق ئېسىمدە. بىز ئوقۇغۇچىلار مۇئەللىمىمىزنىڭ يېتەكچىلىكىدە قاتار-قاتار سەپ بولۇپ، قىزىل بايراقنى لەپىلدىتىپ، ئوچۇق سوت مەيدانىغا — كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىغا يېتىپ باردۇق. كوپىراتسىيە ئەزالىرى ئاللىقاچان كۆك توپىغا سانجاق-سانجاق ئولتۇرغۇزۇپ بولۇنغانىدى. بوۋام-موماملارمۇ، ئانام-ھامماچاملارمۇ، باشقا قولغا ئېلىنغانلارنىڭ كۈرەش يىغىنلىرىغا قاتناشتۇرۇلمايدىغان ئۇرۇق-تۇغقانلىرىمۇ ھەيدەپ كېلىنگەنىدى. خاماندا، ئۇزۇن خادىنىڭ ئۇچىدا قىزىل بايراق لەپىلدەپ تۇراتتى. چاچ-ساقاللىرى ئۇچتەك ئاقارغان، ئۈشتە قىلىنغان ئاق خامدىن ئۈستىۋاش كىيگەن، گەۋدىسى كاماندەك ئېگىلىپ قالغان ئورۇق ھېلىم ئاتا يالاپ ئېلىپ كېلىندى. ئۇنىڭ بېشى يەنىلا ئىرغاڭلاپ تۇراتتى. خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ ئىككى كادىرى ئۇنىڭ ئىككى يېقىدا ئىككى قولىنى ئارقىسىغا قايرىپ مەھكەم تۇتۇپ تۇراتتى. خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى قولىدىكى قەغەزگە قاراپ ئۈنلۈك ۋارقىراپ ئوقۇدى: — ھېلىم پاۋان، ئەر، 102 ياش، «كۆكقۇم» يېزىسىنىڭ «ئەگرىيار» كەنتىدە ئولتۇرۇشلۇق. جاھىل ئۇنسۇر ھېلىم پاۋان «ئەگرىيار»دا «بەخت يولى» كوپىراتسىيىسى قۇرۇلغان ئىككى يىلدىن بېرى كوپىراتسىيىگە كىرىشنى ئىزچىل رەت قىلىپ، كوللېكتىپ ئەمگەكلەرگە قاتناشماي، ئۆيىدە بىكار يېتىۋالغان، بۇنى ئاز دەپ، كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلارنى كوپىراتسىيىنى تارقىتىۋېتىشكە قۇتراتقان. جىنايىتى ئېغىر، تەسىرى يامان. مەن ھازىر «كۆكقۇم» يېزىلىق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقىغا ئاساسەن، جاھىل ئۇنسۇر ھېلىم پاۋاننى قولغا ئالغانلىقىمنى جاكارلايمەن... ھېلىم ئاتىنىڭ چىرايىدا ھېچقانداق ئۆزگىرىش يوق ئىدى. ئاپئاق بېشى يەنىلا «توغرا، ھەئە، شۇنداق، شۇنداق قىلىش كېرەك» دەۋاتقاندەك توختىماي ئىرغاڭلاپ تۇراتتى. قايسىدۇر بىر كادىر «كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلاردىن بىرنىمۇ توردىن چۈشۈرۈپ قويمايلى!» دەپ شوئار توۋلىدى. ئەتراپ جىمجىت، ھېچكىم ئاۋاز قوشمىدى. كۆك توپىدا تىزلىنىپ يۈكۈنۈپ ئولتۇرۇشقان كوپىراتسىيە ئەزالىرى يەرگە قارىشىۋېلىشقانىدى. ئىشنىڭ ئەپلەشمەيۋاتقانلىقىنى سەزگەن مۇئەللىمىمىز بىز ئوقۇغۇچىلار سەپ بولۇپ تۇرغان يەرگە كېلىپ بىزنى قوشۇلۇپ شوئار توۋلاشقا تەشكىللىدى. بىز شوئار توۋلاۋاتقان كىشىگە ئەگىشىپ شوئار توۋلىشىمىز كېرەكلىكىنى چۈشەندۇق ۋە ھېلىقى كادىر: «كوپىراتسىيىگە قارشى جاھىل ئۇنسۇر ھېلىم پاۋاننىڭ ئىت كاللىسىنى يانچىپ تاشلايلى!» دەپ توۋلىغاندا، «سېسىتىپ تاشلايلى!» دەپ جور بولدۇق. كىچىككىنە مۇشتۇملىرىمىزنى كۆككە سوزدۇق. لېكىن كوپىراتسىيە ئەزالىرى يەنىلا ئاۋاز قاتمىدى. ئۇلار گويا نېمىدىندۇر خىجىل بولغاندەك يەنىلا يەرگە قارىشىۋېلىشقانىدى. شۇنداقتىمۇ ھېلىم ئاتىنى قولغا ئېلىش يىغىنى ئوڭۇشلۇق ئاياغلاشتى. قوللىرى ئارقىسىغا قىلىپ باغلانغان ھېلىم ئاتا خاماننىڭ يەنە بىر تەرىپىدە يەرگە تىزلاندۇرۇپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلغانلار قاتارىغا ئاپىرىپ قوشۇۋېتىلدى. قولغا ئېلىش دېگەن مانا شۇ ئىدى. شۇ كۈنى ئوقۇغۇچىلارنىڭ سېپىدە تۇرۇپ، يىراقتا قوللىرىنى ئارقىسىغا باغلاپ، بىز تەرەپكە ئارقىسىنى قىلىپ تىزلاندۇرۇلۇپ قويۇلغانلارغا پات-پات قاراپ قويغانلىقىممۇ يادىمدا. قولى ئارقىسىغا قىلىپ باغلانغانلارنىڭ قايسىسى كىم ئىكەنلىكىنى بىلىشكە ئۇرۇناتتىم. تاغامنىڭ تونۇش گەۋدىسىنى ئوڭايلا ئايرىۋالدىم. ئۇنىڭ كەتمەن تۇتۇشقا، كەكە، چوت، ھەرە، يانپۇچۇق، ئىسكىنە تۇتۇشقا ئادەتلەنگەن قوللىرى بىلىكىدىن باشلاپ ئارغامچا يۆگىلىپ، چەمبەرچاس قىلىپ دولىسىدىن ئۆتكۈزۈلۈپ تارتىپ، مەھكەم باغلىۋېتىلگەنىدى. قولىنى مىدىرلىتالمايتتى. گەۋدىسى بولسا پات-پات مىدىرلايتتى. ئۇنىڭ چىرايىنى كۆرگۈم كېلەتتى. لېكىن بىز تەرەپكە ئارقىسى قىلىنىپ تىزلاندۇرۇلغان بولغاچقا كۆرەلمەيتتىم. يېنىغا بېرىشقا بولسا رۇخسەت قىلىنمايتتى. ئەتىسى ئەتىگەندە مەكتەپكە ماڭاي دەپ تۇرسام، يىراقتىن كوپىراتسىيىنىڭ خامىنى بار تەرەپتىن بىر كىمنىڭ سوزۇپ-سوزۇپ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئاڭلاندى. ئاۋاز تۇرۇپ توختاپ، تۇرۇپ جاراڭلايتتى. «ئەگرىيار»نىڭ ھەممە يېرىگە ئاڭلىناتتى. ھويلىغا چىقىپ دىققەت بىلەن قۇلاق سالدىم. بوۋام-موماملارمۇ ھويلىغا ئالدىراش چىقىشتى: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! ۋارقىرىغان ئاۋازنىڭ نېمە دەۋاتقانلىقىنى ئېنىق ئاڭلىدۇق. «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!...» دەپ ۋارقىراۋاتاتتى. ئەمما ئەمدى بۇ رەھىم پوۋاشنىڭ ئاۋازى ئەمەس، تاغامنىڭ ئاۋازى ئىدى. بىز تونۇدۇق. مومام-بوۋاملارمۇ تونۇدى. ئۆز ئوغلىنىڭ ئاۋازىنى تونۇمايدىغان ئىش بولامدۇ؟ مومام: «ۋاي بالام، ۋاي بالام!» دېگىنىچە پالاقشىپ خامان تەرەپكە ماڭدى. بىز بىر ئائىلە ئۇنىڭغا ئەگەشتۇق. ھەر بىر قەدەمدە تاغامنىڭ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئېنىق ئاڭلىناتتى: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! ئاۋاز قانداقتۇر بىر ئېگىز يەردىن ئاڭلىناتتى. ئاۋازدىن ئۈركۈگەن قۇشقاچلار كۆكتە ئۇچۇشۇپ يۈرەتتى. خامانغا يېقىن بېرىپ كۆردۇقكى، تاغام چوڭ كۆل بويىدىكى ئېگىز سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا چىقىۋاپتۇ. شەپكە كىيگەن كادىرلار، ئالابالداق تۇتۇۋالغان ساقچىلار كۆل ئەتراپىدا پايپېتەك بولۇپ يۈرۈشەتتى. ھەممىنىڭ بېشى ئاسمانغا بۇرالغان، ئۇلار: «ھوي ئۇنسۇر، پەسكە چۈش! چۈش دەيمەن بۇياققا!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئاچىمىقىغا مىنىۋالغان تاغام بولسا، «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ توختىماي توۋلايتتى. ئەمدى چاشقان قۇلىقىدەك بولغان ياپراقلار ئارىسىدىن ئۇنىڭ يىرتىلغان كىيىملىرى، قارىداپ كەتكەن چىرايى، ئاۋارە تۇرقى چالا-پۇلا كۆرۈنەتتى. «ئەگرىيار»لىقلار، ھەتتا «كۆكقۇم»لۇقلارنىڭ ھەممىسى خاماننىڭ يېنىغا، چوڭ كۆل بويىغا يىغىلىشتى. چوڭ-كىچىك ھەممىسى كەلگەنىدى. بوۋام-موماملار ئوغلىنىڭ ئەھۋالىنى كۆرۈپ چىپپىدە توختاپ قېلىشتى. ئاشۇ يەردە كىشىلەرنىڭ دېيىشكەنلىرىدىن مەلۇم بولدىكى، ئەتىگەن ئىشقا ھەيدەش ئالدىدا ھەممە گۇناھكارلارنىڭ قوللىرىنى يېشىۋېتىپتۇ. تاغامنىڭ قولىنىمۇ يېشىپ قويۇپتۇ. ئادەتتە ئاخشىمى باغلاپ كۈرەشكە ئەچىقىدىكەن. كېچىسى باغلانغان پېتى تۇرىدىكەن. سەھەردە ئەمگەككە ماڭىدىغان چاغدا يېشىپ قويىدىكەن. ھېچ ئىش چىقمىغانىكەن. بۈگۈن قوللىرى يېشىلىشىگىلا تاغام نېمىشقىدۇر قېچىشقا باشلاپتۇ. دەسلەپ خاماننى چۆرگىلەپ قېچىپتۇ. «توختا!» دېسە ئۇنىماپتۇ. ساقچىلار تۇتماقچى بولغانىكەن، بوي بەرمەپتۇ. ئاخىر چوڭ كۆل بويىغا ئۆتۈپ، كۆلنى چۆرگىلەپ يۈگۈرۈشكە باشلاپتۇ. ئاڭغىچە كادىرلار ۋە باشقا ساقچىلار يېتىپ كېلىپ مىلتىق، كالتەكلىرىنى تەڭلەپ ئۇنى تۇتماقچى بوپتۇ. تۆت تەرەپتىن قورشاپ كەپتۇ. بۇنى كۆرگەن تاغام خۇددى مۈشۈكتەك چاققانلىق بىلەن چوڭ سەگۈ تېرەككە يامىشىپ ئۈستىگە چىقىۋاپتۇ. بارغانسېرى ئېگىزگە ئۆرلەپ، «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراشقا باشلاپتۇ... بولغان ئىش مانا شۇ ئىكەن. كىشىلەرنىڭ ھەممىسى خۇددى پادىشاھلىقنى بەخش ئەتكۈچى ھۇما قۇشىنى كۈتۈۋاتقان شەھەر ئاھالىسىدەك ئاسمانغا، سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قارىشاتتى. بويۇنلىرى تېلىپ كەتكەندە بولسا باشلىرىنى بىر نەپەس پەسكە چۈشۈرۈپ: «بىچارە، ئېلىشىپ ئەقلىدىن ئېزىپ قالغان چېغى...» دېيىشەتتى. كادىرلار تېخىچە: «ھوي ئۇنسۇر، پەسكە چۈش!» دەپ ۋارقىراپ يۈرۈشەتتى. تاغام بولسا: «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ توختىماي توۋلايتتى. كىمدۇر بىرسى ئۇزۇن شوتىدىن بىرنى تېپىپ كېلىپ سەگۈ تېرەككە قويدى. شوتا تاغام چىقىۋالغان يەرنىڭ يېرىمىغىمۇ يەتمىدى. شۇنداقتىمۇ ئىلەك جۇل شوتا يەتكەن يەرگىچە شوتا بىلەن، ئۇنىڭ ئېگىزىگە يامىشىپ چىقىپ تاغامنى تۇتۇپ چۈشمەكچى بولدى. تاغامنى سەگۈنىڭ ئۈستىدىلا باغلاپ، خۇددى باراڭدىن پىلەكلىك كاۋىنى چۈشۈرگەندەك ساڭگىلىتىپ چۈشۈرمەكچى بولغانمۇ، ئۇ يەنە ئارغامچىمۇ ئېلىۋالدى. ئىلەك جۇلنىڭ شوتىنىڭ بالداقلىرىدىن ئېشىپ، ئۆزى تۇرغان يەرگە چىقىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن تاغام سەگۈنىڭ بىلەكتەك توملۇقتىكى بىر نوتىسىنى ئوBlast قىلىپ، سۇندۇرۇپ، ياپراق ۋە كىچىك شاخلىرىنى سىيرىۋېتىپ تەييار بولۇپ تۇردى. ئىلەك جۇل تاغامنىڭ قولىدىكى تاياق يەتكۈدەك يەرگىچە يامىشىپ چىقتى. سەگۈنىڭ پۇتىقىغا مىنىۋالغان تاغام «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىرىغىنىچە ھېلىقى تاياقنى چۆرۈپ، ئىلەك جۇلنىڭ دۈمبىسىگە راسا كېلىشتۈرۈپ بىرنى سالدى. ئىلەك جۇل ۋايجانلاپ توۋلاپ كەتتى. نەچچە كۈندىن بېرى قولغا ئېلىنغانلارنى توختىماي ئۇرۇپ-تېپىپ يۈرۈپمۇ تاياقنىڭ تەمىنى بىلەلمىگەن ئىلەك جۇل ئەمدى تاياقنىڭ تەمىنى تېتىدى. تاغام تاياق بىلەن ھەر قېتىم ئۇرغاندا ئۇ ۋايجانلاپ توۋلاپ كېتەتتى، لېكىن قولى بوشىمىدى. سەگۈ تېرەكنىڭ پۇتىقىنى مەھكەم قۇچاقلاپ تۇرۇۋالدى. قولى بوشىغان بولسا ئىدى، يەرگە موللاقلاپ چۈشۈپ، سانجاق-سانجاق بولۇشۇپ سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قاراپ تۇرغان كىشىلەر ئويۇننىڭ چوڭىنى كۆرگەن بولاتتى. ھەر قېتىم تاياق تەگكەندە ئۇ ۋايجانلاپ توۋلاپ قوياتتى. چىدىمىغان ئىلەك جۇل سەگۈ تېرەكتىن يېنىپ چۈشتى. خىزمەت گۇرۇپپىسىدىكىلەر قانداق قىلىش كېرەكلىكىنى مۇزاكىرە قىلىشقا كىرىشتى. ئۇزۇن ئۆتمەي يۈسۈپ قارا قۇلاق بىلەن خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى يېنىمىزغا كېلىپ، بوۋامنى تارتىپ يانغا ئېلىپ چىقتى. ئۇنىڭغا نېمىلەرنىدۇر دېدى. بوۋام ئۇلارغا بېشىنى ئىرغىتىپ قويغاندىن كېيىن، سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قاراپ ۋارقىرىدى: — ھاي ئابدۇللا، چۈش بۇياققا! نېمە قىلىق ئەمدى بۇ؟ — تاغام ئاتىسىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاپ جىمىپ قالدى. بوۋام داۋام قىلدى: — ھەرقانداق ئىش يولى بىلەن، نېمە قاغىدەك تېرەككە قونۇۋېلىپ قاقىلدايسەن؟ چۈش پەسكە! قۇلىقىڭنى چىشلەپ ئۈزۈۋەتمەيدىغان بولسام... — دادا، دادا! — دەپ ۋارقىرىدى تاغام ۋە جىمىپ كەتتى. ھەممە كۆزلەر سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قادالغان، ئەتراپ شامالسىز كۈندىكى جاڭگالدەك جىمىپ كەتكەنىدى. ئاشۇ پەيتتە كۆپلەر «بۇ جاھىل ئۇنسۇر دادىسىنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ پەسكە چۈشەر» دەپ ئويلاشقاندۇ. ئەمما تاغام سەگۈ تېرەكنىڭ پۇتىقىغا مىنگەن پېتى خۇددى كۆزى ئۇيقۇغا كەتكەن قارچۇغىدەك جىممىدە ئولتۇراتتى. بوۋام يەنە ۋارقىرىدى: — چۈش دەيمەن، ھۇ ياغاچ قۇلاق! — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! — جاۋاب بەردى تاغام دادىسىغا. شۇنىڭدىن كېيىن بوۋام دوق قىلىپمۇ جىق سۆزلىدى. ھەر ئىشنىڭ يولى بارلىقىنى، ھەرقانداق مۈشكۈل چىگىشنىڭمۇ ئۆز يولى بىلەن يېشىلىپ كېتىدىغانلىقىنى ئېيتىپ نەسىھەت قىلدى. تەقدىر-قىسمەتتىن، قازايى-قەدەرىدىن قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغانلىقىنى بايان قىلدى. ئەمما تاغام بوۋامغا نېمىلا دېسۇن، «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ توۋلاپ جاۋاب بېرەتتى. كۈن ئاش ۋاقتىدىن ئېشىپ چۈشكە تىكلەنگەن، ئۇنىڭ ئالتۇن نۇرلىرى كۆككە — سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا تىكىلگەن مىڭلاپ جۈپ كۆزلەرگە تىك چۈشۈشكە، پېشانىلەرنى قىزدۇرۇشقا باشلىغانىدى. ئىش ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كېتىدىغاندەك تۇراتتى. رايوندىنمۇ ساقچىلار كەلدى. ئۇلار مۇزاكىرىلىشىشكە باشلىدى. بۇنداق كېتىۋەرسە بولمايتتى. مەسىلىنى تېزرەك ھەل قىلىش كېرەك ئىدى. خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى قولىغا مىلتىقنى ئېلىپ تاغامغا ۋارقىرىدى: — ھوي، ئابدۇللا خارەت، گېپىمگە قۇلاق سال، بىز ساڭا جىق نەسىھەتلەر قىلدۇق. سەن ئاڭلىمىدىڭ. بىزنىڭ سەۋرىمىزنىڭ چېكى بار. ئەگەر سەن ئەمدى چۈشمەيدىغان بولساڭ، سېنى مىلتىق بىلەن ئېتىپ چۈشۈرىمەن... — سەن مېنى ئاتالمايدۇ دەپ ئويلىما، سېنىڭ جىنايىتىڭ سېنى ئېتىپ تاشلاشقا تامامەن توشىدۇ. چۈشەمسەن يوق؟ — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! — پاڭ!... مىلتىقنىڭ دەھشەتلىك ئاۋازىدىن سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا تىكىلىپ تۇرغان مىڭلىغان كىشىلەر دىڭڭىدە چۆچۈپ كەتتى. «كۆكقۇم»نىڭ ئاسمىنى ياڭراپ كەتتى. پەغەزدىكى كەپتەرلەر كۆككە كۆتۈرۈلدى. خېلى ئۇزاقتىن كېيىن ئەگرىياردىن قايتقان ئەكس سادا گۈمبۈرلەپ ئاڭلاندى... مىلتىقنىڭ ئاۋازى «كۆكقۇم»لۇقلارغا ناتونۇش ئەمەس ئىدى. تۆت-بەش يىل ئىلگىرى ئەكسىلئىنقىلابچىلار ۋە قانخور زومىگەرلەرنى باستۇرىدىغان چاغدا تۇنجى قېتىم ئاڭلاشقانىدى. مىلتىقنىڭ سۈرلۈك ۋە تۇيۇقسىز ياڭرىغان ئاۋازىدىن كېيىن، تاشتۆمۈر بەگ بىلەن ئەمەت بەگ گۈپپىدە يەرگە يىقىلغان ۋە قايتا ئورنىدىن تۇرالمىغانىدى. مانا ئەمدى مىلتىقنىڭ ئاۋازى يەنە ياڭرىدى. تىنىقلار توختاپ كەتتى. سەزگۈلەر ھوشسىزلاندى. دەھشەتلىك سادادىن كېيىن دەھشەتلىك سۈكۈنات ھۆكۈم سۈردى. پەقەت كۆزلەرلا ھەرىكەتتە ئىدى. «كۆكقۇم»لۇقلارنىڭ مىڭلاپ جۈپ كۆزلىرى سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن ئۇچۇپ چوڭ كۆلنىڭ قىرىغا چۈشتى. ئۇلار ئاشۇ قىرغاقتا ئىمىن پاۋاننىڭ قارا مىلتىقىدىن چىققان ئوق تەگكەن قاغىدەك پالاقلاپ چۈشكەن ئابدۇللا خارەتنى كۆرمەكچى ئىدى. يوق، ئابدۇللا خارەتنىڭ ئۆلۈكى يوق. قىرغاقتا پەقەت يېڭى بىخ چىقارغان قىياقلار ياشناپ تۇراتتى. بويۇنلار ئارقىغا قايرىلىپ، كۆزلەر يەنە سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا ئۇچۇپ چىقتى. ئابدۇللا خارەت سەگۈ تېرەكنىڭ ئاچىماقلىرى ئارىسىغا ئىلىنىپ قالغانمىدۇ؟ سۈكۈنات، سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىمۇ، يەردىمۇ، دىللاردىمۇ سۈكۈنات! مىلتىقنىڭ ئاۋازىدىن كېيىنكى ئۈچ سېكۇنتلۇق سۈكۈنات گويا ئالەم بىنا قىلىنغان زاماندىن تا قىيامەت قايىمغىچە سوزۇلغاندەك تۇيۇلاتتى. دىللار لال، سەزگۈلەر لال. تىنىقلار ئۆلگەن ئادەمنىڭ تىنىقلىرىدەك مەڭگۈگە توختاپ قالغاندەك بىلىنەتتى... ھەممىدىن بۇرۇن ھوشىغا كەلگىنى مومام بولدى. ئوغۇل مېھرى، ئوغۇل دەردى، ئوغۇل ئەنسىزلىكى ئۇنى ھوشىغا كەلتۈرگەنىدى. «ۋاي بالام!» دەپ ۋارقىرىغان تۇنجى ئاۋاز سۈكۈناتنى بۇزدى. سۈكۈناتنىڭ سوغۇق، بەزدۈرگۈچى پەردىسى يىرتىلدى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغىچە، ئۇ يەردىنمۇ ئېشىپ كۆكلەرگىچە يىرتىلدى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن سادا قايتتى: — ئانا! ئانا!... — بالام، جانجىگەر بالام، ئامانمۇ سەن بالام! مومام ئىككى قولىنى كۆككە سوزدى. كۆزلىرى كۆككە تىكىلگەن، توختىماي: «بالام، جانجىگەر بالام!» دەپ ۋارقىرايتتى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن «ئانا! ئانا!» دېگەن سادا قايتاتتى. سەگۈ تېرەك بىلەن يەرنىڭ ئارىلىقى چەكسىز يىراق ئىدى. ئۇلۇغ مېھىر-مۇھەببەتنىڭ ئوتلۇق تەپتى ئاشۇ چەكسىز مۇساپىنى بېسىپ بولالماي پەرياد چېكەتتى، ئاھ ئۇراتتى، نالە قىلاتتى... — ئامانمۇ سەن بالام؟ — ئامانمۇ سەن ئانا؟! «كۆكقۇم»لۇقلارمۇ ھوشىغا كەلگەن، ئۇلارنىڭ كۆز نۇرلىرى دەم سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن يەرگە — ئانا چېھرىگە، دەم يەردىن سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا — ئوغۇل چېھرىگە ئۇچۇپ يۈرەتتى. نېمىنىدۇر سېزىشەتتى ۋە ھېس قىلىشاتتى. مىلتىق كۆتۈرۈۋالغان ئادەم مومامغا يېقىنلاپ كەلدى: — نېمىگە ۋارقىرايسەن كەمپىر، مەن ئوغلۇڭنى ئاتمىدىم، پەقەت ئاسمانغا قارىتىپ ئوق چىقاردىم. — ھۇ قارا يۈز شۇمپەن، ئوغلۇمنى ئاتماقچىمىدىڭ تېخى! — ئانىنىڭ قوللىرى، بارماقلىرى، تىرناقلىرى بىردىن ئۇزىراپ مىلتىق تۇتقان ئادەمنىڭ ياقىسىغا ئېسىلدى، — قارا يۈز شۇمپەن، سېنىڭ ئاناڭ يوقمۇ، بالاڭ يوقمۇ؟! كىملەردۇر ھەرىكەتكە كېلىپ ئانىنىڭ تۆمۈردەك چىڭ، چاڭگاكتەك كۈچلۈك قوللىرىنى ئۇنىڭ ياقىسىدىن مىڭ تەسلىكتە ئاجراتتى. ئۇنىڭ بويۇنلىرىدا ئانىنىڭ تىرناق ئىزلىرى قالدى. بۇ چاغدا سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دېگەن سادا ياڭراشقا باشلىغانىدى. مىلتىقلىق ئادەم ھەل قىلىدىغان ئىشنىڭ باشقا ئىكەنلىكىنى، موماي بىلەن ھەپىلىشىپ يۈرسە بولمايدىغانلىقىنى ھېس قىلدىمۇ، بوينىدىكى تىرناق ئىزلىرىنى سىلىغىنىچە كۆزلىرىنى ئالايتىپ يىراقلاپ كەتتى. كۆزلىرى يەنىلا سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدا ئىدى. ئەمدى سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن قوشاق، مەشھۇر سېيىت نوچى ھەققىدىكى ھېلىقى قوشاق ياڭراشقا باشلىغانىدى. بۇ قوشاقنى شاھمۇھەممەتخان راۋاب تەڭكەش قىلىپ ئېيتاتتى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدا ئولتۇرغۇچى شاھمۇھەممەتخانغا ھەۋەس قىلىپ يۈرگەن ئۇزاق يىللاردا ئۆگىنىۋالغانىدى: «مېنى ئاتساڭ ئۇستاڭ ئات، نا ئۇستاڭ يېقىن كەلمە. سول كۆكسۈمنى چەللەپ ئات، جا ئۇستاڭ يېقىن كەلمە.» سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىگە قونۇۋالغۇچىمۇ ۋە بويۇنلىرى قاڭتۇرۇلغان ئاتتەك كەينىگە ئېگىلگەن سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىگە قاراپ تۇرغان «كۆكقۇم»لۇقلارمۇ «ئابدۇللا خارەت ئېتىلدى، ئەمما ئوق تەگمەي قالدى» دېگەن تونۇشتا ئىدى. ئوق ئاتقۇچى ۋارقىرىدى: — ھوي ئابدۇللا خارەت، ئوق ئاۋازىنى ئاڭلىدىڭمۇ؟ بۇ ساڭا بېرىلگەن ئاخىرقى ئاگاھلاندۇرۇش. ئەگەر چۈشمەيدىغان بولساڭ راستتىنلا قارىغا ئېلىپ ئاتىمىز! سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىدىن شوئار ۋە ھېلىقى قوشاق ياڭرىدى. تەھدىت كارغا كەلمىگەنىدى. يەنە مۇزاكىرىلەر باشلاندى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىگە قونۇۋالغۇچىنى چۈشۈرۈش ۋە شوئار توۋلاۋاتقان زۇۋانىنى ئېتىش لازىم ئىدى. ئۇنى پەسكە چۈشۈرگىلى بولسىلا زۇۋانىنى ئېتىش تەس ئەمەس ئىدى. ئەمما پەسكە چۈشۈرگىلى بولمايۋاتاتتى. مۇزاكىرە خېلى ئۇزۇنغا سوزۇلدى. كۈن غەربكە پەسلەپ كۆلەڭگىلەر شەرققە ئۇزىراۋاتاتتى. كەچ كىرىۋاتاتتى. ئالدىرىمىسا بولمايتتى. ئالدىراش ئىشمۇ باشلاندى. ئەمدى ئىلەك جۇل بىلەن يۇسۇن كالتا قوللىرىغا پالتا ئېلىپ سەگۈ تېرەكنى كېسىشكە باشلىدى. پالتىلار ھەر قېتىم ئۇرۇلغاندا، باھار ئاپتىپىدا ئېرىپ يۇمشاپ كەتكەن دەرەخ غولىغا قۇلاقلىرىغىچە پېتىپ كېتەتتى. ئىككىنچى قېتىم يانتۇ ئۇرۇلغاندا، ئالىقاندەك تارشىلار ئۇچۇپ چىقاتتى. سەگۈنى كۆل تەرەپتىن كەسكىلى بولمايتتى. ئۇلار قالغان ئۈچ تەرەپتىن ئايلاندۇرۇپ كېسىۋاتاتتى. ناتونۇش بىرسى ئۇلارنىڭ پالتا ئۇرۇشىغا قوماندانلىق قىلاتتى: «بۇياققا، بۇياققىراق سال پالتىنى، مۇشۇ يەر كېسىلگەندىلا سەگۈ ئاندىن كۆلگە يىقىلىدۇ، شۇڭا مۇشۇ تەرەپنى كېسىش كېرەك» دەيتتى ئۇ پالتىچىلارغا. ئۇلار دەرەخنى چوڭ كۆلگە يىقىتماقچىدەك قىلاتتى. دەرەخ كېسىشكە قوماندانلىق قىلغۇچىنىڭ سۆزلىرىدىن ئاشۇ مەنە چىقىپ تۇراتتى. كۆلدە سۇ بار ئىدى. يېقىنقى تومۇزدا كەنتىمىزدىكى ئاقساقاللارنىڭ كۆل بېشىغا يالۋۇرۇپ يۈرۈپ سۇ باشلانغانلىقى يادىمدا ئىدى. كۆڭلۈم بىرئاز ئارامىغا چۈشتى. دەرەخ سۇغا يىقىلسا، تاغاممۇ سۇغا چۈشىدۇ. ئۇنچىلىك ئېگىزدىن سۇغا يىقىلغانغا ھېچنېمە بولمايدۇ. سۇغا چۆمۈلگىلى چىققاندا ئېگىز ياردىن «نازۇكۇم»غا سەكرىسەك ھېچنېمە بولمايمىزغۇ، تاغاممۇ ھېچنېمە بولمايدۇ دەپ ئويلايتتىم مەن... — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! سەگۈنىڭ ئۇچىغا قونۇۋالغۇچى ئۆزى ئولتۇرغان پەغەزنىڭ تېگىدىن كېسىلىۋاتقانلىقىنى بىلمەمدۇ؟ ياكى بىلسىمۇ پەرۋايىغا ئالمىدىمۇ، پات-پات ئۆز شوئارىنى توۋلاپ قوياتتى. توختىماي پالتا ئۇرۇۋاتقان ئىلەك جۇل بىلەن يۇسۇن كالتا ھېرىپ كەتكەن، ھاسىراپ-ھۆمۈدەيتتى. پالتىلار ئالماشتى. ئەمدى پالتىلار تېخىمۇ زەرب بىلەن ئۇرۇلۇشقا باشلىدى. سەگۈ تېرەكنىڭ غولىدىن تەڭنىنىڭ ئاغزىچىلىك يەر ئويۇلۇپ بولدى. يەنە ئازراق كېسىلسىلا دەرەخ قىڭغىيىشقا باشلايتتى. مومام ۋارقىراپ پەرياد كۆتۈرۈشكە باشلىغانىدى: «ۋاي بالام، ۋاي بالام، بالامنى دەرەخ بېسىۋالىدىغان بولدى. خالايىق، بالامنى قۇتقۇزۇڭلار! ئادەم بارمۇ، بالامنى قۇتقۇزۇڭلار!...» مومام ۋارقىرايتتى. دەرەخ يېنىغا بارماقچى بولۇپ يۇلقۇناتتى. ئەمما ئۇنى مەھكەم تۇتۇۋالغان «كۆكقۇم»لۇقلار نە ئۇنىڭ مۇراجىئىتىگە، نە يۇلقۇنۇشلىرىغا پەرۋا قىلمايتتى. بوۋاممۇ جىددىيلىشىپ قالدى. ئۇ دەرەخكە پالتا ئۇرۇۋاتقانلارنى توختاتتى: «دەرەخ بىلەن يىقىلسا، ساق قالارمۇ ئۇ، توختاڭلار!» پالتىلار توختىدى. بوۋام سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قاراپ مۇراجىئەت قىلدى. ئەمدى ئۇنىڭ سۆزلىرى ياغدەك يۇمشاپ كەتكەنىدى: — ئابدۇللاخۇن بالام، گېپىمنى ئاڭلاڭ، پەسكە چۈشۈڭ. ئۆزىڭىزنى ئايىمىسىڭىزمۇ، ئانىڭىز بىلەن مېنى ئاياڭ بالام، پەسكە چۈشۈڭ... سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچى جىمىپ قالدى. سەل سۈكۈناتتىن كېيىن بوۋام يەنە مۇراجىئەت قىلدى: — ئابدۇللاخۇن، ئانىڭىزغا، ماڭا، بالىلىرىڭىزغا قاراڭ بالام، بالىلىرىڭىز چۆچۈرىدەك كىچىك، بالىلىرىڭىزنى ئاياڭ، پەسكە چۈشۈڭ بالام... — ئانا، دادا!... — دەپ جاۋاب قايتتى سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن، — مەندىن رازى بولۇڭلار، بالىلىرىمنى خۇداغا، ئاندىن قالسا سىلەرگە تاپشۇردۇم، — تاغامنىڭ ئاۋازى يىغلامسىرىغاندەك، تىترىگەندەك ئاڭلىناتتى. ئۇ يۇمشاپ قالغاندەك، يەنە ئازراق نەسىھەت قىلىنسا ئىش ھەل بولىدىغاندەك تۇيۇلاتتى. مومام، ھاممام، ئانام، تاغامنىڭ خوتۇنى، تۇغقانلار ھۈ تارتىشىپ يىغلىشاتتى. ئاشۇ يىغىدا «پەسكە چۈشۈڭ، پەسكە چۈشۈڭ، بىزنى ئاياڭ، بالىلىرىڭىزنى ئاياڭ» دېگەن مەنە بار ئىدى. ئاياللارنىڭ يىغىسى ئېچىنىشلىق، تەسىرلىك ئىدى. مەن «تاغام تەسىرلىنىپ پەسكە چۈشىدىغان بولدى» دەپ ئويلىدىم. ئەمما سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن قايتا ياڭرىغان شوئار مېنىڭ ئۈمىدلىرىمنى يوق قىلدى: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! سادا قاتتىق، كۈچلۈك، بۇرۇنقىدىنمۇ بەكرەك ياڭراق ئىدى. «كۆكقۇم»نىڭ ئاسمىنى يەنە لەرزىگە كەلدى. ئەگرىياردىن ۋاڭىلدىغان سادا قايتاتتى. ئىلگىرى توختاپ-توختاپ توۋلىغان تاغام ئەمدى ئۈزمەي ۋارقىراشقا باشلىغانىدى: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! — جاھىل ئۇنسۇر دېگەن مانا مۇشۇنداق، ئۇنىڭغا نەسىھەت كار قىلمايدۇ، — دېدى مۇئەللىمىمىز سۆز قېتىپ. ھەممە كىشى ئۇنىڭ ئەيۋەشكە كەلمەيدىغانلىقىنى ھېس قىلغانىدى. يۈسۈپ قارا قۇلاق پالتىچىلارغا ئىشارەت قىلدى. پالتىلار يەنە زەرب بىلەن ئۇرۇلۇشقا باشلىدى... سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچى قىڭغىيىشقا باشلىدى. تاغامنىڭ «ياشىسۇن كومپارتىيە...» دېگەن ئاخىرقى ئاۋازى بىلەن يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ «قاچ!» دېگەن ئاۋازى ئارىلىشىپ كەتتى. كىشىلەر تەرەپ-تەرەپكە قېچىشتى. ئاشۇ كۆزنى يۇمۇپ-ئاچقۇچە بولغان پەيتتە قاراسلىغان، گۈلدۈرلىگەن ئاۋاز بىلەن سەگۈ تېرەك ئۆرۈلدى. تېرەك كۆلگە ئەمەس، بەلكى قىرغاقنى بويلاپ ئۆرۈلگەنىدى. ئۇ كۆل يېنىدىكى باشقا تېرەكلەرنىڭ پۇتاقلىرىنى قايرىپ، ئوBlast قىلىپ سۇندۇرۇپ، دوڭغاق سۆگەتنىڭ غولىغا قاتتىق ئۇرۇلدى ۋە قارس-قۇرس سۇندى. سۇنغان يەردىن سۆگەتكە ئىلىنىپ قالدى... ئاشۇ مىنۇتتا ھەممىنى ئۇنتۇپ، كۆلگە تىكىلىپ قاراپ قالغىنىم ئېسىمدە. كۆل سۈيى داۋالغۇپ كەتكەنىدى. دەرەخ يىقىلغاندا ئۆرە-تۆپە بولغىنىدىن كۆلگە چۈشۈپ كەتكەن ئادەملەر خۇددى سۇغا چۈشۈپ كەتكەن توخۇدەك پالاقشىپ يۈرەتتى. تەتۈر سۆگەتنىڭ نوتىلىرىغا، قىرغاققا ئېسىلىشقا ئۇرۇناتتى. «قۇتقۇزۇڭلار، قۇتقۇزۇڭلار!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. پالاقشىپ يۈرگەن، ۋارقىرىغانلارنىڭ قايسىسى تاغامدۇ؟ تاغام سۇغا چۆكۈپ كەتكەنمىدۇ يا؟ كۆزۈم كۆلدە، خىيالىم تاغامدا ئىدى. مومامنىڭ ئېچىنىشلىق يىغا ئاۋازى ئاڭلاندى. ئۇ قىرغاقنى بويلاپ پالاقشىپ يۈگۈرۈپ كېتىۋاتاتتى. «ۋاي بالام، ۋاي بالام، ۋاي بالام!» دەپ يىغلايتتى. ئەگەشتىم، كىشىلەر ھەممىسى ئاشۇ ياققا يوپۇرۇشقانىدى. تاغام سەگۈ تېرەك يىقىلغان يۆنىلىشتە، قىرغاققا خېلى يىراق يەردىكى ئېتىزغا چۈشكەنىدى. بۇ تاغامنىڭ ئۆز يېرى، ئۈچ يىل بۇرۇن ئەللىك كۈمۈش تەڭگىگە سېتىۋالغان يېرى ئىدى. تاغام ئۆز يېرىگە چۈشۈپتۇ، چۈشەندىم. سەگۈ تېرەك يىقىلىپ دوڭغاق سۆگەتكە ئۇرۇلغاندا، تاغام ئۆزى قۇچاقلاپ تۇتۇۋالغان سەگۈنىڭ غولىدىن ئاجراپ كېتىپتۇ. ساداقتىن چىققان يا ئوقىدەك ئۇچۇپ كېتىپتۇ. يىراققا چۈشكىنى شۇ سەۋەبتىن ئىكەن. گۈررىدە ئولاشقان كىشىلەرنىڭ پۇتلىرى، چاتراقلىرى ئارىسىدىن قىستىلىپ ئۆتۈپ ئالدىغا چىقتىم. تاغامنىڭ گەۋدىسى يەرگە دۈم چۈشۈپتۇ. يۈزى ئوڭ تەرەپكە يانتۇ بولۇپ قاپتۇ. ئوڭ كۆزى جامدەك ئوچۇق، ئاغزىدىن قىپقىزىل قان بۇلدۇقلاپ ئېقىۋاتاتتى. قوللىرى تۇپراقنى مەھكەم چاڭگاللىغانىدى... === 7 === ئۇزاق يىللار ئۆتۈپ، سەگۈ تېرەك بىلەن بىللە يىقىلغان تاغام ئۇنتۇلغان، ئۇنىڭ دەرد-ھەسرىتى كۆڭۈللەردىن تامامەن كۆتۈرۈلۈپ بولغان چاغلاردا، كوپىراتسىيە-كوممۇنا تارقىتىۋېتىلىپ يەرلەر دېھقانلارغا قايتا تەقسىم قىلىپ بېرىلدى. ئانام ئاشۇ قولى گۈل، ئەمما جاھىل ئىنىسىنى ھەسرەت بىلەن ئەسكە ئالدى: — ھەي ئىسىت، ھەي ئىسىت، ئىنىم ھايات بولغان بولسا، ئۆز يەرلىرىنىڭ ئۆزىگە قايتۇرۇپ بېرىلگەنلىكىنى كۆرگەن بولسا، نەقەدەر خۇشال بولۇپ كەتكەن بولاتتى-ھە! ئىسىت، ئىسىت، ئۆز يېرىگە ئىگە بولۇش، ئۆز يېرىگە ئىشلەش ئۇنىڭ پېشانىسىگە پۈتۈلمىگەنىكەن، ئىسىت... ئانامنىڭ ھەسرەت-نادامىتى ئاشۇ ئۇزاق يىللاردا بولۇپ ئۆتكەن كېيىنكى ئىشلارنى ئېسىمگە سالدى. تاغام سەگۈ تېرەك بىلەن بىللە يىقىلغاندا، مومام ئۇنى كۆرۈپلا ھوشىدىن كەتتى. ھاممام، ئانام، تاغامنىڭ ئايالى ۋە باشقا تۇغقانلارنىڭ يىغىسى جاھاننى بىر ئالدى. بوۋام ئوغلىنى يۆلەپ قۇچىقىغا ئالدى. ئۇنىڭ كۆزلىرىدىن ياش تامچىلىرى يىپى ئۈزۈلگەن مارجاندەك تۆكۈلەتتى. «كۆكقۇم»لۇقلار گويا تاغامنىڭ ئۆلۈشىنىلا كۈتۈپ تۇرغاندەك، بىر مەيدان چېلىش مۇسابىقىسىنى كۆرۈپ تارقىغان تاماشىبىنلارغا ئوخشاش پۇررىدە تارقاپ كېتىشتى. «جاھىل ئۇنسۇر ئۆلۈپ، قانۇنىي جازادىن قۇتۇلۇپ قالدى-دە، ھەي...» دەپ ئۆكۈندى مىلتىق تۇتۇۋالغان كىشى. تۇغقانلارنىڭ يىغا-زارى ئىچىدە خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ مۇزاكىرىلىرىمۇ ئاياغلاشقان بولسا كېرەك، ئۇلار كۆمۈۋېتىش ئۈچۈن جەسەتنى تۇغقانلىرىغا تاپشۇرۇپ بېرىش توغرىسىدىكى قارارنى ئۇقتۇردى. تاغام دەپنە قىلىنغاندىن كېيىن، بىزنىڭ چوڭ كۆل بويىدىكى كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىغا بېرىپ كېلىدىغان ئىشىمىز توختىدى. ئەمدى ئۇ يەرگە تاماق ئاپارمىساقمۇ بولاتتى. ئۇ يەردە نېمە ئىشلار بولدى، كۈندۈزى قەيەردە ئەمگەككە سېلىنىپ كېچىسى قانداق كۈرەش قىلىندى، بۇلارنىڭ بىز بىلەن، بىزنىڭ ئائىلە بىلەن مۇناسىۋىتى يوق ئىدى. قوشنا ئاياللارنىڭ ئەتىگەندە كىرىپ كېچە بولغان ئىشلارنى سۆزلەپ بېرىشلىرىمۇ توختىغانىدى. پەقەت مەن مەكتەپكە بېرىپ كېلىشىمدە، يىراقتا ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان ياكى قوللىرى باغلانغان ھالەتتە ئاپتاپقا تىزلاندۇرۇپ قويۇلغان سايىت ھاجى پومنى، رەھىم پوۋاشنى، ئىمىن كۈشكەلنى، تۇرسۇن چالۋاشنى خىرە-شىرە كۆرەتتىم. ھېلىم ئاتىنىمۇ كۆرەتتىم. بوۋاينىڭ ئەمگەك قىلغۇدەك ماغدۇرى بولمىغاچقا، ئۇ كۆپ چاغلاردا ئاپتاپلىقتا يۈكۈندۈرۈلۈپ قويۇلاتتى. قولى باغلانغان بولاتتى. شۇنداقتىمۇ يېنىدىن ساقچى ئايرىلمايتتى... تاغامنىڭ «قىرىقى» ئۆتكەن، ئۆيدىكى يىغا-زارىلەر توختىغان كۈنلەرنىڭ بىرىدە، مەكتەپتىن قايتىپ كەلسەم تاغام سالغان چوڭ ئايۋان يەنە يىغا-زارىغا تولۇپتۇ. يىراق-يېقىن ئۇرۇق-تۇغقانلارنىڭ ھەممىسى يىغىلىپ بىر-بىرىگە ئېسىلىشىپ يىغلىشىۋېتىپتۇ. ھاڭۋېقىپ تۇرۇپلا قالدىم. «يەنە نېمە ئىش يۈز بەرگەندۇ؟» قەلبىمدە ئەنە شۇ سوئاللار ھۆكۈم سۈرەتتى. يىغا-زار ئىچىدىن ئانامنىڭ ئاۋازىنى تونۇدۇم. ئۇ قوشاق قېتىپ يىغلاۋاتاتتى: «جانجىگىرىم، قېرىندىشىم، يۈرەك پارەم قېرىندىشىم، ھايات بولغان بولساڭ قويۇۋېتىلەركەنسەن قېرىندىشىم، كۈننىڭ سېرىقىنى كۆرەركەنسەن قېرىندىشىم، بۇرۇن كەتكەن قېرىندىشىم...» ئانامنىڭ قوشاقلىرىدىن نېمىنىدۇر ھېس قىلغاندەك بولدۇم. يىراقراق بىر تۇغقىنىمىزنىڭ مەن تەڭتۇش ئوغلى مېنىڭ ھاڭۋېقىپ تۇرغانلىقىمدىن نېمىنىدۇر سەزگەن بولسا كېرەك، ماڭا يېقىنلىشىپ: «ئۇقتۇڭمۇ، قولغا ئېلىنغانلارنىڭ ھەممىسىنى قويۇۋېتىپتۇ، ئابلاكام ھايات بولغان بولسا ئۇنىمۇ قويۇۋېتەركەن» دېدى. مەن شۇئان مەكتەپتىن كېلىۋېتىپ ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان ئۇنسۇرلارنىمۇ، ئاپتاپقا يۈكۈندۈرۈپ قويۇلغان ھېلىم ئاتىنىمۇ كۆرمىگەنلىكىمنى ئېسىمگە ئالدىم. «راستمۇ؟ راست قويۇۋېتىلگەنمىدۇ؟» ئارقامغا بۇرۇلۇپلا كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىغا قاراپ چاپتىم. ئۇ يەردە ھېچكىم يوق ئىدى. قولغا ئېلىنغانلارمۇ، خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ كادىرلىرىمۇ، ئىلەك جۇل، يۇسۇن كالتا قاتارلىق ساقچىلارمۇ كۆرۈنمەيتتى. پەقەت ئۇزۇن خادا ئۇچىدىكى قىزىل بايراقلا لەپىلدەپ تۇراتتى. چوڭ كۆل تەرەپكە ئۆتتۈم. سەگۈ تېرەك يىقىلغان يېرىدە دوڭغاق سۆگەتنىڭ پۇتاقلىرىغا مىنىپ قالغان ھالەتتە تۇراتتى. تاغام يىقىلغان ئاختامىلىقتا قانغا بويالغان تۇپراق جىگدە رەڭدە قارىيىپ ياتاتتى. تاغام كۆز ئالدىمغا كەلدى. كۆز چاناقلىرىم ياشقا تولدى... ئۇزاق يىللاردىن كېيىن چوڭ بولغىنىمدا ئاڭلىسام، خوتەندە كوپىراتسىيە ۋەقەسى بولغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومدىن خوتەنگە خىزمەت گۇرۇپپىسى كەپتۇ. ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ سېكرېتارى ۋاڭ ئېنماۋ خىزمەت گۇرۇپپىسىنى ئۆزى باشلاپ كەپتۇ. مۇھەممەتئىمىن ئىمىنوف مۇئاۋىن گۇرۇپپا باشلىقى ئىكەن. ئۇلار شەھەردىكى ئېسىل مېھمانخانىلاردا يېتىش توغرىسىدىكى تەكلىپلەرنى رەت قىلىپ، ئۇدۇل كوپىراتسىيە ۋەقەسى باشلانغان ئىگەرچى كەنتىگە كېلىپ چۈشۈپتۇ. سېكرېتار ۋاڭ ئېنماۋ ئىگەرچىدە تۇرۇپ، ئۆيمۇئۆي زىيارەت قىلىپ ئەھۋال ئۇقۇشۇپتۇ. مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوف يېزىمۇيېزا بېرىپ ئەھۋال ئىگىلەپتۇ. ئۇنىڭغا ھاكىم ھەمراھ بولۇپ ماڭىدىكەن. ئۇ بۇزۇق ئۇنسۇرلارنىڭ كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىش توپىلىڭىنى قانداق تىنچىتقانلىقىنى، نەچچە بۇزۇق ئۇنسۇرنى قولغا ئېلىپ، نەچچە بۇزۇق ئۇنسۇرنى كۈرەش قىلغانلىقىنى، قايسى يېزىدا قانچە بۇزۇق ئۇنسۇر قامالغانلىقىنى ئىپتىخار بىلەن دوكلات قىلىدىكەن. مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوف 3-رايون دېيىلىدىغان تۇساللىنى تەكشۈرۈپتۇ. 4-رايون ئاتىلىدىغان بۇزاقنى تەكشۈرۈپتۇ، ھەممە يەردە قوللىرى ئارقىسىغا باغلىنىپ كۈرەش قىلىنىۋاتقانلارنى، قوللىرى ئارقىسىغا باغلىنىپ ئاپتاپقا سېلىپ قويۇلغانلارنى كۆرۈپتۇ. ھاكىمنىڭ زوق-شوق بىلەن قىلغان دوكلاتلىرىنى، رايون باشلىقىنىڭ ئىپتىخار ۋە غەلىبە تەنتەنىسى ئارىلاشقان دوكلاتلىرىنى ئاڭلاپتۇ... ئۇلار تاكى 7-رايون لايقىنى، 5-رايون باغچىنى، 6-رايون خانئېرىقنى ئايلىنىپ، تەكشۈرۈپ ئىگەرچىگە قايتىپ كەلگۈچە مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوف بىر ئېغىزمۇ گەپ قىلماپتۇ... سېكرېتار ۋاڭ ئېنماۋ ئىگەرچىدىكى ھەر بىر ئائىلىنى، ئىگەرچى تەۋە بولغان 2-رايوندىكى بارلىق يېزا-كەنتلەرنى تەكشۈرۈپ چىقىپتۇ. ھەر بىر ئائىلىدىكى بوش تاغار-خالتىنى، كۆك توپىغا سېلىنغان يىرتىق بورا ۋە كۈيە يەپ كەتكەن كونا كىگىزلەرنى كۆرۈپتۇ. ئۇلارنىڭ پىكىر-تەلەپلىرىنى ئاڭلاپتۇ. ئۇلارنىڭ ۋەقە چىققان كۈنى توۋلىغان «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دېگەن شوئارىدىن پارتىيىگە بولغان مېھرى-مۇھەببىتىنى، كوپىراتسىيىنىڭ باشقۇرۇلۇشىغا بولغان نارازىلىقىنى ھېس قىلىپتۇ. تەكشۈرۈشنىڭ تۆتىنچى كۈنى ۋاڭ ئېنماۋ يەنە ئۆيمۇئۆي بېرىپ ھەر بىر ئائىلىدىن كەچۈرۈم سوراپتۇ. بەشىنچى كۈنى ۋىلايەت بويىچە كادىرلار يىغىنى ئېچىپ ئۇزۇن نۇتۇق سۆزلەپتۇ. مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوفمۇ سۆزلەپتۇ. ئاشۇ نۇتۇقتىن كېيىن ھەرقايسى يېزا-كەنتلەردە قولغا ئېلىنغانلارنىڭ قوللىرى باغلانغان ئارقانلار يېشىلىشكە باشلاپتۇ. ئۆيلىرىگە قويۇۋېتىلىپتۇ. قويۇۋېتىلگەنلەر قاتتىق باغلىنىشتىن سىرقىراپ كەتكەن قوللىرىنى كۆتۈرۈپ «ياشىسۇن كومپارتىيە!» دەپ ۋارقىرىشىپ كېتىپتۇ. كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئاپتۇ. ئەمما تاغام ئۈچۈن، بىزنىڭ ئائىلىمىز ئۈچۈن ئەمدى بۇلارنىڭ ئەھمىيىتى يوق ئىدى. تاغامنى ھېچكىم تىرىلدۈرۈپ بېرەلمەيتتى. بولغۇلۇق بولغان، «تىرىك بولغان بولسا...» دېگەن ئاشۇ خىيال پەقەت نادامەتلا كەلتۈرەتتى. مەن مەكتەپتىن كەلگەندە چوڭ ئايۋاننىڭ قايتا يىغا-زارغا تولغانلىقى ئاشۇ نادامەتنىڭ مەھسۇلى ئىدى، خالاس. بوۋىلار «پۇشايماننى ئالغىلى قاچا تېپىلماس» دېگەن ئەمەسمۇ. تاغامنىڭ جاھىللىقى، يەر-زېمىنغا قانماسلىقى ئاشۇ پۇشايمان-نادامەتنى كەلتۈرگەنىدى. بۇنى سەگۈ تېرەكنى كەسكەنلەردىن، ئۇنى يىقىتقانلاردىن كۆرۈشكە بولمايتتى. 1978-يىلىغا كەلگەندە، خۇددى ئاشۇ يىلى ھېلىم ئاتا ئېيتقاندەك كوپىراتسىيە تارقىتىۋېتىلدى. پارتىيە تۆت كىشىلىك گۇرۇھنىڭ سولچىل خاتالىقىنى دانالىق بىلەن تۈزەتتى. يەرلەر يەنە قايتا تەقسىم قىلىپ بېرىلدى. ھەممە كىشى ئۆز يېرىگە تەر تۆكۈپ ئۆز رىزقىنى تېپىپ يېيەلەيدىغان بولدى. ئانامنىڭ ھەسرەت-نادامەت چەككىنى ئارتۇقچە. يەرلەرنىڭ قايتا تەقسىم قىلىنغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان بولسا، تاغامنىڭ روھى ئەلۋەتتە خاتىرجەملىككە ئېرىشىدۇ... 8n5xlkahb3n2y8nc28clb03bpwt1t31 176517 176516 2026-09-26T20:14:21Z UyghurArchive 25219 176517 wikitext text/x-wiki == (راست ئىشلار خاتىرىسى) == '''نۇرمۇھەممەت توختى''' == 1 == تاغامنىڭ بالىلىق ۋە ياشلىق چاغلىرىغا ئائىت ھېكايىلەر ئانچە كۆپ ئەمەس. ئېيتىشلىرىچە، ئۇ كىچىك ۋاقتىدا تولىمۇ گېلى يامان بالا بولغانمىش، خۇددى رىۋايەتلەردىكى ئۈج ئىبنى ئۇنۇقتەك يېسە-يېسە تويماس، ئىچسە-ئىچسە قانمايدىكەنمىش. ئەتىگەنلىك ناشتىدا، ئۇنىڭ ئانىسى — مومام — ئوغلى بىرىنچى قاچا ئۇماچنى ئىچىۋاتقاندا، يەنە بىر ئاياققا ئۇماچ ئۇسۇپ، سوۋۇتۇپ تەييارلاپ تۇرىدىكەن. ئىككىنچى قاچا ئۇماچنى ئىچىۋاتقاندا، ئۈچىنچى قاچا ئۇماچنى سوۋۇتۇپ تەييارلايدىكەن. شۇنداق قىلىپ ئاشۇ يالغۇز ئوغۇل تۆت-بەش ئاياق ئۇماچنى بىر ئولتۇرۇشىدا ئىچىپ تۈگىتىدىكەن. كۇمۇلەك، ئۈگرە، سىقماق، چۆپ ئەتكەندىمۇ شۇنداق قىلىدىكەن. ئەگەر مومام تونۇر قىزىتىپ نان يېقىشقا تۇتۇش قىلسا، ئوغلى يەنە تونۇر بېشىدىلا ئىسسىق زاغرىدىن تۆت-بەشنى «كۆرمىدىم دەپ» كوم سالىدىكەن. ئارقىدىنلا سوغۇق سۇنى غورتىلدىتىپ ئىچىپ، گارت-گارت كېكىرىپ، تونۇر بېشىدىن قوپۇپ كېتىدىكەن. قىش كۈنلىرى كۆلۈڭگە قىيما كۆمەچ كۆمسە پۈتۈن بىر كۆمەچنى يەپ بولىدىكەن. مومام بەكمۇ مېھرىبان بولغاچقا، يالغۇز ئوغلى نېمە يەيمەن دېسە شۇنى، قانچىلىك يەيمەن دېسە شۇنچىلىك تەييار قىلىپ تۇرىدىكەن. ئەمما، بوۋام ئوغلىنىڭ «داخۇر كالۋا»دەك تويماس ئىشتىھايىدىن خېلىلا خاپا ئىكەن. — ھوي، بولدى قىل ئەمدى، قورنۇڭغا دۆي كىرىۋالدىمۇ سېنىڭ؟ — دەپ ۋارقىرايدىكەن. ئۇ ئوغلىنىڭ ئالتىنچى قاچا ئۇماچنى ئىچىۋاتقانلىقىنى كۆرگەندە مومام بىلەنمۇ جېدەللىشىدىكەن، — ئازراق بەر دەيمەن ئۇنىڭغا، كۆپ يېگەن بالا دېۋەڭ بولۇپ قالىدۇ... بوۋام «ئېشىكىڭ يېگەك چىقسا خۇدانىڭ بەرگىنى شۇ، خوتۇنۇڭ يېگەك چىقسا خۇدانىڭ ئۇرغىنى شۇ» دېگەن تەمسىلنى بىلىدىكەن. ئەمما ئوغلى يېگەك چىقسا قانداق بولىدىغانلىقىنى بىلمەيدىكەن. پەقەت دېۋەڭ بولۇپ قالارمىكىن دەپ ئەنسىرەيدىكەن. ئۇ ئوغلىنى كۆپ تاماق يېيىشتىن توسۇپ بېقىپتۇ، نەسىھەت قىپتۇ. «ئۆمەر مەدىكاراپنىڭ ھېكايىسى»نى سۆزلەپ، تەمسىللەر كەلتۈرۈپتۇ. ئەمما ئوغلىنىڭ ئىشتىھايىنى توسالماپتۇ. بالا يەنىلا بىر داستىخاندا بەش-ئالتە ئاياق ئۇماچ ئىچىپ، بىر ئولتۇرۇشتا تۆت-بەش زاغرىنى كوم سېلىپ يۈرۈۋېرىپتۇ. يىللار ئاستا-ئاستا ئۆتۈپتۇ. ئەي تارتىشى ياخشى بولسا تېرەك ئېگىز، ئوغۇت كۆپ بېرىلسە قوناق سوقتا ئۆسىدۇ ئەمەسمۇ، ئىنەكنىڭ يەم بوغۇزى تولۇق بولسا، مۇزايمۇ قورۇق بولۇپ قالمايدۇ. تاغام 12-13 ياشلارغا كىرگەندە، قۇرداشلىرىدىن ئېگىز، تەمبەل، بازغاندەك مىختا، پالتىدەك چىڭ ۋە ئۆتكۈر بالا بولۇپ يېتىشىپتۇ. ھېيت-ئايەم، نورۇز-باراۋەتلەردىكى چېلىشىشلاردا قۇرداشلىرى ئۇنىڭغا زادىلا تەڭ كېلەلمەيدىكەن. ئانام ئاشۇ ئىنىسى توغرىسىدا: «ئۇ كۆپ ئىشتىھالىق بولغىنىغا يارىشا قولى بالدۇر ئىشقا تەگدى، دادامنىڭ پۇت-قولىنى سوۋۇتتى...» دەپ سۆزلەپ بېرىدىغان. تاغام 12-13 ياشلارغا كىرگەندە مال-ۋاران بېقىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىدىغان، جاڭگالدىن ئوتۇن-تەمەچ، شاخ-شۇمبا ئېلىپ چىقالايدىغان بوپتۇ. ئېتىز ئىشىنىمۇ قولىغا ئاپتۇ. بوۋام بۇيرۇغان ئىشلارنى تولۇق ئورۇندايدىكەن. ئاتىسى بۇيرۇغان ئىشلارنى قىلالىغان بالا ياخشى بالا بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئەقىللىق بالا بولۇشى ناتايىن. بوۋام ئاشۇ ئاجايىپ ئىشتىھالىق ئوغلىدىن يەنىلا ئەنسىرەيدىكەن. دېۋەڭ بولۇپ قالمىسىدى دەپ قورقىدىكەن. چۈنكى شۇ چاغلاردىمۇ تاغام ئېشەكنى ھەيدەپ جاڭگالغا ماڭسا، خۇرجۇننىڭ بىر پېيىغا لىق زاغرا، يەنە بىر پېيىغا لىق مېۋە-چېۋە قاچىلاپ ماڭىدىكەن ۋە پېشىن-نامازدىگەرگە يېقىن ئېشەككە ئوتۇننى ئارتىپ ئۆيگە يېنىپ چىققىچە، ئاشۇ خۇرجۇندىكىلەرنىڭ ھەممىسىنى يەپ بولىدىكەن. تېخى يەنە «قورسىقىم ئېچىپ ئاران چىقتىم» دەيدىكەن. ئۇنىڭ ئاشۇ دېۋىلەرنىڭكىدەك ئىشتىھايى بوۋامنى يەنىلا ئەنسىرىتىپ تۇرىدىكەن... ئەمما، شۇ ئارىدا بولۇپ ئۆتكەن ئىشلار بوۋامنىڭ «كۆپ يېگەن بالا دېۋەڭ بولۇپ قالىدۇ» دېگەن پەلسەپىسىنى يوققا چىقىرىپتۇ. شۇ يىللاردا تاغام شاكىر ئاخۇنۇمنىڭكىگە بېرىپ-كېلىپ يۈرۈپ قۇرئان ساۋاتىنى چىقىرىپتۇ. ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسى ئاچقان پەننىي مەكتەپكە قاتراپ خەت-ساۋاتلىق بولۇپ قاپتۇ. بەش ۋاخ نامازنى بولسا زادىلا قازا قىلمايدىكەن. يەنە تېخى قىش كۈنلىرى «ئاقتاغلىق خوجىلار» كېلىپ سۆھبەت ئۆتكۈزگەندە، مەشھۇر سوپى، ھاپىزلاردىن قۇل خوجائەھمەدنىڭ ھېكمەتلىرىنى ئۆگىنىپتۇ. تاغامنىڭ ئاۋازىمۇ ھاپىزلارنىڭ ئاۋازىدەك ياڭراق ۋە يېقىملىق ئىكەن. ئۇ يېڭى ئۆگەنگەن ھېكمەتلىرىنى ئوقۇسا مومام تەسىرلەنگىنىدىن بارىكاللا ئېيتىپ كېتىدىكەن. «زېرەك بالام، ئەقىللىق قوزام» دەپ كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئالىدىكەن. كېيىنچىرەك تاغام يۇرتمۇيۇرت، بازارمۇبازار ئارىلاپ، راۋاب چېلىپ «ئابدۇراخمان پاشا» ھەققىدە داستان ئوقۇيدىغان شاھمۇھەممەتخانغا ھەۋەس قىلىپ قاپتۇ. ئۇنىڭدەك راۋابچى بولغۇسى كەپتۇ. ئۈجمە ياغىچىدىن راۋاب ياساپتۇ. جاڭگالغا ئوتۇن ئەكەلگىلى بارغاندا ياسىغان تۇخۇناقنى ھېسابقا ئالمىغاندا، بۇ ئۇنىڭ ئۆمرىدە ياسىغان تۇنجى نەرسىسى ئىكەن. راۋابقا خېلى ئەجىر سىڭدۈرۈپتۇ. نەچچە كۈن ھەپىلىشىپ، راۋابنىڭ قورسىقىنى ئويۇپ، ئۆچكە تېرىسى بىلەن كېرىپتۇ. ئەتلەس توقۇيدىغان قوشنىسىدىن مەشۇت سوراپ تار ئېشىپتۇ. ھەممە ئىش پۈتكەندە، ئۇ ئۆگزىگە قويۇلغان شوتىنىڭ تۆتىنچى بالدىقىغا چىقىپ ئولتۇرۇپ ئۆزى ياسىغان راۋابنى تىرىڭشىتىپ چېلىپتۇ: «ئەلىشىر ھاكىمبەگ پىخسىق بېگىمتى، بىر تال قوناقتا ئون نان ياقاتتى»، دەپ قەدىمىي داستاندىن پارچە ئوقۇپتۇ. بوۋام بىلەن مومام ئوغلىنىڭ راۋاب چېلىشىغا ھەۋەس بىلەن قۇلاق ساپتۇ. تېخى بوۋام مومامغا مەنىلىك قاراپ كۆز قىسىپ قويۇپتۇ. بۇ ئۇنىڭ ئوغلىنىڭ ئەقلىگە تەن بەرگىنى، ئۇنىڭ دېۋەڭ بولۇپ قالمىغانلىقىغا ئىشەنگىنى ئىكەن. شۇنداق قىلىپ بوۋامنىڭ كۆڭلىدىن «كۆپ يېگەن بالا دېۋەڭ بولۇپ قالىدۇ» دېگەن پىكىر ئاستا-ئاستا يوق بوپتۇ. تاغام ئېتىز ئىشلىرىنى قىلىشقا بەك ئامراق ئىكەن. يەرنى ئەينەكتەك سىلىقلاپ، تاناپتەك تۈز قىرلارنى سالىدىكەن. ھەر بىر تۈپ زىرائەتنىڭ تۈۋىگە كۈندە بىر قېتىم قارىغانچىلىك قىلىدىكەن. بوۋام «يەرنى باقساڭ يەرمۇ سېنى باقىدۇ، بىكاردىن-بىكار قارىغانغا زىرائەت ھوسۇل بەرمەيدۇ» دەپ نەسىھەت قىلىدىكەن. تاغام بۇ گەپلەرنى چۈشەنسە كېرەك، جاڭگالدىن، پادا ئېغىللىرىدىن قىغ يۆتكەپ، يۇلغۇن تۈۋىدىن چىمان كولاپ يەرنى ئوغۇتلايدىكەن. يەرنى خۇددى ئامراق كۈچۈكنى سىلاپ-سىپاپ ئەركىلەتكەندەك پەرۋىش قىلىدىكەن. بوۋاملارنىڭ يەرلىرى ئوبدان ھوسۇل بېرىشكە باشلاپتۇ. ئەمدى ئەتىيازدا سېرىقتالدا سارغىيىدىغان ئىشلار قالماپتۇ. يەر سېتىپ قورساق باقىدىغان ئىشلارمۇ توختاپتۇ. تېخى تاغام بۇرۇن ساتقان يەرلەرنى قايتۇرۇۋېلىپ زېمىنىنى كۆپەيتىش كويىدا ئىكەن. چارۋىلارنىمۇ كۆپەيتىشكە باشلاپتۇ. چارۋىنى كۆپەيتمىسە زېمىن سېتىۋالغىلى بولمايدىغانلىقىنى چۈشىنىدىكەن... تاغامنى 16 ياشقا كىرگەن يىلى كىچىك بولسىمۇ ئادەت بويىچە ئۆيلەپ قويۇشۇپتۇ. تېخى كېلىن ئاران 13 ياشتا ئىكەن. 13 ياشلىق قىزنىڭ ئائىلىسىگە ئەلچى ئەۋەتىشىپتۇ. ئەلچىلەر خاتىپ ئاخۇنۇم، ئىمام ئاخۇنۇم، مۇئەززىن ئاخۇنۇملاردىن تەشكىللىنىپتۇ. قۇدا بولغۇچىلار قىزىنى تېخى كىچىك دەپ ناز قىلغانمۇ نېمە، ئەلچىلەر قىزنى چاقىرىشنى تەلەپ قىپتۇ. 13 ياشلىق قىز ئەرلەردىن قېچىش كېرەكلىكىنى، ئۇلارغا كۆرۈنسە نامەھرەم بولىدىغانلىقىنى نەدىن بىلسۇن، ئۇ ئەلچىلەر ئالدىدا ھازىر بوپتۇ. مۇئەززىن ئاخۇنۇم تۇيدۇرماستىن بېشىدىكى سەللە تەلپىكىنى ئېلىپ قىزنى بىرنى ئۇرۇپتۇ. قىز مۈدۈرۈپ كېتىپتۇيۇ، لېكىن يىقىلماپتۇ. تەلپەك بىلەن ئۇرغاندا يىقىلمىغانىكەن، قىز چوڭ بولدى دېگەن گەپ. شۇنداق قىلىپ پۈتۈشۈپتۇ ۋە كۆپ ئۆتمەي توي بوپتۇ. تويدىن بۇرۇن تاغام كېلىننى، كېلىن تاغامنى كۆرۈپ باقمىغانىكەن. توي كۈنى كەچتە، ھۇجرىغا كىرگەندە يەڭگە بولغۇچى قىزنىڭ چۈمبىلىنى ئاچقاندا بىر-بىرىنى كۆرۈشۈپتۇ. غۇنچىبوي، ۋىجىك، كىچىككىنە كېلىن خۇددى قاسساپنىڭ ئالدىغا كېلىپ قالغان ئوغلاقتەك لاغىلداپ تىترەپ تۇرىدىكەن. قاراقاتتەك كۆزلىرى كۈچۈكنىڭ شەپىسىنى ئالغان چۆجىنىڭ كۆزلىرىدەك قورقۇنچتىن مۆلدۈرلەيدىكەن. تاغامغا كېلىننىڭ تاتىرىپ كەتكەن چىرايى ئاق ئالمىدەك سۈزۈك، ئانا سۈتى پۇراپ تۇرىدىغان لەۋلىرى قىزىل گۈل غۇنچىسىدەك رەڭدار، بوستان كىرپىكلىرى مەڭزىگە سايە تاشلاپ تۇرغاندەك كۆرۈنۈپتۇ ۋە ئۆزىگە بىر چىرايلىق خوتۇن ئېلىپ بېرىشكەنلىرىدىن مەمنۇن بوپتۇ. كېلىننىڭ كېيىكتەك ئۈركۈپ تۇرغان كۆزلىرىگە تاغام قانداق سۈپەتتە كۆرۈنگىنى نامەلۇم. لېكىن تويدىن كېيىنكى ئىشلار كۆڭۈلدىكىدەك بولماپتۇ. ئەلچىلەردىن قاچمىغان 13 ياشلىق قىز ئېرىدىن قېچىشقا باشلاپتۇ. مۆكۈ-مۆكۈلەڭ باشلىنىپتۇ. قىز پۇرسەت تاپسىلا قېچىپ ئانىسىنىڭ ئۆيىگە بېرىۋالىدىكەن. بىرەرسى قايتۇرۇپ كەلگىلى بارمىسا، ئۆزى يېنىپ كەلمەيدىكەن. قۇدا بولغۇچىلارمۇ ئۆزىنى سوراپ ئەكېلىپ قويمايدىكەن. مومام ھەر كۈنى قۇدىسىنىڭكىگە قاتراپ، قىزنى يېتىلەپ ئەكېلىپ ھېرىپ كېتىپتۇ. قىز ئەكېلىشكە تولا بېرىپ قوشنىلارمۇ ھېرىپ كېتىپتۇ. تېخى بەزى چاغدا قىز يېتىلەپ ئەكېلىۋاتقان يولدىنلا قېچىپ كېتىپ، قايتا بارغۇزىدىكەن. بۈگۈن ئەكەلسە ئەتىسى ئەتىگەندىلا قېچىپ كېتىدىكەن. قىزنىڭ قېچىپ كېتىشى، چوڭ ئانامنىڭ بېرىپ ئەكېلىشى ۋە يەنە قېچىپ كېتىشى بىر يىلدىن ئوشۇق داۋاملىشىپتۇ. تاغامنىڭ ئىشىكنى تاقىۋېلىشى، ئۆيگە سولاپ قويۇشلار، پۈتۈن ئائىلىنىڭ كۆز-قۇلاق بولۇشىمۇ كار قىلماپتۇ. ئىشكەل سېلىپ، قوزۇق قېقىپ، زەنجىرلەپ قويۇشنىڭ ئورنى يوقكەن. كېلىن تەرەتكە چىققان بولۇپ، قاپاق كۆتۈرۈپ سۇغا چىققان بولۇپ ۋە ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش ئاللىقانداق بىر ئىشلارنى پۇرسەت قىلىپ قېچىپ كېتىۋېرىدىكەن. بارا-بارا مومام قۇدىلارنىڭ ئۆيىگە كېلىن سوراپ بېرىۋېرىشتىن زېرىكىپتۇ. بوۋام بولسا ئوغلىدىن — تاغامدىن ئاغرىنىدىكەن: «ھۇ، تالاقونجا، خوتۇنىنىڭ كۆڭلىنى ئۇتۇشنىمۇ بىلمەيدىغان كالۋا» دەپ غۇدۇراپ قويىدىكەن. مومام بولسا كېلىندىن كۆرە قۇدىسىدىن ئاغرىنىدىكەن. «قۇدىلارنىڭ نېمە قىلغىنى بۇ؟ قىزى قېچىپ بارسا، ئېرىڭنىڭ ئۆيىگە كەت دەپ ماڭدۇرۇۋەتسە بولمامدۇ؟» دەپ ئويلايدىكەن. ئاشۇنداق ئاغرىنىشلار ئىچىدە زېرىكىپ، ئاخىر قىزنى ياندۇرۇپ ئەكېلىشكە بارمايدىغان بوپتۇ. لېكىن ئاجراشتۇرۇۋېتىشنىمۇ خىيال قىلماپتۇ. ئۇ چاغلاردا ئاجرىشىش دېگەن ئاڭ بولمىغۇر ئىش ھېسابلىنىدىكەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە بوۋام-موماملار «قىز ئاستا-ئاستا چوڭ بولىدۇ، چوڭ بولغاندا تۇرۇپ قالىدۇ» دەپ ئويلايدىكەن. كېلىن بەزىدە بىر قېچىپ كەتكەنچە ئاتا-ئانىسىنىڭ ئۆيىدە ئون نەچچە كۈن تۇرۇپ قالىدىكەن. بۇنداق چاغلاردا تاغام يالغۇز يېتىپ زېرىكىدىكەن. ئەل-ئاغىنىلىرىنىڭ «خوتۇن ئالغان تۇرۇقلۇق يەنە يالغۇز ياتتىڭمۇ؟» دېگەن چاقچاقلىرىدىن تېرىكىدىكەن. ئەمما كېلىن ئاشۇنداق قاچقۇن تۇرسا، يالغۇز ياتماي نېمە ئىلاج؟ مۆكۈ-مۆكۈلەڭ ئۇزۇن داۋاملىشىپتۇ. بۇ ئارىدا تاغام 16 نى تۈگىتىپ 17 دىنمۇ ھالقىپتۇ. ئەمدى يالغۇز يېتىشلارغا چىدىماي قاپتۇ. مومامغا تەلمۈرۈپ قاراپ قويىدىكەن. قاراشلىرىدا «كېلىنىڭنى ئەكەلگىلى يەنە بارساڭ بولاتتى» دېگەن مەنە چىقىپ تۇرىدىكەن. ئەمما قۇدىسىدىن ئاغرىنىپ يۈرگەن مومام ئۇنىڭ تەلمۈرۈپ قاراشلىرىغا ئەمدى ئېرەنشىمەيدىغان بولۇۋاپتۇ. قانداق قىلىش كېرەك؟ بىر كۈنى كەچتە، كۈن نامازشامغا يېقىنلاپ قالغان مەزگىلدە تاغام يوتقان-كۆرپىسىنى مۈرىسىگە ئارتىپ يولغا چىقىپتۇ. ئۇنىڭ ئاشۇ تۇرقى يىراق بىر يەرگە ھاشارغا ماڭغانغا ئوخشايدىكەن. يولدا نامازشام ئۈچۈن مەسچىتكە كېتىۋاتقان ئىمام ئاخۇنۇم ئۇنى ئۇچرىتىپ «يا توغان ساقلايدىغان تومۇز ۋاقتى بولمىسا، يا بەگلەر ھاشارغا ھەيدىمىسە، قەيەرگە ماڭغاندۇ بۇ؟» دەپ ئويلاپتۇ. كۆڭلى نېمىنىدۇر تۇيغاندەك بولۇپ، سوراشتۇرۇپتۇ. — كەچ بولغاندا نەگە ماڭدىلا بالام؟ — قېيناتاملارنىڭكىگە. — يوتقان-كۆرپە كۆتۈرۈۋاپلىغۇ؟ — ئۇلار قىزىنى يامانلىتىۋېلىپ ئۆيدە يالغۇز قالدىم. يالغۇز ياتقۇچە قېيناتاملارنىڭكىدە خوتۇنۇم بىلەن بىللە ياتاي... — ۋاي بۇ... ئىمام ئاخۇنۇم نېمە ئىش ئىكەنلىكىنى دەرھال چۈشىنىپتۇ. ئەسلىدىمۇ قۇدىلار ئارىسىدىكى غىژ-غىژاڭلاردىن ئازراق خەۋىرى بار ئىكەن. ئۇ جىددىيلىشىپتۇ: — بىردەم تەخىر قىلىپ تۇرسىلا بالام، مەن كىرىپ سۆزلىشىپ چىقاي. — ياق، ئۆزۈم كىرىپ شۇ يەردە ياتاي. — ئۇنداق دېمىسىلە بالام، سەت تۇرىدۇ، تەخىر قىلسىلا. ئىمام ئاخۇنۇم ئاق دەپ، كۆك دەپ تاغامنى توختىتىۋاپتۇ. دېمىسىمۇ پۈتۈن يۇرتقا سۆز-چۆچەك بولغۇدەك سەت ئىش يۈز بېرىش ئالدىدا ئىكەن. تاغام ئىمام ئاخۇنۇمغا يۈز كېلەلمەي قېيناتىسىنىڭ دەرۋازىسى ئالدىدا توختاپتۇ. ئىمام ئاخۇنۇم كىرىپ كېتىپتۇ. ئۆي ئىچىدە نېمە گەپلەر بولدى، بۇ نامەلۇم. ئەمما بىر چۆگۈن قاينار مەھەل ئۆتكەندە، ئىمام ئاخۇنۇم كېلىننى باشلاپ چىقىپ، تاغامنىڭ كەينىگە سېلىپ قويۇپتۇ: — ئۆيۈڭلەرگە كېتىڭلار، ئەر-خوتۇن دېگەن ئۆز ھۇجرىسىدا ياتقۇلۇق... شۇنداق قىلىپ، تاغام خوتۇنىنى ئەگەشتۈرۈپ قايتىپ كەپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن قاچتى-كەلدى دېگەن گەپلەر بولماپتۇ. كېلىن چوڭ ئۆيگە بارسا تاغامغا قېينانا بولغۇچى شۇ كۈنىلا قىزىنى باشلاپ ئەكېلىپ قويىدىكەن. شۇ ۋەقەدىن بىر يىل ئۆتۈپ كېلىن بۇدرۇققىنە بىر ئوغۇل تۇغۇپ، 15 ياشلىق كىچىك ئانىغا ئايلىنىپتۇ. ئەمدى نەگە قاچقۇلۇق؟ تاغامنىڭ بالىلىق ۋە ياشلىق دەۋرىگە ئائىت ھېكايىلەر ئەنە شۇ. بۇلارنى ئانام — تاغامنىڭ ھەدىسى زوق-شوق بىلەن سۆزلەپ بېرىدىغان. ئانامنىڭ ھەدىسى — ھامماچاممۇ سۆزلەپ بېرىدىغان. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئاشۇ بىردىنبىر ئوغۇل قېرىندىشىدىن بەكمۇ پەخىرلىنەتتى. ئۇنى ئۆزىگە تاغدەك يۆلەك ھېسابلىغاچقىمىكىن، ئۇنى تىلغا ئالسىلا كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئالاتتى. ئېسەدەپ يىغلاپ كېتەتتى. ئاشۇ يىللاردا بەلكىم بوۋام-موماملارمۇ ئوغلىدىن پەخىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن. ئۆزلىرىنىڭ چىرىغىنى ئۆچۈرمەي ياندۇرىدىغان ئوغلىدىن تاغدەك ئۈمىدلەرنى كۈتكەن بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئۇنىڭ ئۆزلىرىدىن بۇرۇن كېتىشىنى ئۇلار ئويلىغانمۇ؟ == 2 == مەن ئېسىمگە كەلگەن چاغلاردا، كۈزلۈك يىغىمدىن كېيىن تاغام تەلپەكچىلىك قىلىدىكەن. ئۇنىڭ بۇ ھۈنەرنى كىمدىن ئۆگەنگەنلىكى، شاگىرت كىرىپ ئۆگەندىمۇ ياكى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىۋالدىمۇ، بۇلار تازا ئېنىق ئەمەس. ئانام، ھامماچاملارمۇ بىلمەيدىكەن. ئېيتىشلىرىچە: بوۋام جۇۋا تىكىشنى بىلىدىكەنمىش، بۇيرۇتمىلارغا ئاساسەن قولۇم-قوشنىلارغا جۇۋا تىكىپ بېرىدىكەنمىش. بەلكىم تاغام تەلپەكچىلىكنى جۇۋىچى دادىسىدىن ئۆگىنىۋالغان بولۇشى مۇمكىن. ھەر ئىككىسى ئوخشاشلا تېرىنى ماتېرىيال قىلىدىغان ھۈنەر ئەمەسمۇ. يۇڭلۇق تېرىلەرنى كېسىشنى، بىر-بىرىگە ئۇلاپ تىكىشنى ئۆگىنىۋالسا، ئوخشاشلا جۇۋا تىككەن ئادەم تەلپەكمۇ تىكەلەيدۇ ئەمەسمۇ، قېلىپ-ئەندىزە بولسىلا ئىش پۈتىدۇ. قىش كۈنلىرى تاغام كۇچانىڭ ئەلتېرە كۆرپىسىدىن كۆرپە تەلپەك، خوتەن قويىنىڭ ئاشلانغان تېرىسىدىن سالۋا تەلپەك تىكەتتى. مۇرا ئوچاقتا توغراق ئوتۇنلىرى ۋە بەقەم ئوتۇنلىرى كۆيۈپ تۇرغان ئىسسىق ئۆيدە تېرە پارچىلىرى، رەخت پارچىلىرى، قايچا-يىڭنە، دۇرەپشە-جۇۋالدۇرۇزلار چېچىلىپ تۇراتتى. تاغام تىكىپ بولغان تەلپەكلەرنى ئامۇت ياغىچىدىن ئادەم بېشىغا ئوخشىتىپ ياسالغان قېلىپلارغا كىيگۈزۈپ قويۇپ پەردازلاشقا كىرىشەتتى. ئاغزىغا توشقۇچە سۇ ئېلىپ تەلپەكلەرگە پۈركۈيتتى. ئۇ «پۈۋ» دېسە، ئاغزىدىن سۇ ئۈنچىلىرى شۇنچىلىك ئۇششاق ۋە شۇنداق تەكشى چېچىلىپ چىقاتتىكى، تەلپەكنىڭ ھەر بىر تۈكىگە مىڭلاپ ئۈنچە-مارجان ئۇچۇپ كېلىپ قونغاندەك بولاتتى. ئوتنىڭ يورۇقىدا ئۈنچە-مارجانلار يالتىراپ كېتەتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن تاغام تۆت چىشلىق تۆمۈر ئارا، تارغاق بىلەن تەلپەكنىڭ تۈكلىرىنى تارايتتى. «ئارا» دەپ ئاتىلىدىغان ئاشۇ تۆمۈر ئەسۋاب راستتىنلا خاماندا ئىشلىتىدىغان يوغان ئارىنىڭ كىچىكلىتىلگەن كۆرۈنۈشىگە ئوخشايتتى. تاغام ئاشۇ ئارا بىلەن تەلپەكلەرنى شۇنداق كۆڭۈل قويۇپ پەردازلايتتىكى، كۆرپە تەلپەكلەرنىڭ تۈكلىرى بۈدۈر-بۈدۈر، يۆگىمەچ-يۆگىمەچ گۈللەرنى ھاسىل قىلاتتى. سالۋا تەلپەكنىڭ تۈكلىرى بولسا تال-تال بولۇپ، مەجنۇنتالنىڭ شېخىدەك ھەر تەرەپكە چېچىلىپ چۈشەتتى. تاغامنىڭ ماڭىمۇ بىر دانە سالۋا تەلپەك تىكىپ بەرگەنلىكى يادىمدا. ئۇنىڭ تۈكلىرى خۇددى ئەركەك شىرنىڭ يايلىسىدەك قۇلاق ۋە گەجگىلىرىمدىن بېسىپ تۇراتتى. قوناقلىرى چېپىۋېلىنغان ئېتىزلىقتا «ۋاللەي» ئوينىغىنىمىزدا، قۇلاقلىرىم زادىلا توڭلىمايتتى. تاغامنىڭ تەلپەكچىلىكنى تاشلىۋېتىشىگە يېڭى ھۈنەر ئۆگەنگەنلىكى سەۋەب بولدى. بۇ ئاشۇ يىلى تاغام بوۋىسىدىن قالغان، سۇۋاقلىرى ئاجراپ، بالا ۋە ۋاسىلىرىنى قۇرت يەپ، تولىمۇ كونىراپ كەتكەن ئۆيلىرىنى يېڭىلاپ سالماقچى بولغاندىكى ئىش. ئۇ ئارقا جاڭگالدىن توغراق ياغاچلىرىنى كېسىپ، ئېشەك ۋە ئۆكۈزگە سۆرىتىپ ئاچىقىپ تەييارلىغانىدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئۆيگە خەر ۋە بالا بولغۇدەكلىرىمۇ، تۈۋرۈك ۋە ئارىش بولغۇدەكلىرىمۇ، ۋاسا ۋە دەميان بولغۇدەكلىرىمۇ بار ئىدى. تاغام ئۇلارنى كونا ئۆينىڭ تېمىغا يۆلەپ، تىك قىلىپ تىزىپ قويغانىدى. ياغاچلار تەييار بولغاندىن كېيىن تاغام خارەت تەكلىپ قىلىپ ئۆي سېلىشقا تۇتۇش قىلدى. بۇ چاغلاردا ئائىلىنىڭ ئىشلىرىنى بوۋام ئەمەس، تاغام باشقۇرىدىغان بولۇپ كەتكەن، بوۋام بولسا ئۆز مۆتىبەرلىكى بىلەن يۇرت ئىچىدىكى توي-تۆكۈن، ئۆلۈم-يېتىم، نەزىر-چىراغ ئىشلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇشقا يېتەكچىلىك قىلىپ، تاتلىق سۆزلىرى بىلەن جېدەل-ماجىرالارنى كېلىشتۈرۈپ، تالانىڭ ئىشى بىلەنلا بولۇپ كەتكەنىدى. تاغام بوۋامنى ھەزىل قىلىپ «سايلانمىغان بېگىم» دەپ ئاتايتتى. ئىش-ئەمگەكنىڭ ھەممىسى تاغامغىلا قالغانىدى. شۇنداق ئىكەن، باشقۇرۇشمۇ تاغامغا قالىدۇ-دە. جەمئىيەتتىكىگە ئوخشاش ئىشلىگۈچى باشقا، باشقۇرغۇچى ۋە راھەت كۆرگۈچى باشقا بولىدىغان تەرتىپ ئائىلىگە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ-دە. ئىشلىگەنىكەن، باشقۇرۇشمۇ كېرەك. ئۇنى دېمىسىمۇ بۇ چاغلاردا تاغامنىڭ ھېلىقى قاچقاق خوتۇنى تۆتىنچى بالىسىنى تۇغقان، تاغام سىم بۇرۇتلۇق، كەكە ساقاللىق چوڭ ئادەم بولۇپ قالغانىدى. يالغۇز ئوغۇلغا ئۆي ئايرىپ قويۇش يوق. ئۇ ئاخىرغىچە ئاتا-ئانىسى بىلەن بىر ئائىلە بولۇپ ياشايدۇ. ئۇلاردىن كېيىنمۇ ئاشۇ ئۆينىڭ چىرىغىنى ياندۇرىدۇ. چوڭ ئادەم بولۇپ قالغانىكەن، ئىشلەپچىقىرىشقىمۇ، باشقۇرۇشقىمۇ قاتنىشىشى يوللۇق-تە. ئۇ زاماننىڭ خارەتلىرىمۇ ھازىرنىڭ پارچە ئىش قىلىدىغان بىناكارلىرىغا ئوخشايدىكەن. بىر يەردە ئىش تۇتۇپ قويۇپ يېرىم قىلمايلا ئىككىنچى بىر يەردە ئىش تۇتىدىكەن. ئىككى-ئۈچ يەردە ئىش تۇتۇپ قويۇپ «مانا پۈتىدۇ، ئەمدى پۈتىدۇ» دەپ يالغان ئېيتقاچ، ئاستا-ئاستا، بىر-بىرلەپ پۈتكۈزىدىكەن. تاغام تەكلىپ قىلغان خارەتلەرمۇ شۇنداق قىلدى. ئۆينىڭ قۇرۇلمىسىنى تىكلەپ قويۇپ، بىرەر ئايچە يوق بولۇپ كەتتى. ئارىدا پەيدا بولۇپ، تاملارنىڭ ئارىش-بالداقلىرىنى بېكىتىپ قويۇپ، ئۆرۈمەيلا يەنە قارىسىنى كۆرسەتمىدى. ياز ئۆتۈپ كېتىۋاتاتتى. ئۆينىڭ ياغاچ قۇرۇلمىسىنى پۈتكۈزۈپ، لاي-كاكۇل چاپلاپ، سۇۋاقنى تۈگەتمىسە قىش كەلگۈچە قۇرۇماي قالاتتى. قۇرۇمىغان ھۆل ئۆيدە قىشنى ئۆتكۈزگىلى بولمايتتى. تاغام ئالدىراپ قالغانىدى. لېكىن «مەن ئالدىرارمەن ماڭغىلى، ئېشىكىم ئالدىرار ياتقىلى» دېگەندەك، خارەتلەر تۈگىمەس يالغانلىرى بىلەن قارىسىنى كۆرسەتمەيۋاتاتتى. تاغام شۇنىڭدىن جىلە بولدىمۇ ياكى ئاشۇ خارەتلەرنىڭ ھەپتە-ئون كۈن ئىشلىگەنلىرىگە قاراپ خارەتچىلىكنى ئۆگىنىپ بولدىمۇ، ئۆينى پۈتكۈزۈشكە ئۆزى قول سالدى. ئەل-ئاغىنىلىرىنى چىللاپ، ھەرە، كەكە، چوت، يانپۇچۇق، ئىسكىنە دېگەنلەرنى تېپىپ ئىشقا كىرىشتى. دەسلەپ خارەتلەردىن قالغان چالا ئىشلارغا قول سېلىپ، ئارىش، بالداق، دەميانلارنى تولۇقلاپ، تاملارنى ۋادەكلەپ كۆرۈپ چىقتى. ئۇنىڭدىن كېيىن بالالارنى توغراپ، قارا تارتىپ، چوت بىلەن يۇنۇپ تۈزلەپ ئۆگزىگە ئالدى. ۋاسىلارنى تىزىپ بورا ياپتى. بورىنىڭ ئۈستىگە تىكەن-مىسىل يېيىتتى. ئۇ تىنىم تاپماي ئىشلەيتتى. ئىشقا تۇتۇش قىلغان چېغىدا دەم ئېلىشنىمۇ، تاماق يېيىشنىمۇ ئۇنتۇپ قالاتتى. ئۇنىڭ بالىلىقىدىن قالغان ئۆمەر مەدىكاراپتەك كۆپ تاماق يەيدىغان ئادىتىدىن ئەسەرمۇ قالمىغانىدى. ئاشۇ ئىشلار تۈگىگەندە، ئۇرۇق-تۇغقان، قولۇم-قوشنىلار كېلىپ ئۆگزىنى يېپىشقا، كاكۇل لاي بىلەن ۋادەكلىك تاملارنى سۇۋاشقا ياردەملەشتى. ئىش شۇنداق تېز يۈرۈشتىكى، ھېلىقى يالغانچى خارەتلەر قايتا كەلگەندە، ئۇلارغا قىلغىلى ئىش قالمىغانىدى. ئۇلار چالا قىلغان ئىشىغا ھەق سوراشقىمۇ خىجىل بولدى. شۇنداقتىمۇ تاغام ئۇلارنى يەنىلا رازى قىلدى. ئاشۇ يىلى ياز بىلەن كۈزدە تاغام «چوڭ ئۆي» ھېسابلىنىدىغان ساراي، مېھمانخانا، ئاشخانا، قازناقلارنى، ئۆزىگە «ھۇجرا بولمىش» ئۈچ ئېغىز ئۆينى سېلىپ پۈتكۈزدى. پەقەت ئىككى يۈرۈش ئۆينىڭ ئارىسىغا چىقىرىدىغان ئايۋانلا چالا قالدى. شۇنداق بولسىمۇ ئەمدى بوۋام بۇ بىلەرمەن ئوغلىنى ئىستىھزا بىلەن «ئۇستام» دەپ ئاتايدىغان بولۇپ قالغانىدى. دېمىسىمۇ ئۇ ئۇستا-خارەتكە ئايلانغانىدى. كېيىنكى يىلى ئايۋاننى پۈتكۈزدى. ئېشىپ قالغان ياغاچلىرىنى تىلىپ، ئاشخانا ئۆينىڭ پالتۇكى بىلەن تۇرۇسى ئارىسىغا، باش تاقاشمايدىغان قىلىپ شۇنداق چىرايلىق بىر ئاسما ساندۇق-ئىشكاپ چىقاردىكى، بارلىق ئاياق-قوشۇق، تەڭنە-كاساڭلار بىمالال پېتىپ كېتەتتى. مومام ۋە تاغامنىڭ ھېلىقى بىر چاغلاردا قېچىپ توختىمىغان، ئەمدى بولسا چەمگە چاپلاشقان مۇمدەك ئورنىشىپ قالغان خوتۇنى بۇ ئىشكاپتىن تولىمۇ مەمنۇن بولدى. چۈنكى ئۇلار قوشنىلىرىغا ئوخشاش قاچا-قۇچىلارنى سېۋەتكە سېلىپ ياكى قىزىلچىغا تىزىپ يۈرمەي، ئاشۇ ئىشكاپقىلا يىغىشتۇراتتى. قاچا-قۇچىلار پاكىز تۇراتتى. چاشقان ۋە مۈشۈكنىڭ بۇلغىشىغا ئۇچرىمايتتى. شۇنداق قىلىپ تاغام خارەت بولۇپ قالدى. يۇرت ئىچىدە تەكلىپ قىلغانلارنىڭ ئۆيىنى سېلىپ يۈردى. يەنە تېخى ئۇلارغا كارىۋات، ساندۇق، چارپاي، غارال دېگەندەك نەرسىلەرنىمۇ ئېتىپ بېرەتتى. لېكىن ئۇ ئۆزىنى كەسپىي ھۈنەرۋەن ھېسابلىغان ئەمەس. ئۇنداق ئىشلارنى پەقەت دېھقانچىلىقنىڭ ئارىسالدى ۋاقىتلىرىدىلا قىلاتتى. يەرنى جېنىدىنمۇ ئەزىز كۆرەتتى. جېنىنى ئۇپرىتىپ بار كۈچى بىلەن يەرگە ئىشلەيتتى. خارەتچىلىك قىلىپ تاپقان تەڭگىلىرىگە يەرمۇ سېتىۋالدى. يەرلىرى خېلى كۆپىيىپ قالدى. == 3 == يەر ئىسلاھاتى بولغاندا تاغام خارەتچىلىك ھۈنىرىنى ئىشلىتىپ، يەر ئىسلاھاتى خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ تاپشۇرۇقى بىلەن زومىگەر-پومېشچىكلارنى كۈرەش قىلىدىغان سەھنە ياسىدى. سايىت ھاجىمنىڭ كەڭرى خامىنىدا كارىۋات-چارپاي-تەختىلەرنى بىر يەرگە تىزىپ، چېتىپ، بەزى يەرلىرىگە شال مىخلاپ، يەردىن ئىككى گەز ئېگىزلىكتىكى ئاشۇ سەھنىنى پۈتكۈزگەندە، بىز كىچىكلەرگە راسا ئويۇن بولغانىدى. بىز سەھنە ئۈستىدە يۈگۈرۈشەتتۇق. سەھنە ئۈستىدىن قاڭقىپ كۆك توپىغا سەكرىشەتتۇق. بىز ھەر قېتىم سەكرىگەندە، تاغام ياسىغان ئاشۇ سەھنە مىدىرلاپ-غىچىرلاپ كېتەتتى... كېيىنكى كۈنى ئاشۇ سەھنىگە بېشىغا ئېگىز قەغەز كۇلا كىيدۈرۈلگەن سايىت ھاجىم، مۇھەممەت خاپانباش، ئابدۇغېنى بايۋەچچىلەر يالاپ چىقىلدى. پومېشچىك-زومىگەر دېگەنلەر ئاشۇلار ئىكەن. ئۇلارنىڭ يېنىدا ئالابالداق ساقچى كالتىكى تۇتۇۋالغانلار نازارەت قىلىپ تۇراتتى. پەستە كۆك توپىدا سانجاق-سانجاق ئولتۇرغان ئادەملەر خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ شەپكە كىيگەن كادىرلىرىغا ئەگىشىپ قوللىرىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ، گۈر-گۈر ۋارقىرايتتى. بۇنى چوڭلار «زومىگەر-پومېشچىكلارنى كۈرەش قىلىش» دەپ ئاتايتتى. بىز كىچىكلەر ئاشۇ يەردە، ئالابالداق تۇتۇۋالغانلارنىڭ توسۇشلىرىغا قارىماي، كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆتۈپ قوغلىشىپ ئوينايتتۇق. بىزنىڭ تاغام ياسىغان سەھنە ئەتراپىدىكى ئويۇنلىرىمىزمۇ، چوڭلارنىڭ «زومىگەر-پومېشچىكلارنى كۈرەش قىلىش»ىمۇ خېلى ئۇزۇن كۈنلەرگىچە داۋاملاشتى. شۇ كۈنلەردە تاغامنىڭ «ئەجەب ئادىل زامان بولدى، مۇشتۇمزورلار ئەدىپىنى يېدى» دېگەنلىكى يادىمدا. كۈرەش مېۋىسى تەقسىم قىلىنغان كۈنى تاغام تامدەك يوغان، ئاتتەك ئېگىز، تولۇم قورساق، ئارا مۈڭگۈزلۈك بىر ئۆكۈزنى يېتىلەپ كەلدى. تاغاملارنىڭ ئائىلىسىگە تەگكىنى شۇ ئىكەن. تاغامنىڭ چىرايىدىن نە خۇشال بولغانلىقىنى، نە خاپا بولغانلىقىنى بىلگىلى بولمايتتى. ئۇزاق يىللار ئۆتكەندىن كېيىن ئانام ئاشۇ ئىشنى ئەسلەپ «ئۇنىڭغا يەر تەقسىم قىلىپ بېرىلگەن بولسا خۇشال بولاتتى. يەرنى جېنىدىنمۇ ئەزىز كۆرەتتى ئۇ» دېگەنلىكى يادىمدا. ئۆزىنىڭ باشقا كالا-ئۆكۈزلىرى بولغاچقىمۇ ياكى يەرنى ئەتىۋار كۆرگەچكىمۇ، تاغام راستتىنلا ھېلىقى «كۈرەش مېۋىسى» ئۆكۈزنى ئازراق ئۈستەك بېرىپ، قادىر قاۋاننىڭ داشتىكى بىر پارچە شىۋاقلىقىغا تېگىشتى. تاغامنىڭ پىلانىچە، دۆڭئېرىقتىن سۇ باشلاپ بەقەمدۆڭدىن لاي ئېقىتسا، ئاشۇ شىۋاقلىق ئېسىل يەرگە ئايلىنىدىكەن. كېيىنكى يىلى يازدا كەلكۈن كېلىپ سۇ راسا كەڭرىلەشكەن چاغدا، تاغام شىۋاقلىقنى يەر قىلىشقا كىرىشتى. داشنىڭ ئەتراپىغا ئېگىز قىر-تىرگەن سېلىپ دوغاپتەك قويۇق لاي سۇنى باشلىدى. بىز كىچىكلەرمۇ بوش قالمىدۇق. ئېقىۋاتقان سۇغا كىچىككىنە كەتمىنىمىز بىلەن بەقەمدۆڭنىڭ بوز توپىسىنى توختىماي تاشلايتتۇق. دۆڭنى تېگىدىن كولاپ سۇغا يىقىتاتتۇق. چىمان ئارىلاش بوز توپا سۇنى دوغاپ قىلىپ داشقا قاراپ ئاقاتتى... شۇنداق قىلىپ تاغام ئاشۇ 20 مو شىۋاقلىقنىمۇ ھوسۇلغا كىرگۈزدى. يەر-زېمىنى تېخىمۇ كۆپەيدى. ئۇ تىنىمسىز ئىشلەيتتى. ھاردىم-تالدىم دېمەيتتى. ئىشقا بىر كىرىشىپ كەتسە تاماق يېيىشنىمۇ، ئارام ئېلىشنىمۇ ئۇنتۇپ كېتەتتى. ئۆزى ئىشلەپلا قالماي، ئائىلىدىكى ھەممە چوڭ-كىچىكنىمۇ ئۆزىگە لايىق ئىشقا تەشكىللەيتتى. تاغام دېھقانچىلىق ۋە قىش كۈنلىرىدىكى خارەتچىلىك بىلەن ئوبدانلا ئەتلىنىپ قالغانىدى. چۈنكى يەر دېگەن تەر تۆككەننى ئۈمىدسىز قالدۇرمايدۇ ئەمەسمۇ. يۇقىرىدىن دېھقانچىلىق كوپىراتىپى قۇرۇشقا ئۇقتۇرۇش چۈشكەن، كوللېكتىپلىشىش دولقۇنى كۆتۈرۈلگەنىدى. كادىرلار قۇرۇلماقچى بولغان مۇئەسسەسەنىڭ نامىنى «كوپىراتسىيە» دەپ ئاتايتتى. ئۇقتۇرۇشنىڭ روھى بويىچە بارلىق دېھقانلار يەرلىرىنى، دېھقانچىلىققا ئىشلىتىدىغان ئۇلاغلىرىنى، سايمانلىرىنى كوپىراتسىيىگە پاي قىلىپ قېتىشى، بىر كوپىراتسىيىدىكى ھەممە كىشى بىللە ئىشلىشى، چىققان ھوسۇلنى ئەمگىكىگە قاراپ تەقسىم قىلىشى كېرەك ئىدى. ئەينى چاغدا، بۇ گەپلەرنى بىزنىڭ كۆكقۇمدىكىلەر قانداق چۈشەندى؟ بۇ نامەلۇم، ئەمما تاغامنىڭ چۈشىنىشىچە، يەرنى كوپىراتسىيىگە قېتىش دېگەنلىك يەردىن ئايرىلىپ قېلىش دېگەن گەپ ئىكەن. يەردىن ئايرىلىپ قالغان يەرسىز دېھقاننىڭ ئەھۋالى ئۇنىڭغا ئايان ئىكەن. يەتتە-سەككىز يىلنىڭ ئالدىدىكى پومېشچىكلارغا ئىشلىگەن، پومېشچىكلارنىڭ يېرىنى ئىجارىگە ئالغانلارنىڭ ئەھۋالىنى ئۇ تېخى ئۇنتۇپ قالمىغانىكەن. تاغام «يەرسىز دېھقاننىڭ ئەھۋالى شۇنداق بولىدۇ» دەپ ئويلايدىكەن. شۇڭا ئۇ «كوپىراتسىيىگە كىرمەيمەن، يەرلىرىمنىمۇ پاي قاتمايمەن» دەپ تۇرۇۋاپتۇ. «غورا غورىنى كۆرۈپ ئالا بوپتۇ» دېگەندەك، كەنتىمىزدىكىلەرمۇ تاغامغا ئەگىشىپ كوپىراتسىيىگە كىرىشنى رەت قىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن كوپىراتسىيە قۇرۇش ئۈچۈن ئېچىلىۋاتقان يىغىن-مەجلىسلەر تېخىمۇ ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كېتىپتۇ. كۈندۈزنى كېچىگە، كېچىنى كۈندۈزگە ئۇلاپ ئېچىلىدىغان يىغىنلاردا چوڭقۇر ئىدىيەۋى خىزمەتلەر ئىشلىنىدىكەن. شەپكە كىيىۋالغان كادىرلار كوپىراتسىيە قۇرۇلسا، ئېرىقلاردا سۈت-قايماق ئېقىپ، قازانلاردا گۆش-پولۇلار قايناپ تۇرىدىغانلىقىنى تەسۋىرلەيدىكەن. لېنىن، ستالىنلارنىڭ ساقاللىق-بۇرۇتلۇق رەسىملىرىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپ، ئۇلارنىڭ دۆلىتىدە سۈت-قايماق ئېقىۋاتقانلىقىنى مىسال كەلتۈرىدىكەن. شۇنداقتىمۇ مەھەللىمىزدىكى جاھىللار «كوپىراتسىيىگە كىرمەيمەن» دېگەن گېپىدە يەنىلا چىڭ تۇرۇۋاپتۇ. ئۇلارنىڭ ئەڭ جاھىلى تاغام ئىكەن. چۈنكى ئۇ ساۋاتلىق بولغاچقا، ھۆججەتلەردىن ئۆزىگە پايدىلىق جايلارنى تۇتۇۋېلىپ، شەپكە كىيگەنلەر بىلەن مۇنازىرىلىشىپ: «يۇقىرىنىڭ ھۆججىتىدە كوپىراتسىيىگە كىرىش-كىرمەسلىك ھەر بىر دېھقاننىڭ ئۆز ئىختىيارى دەپتىغۇ، نېمىشقا مەجبۇرلايسىلەر؟» دەپ تۇرۇۋالىدىكەن. كادىرلار بولسا: «سەن كوپىراتسىيىگە كىرمىسەڭ، كوپىراتسىيىنى كىم بىلەن قۇرىمىز؟» دەيدىكەن. ئۇلار ئىدىيەۋى خىزمەت ئىشلەشنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدىكەن. تاغاملار بولسا خۇددى قاچاندۇر بىر چاغدا سېپىلىپ كەتكەن ئەسكى كۆۋرۈككە قايتا كەلگەن ئېشەكتەك كەينىگە داجىپ جاھىللىق قىلىدىكەن. قۇرۇلغۇسى كوپىراتسىيىدە زادى قانداق بولىدىغانلىقىنى ئېنىق بىلمىسىمۇ، ئۆزىنى يەردىن، ھەممە نېمىدىن ئايرىلىپ قېلىۋاتقاندەك سېزىدىكەن. شۇ ئارىدا قوشنا كەنتلەردە كوپىراتسىيىلەر قۇرۇلۇپ ناغرا-سۇنايلار ياڭراپتۇ. «دوڭغاقجىگدە» «غالىبىيەت»كە، «كۆكمەت» «قىزىل بايراق»قا، «قۇمباغ» «گۈزەل ئىستىقبال»غا ئۆزگىرىپتۇ. «تۇساللا»لىق ئەخمەت غەجەكنىڭ ئىسمى گېزىتكە چىقىپتۇ. لېكىن بىزنىڭ كەنتتە تېخىچە كوپىراتسىيە قۇرۇلالماپتۇ. رايوندىن ئېشەككە مىنگەن رايون باشلىقلىرى ۋە كوپىراتسىيە قۇرۇش خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقلىرى كېلىپ خىزمەت ئىشلەپتۇ. ناھىيەدىن ئاتقا مىنگەن ھاكىم كېلىپ خىزمەت ئىشلەپ بېقىپتۇ. لېكىن جاھىللارنى ئەيۋەشكە كەلتۈرەلمەپتۇ. ئاخىر ۋىلايەتنىڭ باشلىقى كەپتۇ. ۋىلايەت باشلىقى كەلگەن كۈندىكى ئىشلار ئېنىق يادىمدا. شۇ چاغدا بىز ئۆگزىدە ئىدۇق. ئۆگزىگە سالغان ئۈششۈك غوزىدىن پاختىنى ئاجرىتىۋاتاتتۇق. دەرۋازا ئالدىدىكى توپىلىق يولدىن يوغان بىر تۆمۈر مەخلۇق شۇنداق چېپىپ ئۆتتىكى، ئۇچقان چاڭ-توزان سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغىچە كۆتۈرۈلدى. دەسلەپ دەرۋازا ئالدىغا يۈگۈرۈپ چىقىپ قەھرى بىلەن قاۋاپ كەتكەن تاغىل ئىتىمىز ئۇ مەخلۇقنىڭ گۈرۈلدىگەن ئاۋازىدىن قورقۇپ قۇيرۇقىنى چاترىقىغا قىسقىنىچە غىڭشىپ سامانلىققا كىرىۋالدى. ھاڭ-تاڭلىقتا تۇرۇپلا قالدۇق. شۇ ئارىدا كىمدۇر بىرسىنىڭ «كوڭكا، كوڭكا كەلدى» دەپ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئاڭلاندى. ھەيران قالغان قوشنىلار ئاللىقانداق بىر قىزىقىش بىلەن سايىت ھاجىمنىڭ مۇسادىرە قىلىنىپ «يېزىلىق ھۆكۈمەت» قىلىنغان قورۇسىغا قاراپ ئالدىراش كېتىشىۋاتاتتى. مەنمۇ بوۋام، موماملارنى تاشلاپ، ئۆگزىدىن سامانلىقنىڭ ئۆگزىسىگە، ئۇ يەردىن يولغا سەكرىدىم-دە، يېزىلىق ھۆكۈمەت قورۇسىغا قاراپ چاپتىم. ئۇ يەردە كىشىلەر «كوڭكا، كوڭكا» دەپ تۆمۈر مەخلۇقنىڭ ئەتراپىنى چۆرگىلەپ يۈرۈشەتتى. تۇتۇپ بېقىشقا، سىلاپ بېقىشقا جۈرئەت قىلالمايتتى. بۇنچىۋالا ئېغىر تۆمۈرنىڭ قايسى كۈچ بىلەن ئورنىدىن قوزغىلىدىغانلىقىغا ئىشەنگۈسى كەلمەيتتى. يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ ئىشىكىنى باقىدىغان ئىلەك جۇل «كوڭكا»نىڭ ئالدىغا پىچان تاشلىدى، يېمىدى، يوغان كاساڭدا لىق سۇ ئەچىقىپ ئالدىغا قويدى، ئىچمىدى. كىشىلەر «كوڭكا بەك ھېرىپ كېتىپتۇ. ھېرىپ كەتكەن ھايۋاننى ئوت-سۇغا قويۇشتىن ئاۋۋال يېتىلەپ سوۋۇتۇش لازىم» دېيىشەتتى. لېكىن «كوڭكا»نىڭ نە يېتىلەيدىغان يۈگىنى، نە باشبېغى يوق ئىدى. كىشىلەر ھەيران بولۇشاتتى. شۇ ئارىدا تاغام پەيدا بولدى. ئۇمۇ «كوڭكا»نى كۆرۈشكە كەلگەنىدى. تاغام: «كوڭكا دېگەن پىچان يېمەيدۇ، سۇمۇ ئىچمەيدۇ. يەر يېغى يەيدۇ...» دېدى. بۇ گەپلەرنى گېزىتتىن ئوقۇغانلىقىنى ئەسكەرتىپ قويدى. كىمدۇر بىرسى سايىت ھاجىم مەككە مۇكەررەمدىن قايتىپ كەلگەندە كوڭكا توغرىسىدا سۆزلەپ بەرگەنلىكىنى ئەسكە ئالدى. سايىت ھاجىم ئاشۇ ياقلاردا كوڭكىغا ئولتۇرۇپ سەپەر قىلغانمىش... سەل چوڭ بولغاندا، شەھەرگە چىقىپ دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇۋاتقان چېغىمدا بىلدىمكى، بىزنىڭ «كۆكقۇم»غا تۇنجى قېتىم بارغان ئاشۇ «كوڭكا» ئامېرىكىدا ئىشلەنگەن «دودگې» (Dodge) دېيىلىدىغان يۈك ماشىنىسى ئىكەن. ئازادلىق ئارمىيە ئۇنى گومىنداڭدىن غەنىيمەت ئالغانىكەن. يۇرتىمىزغا تۇنجى قېتىم ماشىنا كەلگەن ئاشۇ ئىشنى ئەسلىسەملا، خېلى ئۇزۇن يىللاردىن كېيىنمۇ كۈلۈمسىرەپ يۈردۈم. بىلمىگەن، كۆرمىگەن ئادەم نېمە خىياللارنى قىلمايدۇ دەيسىز؟ كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، ئاشۇ قېتىم يېزىمىزغا «كوڭكا»غا ئولتۇرۇپ ۋىلايەتنىڭ باشلىقى كەپتۇ. كەنتىمىزدىكىلەرنىڭ كوپىراتسىيىگە كىرىشىگە، يەر ۋە مال-ۋارانلىرىنى پاي قېتىشقا ئۇنىمىغانلىقىنى ئاڭلىغان بولسا كېرەك. تاغام ۋە پۈتۈن كەنتتىكىلەرنى يىغىپ يەنە يىغىن ئېچىپتۇ. كوپىراتسىيىگە كىرىشكە ئۈندەپتۇ. لېكىن تاغام غىڭ قىلماپتۇ. زۇۋان سۈرمەي جىم ئولتۇرۇۋاپتۇ. ۋىلايەت باشلىقى دېھقانلارنى بىر-بىرلەپ ئورنىدىن تۇرغۇزۇپ سوراپتۇ: — ئىسمىڭ نېمە؟ — يۇسۇن كالتا، غوجام. — يەرنى ساڭا كىم بەرگەن؟ — كومپارتىيە بەرگەن، غوجام. — پارتىيە ساڭا يەر بەرسۇنۇ، ئەمدى پارتىيە باشلىغان يولغا ماڭغىلى ئۇنىمامسەن؟ بۇ قانداق تۇزكورلۇق... يېرىڭنى كوپىراتسىيىگە پاي قاتامسەن-يوق؟ — بېرىپ بولۇپ ئېلىۋالغان ساخاۋەتچىنى كۆرمەپتىكەنمەن، غوجام. ئېلىۋالسىلا ئۆزلىرىنىڭ ئىختىيارى، ئەمما مەن كوپىراتسىيىنىڭ سىرتىدا قالاي... سوئال ئاشۇنداق داۋاملىشىپ نۆۋەت تاغامغا كەپتۇ: — ئىسمىڭ نېمە؟ — ئابدۇللا خارەت، — جاۋاب بېرىپتۇ تاغام. بوۋاملارنىڭ ئەسلىدىكى «كاداڭ» لەقىمى ئۇنتۇلۇپ يەر ئىسلاھاتىدا «خارەت» دەپ بېكىتىلگەنىكەن. بۇ تاغامنىڭ ھۈنىرىگە ئاساسەن قويۇلغان لەقەم ئىكەن. — نەچچە مو يېرىڭ بار؟ — 50 مودىن كۆپرەك. ئارقا جاڭگالدىكى پاسارلىقنى قوشساق... — 50 مو؟ تەركىبىڭ پومېشچىكمۇ سېنىڭ؟ — ياق، تەركىبىم تۆۋەن ئوتتۇرا... — يەرنى ساڭا كىم بەرگەن؟ تاغام ئالدىدا جاۋاب بەرگەنلەردەك جاۋاب بەرمەپتۇ، ئەكسىچە: — بىزنىڭ يەرلەرنى بىرەر كىم بەرگەن ئەمەس. ئاتا-بوۋامدىن قالغان ۋە تەڭگە تۆلەپ سېتىۋالغان يەر ئۇ، — دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. — سەن تەڭگە تۆلەپ سېتىۋالغان بولساڭ، بىز قان كېچىپ يۈرۈپ ئالغان يەر بۇ. گومىنداڭ بىلەن قانچە يىل ئۇرۇش قىلغانلىقىمىزنى، قانچىلىك قان تۆككەنلىكىمىزنى بىلەمسەن؟ تاغام ئۈندىمەپتۇ. ۋىلايەتتىن كەلگەن باشلىق يەنە بىر ھازا سۆزلەپ يەرلەرنىڭ ئىگىدارچىلىقى ھۆكۈمەتتە ئىكەنلىكىنى بايان قىپتۇ. بۇ گەپلەرنى تاغاملار قانچىلىك چۈشەندى؟ بۇلار نامەلۇم. ئەمما شۇ كېچە ھەممە ئادەمنىڭ ئىسمى، لەقىمى، يەر سانى، ئات-ئۆكۈز سانى، بوقۇسا-بۇيانلاق سانى تىزىملانغان جەدۋەلگە — جەدۋەلنىڭ «كوپىراتسىيىگە كىرگۈچىنىڭ ئىمزاسى» دېگەن يېرىگە قول بېسىپتۇ. ھەممە كىشى بىر-بىرلەپ ئۆز ئىسمى ئۇدۇلىغا قول بېسىپتۇ. تاغاممۇ قول بېسىپتۇ. تۈن يېرىملاشقاندا كوپىراتسىيىگە كىرىش ئاياغلىشىپتۇ. كوپىراتسىيىنىڭ ئىسمىمۇ بېكىتىلىپتۇ. «بەخت يولى» كوپىراتسىيىسىنىڭ قۇرۇلغانلىقى جاكارلىنىپ، كەنتىمىزنىڭ «ئەگرىيار» دېگەن كونا نامى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپتۇ. ئاخىرىدا ۋىلايەتتىن كەلگەن ھېلىقى باشلىق تاغاملارنى «بەخت يولى دېھقانچىلىق كوپىراتىپى»نىڭ ئەزاسى بولغانلىقى بىلەن تەبرىكلەپتۇ... ئاشۇ قىش ئۆتۈپ، كېيىنكى يىلى ئەتىيازدا تاغام ئۆز يېرىگە ئەمەس، «بەخت يولى» كوپىراتسىيىسىنىڭ ئېتىزلىرىغا قوش سالدى. ئەمما ئۇنىڭغا ئېتىزلىقتا ئىشلەش ئانچە كۆپ نېسىپ بولمايتتى. كوپىراتسىيە تەشكىلىنىڭ ئىشخانىلىرىنى سالىدىغان ئىش چىقتى. مۇدىرغا ئىشخانا، بوغالتىرغا، كاسسىرغا ۋە يەنە ئاللىكىملەرگە ئىشخانا سېلىش، مەجلىسخانا سېلىش، ئامبار سېلىش كېرەك ئىدى. كوپىراتسىيىگە پاي قىلىپ قېتىلغان، ئەمدى بىر يەرگە يىغىپ بېقىلىۋاتقان ئات-ئۆكۈزلەرگە ئېغىل-قوتان سېلىش كېرەك ئىدى. تاغام سايىت ھاجىمدىن مۇسادىرە قىلىنغان ئۆيلەرنى يىقىتىپ، كىمنىڭ يېرىدە يوغان تېرەك بولسا كېسىپ تەشكىل بىناسىنى سالدى. بىنانىڭ ئۆگزىسىدە ئۇزۇن خادىنىڭ ئۇچىدا قىزىل بايراق لەپىلدەپ تۇراتتى. تاغام يەنە كوپىراتسىيىدە ئىشلىتىش ئۈچۈن يېڭى بوقۇسا-بۇيانلاقلارنى ياسىدى. ياغاچ چاقلىق ئېگىز «يار-يار» ھارۋىمۇ ياسىدى. ئۇ كوپىراتسىيىنىڭ خارەتچىلىكىدىن بوشىغان چاغلاردا كەتمىنىنى مۈرىسىگە ئېلىپ ئېتىزغا چىقاتتى. تاغام مەيلى ئېتىزدا ئىشلىسۇن، مەيلى كوپىراتسىيىنىڭ خارەتچىلىكىنى قىلسۇن، يەنىلا شەخسىي يېرىگە ئىشلىگەندەك بېرىلىپ ئىشلەيتتى. ئىشىدا گۈل كەلتۈرۈپ ئەستايىدىل قىلاتتى. ھاردىم-تالدىم دېمەيتتى. ئېغىر-يېنىك دەپ تاللىمايتتى. شۇڭا ئەترەتنىڭ بوغالتىرى ھەر كۈنى كەچتە ئۇنىڭغا تولۇق ئون نومۇر خاتىرىلەيتتى. ئون نومۇر بىر گۇڭ ھېسابلىناتتى. خاتىرىلەنگەن گۇڭ-نومۇر بويىچە كۈزلۈككە تەقسىمات بولىدۇ دېيىشەتتى. كوپىراتسىيىدە بىز كىچىكلەرمۇ بىكار قالمايتتۇق. مەكتەپتىن قايتىپ كېلىپلا كوپىراتسىيىنىڭ ئىشىغا ياردەملىشەتتۇق. ئېتىزغا قىغ ئەچىقىدىغان ئىش بولسا تاغار يۈدەتتۇق. ئوغۇت سېسىتىش ئۈچۈن ئوت-چۆپ ئوراتتۇق. سومكىمىز بىلەن پۇلۇقىمىز يېنىمىزدىن ئايرىلمايتتى. پۇلۇقىمىزغا تېزەك تېرەتتۇق ۋە كوپىراتسىيىگە ئۆتكۈزەتتۇق. ئۇنىڭمۇ جىڭ سانى خاتىرىلىنىپ قويۇلاتتى. خاتىرىلەنگەن جىڭ سانىغا ئاساسەن كۈزلۈككە تەقسىمات بولىدۇ دېيىشەتتى. ئورما ئورىيدىغان، قوناق چاپىدىغان ئالدىراش چاغلاردا بىز ئوقۇتقۇچىمىزنىڭ يېتەكچىلىكىدە سەپ بولۇپ، قىزىل بايراقنى لەپىلدىتىپ، جەڭگىۋار ناخشىلارنى ئوقۇپ كوپىراتسىيىگە ياردەمگە كېلەتتۇق. كوللېكتىپ ئىشلەش بەك كۆڭۈللۈك ئىدى. ناخشا ئېيتىپ، چاقچاقلىشىپ، بەسلىشىپ ئىشلەيتتۇق. ھارغىنلىق بىلىنمەيتتى، ئەمما نومۇر خاتىرىلەنمەيتتى. بۇ بىز مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ كوپىراتسىيىگە قىلغان ياردىمىمىز بولاتتى. كوپىراتسىيىگە ئىشلىگەننىڭ تۇنجى يىلى 8-ئايدا بۇغدايلار يۇمشىتىلىپ خامان ئاياغلاشقاندا بىرىنچى قېتىم تەقسىمات بولدى. خامان قاينام-تاشقىنلىققا چۆمدى. تاغار-خالتىلىرىنى كۆتۈرگەن كوپىراتسىيە ئەزالىرى سانجاق-سانجاق تۇرۇپ كەتتى. بوغالتىر كىمنىڭدۇر ئىسمىنى، لەقىمىنى ئوقۇيتتى. ئىشلىگەن گۇڭ-نومۇرلىرىنى، ئۆتكۈزگەن ئوغۇتلىرىنى، تېگىشلىك بۇغداينىڭ جىڭ سانىنى ئېلان قىلاتتى. ھېلىقى كىشى تاغار-خالتىسىنى كۆتۈرۈپ، كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆتۈپ چەشنىڭ يېنىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان تارازىنىڭ يېنىغا يېقىنلىشاتتى... شۇ كۈنى تاغاملارنىڭ ئائىلىسىگە ئىككى يېرىم تاغار بۇغداي تەگدى. تاغارنىڭ ئاغزىنى ئېچىشقا مەنمۇ ياردەملەشتىم. تاغامنىڭ تاغار تۇتقان قوللىرى تىترەيتتى. قىزىل كوسا چىرايى مۇرا قۇيۇندەك قارىداپ كەتكەن، ۋۇجۇدى ئۈششۈك تەگكەن تال نوتىسىدەك سولاشقان، كۆزلىرى يېغى تۈگەپ ئۆچۈش ئالدىدا تۇرغان جىنچىراغدەك پىلىلدايتتى. تاغارغا تۆكۈلۈۋاتقان ئالتۇن دانلارنى كۆرەلمەيۋاتقاندەك چىمچىقلايتتى. ھەممىسى ئىككى يېرىم تاغار، ھازىرقى زاماننىڭ كىچىك چىپتا تاغىرى ئەمەس، ئەينى چاغلاردا ئائىلىلەردە توقۇلىدىغان ئىزمىلىك يوغان بۆز تاغاردا ئىككى يېرىم تاغار چىقتى... تاغامدىن كېيىن يۇسۇن كالتىگە نۆۋەت كەلدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئىلەك جۇلغا نۆۋەت كەلدى. ئۇلار خۇشال ئىدى. ھەتتا بىر-بىرىنىڭ تاغىرىغا بۇغداي قاچىلىنىۋاتقاندا چاۋاك چېلىشتى. ئىش تۇرسۇن چالۋاشقا نۆۋەت كەلگەندە بۇزۇلدى. ئۇ ئۆزىگە تەقسىم قىلىنغان دارامەتنى ئالغىلى ئۇنىماي، تاۋان تاشلاپ كېتىپ قالدى. ئىمىن كۈشكەل بولسا: «ماڭا بۇغداي لازىم ئەمەس، سەن قارا قۇلاققا ئۆلۈپ بەرسەمغۇ بولار...» دەپ ئۆزىنى يەرگە ئېتىپ، قاتتىق يەرگە دوق-دوق ئۈستى. قارا قۇلاق دېگىنى كوپىراتسىيە مۇدىرى يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ لەقىمى ئىدى. شۇ كۈنى خاماندا كىشىلەرنىڭ كەيپىياتى بىر-بىرىگە زادىلا ئوخشىمىدى... كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، تاغام ئىككى يېرىم تاغار بۇغداينى ھويلىغا ئەكېلىپ تاشلىغاندىن كېيىن ھېچكىمنىڭ چىرايىغا قارىماي، ئۇدۇل ھۇجرىسىغا كىرىپ كېتىپتۇ. ھۇجرىدىن چىقماي، ھېچنېمە يېگىلى ۋە ئىچكىلى ئۇنىماي ئىككى كۈن يېتىۋاپتۇ. — كۆپ نوپۇسلۇق، باردى-كەلدىسى تولا چوڭ ئائىلە ئۈچۈن ئىككى يېرىم تاغار بۇغداي ھۈننىگە سۈننە بولاتتىمۇ، — دەپ سۆزلەپ بەرگەنىدى ئانام، — ھەممىمىزنى غەم باستى. دادام يەنە يۈسۈپ قارا قۇلاقنى ئىزدەپمۇ باردى. قارا قۇلاق نېمە دەپتۇ دېمەمسەن؟ «ھەسەن ئاكا، ئىشلىگەنلەر چىشلەيدىغان زامان بۇ، سىز ئىشلىمىدىڭىز، سادەتخان ئايلاممۇ ئىشلىمىدى، يەڭگەممۇ ئېتىزغا چىقاي دېمىدى، بىر ئابدۇللاخۇن يالغۇز ئىشلىسە قانچىلىك دارامەت تېگەتتى سىلەرگە؟ ھېلىمۇ ئابدۇللاخۇن ھەر كۈنى تولۇق گۇڭ ئالغاچقا خېلى ئاش تەگدى» دەپتۇ. ئاق دەپ، كۆك دەپ دادامنى يولغا سېلىپ قويۇپتۇ. شۇنداق قىلىپ چوڭ ئۆيدىكىلەر ئىككى يېرىم تاغار بۇغداي بىلەنلا قالدى... شۇ يىلى كۈزدە تاغاملارغا قوناقتىن قانچىلىك دارامەت تەگدى، تاغاملار يىلنى قانداق ئۆتكۈزدى؟ بۇلار ئېنىق ئەمەس. بەلكىم تاغام قىشنىڭ بىكار كۈنلىرىدە ئۆي سالىدىغانلارنىڭ ئۆيلىرىنى سېلىپ بېرىپ، ئالغان ئىش ھەققىگە ئائىلىنى باققاندۇ ۋە بەلكىم ئۇماچ، زاغرا، كۇمۇلەك بىلەنلا كۈنىنى ئۆتكۈزگەندۇ. == 4 == كېيىنكى يىلى ئەتىيازدا سۈر ھاڭگىغا مىنگەن رەھىم پوۋاش مەھەللىمىزدىن «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپ ئۆتتى. كىشىلەر دەرۋازا ئالدىغا يۈگۈرۈپ چىقىشتى. رەھىم پوۋاش ئۇلارغا نېمىلەرنىدۇر دەيتتى ۋە ئارقىدىنلا يەنە «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپ، سۈر ھاڭگىنى دېۋىتىپ مېڭىپ كېتەتتى. ئاشۇ ۋارقىرىغىنىچە «كۆكقۇم»نىڭ ھەممە كەنتلىرىنى ئارىلاپ چىقتى. نېمىشقىدۇر ئۇنى ھېچكىم توسمىدى، يۈسۈپ قارا قۇلاقمۇ، دائىم ئالابالداق كۆتۈرۈپ يۈرىدىغان ساقچى ئىلەك جۇلمۇ توسمىدى. ھەممە كىشى دەرۋازىلىرى ئالدىدا ئىدى. ئۆيلىرىگە كىرىپ كېتىشنى ئويلاپمۇ قويۇشمايتتى. ھاياجان بىلەن پىچىرلىشاتتى. تاغاممۇ بوۋام بىلەن پىچىرلىشىپ تۇراتتى. ئاشۇ گەپلەر ئارىسىدىن «خوتەندە كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشىپتۇ، كوپىراتسىيىنىڭ دەپتەر-ھېساباتلىرىنى كۆيدۈرۈپ، پايغا قاتقان نەرسىلەرنى بۆلۈشۈۋاپتۇ» دېگەن گەپلەرنى ئۇققىلى بولاتتى. تۇرسۇن چالۋاش، ئىمىن كۈشكەل، ياسىن كەس، قۇۋاننىياز چوتلار بوۋاملارنىڭ دەرۋازىسى ئالدىغا يىغىلدى. تاغام بىلەن پىچىرلىشىپ نېمىلەرنىدۇر مەسلىھەتلىشىشكە كىرىشتى. ئۇلار خېلى ئۇزۇن مەسلىھەتلەشكەندىن كېيىن كوپىراتسىيە تەشكىلىگە قاراپ ماڭدى. بوۋام «ھاي، ھاي، تۇخۇمنى تاشقا ئۇرمايلى، ۋاي ئەخمەقلەر...» دەپ غۇدۇراپ قالدى. بىز كىچىكلەر قانداقتۇر بىر تاماشىنىڭ يۈز بېرىشىنى تۇيۇپ ئۇلارغا ئەگەشتۇق. كوپىراتسىيە تەشكىلىنىڭ چوڭ قورۇسى چېچەكلىك بولۇپ كەتكەن، باشقىلار ئاللىقاچان يىغىلىپ بولغانىدى. يۈسۈپ قارا قۇلاق بىلەن ئىلەك جۇل ئامبارنىڭ ئىشىكىنى توسۇپ تۇراتتى. كىشىلەر «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىمىز، قاتقان پاينى قايتۇرۇۋالىمىز» دەپ ۋارقىرىشاتتى. ئارىلاپ-ئارىلاپ «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپمۇ قويۇشاتتى. كوپىراتسىيە مۇدىرى يۈسۈپ قارا قۇلاق: «كوپىراتسىيە ھۆكۈمەتنىڭ چاقىرىقى بىلەن قۇرۇلغان، ھۆكۈمەتكە قارشى چىقىشقا ھەددىڭلارمۇ سىلەرنىڭ؟» دەپ دوق قىلاتتى. كىشىلەر جاۋابەن: «خوتەندە كوپىراتسىيىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپتۇ. بىز نېمىشقا ئەمەلدىن قالدۇرمىغۇدەكمىز، كوپىراتسىيە بولغۇڭ كەلسە سەن ئۆزۈڭلا بولۇۋال» دەپ ۋارقىرىشاتتى. يەنە بەزىلەر: «كوپىراتسىيە بولۇپ قانچىلىك دارامەت تەگدى بىزگە، مانا سېرىقتال ۋاقتىدا ئاچ قالدۇق. سەن گېلىمىزنى باقالايتتىڭمۇ؟» دەپ ۋارقىرايتتى. غەلۋە، دوق، تاپا-تەنە خېلى ئۇزۇن داۋاملاشتى. شۇ ئارىدا تاغام ھەقەمسايىلىرى بىلەن غەلۋە قىلىۋاتقانلاردىن ئايرىلىپ كوپىراتسىيە قورۇسىدىن چىقىپ كەتتى. ئۇلار خۇددى جېدەل-ماجىراغا ئارىلىشىشنى خالىماي ئۆيلىرىگە كېتىۋاتقاندەك كۆرۈنەتتى. ئەمما بىر ئاش پىشىم ۋاقىت ئۆتمەي ئۇلار يەنە قايتىپ كەلدى. ئۇزاق ۋاقىتلاردىن كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، ئۇلار ئون-ئون بەشچە كىشى «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىش خېلى چوڭ ئىش. بۇنداق ئىشنى قىلىشتا يۇرت ئاتىسىدىن رازىلىق ئالماق كېرەك» دېيىشىپ، ھېلىم ئاتا دېگەن بوۋاينى ئىزدەپ بېرىشىپتۇ. ھېلىم ئاتا شۇ يىللاردا 102 ياشتىن ئاشقان، ئەقلى-ھوشى جايىدا بولسىمۇ، پۇت-قولىدا ماغدۇر قالمىغاچقا مەسچىتكە بارالماي، ئۆيدىلا ئىستىقامەت قىلىپ ئولتۇرىدىغان، پۈتۈن يۇرت «ئاتا دېسە ئاتا» دەپ ھۆرمەتلەپ، يوقلاپ خەۋەر ئېلىپ تۇرىدىغان، چاچ-ساقاللىرىلا ئەمەس، قاش-كىرپىكلىرىمۇ ئاقارغان، خىزىردەك پاكىز قېرىغان ئادەم ئىكەن. ئۇلۇغۋار بېشى «بۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرى مۇشۇنچىلىك، بۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرى ئاشۇنچىلىك» دېگەندەك توختىماي ئىرغاڭلاپ تۇرىدىكەن. ئاشۇ ھېلىم ئاتا تاغاملارنىڭ گېپىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن بىر ھازا جىمىپ كېتىپتۇ. ئۇزاق سۈكۈناتتىن كېيىن ئېغىز ئېچىپ: «كومپارتىيە مۇشتۇمزور، زومىگەرلەرنىڭ ئەدىپىنى بەردى، يەرلەرنى قايتا تەقسىملەپ، يوقسۇللارنى زېمىنغا ئىگە قىلدى. يۇرتتا ئادالەتنى يولغا قويدى. يامان يولغا باشلىماسلىقىدىن ئۈمىد چوڭ. ئۆزى قىلغان ئىشنىڭ توغرا بولماي قالغانلىقىنى سەزگەندە، ئۆزى تۈزىتەلەيدۇ. 15-20 يىلغا بارماي يەرلەرنى يەنە سىلەرگە تەقسىم قىلىپ بېرىدۇ. شۇڭا سىلەرنىڭ ئاتىكاتىچىلىق، ئالدىراشلىق قىلىپ، كوپىراتسىيىنىڭ ئۆسمىگەن قۇيرۇقىنى يۇڭدىشىڭلارنىڭ ھاجىتى يوق...» دەپ تاغاملارنىڭ كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشىغا رازىلىق بەرمەپتۇ. يەنە تېخى سەۋر قىلىشنى، سەۋر قىلسا غورىدىن ھالۋا پىشىدىغانلىقىنى، ئالدىراقسانلىق قىلماسلىق ھەققىدە نەسىھەت قىپتۇ. ھېلىم ئاتا ئاشۇ گەپلەرنى دەۋاتقاندا ئۇنىڭ كۆپنى كۆرگەن بېشى توختىماي ئىرغاڭلاپ تۇرۇپتۇ. تاغاملار ھېلىم ئاتىنىڭ يېنىدىن يېنىپ چىققاندىن كېيىن ھېلىم ئاتىنىڭ سۆزلىرىگە ئۆزلىرىچە تەبىر بېرىشىپتۇ. «ھېلىم ئاتا ئاشۇنداق دېگەن بولسىمۇ، بېشىنى ئىرغاڭلىتىپ رازىلىق بەردى» دەپ قارىشىپتۇ. ئۇلارنىڭ كوپىراتسىيە قورۇسىغا يېنىپ كېلىشى شۇنىڭدىن ئىكەن... ئۇلار قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، كوپىراتسىيە قورۇسىدىكى غەلۋە-ماجىرا تېخىمۇ ئەۋجىگە كۆتۈرۈلدى. كىشىلەر يۈسۈپ قارا قۇلاقنى ئارىغا ئېلىۋېلىپ: «كوپىراتسىيىنى ئۆزۈڭ قۇرغان، يەنە ئۆز قولۇڭ بىلەن تارقىتىسەن» دەپ قىستايتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق بولسا ھۆكۈمەت نامىدىن دوق قىلاتتى. نېمىلەرنىدۇر دەپ رەت قىلاتتى. ئەمما ئۇنىڭغا بولغان قىستاق تېخىمۇ چىڭىپ كېلەتتى. بېقىنلىرىغا ئانچە-مۇنچە مۇشت-تېپىكمۇ تەگدى. قارىغاندا ئۇرۇش-جېدەل بولىدىغاندەك، قارا قۇلاقلار جەمەتى بىلەن باشقا يۇرتداشلار ئۇرۇشۇپ قالىدىغاندەك قىلاتتى. ئۈچ-تۆت ئائىلىلىك قارا قۇلاقلار باشقا جەمەتلەرگە — كەسلەرگە، چالۋاشلارغا، چوتلارغا، تېكىلەرگە تەڭ كېلەلىسۇنمۇ؟ ئىلەك جۇل، يۈسۈپ كالتىلەر نەگە كەتتى؟ يۈسۈپ كالتىمۇ ئاشۇ يەردە «كوپىراتسىيىنى تارقىتىپ بەرسۇن» دەپ ۋارقىراپ يۈرەتتى. قارا قۇلاقنى قوغدايدىغان، ئۇنىڭغا ھەمدەم بولىدىغان ئادەم قالمىغانىدى. ئۇ ئاخىر باش ئەگدى. بۇ چاغدا كىشىلەر كوپىراتسىيىنىڭ ئىشخانىسىدىن ھېسابات دەپتەرلەر قاچىلانغان ئىشكاپ، شىرەلەرنى ھويلىغا ئەچىقىپ بولغان بولۇپ، «ئاچقۇچ، ئاچقۇچ قېنى؟» دەپ ۋارقىرىشىپ يۈرەتتى. بوغالتىر بالا نەگىدۇر قېچىپ كەتكەنىدى. قارا قۇلاق ئاچقۇچنىڭ بوغالتىردا ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ تۇرۇۋالدى. ئۇ ئاچقۇچ بولمىسا، كىشىلەر ھېسابات دەپتەرنى ئالالماس دەپ ئويلايتتى. ئەمما ئالاماننىڭ كۈچى تاغام ئەتكەن ئاشۇ ئىشكاپ-شىرەلەرنى بىر دەمدىلا چېقىپ تاشلىدى. ھېساباتنى يۈسۈپ قارا قۇلاققا تۇتقۇزدى. «ئوقۇ، كىم قانچىلىك يەرنى پايغا قوشتى؟ پايغا قوشقان كالا-ئۆكۈز قانچە؟ ئات-ئېشىكى قانچە؟ ئوقۇ!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. كىشىلەر قارا قۇلاقنىڭ ساۋاتسىزلىقىنى، جاڭگالدا تىمىسقىلاپ يۈرىدىغان قارا قۇلاقتەك قاراتۈرك ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇپ قېلىشقانىدى. ئۇنىڭ خەت ئوقۇيدىغان كۆزى، سۆز قىلىدىغان ئاغزى بولۇپ كەلگەن بوغالتىر بالا قېچىپ كەتكەن، ساۋاتسىز ئادەم قانداق ئوقۇسۇن؟ ئۇ ئۆزىنىڭ خەت ئوقۇيالمايدىغانلىقىنى كىشىلەرنىڭ سەمىگە سالغاندا، كىشىلەر بىردىن تېڭىرقاپ قالدى. ئارقىدىنلا «خەت تونۇمايدىغان نېمەڭگە مۇدىر بولۇپ نېمە قىلاتتىڭ بايقۇش» دەپ ۋارقىرىغانلارمۇ بولدى. ئەمما تاپا-تەنە قىلغاننىڭ پايدىسى يوق ئىدى. خەت ئوقۇيالايدىغان ئادەم تېپىش كېرەك ئىدى. تاغام: «ئەكېلىڭلار دەپتەرنى، مەن ئوقۇيمەن» دەپ ئوتتۇرىغا چىقتى. كىشىلەر ئۇنىڭ خەت ئوقۇيالايدىغانلىقىنى ئېسىگە ئېلىشىپ، ئۇھ دېيىشتى. كىشىلەر يۈسۈپ قارا قۇلاقنى شىرە ئۈستىگە چىقىرىپ، ئۇنى تاغام ئوقۇغان ھەر بىر ئات، لەقەم، پاي قوشقان نەرسە تىزىملىكىنى جاكارلاشقا بۇيرۇدى. تاغام ھېسابات دەپتىرىدىكى نەرسىلەرنى ئوقۇيتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق ئۈنلۈك ئاۋازدا جاكارلايتتى. دەسلەپ كوپىراتسىيىگە كىرگەن ئىلەك جۇل بىلەن يۇسۇن كالتىنىڭ پايغا قاتقان نەرسىلىرى جاكارلاندى. ئۇلار ئۆزلىرى پايغا قاتقان بىردىن ئېشەكنى كوپىراتسىيە ئېغىلىدىن يېتىلەپ چىقىشتى. ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە كىمنىڭدۇر نامى جاكارلاندى. ئۇ قىسماق مۈڭگۈزلۈك ئۆكۈزنى يېتىلەپ چىقتى. سۈرئەت ئاستا بولۇۋاتاتتى. ئالامان تەخىر قىلالمىدى. جاكارلانمىسىمۇ ئات-ئۆكۈزلىرىنى يېتىلەپ چىقىشقا، بوقۇسا-بۇيانلاقلىرىنى كۆتۈرۈپ چىقىشقا باشلىدى. بۇلاڭ-تالاڭ باشلاندى. ئەمما بۇ بۇلاڭ-تالاڭدا ھەممە كىشى ئۆز نەرسىلىرىنىلا ئېلىۋاتاتتى. بالىلار، ئاياللار ئۆكۈز، ئات، ئېشەك يېتىلەپ، نەرسە-كېرەك كۆتۈرۈپ ئۆيلىرىگە بىر-ئىككى قېتىمدىن بېرىپ كەلدى. چوڭلار مىدىرلىمايتتى. ھەممە نېمە بۇلاڭ-تالاڭ قىلىنىپ كوپىراتسىيىنىڭ ئېغىل-قوتانلىرى قۇرۇقدىلىپ بولغاندا، ئالامان يۈسۈپ قارا قۇلاققا «كوپىراتسىيىنىڭ ھېسابات دەپتەرلىرىنى كۆيدۈرۈپ بېرىسەن» دەپ تۇرۇۋالدى. كىشىلەر ھەش-پەش دېگۈچە كوپىراتسىيە ئىشخانىسىدىكى بارلىق گېزىت-كىتاب، ھۆججەت-دەپتەرلەرنى كۆتۈرۈپ چىقىپ سەيناغا دۆۋىلىدى. چاچراپ كەتكەن نارەسىدىنىڭ قەبرىسىچىلىك بىر دۆۋە بولدى. ئالامان «كۆيدۈر، ئوت ياق!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق «سەرەڭگە يوق» دەپ تۇرۇۋالدى. نەشىكەشلىكى بىلەن داڭقى چىققان، قىمار ئويناپ ھەتتا بىر قۇلىقىنىمۇ ئۇتتۇرۇۋەتكەن بەكرى چوناق ئۇنىڭ قولىغا سەرەڭگە تۇتقۇزدى. تاغام ھېلى ئۆزى ئوقۇغان كوپىراتسىيە ئەزالىرىنىڭ رويخېتى بار دەپتەرنى تېخىچە تۇتۇپ تۇراتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق سەرەڭگىنى يېقىپ، ئاشۇ دەپتەرگە ئوت ياقتى. تاغام لاۋۇلداپ كۆيۈۋاتقان دەپتەرنى گېزىت-كىتاب، ھۆججەت-دەپتەر دۆۋىسىگە تاشلىدى. دۆۋىگە ئوت تۇتاشتى. دەسلەپ كۆكۈش ئىس كۆتۈرۈلۈپ، كېيىن يالقۇن كۆتۈرۈلدى ۋە ئۆگزە بويى ئۆرلىدى. مەسۇم تۇمۇچۇق ئاشۇ يەردە قەغەز دېگەننىڭ پۈۋلەپ-يەلپۈمىسىمۇ كۆيىدىغانلىقىغا، تېخى لاۋۇلداپ كۆيىدىغانلىقىغا قاراپ تۇردى. قولىغا ئۇزۇن بىر تاياقنى ئېلىپ قەغەز دۆۋىسىنى ئىلەشتۈردى. ئۇ ھەر قېتىم كوچىلىسا يالقۇن يەنىمۇ ئېگىز ئۆرلەيتتى... بۇ چاغدا ئەسەبىيلەشكەن ئالامان كوپىراتسىيىنىڭ ئۇرۇقلۇق ئامبىرىنى بۇلاشقا، ئىشخانىلارنىڭ ئىشىك-دېرىزىلىرىنى، بالا-ۋادەكلىرىنى قومۇرۇشقا، ئېغىللارنى چۇۋۇپ، قانچىلىك كۆتۈرەلىسە شۇنچىلىك كۆتۈرۈپ ئېلىپ كېتىشكە باشلىغان، كوپىراتسىيىنىڭ مال-مۈلكىنى بۇلىشى قىپقىزىل بۇلاڭچىلىققا ئايلانغانىدى. ھەممىگە بىر سائەتمۇ ۋاقىت كەتمىدى. كوپىراتسىيىنىڭ تاغام تېخى ئالدىنقى يىلى سالغان قورۇسى بىر دەمدىلا خارابىلىككە ئايلاندى. ئۇ يەردە چالما كېسەكتىن باشقا ھېچنەرسە قالمىدى. مانا بۇ ئاشۇ يىلى يۈز بەرگەن مەشھۇر «كوپىراتسىيە ۋەقەسى» ئىدى. ئۇزاق يىللار ئۆتكەندىن كېيىن باشقىلاردىن ئاڭلىسام، «كوپىراتسىيە ۋەقەسى» بىزنىڭ «كۆكقۇم»دىلا ئەمەس، پۈتۈن ناھىيەدە، ھەتتا قوشنا ناھىيەلەردىمۇ يۈز بېرىپتۇ. «كۆكقۇم»دىكى «غالىبىيەت»، «قىزىل بايراق»، «بەخت يولى» قاتارلىقلاردىلا ئەمەس، باشقا يەرلەردىكى كوپىراتسىيىلەرمۇ ھېسابات دەپتەرلىرىنى كۆيدۈرۈش، بۇلاڭ-تالاڭغا ئۇچراش قىسمىتىگە دۇچ كەپتۇ. «ۋەقە» دەسلەپ ئىگەرچى دېگەن يەردە قوزغىلىپتۇ. «ئىگەرچى» دېگەن نىياز ھاكىمبەگ ۋاقتىدا «ئات يايلىقى»دا ئات باقتۇرۇپ، «ئىگەرچى»دە ئىگەرلەپ، «تاقىچى»دا تاقىلاپ، «ئاتچى»دا ئات كۆندۈرگەن چاغدا، نىياز ھاكىمبەگنىڭ ئاتلىرىغا ئىگەر ياسىغان جاي ئىكەن. «تاش كېچىك»نىڭ يېنىغا جايلاشقان، يەرلىرى شورلۇق، ئۈنۈمسىز يېزا ئىكەن. كوپىراتسىيىدىن تەگكەن ئازغىنا دارامەت «ئىگەرچى»لىكلەرنىڭ قورسىقىنى باقالماپتۇ. ئىگەرچىلىكلەر ئاچ قېلىشلىرىنى كوپىراتسىيىدىن كۆرۈپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە راسا سېرىقتال ۋاقتىدا 2-رايوننىڭ بىر باشلىقى «ئىگەرچى»دىكى ئۈچ كوپىراتسىيىنىڭ ئەزالىرىنى بىر يەرگە يىغىۋېلىپ «ۋەتەنپەرۋەرلىك ئاشلىقى ساتىسىلەر» دەپ قىستاپتۇ. يۇقىرىدىن شۇنداق ۋەزىپە چۈشكەنىكەن. دېھقانلار كوپىراتسىيىدىن بەرگەن ئاشلىقنىڭ دەپتەرگە پۈتۈكلۈك ئىكەنلىكىنى، ئېشىنچا ئاشلىق يوق ئىكەنلىكىنى، تېخى سېرىقتال ۋاقتىدا قازان ئاسالمايۋاتقانلىقىنى، ئەتىگىنىگە تاپسا كەچلىكىگە يوق كۈن ئېلىۋاتقانلىقىنى شىپى كەلتۈرسىمۇ، ھېلىقى رايون باشلىقى ئۇنىماپتۇ. قىستاشلىرىنى توختاتماپتۇ. كادىرلار نۆۋەتلىشىپ ۋەز ئېيتىدىكەن ۋە ھەر بىر كوپىراتسىيە ئەزاسىنى «قانچىلىك ۋەتەنپەرۋەرلىك ئاشلىقى ساتىسەن؟» دەپ سوئال-سوراققا ئالىدىكەن. كادىرلار نۆۋەتلىشىپ دەم ئالىدىكەن ۋە تاماق يېيىشىپ چىقىدىكەن. «بېگىمنىڭ قورسىقى توق، قۇلى بىلەن ئىشى يوق» دېگەندەك، كۆك توپىدا ئەتىيازنىڭ ئاپتىپىغا قاقلىنىپ ئولتۇرغان دېھقانلارنىڭ ئاچ-توقلۇقى بىلەن ھېچكىمنىڭ كارى بولمايدىكەن. دېھقانلارنىڭ قورسىقى ئېچىپ قۇرۇقداپ كېتىپتۇ. ئەمما يىغىن تۈگىمەپتۇ. قىستاشلار پايانىغا يەتمەپتۇ، سوئال-سوراق داۋاملىشىدىكەن. 2-رايوننىڭ ھېلىقى باشلىقى بىر دېھقاننى سوراققا ئاپتۇ: — ئۆيۈڭدە ئاشلىق بارمۇ-يوق؟ — ئازراق بار، غوجام، — دەپ جاۋاب بېرىپتۇ ھېلىقى دېھقان. — زادى قانچىلىك بار؟ — كۈندە بىر ۋاخ قازان ئاسساق، 15 كۈن يەتكۈدەك ئاشلىق بار، غوجام... — ئاشۇ ئاشلىقىڭنى تولۇقى بىلەن دۆلەتكە ساتىسەن، ئۇقتۇڭمۇ؟ — ئۇقتۇم، غوجام، ئەمما بالا-چاقىلىرىم نېمە يەيدىكىن... — بالا-چاقىلىرىڭ ئۈجمە يېسۇن، — دەپتۇ 2-رايوننىڭ ھېلىقى باشلىقى. ئۈجمە يېسۇن؟ تېخى ئۈجمە پىشمىغان تۇرسا، قارا ئۈجمە قىزىل قولتىقمۇ بولمىغان، ئاق ئۈجمە سۈزۈلمىگەن تۇرسا، قانداق يېگىلى بولىدۇ؟ ھېلىقى دېھقاننى غەم بېسىپتۇ. باشقا دېھقانلارنىمۇ غەم بېسىپتۇ. ئەمما رايون باشلىقى يەنە بىر دېھقاننى سوراق قىلىشقا باشلاپتۇ: — ئۆيۈڭدە ئاشلىقىڭ بارمۇ-يوق؟ دېھقان ئۈندىمەپتۇ. — ئاشلىقىڭنى دۆلەتكە سېتىپ بېرەمسەن-يوق؟ يەنە ئۈندىمەپتۇ. — سەن پاڭمۇ يا گاچا؟ — سوراپتۇ رايون باشلىقى. دېھقان ئاغزىنى ئۆمەللەشكە باشلاپتۇ. ئاغزىنى ئاچىدىكەن، لەۋلىرىنى مىدىرلىتىدىكەن، لېكىن زۇۋان چىقمايدىكەن. ئۇ كۈچەپ، قىزىرىپ-تاتىرىپ زۇۋان چىقىرىشقا ئۇرۇنىدىكەن، خېلى قىينىلىشتىن كېيىن زۇۋانى چىقىپتۇ. چىققاندىمۇ ۋارقىراپ چىقىپتۇ: — ياشىسۇن كومپارتىيە! — نېمە دېدىڭ؟ — سوراپتۇ رايون باشلىقى. — ياشىسۇن كومپارتىيە! ياشىسۇن كومپارتىيە! — دېھقان شوئار توۋلاشقا باشلاپتۇ. — مەن سەندىن ساتىدىغان ئاشلىقىڭ قانچىلىك دەپ سورىسام، نېمە دېگىنىڭ بۇ؟ — ياشىسۇن كومپارتىيە! بۇ ئارىدا توپ ئىچىدە ئولتۇرغان كىمدۇر بىرسى ھېلىقى دېھقاننىڭ شوئارىنىڭ ئاخىرىغا كىچىككىنە قوشۇپ قويۇپتۇ: — يوقالسۇن كوپىراتسىيە! دېھقانلار ئارقىمۇئارقا ۋارقىراشقا باشلاپتۇ: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! دېھقانلارنىڭ قالايمىقان ۋارقىراشلىرى ئۇلارنى يىغىۋالغان كونا خاماننى بىر ئاپتۇ. ئاستا-ئاستا رەتكىمۇ چۈشۈپتۇ. مىڭلىغان دېھقان كۆك توپىدا ئولتۇرۇپ، قوللىرىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ بىردەك ئاۋازدا شوئار توۋلايدىكەن: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! شوئار ساداسى «ئىگەرچى»نىڭ كۆك ئاسمىنىنى چاڭ كەلتۈرۈپتۇ. يورۇڭقاشنىڭ قىنىدا، كىچىككىنە بىر تارام قارا سۇدا ئۈزۈپ يۈرگەن بېلىقچىقۇشلار ئۈركۈپ كۆككە كۆتۈرۈلۈپتۇ. رايون باشلىقى ۋە باشقا شەپكە كىيگەن كادىرلار ۋارقىراپمۇ، توپا چېچىپمۇ ئۇلارنىڭ شوئار توۋلىشىنى توختىتالماپتۇ: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! دېھقانلار شوئار توۋلاشنى توختاتمايدىكەن، ئارىدا تۇرۇپ-تۇرۇپ: «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلسۇن، كوپىراتسىيىنى تارقىتىپ بەرسۇن، پاي قوشقان نەرسىلەرنى قايتۇرۇپ بەرسۇن!» دەپ تەلەپمۇ قويىدىكەن. شۇ كۈنى ئىلچىدا بازار قىزىيدىغان كۈن بولغاچقا «جىيا»، «سۈي»، «ھاڭگىيا» دېگەن يەرلەردىن بازارغا ماڭغانلار «ئىگەرچى»دىكى ۋەقەنى كۆرۈپتۇ. «ئىلچى»نىڭ بازىرىدا بىر دەمدىلا «ئىگەرچىدە كوپىراتسىيىنى تارقىتىۋېتىپتۇ. ئەمدى ھەممە ئادەم ئۆز يېرىگە ئۆزى ئىشلەيدىكەن» دېگەن گەپ تارقىلىپ كېتىپتۇ. بازاردىن رايون-رايونلارغا، ھەتتا قوشنا ناھىيەلەرگە تارقىلىپتۇ. ھەممە يەردە دېھقانلار «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىرىشىپ، كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا تۇتۇش قىپتۇ... بۇ خەۋەرنى بىزنىڭ «كۆكقۇم»غا ئاشۇ كۈنى ئىلچىنىڭ بازىرىغا بارغان رەھىم پوۋاش ئېلىپ كەپتۇ. ئۇنىڭ «كۆكقۇم»نىڭ توپىلىق كوچىلىرىدىن «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپ، سۈر ھاڭگىسىنى دېۋىتىپ ئۆتكەنلىكىدىكى سەۋەب شۇنىڭدىن ئىكەن. تاغاملارنىڭ كوپىراتسىيىنىڭ دەپتەر-ھېسابلىرىغا ئوت قويۇپ، پاي قاتقان نەرسىلەرنى بۇلاپ-تالاپ ئېلىپ كېتىشى — ئەنە شۇ «ئىگەرچى»دە يۈز بەرگەن «ۋەقە»نىڭ داۋامى ئىكەن. ئۇزاق يىللاردىن كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە: تاغام كوپىراتسىيە بىكار قىلىنغان شۇ كۈنى ئۆيگە ئۆزىنىڭ پايغا قېتىلغان ئىككى ئۆكۈز، بىر ئات، ئۈچ ئېشىكىنىلا ئېلىپ كەپتۇ. باشقا ھېچنەرسە ئەكەلمەپتۇ. ئۇرۇقلۇقمۇ، بوقۇسا-بۇيانلاقمۇ ئەكەلمەپتۇ. ئۇ كوپىراتسىيىنىڭ بىكار قىلىنغانلىقىغا راستتىنلا ئىشىنىدىكەن. ئەتىسىدىن باشلاپ ئۆز يەرلىرىدىكى پاسىل-تىرگەنلەرنى ئېگىزلىتىپ، چېگرا بەلگىلەپ چىقىپتۇ. يېڭىدىن بوقۇسا-بۇيانلاق، ئارا-تاماق دېگەنلەرنى ياساپ، يەرگە ئىشلەشكە كىرىشىپتۇ. روھى كۆتۈرەڭگۈ ئىكەن. تېخى دىمىغىدا «ئەجەب ئوبدان زامان بولدى» دەپ ناخشا غىڭشىپمۇ قويىدىكەن. ئاھ، دېھقان ئۈچۈن يەردىن ئۆزگە يەنە نېمە كېرەك؟ ئۇنىڭ دۇنياسى شۇ. ئۇنىڭ ئاتىسىمۇ، ئانىسىمۇ يەر، بايلىق-دۇنياسىمۇ، ئالتۇن-كۈمۈشىمۇ يەر. تىللا-يامبۇ تاپسا يەر ئالىدۇ، كالا-قويلىرى ئاۋۇسا يەرگە تېگىشىدۇ. كۈچ-قۇۋۋىتىنى، ئەقىل-زېھنىنى يەرگە بېغىشلايدۇ. ئۇنىڭ تۇغۇلۇپ، ئىڭەلەپ چۈشكەن يېرىمۇ شۇ. يەنە شۇ يەرگە كۆمۈلىدۇ. شان-شەرەپمۇ، شادلىق-خۇشاللىقىمۇ يەرگە باغلانغان. ئۇنىڭغا يەنە نېمە كېرەك؟ == 5 == ئۈچ كۈن ئۆتتى، كۆكقۇمنىڭ تېرەك بوستانلىق مەھەللىلىرى ئېغىر سۈكۈنات ئىچىدە جىمىپ كەتتى. پەقەت خورازلارنىڭ چىللىشى، مۇئەززىن ئاخۇنۇمنىڭ ئەزان ئاۋازى، كالىلارنىڭ مۆرىشى، ئېشەكلەرنىڭ ھاڭرىشىلا بۇ يەردە ھاياتلىقنىڭ داۋام قىلىۋاتقانلىقىدىن بېشارەت بېرەتتى. ئەترەت باشلىقىنىڭ تاڭ ئاتماستىنلا تاك-تاك ئۇرۇپ «سەھەرلىك دولقۇن»غا چىللايدىغان، ئۆگزىگە چىقىۋېلىپ قاڭالتىر كانايدا ئىشقا ئالدىرىتىدىغان سادالىرى يوق بولغانىدى. ئۇ مەڭگۈگە يوق بولىدىغاندەك تۇيۇلاتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاقمۇ گويا ئۆچەككە كىرگەن قارا قۇلاقتەك كۆرۈنمەي قالدى. كىشىلەر ئۇنى يۇرتنى تاشلاپ چىقىپ كېتىپتۇ دېيىشەتتى. ئەمما كوپىراتسىيە بۇلاڭ-تالاڭغا ئۇچراپ ئۈچىنچى كۈنى كەچتە ئۇ بىر توپ شەپكە كىيگەن كادىرلارنى باشلاپ قايتىپ كەلدى. شۇ كۈنى كېچە كۆكقۇملۇقلارنىڭ دەرۋازا-ئەگۈنلىرى داقىلدىتىپ قېقىلىپ ئەنسىزلىك بىلەن ئۆتتى. تاڭ ئاتقاندا ئاۋۋال تاك-تاك ئاۋازى، كېيىن ئۆگزىگە چىقىپ قاڭالتىر كانايدا ۋارقىرىغان يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ تونۇش ئاۋازى ئاڭلاندى. ئۇ ھەممە كىشىنى كوپىراتسىيىنىڭ چوڭ خامىنىدا ئېچىلىدىغان يىغىنغا چىللاۋاتاتتى. كېچىچە نېمىلەرنىدۇر تۇيغان ۋە ھېس قىلغان كىشىلەر ھودۇقۇش ئىچىدە خامانغا قاراپ مېڭىشتى. بىز كىچىكلەر تاماشا كۆرۈشكە ئالدىرايتتۇق. خامانغا ھەممىدىن بۇرۇن يېتىپ باردۇق. كۆردۇقكى، قوللىرى ئارقىسىغا قىلىنىپ چەمبەرچاس باغلانغان بىر توپ كىشىلەر خاماندا قاتار سەپ قىلىپ تىزلاندۇرۇپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلۇپتۇ. تونۇدۇق: سايىت ھاجىم، سايىت ھاجىمنىڭ ئوغلى مۇھەممەتخان، رەھىم پوۋاش، ئىمىن كۈشكەل، تۇرسۇن چالۋاش، ياسىن كەس، قۇۋاننىياز چوت، قاسىم پالۋان... ئاشۇلارنىڭ قاتارىدا تاغام ئابدۇللا خارەتمۇ بار ئىدى. سانىدۇق، ھەممىسى 17 ئادەم. ئويۇن-تاماشا نەدە؟ جىممىدە تۇرۇپ قالدۇق. قاينىغان قازانغا تۇز قۇيغاندەكلا توختاپ قالدۇق. چوڭلارمۇ يېتىپ كېلىشكەن، ئۇلارمۇ گويا ئېگىز ۋە مۇستەھكەم توغانغا دۇچ كەلگەن ئېقىن سۇدەك جىممىدە توختاپ قېلىشقانىدى. ئۇلار نېمە ئىش بولغانلىقىنى چۈشەنگەن، ئەمما نېمە دېيىشىنى، نېمە قىلىشىنى بىلمەيتتى. باغلاقتا تۇرغان ئاتىلىرىغا، ئاكا-ئىنىلىرىگە، ئوغۇل-نەۋرىلىرىگە ئارا بولۇشقا جۈرئەت قىلىشالمايتتى. يۇسۇن كالتا، مەتتوختى دۈمچەك، روزىمەت غەلەپلەر باغلاقتىكىلەرنىڭ ئارقىسىدا ئالابالداقلىرىنى تۇتۇشۇپ تۇرۇشاتتى. تېخى ئىلەك جۇل مىلتىق كۆتۈرۈۋالغانىدى. سول تەرەپتە نەدىندۇر تېپىپ كېلىنگەن شىرەگە قىزىل يوپۇق يېپىلغان، شىرە يېنىغا قادالغان ئېگىز خادا ئۇچىدا قىزىل بايراق لەپىلدەپ تۇراتتى. كىشىلەر — يىغىن ئىشتىراكچىلىرى شىرەنىڭ ئۇدۇلىدا، كۆك توپىغا ئولتۇرغۇزۇلدى. شىرە بىلەن كىشىلەر ئارىسىدا ئالتە-يەتتە قەدەم ئارىلىق قالدۇرۇلدى. كىشىلەر ئولتۇرغان يېرىدىن بويۇنلىرىنى غازدەك سوزۇشۇپ يىغىن سەھنىسىگە ئەمەس، سول تەرەپتە قالغان باغلاقتىكىلەرگە قارىشاتتى. نېمە ئىش يۈز بېرىشىنى، نېمە دېيىلىشىنى كۈتەتتى. يىغىن كۆپ ھاياللىمايلا باشلاندى. يۈسۈپ قارا قۇلاق «خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى» دەپ تونۇشتۇرغان بىر قارىمۇتۇق، ئوتتۇرا بوي، بېشىدا قىسقا چېچى بار كادىر ئۇزۇن سۆزلىدى. ئۇ بىر توپ ئەكسىيەتچى ئۇنسۇرلارنىڭ سايىت ھاجىم، مۇھەممەت خاپانباش قاتارلىق زومىگەر-پومېشچىكلارنىڭ قۇترىتىشى بىلەن كوپىراتسىيىنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلغانلىقىنى، دەپتەر-ھېساباتلارنى كۆيدۈرگەنلىكىنى، بۇنىڭ پارتىيە، ھۆكۈمەتكە قىلىنغان ھۇجۇم ئىكەنلىكىنى، ئۆتكۈر سىنىپىي كۈرەش ئىكەنلىكىنى، ئەكسىيەتچى ئۇنسۇرلار بىلەن كەمبەغەل دېھقانلار سىنىپى ئارىسىدىكى ھايات-ماماتلىق ئېلىشىش ئىكەنلىكىنى سۆزلىدى. پرولېتارىيات دىكتاتۇرىسىنىڭ بۇ بىر ئوچۇم سىنىپىي دۈشمەنلەر ئۈستىدىن چوقۇم غالىب كېلەلەيدىغانلىقىنى، ئۇلارغا قاتتىق دىكتاتۇرا يۈرگۈزۈشنىڭ ۋەزىيەتنىڭ تەقەززاسى ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى... خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى سايىت ھاجىمنىڭ ئىسمىنى ئوقۇدى. يۈسۈپ كالتا بىلەن روزىمەت غەلەپ چەمبەرچاس باغلانغان سايىت ھاجىمنى تارتىپ تۇرغۇزۇپ، دوڭغايتقىنىچە سەھنە ئالدىغا ئىتتىرىپ ئېلىپ كەلدى. باغلانغان قوللىرى ئارقىسىغا قايرىلغان بولغاچقا بېشى يەرگە تەگكۈدەك ئېگىلىپ كەتكەنىدى. خىزمەت گۇرۇپپىسى باشلىقى جاھىل پومېشچىك، ئۆزگەرمەس سىنىپىي دۈشمەن سايىت پومنىڭ كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا قۇترىتىش جىنايىتى بىلەن قولغا ئېلىنغانلىقىنى جاكارلىدى. سايىت ھاجىمنىڭ پۇتلىرى لاغىلداپ تىترەيتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن رەھىم پوۋاشنىڭ ئىسمى ئوقۇلدى. ئىككى ساقچى ئۇنىمۇ ئوخشاشلا دوڭغايتىپ، ئىتتىرىپ سەھنىنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كەلدى ۋە «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا قۇترىتىش ۋە ئىغۋا توقۇش جىنايىتى» بىلەن قولغا ئېلىنغانلىقىنى جاكارلىغاندىن كېيىن، دوڭغايتقىنىچە سايىت ھاجىمنىڭ قېشىغا ئاپىرىپ تۇرغۇزۇپ قويدى. ئۇنىڭدىن كېيىن تاغام ئابدۇللا خارەت، ئىمىن كۈشكەل، تۇرسۇن چالۋاش... باغلاپ خاماننىڭ يەنە بىر تەرىپىگە تىزلاندۇرۇپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلغان 17 ئادەم بىر-بىرلەپ قولغا ئېلىندى. قولغا ئېلىش تەرتىپى ئوخشاش ئىدى. ئىسمى ئوقۇلاتتى. دوڭغايتىلغىنىچە ئىتتىرىپ ئېلىپ كېلىنەتتى. جىنايىتى ۋە قولغا ئېلىنغانلىقى جاكارلانغاندىن كېيىن، يەنە دوڭغايتىلغىنىچە قولغا ئېلىنغانلارنىڭ سېپىگە ئاپىرىپ تۇرغۇزۇپ قويۇلاتتى. پەقەت جىنايىتىنىڭ نامى ئۇنچە ئوخشىشىپ كەتمەيتتى. تاغام ئوت قويغۇچى ئۇنسۇر بولۇپ قولغا ئېلىندى. ئۇنى دوڭغايتىپ سەھنە ئالدىغا ئېلىپ كەلگەندە، قىزىل كوسا چىرايى سەل سارغىيىپ قالغاندەك كۆرۈندى. شۇ كۈنى چۈشتىن كېيىن كوپىراتسىيە ئەسلىگە كەلدى. كىشىلەر ئۆيلىرىگە ئەكەتكەن، ئالدىنقى يىلى كوپىراتسىيىگە پاي قىلىپ قاتقان نەرسىلىرىنى ئۆزلۈكىدىن ئەكېلىپ بېرىشتى. ھەرگىز كەم ئەكېلىشمىدى. ئەگەر كەم ئەكېلىشكەن بولسا تۇتۇلۇپ قالغان، ھېلىقى قولغا ئېلىنغانلار قاتارىغا قوشۇلۇپ قالغان بولاتتى. چۈنكى ھېلىقى كۈنى قېچىپ كەتكەن بوغالتىر بالا ئۇ نەرسىلەرنىڭ تىزىملىكىدىن بىر نۇسخا ساقلاپ قالغانىدى. بەزىلەر قاتتىق سۈرۈشتە قىلىندى. ئەمما ئۇلار ئىشنى قولغا ئېلىنغانلارغا دۆڭگەپلا قۇتۇلدى. دېمىسىمۇ دۆڭگەش ئۇلارنىڭ ئادىتى ئىدى. بالا ئوغۇل تۇغۇلسا ئۆزىدىن، قىز تۇغۇلسا خوتۇنىدىن كۆرۈشكە كۆنۈپ قالغان، سەۋەنلىك كۆرۈلسە ياكى ئىش ئوخشىماي قالسا باشقىلارغا دۆڭگەشكە تەييار تۇرۇشاتتى. بۇ قېتىممۇ شۇنداق بولدى. قولغا ئېلىنغان كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلار كۈندۈزى كوپىراتسىيىنىڭ ئېتىزىدا قاتتىق ئەمگەككە سېلىنىپ، كېچىسى كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىدا ئېچىلغان يىغىندا قاتتىق كۈرەش قىلىناتتى. كوپىراتسىيىنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلغان كۈنى تەڭ ھە-ھۇ دېيىشكەنلەر ئەمدى كۆك توپىدا تىزلىنىپ ئولتۇرۇپ، ئوڭ قول مۇشتۇمىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ، «پىكىر، پىكىر!» دەپ ۋارقىرايتتى ۋە قولغا ئېلىنغان ئۇنسۇرلارنى غەزەپ بىلەن پاش قىلاتتى. ئۇلارنىڭ گۇناھلىرىنى، جىنايەتلىرىنى، بۇزغۇنچىلىقلىرىنى ئەيىبلىشەتتى. كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلارنى كۈرەش قىلىش يىغىنلىرى كېچە-كېچىلەپ داۋام قىلاتتى. ئۇرۇش، مۇشت سېلىش، تېپىش، دۈشكەلەشلەرمۇ كۈرەش قىلىشنىڭ بىر خىل ئۇسۇلى، يەنى كېلىپ ئەۋجى ھېسابلىناتتى. بۇنىڭغا يول قويمىسا ئىنقىلابىي ئاممىنىڭ غەزىپىنى باسقىلى بولمايتتى. كوپىراتسىيىنى بۇزغانلىقىدىن ئەمەس، بەلكى قاچانلاردۇر بىر چاغلاردا ئۆزلىرىگە يوغانچىلىق قىلغانلىقلىرىدىن، بايلىق، مال-مۈلكىنى كۆز-كۆز قىلغانلىقلىرىدىن، قۇدا چۈشۈشكە ئۇنىمىغانلىقلىرىدىن ۋە ياكى بىرەر ئېغىز ئوشۇق گېپىدىن قالغان ئۆچىنى ئېلىشاتتى. بۇنداق ياخشى پۇرسەت يەنە كېلەمدۇ-كەلمەمدۇ؟ بۇنى ھېچكىم بىلمەيتتى. پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇش كېرەك ئىدى. پۇرسەت كەلگەندە ئۇرۇپ-تېپىپ، ئۆچىنى، ئەنتىنى، ئىنتىقامىنى، قىساسىنى ئېلىۋېلىشى زۆرۈر ئىدى. «كۆكقۇم» يۇرت بولۇپ، مۇشۇ ئادەملەر تۇغۇلۇپ، ئۆسۈپ ئادەم بولۇپ، بۇنداق پۇرسەتنىڭ كېلىشى تېخى تۇنجى قېتىم ئىدى. بۇنداق پۇرسەتنىڭ يارىتىپ بېرىلىشىمۇ تۇنجى قېتىم ئىدى. شۇڭا پۇرسەتنى تۇتماي بولمايتتى. ئۇلار پاش قىلاتتى، ئەيىبلەيتتى، تىللايتتى، ئۇرۇپ-تېپەتتى. ئۆزلىرىنىڭ مۇشۇ ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق ئاللىقانداق بىر ئىچكى رازىمەنلىك-خۇشاللىق تېپىپلا قالماستىن، بەلكى يەنە خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ، يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ ئەتىۋارلىشىغا ئېرىشەتتى. تېخىمۇ مۇھىمى، ئۆزلىرىنىڭمۇ كوپىراتسىيىنى بۇزۇشقا قاتناشقان ئىشلىرىنىڭ سۈرۈشتۈرۈلۈشىدىن قۇتۇلۇپ قالاتتى... ئۇزاق يىللاردىن كېيىن چوڭ بولغىنىمدا ئاڭلىسام، شۇ كۈنلەردە ناھىيەنىڭ ھەممە يېرىدە كوپىراتسىيە ئەنە شۇنداق ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپتۇ. كوپىراتسىيە ۋەقەسىنى تۇغدۇرغۇچىلار ئاشۇنداق قولغا ئېلىنىپتۇ. ئېنىق ئېسىمدە، تاغاملارنى قولغا ئالغانلىقى ئېلان قىلىنغان بولسىمۇ، لېكىن تۈرمىگە ئېلىپ كېتىلمىدى. ھەر كۈنى بوۋامغا ئەگىشىپ تاغامغا تاماق ئېلىپ بارغانلىقىمىزمۇ ئېسىمدە. بوۋامنى ۋە باشقا ئۇرۇق-تۇغقانلارنى كۈرەش قىلىش يىغىنىغا قاتناشتۇرمىغىنىغا ئوخشاش، تاماق ئېلىپ بارغاندىمۇ ئۇلار بىلەن كۆرۈشتۈرمەيتتى. بىز پەقەت ئۇلارنى يىراقتىن كۆرەلەيتتۇق. ئىلەك جۇل، يۈسۈپ كالتا قاتارلىق ئالابالداق تۇتۇۋالغان ساقچىلار تاماقنى ئېلىپ، مالتىلاپ تەكشۈرۈپ ئېلىپ قالاتتى. تاغامنى راسا سېغىنىپ يۈرگەن كۈنلىرىمدە، ماڭا ئۇنى كۆرۈش نېسىپ بولدى. بوۋام-موماملارمۇ ئوغلىنى كۆردى. پۈتۈن «كۆكقۇم»دىكى چوڭ-كىچىك، ئۇلۇغ-ئۇششاقنىڭ ھەممىسى تاغامنى كۆردى. ئاشۇ كۈندىكى ئىش ھازىرغىچە كۆز ئالدىمدا ئېنىق گەۋدىلىنىپ تۇرىدۇ. تاغامنىڭ ئاۋازى قۇلاق تۈۋىمدە جاراڭلايدۇ. ئوچۇق قالغان كۆزلىرى يادىمغا كەلسە تېنىم شۈركىنىپ كېتىدۇ... == 6 == ۋەقە ھېلىم ئاتام قولغا ئېلىنغان كۈننىڭ ئەتىسى يۈز بەردى. ئۇزاق يىللاردىن كېيىن باشقىلارنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، قولغا ئېلىنغانلاردىن كىمدۇر بىرسى ھېلىم ئاتىدىن كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا دۇئا سورىغانلىقىنى، ھېلىم ئاتىنىڭ ئاپئاق بېشىنىڭ ئىرغاڭلىغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ ساپتۇ. تاغام ئابدۇللا خارەتنىڭ ئاشۇ باش ئىرغاڭلىتىشقا «قوشۇلدى» دەپ تەبىر بەرگەنلىكىنىمۇ پاش قىپتۇ. مانا شۇنىڭ بىلەن 102 ياشلىق ھېلىم ئاتىمۇ قولغا ئېلىندى. شۇ كۈندىكى ئىش ئېنىق ئېسىمدە. بىز ئوقۇغۇچىلار مۇئەللىمىمىزنىڭ يېتەكچىلىكىدە قاتار-قاتار سەپ بولۇپ، قىزىل بايراقنى لەپىلدىتىپ، ئوچۇق سوت مەيدانىغا — كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىغا يېتىپ باردۇق. كوپىراتسىيە ئەزالىرى ئاللىقاچان كۆك توپىغا سانجاق-سانجاق ئولتۇرغۇزۇپ بولۇنغانىدى. بوۋام-موماملارمۇ، ئانام-ھامماچاملارمۇ، باشقا قولغا ئېلىنغانلارنىڭ كۈرەش يىغىنلىرىغا قاتناشتۇرۇلمايدىغان ئۇرۇق-تۇغقانلىرىمۇ ھەيدەپ كېلىنگەنىدى. خاماندا، ئۇزۇن خادىنىڭ ئۇچىدا قىزىل بايراق لەپىلدەپ تۇراتتى. چاچ-ساقاللىرى ئۇچتەك ئاقارغان، ئۈشتە قىلىنغان ئاق خامدىن ئۈستىۋاش كىيگەن، گەۋدىسى كاماندەك ئېگىلىپ قالغان ئورۇق ھېلىم ئاتا يالاپ ئېلىپ كېلىندى. ئۇنىڭ بېشى يەنىلا ئىرغاڭلاپ تۇراتتى. خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ ئىككى كادىرى ئۇنىڭ ئىككى يېقىدا ئىككى قولىنى ئارقىسىغا قايرىپ مەھكەم تۇتۇپ تۇراتتى. خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى قولىدىكى قەغەزگە قاراپ ئۈنلۈك ۋارقىراپ ئوقۇدى: — ھېلىم پاۋان، ئەر، 102 ياش، «كۆكقۇم» يېزىسىنىڭ «ئەگرىيار» كەنتىدە ئولتۇرۇشلۇق. جاھىل ئۇنسۇر ھېلىم پاۋان «ئەگرىيار»دا «بەخت يولى» كوپىراتسىيىسى قۇرۇلغان ئىككى يىلدىن بېرى كوپىراتسىيىگە كىرىشنى ئىزچىل رەت قىلىپ، كوللېكتىپ ئەمگەكلەرگە قاتناشماي، ئۆيىدە بىكار يېتىۋالغان، بۇنى ئاز دەپ، كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلارنى كوپىراتسىيىنى تارقىتىۋېتىشكە قۇتراتقان. جىنايىتى ئېغىر، تەسىرى يامان. مەن ھازىر «كۆكقۇم» يېزىلىق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقىغا ئاساسەن، جاھىل ئۇنسۇر ھېلىم پاۋاننى قولغا ئالغانلىقىمنى جاكارلايمەن... ھېلىم ئاتىنىڭ چىرايىدا ھېچقانداق ئۆزگىرىش يوق ئىدى. ئاپئاق بېشى يەنىلا «توغرا، ھەئە، شۇنداق، شۇنداق قىلىش كېرەك» دەۋاتقاندەك توختىماي ئىرغاڭلاپ تۇراتتى. قايسىدۇر بىر كادىر «كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلاردىن بىرنىمۇ توردىن چۈشۈرۈپ قويمايلى!» دەپ شوئار توۋلىدى. ئەتراپ جىمجىت، ھېچكىم ئاۋاز قوشمىدى. كۆك توپىدا تىزلىنىپ يۈكۈنۈپ ئولتۇرۇشقان كوپىراتسىيە ئەزالىرى يەرگە قارىشىۋېلىشقانىدى. ئىشنىڭ ئەپلەشمەيۋاتقانلىقىنى سەزگەن مۇئەللىمىمىز بىز ئوقۇغۇچىلار سەپ بولۇپ تۇرغان يەرگە كېلىپ بىزنى قوشۇلۇپ شوئار توۋلاشقا تەشكىللىدى. بىز شوئار توۋلاۋاتقان كىشىگە ئەگىشىپ شوئار توۋلىشىمىز كېرەكلىكىنى چۈشەندۇق ۋە ھېلىقى كادىر: «كوپىراتسىيىگە قارشى جاھىل ئۇنسۇر ھېلىم پاۋاننىڭ ئىت كاللىسىنى يانچىپ تاشلايلى!» دەپ توۋلىغاندا، «سېسىتىپ تاشلايلى!» دەپ جور بولدۇق. كىچىككىنە مۇشتۇملىرىمىزنى كۆككە سوزدۇق. لېكىن كوپىراتسىيە ئەزالىرى يەنىلا ئاۋاز قاتمىدى. ئۇلار گويا نېمىدىندۇر خىجىل بولغاندەك يەنىلا يەرگە قارىشىۋېلىشقانىدى. شۇنداقتىمۇ ھېلىم ئاتىنى قولغا ئېلىش يىغىنى ئوڭۇشلۇق ئاياغلاشتى. قوللىرى ئارقىسىغا قىلىپ باغلانغان ھېلىم ئاتا خاماننىڭ يەنە بىر تەرىپىدە يەرگە تىزلاندۇرۇپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلغانلار قاتارىغا ئاپىرىپ قوشۇۋېتىلدى. قولغا ئېلىش دېگەن مانا شۇ ئىدى. شۇ كۈنى ئوقۇغۇچىلارنىڭ سېپىدە تۇرۇپ، يىراقتا قوللىرىنى ئارقىسىغا باغلاپ، بىز تەرەپكە ئارقىسىنى قىلىپ تىزلاندۇرۇلۇپ قويۇلغانلارغا پات-پات قاراپ قويغانلىقىممۇ يادىمدا. قولى ئارقىسىغا قىلىپ باغلانغانلارنىڭ قايسىسى كىم ئىكەنلىكىنى بىلىشكە ئۇرۇناتتىم. تاغامنىڭ تونۇش گەۋدىسىنى ئوڭايلا ئايرىۋالدىم. ئۇنىڭ كەتمەن تۇتۇشقا، كەكە، چوت، ھەرە، يانپۇچۇق، ئىسكىنە تۇتۇشقا ئادەتلەنگەن قوللىرى بىلىكىدىن باشلاپ ئارغامچا يۆگىلىپ، چەمبەرچاس قىلىپ دولىسىدىن ئۆتكۈزۈلۈپ تارتىپ، مەھكەم باغلىۋېتىلگەنىدى. قولىنى مىدىرلىتالمايتتى. گەۋدىسى بولسا پات-پات مىدىرلايتتى. ئۇنىڭ چىرايىنى كۆرگۈم كېلەتتى. لېكىن بىز تەرەپكە ئارقىسى قىلىنىپ تىزلاندۇرۇلغان بولغاچقا كۆرەلمەيتتىم. يېنىغا بېرىشقا بولسا رۇخسەت قىلىنمايتتى. ئەتىسى ئەتىگەندە مەكتەپكە ماڭاي دەپ تۇرسام، يىراقتىن كوپىراتسىيىنىڭ خامىنى بار تەرەپتىن بىر كىمنىڭ سوزۇپ-سوزۇپ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئاڭلاندى. ئاۋاز تۇرۇپ توختاپ، تۇرۇپ جاراڭلايتتى. «ئەگرىيار»نىڭ ھەممە يېرىگە ئاڭلىناتتى. ھويلىغا چىقىپ دىققەت بىلەن قۇلاق سالدىم. بوۋام-موماملارمۇ ھويلىغا ئالدىراش چىقىشتى: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! ۋارقىرىغان ئاۋازنىڭ نېمە دەۋاتقانلىقىنى ئېنىق ئاڭلىدۇق. «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!...» دەپ ۋارقىراۋاتاتتى. ئەمما ئەمدى بۇ رەھىم پوۋاشنىڭ ئاۋازى ئەمەس، تاغامنىڭ ئاۋازى ئىدى. بىز تونۇدۇق. مومام-بوۋاملارمۇ تونۇدى. ئۆز ئوغلىنىڭ ئاۋازىنى تونۇمايدىغان ئىش بولامدۇ؟ مومام: «ۋاي بالام، ۋاي بالام!» دېگىنىچە پالاقشىپ خامان تەرەپكە ماڭدى. بىز بىر ئائىلە ئۇنىڭغا ئەگەشتۇق. ھەر بىر قەدەمدە تاغامنىڭ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئېنىق ئاڭلىناتتى: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! ئاۋاز قانداقتۇر بىر ئېگىز يەردىن ئاڭلىناتتى. ئاۋازدىن ئۈركۈگەن قۇشقاچلار كۆكتە ئۇچۇشۇپ يۈرەتتى. خامانغا يېقىن بېرىپ كۆردۇقكى، تاغام چوڭ كۆل بويىدىكى ئېگىز سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا چىقىۋاپتۇ. شەپكە كىيگەن كادىرلار، ئالابالداق تۇتۇۋالغان ساقچىلار كۆل ئەتراپىدا پايپېتەك بولۇپ يۈرۈشەتتى. ھەممىنىڭ بېشى ئاسمانغا بۇرالغان، ئۇلار: «ھوي ئۇنسۇر، پەسكە چۈش! چۈش دەيمەن بۇياققا!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئاچىمىقىغا مىنىۋالغان تاغام بولسا، «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ توختىماي توۋلايتتى. ئەمدى چاشقان قۇلىقىدەك بولغان ياپراقلار ئارىسىدىن ئۇنىڭ يىرتىلغان كىيىملىرى، قارىداپ كەتكەن چىرايى، ئاۋارە تۇرقى چالا-پۇلا كۆرۈنەتتى. «ئەگرىيار»لىقلار، ھەتتا «كۆكقۇم»لۇقلارنىڭ ھەممىسى خاماننىڭ يېنىغا، چوڭ كۆل بويىغا يىغىلىشتى. چوڭ-كىچىك ھەممىسى كەلگەنىدى. بوۋام-موماملار ئوغلىنىڭ ئەھۋالىنى كۆرۈپ چىپپىدە توختاپ قېلىشتى. ئاشۇ يەردە كىشىلەرنىڭ دېيىشكەنلىرىدىن مەلۇم بولدىكى، ئەتىگەن ئىشقا ھەيدەش ئالدىدا ھەممە گۇناھكارلارنىڭ قوللىرىنى يېشىۋېتىپتۇ. تاغامنىڭ قولىنىمۇ يېشىپ قويۇپتۇ. ئادەتتە ئاخشىمى باغلاپ كۈرەشكە ئەچىقىدىكەن. كېچىسى باغلانغان پېتى تۇرىدىكەن. سەھەردە ئەمگەككە ماڭىدىغان چاغدا يېشىپ قويىدىكەن. ھېچ ئىش چىقمىغانىكەن. بۈگۈن قوللىرى يېشىلىشىگىلا تاغام نېمىشقىدۇر قېچىشقا باشلاپتۇ. دەسلەپ خاماننى چۆرگىلەپ قېچىپتۇ. «توختا!» دېسە ئۇنىماپتۇ. ساقچىلار تۇتماقچى بولغانىكەن، بوي بەرمەپتۇ. ئاخىر چوڭ كۆل بويىغا ئۆتۈپ، كۆلنى چۆرگىلەپ يۈگۈرۈشكە باشلاپتۇ. ئاڭغىچە كادىرلار ۋە باشقا ساقچىلار يېتىپ كېلىپ مىلتىق، كالتەكلىرىنى تەڭلەپ ئۇنى تۇتماقچى بوپتۇ. تۆت تەرەپتىن قورشاپ كەپتۇ. بۇنى كۆرگەن تاغام خۇددى مۈشۈكتەك چاققانلىق بىلەن چوڭ سەگۈ تېرەككە يامىشىپ ئۈستىگە چىقىۋاپتۇ. بارغانسېرى ئېگىزگە ئۆرلەپ، «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراشقا باشلاپتۇ... بولغان ئىش مانا شۇ ئىكەن. كىشىلەرنىڭ ھەممىسى خۇددى پادىشاھلىقنى بەخش ئەتكۈچى ھۇما قۇشىنى كۈتۈۋاتقان شەھەر ئاھالىسىدەك ئاسمانغا، سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قارىشاتتى. بويۇنلىرى تېلىپ كەتكەندە بولسا باشلىرىنى بىر نەپەس پەسكە چۈشۈرۈپ: «بىچارە، ئېلىشىپ ئەقلىدىن ئېزىپ قالغان چېغى...» دېيىشەتتى. كادىرلار تېخىچە: «ھوي ئۇنسۇر، پەسكە چۈش!» دەپ ۋارقىراپ يۈرۈشەتتى. تاغام بولسا: «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ توختىماي توۋلايتتى. كىمدۇر بىرسى ئۇزۇن شوتىدىن بىرنى تېپىپ كېلىپ سەگۈ تېرەككە قويدى. شوتا تاغام چىقىۋالغان يەرنىڭ يېرىمىغىمۇ يەتمىدى. شۇنداقتىمۇ ئىلەك جۇل شوتا يەتكەن يەرگىچە شوتا بىلەن، ئۇنىڭ ئېگىزىگە يامىشىپ چىقىپ تاغامنى تۇتۇپ چۈشمەكچى بولدى. تاغامنى سەگۈنىڭ ئۈستىدىلا باغلاپ، خۇددى باراڭدىن پىلەكلىك كاۋىنى چۈشۈرگەندەك ساڭگىلىتىپ چۈشۈرمەكچى بولغانمۇ، ئۇ يەنە ئارغامچىمۇ ئېلىۋالدى. ئىلەك جۇلنىڭ شوتىنىڭ بالداقلىرىدىن ئېشىپ، ئۆزى تۇرغان يەرگە چىقىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن تاغام سەگۈنىڭ بىلەكتەك توملۇقتىكى بىر نوتىسىنى ئوBlast قىلىپ، سۇندۇرۇپ، ياپراق ۋە كىچىك شاخلىرىنى سىيرىۋېتىپ تەييار بولۇپ تۇردى. ئىلەك جۇل تاغامنىڭ قولىدىكى تاياق يەتكۈدەك يەرگىچە يامىشىپ چىقتى. سەگۈنىڭ پۇتىقىغا مىنىۋالغان تاغام «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىرىغىنىچە ھېلىقى تاياقنى چۆرۈپ، ئىلەك جۇلنىڭ دۈمبىسىگە راسا كېلىشتۈرۈپ بىرنى سالدى. ئىلەك جۇل ۋايجانلاپ توۋلاپ كەتتى. نەچچە كۈندىن بېرى قولغا ئېلىنغانلارنى توختىماي ئۇرۇپ-تېپىپ يۈرۈپمۇ تاياقنىڭ تەمىنى بىلەلمىگەن ئىلەك جۇل ئەمدى تاياقنىڭ تەمىنى تېتىدى. تاغام تاياق بىلەن ھەر قېتىم ئۇرغاندا ئۇ ۋايجانلاپ توۋلاپ كېتەتتى، لېكىن قولى بوشىمىدى. سەگۈ تېرەكنىڭ پۇتىقىنى مەھكەم قۇچاقلاپ تۇرۇۋالدى. قولى بوشىغان بولسا ئىدى، يەرگە موللاقلاپ چۈشۈپ، سانجاق-سانجاق بولۇشۇپ سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قاراپ تۇرغان كىشىلەر ئويۇننىڭ چوڭىنى كۆرگەن بولاتتى. ھەر قېتىم تاياق تەگكەندە ئۇ ۋايجانلاپ توۋلاپ قوياتتى. چىدىمىغان ئىلەك جۇل سەگۈ تېرەكتىن يېنىپ چۈشتى. خىزمەت گۇرۇپپىسىدىكىلەر قانداق قىلىش كېرەكلىكىنى مۇزاكىرە قىلىشقا كىرىشتى. ئۇزۇن ئۆتمەي يۈسۈپ قارا قۇلاق بىلەن خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى يېنىمىزغا كېلىپ، بوۋامنى تارتىپ يانغا ئېلىپ چىقتى. ئۇنىڭغا نېمىلەرنىدۇر دېدى. بوۋام ئۇلارغا بېشىنى ئىرغىتىپ قويغاندىن كېيىن، سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قاراپ ۋارقىرىدى: — ھاي ئابدۇللا، چۈش بۇياققا! نېمە قىلىق ئەمدى بۇ؟ — تاغام ئاتىسىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاپ جىمىپ قالدى. بوۋام داۋام قىلدى: — ھەرقانداق ئىش يولى بىلەن، نېمە قاغىدەك تېرەككە قونۇۋېلىپ قاقىلدايسەن؟ چۈش پەسكە! قۇلىقىڭنى چىشلەپ ئۈزۈۋەتمەيدىغان بولسام... — دادا، دادا! — دەپ ۋارقىرىدى تاغام ۋە جىمىپ كەتتى. ھەممە كۆزلەر سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قادالغان، ئەتراپ شامالسىز كۈندىكى جاڭگالدەك جىمىپ كەتكەنىدى. ئاشۇ پەيتتە كۆپلەر «بۇ جاھىل ئۇنسۇر دادىسىنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ پەسكە چۈشەر» دەپ ئويلاشقاندۇ. ئەمما تاغام سەگۈ تېرەكنىڭ پۇتىقىغا مىنگەن پېتى خۇددى كۆزى ئۇيقۇغا كەتكەن قارچۇغىدەك جىممىدە ئولتۇراتتى. بوۋام يەنە ۋارقىرىدى: — چۈش دەيمەن، ھۇ ياغاچ قۇلاق! — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! — جاۋاب بەردى تاغام دادىسىغا. شۇنىڭدىن كېيىن بوۋام دوق قىلىپمۇ جىق سۆزلىدى. ھەر ئىشنىڭ يولى بارلىقىنى، ھەرقانداق مۈشكۈل چىگىشنىڭمۇ ئۆز يولى بىلەن يېشىلىپ كېتىدىغانلىقىنى ئېيتىپ نەسىھەت قىلدى. تەقدىر-قىسمەتتىن، قازايى-قەدەرىدىن قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغانلىقىنى بايان قىلدى. ئەمما تاغام بوۋامغا نېمىلا دېسۇن، «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ توۋلاپ جاۋاب بېرەتتى. كۈن ئاش ۋاقتىدىن ئېشىپ چۈشكە تىكلەنگەن، ئۇنىڭ ئالتۇن نۇرلىرى كۆككە — سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا تىكىلگەن مىڭلاپ جۈپ كۆزلەرگە تىك چۈشۈشكە، پېشانىلەرنى قىزدۇرۇشقا باشلىغانىدى. ئىش ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كېتىدىغاندەك تۇراتتى. رايوندىنمۇ ساقچىلار كەلدى. ئۇلار مۇزاكىرىلىشىشكە باشلىدى. بۇنداق كېتىۋەرسە بولمايتتى. مەسىلىنى تېزرەك ھەل قىلىش كېرەك ئىدى. خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى قولىغا مىلتىقنى ئېلىپ تاغامغا ۋارقىرىدى: — ھوي، ئابدۇللا خارەت، گېپىمگە قۇلاق سال، بىز ساڭا جىق نەسىھەتلەر قىلدۇق. سەن ئاڭلىمىدىڭ. بىزنىڭ سەۋرىمىزنىڭ چېكى بار. ئەگەر سەن ئەمدى چۈشمەيدىغان بولساڭ، سېنى مىلتىق بىلەن ئېتىپ چۈشۈرىمەن... — سەن مېنى ئاتالمايدۇ دەپ ئويلىما، سېنىڭ جىنايىتىڭ سېنى ئېتىپ تاشلاشقا تامامەن توشىدۇ. چۈشەمسەن يوق؟ — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! — پاڭ!... مىلتىقنىڭ دەھشەتلىك ئاۋازىدىن سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا تىكىلىپ تۇرغان مىڭلىغان كىشىلەر دىڭڭىدە چۆچۈپ كەتتى. «كۆكقۇم»نىڭ ئاسمىنى ياڭراپ كەتتى. پەغەزدىكى كەپتەرلەر كۆككە كۆتۈرۈلدى. خېلى ئۇزاقتىن كېيىن ئەگرىياردىن قايتقان ئەكس سادا گۈمبۈرلەپ ئاڭلاندى... مىلتىقنىڭ ئاۋازى «كۆكقۇم»لۇقلارغا ناتونۇش ئەمەس ئىدى. تۆت-بەش يىل ئىلگىرى ئەكسىلئىنقىلابچىلار ۋە قانخور زومىگەرلەرنى باستۇرىدىغان چاغدا تۇنجى قېتىم ئاڭلاشقانىدى. مىلتىقنىڭ سۈرلۈك ۋە تۇيۇقسىز ياڭرىغان ئاۋازىدىن كېيىن، تاشتۆمۈر بەگ بىلەن ئەمەت بەگ گۈپپىدە يەرگە يىقىلغان ۋە قايتا ئورنىدىن تۇرالمىغانىدى. مانا ئەمدى مىلتىقنىڭ ئاۋازى يەنە ياڭرىدى. تىنىقلار توختاپ كەتتى. سەزگۈلەر ھوشسىزلاندى. دەھشەتلىك سادادىن كېيىن دەھشەتلىك سۈكۈنات ھۆكۈم سۈردى. پەقەت كۆزلەرلا ھەرىكەتتە ئىدى. «كۆكقۇم»لۇقلارنىڭ مىڭلاپ جۈپ كۆزلىرى سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن ئۇچۇپ چوڭ كۆلنىڭ قىرىغا چۈشتى. ئۇلار ئاشۇ قىرغاقتا ئىمىن پاۋاننىڭ قارا مىلتىقىدىن چىققان ئوق تەگكەن قاغىدەك پالاقلاپ چۈشكەن ئابدۇللا خارەتنى كۆرمەكچى ئىدى. يوق، ئابدۇللا خارەتنىڭ ئۆلۈكى يوق. قىرغاقتا پەقەت يېڭى بىخ چىقارغان قىياقلار ياشناپ تۇراتتى. بويۇنلار ئارقىغا قايرىلىپ، كۆزلەر يەنە سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا ئۇچۇپ چىقتى. ئابدۇللا خارەت سەگۈ تېرەكنىڭ ئاچىماقلىرى ئارىسىغا ئىلىنىپ قالغانمىدۇ؟ سۈكۈنات، سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىمۇ، يەردىمۇ، دىللاردىمۇ سۈكۈنات! مىلتىقنىڭ ئاۋازىدىن كېيىنكى ئۈچ سېكۇنتلۇق سۈكۈنات گويا ئالەم بىنا قىلىنغان زاماندىن تا قىيامەت قايىمغىچە سوزۇلغاندەك تۇيۇلاتتى. دىللار لال، سەزگۈلەر لال. تىنىقلار ئۆلگەن ئادەمنىڭ تىنىقلىرىدەك مەڭگۈگە توختاپ قالغاندەك بىلىنەتتى... ھەممىدىن بۇرۇن ھوشىغا كەلگىنى مومام بولدى. ئوغۇل مېھرى، ئوغۇل دەردى، ئوغۇل ئەنسىزلىكى ئۇنى ھوشىغا كەلتۈرگەنىدى. «ۋاي بالام!» دەپ ۋارقىرىغان تۇنجى ئاۋاز سۈكۈناتنى بۇزدى. سۈكۈناتنىڭ سوغۇق، بەزدۈرگۈچى پەردىسى يىرتىلدى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغىچە، ئۇ يەردىنمۇ ئېشىپ كۆكلەرگىچە يىرتىلدى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن سادا قايتتى: — ئانا! ئانا!... — بالام، جانجىگەر بالام، ئامانمۇ سەن بالام! مومام ئىككى قولىنى كۆككە سوزدى. كۆزلىرى كۆككە تىكىلگەن، توختىماي: «بالام، جانجىگەر بالام!» دەپ ۋارقىرايتتى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن «ئانا! ئانا!» دېگەن سادا قايتاتتى. سەگۈ تېرەك بىلەن يەرنىڭ ئارىلىقى چەكسىز يىراق ئىدى. ئۇلۇغ مېھىر-مۇھەببەتنىڭ ئوتلۇق تەپتى ئاشۇ چەكسىز مۇساپىنى بېسىپ بولالماي پەرياد چېكەتتى، ئاھ ئۇراتتى، نالە قىلاتتى... — ئامانمۇ سەن بالام؟ — ئامانمۇ سەن ئانا؟! «كۆكقۇم»لۇقلارمۇ ھوشىغا كەلگەن، ئۇلارنىڭ كۆز نۇرلىرى دەم سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن يەرگە — ئانا چېھرىگە، دەم يەردىن سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا — ئوغۇل چېھرىگە ئۇچۇپ يۈرەتتى. نېمىنىدۇر سېزىشەتتى ۋە ھېس قىلىشاتتى. مىلتىق كۆتۈرۈۋالغان ئادەم مومامغا يېقىنلاپ كەلدى: — نېمىگە ۋارقىرايسەن كەمپىر، مەن ئوغلۇڭنى ئاتمىدىم، پەقەت ئاسمانغا قارىتىپ ئوق چىقاردىم. — ھۇ قارا يۈز شۇمپەن، ئوغلۇمنى ئاتماقچىمىدىڭ تېخى! — ئانىنىڭ قوللىرى، بارماقلىرى، تىرناقلىرى بىردىن ئۇزىراپ مىلتىق تۇتقان ئادەمنىڭ ياقىسىغا ئېسىلدى، — قارا يۈز شۇمپەن، سېنىڭ ئاناڭ يوقمۇ، بالاڭ يوقمۇ؟! كىملەردۇر ھەرىكەتكە كېلىپ ئانىنىڭ تۆمۈردەك چىڭ، چاڭگاكتەك كۈچلۈك قوللىرىنى ئۇنىڭ ياقىسىدىن مىڭ تەسلىكتە ئاجراتتى. ئۇنىڭ بويۇنلىرىدا ئانىنىڭ تىرناق ئىزلىرى قالدى. بۇ چاغدا سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دېگەن سادا ياڭراشقا باشلىغانىدى. مىلتىقلىق ئادەم ھەل قىلىدىغان ئىشنىڭ باشقا ئىكەنلىكىنى، موماي بىلەن ھەپىلىشىپ يۈرسە بولمايدىغانلىقىنى ھېس قىلدىمۇ، بوينىدىكى تىرناق ئىزلىرىنى سىلىغىنىچە كۆزلىرىنى ئالايتىپ يىراقلاپ كەتتى. كۆزلىرى يەنىلا سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدا ئىدى. ئەمدى سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن قوشاق، مەشھۇر سېيىت نوچى ھەققىدىكى ھېلىقى قوشاق ياڭراشقا باشلىغانىدى. بۇ قوشاقنى شاھمۇھەممەتخان راۋاب تەڭكەش قىلىپ ئېيتاتتى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدا ئولتۇرغۇچى شاھمۇھەممەتخانغا ھەۋەس قىلىپ يۈرگەن ئۇزاق يىللاردا ئۆگىنىۋالغانىدى: «مېنى ئاتساڭ ئۇستاڭ ئات، نا ئۇستاڭ يېقىن كەلمە. سول كۆكسۈمنى چەللەپ ئات، جا ئۇستاڭ يېقىن كەلمە.» سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىگە قونۇۋالغۇچىمۇ ۋە بويۇنلىرى قاڭتۇرۇلغان ئاتتەك كەينىگە ئېگىلگەن سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىگە قاراپ تۇرغان «كۆكقۇم»لۇقلارمۇ «ئابدۇللا خارەت ئېتىلدى، ئەمما ئوق تەگمەي قالدى» دېگەن تونۇشتا ئىدى. ئوق ئاتقۇچى ۋارقىرىدى: — ھوي ئابدۇللا خارەت، ئوق ئاۋازىنى ئاڭلىدىڭمۇ؟ بۇ ساڭا بېرىلگەن ئاخىرقى ئاگاھلاندۇرۇش. ئەگەر چۈشمەيدىغان بولساڭ راستتىنلا قارىغا ئېلىپ ئاتىمىز! سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىدىن شوئار ۋە ھېلىقى قوشاق ياڭرىدى. تەھدىت كارغا كەلمىگەنىدى. يەنە مۇزاكىرىلەر باشلاندى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىگە قونۇۋالغۇچىنى چۈشۈرۈش ۋە شوئار توۋلاۋاتقان زۇۋانىنى ئېتىش لازىم ئىدى. ئۇنى پەسكە چۈشۈرگىلى بولسىلا زۇۋانىنى ئېتىش تەس ئەمەس ئىدى. ئەمما پەسكە چۈشۈرگىلى بولمايۋاتاتتى. مۇزاكىرە خېلى ئۇزۇنغا سوزۇلدى. كۈن غەربكە پەسلەپ كۆلەڭگىلەر شەرققە ئۇزىراۋاتاتتى. كەچ كىرىۋاتاتتى. ئالدىرىمىسا بولمايتتى. ئالدىراش ئىشمۇ باشلاندى. ئەمدى ئىلەك جۇل بىلەن يۇسۇن كالتا قوللىرىغا پالتا ئېلىپ سەگۈ تېرەكنى كېسىشكە باشلىدى. پالتىلار ھەر قېتىم ئۇرۇلغاندا، باھار ئاپتىپىدا ئېرىپ يۇمشاپ كەتكەن دەرەخ غولىغا قۇلاقلىرىغىچە پېتىپ كېتەتتى. ئىككىنچى قېتىم يانتۇ ئۇرۇلغاندا، ئالىقاندەك تارشىلار ئۇچۇپ چىقاتتى. سەگۈنى كۆل تەرەپتىن كەسكىلى بولمايتتى. ئۇلار قالغان ئۈچ تەرەپتىن ئايلاندۇرۇپ كېسىۋاتاتتى. ناتونۇش بىرسى ئۇلارنىڭ پالتا ئۇرۇشىغا قوماندانلىق قىلاتتى: «بۇياققا، بۇياققىراق سال پالتىنى، مۇشۇ يەر كېسىلگەندىلا سەگۈ ئاندىن كۆلگە يىقىلىدۇ، شۇڭا مۇشۇ تەرەپنى كېسىش كېرەك» دەيتتى ئۇ پالتىچىلارغا. ئۇلار دەرەخنى چوڭ كۆلگە يىقىتماقچىدەك قىلاتتى. دەرەخ كېسىشكە قوماندانلىق قىلغۇچىنىڭ سۆزلىرىدىن ئاشۇ مەنە چىقىپ تۇراتتى. كۆلدە سۇ بار ئىدى. يېقىنقى تومۇزدا كەنتىمىزدىكى ئاقساقاللارنىڭ كۆل بېشىغا يالۋۇرۇپ يۈرۈپ سۇ باشلانغانلىقى يادىمدا ئىدى. كۆڭلۈم بىرئاز ئارامىغا چۈشتى. دەرەخ سۇغا يىقىلسا، تاغاممۇ سۇغا چۈشىدۇ. ئۇنچىلىك ئېگىزدىن سۇغا يىقىلغانغا ھېچنېمە بولمايدۇ. سۇغا چۆمۈلگىلى چىققاندا ئېگىز ياردىن «نازۇكۇم»غا سەكرىسەك ھېچنېمە بولمايمىزغۇ، تاغاممۇ ھېچنېمە بولمايدۇ دەپ ئويلايتتىم مەن... — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! سەگۈنىڭ ئۇچىغا قونۇۋالغۇچى ئۆزى ئولتۇرغان پەغەزنىڭ تېگىدىن كېسىلىۋاتقانلىقىنى بىلمەمدۇ؟ ياكى بىلسىمۇ پەرۋايىغا ئالمىدىمۇ، پات-پات ئۆز شوئارىنى توۋلاپ قوياتتى. توختىماي پالتا ئۇرۇۋاتقان ئىلەك جۇل بىلەن يۇسۇن كالتا ھېرىپ كەتكەن، ھاسىراپ-ھۆمۈدەيتتى. پالتىلار ئالماشتى. ئەمدى پالتىلار تېخىمۇ زەرب بىلەن ئۇرۇلۇشقا باشلىدى. سەگۈ تېرەكنىڭ غولىدىن تەڭنىنىڭ ئاغزىچىلىك يەر ئويۇلۇپ بولدى. يەنە ئازراق كېسىلسىلا دەرەخ قىڭغىيىشقا باشلايتتى. مومام ۋارقىراپ پەرياد كۆتۈرۈشكە باشلىغانىدى: «ۋاي بالام، ۋاي بالام، بالامنى دەرەخ بېسىۋالىدىغان بولدى. خالايىق، بالامنى قۇتقۇزۇڭلار! ئادەم بارمۇ، بالامنى قۇتقۇزۇڭلار!...» مومام ۋارقىرايتتى. دەرەخ يېنىغا بارماقچى بولۇپ يۇلقۇناتتى. ئەمما ئۇنى مەھكەم تۇتۇۋالغان «كۆكقۇم»لۇقلار نە ئۇنىڭ مۇراجىئىتىگە، نە يۇلقۇنۇشلىرىغا پەرۋا قىلمايتتى. بوۋاممۇ جىددىيلىشىپ قالدى. ئۇ دەرەخكە پالتا ئۇرۇۋاتقانلارنى توختاتتى: «دەرەخ بىلەن يىقىلسا، ساق قالارمۇ ئۇ، توختاڭلار!» پالتىلار توختىدى. بوۋام سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قاراپ مۇراجىئەت قىلدى. ئەمدى ئۇنىڭ سۆزلىرى ياغدەك يۇمشاپ كەتكەنىدى: — ئابدۇللاخۇن بالام، گېپىمنى ئاڭلاڭ، پەسكە چۈشۈڭ. ئۆزىڭىزنى ئايىمىسىڭىزمۇ، ئانىڭىز بىلەن مېنى ئاياڭ بالام، پەسكە چۈشۈڭ... سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچى جىمىپ قالدى. سەل سۈكۈناتتىن كېيىن بوۋام يەنە مۇراجىئەت قىلدى: — ئابدۇللاخۇن، ئانىڭىزغا، ماڭا، بالىلىرىڭىزغا قاراڭ بالام، بالىلىرىڭىز چۆچۈرىدەك كىچىك، بالىلىرىڭىزنى ئاياڭ، پەسكە چۈشۈڭ بالام... — ئانا، دادا!... — دەپ جاۋاب قايتتى سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن، — مەندىن رازى بولۇڭلار، بالىلىرىمنى خۇداغا، ئاندىن قالسا سىلەرگە تاپشۇردۇم، — تاغامنىڭ ئاۋازى يىغلامسىرىغاندەك، تىترىگەندەك ئاڭلىناتتى. ئۇ يۇمشاپ قالغاندەك، يەنە ئازراق نەسىھەت قىلىنسا ئىش ھەل بولىدىغاندەك تۇيۇلاتتى. مومام، ھاممام، ئانام، تاغامنىڭ خوتۇنى، تۇغقانلار ھۈ تارتىشىپ يىغلىشاتتى. ئاشۇ يىغىدا «پەسكە چۈشۈڭ، پەسكە چۈشۈڭ، بىزنى ئاياڭ، بالىلىرىڭىزنى ئاياڭ» دېگەن مەنە بار ئىدى. ئاياللارنىڭ يىغىسى ئېچىنىشلىق، تەسىرلىك ئىدى. مەن «تاغام تەسىرلىنىپ پەسكە چۈشىدىغان بولدى» دەپ ئويلىدىم. ئەمما سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن قايتا ياڭرىغان شوئار مېنىڭ ئۈمىدلىرىمنى يوق قىلدى: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! سادا قاتتىق، كۈچلۈك، بۇرۇنقىدىنمۇ بەكرەك ياڭراق ئىدى. «كۆكقۇم»نىڭ ئاسمىنى يەنە لەرزىگە كەلدى. ئەگرىياردىن ۋاڭىلدىغان سادا قايتاتتى. ئىلگىرى توختاپ-توختاپ توۋلىغان تاغام ئەمدى ئۈزمەي ۋارقىراشقا باشلىغانىدى: — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! — جاھىل ئۇنسۇر دېگەن مانا مۇشۇنداق، ئۇنىڭغا نەسىھەت كار قىلمايدۇ، — دېدى مۇئەللىمىمىز سۆز قېتىپ. ھەممە كىشى ئۇنىڭ ئەيۋەشكە كەلمەيدىغانلىقىنى ھېس قىلغانىدى. يۈسۈپ قارا قۇلاق پالتىچىلارغا ئىشارەت قىلدى. پالتىلار يەنە زەرب بىلەن ئۇرۇلۇشقا باشلىدى... سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچى قىڭغىيىشقا باشلىدى. تاغامنىڭ «ياشىسۇن كومپارتىيە...» دېگەن ئاخىرقى ئاۋازى بىلەن يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ «قاچ!» دېگەن ئاۋازى ئارىلىشىپ كەتتى. كىشىلەر تەرەپ-تەرەپكە قېچىشتى. ئاشۇ كۆزنى يۇمۇپ-ئاچقۇچە بولغان پەيتتە قاراسلىغان، گۈلدۈرلىگەن ئاۋاز بىلەن سەگۈ تېرەك ئۆرۈلدى. تېرەك كۆلگە ئەمەس، بەلكى قىرغاقنى بويلاپ ئۆرۈلگەنىدى. ئۇ كۆل يېنىدىكى باشقا تېرەكلەرنىڭ پۇتاقلىرىنى قايرىپ، ئوBlast قىلىپ سۇندۇرۇپ، دوڭغاق سۆگەتنىڭ غولىغا قاتتىق ئۇرۇلدى ۋە قارس-قۇرس سۇندى. سۇنغان يەردىن سۆگەتكە ئىلىنىپ قالدى... ئاشۇ مىنۇتتا ھەممىنى ئۇنتۇپ، كۆلگە تىكىلىپ قاراپ قالغىنىم ئېسىمدە. كۆل سۈيى داۋالغۇپ كەتكەنىدى. دەرەخ يىقىلغاندا ئۆرە-تۆپە بولغىنىدىن كۆلگە چۈشۈپ كەتكەن ئادەملەر خۇددى سۇغا چۈشۈپ كەتكەن توخۇدەك پالاقشىپ يۈرەتتى. تەتۈر سۆگەتنىڭ نوتىلىرىغا، قىرغاققا ئېسىلىشقا ئۇرۇناتتى. «قۇتقۇزۇڭلار، قۇتقۇزۇڭلار!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. پالاقشىپ يۈرگەن، ۋارقىرىغانلارنىڭ قايسىسى تاغامدۇ؟ تاغام سۇغا چۆكۈپ كەتكەنمىدۇ يا؟ كۆزۈم كۆلدە، خىيالىم تاغامدا ئىدى. مومامنىڭ ئېچىنىشلىق يىغا ئاۋازى ئاڭلاندى. ئۇ قىرغاقنى بويلاپ پالاقشىپ يۈگۈرۈپ كېتىۋاتاتتى. «ۋاي بالام، ۋاي بالام، ۋاي بالام!» دەپ يىغلايتتى. ئەگەشتىم، كىشىلەر ھەممىسى ئاشۇ ياققا يوپۇرۇشقانىدى. تاغام سەگۈ تېرەك يىقىلغان يۆنىلىشتە، قىرغاققا خېلى يىراق يەردىكى ئېتىزغا چۈشكەنىدى. بۇ تاغامنىڭ ئۆز يېرى، ئۈچ يىل بۇرۇن ئەللىك كۈمۈش تەڭگىگە سېتىۋالغان يېرى ئىدى. تاغام ئۆز يېرىگە چۈشۈپتۇ، چۈشەندىم. سەگۈ تېرەك يىقىلىپ دوڭغاق سۆگەتكە ئۇرۇلغاندا، تاغام ئۆزى قۇچاقلاپ تۇتۇۋالغان سەگۈنىڭ غولىدىن ئاجراپ كېتىپتۇ. ساداقتىن چىققان يا ئوقىدەك ئۇچۇپ كېتىپتۇ. يىراققا چۈشكىنى شۇ سەۋەبتىن ئىكەن. گۈررىدە ئولاشقان كىشىلەرنىڭ پۇتلىرى، چاتراقلىرى ئارىسىدىن قىستىلىپ ئۆتۈپ ئالدىغا چىقتىم. تاغامنىڭ گەۋدىسى يەرگە دۈم چۈشۈپتۇ. يۈزى ئوڭ تەرەپكە يانتۇ بولۇپ قاپتۇ. ئوڭ كۆزى جامدەك ئوچۇق، ئاغزىدىن قىپقىزىل قان بۇلدۇقلاپ ئېقىۋاتاتتى. قوللىرى تۇپراقنى مەھكەم چاڭگاللىغانىدى... == 7 == ئۇزاق يىللار ئۆتۈپ، سەگۈ تېرەك بىلەن بىللە يىقىلغان تاغام ئۇنتۇلغان، ئۇنىڭ دەرد-ھەسرىتى كۆڭۈللەردىن تامامەن كۆتۈرۈلۈپ بولغان چاغلاردا، كوپىراتسىيە-كوممۇنا تارقىتىۋېتىلىپ يەرلەر دېھقانلارغا قايتا تەقسىم قىلىپ بېرىلدى. ئانام ئاشۇ قولى گۈل، ئەمما جاھىل ئىنىسىنى ھەسرەت بىلەن ئەسكە ئالدى: — ھەي ئىسىت، ھەي ئىسىت، ئىنىم ھايات بولغان بولسا، ئۆز يەرلىرىنىڭ ئۆزىگە قايتۇرۇپ بېرىلگەنلىكىنى كۆرگەن بولسا، نەقەدەر خۇشال بولۇپ كەتكەن بولاتتى-ھە! ئىسىت، ئىسىت، ئۆز يېرىگە ئىگە بولۇش، ئۆز يېرىگە ئىشلەش ئۇنىڭ پېشانىسىگە پۈتۈلمىگەنىكەن، ئىسىت... ئانامنىڭ ھەسرەت-نادامىتى ئاشۇ ئۇزاق يىللاردا بولۇپ ئۆتكەن كېيىنكى ئىشلارنى ئېسىمگە سالدى. تاغام سەگۈ تېرەك بىلەن بىللە يىقىلغاندا، مومام ئۇنى كۆرۈپلا ھوشىدىن كەتتى. ھاممام، ئانام، تاغامنىڭ ئايالى ۋە باشقا تۇغقانلارنىڭ يىغىسى جاھاننى بىر ئالدى. بوۋام ئوغلىنى يۆلەپ قۇچىقىغا ئالدى. ئۇنىڭ كۆزلىرىدىن ياش تامچىلىرى يىپى ئۈزۈلگەن مارجاندەك تۆكۈلەتتى. «كۆكقۇم»لۇقلار گويا تاغامنىڭ ئۆلۈشىنىلا كۈتۈپ تۇرغاندەك، بىر مەيدان چېلىش مۇسابىقىسىنى كۆرۈپ تارقىغان تاماشىبىنلارغا ئوخشاش پۇررىدە تارقاپ كېتىشتى. «جاھىل ئۇنسۇر ئۆلۈپ، قانۇنىي جازادىن قۇتۇلۇپ قالدى-دە، ھەي...» دەپ ئۆكۈندى مىلتىق تۇتۇۋالغان كىشى. تۇغقانلارنىڭ يىغا-زارى ئىچىدە خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ مۇزاكىرىلىرىمۇ ئاياغلاشقان بولسا كېرەك، ئۇلار كۆمۈۋېتىش ئۈچۈن جەسەتنى تۇغقانلىرىغا تاپشۇرۇپ بېرىش توغرىسىدىكى قارارنى ئۇقتۇردى. تاغام دەپنە قىلىنغاندىن كېيىن، بىزنىڭ چوڭ كۆل بويىدىكى كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىغا بېرىپ كېلىدىغان ئىشىمىز توختىدى. ئەمدى ئۇ يەرگە تاماق ئاپارمىساقمۇ بولاتتى. ئۇ يەردە نېمە ئىشلار بولدى، كۈندۈزى قەيەردە ئەمگەككە سېلىنىپ كېچىسى قانداق كۈرەش قىلىندى، بۇلارنىڭ بىز بىلەن، بىزنىڭ ئائىلە بىلەن مۇناسىۋىتى يوق ئىدى. قوشنا ئاياللارنىڭ ئەتىگەندە كىرىپ كېچە بولغان ئىشلارنى سۆزلەپ بېرىشلىرىمۇ توختىغانىدى. پەقەت مەن مەكتەپكە بېرىپ كېلىشىمدە، يىراقتا ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان ياكى قوللىرى باغلانغان ھالەتتە ئاپتاپقا تىزلاندۇرۇپ قويۇلغان سايىت ھاجى پومنى، رەھىم پوۋاشنى، ئىمىن كۈشكەلنى، تۇرسۇن چالۋاشنى خىرە-شىرە كۆرەتتىم. ھېلىم ئاتىنىمۇ كۆرەتتىم. بوۋاينىڭ ئەمگەك قىلغۇدەك ماغدۇرى بولمىغاچقا، ئۇ كۆپ چاغلاردا ئاپتاپلىقتا يۈكۈندۈرۈلۈپ قويۇلاتتى. قولى باغلانغان بولاتتى. شۇنداقتىمۇ يېنىدىن ساقچى ئايرىلمايتتى... تاغامنىڭ «قىرىقى» ئۆتكەن، ئۆيدىكى يىغا-زارىلەر توختىغان كۈنلەرنىڭ بىرىدە، مەكتەپتىن قايتىپ كەلسەم تاغام سالغان چوڭ ئايۋان يەنە يىغا-زارىغا تولۇپتۇ. يىراق-يېقىن ئۇرۇق-تۇغقانلارنىڭ ھەممىسى يىغىلىپ بىر-بىرىگە ئېسىلىشىپ يىغلىشىۋېتىپتۇ. ھاڭۋېقىپ تۇرۇپلا قالدىم. «يەنە نېمە ئىش يۈز بەرگەندۇ؟» قەلبىمدە ئەنە شۇ سوئاللار ھۆكۈم سۈرەتتى. يىغا-زار ئىچىدىن ئانامنىڭ ئاۋازىنى تونۇدۇم. ئۇ قوشاق قېتىپ يىغلاۋاتاتتى: «جانجىگىرىم، قېرىندىشىم، يۈرەك پارەم قېرىندىشىم، ھايات بولغان بولساڭ قويۇۋېتىلەركەنسەن قېرىندىشىم، كۈننىڭ سېرىقىنى كۆرەركەنسەن قېرىندىشىم، بۇرۇن كەتكەن قېرىندىشىم...» ئانامنىڭ قوشاقلىرىدىن نېمىنىدۇر ھېس قىلغاندەك بولدۇم. يىراقراق بىر تۇغقىنىمىزنىڭ مەن تەڭتۇش ئوغلى مېنىڭ ھاڭۋېقىپ تۇرغانلىقىمدىن نېمىنىدۇر سەزگەن بولسا كېرەك، ماڭا يېقىنلىشىپ: «ئۇقتۇڭمۇ، قولغا ئېلىنغانلارنىڭ ھەممىسىنى قويۇۋېتىپتۇ، ئابلاكام ھايات بولغان بولسا ئۇنىمۇ قويۇۋېتەركەن» دېدى. مەن شۇئان مەكتەپتىن كېلىۋېتىپ ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان ئۇنسۇرلارنىمۇ، ئاپتاپقا يۈكۈندۈرۈپ قويۇلغان ھېلىم ئاتىنىمۇ كۆرمىگەنلىكىمنى ئېسىمگە ئالدىم. «راستمۇ؟ راست قويۇۋېتىلگەنمىدۇ؟» ئارقامغا بۇرۇلۇپلا كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىغا قاراپ چاپتىم. ئۇ يەردە ھېچكىم يوق ئىدى. قولغا ئېلىنغانلارمۇ، خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ كادىرلىرىمۇ، ئىلەك جۇل، يۇسۇن كالتا قاتارلىق ساقچىلارمۇ كۆرۈنمەيتتى. پەقەت ئۇزۇن خادا ئۇچىدىكى قىزىل بايراقلا لەپىلدەپ تۇراتتى. چوڭ كۆل تەرەپكە ئۆتتۈم. سەگۈ تېرەك يىقىلغان يېرىدە دوڭغاق سۆگەتنىڭ پۇتاقلىرىغا مىنىپ قالغان ھالەتتە تۇراتتى. تاغام يىقىلغان ئاختامىلىقتا قانغا بويالغان تۇپراق جىگدە رەڭدە قارىيىپ ياتاتتى. تاغام كۆز ئالدىمغا كەلدى. كۆز چاناقلىرىم ياشقا تولدى... ئۇزاق يىللاردىن كېيىن چوڭ بولغىنىمدا ئاڭلىسام، خوتەندە كوپىراتسىيە ۋەقەسى بولغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومدىن خوتەنگە خىزمەت گۇرۇپپىسى كەپتۇ. ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ سېكرېتارى ۋاڭ ئېنماۋ خىزمەت گۇرۇپپىسىنى ئۆزى باشلاپ كەپتۇ. مۇھەممەتئىمىن ئىمىنوف مۇئاۋىن گۇرۇپپا باشلىقى ئىكەن. ئۇلار شەھەردىكى ئېسىل مېھمانخانىلاردا يېتىش توغرىسىدىكى تەكلىپلەرنى رەت قىلىپ، ئۇدۇل كوپىراتسىيە ۋەقەسى باشلانغان ئىگەرچى كەنتىگە كېلىپ چۈشۈپتۇ. سېكرېتار ۋاڭ ئېنماۋ ئىگەرچىدە تۇرۇپ، ئۆيمۇئۆي زىيارەت قىلىپ ئەھۋال ئۇقۇشۇپتۇ. مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوف يېزىمۇيېزا بېرىپ ئەھۋال ئىگىلەپتۇ. ئۇنىڭغا ھاكىم ھەمراھ بولۇپ ماڭىدىكەن. ئۇ بۇزۇق ئۇنسۇرلارنىڭ كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىش توپىلىڭىنى قانداق تىنچىتقانلىقىنى، نەچچە بۇزۇق ئۇنسۇرنى قولغا ئېلىپ، نەچچە بۇزۇق ئۇنسۇرنى كۈرەش قىلغانلىقىنى، قايسى يېزىدا قانچە بۇزۇق ئۇنسۇر قامالغانلىقىنى ئىپتىخار بىلەن دوكلات قىلىدىكەن. مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوف 3-رايون دېيىلىدىغان تۇساللىنى تەكشۈرۈپتۇ. 4-رايون ئاتىلىدىغان بۇزاقنى تەكشۈرۈپتۇ، ھەممە يەردە قوللىرى ئارقىسىغا باغلىنىپ كۈرەش قىلىنىۋاتقانلارنى، قوللىرى ئارقىسىغا باغلىنىپ ئاپتاپقا سېلىپ قويۇلغانلارنى كۆرۈپتۇ. ھاكىمنىڭ زوق-شوق بىلەن قىلغان دوكلاتلىرىنى، رايون باشلىقىنىڭ ئىپتىخار ۋە غەلىبە تەنتەنىسى ئارىلاشقان دوكلاتلىرىنى ئاڭلاپتۇ... ئۇلار تاكى 7-رايون لايقىنى، 5-رايون باغچىنى، 6-رايون خانئېرىقنى ئايلىنىپ، تەكشۈرۈپ ئىگەرچىگە قايتىپ كەلگۈچە مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوف بىر ئېغىزمۇ گەپ قىلماپتۇ... سېكرېتار ۋاڭ ئېنماۋ ئىگەرچىدىكى ھەر بىر ئائىلىنى، ئىگەرچى تەۋە بولغان 2-رايوندىكى بارلىق يېزا-كەنتلەرنى تەكشۈرۈپ چىقىپتۇ. ھەر بىر ئائىلىدىكى بوش تاغار-خالتىنى، كۆك توپىغا سېلىنغان يىرتىق بورا ۋە كۈيە يەپ كەتكەن كونا كىگىزلەرنى كۆرۈپتۇ. ئۇلارنىڭ پىكىر-تەلەپلىرىنى ئاڭلاپتۇ. ئۇلارنىڭ ۋەقە چىققان كۈنى توۋلىغان «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دېگەن شوئارىدىن پارتىيىگە بولغان مېھرى-مۇھەببىتىنى، كوپىراتسىيىنىڭ باشقۇرۇلۇشىغا بولغان نارازىلىقىنى ھېس قىلىپتۇ. تەكشۈرۈشنىڭ تۆتىنچى كۈنى ۋاڭ ئېنماۋ يەنە ئۆيمۇئۆي بېرىپ ھەر بىر ئائىلىدىن كەچۈرۈم سوراپتۇ. بەشىنچى كۈنى ۋىلايەت بويىچە كادىرلار يىغىنى ئېچىپ ئۇزۇن نۇتۇق سۆزلەپتۇ. مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوفمۇ سۆزلەپتۇ. ئاشۇ نۇتۇقتىن كېيىن ھەرقايسى يېزا-كەنتلەردە قولغا ئېلىنغانلارنىڭ قوللىرى باغلانغان ئارقانلار يېشىلىشكە باشلاپتۇ. ئۆيلىرىگە قويۇۋېتىلىپتۇ. قويۇۋېتىلگەنلەر قاتتىق باغلىنىشتىن سىرقىراپ كەتكەن قوللىرىنى كۆتۈرۈپ «ياشىسۇن كومپارتىيە!» دەپ ۋارقىرىشىپ كېتىپتۇ. كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئاپتۇ. ئەمما تاغام ئۈچۈن، بىزنىڭ ئائىلىمىز ئۈچۈن ئەمدى بۇلارنىڭ ئەھمىيىتى يوق ئىدى. تاغامنى ھېچكىم تىرىلدۈرۈپ بېرەلمەيتتى. بولغۇلۇق بولغان، «تىرىك بولغان بولسا...» دېگەن ئاشۇ خىيال پەقەت نادامەتلا كەلتۈرەتتى. مەن مەكتەپتىن كەلگەندە چوڭ ئايۋاننىڭ قايتا يىغا-زارغا تولغانلىقى ئاشۇ نادامەتنىڭ مەھسۇلى ئىدى، خالاس. بوۋىلار «پۇشايماننى ئالغىلى قاچا تېپىلماس» دېگەن ئەمەسمۇ. تاغامنىڭ جاھىللىقى، يەر-زېمىنغا قانماسلىقى ئاشۇ پۇشايمان-نادامەتنى كەلتۈرگەنىدى. بۇنى سەگۈ تېرەكنى كەسكەنلەردىن، ئۇنى يىقىتقانلاردىن كۆرۈشكە بولمايتتى. 1978-يىلىغا كەلگەندە، خۇددى ئاشۇ يىلى ھېلىم ئاتا ئېيتقاندەك كوپىراتسىيە تارقىتىۋېتىلدى. پارتىيە تۆت كىشىلىك گۇرۇھنىڭ سولچىل خاتالىقىنى دانالىق بىلەن تۈزەتتى. يەرلەر يەنە قايتا تەقسىم قىلىپ بېرىلدى. ھەممە كىشى ئۆز يېرىگە تەر تۆكۈپ ئۆز رىزقىنى تېپىپ يېيەلەيدىغان بولدى. ئانامنىڭ ھەسرەت-نادامەت چەككىنى ئارتۇقچە. يەرلەرنىڭ قايتا تەقسىم قىلىنغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان بولسا، تاغامنىڭ روھى ئەلۋەتتە خاتىرجەملىككە ئېرىشىدۇ... مەنبە: [https://www.uyghur-archive.com/ ھازىرغىچە ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ئۇيغۇرچە ۋە ئۇيغۇرلارغا ئائىت تور بېكەتلەر تىزىمى] 78ayeclhuz5y5ahis85rqy03h6jqe7o 176522 176517 2026-09-26T20:46:12Z UyghurArchive 25219 176522 wikitext text/x-wiki (راست ئىشلار خاتىرىسى) '''نۇرمۇھەممەت توختى''' == 1 == تاغامنىڭ بالىلىق ۋە ياشلىق چاغلىرىغا ئائىت ھېكايىلەر ئانچە كۆپ ئەمەس. ئېيتىشلىرىچە، ئۇ كىچىك ۋاقتىدا تولىمۇ گېلى يامان بالا بولغانمىش، خۇددى رىۋايەتلەردىكى ئۈج ئىبنى ئۇنۇقتەك يېسە-يېسە تويماس، ئىچسە-ئىچسە قانمايدىكەنمىش. ئەتىگەنلىك ناشتىدا، ئۇنىڭ ئانىسى — مومام — ئوغلى بىرىنچى قاچا ئۇماچنى ئىچىۋاتقاندا، يەنە بىر ئاياققا ئۇماچ ئۇسۇپ، سوۋۇتۇپ تەييارلاپ تۇرىدىكەن. ئىككىنچى قاچا ئۇماچنى ئىچىۋاتقاندا، ئۈچىنچى قاچا ئۇماچنى سوۋۇتۇپ تەييارلايدىكەن. شۇنداق قىلىپ ئاشۇ يالغۇز ئوغۇل تۆت-بەش ئاياق ئۇماچنى بىر ئولتۇرۇشىدا ئىچىپ تۈگىتىدىكەن. كۇمۇلەك، ئۈگرە، سىقماق، چۆپ ئەتكەندىمۇ شۇنداق قىلىدىكەن. ئەگەر مومام تونۇر قىزىتىپ نان يېقىشقا تۇتۇش قىلسا، ئوغلى يەنە تونۇر بېشىدىلا ئىسسىق زاغرىدىن تۆت-بەشنى «كۆرمىدىم دەپ» كوم سالىدىكەن. ئارقىدىنلا سوغۇق سۇنى غورتىلدىتىپ ئىچىپ، گارت-گارت كېكىرىپ، تونۇر بېشىدىن قوپۇپ كېتىدىكەن. قىش كۈنلىرى كۆلۈڭگە قىيما كۆمەچ كۆمسە پۈتۈن بىر كۆمەچنى يەپ بولىدىكەن. مومام بەكمۇ مېھرىبان بولغاچقا، يالغۇز ئوغلى نېمە يەيمەن دېسە شۇنى، قانچىلىك يەيمەن دېسە شۇنچىلىك تەييار قىلىپ تۇرىدىكەن.    ئەمما، بوۋام ئوغلىنىڭ «داخۇر كالۋا»دەك تويماس ئىشتىھايىدىن خېلىلا خاپا ئىكەن.    — ھوي، بولدى قىل ئەمدى، قورنۇڭغا دۆي كىرىۋالدىمۇ سېنىڭ؟ — دەپ ۋارقىرايدىكەن. ئۇ ئوغلىنىڭ ئالتىنچى قاچا ئۇماچنى ئىچىۋاتقانلىقىنى كۆرگەندە مومام بىلەنمۇ جېدەللىشىدىكەن، — ئازراق بەر دەيمەن ئۇنىڭغا، كۆپ يېگەن بالا دېۋەڭ بولۇپ قالىدۇ...    بوۋام «ئېشىكىڭ يېگەك چىقسا خۇدانىڭ بەرگىنى شۇ، خوتۇنۇڭ يېگەك چىقسا خۇدانىڭ ئۇرغىنى شۇ» دېگەن تەمسىلنى بىلىدىكەن. ئەمما ئوغلى يېگەك چىقسا قانداق بولىدىغانلىقىنى بىلمەيدىكەن. پەقەت دېۋەڭ بولۇپ قالارمىكىن دەپ ئەنسىرەيدىكەن. ئۇ ئوغلىنى كۆپ تاماق يېيىشتىن توسۇپ بېقىپتۇ، نەسىھەت قىپتۇ. «ئۆمەر مەدىكاراپنىڭ ھېكايىسى»نى سۆزلەپ، تەمسىللەر كەلتۈرۈپتۇ. ئەمما ئوغلىنىڭ ئىشتىھايىنى توسالماپتۇ. بالا يەنىلا بىر داستىخاندا بەش-ئالتە ئاياق ئۇماچ ئىچىپ، بىر ئولتۇرۇشتا تۆت-بەش زاغرىنى كوم سېلىپ يۈرۈۋېرىپتۇ. يىللار ئاستا-ئاستا ئۆتۈپتۇ. ئەي تارتىشى ياخشى بولسا تېرەك ئېگىز، ئوغۇت كۆپ بېرىلسە قوناق سوقتا ئۆسىدۇ ئەمەسمۇ، ئىنەكنىڭ يەم بوغۇزى تولۇق بولسا، مۇزايمۇ قورۇق بولۇپ قالمايدۇ.    تاغام 12-13 ياشلارغا كىرگەندە، قۇرداشلىرىدىن ئېگىز، تەمبەل، بازغاندەك مىختا، پالتىدەك چىڭ ۋە ئۆتكۈر بالا بولۇپ يېتىشىپتۇ. ھېيت-ئايەم، نورۇز-باراۋەتلەردىكى چېلىشىشلاردا قۇرداشلىرى ئۇنىڭغا زادىلا تەڭ كېلەلمەيدىكەن. ئانام ئاشۇ ئىنىسى توغرىسىدا: «ئۇ كۆپ ئىشتىھالىق بولغىنىغا يارىشا قولى بالدۇر ئىشقا تەگدى، دادامنىڭ پۇت-قولىنى سوۋۇتتى...» دەپ سۆزلەپ بېرىدىغان. تاغام 12-13 ياشلارغا كىرگەندە مال-ۋاران بېقىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىدىغان، جاڭگالدىن ئوتۇن-تەمەچ، شاخ-شۇمبا ئېلىپ چىقالايدىغان بوپتۇ. ئېتىز ئىشىنىمۇ قولىغا ئاپتۇ. بوۋام بۇيرۇغان ئىشلارنى تولۇق ئورۇندايدىكەن. ئاتىسى بۇيرۇغان ئىشلارنى قىلالىغان بالا ياخشى بالا بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئەقىللىق بالا بولۇشى ناتايىن. بوۋام ئاشۇ ئاجايىپ ئىشتىھالىق ئوغلىدىن يەنىلا ئەنسىرەيدىكەن. دېۋەڭ بولۇپ قالمىسىدى دەپ قورقىدىكەن. چۈنكى شۇ چاغلاردىمۇ تاغام ئېشەكنى ھەيدەپ جاڭگالغا ماڭسا، خۇرجۇننىڭ بىر پېيىغا لىق زاغرا، يەنە بىر پېيىغا لىق مېۋە-چېۋە قاچىلاپ ماڭىدىكەن ۋە پېشىن-نامازدىگەرگە يېقىن ئېشەككە ئوتۇننى ئارتىپ ئۆيگە يېنىپ چىققىچە، ئاشۇ خۇرجۇندىكىلەرنىڭ ھەممىسىنى يەپ بولىدىكەن. تېخى يەنە «قورسىقىم ئېچىپ ئاران چىقتىم» دەيدىكەن. ئۇنىڭ ئاشۇ دېۋىلەرنىڭكىدەك ئىشتىھايى بوۋامنى يەنىلا ئەنسىرىتىپ تۇرىدىكەن...    ئەمما، شۇ ئارىدا بولۇپ ئۆتكەن ئىشلار بوۋامنىڭ «كۆپ يېگەن بالا دېۋەڭ بولۇپ قالىدۇ» دېگەن پەلسەپىسىنى يوققا چىقىرىپتۇ. شۇ يىللاردا تاغام شاكىر ئاخۇنۇمنىڭكىگە بېرىپ-كېلىپ يۈرۈپ قۇرئان ساۋاتىنى چىقىرىپتۇ. ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسى ئاچقان پەننىي مەكتەپكە قاتراپ خەت-ساۋاتلىق بولۇپ قاپتۇ. بەش ۋاخ نامازنى بولسا زادىلا قازا قىلمايدىكەن. يەنە تېخى قىش كۈنلىرى «ئاقتاغلىق خوجىلار» كېلىپ سۆھبەت ئۆتكۈزگەندە، مەشھۇر سوپى، ھاپىزلاردىن قۇل خوجائەھمەدنىڭ ھېكمەتلىرىنى ئۆگىنىپتۇ. تاغامنىڭ ئاۋازىمۇ ھاپىزلارنىڭ ئاۋازىدەك ياڭراق ۋە يېقىملىق ئىكەن. ئۇ يېڭى ئۆگەنگەن ھېكمەتلىرىنى ئوقۇسا مومام تەسىرلەنگىنىدىن بارىكاللا ئېيتىپ كېتىدىكەن. «زېرەك بالام، ئەقىللىق قوزام» دەپ كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئالىدىكەن. كېيىنچىرەك تاغام يۇرتمۇيۇرت، بازارمۇبازار ئارىلاپ، راۋاب چېلىپ «ئابدۇراخمان پاشا» ھەققىدە داستان ئوقۇيدىغان شاھمۇھەممەتخانغا ھەۋەس قىلىپ قاپتۇ. ئۇنىڭدەك راۋابچى بولغۇسى كەپتۇ. ئۈجمە ياغىچىدىن راۋاب ياساپتۇ. جاڭگالغا ئوتۇن ئەكەلگىلى بارغاندا ياسىغان تۇخۇناقنى ھېسابقا ئالمىغاندا، بۇ ئۇنىڭ ئۆمرىدە ياسىغان تۇنجى نەرسىسى ئىكەن. راۋابقا خېلى ئەجىر سىڭدۈرۈپتۇ. نەچچە كۈن ھەپىلىشىپ، راۋابنىڭ قورسىقىنى ئويۇپ، ئۆچكە تېرىسى بىلەن كېرىپتۇ. ئەتلەس توقۇيدىغان قوشنىسىدىن مەشۇت سوراپ تار ئېشىپتۇ. ھەممە ئىش پۈتكەندە، ئۇ ئۆگزىگە قويۇلغان شوتىنىڭ تۆتىنچى بالدىقىغا چىقىپ ئولتۇرۇپ ئۆزى ياسىغان راۋابنى تىرىڭشىتىپ چېلىپتۇ:    «ئەلىشىر ھاكىمبەگ پىخسىق بېگىمتى، بىر تال قوناقتا ئون نان ياقاتتى»، دەپ قەدىمىي داستاندىن پارچە ئوقۇپتۇ. بوۋام بىلەن مومام ئوغلىنىڭ راۋاب چېلىشىغا ھەۋەس بىلەن قۇلاق ساپتۇ. تېخى بوۋام مومامغا مەنىلىك قاراپ كۆز قىسىپ قويۇپتۇ. بۇ ئۇنىڭ ئوغلىنىڭ ئەقلىگە تەن بەرگىنى، ئۇنىڭ دېۋەڭ بولۇپ قالمىغانلىقىغا ئىشەنگىنى ئىكەن. شۇنداق قىلىپ بوۋامنىڭ كۆڭلىدىن «كۆپ يېگەن بالا دېۋەڭ بولۇپ قالىدۇ» دېگەن پىكىر ئاستا-ئاستا يوق بوپتۇ.    تاغام ئېتىز ئىشلىرىنى قىلىشقا بەك ئامراق ئىكەن. يەرنى ئەينەكتەك سىلىقلاپ، تاناپتەك تۈز قىرلارنى سالىدىكەن. ھەر بىر تۈپ زىرائەتنىڭ تۈۋىگە كۈندە بىر قېتىم قارىغانچىلىك قىلىدىكەن. بوۋام «يەرنى باقساڭ يەرمۇ سېنى باقىدۇ، بىكاردىن-بىكار قارىغانغا زىرائەت ھوسۇل بەرمەيدۇ» دەپ نەسىھەت قىلىدىكەن. تاغام بۇ گەپلەرنى چۈشەنسە كېرەك، جاڭگالدىن، پادا ئېغىللىرىدىن قىغ يۆتكەپ، يۇلغۇن تۈۋىدىن چىمان كولاپ يەرنى ئوغۇتلايدىكەن. يەرنى خۇددى ئامراق كۈچۈكنى سىلاپ-سىپاپ ئەركىلەتكەندەك پەرۋىش قىلىدىكەن. بوۋاملارنىڭ يەرلىرى ئوبدان ھوسۇل بېرىشكە باشلاپتۇ. ئەمدى ئەتىيازدا سېرىقتالدا سارغىيىدىغان ئىشلار قالماپتۇ. يەر سېتىپ قورساق باقىدىغان ئىشلارمۇ توختاپتۇ. تېخى تاغام بۇرۇن ساتقان يەرلەرنى قايتۇرۇۋېلىپ زېمىنىنى كۆپەيتىش كويىدا ئىكەن. چارۋىلارنىمۇ كۆپەيتىشكە باشلاپتۇ. چارۋىنى كۆپەيتمىسە زېمىن سېتىۋالغىلى بولمايدىغانلىقىنى چۈشىنىدىكەن...    تاغامنى 16 ياشقا كىرگەن يىلى كىچىك بولسىمۇ ئادەت بويىچە ئۆيلەپ قويۇشۇپتۇ. تېخى كېلىن ئاران 13 ياشتا ئىكەن. 13 ياشلىق قىزنىڭ ئائىلىسىگە ئەلچى ئەۋەتىشىپتۇ. ئەلچىلەر خاتىپ ئاخۇنۇم، ئىمام ئاخۇنۇم، مۇئەززىن ئاخۇنۇملاردىن تەشكىللىنىپتۇ. قۇدا بولغۇچىلار قىزىنى تېخى كىچىك دەپ ناز قىلغانمۇ نېمە، ئەلچىلەر قىزنى چاقىرىشنى تەلەپ قىپتۇ. 13 ياشلىق قىز ئەرلەردىن قېچىش كېرەكلىكىنى، ئۇلارغا كۆرۈنسە نامەھرەم بولىدىغانلىقىنى نەدىن بىلسۇن، ئۇ ئەلچىلەر ئالدىدا ھازىر بوپتۇ. مۇئەززىن ئاخۇنۇم تۇيدۇرماستىن بېشىدىكى سەللە تەلپىكىنى ئېلىپ قىزنى بىرنى ئۇرۇپتۇ. قىز مۈدۈرۈپ كېتىپتۇيۇ، لېكىن يىقىلماپتۇ. تەلپەك بىلەن ئۇرغاندا يىقىلمىغانىكەن، قىز چوڭ بولدى دېگەن گەپ. شۇنداق قىلىپ پۈتۈشۈپتۇ ۋە كۆپ ئۆتمەي توي بوپتۇ. تويدىن بۇرۇن تاغام كېلىننى، كېلىن تاغامنى كۆرۈپ باقمىغانىكەن. توي كۈنى كەچتە، ھۇجرىغا كىرگەندە يەڭگە بولغۇچى قىزنىڭ چۈمبىلىنى ئاچقاندا بىر-بىرىنى كۆرۈشۈپتۇ. غۇنچىبوي، ۋىجىك، كىچىككىنە كېلىن خۇددى قاسساپنىڭ ئالدىغا كېلىپ قالغان ئوغلاقتەك لاغىلداپ تىترەپ تۇرىدىكەن. قاراقاتتەك كۆزلىرى كۈچۈكنىڭ شەپىسىنى ئالغان چۆجىنىڭ كۆزلىرىدەك قورقۇنچتىن مۆلدۈرلەيدىكەن. تاغامغا كېلىننىڭ تاتىرىپ كەتكەن چىرايى ئاق ئالمىدەك سۈزۈك، ئانا سۈتى پۇراپ تۇرىدىغان لەۋلىرى قىزىل گۈل غۇنچىسىدەك رەڭدار، بوستان كىرپىكلىرى مەڭزىگە سايە تاشلاپ تۇرغاندەك كۆرۈنۈپتۇ ۋە ئۆزىگە بىر چىرايلىق خوتۇن ئېلىپ بېرىشكەنلىرىدىن مەمنۇن بوپتۇ. كېلىننىڭ كېيىكتەك ئۈركۈپ تۇرغان كۆزلىرىگە تاغام قانداق سۈپەتتە كۆرۈنگىنى نامەلۇم. لېكىن تويدىن كېيىنكى ئىشلار كۆڭۈلدىكىدەك بولماپتۇ. ئەلچىلەردىن قاچمىغان 13 ياشلىق قىز ئېرىدىن قېچىشقا باشلاپتۇ. مۆكۈ-مۆكۈلەڭ باشلىنىپتۇ. قىز پۇرسەت تاپسىلا قېچىپ ئانىسىنىڭ ئۆيىگە بېرىۋالىدىكەن. بىرەرسى قايتۇرۇپ كەلگىلى بارمىسا، ئۆزى يېنىپ كەلمەيدىكەن. قۇدا بولغۇچىلارمۇ ئۆزىنى سوراپ ئەكېلىپ قويمايدىكەن. مومام ھەر كۈنى قۇدىسىنىڭكىگە قاتراپ، قىزنى يېتىلەپ ئەكېلىپ ھېرىپ كېتىپتۇ. قىز ئەكېلىشكە تولا بېرىپ قوشنىلارمۇ ھېرىپ كېتىپتۇ. تېخى بەزى چاغدا قىز يېتىلەپ ئەكېلىۋاتقان يولدىنلا قېچىپ كېتىپ، قايتا بارغۇزىدىكەن. بۈگۈن ئەكەلسە ئەتىسى ئەتىگەندىلا قېچىپ كېتىدىكەن. قىزنىڭ قېچىپ كېتىشى، چوڭ ئانامنىڭ بېرىپ ئەكېلىشى ۋە يەنە قېچىپ كېتىشى بىر يىلدىن ئوشۇق داۋاملىشىپتۇ. تاغامنىڭ ئىشىكنى تاقىۋېلىشى، ئۆيگە سولاپ قويۇشلار، پۈتۈن ئائىلىنىڭ كۆز-قۇلاق بولۇشىمۇ كار قىلماپتۇ. ئىشكەل سېلىپ، قوزۇق قېقىپ، زەنجىرلەپ قويۇشنىڭ ئورنى يوقكەن. كېلىن تەرەتكە چىققان بولۇپ، قاپاق كۆتۈرۈپ سۇغا چىققان بولۇپ ۋە ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش ئاللىقانداق بىر ئىشلارنى پۇرسەت قىلىپ قېچىپ كېتىۋېرىدىكەن. بارا-بارا مومام قۇدىلارنىڭ ئۆيىگە كېلىن سوراپ بېرىۋېرىشتىن زېرىكىپتۇ. بوۋام بولسا ئوغلىدىن — تاغامدىن ئاغرىنىدىكەن: «ھۇ، تالاقونجا، خوتۇنىنىڭ كۆڭلىنى ئۇتۇشنىمۇ بىلمەيدىغان كالۋا» دەپ غۇدۇراپ قويىدىكەن. مومام بولسا كېلىندىن كۆرە قۇدىسىدىن ئاغرىنىدىكەن. «قۇدىلارنىڭ نېمە قىلغىنى بۇ؟ قىزى قېچىپ بارسا، ئېرىڭنىڭ ئۆيىگە كەت دەپ ماڭدۇرۇۋەتسە بولمامدۇ؟» دەپ ئويلايدىكەن. ئاشۇنداق ئاغرىنىشلار ئىچىدە زېرىكىپ، ئاخىر قىزنى ياندۇرۇپ ئەكېلىشكە بارمايدىغان بوپتۇ. لېكىن ئاجراشتۇرۇۋېتىشنىمۇ خىيال قىلماپتۇ. ئۇ چاغلاردا ئاجرىشىش دېگەن ئاڭ بولمىغۇر ئىش ھېسابلىنىدىكەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە بوۋام-موماملار «قىز ئاستا-ئاستا چوڭ بولىدۇ، چوڭ بولغاندا تۇرۇپ قالىدۇ» دەپ ئويلايدىكەن. كېلىن بەزىدە بىر قېچىپ كەتكەنچە ئاتا-ئانىسىنىڭ ئۆيىدە ئون نەچچە كۈن تۇرۇپ قالىدىكەن. بۇنداق چاغلاردا تاغام يالغۇز يېتىپ زېرىكىدىكەن. ئەل-ئاغىنىلىرىنىڭ «خوتۇن ئالغان تۇرۇقلۇق يەنە يالغۇز ياتتىڭمۇ؟» دېگەن چاقچاقلىرىدىن تېرىكىدىكەن. ئەمما كېلىن ئاشۇنداق قاچقۇن تۇرسا، يالغۇز ياتماي نېمە ئىلاج؟ مۆكۈ-مۆكۈلەڭ ئۇزۇن داۋاملىشىپتۇ. بۇ ئارىدا تاغام 16 نى تۈگىتىپ 17 دىنمۇ ھالقىپتۇ. ئەمدى يالغۇز يېتىشلارغا چىدىماي قاپتۇ. مومامغا تەلمۈرۈپ قاراپ قويىدىكەن. قاراشلىرىدا «كېلىنىڭنى ئەكەلگىلى يەنە بارساڭ بولاتتى» دېگەن مەنە چىقىپ تۇرىدىكەن. ئەمما قۇدىسىدىن ئاغرىنىپ يۈرگەن مومام ئۇنىڭ تەلمۈرۈپ قاراشلىرىغا ئەمدى ئېرەنشىمەيدىغان بولۇۋاپتۇ. قانداق قىلىش كېرەك؟ بىر كۈنى كەچتە، كۈن نامازشامغا يېقىنلاپ قالغان مەزگىلدە تاغام يوتقان-كۆرپىسىنى مۈرىسىگە ئارتىپ يولغا چىقىپتۇ. ئۇنىڭ ئاشۇ تۇرقى يىراق بىر يەرگە ھاشارغا ماڭغانغا ئوخشايدىكەن. يولدا نامازشام ئۈچۈن مەسچىتكە كېتىۋاتقان ئىمام ئاخۇنۇم ئۇنى ئۇچرىتىپ «يا توغان ساقلايدىغان تومۇز ۋاقتى بولمىسا، يا بەگلەر ھاشارغا ھەيدىمىسە، قەيەرگە ماڭغاندۇ بۇ؟» دەپ ئويلاپتۇ. كۆڭلى نېمىنىدۇر تۇيغاندەك بولۇپ، سوراشتۇرۇپتۇ.    — كەچ بولغاندا نەگە ماڭدىلا بالام؟    — قېيناتاملارنىڭكىگە.    — يوتقان-كۆرپە كۆتۈرۈۋاپلىغۇ؟ — ئۇلار قىزىنى يامانلىتىۋېلىپ ئۆيدە يالغۇز قالدىم. يالغۇز ياتقۇچە قېيناتاملارنىڭكىدە خوتۇنۇم بىلەن بىللە ياتاي...    — ۋاي بۇ...    ئىمام ئاخۇنۇم نېمە ئىش ئىكەنلىكىنى دەرھال چۈشىنىپتۇ. ئەسلىدىمۇ قۇدىلار ئارىسىدىكى غىژ-غىژاڭلاردىن ئازراق خەۋىرى بار ئىكەن. ئۇ جىددىيلىشىپتۇ:    — بىردەم تەخىر قىلىپ تۇرسىلا بالام، مەن كىرىپ سۆزلىشىپ چىقاي.    — ياق، ئۆزۈم كىرىپ شۇ يەردە ياتاي.    — ئۇنداق دېمىسىلە بالام، سەت تۇرىدۇ، تەخىر قىلسىلا.    ئىمام ئاخۇنۇم ئاق دەپ، كۆك دەپ تاغامنى توختىتىۋاپتۇ. دېمىسىمۇ پۈتۈن يۇرتقا سۆز-چۆچەك بولغۇدەك سەت ئىش يۈز بېرىش ئالدىدا ئىكەن. تاغام ئىمام ئاخۇنۇمغا يۈز كېلەلمەي قېيناتىسىنىڭ دەرۋازىسى ئالدىدا توختاپتۇ. ئىمام ئاخۇنۇم كىرىپ كېتىپتۇ.    ئۆي ئىچىدە نېمە گەپلەر بولدى، بۇ نامەلۇم. ئەمما بىر چۆگۈن قاينار مەھەل ئۆتكەندە، ئىمام ئاخۇنۇم كېلىننى باشلاپ چىقىپ، تاغامنىڭ كەينىگە سېلىپ قويۇپتۇ: — ئۆيۈڭلەرگە كېتىڭلار، ئەر-خوتۇن دېگەن ئۆز ھۇجرىسىدا ياتقۇلۇق... شۇنداق قىلىپ، تاغام خوتۇنىنى ئەگەشتۈرۈپ قايتىپ كەپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن قاچتى-كەلدى دېگەن گەپلەر بولماپتۇ. كېلىن چوڭ ئۆيگە بارسا تاغامغا قېينانا بولغۇچى شۇ كۈنىلا قىزىنى باشلاپ ئەكېلىپ قويىدىكەن. شۇ ۋەقەدىن بىر يىل ئۆتۈپ كېلىن بۇدرۇققىنە بىر ئوغۇل تۇغۇپ، 15 ياشلىق كىچىك ئانىغا ئايلىنىپتۇ. ئەمدى نەگە قاچقۇلۇق؟ تاغامنىڭ بالىلىق ۋە ياشلىق دەۋرىگە ئائىت ھېكايىلەر ئەنە شۇ. بۇلارنى ئانام — تاغامنىڭ ھەدىسى زوق-شوق بىلەن سۆزلەپ بېرىدىغان. ئانامنىڭ ھەدىسى — ھامماچاممۇ سۆزلەپ بېرىدىغان. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئاشۇ بىردىنبىر ئوغۇل قېرىندىشىدىن بەكمۇ پەخىرلىنەتتى. ئۇنى ئۆزىگە تاغدەك يۆلەك ھېسابلىغاچقىمىكىن، ئۇنى تىلغا ئالسىلا كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئالاتتى. ئېسەدەپ يىغلاپ كېتەتتى. ئاشۇ يىللاردا بەلكىم بوۋام-موماملارمۇ ئوغلىدىن پەخىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن. ئۆزلىرىنىڭ چىرىغىنى ئۆچۈرمەي ياندۇرىدىغان ئوغلىدىن تاغدەك ئۈمىدلەرنى كۈتكەن بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئۇنىڭ ئۆزلىرىدىن بۇرۇن كېتىشىنى ئۇلار ئويلىغانمۇ؟    == 2    == مەن ئېسىمگە كەلگەن چاغلاردا، كۈزلۈك يىغىمدىن كېيىن تاغام تەلپەكچىلىك قىلىدىكەن. ئۇنىڭ بۇ ھۈنەرنى كىمدىن ئۆگەنگەنلىكى، شاگىرت كىرىپ ئۆگەندىمۇ ياكى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىۋالدىمۇ، بۇلار تازا ئېنىق ئەمەس. ئانام، ھامماچاملارمۇ بىلمەيدىكەن. ئېيتىشلىرىچە: بوۋام جۇۋا تىكىشنى بىلىدىكەنمىش، بۇيرۇتمىلارغا ئاساسەن قولۇم-قوشنىلارغا جۇۋا تىكىپ بېرىدىكەنمىش. بەلكىم تاغام تەلپەكچىلىكنى جۇۋىچى دادىسىدىن ئۆگىنىۋالغان بولۇشى مۇمكىن. ھەر ئىككىسى ئوخشاشلا تېرىنى ماتېرىيال قىلىدىغان ھۈنەر ئەمەسمۇ. يۇڭلۇق تېرىلەرنى كېسىشنى، بىر-بىرىگە ئۇلاپ تىكىشنى ئۆگىنىۋالسا، ئوخشاشلا جۇۋا تىككەن ئادەم تەلپەكمۇ تىكەلەيدۇ ئەمەسمۇ، قېلىپ-ئەندىزە بولسىلا ئىش پۈتىدۇ. قىش كۈنلىرى تاغام كۇچانىڭ ئەلتېرە كۆرپىسىدىن كۆرپە تەلپەك، خوتەن قويىنىڭ ئاشلانغان تېرىسىدىن سالۋا تەلپەك تىكەتتى. مۇرا ئوچاقتا توغراق ئوتۇنلىرى ۋە بەقەم ئوتۇنلىرى كۆيۈپ تۇرغان ئىسسىق ئۆيدە تېرە پارچىلىرى، رەخت پارچىلىرى، قايچا-يىڭنە، دۇرەپشە-جۇۋالدۇرۇزلار چېچىلىپ تۇراتتى. تاغام تىكىپ بولغان تەلپەكلەرنى ئامۇت ياغىچىدىن ئادەم بېشىغا ئوخشىتىپ ياسالغان قېلىپلارغا كىيگۈزۈپ قويۇپ پەردازلاشقا كىرىشەتتى. ئاغزىغا توشقۇچە سۇ ئېلىپ تەلپەكلەرگە پۈركۈيتتى. ئۇ «پۈۋ» دېسە، ئاغزىدىن سۇ ئۈنچىلىرى شۇنچىلىك ئۇششاق ۋە شۇنداق تەكشى چېچىلىپ چىقاتتىكى، تەلپەكنىڭ ھەر بىر تۈكىگە مىڭلاپ ئۈنچە-مارجان ئۇچۇپ كېلىپ قونغاندەك بولاتتى. ئوتنىڭ يورۇقىدا ئۈنچە-مارجانلار يالتىراپ كېتەتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن تاغام تۆت چىشلىق تۆمۈر ئارا، تارغاق بىلەن تەلپەكنىڭ تۈكلىرىنى تارايتتى. «ئارا» دەپ ئاتىلىدىغان ئاشۇ تۆمۈر ئەسۋاب راستتىنلا خاماندا ئىشلىتىدىغان يوغان ئارىنىڭ كىچىكلىتىلگەن كۆرۈنۈشىگە ئوخشايتتى. تاغام ئاشۇ ئارا بىلەن تەلپەكلەرنى شۇنداق كۆڭۈل قويۇپ پەردازلايتتىكى، كۆرپە تەلپەكلەرنىڭ تۈكلىرى بۈدۈر-بۈدۈر، يۆگىمەچ-يۆگىمەچ گۈللەرنى ھاسىل قىلاتتى. سالۋا تەلپەكنىڭ تۈكلىرى بولسا تال-تال بولۇپ، مەجنۇنتالنىڭ شېخىدەك ھەر تەرەپكە چېچىلىپ چۈشەتتى. تاغامنىڭ ماڭىمۇ بىر دانە سالۋا تەلپەك تىكىپ بەرگەنلىكى يادىمدا. ئۇنىڭ تۈكلىرى خۇددى ئەركەك شىرنىڭ يايلىسىدەك قۇلاق ۋە گەجگىلىرىمدىن بېسىپ تۇراتتى. قوناقلىرى چېپىۋېلىنغان ئېتىزلىقتا «ۋاللەي» ئوينىغىنىمىزدا، قۇلاقلىرىم زادىلا توڭلىمايتتى.    تاغامنىڭ تەلپەكچىلىكنى تاشلىۋېتىشىگە يېڭى ھۈنەر ئۆگەنگەنلىكى سەۋەب بولدى. بۇ ئاشۇ يىلى تاغام بوۋىسىدىن قالغان، سۇۋاقلىرى ئاجراپ، بالا ۋە ۋاسىلىرىنى قۇرت يەپ، تولىمۇ كونىراپ كەتكەن ئۆيلىرىنى يېڭىلاپ سالماقچى بولغاندىكى ئىش. ئۇ ئارقا جاڭگالدىن توغراق ياغاچلىرىنى كېسىپ، ئېشەك ۋە ئۆكۈزگە سۆرىتىپ ئاچىقىپ تەييارلىغانىدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئۆيگە خەر ۋە بالا بولغۇدەكلىرىمۇ، تۈۋرۈك ۋە ئارىش بولغۇدەكلىرىمۇ، ۋاسا ۋە دەميان بولغۇدەكلىرىمۇ بار ئىدى. تاغام ئۇلارنى كونا ئۆينىڭ تېمىغا يۆلەپ، تىك قىلىپ تىزىپ قويغانىدى. ياغاچلار تەييار بولغاندىن كېيىن تاغام خارەت تەكلىپ قىلىپ ئۆي سېلىشقا تۇتۇش قىلدى. بۇ چاغلاردا ئائىلىنىڭ ئىشلىرىنى بوۋام ئەمەس، تاغام باشقۇرىدىغان بولۇپ كەتكەن، بوۋام بولسا ئۆز مۆتىبەرلىكى بىلەن يۇرت ئىچىدىكى توي-تۆكۈن، ئۆلۈم-يېتىم، نەزىر-چىراغ ئىشلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇشقا يېتەكچىلىك قىلىپ، تاتلىق سۆزلىرى بىلەن جېدەل-ماجىرالارنى كېلىشتۈرۈپ، تالانىڭ ئىشى بىلەنلا بولۇپ كەتكەنىدى. تاغام بوۋامنى ھەزىل قىلىپ «سايلانمىغان بېگىم» دەپ ئاتايتتى. ئىش-ئەمگەكنىڭ ھەممىسى تاغامغىلا قالغانىدى. شۇنداق ئىكەن، باشقۇرۇشمۇ تاغامغا قالىدۇ-دە. جەمئىيەتتىكىگە ئوخشاش ئىشلىگۈچى باشقا، باشقۇرغۇچى ۋە راھەت كۆرگۈچى باشقا بولىدىغان تەرتىپ ئائىلىگە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ-دە. ئىشلىگەنىكەن، باشقۇرۇشمۇ كېرەك. ئۇنى دېمىسىمۇ بۇ چاغلاردا تاغامنىڭ ھېلىقى قاچقاق خوتۇنى تۆتىنچى بالىسىنى تۇغقان، تاغام سىم بۇرۇتلۇق، كەكە ساقاللىق چوڭ ئادەم بولۇپ قالغانىدى. يالغۇز ئوغۇلغا ئۆي ئايرىپ قويۇش يوق. ئۇ ئاخىرغىچە ئاتا-ئانىسى بىلەن بىر ئائىلە بولۇپ ياشايدۇ. ئۇلاردىن كېيىنمۇ ئاشۇ ئۆينىڭ چىرىغىنى ياندۇرىدۇ. چوڭ ئادەم بولۇپ قالغانىكەن، ئىشلەپچىقىرىشقىمۇ، باشقۇرۇشقىمۇ قاتنىشىشى يوللۇق-تە.    ئۇ زاماننىڭ خارەتلىرىمۇ ھازىرنىڭ پارچە ئىش قىلىدىغان بىناكارلىرىغا ئوخشايدىكەن. بىر يەردە ئىش تۇتۇپ قويۇپ يېرىم قىلمايلا ئىككىنچى بىر يەردە ئىش تۇتىدىكەن. ئىككى-ئۈچ يەردە ئىش تۇتۇپ قويۇپ «مانا پۈتىدۇ، ئەمدى پۈتىدۇ» دەپ يالغان ئېيتقاچ، ئاستا-ئاستا، بىر-بىرلەپ پۈتكۈزىدىكەن. تاغام تەكلىپ قىلغان خارەتلەرمۇ شۇنداق قىلدى. ئۆينىڭ قۇرۇلمىسىنى تىكلەپ قويۇپ، بىرەر ئايچە يوق بولۇپ كەتتى. ئارىدا پەيدا بولۇپ، تاملارنىڭ ئارىش-بالداقلىرىنى بېكىتىپ قويۇپ، ئۆرۈمەيلا يەنە قارىسىنى كۆرسەتمىدى. ياز ئۆتۈپ كېتىۋاتاتتى. ئۆينىڭ ياغاچ قۇرۇلمىسىنى پۈتكۈزۈپ، لاي-كاكۇل چاپلاپ، سۇۋاقنى تۈگەتمىسە قىش كەلگۈچە قۇرۇماي قالاتتى. قۇرۇمىغان ھۆل ئۆيدە قىشنى ئۆتكۈزگىلى بولمايتتى. تاغام ئالدىراپ قالغانىدى. لېكىن «مەن ئالدىرارمەن ماڭغىلى، ئېشىكىم ئالدىرار ياتقىلى» دېگەندەك، خارەتلەر تۈگىمەس يالغانلىرى بىلەن قارىسىنى كۆرسەتمەيۋاتاتتى.    تاغام شۇنىڭدىن جىلە بولدىمۇ ياكى ئاشۇ خارەتلەرنىڭ ھەپتە-ئون كۈن ئىشلىگەنلىرىگە قاراپ خارەتچىلىكنى ئۆگىنىپ بولدىمۇ، ئۆينى پۈتكۈزۈشكە ئۆزى قول سالدى. ئەل-ئاغىنىلىرىنى چىللاپ، ھەرە، كەكە، چوت، يانپۇچۇق، ئىسكىنە دېگەنلەرنى تېپىپ ئىشقا كىرىشتى. دەسلەپ خارەتلەردىن قالغان چالا ئىشلارغا قول سېلىپ، ئارىش، بالداق، دەميانلارنى تولۇقلاپ، تاملارنى ۋادەكلەپ كۆرۈپ چىقتى. ئۇنىڭدىن كېيىن بالالارنى توغراپ، قارا تارتىپ، چوت بىلەن يۇنۇپ تۈزلەپ ئۆگزىگە ئالدى. ۋاسىلارنى تىزىپ بورا ياپتى. بورىنىڭ ئۈستىگە تىكەن-مىسىل يېيىتتى. ئۇ تىنىم تاپماي ئىشلەيتتى. ئىشقا تۇتۇش قىلغان چېغىدا دەم ئېلىشنىمۇ، تاماق يېيىشنىمۇ ئۇنتۇپ قالاتتى. ئۇنىڭ بالىلىقىدىن قالغان ئۆمەر مەدىكاراپتەك كۆپ تاماق يەيدىغان ئادىتىدىن ئەسەرمۇ قالمىغانىدى. ئاشۇ ئىشلار تۈگىگەندە، ئۇرۇق-تۇغقان، قولۇم-قوشنىلار كېلىپ ئۆگزىنى يېپىشقا، كاكۇل لاي بىلەن ۋادەكلىك تاملارنى سۇۋاشقا ياردەملەشتى. ئىش شۇنداق تېز يۈرۈشتىكى، ھېلىقى يالغانچى خارەتلەر قايتا كەلگەندە، ئۇلارغا قىلغىلى ئىش قالمىغانىدى. ئۇلار چالا قىلغان ئىشىغا ھەق سوراشقىمۇ خىجىل بولدى. شۇنداقتىمۇ تاغام ئۇلارنى يەنىلا رازى قىلدى. ئاشۇ يىلى ياز بىلەن كۈزدە تاغام «چوڭ ئۆي» ھېسابلىنىدىغان ساراي، مېھمانخانا، ئاشخانا، قازناقلارنى، ئۆزىگە «ھۇجرا بولمىش» ئۈچ ئېغىز ئۆينى سېلىپ پۈتكۈزدى. پەقەت ئىككى يۈرۈش ئۆينىڭ ئارىسىغا چىقىرىدىغان ئايۋانلا چالا قالدى. شۇنداق بولسىمۇ ئەمدى بوۋام بۇ بىلەرمەن ئوغلىنى ئىستىھزا بىلەن «ئۇستام» دەپ ئاتايدىغان بولۇپ قالغانىدى. دېمىسىمۇ ئۇ ئۇستا-خارەتكە ئايلانغانىدى. كېيىنكى يىلى ئايۋاننى پۈتكۈزدى. ئېشىپ قالغان ياغاچلىرىنى تىلىپ، ئاشخانا ئۆينىڭ پالتۇكى بىلەن تۇرۇسى ئارىسىغا، باش تاقاشمايدىغان قىلىپ شۇنداق چىرايلىق بىر ئاسما ساندۇق-ئىشكاپ چىقاردىكى، بارلىق ئاياق-قوشۇق، تەڭنە-كاساڭلار بىمالال پېتىپ كېتەتتى. مومام ۋە تاغامنىڭ ھېلىقى بىر چاغلاردا قېچىپ توختىمىغان، ئەمدى بولسا چەمگە چاپلاشقان مۇمدەك ئورنىشىپ قالغان خوتۇنى بۇ ئىشكاپتىن تولىمۇ مەمنۇن بولدى. چۈنكى ئۇلار قوشنىلىرىغا ئوخشاش قاچا-قۇچىلارنى سېۋەتكە سېلىپ ياكى قىزىلچىغا تىزىپ يۈرمەي، ئاشۇ ئىشكاپقىلا يىغىشتۇراتتى. قاچا-قۇچىلار پاكىز تۇراتتى. چاشقان ۋە مۈشۈكنىڭ بۇلغىشىغا ئۇچرىمايتتى.    شۇنداق قىلىپ تاغام خارەت بولۇپ قالدى. يۇرت ئىچىدە تەكلىپ قىلغانلارنىڭ ئۆيىنى سېلىپ يۈردى. يەنە تېخى ئۇلارغا كارىۋات، ساندۇق، چارپاي، غارال دېگەندەك نەرسىلەرنىمۇ ئېتىپ بېرەتتى. لېكىن ئۇ ئۆزىنى كەسپىي ھۈنەرۋەن ھېسابلىغان ئەمەس. ئۇنداق ئىشلارنى پەقەت دېھقانچىلىقنىڭ ئارىسالدى ۋاقىتلىرىدىلا قىلاتتى. يەرنى جېنىدىنمۇ ئەزىز كۆرەتتى. جېنىنى ئۇپرىتىپ بار كۈچى بىلەن يەرگە ئىشلەيتتى. خارەتچىلىك قىلىپ تاپقان تەڭگىلىرىگە يەرمۇ سېتىۋالدى. يەرلىرى خېلى كۆپىيىپ قالدى.    == 3    == يەر ئىسلاھاتى بولغاندا تاغام خارەتچىلىك ھۈنىرىنى ئىشلىتىپ، يەر ئىسلاھاتى خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ تاپشۇرۇقى بىلەن زومىگەر-پومېشچىكلارنى كۈرەش قىلىدىغان سەھنە ياسىدى. سايىت ھاجىمنىڭ كەڭرى خامىنىدا كارىۋات-چارپاي-تەختىلەرنى بىر يەرگە تىزىپ، چېتىپ، بەزى يەرلىرىگە شال مىخلاپ، يەردىن ئىككى گەز ئېگىزلىكتىكى ئاشۇ سەھنىنى پۈتكۈزگەندە، بىز كىچىكلەرگە راسا ئويۇن بولغانىدى. بىز سەھنە ئۈستىدە يۈگۈرۈشەتتۇق. سەھنە ئۈستىدىن قاڭقىپ كۆك توپىغا سەكرىشەتتۇق. بىز ھەر قېتىم سەكرىگەندە، تاغام ياسىغان ئاشۇ سەھنە مىدىرلاپ-غىچىرلاپ كېتەتتى...    كېيىنكى كۈنى ئاشۇ سەھنىگە بېشىغا ئېگىز قەغەز كۇلا كىيدۈرۈلگەن سايىت ھاجىم، مۇھەممەت خاپانباش، ئابدۇغېنى بايۋەچچىلەر يالاپ چىقىلدى. پومېشچىك-زومىگەر دېگەنلەر ئاشۇلار ئىكەن. ئۇلارنىڭ يېنىدا ئالابالداق ساقچى كالتىكى تۇتۇۋالغانلار نازارەت قىلىپ تۇراتتى. پەستە كۆك توپىدا سانجاق-سانجاق ئولتۇرغان ئادەملەر خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ شەپكە كىيگەن كادىرلىرىغا ئەگىشىپ قوللىرىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ، گۈر-گۈر ۋارقىرايتتى. بۇنى چوڭلار «زومىگەر-پومېشچىكلارنى كۈرەش قىلىش» دەپ ئاتايتتى. بىز كىچىكلەر ئاشۇ يەردە، ئالابالداق تۇتۇۋالغانلارنىڭ توسۇشلىرىغا قارىماي، كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆتۈپ قوغلىشىپ ئوينايتتۇق. بىزنىڭ تاغام ياسىغان سەھنە ئەتراپىدىكى ئويۇنلىرىمىزمۇ، چوڭلارنىڭ «زومىگەر-پومېشچىكلارنى كۈرەش قىلىش»ىمۇ خېلى ئۇزۇن كۈنلەرگىچە داۋاملاشتى. شۇ كۈنلەردە تاغامنىڭ «ئەجەب ئادىل زامان بولدى، مۇشتۇمزورلار ئەدىپىنى يېدى» دېگەنلىكى يادىمدا. كۈرەش مېۋىسى تەقسىم قىلىنغان كۈنى تاغام تامدەك يوغان، ئاتتەك ئېگىز، تولۇم قورساق، ئارا مۈڭگۈزلۈك بىر ئۆكۈزنى يېتىلەپ كەلدى. تاغاملارنىڭ ئائىلىسىگە تەگكىنى شۇ ئىكەن. تاغامنىڭ چىرايىدىن نە خۇشال بولغانلىقىنى، نە خاپا بولغانلىقىنى بىلگىلى بولمايتتى. ئۇزاق يىللار ئۆتكەندىن كېيىن ئانام ئاشۇ ئىشنى ئەسلەپ «ئۇنىڭغا يەر تەقسىم قىلىپ بېرىلگەن بولسا خۇشال بولاتتى. يەرنى جېنىدىنمۇ ئەزىز كۆرەتتى ئۇ» دېگەنلىكى يادىمدا. ئۆزىنىڭ باشقا كالا-ئۆكۈزلىرى بولغاچقىمۇ ياكى يەرنى ئەتىۋار كۆرگەچكىمۇ، تاغام راستتىنلا ھېلىقى «كۈرەش مېۋىسى» ئۆكۈزنى ئازراق ئۈستەك بېرىپ، قادىر قاۋاننىڭ داشتىكى بىر پارچە شىۋاقلىقىغا تېگىشتى. تاغامنىڭ پىلانىچە، دۆڭئېرىقتىن سۇ باشلاپ بەقەمدۆڭدىن لاي ئېقىتسا، ئاشۇ شىۋاقلىق ئېسىل يەرگە ئايلىنىدىكەن. كېيىنكى يىلى يازدا كەلكۈن كېلىپ سۇ راسا كەڭرىلەشكەن چاغدا، تاغام شىۋاقلىقنى يەر قىلىشقا كىرىشتى. داشنىڭ ئەتراپىغا ئېگىز قىر-تىرگەن سېلىپ دوغاپتەك قويۇق لاي سۇنى باشلىدى. بىز كىچىكلەرمۇ بوش قالمىدۇق. ئېقىۋاتقان سۇغا كىچىككىنە كەتمىنىمىز بىلەن بەقەمدۆڭنىڭ بوز توپىسىنى توختىماي تاشلايتتۇق. دۆڭنى تېگىدىن كولاپ سۇغا يىقىتاتتۇق. چىمان ئارىلاش بوز توپا سۇنى دوغاپ قىلىپ داشقا قاراپ ئاقاتتى...    شۇنداق قىلىپ تاغام ئاشۇ 20 مو شىۋاقلىقنىمۇ ھوسۇلغا كىرگۈزدى. يەر-زېمىنى تېخىمۇ كۆپەيدى. ئۇ تىنىمسىز ئىشلەيتتى. ھاردىم-تالدىم دېمەيتتى. ئىشقا بىر كىرىشىپ كەتسە تاماق يېيىشنىمۇ، ئارام ئېلىشنىمۇ ئۇنتۇپ كېتەتتى. ئۆزى ئىشلەپلا قالماي، ئائىلىدىكى ھەممە چوڭ-كىچىكنىمۇ ئۆزىگە لايىق ئىشقا تەشكىللەيتتى. تاغام دېھقانچىلىق ۋە قىش كۈنلىرىدىكى خارەتچىلىك بىلەن ئوبدانلا ئەتلىنىپ قالغانىدى. چۈنكى يەر دېگەن تەر تۆككەننى ئۈمىدسىز قالدۇرمايدۇ ئەمەسمۇ. يۇقىرىدىن دېھقانچىلىق كوپىراتىپى قۇرۇشقا ئۇقتۇرۇش چۈشكەن، كوللېكتىپلىشىش دولقۇنى كۆتۈرۈلگەنىدى. كادىرلار قۇرۇلماقچى بولغان مۇئەسسەسەنىڭ نامىنى «كوپىراتسىيە» دەپ ئاتايتتى. ئۇقتۇرۇشنىڭ روھى بويىچە بارلىق دېھقانلار يەرلىرىنى، دېھقانچىلىققا ئىشلىتىدىغان ئۇلاغلىرىنى، سايمانلىرىنى كوپىراتسىيىگە پاي قىلىپ قېتىشى، بىر كوپىراتسىيىدىكى ھەممە كىشى بىللە ئىشلىشى، چىققان ھوسۇلنى ئەمگىكىگە قاراپ تەقسىم قىلىشى كېرەك ئىدى. ئەينى چاغدا، بۇ گەپلەرنى بىزنىڭ كۆكقۇمدىكىلەر قانداق چۈشەندى؟ بۇ نامەلۇم، ئەمما تاغامنىڭ چۈشىنىشىچە، يەرنى كوپىراتسىيىگە قېتىش دېگەنلىك يەردىن ئايرىلىپ قېلىش دېگەن گەپ ئىكەن. يەردىن ئايرىلىپ قالغان يەرسىز دېھقاننىڭ ئەھۋالى ئۇنىڭغا ئايان ئىكەن. يەتتە-سەككىز يىلنىڭ ئالدىدىكى پومېشچىكلارغا ئىشلىگەن، پومېشچىكلارنىڭ يېرىنى ئىجارىگە ئالغانلارنىڭ ئەھۋالىنى ئۇ تېخى ئۇنتۇپ قالمىغانىكەن. تاغام «يەرسىز دېھقاننىڭ ئەھۋالى شۇنداق بولىدۇ» دەپ ئويلايدىكەن. شۇڭا ئۇ «كوپىراتسىيىگە كىرمەيمەن، يەرلىرىمنىمۇ پاي قاتمايمەن» دەپ تۇرۇۋاپتۇ. «غورا غورىنى كۆرۈپ ئالا بوپتۇ» دېگەندەك، كەنتىمىزدىكىلەرمۇ تاغامغا ئەگىشىپ كوپىراتسىيىگە كىرىشنى رەت قىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن كوپىراتسىيە قۇرۇش ئۈچۈن ئېچىلىۋاتقان يىغىن-مەجلىسلەر تېخىمۇ ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كېتىپتۇ. كۈندۈزنى كېچىگە، كېچىنى كۈندۈزگە ئۇلاپ ئېچىلىدىغان يىغىنلاردا چوڭقۇر ئىدىيەۋى خىزمەتلەر ئىشلىنىدىكەن. شەپكە كىيىۋالغان كادىرلار كوپىراتسىيە قۇرۇلسا، ئېرىقلاردا سۈت-قايماق ئېقىپ، قازانلاردا گۆش-پولۇلار قايناپ تۇرىدىغانلىقىنى تەسۋىرلەيدىكەن. لېنىن، ستالىنلارنىڭ ساقاللىق-بۇرۇتلۇق رەسىملىرىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپ، ئۇلارنىڭ دۆلىتىدە سۈت-قايماق ئېقىۋاتقانلىقىنى مىسال كەلتۈرىدىكەن. شۇنداقتىمۇ مەھەللىمىزدىكى جاھىللار «كوپىراتسىيىگە كىرمەيمەن» دېگەن گېپىدە يەنىلا چىڭ تۇرۇۋاپتۇ. ئۇلارنىڭ ئەڭ جاھىلى تاغام ئىكەن. چۈنكى ئۇ ساۋاتلىق بولغاچقا، ھۆججەتلەردىن ئۆزىگە پايدىلىق جايلارنى تۇتۇۋېلىپ، شەپكە كىيگەنلەر بىلەن مۇنازىرىلىشىپ: «يۇقىرىنىڭ ھۆججىتىدە كوپىراتسىيىگە كىرىش-كىرمەسلىك ھەر بىر دېھقاننىڭ ئۆز ئىختىيارى دەپتىغۇ، نېمىشقا مەجبۇرلايسىلەر؟» دەپ تۇرۇۋالىدىكەن. كادىرلار بولسا: «سەن كوپىراتسىيىگە كىرمىسەڭ، كوپىراتسىيىنى كىم بىلەن قۇرىمىز؟» دەيدىكەن. ئۇلار ئىدىيەۋى خىزمەت ئىشلەشنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدىكەن. تاغاملار بولسا خۇددى قاچاندۇر بىر چاغدا سېپىلىپ كەتكەن ئەسكى كۆۋرۈككە قايتا كەلگەن ئېشەكتەك كەينىگە داجىپ جاھىللىق قىلىدىكەن. قۇرۇلغۇسى كوپىراتسىيىدە زادى قانداق بولىدىغانلىقىنى ئېنىق بىلمىسىمۇ، ئۆزىنى يەردىن، ھەممە نېمىدىن ئايرىلىپ قېلىۋاتقاندەك سېزىدىكەن. شۇ ئارىدا قوشنا كەنتلەردە كوپىراتسىيىلەر قۇرۇلۇپ ناغرا-سۇنايلار ياڭراپتۇ. «دوڭغاقجىگدە» «غالىبىيەت»كە، «كۆكمەت» «قىزىل بايراق»قا، «قۇمباغ» «گۈزەل ئىستىقبال»غا ئۆزگىرىپتۇ. «تۇساللا»لىق ئەخمەت غەجەكنىڭ ئىسمى گېزىتكە چىقىپتۇ. لېكىن بىزنىڭ كەنتتە تېخىچە كوپىراتسىيە قۇرۇلالماپتۇ. رايوندىن ئېشەككە مىنگەن رايون باشلىقلىرى ۋە كوپىراتسىيە قۇرۇش خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقلىرى كېلىپ خىزمەت ئىشلەپتۇ. ناھىيەدىن ئاتقا مىنگەن ھاكىم كېلىپ خىزمەت ئىشلەپ بېقىپتۇ. لېكىن جاھىللارنى ئەيۋەشكە كەلتۈرەلمەپتۇ. ئاخىر ۋىلايەتنىڭ باشلىقى كەپتۇ.    ۋىلايەت باشلىقى كەلگەن كۈندىكى ئىشلار ئېنىق يادىمدا. شۇ چاغدا بىز ئۆگزىدە ئىدۇق. ئۆگزىگە سالغان ئۈششۈك غوزىدىن پاختىنى ئاجرىتىۋاتاتتۇق. دەرۋازا ئالدىدىكى توپىلىق يولدىن يوغان بىر تۆمۈر مەخلۇق شۇنداق چېپىپ ئۆتتىكى، ئۇچقان چاڭ-توزان سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغىچە كۆتۈرۈلدى. دەسلەپ دەرۋازا ئالدىغا يۈگۈرۈپ چىقىپ قەھرى بىلەن قاۋاپ كەتكەن تاغىل ئىتىمىز ئۇ مەخلۇقنىڭ گۈرۈلدىگەن ئاۋازىدىن قورقۇپ قۇيرۇقىنى چاترىقىغا قىسقىنىچە غىڭشىپ سامانلىققا كىرىۋالدى. ھاڭ-تاڭلىقتا تۇرۇپلا قالدۇق. شۇ ئارىدا كىمدۇر بىرسىنىڭ «كوڭكا، كوڭكا كەلدى» دەپ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئاڭلاندى. ھەيران قالغان قوشنىلار ئاللىقانداق بىر قىزىقىش بىلەن سايىت ھاجىمنىڭ مۇسادىرە قىلىنىپ «يېزىلىق ھۆكۈمەت» قىلىنغان قورۇسىغا قاراپ ئالدىراش كېتىشىۋاتاتتى. مەنمۇ بوۋام، موماملارنى تاشلاپ، ئۆگزىدىن سامانلىقنىڭ ئۆگزىسىگە، ئۇ يەردىن يولغا سەكرىدىم-دە، يېزىلىق ھۆكۈمەت قورۇسىغا قاراپ چاپتىم. ئۇ يەردە كىشىلەر «كوڭكا، كوڭكا» دەپ تۆمۈر مەخلۇقنىڭ ئەتراپىنى چۆرگىلەپ يۈرۈشەتتى. تۇتۇپ بېقىشقا، سىلاپ بېقىشقا جۈرئەت قىلالمايتتى. بۇنچىۋالا ئېغىر تۆمۈرنىڭ قايسى كۈچ بىلەن ئورنىدىن قوزغىلىدىغانلىقىغا ئىشەنگۈسى كەلمەيتتى. يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ ئىشىكىنى باقىدىغان ئىلەك جۇل «كوڭكا»نىڭ ئالدىغا پىچان تاشلىدى، يېمىدى، يوغان كاساڭدا لىق سۇ ئەچىقىپ ئالدىغا قويدى، ئىچمىدى. كىشىلەر «كوڭكا بەك ھېرىپ كېتىپتۇ. ھېرىپ كەتكەن ھايۋاننى ئوت-سۇغا قويۇشتىن ئاۋۋال يېتىلەپ سوۋۇتۇش لازىم» دېيىشەتتى. لېكىن «كوڭكا»نىڭ نە يېتىلەيدىغان يۈگىنى، نە باشبېغى يوق ئىدى. كىشىلەر ھەيران بولۇشاتتى. شۇ ئارىدا تاغام پەيدا بولدى. ئۇمۇ «كوڭكا»نى كۆرۈشكە كەلگەنىدى. تاغام: «كوڭكا دېگەن پىچان يېمەيدۇ، سۇمۇ ئىچمەيدۇ. يەر يېغى يەيدۇ...» دېدى. بۇ گەپلەرنى گېزىتتىن ئوقۇغانلىقىنى ئەسكەرتىپ قويدى. كىمدۇر بىرسى سايىت ھاجىم مەككە مۇكەررەمدىن قايتىپ كەلگەندە كوڭكا توغرىسىدا سۆزلەپ بەرگەنلىكىنى ئەسكە ئالدى. سايىت ھاجىم ئاشۇ ياقلاردا كوڭكىغا ئولتۇرۇپ سەپەر قىلغانمىش...    سەل چوڭ بولغاندا، شەھەرگە چىقىپ دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇۋاتقان چېغىمدا بىلدىمكى، بىزنىڭ «كۆكقۇم»غا تۇنجى قېتىم بارغان ئاشۇ «كوڭكا» ئامېرىكىدا ئىشلەنگەن «دودگې» (Dodge) دېيىلىدىغان يۈك ماشىنىسى ئىكەن. ئازادلىق ئارمىيە ئۇنى گومىنداڭدىن غەنىيمەت ئالغانىكەن. يۇرتىمىزغا تۇنجى قېتىم ماشىنا كەلگەن ئاشۇ ئىشنى ئەسلىسەملا، خېلى ئۇزۇن يىللاردىن كېيىنمۇ كۈلۈمسىرەپ يۈردۈم. بىلمىگەن، كۆرمىگەن ئادەم نېمە خىياللارنى قىلمايدۇ دەيسىز؟    كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، ئاشۇ قېتىم يېزىمىزغا «كوڭكا»غا ئولتۇرۇپ ۋىلايەتنىڭ باشلىقى كەپتۇ. كەنتىمىزدىكىلەرنىڭ كوپىراتسىيىگە كىرىشىگە، يەر ۋە مال-ۋارانلىرىنى پاي قېتىشقا ئۇنىمىغانلىقىنى ئاڭلىغان بولسا كېرەك. تاغام ۋە پۈتۈن كەنتتىكىلەرنى يىغىپ يەنە يىغىن ئېچىپتۇ. كوپىراتسىيىگە كىرىشكە ئۈندەپتۇ. لېكىن تاغام غىڭ قىلماپتۇ. زۇۋان سۈرمەي جىم ئولتۇرۇۋاپتۇ. ۋىلايەت باشلىقى دېھقانلارنى بىر-بىرلەپ ئورنىدىن تۇرغۇزۇپ سوراپتۇ:    — ئىسمىڭ نېمە؟ — يۇسۇن كالتا، غوجام. — يەرنى ساڭا كىم بەرگەن؟ — كومپارتىيە بەرگەن، غوجام. — پارتىيە ساڭا يەر بەرسۇنۇ، ئەمدى پارتىيە باشلىغان يولغا ماڭغىلى ئۇنىمامسەن؟ بۇ قانداق تۇزكورلۇق... يېرىڭنى كوپىراتسىيىگە پاي قاتامسەن-يوق؟ — بېرىپ بولۇپ ئېلىۋالغان ساخاۋەتچىنى كۆرمەپتىكەنمەن، غوجام. ئېلىۋالسىلا ئۆزلىرىنىڭ ئىختىيارى، ئەمما مەن كوپىراتسىيىنىڭ سىرتىدا قالاي... سوئال ئاشۇنداق داۋاملىشىپ نۆۋەت تاغامغا كەپتۇ: — ئىسمىڭ نېمە؟ — ئابدۇللا خارەت، — جاۋاب بېرىپتۇ تاغام. بوۋاملارنىڭ ئەسلىدىكى «كاداڭ» لەقىمى ئۇنتۇلۇپ يەر ئىسلاھاتىدا «خارەت» دەپ بېكىتىلگەنىكەن. بۇ تاغامنىڭ ھۈنىرىگە ئاساسەن قويۇلغان لەقەم ئىكەن. — نەچچە مو يېرىڭ بار؟ — 50 مودىن كۆپرەك. ئارقا جاڭگالدىكى پاسارلىقنى قوشساق... — 50 مو؟ تەركىبىڭ پومېشچىكمۇ سېنىڭ؟ — ياق، تەركىبىم تۆۋەن ئوتتۇرا... — يەرنى ساڭا كىم بەرگەن؟ تاغام ئالدىدا جاۋاب بەرگەنلەردەك جاۋاب بەرمەپتۇ، ئەكسىچە: — بىزنىڭ يەرلەرنى بىرەر كىم بەرگەن ئەمەس. ئاتا-بوۋامدىن قالغان ۋە تەڭگە تۆلەپ سېتىۋالغان يەر ئۇ، — دەپ جاۋاب بېرىپتۇ.    — سەن تەڭگە تۆلەپ سېتىۋالغان بولساڭ، بىز قان كېچىپ يۈرۈپ ئالغان يەر بۇ. گومىنداڭ بىلەن قانچە يىل ئۇرۇش قىلغانلىقىمىزنى، قانچىلىك قان تۆككەنلىكىمىزنى بىلەمسەن؟    تاغام ئۈندىمەپتۇ. ۋىلايەتتىن كەلگەن باشلىق يەنە بىر ھازا سۆزلەپ يەرلەرنىڭ ئىگىدارچىلىقى ھۆكۈمەتتە ئىكەنلىكىنى بايان قىپتۇ. بۇ گەپلەرنى تاغاملار قانچىلىك چۈشەندى؟ بۇلار نامەلۇم. ئەمما شۇ كېچە ھەممە ئادەمنىڭ ئىسمى، لەقىمى، يەر سانى، ئات-ئۆكۈز سانى، بوقۇسا-بۇيانلاق سانى تىزىملانغان جەدۋەلگە — جەدۋەلنىڭ «كوپىراتسىيىگە كىرگۈچىنىڭ ئىمزاسى» دېگەن يېرىگە قول بېسىپتۇ. ھەممە كىشى بىر-بىرلەپ ئۆز ئىسمى ئۇدۇلىغا قول بېسىپتۇ. تاغاممۇ قول بېسىپتۇ. تۈن يېرىملاشقاندا كوپىراتسىيىگە كىرىش ئاياغلىشىپتۇ. كوپىراتسىيىنىڭ ئىسمىمۇ بېكىتىلىپتۇ. «بەخت يولى» كوپىراتسىيىسىنىڭ قۇرۇلغانلىقى جاكارلىنىپ، كەنتىمىزنىڭ «ئەگرىيار» دېگەن كونا نامى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپتۇ. ئاخىرىدا ۋىلايەتتىن كەلگەن ھېلىقى باشلىق تاغاملارنى «بەخت يولى دېھقانچىلىق كوپىراتىپى»نىڭ ئەزاسى بولغانلىقى بىلەن تەبرىكلەپتۇ...    ئاشۇ قىش ئۆتۈپ، كېيىنكى يىلى ئەتىيازدا تاغام ئۆز يېرىگە ئەمەس، «بەخت يولى» كوپىراتسىيىسىنىڭ ئېتىزلىرىغا قوش سالدى. ئەمما ئۇنىڭغا ئېتىزلىقتا ئىشلەش ئانچە كۆپ نېسىپ بولمايتتى. كوپىراتسىيە تەشكىلىنىڭ ئىشخانىلىرىنى سالىدىغان ئىش چىقتى. مۇدىرغا ئىشخانا، بوغالتىرغا، كاسسىرغا ۋە يەنە ئاللىكىملەرگە ئىشخانا سېلىش، مەجلىسخانا سېلىش، ئامبار سېلىش كېرەك ئىدى. كوپىراتسىيىگە پاي قىلىپ قېتىلغان، ئەمدى بىر يەرگە يىغىپ بېقىلىۋاتقان ئات-ئۆكۈزلەرگە ئېغىل-قوتان سېلىش كېرەك ئىدى. تاغام سايىت ھاجىمدىن مۇسادىرە قىلىنغان ئۆيلەرنى يىقىتىپ، كىمنىڭ يېرىدە يوغان تېرەك بولسا كېسىپ تەشكىل بىناسىنى سالدى. بىنانىڭ ئۆگزىسىدە ئۇزۇن خادىنىڭ ئۇچىدا قىزىل بايراق لەپىلدەپ تۇراتتى. تاغام يەنە كوپىراتسىيىدە ئىشلىتىش ئۈچۈن يېڭى بوقۇسا-بۇيانلاقلارنى ياسىدى. ياغاچ چاقلىق ئېگىز «يار-يار» ھارۋىمۇ ياسىدى. ئۇ كوپىراتسىيىنىڭ خارەتچىلىكىدىن بوشىغان چاغلاردا كەتمىنىنى مۈرىسىگە ئېلىپ ئېتىزغا چىقاتتى. تاغام مەيلى ئېتىزدا ئىشلىسۇن، مەيلى كوپىراتسىيىنىڭ خارەتچىلىكىنى قىلسۇن، يەنىلا شەخسىي يېرىگە ئىشلىگەندەك بېرىلىپ ئىشلەيتتى. ئىشىدا گۈل كەلتۈرۈپ ئەستايىدىل قىلاتتى. ھاردىم-تالدىم دېمەيتتى. ئېغىر-يېنىك دەپ تاللىمايتتى. شۇڭا ئەترەتنىڭ بوغالتىرى ھەر كۈنى كەچتە ئۇنىڭغا تولۇق ئون نومۇر خاتىرىلەيتتى. ئون نومۇر بىر گۇڭ ھېسابلىناتتى. خاتىرىلەنگەن گۇڭ-نومۇر بويىچە كۈزلۈككە تەقسىمات بولىدۇ دېيىشەتتى.    كوپىراتسىيىدە بىز كىچىكلەرمۇ بىكار قالمايتتۇق. مەكتەپتىن قايتىپ كېلىپلا كوپىراتسىيىنىڭ ئىشىغا ياردەملىشەتتۇق. ئېتىزغا قىغ ئەچىقىدىغان ئىش بولسا تاغار يۈدەتتۇق. ئوغۇت سېسىتىش ئۈچۈن ئوت-چۆپ ئوراتتۇق. سومكىمىز بىلەن پۇلۇقىمىز يېنىمىزدىن ئايرىلمايتتى. پۇلۇقىمىزغا تېزەك تېرەتتۇق ۋە كوپىراتسىيىگە ئۆتكۈزەتتۇق. ئۇنىڭمۇ جىڭ سانى خاتىرىلىنىپ قويۇلاتتى. خاتىرىلەنگەن جىڭ سانىغا ئاساسەن كۈزلۈككە تەقسىمات بولىدۇ دېيىشەتتى. ئورما ئورىيدىغان، قوناق چاپىدىغان ئالدىراش چاغلاردا بىز ئوقۇتقۇچىمىزنىڭ يېتەكچىلىكىدە سەپ بولۇپ، قىزىل بايراقنى لەپىلدىتىپ، جەڭگىۋار ناخشىلارنى ئوقۇپ كوپىراتسىيىگە ياردەمگە كېلەتتۇق. كوللېكتىپ ئىشلەش بەك كۆڭۈللۈك ئىدى. ناخشا ئېيتىپ، چاقچاقلىشىپ، بەسلىشىپ ئىشلەيتتۇق. ھارغىنلىق بىلىنمەيتتى، ئەمما نومۇر خاتىرىلەنمەيتتى. بۇ بىز مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ كوپىراتسىيىگە قىلغان ياردىمىمىز بولاتتى.    كوپىراتسىيىگە ئىشلىگەننىڭ تۇنجى يىلى 8-ئايدا بۇغدايلار يۇمشىتىلىپ خامان ئاياغلاشقاندا بىرىنچى قېتىم تەقسىمات بولدى. خامان قاينام-تاشقىنلىققا چۆمدى. تاغار-خالتىلىرىنى كۆتۈرگەن كوپىراتسىيە ئەزالىرى سانجاق-سانجاق تۇرۇپ كەتتى. بوغالتىر كىمنىڭدۇر ئىسمىنى، لەقىمىنى ئوقۇيتتى. ئىشلىگەن گۇڭ-نومۇرلىرىنى، ئۆتكۈزگەن ئوغۇتلىرىنى، تېگىشلىك بۇغداينىڭ جىڭ سانىنى ئېلان قىلاتتى. ھېلىقى كىشى تاغار-خالتىسىنى كۆتۈرۈپ، كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆتۈپ چەشنىڭ يېنىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان تارازىنىڭ يېنىغا يېقىنلىشاتتى... شۇ كۈنى تاغاملارنىڭ ئائىلىسىگە ئىككى يېرىم تاغار بۇغداي تەگدى. تاغارنىڭ ئاغزىنى ئېچىشقا مەنمۇ ياردەملەشتىم. تاغامنىڭ تاغار تۇتقان قوللىرى تىترەيتتى. قىزىل كوسا چىرايى مۇرا قۇيۇندەك قارىداپ كەتكەن، ۋۇجۇدى ئۈششۈك تەگكەن تال نوتىسىدەك سولاشقان، كۆزلىرى يېغى تۈگەپ ئۆچۈش ئالدىدا تۇرغان جىنچىراغدەك پىلىلدايتتى. تاغارغا تۆكۈلۈۋاتقان ئالتۇن دانلارنى كۆرەلمەيۋاتقاندەك چىمچىقلايتتى. ھەممىسى ئىككى يېرىم تاغار، ھازىرقى زاماننىڭ كىچىك چىپتا تاغىرى ئەمەس، ئەينى چاغلاردا ئائىلىلەردە توقۇلىدىغان ئىزمىلىك يوغان بۆز تاغاردا ئىككى يېرىم تاغار چىقتى...    تاغامدىن كېيىن يۇسۇن كالتىگە نۆۋەت كەلدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئىلەك جۇلغا نۆۋەت كەلدى. ئۇلار خۇشال ئىدى. ھەتتا بىر-بىرىنىڭ تاغىرىغا بۇغداي قاچىلىنىۋاتقاندا چاۋاك چېلىشتى. ئىش تۇرسۇن چالۋاشقا نۆۋەت كەلگەندە بۇزۇلدى. ئۇ ئۆزىگە تەقسىم قىلىنغان دارامەتنى ئالغىلى ئۇنىماي، تاۋان تاشلاپ كېتىپ قالدى. ئىمىن كۈشكەل بولسا: «ماڭا بۇغداي لازىم ئەمەس، سەن قارا قۇلاققا ئۆلۈپ بەرسەمغۇ بولار...» دەپ ئۆزىنى يەرگە ئېتىپ، قاتتىق يەرگە دوق-دوق ئۈستى. قارا قۇلاق دېگىنى كوپىراتسىيە مۇدىرى يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ لەقىمى ئىدى. شۇ كۈنى خاماندا كىشىلەرنىڭ كەيپىياتى بىر-بىرىگە زادىلا ئوخشىمىدى...    كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، تاغام ئىككى يېرىم تاغار بۇغداينى ھويلىغا ئەكېلىپ تاشلىغاندىن كېيىن ھېچكىمنىڭ چىرايىغا قارىماي، ئۇدۇل ھۇجرىسىغا كىرىپ كېتىپتۇ. ھۇجرىدىن چىقماي، ھېچنېمە يېگىلى ۋە ئىچكىلى ئۇنىماي ئىككى كۈن يېتىۋاپتۇ.    — كۆپ نوپۇسلۇق، باردى-كەلدىسى تولا چوڭ ئائىلە ئۈچۈن ئىككى يېرىم تاغار بۇغداي ھۈننىگە سۈننە بولاتتىمۇ، — دەپ سۆزلەپ بەرگەنىدى ئانام، — ھەممىمىزنى غەم باستى. دادام يەنە يۈسۈپ قارا قۇلاقنى ئىزدەپمۇ باردى. قارا قۇلاق نېمە دەپتۇ دېمەمسەن؟ «ھەسەن ئاكا، ئىشلىگەنلەر چىشلەيدىغان زامان بۇ، سىز ئىشلىمىدىڭىز، سادەتخان ئايلاممۇ ئىشلىمىدى، يەڭگەممۇ ئېتىزغا چىقاي دېمىدى، بىر ئابدۇللاخۇن يالغۇز ئىشلىسە قانچىلىك دارامەت تېگەتتى سىلەرگە؟ ھېلىمۇ ئابدۇللاخۇن ھەر كۈنى تولۇق گۇڭ ئالغاچقا خېلى ئاش تەگدى» دەپتۇ. ئاق دەپ، كۆك دەپ دادامنى يولغا سېلىپ قويۇپتۇ. شۇنداق قىلىپ چوڭ ئۆيدىكىلەر ئىككى يېرىم تاغار بۇغداي بىلەنلا قالدى...    شۇ يىلى كۈزدە تاغاملارغا قوناقتىن قانچىلىك دارامەت تەگدى، تاغاملار يىلنى قانداق ئۆتكۈزدى؟ بۇلار ئېنىق ئەمەس. بەلكىم تاغام قىشنىڭ بىكار كۈنلىرىدە ئۆي سالىدىغانلارنىڭ ئۆيلىرىنى سېلىپ بېرىپ، ئالغان ئىش ھەققىگە ئائىلىنى باققاندۇ ۋە بەلكىم ئۇماچ، زاغرا، كۇمۇلەك بىلەنلا كۈنىنى ئۆتكۈزگەندۇ.    == 4 == كېيىنكى يىلى ئەتىيازدا سۈر ھاڭگىغا مىنگەن رەھىم پوۋاش مەھەللىمىزدىن «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپ ئۆتتى. كىشىلەر دەرۋازا ئالدىغا يۈگۈرۈپ چىقىشتى. رەھىم پوۋاش ئۇلارغا نېمىلەرنىدۇر دەيتتى ۋە ئارقىدىنلا يەنە «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپ، سۈر ھاڭگىنى دېۋىتىپ مېڭىپ كېتەتتى. ئاشۇ ۋارقىرىغىنىچە «كۆكقۇم»نىڭ ھەممە كەنتلىرىنى ئارىلاپ چىقتى. نېمىشقىدۇر ئۇنى ھېچكىم توسمىدى، يۈسۈپ قارا قۇلاقمۇ، دائىم ئالابالداق كۆتۈرۈپ يۈرىدىغان ساقچى ئىلەك جۇلمۇ توسمىدى.    ھەممە كىشى دەرۋازىلىرى ئالدىدا ئىدى. ئۆيلىرىگە كىرىپ كېتىشنى ئويلاپمۇ قويۇشمايتتى. ھاياجان بىلەن پىچىرلىشاتتى. تاغاممۇ بوۋام بىلەن پىچىرلىشىپ تۇراتتى. ئاشۇ گەپلەر ئارىسىدىن «خوتەندە كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشىپتۇ، كوپىراتسىيىنىڭ دەپتەر-ھېساباتلىرىنى كۆيدۈرۈپ، پايغا قاتقان نەرسىلەرنى بۆلۈشۈۋاپتۇ» دېگەن گەپلەرنى ئۇققىلى بولاتتى. تۇرسۇن چالۋاش، ئىمىن كۈشكەل، ياسىن كەس، قۇۋاننىياز چوتلار بوۋاملارنىڭ دەرۋازىسى ئالدىغا يىغىلدى. تاغام بىلەن پىچىرلىشىپ نېمىلەرنىدۇر مەسلىھەتلىشىشكە كىرىشتى. ئۇلار خېلى ئۇزۇن مەسلىھەتلەشكەندىن كېيىن كوپىراتسىيە تەشكىلىگە قاراپ ماڭدى. بوۋام «ھاي، ھاي، تۇخۇمنى تاشقا ئۇرمايلى، ۋاي ئەخمەقلەر...» دەپ غۇدۇراپ قالدى. بىز كىچىكلەر قانداقتۇر بىر تاماشىنىڭ يۈز بېرىشىنى تۇيۇپ ئۇلارغا ئەگەشتۇق. كوپىراتسىيە تەشكىلىنىڭ چوڭ قورۇسى چېچەكلىك بولۇپ كەتكەن، باشقىلار ئاللىقاچان يىغىلىپ بولغانىدى. يۈسۈپ قارا قۇلاق بىلەن ئىلەك جۇل ئامبارنىڭ ئىشىكىنى توسۇپ تۇراتتى. كىشىلەر «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىمىز، قاتقان پاينى قايتۇرۇۋالىمىز» دەپ ۋارقىرىشاتتى. ئارىلاپ-ئارىلاپ «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپمۇ قويۇشاتتى. كوپىراتسىيە مۇدىرى يۈسۈپ قارا قۇلاق: «كوپىراتسىيە ھۆكۈمەتنىڭ چاقىرىقى بىلەن قۇرۇلغان، ھۆكۈمەتكە قارشى چىقىشقا ھەددىڭلارمۇ سىلەرنىڭ؟» دەپ دوق قىلاتتى. كىشىلەر جاۋابەن: «خوتەندە كوپىراتسىيىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپتۇ. بىز نېمىشقا ئەمەلدىن قالدۇرمىغۇدەكمىز، كوپىراتسىيە بولغۇڭ كەلسە سەن ئۆزۈڭلا بولۇۋال» دەپ ۋارقىرىشاتتى. يەنە بەزىلەر: «كوپىراتسىيە بولۇپ قانچىلىك دارامەت تەگدى بىزگە، مانا سېرىقتال ۋاقتىدا ئاچ قالدۇق. سەن گېلىمىزنى باقالايتتىڭمۇ؟» دەپ ۋارقىرايتتى. غەلۋە، دوق، تاپا-تەنە خېلى ئۇزۇن داۋاملاشتى. شۇ ئارىدا تاغام ھەقەمسايىلىرى بىلەن غەلۋە قىلىۋاتقانلاردىن ئايرىلىپ كوپىراتسىيە قورۇسىدىن چىقىپ كەتتى. ئۇلار خۇددى جېدەل-ماجىراغا ئارىلىشىشنى خالىماي ئۆيلىرىگە كېتىۋاتقاندەك كۆرۈنەتتى. ئەمما بىر ئاش پىشىم ۋاقىت ئۆتمەي ئۇلار يەنە قايتىپ كەلدى.    ئۇزاق ۋاقىتلاردىن كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، ئۇلار ئون-ئون بەشچە كىشى «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىش خېلى چوڭ ئىش. بۇنداق ئىشنى قىلىشتا يۇرت ئاتىسىدىن رازىلىق ئالماق كېرەك» دېيىشىپ، ھېلىم ئاتا دېگەن بوۋاينى ئىزدەپ بېرىشىپتۇ. ھېلىم ئاتا شۇ يىللاردا 102 ياشتىن ئاشقان، ئەقلى-ھوشى جايىدا بولسىمۇ، پۇت-قولىدا ماغدۇر قالمىغاچقا مەسچىتكە بارالماي، ئۆيدىلا ئىستىقامەت قىلىپ ئولتۇرىدىغان، پۈتۈن يۇرت «ئاتا دېسە ئاتا» دەپ ھۆرمەتلەپ، يوقلاپ خەۋەر ئېلىپ تۇرىدىغان، چاچ-ساقاللىرىلا ئەمەس، قاش-كىرپىكلىرىمۇ ئاقارغان، خىزىردەك پاكىز قېرىغان ئادەم ئىكەن. ئۇلۇغۋار بېشى «بۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرى مۇشۇنچىلىك، بۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرى ئاشۇنچىلىك» دېگەندەك توختىماي ئىرغاڭلاپ تۇرىدىكەن. ئاشۇ ھېلىم ئاتا تاغاملارنىڭ گېپىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن بىر ھازا جىمىپ كېتىپتۇ. ئۇزاق سۈكۈناتتىن كېيىن ئېغىز ئېچىپ: «كومپارتىيە مۇشتۇمزور، زومىگەرلەرنىڭ ئەدىپىنى بەردى، يەرلەرنى قايتا تەقسىملەپ، يوقسۇللارنى زېمىنغا ئىگە قىلدى. يۇرتتا ئادالەتنى يولغا قويدى. يامان يولغا باشلىماسلىقىدىن ئۈمىد چوڭ. ئۆزى قىلغان ئىشنىڭ توغرا بولماي قالغانلىقىنى سەزگەندە، ئۆزى تۈزىتەلەيدۇ. 15-20 يىلغا بارماي يەرلەرنى يەنە سىلەرگە تەقسىم قىلىپ بېرىدۇ. شۇڭا سىلەرنىڭ ئاتىكاتىچىلىق، ئالدىراشلىق قىلىپ، كوپىراتسىيىنىڭ ئۆسمىگەن قۇيرۇقىنى يۇڭدىشىڭلارنىڭ ھاجىتى يوق...» دەپ تاغاملارنىڭ كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشىغا رازىلىق بەرمەپتۇ. يەنە تېخى سەۋر قىلىشنى، سەۋر قىلسا غورىدىن ھالۋا پىشىدىغانلىقىنى، ئالدىراقسانلىق قىلماسلىق ھەققىدە نەسىھەت قىپتۇ. ھېلىم ئاتا ئاشۇ گەپلەرنى دەۋاتقاندا ئۇنىڭ كۆپنى كۆرگەن بېشى توختىماي ئىرغاڭلاپ تۇرۇپتۇ. تاغاملار ھېلىم ئاتىنىڭ يېنىدىن يېنىپ چىققاندىن كېيىن ھېلىم ئاتىنىڭ سۆزلىرىگە ئۆزلىرىچە تەبىر بېرىشىپتۇ. «ھېلىم ئاتا ئاشۇنداق دېگەن بولسىمۇ، بېشىنى ئىرغاڭلىتىپ رازىلىق بەردى» دەپ قارىشىپتۇ. ئۇلارنىڭ كوپىراتسىيە قورۇسىغا يېنىپ كېلىشى شۇنىڭدىن ئىكەن...    ئۇلار قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، كوپىراتسىيە قورۇسىدىكى غەلۋە-ماجىرا تېخىمۇ ئەۋجىگە كۆتۈرۈلدى. كىشىلەر يۈسۈپ قارا قۇلاقنى ئارىغا ئېلىۋېلىپ: «كوپىراتسىيىنى ئۆزۈڭ قۇرغان، يەنە ئۆز قولۇڭ بىلەن تارقىتىسەن» دەپ قىستايتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق بولسا ھۆكۈمەت نامىدىن دوق قىلاتتى. نېمىلەرنىدۇر دەپ رەت قىلاتتى. ئەمما ئۇنىڭغا بولغان قىستاق تېخىمۇ چىڭىپ كېلەتتى. بېقىنلىرىغا ئانچە-مۇنچە مۇشت-تېپىكمۇ تەگدى. قارىغاندا ئۇرۇش-جېدەل بولىدىغاندەك، قارا قۇلاقلار جەمەتى بىلەن باشقا يۇرتداشلار ئۇرۇشۇپ قالىدىغاندەك قىلاتتى. ئۈچ-تۆت ئائىلىلىك قارا قۇلاقلار باشقا جەمەتلەرگە — كەسلەرگە، چالۋاشلارغا، چوتلارغا، تېكىلەرگە تەڭ كېلەلىسۇنمۇ؟ ئىلەك جۇل، يۈسۈپ كالتىلەر نەگە كەتتى؟ يۈسۈپ كالتىمۇ ئاشۇ يەردە «كوپىراتسىيىنى تارقىتىپ بەرسۇن» دەپ ۋارقىراپ يۈرەتتى. قارا قۇلاقنى قوغدايدىغان، ئۇنىڭغا ھەمدەم بولىدىغان ئادەم قالمىغانىدى. ئۇ ئاخىر باش ئەگدى. بۇ چاغدا كىشىلەر كوپىراتسىيىنىڭ ئىشخانىسىدىن ھېسابات دەپتەرلەر قاچىلانغان ئىشكاپ، شىرەلەرنى ھويلىغا ئەچىقىپ بولغان بولۇپ، «ئاچقۇچ، ئاچقۇچ قېنى؟» دەپ ۋارقىرىشىپ يۈرەتتى. بوغالتىر بالا نەگىدۇر قېچىپ كەتكەنىدى. قارا قۇلاق ئاچقۇچنىڭ بوغالتىردا ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ تۇرۇۋالدى. ئۇ ئاچقۇچ بولمىسا، كىشىلەر ھېسابات دەپتەرنى ئالالماس دەپ ئويلايتتى. ئەمما ئالاماننىڭ كۈچى تاغام ئەتكەن ئاشۇ ئىشكاپ-شىرەلەرنى بىر دەمدىلا چېقىپ تاشلىدى. ھېساباتنى يۈسۈپ قارا قۇلاققا تۇتقۇزدى. «ئوقۇ، كىم قانچىلىك يەرنى پايغا قوشتى؟ پايغا قوشقان كالا-ئۆكۈز قانچە؟ ئات-ئېشىكى قانچە؟ ئوقۇ!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. كىشىلەر قارا قۇلاقنىڭ ساۋاتسىزلىقىنى، جاڭگالدا تىمىسقىلاپ يۈرىدىغان قارا قۇلاقتەك قاراتۈرك ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇپ قېلىشقانىدى. ئۇنىڭ خەت ئوقۇيدىغان كۆزى، سۆز قىلىدىغان ئاغزى بولۇپ كەلگەن بوغالتىر بالا قېچىپ كەتكەن، ساۋاتسىز ئادەم قانداق ئوقۇسۇن؟ ئۇ ئۆزىنىڭ خەت ئوقۇيالمايدىغانلىقىنى كىشىلەرنىڭ سەمىگە سالغاندا، كىشىلەر بىردىن تېڭىرقاپ قالدى. ئارقىدىنلا «خەت تونۇمايدىغان نېمەڭگە مۇدىر بولۇپ نېمە قىلاتتىڭ بايقۇش» دەپ ۋارقىرىغانلارمۇ بولدى. ئەمما تاپا-تەنە قىلغاننىڭ پايدىسى يوق ئىدى. خەت ئوقۇيالايدىغان ئادەم تېپىش كېرەك ئىدى. تاغام: «ئەكېلىڭلار دەپتەرنى، مەن ئوقۇيمەن» دەپ ئوتتۇرىغا چىقتى. كىشىلەر ئۇنىڭ خەت ئوقۇيالايدىغانلىقىنى ئېسىگە ئېلىشىپ، ئۇھ دېيىشتى. كىشىلەر يۈسۈپ قارا قۇلاقنى شىرە ئۈستىگە چىقىرىپ، ئۇنى تاغام ئوقۇغان ھەر بىر ئات، لەقەم، پاي قوشقان نەرسە تىزىملىكىنى جاكارلاشقا بۇيرۇدى. تاغام ھېسابات دەپتىرىدىكى نەرسىلەرنى ئوقۇيتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق ئۈنلۈك ئاۋازدا جاكارلايتتى. دەسلەپ كوپىراتسىيىگە كىرگەن ئىلەك جۇل بىلەن يۇسۇن كالتىنىڭ پايغا قاتقان نەرسىلىرى جاكارلاندى. ئۇلار ئۆزلىرى پايغا قاتقان بىردىن ئېشەكنى كوپىراتسىيە ئېغىلىدىن يېتىلەپ چىقىشتى. ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە كىمنىڭدۇر نامى جاكارلاندى. ئۇ قىسماق مۈڭگۈزلۈك ئۆكۈزنى يېتىلەپ چىقتى. سۈرئەت ئاستا بولۇۋاتاتتى.    ئالامان تەخىر قىلالمىدى. جاكارلانمىسىمۇ ئات-ئۆكۈزلىرىنى يېتىلەپ چىقىشقا، بوقۇسا-بۇيانلاقلىرىنى كۆتۈرۈپ چىقىشقا باشلىدى. بۇلاڭ-تالاڭ باشلاندى. ئەمما بۇ بۇلاڭ-تالاڭدا ھەممە كىشى ئۆز نەرسىلىرىنىلا ئېلىۋاتاتتى. بالىلار، ئاياللار ئۆكۈز، ئات، ئېشەك يېتىلەپ، نەرسە-كېرەك كۆتۈرۈپ ئۆيلىرىگە بىر-ئىككى قېتىمدىن بېرىپ كەلدى. چوڭلار مىدىرلىمايتتى. ھەممە نېمە بۇلاڭ-تالاڭ قىلىنىپ كوپىراتسىيىنىڭ ئېغىل-قوتانلىرى قۇرۇقدىلىپ بولغاندا، ئالامان يۈسۈپ قارا قۇلاققا «كوپىراتسىيىنىڭ ھېسابات دەپتەرلىرىنى كۆيدۈرۈپ بېرىسەن» دەپ تۇرۇۋالدى. كىشىلەر ھەش-پەش دېگۈچە كوپىراتسىيە ئىشخانىسىدىكى بارلىق گېزىت-كىتاب، ھۆججەت-دەپتەرلەرنى كۆتۈرۈپ چىقىپ سەيناغا دۆۋىلىدى. چاچراپ كەتكەن نارەسىدىنىڭ قەبرىسىچىلىك بىر دۆۋە بولدى. ئالامان «كۆيدۈر، ئوت ياق!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق «سەرەڭگە يوق» دەپ تۇرۇۋالدى. نەشىكەشلىكى بىلەن داڭقى چىققان، قىمار ئويناپ ھەتتا بىر قۇلىقىنىمۇ ئۇتتۇرۇۋەتكەن بەكرى چوناق ئۇنىڭ قولىغا سەرەڭگە تۇتقۇزدى. تاغام ھېلى ئۆزى ئوقۇغان كوپىراتسىيە ئەزالىرىنىڭ رويخېتى بار دەپتەرنى تېخىچە تۇتۇپ تۇراتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاق سەرەڭگىنى يېقىپ، ئاشۇ دەپتەرگە ئوت ياقتى. تاغام لاۋۇلداپ كۆيۈۋاتقان دەپتەرنى گېزىت-كىتاب، ھۆججەت-دەپتەر دۆۋىسىگە تاشلىدى. دۆۋىگە ئوت تۇتاشتى. دەسلەپ كۆكۈش ئىس كۆتۈرۈلۈپ، كېيىن يالقۇن كۆتۈرۈلدى ۋە ئۆگزە بويى ئۆرلىدى. مەسۇم تۇمۇچۇق ئاشۇ يەردە قەغەز دېگەننىڭ پۈۋلەپ-يەلپۈمىسىمۇ كۆيىدىغانلىقىغا، تېخى لاۋۇلداپ كۆيىدىغانلىقىغا قاراپ تۇردى. قولىغا ئۇزۇن بىر تاياقنى ئېلىپ قەغەز دۆۋىسىنى ئىلەشتۈردى. ئۇ ھەر قېتىم كوچىلىسا يالقۇن يەنىمۇ ئېگىز ئۆرلەيتتى...    بۇ چاغدا ئەسەبىيلەشكەن ئالامان كوپىراتسىيىنىڭ ئۇرۇقلۇق ئامبىرىنى بۇلاشقا، ئىشخانىلارنىڭ ئىشىك-دېرىزىلىرىنى، بالا-ۋادەكلىرىنى قومۇرۇشقا، ئېغىللارنى چۇۋۇپ، قانچىلىك كۆتۈرەلىسە شۇنچىلىك كۆتۈرۈپ ئېلىپ كېتىشكە باشلىغان، كوپىراتسىيىنىڭ مال-مۈلكىنى بۇلىشى قىپقىزىل بۇلاڭچىلىققا ئايلانغانىدى. ھەممىگە بىر سائەتمۇ ۋاقىت كەتمىدى. كوپىراتسىيىنىڭ تاغام تېخى ئالدىنقى يىلى سالغان قورۇسى بىر دەمدىلا خارابىلىككە ئايلاندى. ئۇ يەردە چالما كېسەكتىن باشقا ھېچنەرسە قالمىدى.    مانا بۇ ئاشۇ يىلى يۈز بەرگەن مەشھۇر «كوپىراتسىيە ۋەقەسى» ئىدى. ئۇزاق يىللار ئۆتكەندىن كېيىن باشقىلاردىن ئاڭلىسام، «كوپىراتسىيە ۋەقەسى» بىزنىڭ «كۆكقۇم»دىلا ئەمەس، پۈتۈن ناھىيەدە، ھەتتا قوشنا ناھىيەلەردىمۇ يۈز بېرىپتۇ. «كۆكقۇم»دىكى «غالىبىيەت»، «قىزىل بايراق»، «بەخت يولى» قاتارلىقلاردىلا ئەمەس، باشقا يەرلەردىكى كوپىراتسىيىلەرمۇ ھېسابات دەپتەرلىرىنى كۆيدۈرۈش، بۇلاڭ-تالاڭغا ئۇچراش قىسمىتىگە دۇچ كەپتۇ. «ۋەقە» دەسلەپ ئىگەرچى دېگەن يەردە قوزغىلىپتۇ. «ئىگەرچى» دېگەن نىياز ھاكىمبەگ ۋاقتىدا «ئات يايلىقى»دا ئات باقتۇرۇپ، «ئىگەرچى»دە ئىگەرلەپ، «تاقىچى»دا تاقىلاپ، «ئاتچى»دا ئات كۆندۈرگەن چاغدا، نىياز ھاكىمبەگنىڭ ئاتلىرىغا ئىگەر ياسىغان جاي ئىكەن. «تاش كېچىك»نىڭ يېنىغا جايلاشقان، يەرلىرى شورلۇق، ئۈنۈمسىز يېزا ئىكەن. كوپىراتسىيىدىن تەگكەن ئازغىنا دارامەت «ئىگەرچى»لىكلەرنىڭ قورسىقىنى باقالماپتۇ. ئىگەرچىلىكلەر ئاچ قېلىشلىرىنى كوپىراتسىيىدىن كۆرۈپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە راسا سېرىقتال ۋاقتىدا 2-رايوننىڭ بىر باشلىقى «ئىگەرچى»دىكى ئۈچ كوپىراتسىيىنىڭ ئەزالىرىنى بىر يەرگە يىغىۋېلىپ «ۋەتەنپەرۋەرلىك ئاشلىقى ساتىسىلەر» دەپ قىستاپتۇ. يۇقىرىدىن شۇنداق ۋەزىپە چۈشكەنىكەن. دېھقانلار كوپىراتسىيىدىن بەرگەن ئاشلىقنىڭ دەپتەرگە پۈتۈكلۈك ئىكەنلىكىنى، ئېشىنچا ئاشلىق يوق ئىكەنلىكىنى، تېخى سېرىقتال ۋاقتىدا قازان ئاسالمايۋاتقانلىقىنى، ئەتىگىنىگە تاپسا كەچلىكىگە يوق كۈن ئېلىۋاتقانلىقىنى شىپى كەلتۈرسىمۇ، ھېلىقى رايون باشلىقى ئۇنىماپتۇ. قىستاشلىرىنى توختاتماپتۇ. كادىرلار نۆۋەتلىشىپ ۋەز ئېيتىدىكەن ۋە ھەر بىر كوپىراتسىيە ئەزاسىنى «قانچىلىك ۋەتەنپەرۋەرلىك ئاشلىقى ساتىسەن؟» دەپ سوئال-سوراققا ئالىدىكەن. كادىرلار نۆۋەتلىشىپ دەم ئالىدىكەن ۋە تاماق يېيىشىپ چىقىدىكەن. «بېگىمنىڭ قورسىقى توق، قۇلى بىلەن ئىشى يوق» دېگەندەك، كۆك توپىدا ئەتىيازنىڭ ئاپتىپىغا قاقلىنىپ ئولتۇرغان دېھقانلارنىڭ ئاچ-توقلۇقى بىلەن ھېچكىمنىڭ كارى بولمايدىكەن. دېھقانلارنىڭ قورسىقى ئېچىپ قۇرۇقداپ كېتىپتۇ. ئەمما يىغىن تۈگىمەپتۇ. قىستاشلار پايانىغا يەتمەپتۇ، سوئال-سوراق داۋاملىشىدىكەن. 2-رايوننىڭ ھېلىقى باشلىقى بىر دېھقاننى سوراققا ئاپتۇ:    — ئۆيۈڭدە ئاشلىق بارمۇ-يوق؟ — ئازراق بار، غوجام، — دەپ جاۋاب بېرىپتۇ ھېلىقى دېھقان. — زادى قانچىلىك بار؟ — كۈندە بىر ۋاخ قازان ئاسساق، 15 كۈن يەتكۈدەك ئاشلىق بار، غوجام... — ئاشۇ ئاشلىقىڭنى تولۇقى بىلەن دۆلەتكە ساتىسەن، ئۇقتۇڭمۇ؟ — ئۇقتۇم، غوجام، ئەمما بالا-چاقىلىرىم نېمە يەيدىكىن... — بالا-چاقىلىرىڭ ئۈجمە يېسۇن، — دەپتۇ 2-رايوننىڭ ھېلىقى باشلىقى. ئۈجمە يېسۇن؟ تېخى ئۈجمە پىشمىغان تۇرسا، قارا ئۈجمە قىزىل قولتىقمۇ بولمىغان، ئاق ئۈجمە سۈزۈلمىگەن تۇرسا، قانداق يېگىلى بولىدۇ؟ ھېلىقى دېھقاننى غەم بېسىپتۇ. باشقا دېھقانلارنىمۇ غەم بېسىپتۇ. ئەمما رايون باشلىقى يەنە بىر دېھقاننى سوراق قىلىشقا باشلاپتۇ:    — ئۆيۈڭدە ئاشلىقىڭ بارمۇ-يوق؟    دېھقان ئۈندىمەپتۇ.    — ئاشلىقىڭنى دۆلەتكە سېتىپ بېرەمسەن-يوق؟    يەنە ئۈندىمەپتۇ.    — سەن پاڭمۇ يا گاچا؟ — سوراپتۇ رايون باشلىقى.    دېھقان ئاغزىنى ئۆمەللەشكە باشلاپتۇ. ئاغزىنى ئاچىدىكەن، لەۋلىرىنى مىدىرلىتىدىكەن، لېكىن زۇۋان چىقمايدىكەن. ئۇ كۈچەپ، قىزىرىپ-تاتىرىپ زۇۋان چىقىرىشقا ئۇرۇنىدىكەن، خېلى قىينىلىشتىن كېيىن زۇۋانى چىقىپتۇ. چىققاندىمۇ ۋارقىراپ چىقىپتۇ:    — ياشىسۇن كومپارتىيە!    — نېمە دېدىڭ؟ — سوراپتۇ رايون باشلىقى.    — ياشىسۇن كومپارتىيە! ياشىسۇن كومپارتىيە! — دېھقان شوئار توۋلاشقا باشلاپتۇ. — مەن سەندىن ساتىدىغان ئاشلىقىڭ قانچىلىك دەپ سورىسام، نېمە دېگىنىڭ بۇ؟ — ياشىسۇن كومپارتىيە!    بۇ ئارىدا توپ ئىچىدە ئولتۇرغان كىمدۇر بىرسى ھېلىقى دېھقاننىڭ شوئارىنىڭ ئاخىرىغا كىچىككىنە قوشۇپ قويۇپتۇ:    — يوقالسۇن كوپىراتسىيە!    دېھقانلار ئارقىمۇئارقا ۋارقىراشقا باشلاپتۇ:    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!    دېھقانلارنىڭ قالايمىقان ۋارقىراشلىرى ئۇلارنى يىغىۋالغان كونا خاماننى بىر ئاپتۇ. ئاستا-ئاستا رەتكىمۇ چۈشۈپتۇ. مىڭلىغان دېھقان كۆك توپىدا ئولتۇرۇپ، قوللىرىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ بىردەك ئاۋازدا شوئار توۋلايدىكەن:    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!    شوئار ساداسى «ئىگەرچى»نىڭ كۆك ئاسمىنىنى چاڭ كەلتۈرۈپتۇ. يورۇڭقاشنىڭ قىنىدا، كىچىككىنە بىر تارام قارا سۇدا ئۈزۈپ يۈرگەن بېلىقچىقۇشلار ئۈركۈپ كۆككە كۆتۈرۈلۈپتۇ. رايون باشلىقى ۋە باشقا شەپكە كىيگەن كادىرلار ۋارقىراپمۇ، توپا چېچىپمۇ ئۇلارنىڭ شوئار توۋلىشىنى توختىتالماپتۇ:    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!    دېھقانلار شوئار توۋلاشنى توختاتمايدىكەن، ئارىدا تۇرۇپ-تۇرۇپ: «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلسۇن، كوپىراتسىيىنى تارقىتىپ بەرسۇن، پاي قوشقان نەرسىلەرنى قايتۇرۇپ بەرسۇن!» دەپ تەلەپمۇ قويىدىكەن.    شۇ كۈنى ئىلچىدا بازار قىزىيدىغان كۈن بولغاچقا «جىيا»، «سۈي»، «ھاڭگىيا» دېگەن يەرلەردىن بازارغا ماڭغانلار «ئىگەرچى»دىكى ۋەقەنى كۆرۈپتۇ. «ئىلچى»نىڭ بازىرىدا بىر دەمدىلا «ئىگەرچىدە كوپىراتسىيىنى تارقىتىۋېتىپتۇ. ئەمدى ھەممە ئادەم ئۆز يېرىگە ئۆزى ئىشلەيدىكەن» دېگەن گەپ تارقىلىپ كېتىپتۇ. بازاردىن رايون-رايونلارغا، ھەتتا قوشنا ناھىيەلەرگە تارقىلىپتۇ. ھەممە يەردە دېھقانلار «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىرىشىپ، كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا تۇتۇش قىپتۇ...    بۇ خەۋەرنى بىزنىڭ «كۆكقۇم»غا ئاشۇ كۈنى ئىلچىنىڭ بازىرىغا بارغان رەھىم پوۋاش ئېلىپ كەپتۇ. ئۇنىڭ «كۆكقۇم»نىڭ توپىلىق كوچىلىرىدىن «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراپ، سۈر ھاڭگىسىنى دېۋىتىپ ئۆتكەنلىكىدىكى سەۋەب شۇنىڭدىن ئىكەن. تاغاملارنىڭ كوپىراتسىيىنىڭ دەپتەر-ھېسابلىرىغا ئوت قويۇپ، پاي قاتقان نەرسىلەرنى بۇلاپ-تالاپ ئېلىپ كېتىشى — ئەنە شۇ «ئىگەرچى»دە يۈز بەرگەن «ۋەقە»نىڭ داۋامى ئىكەن. ئۇزاق يىللاردىن كېيىن ئانامنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە: تاغام كوپىراتسىيە بىكار قىلىنغان شۇ كۈنى ئۆيگە ئۆزىنىڭ پايغا قېتىلغان ئىككى ئۆكۈز، بىر ئات، ئۈچ ئېشىكىنىلا ئېلىپ كەپتۇ. باشقا ھېچنەرسە ئەكەلمەپتۇ. ئۇرۇقلۇقمۇ، بوقۇسا-بۇيانلاقمۇ ئەكەلمەپتۇ. ئۇ كوپىراتسىيىنىڭ بىكار قىلىنغانلىقىغا راستتىنلا ئىشىنىدىكەن. ئەتىسىدىن باشلاپ ئۆز يەرلىرىدىكى پاسىل-تىرگەنلەرنى ئېگىزلىتىپ، چېگرا بەلگىلەپ چىقىپتۇ. يېڭىدىن بوقۇسا-بۇيانلاق، ئارا-تاماق دېگەنلەرنى ياساپ، يەرگە ئىشلەشكە كىرىشىپتۇ. روھى كۆتۈرەڭگۈ ئىكەن. تېخى دىمىغىدا «ئەجەب ئوبدان زامان بولدى» دەپ ناخشا غىڭشىپمۇ قويىدىكەن. ئاھ، دېھقان ئۈچۈن يەردىن ئۆزگە يەنە نېمە كېرەك؟ ئۇنىڭ دۇنياسى شۇ. ئۇنىڭ ئاتىسىمۇ، ئانىسىمۇ يەر، بايلىق-دۇنياسىمۇ، ئالتۇن-كۈمۈشىمۇ يەر. تىللا-يامبۇ تاپسا يەر ئالىدۇ، كالا-قويلىرى ئاۋۇسا يەرگە تېگىشىدۇ. كۈچ-قۇۋۋىتىنى، ئەقىل-زېھنىنى يەرگە بېغىشلايدۇ. ئۇنىڭ تۇغۇلۇپ، ئىڭەلەپ چۈشكەن يېرىمۇ شۇ. يەنە شۇ يەرگە كۆمۈلىدۇ. شان-شەرەپمۇ، شادلىق-خۇشاللىقىمۇ يەرگە باغلانغان. ئۇنىڭغا يەنە نېمە كېرەك؟    == 5    == ئۈچ كۈن ئۆتتى، كۆكقۇمنىڭ تېرەك بوستانلىق مەھەللىلىرى ئېغىر سۈكۈنات ئىچىدە جىمىپ كەتتى. پەقەت خورازلارنىڭ چىللىشى، مۇئەززىن ئاخۇنۇمنىڭ ئەزان ئاۋازى، كالىلارنىڭ مۆرىشى، ئېشەكلەرنىڭ ھاڭرىشىلا بۇ يەردە ھاياتلىقنىڭ داۋام قىلىۋاتقانلىقىدىن بېشارەت بېرەتتى. ئەترەت باشلىقىنىڭ تاڭ ئاتماستىنلا تاك-تاك ئۇرۇپ «سەھەرلىك دولقۇن»غا چىللايدىغان، ئۆگزىگە چىقىۋېلىپ قاڭالتىر كانايدا ئىشقا ئالدىرىتىدىغان سادالىرى يوق بولغانىدى. ئۇ مەڭگۈگە يوق بولىدىغاندەك تۇيۇلاتتى. يۈسۈپ قارا قۇلاقمۇ گويا ئۆچەككە كىرگەن قارا قۇلاقتەك كۆرۈنمەي قالدى. كىشىلەر ئۇنى يۇرتنى تاشلاپ چىقىپ كېتىپتۇ دېيىشەتتى. ئەمما كوپىراتسىيە بۇلاڭ-تالاڭغا ئۇچراپ ئۈچىنچى كۈنى كەچتە ئۇ بىر توپ شەپكە كىيگەن كادىرلارنى باشلاپ قايتىپ كەلدى. شۇ كۈنى كېچە كۆكقۇملۇقلارنىڭ دەرۋازا-ئەگۈنلىرى داقىلدىتىپ قېقىلىپ ئەنسىزلىك بىلەن ئۆتتى. تاڭ ئاتقاندا ئاۋۋال تاك-تاك ئاۋازى، كېيىن ئۆگزىگە چىقىپ قاڭالتىر كانايدا ۋارقىرىغان يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ تونۇش ئاۋازى ئاڭلاندى. ئۇ ھەممە كىشىنى كوپىراتسىيىنىڭ چوڭ خامىنىدا ئېچىلىدىغان يىغىنغا چىللاۋاتاتتى. كېچىچە نېمىلەرنىدۇر تۇيغان ۋە ھېس قىلغان كىشىلەر ھودۇقۇش ئىچىدە خامانغا قاراپ مېڭىشتى. بىز كىچىكلەر تاماشا كۆرۈشكە ئالدىرايتتۇق. خامانغا ھەممىدىن بۇرۇن يېتىپ باردۇق. كۆردۇقكى، قوللىرى ئارقىسىغا قىلىنىپ چەمبەرچاس باغلانغان بىر توپ كىشىلەر خاماندا قاتار سەپ قىلىپ تىزلاندۇرۇپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلۇپتۇ. تونۇدۇق: سايىت ھاجىم، سايىت ھاجىمنىڭ ئوغلى مۇھەممەتخان، رەھىم پوۋاش، ئىمىن كۈشكەل، تۇرسۇن چالۋاش، ياسىن كەس، قۇۋاننىياز چوت، قاسىم پالۋان... ئاشۇلارنىڭ قاتارىدا تاغام ئابدۇللا خارەتمۇ بار ئىدى. سانىدۇق، ھەممىسى 17 ئادەم. ئويۇن-تاماشا نەدە؟ جىممىدە تۇرۇپ قالدۇق. قاينىغان قازانغا تۇز قۇيغاندەكلا توختاپ قالدۇق. چوڭلارمۇ يېتىپ كېلىشكەن، ئۇلارمۇ گويا ئېگىز ۋە مۇستەھكەم توغانغا دۇچ كەلگەن ئېقىن سۇدەك جىممىدە توختاپ قېلىشقانىدى. ئۇلار نېمە ئىش بولغانلىقىنى چۈشەنگەن، ئەمما نېمە دېيىشىنى، نېمە قىلىشىنى بىلمەيتتى. باغلاقتا تۇرغان ئاتىلىرىغا، ئاكا-ئىنىلىرىگە، ئوغۇل-نەۋرىلىرىگە ئارا بولۇشقا جۈرئەت قىلىشالمايتتى. يۇسۇن كالتا، مەتتوختى دۈمچەك، روزىمەت غەلەپلەر باغلاقتىكىلەرنىڭ ئارقىسىدا ئالابالداقلىرىنى تۇتۇشۇپ تۇرۇشاتتى. تېخى ئىلەك جۇل مىلتىق كۆتۈرۈۋالغانىدى.    سول تەرەپتە نەدىندۇر تېپىپ كېلىنگەن شىرەگە قىزىل يوپۇق يېپىلغان، شىرە يېنىغا قادالغان ئېگىز خادا ئۇچىدا قىزىل بايراق لەپىلدەپ تۇراتتى. كىشىلەر — يىغىن ئىشتىراكچىلىرى شىرەنىڭ ئۇدۇلىدا، كۆك توپىغا ئولتۇرغۇزۇلدى. شىرە بىلەن كىشىلەر ئارىسىدا ئالتە-يەتتە قەدەم ئارىلىق قالدۇرۇلدى. كىشىلەر ئولتۇرغان يېرىدىن بويۇنلىرىنى غازدەك سوزۇشۇپ يىغىن سەھنىسىگە ئەمەس، سول تەرەپتە قالغان باغلاقتىكىلەرگە قارىشاتتى. نېمە ئىش يۈز بېرىشىنى، نېمە دېيىلىشىنى كۈتەتتى. يىغىن كۆپ ھاياللىمايلا باشلاندى. يۈسۈپ قارا قۇلاق «خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى» دەپ تونۇشتۇرغان بىر قارىمۇتۇق، ئوتتۇرا بوي، بېشىدا قىسقا چېچى بار كادىر ئۇزۇن سۆزلىدى. ئۇ بىر توپ ئەكسىيەتچى ئۇنسۇرلارنىڭ سايىت ھاجىم، مۇھەممەت خاپانباش قاتارلىق زومىگەر-پومېشچىكلارنىڭ قۇترىتىشى بىلەن كوپىراتسىيىنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلغانلىقىنى، دەپتەر-ھېساباتلارنى كۆيدۈرگەنلىكىنى، بۇنىڭ پارتىيە، ھۆكۈمەتكە قىلىنغان ھۇجۇم ئىكەنلىكىنى، ئۆتكۈر سىنىپىي كۈرەش ئىكەنلىكىنى، ئەكسىيەتچى ئۇنسۇرلار بىلەن كەمبەغەل دېھقانلار سىنىپى ئارىسىدىكى ھايات-ماماتلىق ئېلىشىش ئىكەنلىكىنى سۆزلىدى. پرولېتارىيات دىكتاتۇرىسىنىڭ بۇ بىر ئوچۇم سىنىپىي دۈشمەنلەر ئۈستىدىن چوقۇم غالىب كېلەلەيدىغانلىقىنى، ئۇلارغا قاتتىق دىكتاتۇرا يۈرگۈزۈشنىڭ ۋەزىيەتنىڭ تەقەززاسى ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى...    خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى سايىت ھاجىمنىڭ ئىسمىنى ئوقۇدى. يۈسۈپ كالتا بىلەن روزىمەت غەلەپ چەمبەرچاس باغلانغان سايىت ھاجىمنى تارتىپ تۇرغۇزۇپ، دوڭغايتقىنىچە سەھنە ئالدىغا ئىتتىرىپ ئېلىپ كەلدى. باغلانغان قوللىرى ئارقىسىغا قايرىلغان بولغاچقا بېشى يەرگە تەگكۈدەك ئېگىلىپ كەتكەنىدى. خىزمەت گۇرۇپپىسى باشلىقى جاھىل پومېشچىك، ئۆزگەرمەس سىنىپىي دۈشمەن سايىت پومنىڭ كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا قۇترىتىش جىنايىتى بىلەن قولغا ئېلىنغانلىقىنى جاكارلىدى. سايىت ھاجىمنىڭ پۇتلىرى لاغىلداپ تىترەيتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن رەھىم پوۋاشنىڭ ئىسمى ئوقۇلدى. ئىككى ساقچى ئۇنىمۇ ئوخشاشلا دوڭغايتىپ، ئىتتىرىپ سەھنىنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كەلدى ۋە «كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا قۇترىتىش ۋە ئىغۋا توقۇش جىنايىتى» بىلەن قولغا ئېلىنغانلىقىنى جاكارلىغاندىن كېيىن، دوڭغايتقىنىچە سايىت ھاجىمنىڭ قېشىغا ئاپىرىپ تۇرغۇزۇپ قويدى. ئۇنىڭدىن كېيىن تاغام ئابدۇللا خارەت، ئىمىن كۈشكەل، تۇرسۇن چالۋاش... باغلاپ خاماننىڭ يەنە بىر تەرىپىگە تىزلاندۇرۇپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلغان 17 ئادەم بىر-بىرلەپ قولغا ئېلىندى. قولغا ئېلىش تەرتىپى ئوخشاش ئىدى. ئىسمى ئوقۇلاتتى. دوڭغايتىلغىنىچە ئىتتىرىپ ئېلىپ كېلىنەتتى.    جىنايىتى ۋە قولغا ئېلىنغانلىقى جاكارلانغاندىن كېيىن، يەنە دوڭغايتىلغىنىچە قولغا ئېلىنغانلارنىڭ سېپىگە ئاپىرىپ تۇرغۇزۇپ قويۇلاتتى. پەقەت جىنايىتىنىڭ نامى ئۇنچە ئوخشىشىپ كەتمەيتتى. تاغام ئوت قويغۇچى ئۇنسۇر بولۇپ قولغا ئېلىندى. ئۇنى دوڭغايتىپ سەھنە ئالدىغا ئېلىپ كەلگەندە، قىزىل كوسا چىرايى سەل سارغىيىپ قالغاندەك كۆرۈندى.    شۇ كۈنى چۈشتىن كېيىن كوپىراتسىيە ئەسلىگە كەلدى. كىشىلەر ئۆيلىرىگە ئەكەتكەن، ئالدىنقى يىلى كوپىراتسىيىگە پاي قىلىپ قاتقان نەرسىلىرىنى ئۆزلۈكىدىن ئەكېلىپ بېرىشتى. ھەرگىز كەم ئەكېلىشمىدى. ئەگەر كەم ئەكېلىشكەن بولسا تۇتۇلۇپ قالغان، ھېلىقى قولغا ئېلىنغانلار قاتارىغا قوشۇلۇپ قالغان بولاتتى. چۈنكى ھېلىقى كۈنى قېچىپ كەتكەن بوغالتىر بالا ئۇ نەرسىلەرنىڭ تىزىملىكىدىن بىر نۇسخا ساقلاپ قالغانىدى. بەزىلەر قاتتىق سۈرۈشتە قىلىندى. ئەمما ئۇلار ئىشنى قولغا ئېلىنغانلارغا دۆڭگەپلا قۇتۇلدى. دېمىسىمۇ دۆڭگەش ئۇلارنىڭ ئادىتى ئىدى. بالا ئوغۇل تۇغۇلسا ئۆزىدىن، قىز تۇغۇلسا خوتۇنىدىن كۆرۈشكە كۆنۈپ قالغان، سەۋەنلىك كۆرۈلسە ياكى ئىش ئوخشىماي قالسا باشقىلارغا دۆڭگەشكە تەييار تۇرۇشاتتى. بۇ قېتىممۇ شۇنداق بولدى. قولغا ئېلىنغان كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلار كۈندۈزى كوپىراتسىيىنىڭ ئېتىزىدا قاتتىق ئەمگەككە سېلىنىپ، كېچىسى كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىدا ئېچىلغان يىغىندا قاتتىق كۈرەش قىلىناتتى. كوپىراتسىيىنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلغان كۈنى تەڭ ھە-ھۇ دېيىشكەنلەر ئەمدى كۆك توپىدا تىزلىنىپ ئولتۇرۇپ، ئوڭ قول مۇشتۇمىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ، «پىكىر، پىكىر!» دەپ ۋارقىرايتتى ۋە قولغا ئېلىنغان ئۇنسۇرلارنى غەزەپ بىلەن پاش قىلاتتى. ئۇلارنىڭ گۇناھلىرىنى، جىنايەتلىرىنى، بۇزغۇنچىلىقلىرىنى ئەيىبلىشەتتى. كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلارنى كۈرەش قىلىش يىغىنلىرى كېچە-كېچىلەپ داۋام قىلاتتى. ئۇرۇش، مۇشت سېلىش، تېپىش، دۈشكەلەشلەرمۇ كۈرەش قىلىشنىڭ بىر خىل ئۇسۇلى، يەنى كېلىپ ئەۋجى ھېسابلىناتتى. بۇنىڭغا يول قويمىسا ئىنقىلابىي ئاممىنىڭ غەزىپىنى باسقىلى بولمايتتى. كوپىراتسىيىنى بۇزغانلىقىدىن ئەمەس، بەلكى قاچانلاردۇر بىر چاغلاردا ئۆزلىرىگە يوغانچىلىق قىلغانلىقلىرىدىن، بايلىق، مال-مۈلكىنى كۆز-كۆز قىلغانلىقلىرىدىن، قۇدا چۈشۈشكە ئۇنىمىغانلىقلىرىدىن ۋە ياكى بىرەر ئېغىز ئوشۇق گېپىدىن قالغان ئۆچىنى ئېلىشاتتى. بۇنداق ياخشى پۇرسەت يەنە كېلەمدۇ-كەلمەمدۇ؟ بۇنى ھېچكىم بىلمەيتتى. پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇش كېرەك ئىدى. پۇرسەت كەلگەندە ئۇرۇپ-تېپىپ، ئۆچىنى، ئەنتىنى، ئىنتىقامىنى، قىساسىنى ئېلىۋېلىشى زۆرۈر ئىدى. «كۆكقۇم» يۇرت بولۇپ، مۇشۇ ئادەملەر تۇغۇلۇپ، ئۆسۈپ ئادەم بولۇپ، بۇنداق پۇرسەتنىڭ كېلىشى تېخى تۇنجى قېتىم ئىدى. بۇنداق پۇرسەتنىڭ يارىتىپ بېرىلىشىمۇ تۇنجى قېتىم ئىدى. شۇڭا پۇرسەتنى تۇتماي بولمايتتى. ئۇلار پاش قىلاتتى، ئەيىبلەيتتى، تىللايتتى، ئۇرۇپ-تېپەتتى. ئۆزلىرىنىڭ مۇشۇ ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق ئاللىقانداق بىر ئىچكى رازىمەنلىك-خۇشاللىق تېپىپلا قالماستىن، بەلكى يەنە خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ، يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ ئەتىۋارلىشىغا ئېرىشەتتى. تېخىمۇ مۇھىمى، ئۆزلىرىنىڭمۇ كوپىراتسىيىنى بۇزۇشقا قاتناشقان ئىشلىرىنىڭ سۈرۈشتۈرۈلۈشىدىن قۇتۇلۇپ قالاتتى...    ئۇزاق يىللاردىن كېيىن چوڭ بولغىنىمدا ئاڭلىسام، شۇ كۈنلەردە ناھىيەنىڭ ھەممە يېرىدە كوپىراتسىيە ئەنە شۇنداق ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپتۇ. كوپىراتسىيە ۋەقەسىنى تۇغدۇرغۇچىلار ئاشۇنداق قولغا ئېلىنىپتۇ. ئېنىق ئېسىمدە، تاغاملارنى قولغا ئالغانلىقى ئېلان قىلىنغان بولسىمۇ، لېكىن تۈرمىگە ئېلىپ كېتىلمىدى. ھەر كۈنى بوۋامغا ئەگىشىپ تاغامغا تاماق ئېلىپ بارغانلىقىمىزمۇ ئېسىمدە. بوۋامنى ۋە باشقا ئۇرۇق-تۇغقانلارنى كۈرەش قىلىش يىغىنىغا قاتناشتۇرمىغىنىغا ئوخشاش، تاماق ئېلىپ بارغاندىمۇ ئۇلار بىلەن كۆرۈشتۈرمەيتتى. بىز پەقەت ئۇلارنى يىراقتىن كۆرەلەيتتۇق. ئىلەك جۇل، يۈسۈپ كالتا قاتارلىق ئالابالداق تۇتۇۋالغان ساقچىلار تاماقنى ئېلىپ، مالتىلاپ تەكشۈرۈپ ئېلىپ قالاتتى.    تاغامنى راسا سېغىنىپ يۈرگەن كۈنلىرىمدە، ماڭا ئۇنى كۆرۈش نېسىپ بولدى. بوۋام-موماملارمۇ ئوغلىنى كۆردى. پۈتۈن «كۆكقۇم»دىكى چوڭ-كىچىك، ئۇلۇغ-ئۇششاقنىڭ ھەممىسى تاغامنى كۆردى. ئاشۇ كۈندىكى ئىش ھازىرغىچە كۆز ئالدىمدا ئېنىق گەۋدىلىنىپ تۇرىدۇ. تاغامنىڭ ئاۋازى قۇلاق تۈۋىمدە جاراڭلايدۇ. ئوچۇق قالغان كۆزلىرى يادىمغا كەلسە تېنىم شۈركىنىپ كېتىدۇ...    == 6    == ۋەقە ھېلىم ئاتام قولغا ئېلىنغان كۈننىڭ ئەتىسى يۈز بەردى. ئۇزاق يىللاردىن كېيىن باشقىلارنىڭ سۆزلەپ بېرىشىچە، قولغا ئېلىنغانلاردىن كىمدۇر بىرسى ھېلىم ئاتىدىن كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىشقا دۇئا سورىغانلىقىنى، ھېلىم ئاتىنىڭ ئاپئاق بېشىنىڭ ئىرغاڭلىغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ ساپتۇ. تاغام ئابدۇللا خارەتنىڭ ئاشۇ باش ئىرغاڭلىتىشقا «قوشۇلدى» دەپ تەبىر بەرگەنلىكىنىمۇ پاش قىپتۇ. مانا شۇنىڭ بىلەن 102 ياشلىق ھېلىم ئاتىمۇ قولغا ئېلىندى. شۇ كۈندىكى ئىش ئېنىق ئېسىمدە. بىز ئوقۇغۇچىلار مۇئەللىمىمىزنىڭ يېتەكچىلىكىدە قاتار-قاتار سەپ بولۇپ، قىزىل بايراقنى لەپىلدىتىپ، ئوچۇق سوت مەيدانىغا — كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىغا يېتىپ باردۇق. كوپىراتسىيە ئەزالىرى ئاللىقاچان كۆك توپىغا سانجاق-سانجاق ئولتۇرغۇزۇپ بولۇنغانىدى. بوۋام-موماملارمۇ، ئانام-ھامماچاملارمۇ، باشقا قولغا ئېلىنغانلارنىڭ كۈرەش يىغىنلىرىغا قاتناشتۇرۇلمايدىغان ئۇرۇق-تۇغقانلىرىمۇ ھەيدەپ كېلىنگەنىدى. خاماندا، ئۇزۇن خادىنىڭ ئۇچىدا قىزىل بايراق لەپىلدەپ تۇراتتى. چاچ-ساقاللىرى ئۇچتەك ئاقارغان، ئۈشتە قىلىنغان ئاق خامدىن ئۈستىۋاش كىيگەن، گەۋدىسى كاماندەك ئېگىلىپ قالغان ئورۇق ھېلىم ئاتا يالاپ ئېلىپ كېلىندى. ئۇنىڭ بېشى يەنىلا ئىرغاڭلاپ تۇراتتى. خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ ئىككى كادىرى ئۇنىڭ ئىككى يېقىدا ئىككى قولىنى ئارقىسىغا قايرىپ مەھكەم تۇتۇپ تۇراتتى. خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى قولىدىكى قەغەزگە قاراپ ئۈنلۈك ۋارقىراپ ئوقۇدى:    — ھېلىم پاۋان، ئەر، 102 ياش، «كۆكقۇم» يېزىسىنىڭ «ئەگرىيار» كەنتىدە ئولتۇرۇشلۇق. جاھىل ئۇنسۇر ھېلىم پاۋان «ئەگرىيار»دا «بەخت يولى» كوپىراتسىيىسى قۇرۇلغان ئىككى يىلدىن بېرى كوپىراتسىيىگە كىرىشنى ئىزچىل رەت قىلىپ، كوللېكتىپ ئەمگەكلەرگە قاتناشماي، ئۆيىدە بىكار يېتىۋالغان، بۇنى ئاز دەپ، كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلارنى كوپىراتسىيىنى تارقىتىۋېتىشكە قۇتراتقان. جىنايىتى ئېغىر، تەسىرى يامان. مەن ھازىر «كۆكقۇم» يېزىلىق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقىغا ئاساسەن، جاھىل ئۇنسۇر ھېلىم پاۋاننى قولغا ئالغانلىقىمنى جاكارلايمەن...    ھېلىم ئاتىنىڭ چىرايىدا ھېچقانداق ئۆزگىرىش يوق ئىدى. ئاپئاق بېشى يەنىلا «توغرا، ھەئە، شۇنداق، شۇنداق قىلىش كېرەك» دەۋاتقاندەك توختىماي ئىرغاڭلاپ تۇراتتى. قايسىدۇر بىر كادىر «كوپىراتسىيىگە قارشى ئۇنسۇرلاردىن بىرنىمۇ توردىن چۈشۈرۈپ قويمايلى!» دەپ شوئار توۋلىدى. ئەتراپ جىمجىت، ھېچكىم ئاۋاز قوشمىدى. كۆك توپىدا تىزلىنىپ يۈكۈنۈپ ئولتۇرۇشقان كوپىراتسىيە ئەزالىرى يەرگە قارىشىۋېلىشقانىدى. ئىشنىڭ ئەپلەشمەيۋاتقانلىقىنى سەزگەن مۇئەللىمىمىز بىز ئوقۇغۇچىلار سەپ بولۇپ تۇرغان يەرگە كېلىپ بىزنى قوشۇلۇپ شوئار توۋلاشقا تەشكىللىدى. بىز شوئار توۋلاۋاتقان كىشىگە ئەگىشىپ شوئار توۋلىشىمىز كېرەكلىكىنى چۈشەندۇق ۋە ھېلىقى كادىر: «كوپىراتسىيىگە قارشى جاھىل ئۇنسۇر ھېلىم پاۋاننىڭ ئىت كاللىسىنى يانچىپ تاشلايلى!» دەپ توۋلىغاندا، «سېسىتىپ تاشلايلى!» دەپ جور بولدۇق. كىچىككىنە مۇشتۇملىرىمىزنى كۆككە سوزدۇق. لېكىن كوپىراتسىيە ئەزالىرى يەنىلا ئاۋاز قاتمىدى. ئۇلار گويا نېمىدىندۇر خىجىل بولغاندەك يەنىلا يەرگە قارىشىۋېلىشقانىدى. شۇنداقتىمۇ ھېلىم ئاتىنى قولغا ئېلىش يىغىنى ئوڭۇشلۇق ئاياغلاشتى. قوللىرى ئارقىسىغا قىلىپ باغلانغان ھېلىم ئاتا خاماننىڭ يەنە بىر تەرىپىدە يەرگە تىزلاندۇرۇپ ئولتۇرغۇزۇپ قويۇلغانلار قاتارىغا ئاپىرىپ قوشۇۋېتىلدى. قولغا ئېلىش دېگەن مانا شۇ ئىدى.    شۇ كۈنى ئوقۇغۇچىلارنىڭ سېپىدە تۇرۇپ، يىراقتا قوللىرىنى ئارقىسىغا باغلاپ، بىز تەرەپكە ئارقىسىنى قىلىپ تىزلاندۇرۇلۇپ قويۇلغانلارغا پات-پات قاراپ قويغانلىقىممۇ يادىمدا. قولى ئارقىسىغا قىلىپ باغلانغانلارنىڭ قايسىسى كىم ئىكەنلىكىنى بىلىشكە ئۇرۇناتتىم. تاغامنىڭ تونۇش گەۋدىسىنى ئوڭايلا ئايرىۋالدىم. ئۇنىڭ كەتمەن تۇتۇشقا، كەكە، چوت، ھەرە، يانپۇچۇق، ئىسكىنە تۇتۇشقا ئادەتلەنگەن قوللىرى بىلىكىدىن باشلاپ ئارغامچا يۆگىلىپ، چەمبەرچاس قىلىپ دولىسىدىن ئۆتكۈزۈلۈپ تارتىپ، مەھكەم باغلىۋېتىلگەنىدى. قولىنى مىدىرلىتالمايتتى. گەۋدىسى بولسا پات-پات مىدىرلايتتى. ئۇنىڭ چىرايىنى كۆرگۈم كېلەتتى. لېكىن بىز تەرەپكە ئارقىسى قىلىنىپ تىزلاندۇرۇلغان بولغاچقا كۆرەلمەيتتىم. يېنىغا بېرىشقا بولسا رۇخسەت قىلىنمايتتى.    ئەتىسى ئەتىگەندە مەكتەپكە ماڭاي دەپ تۇرسام، يىراقتىن كوپىراتسىيىنىڭ خامىنى بار تەرەپتىن بىر كىمنىڭ سوزۇپ-سوزۇپ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئاڭلاندى. ئاۋاز تۇرۇپ توختاپ، تۇرۇپ جاراڭلايتتى. «ئەگرىيار»نىڭ ھەممە يېرىگە ئاڭلىناتتى. ھويلىغا چىقىپ دىققەت بىلەن قۇلاق سالدىم. بوۋام-موماملارمۇ ھويلىغا ئالدىراش چىقىشتى:    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! ۋارقىرىغان ئاۋازنىڭ نېمە دەۋاتقانلىقىنى ئېنىق ئاڭلىدۇق. «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!...» دەپ ۋارقىراۋاتاتتى. ئەمما ئەمدى بۇ رەھىم پوۋاشنىڭ ئاۋازى ئەمەس، تاغامنىڭ ئاۋازى ئىدى. بىز تونۇدۇق. مومام-بوۋاملارمۇ تونۇدى. ئۆز ئوغلىنىڭ ئاۋازىنى تونۇمايدىغان ئىش بولامدۇ؟ مومام: «ۋاي بالام، ۋاي بالام!» دېگىنىچە پالاقشىپ خامان تەرەپكە ماڭدى. بىز بىر ئائىلە ئۇنىڭغا ئەگەشتۇق. ھەر بىر قەدەمدە تاغامنىڭ ۋارقىرىغان ئاۋازى ئېنىق ئاڭلىناتتى:    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!    ئاۋاز قانداقتۇر بىر ئېگىز يەردىن ئاڭلىناتتى. ئاۋازدىن ئۈركۈگەن قۇشقاچلار كۆكتە ئۇچۇشۇپ يۈرەتتى. خامانغا يېقىن بېرىپ كۆردۇقكى، تاغام چوڭ كۆل بويىدىكى ئېگىز سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا چىقىۋاپتۇ. شەپكە كىيگەن كادىرلار، ئالابالداق تۇتۇۋالغان ساقچىلار كۆل ئەتراپىدا پايپېتەك بولۇپ يۈرۈشەتتى. ھەممىنىڭ بېشى ئاسمانغا بۇرالغان، ئۇلار: «ھوي ئۇنسۇر، پەسكە چۈش! چۈش دەيمەن بۇياققا!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئاچىمىقىغا مىنىۋالغان تاغام بولسا، «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ توختىماي توۋلايتتى. ئەمدى چاشقان قۇلىقىدەك بولغان ياپراقلار ئارىسىدىن ئۇنىڭ يىرتىلغان كىيىملىرى، قارىداپ كەتكەن چىرايى، ئاۋارە تۇرقى چالا-پۇلا كۆرۈنەتتى. «ئەگرىيار»لىقلار، ھەتتا «كۆكقۇم»لۇقلارنىڭ ھەممىسى خاماننىڭ يېنىغا، چوڭ كۆل بويىغا يىغىلىشتى. چوڭ-كىچىك ھەممىسى كەلگەنىدى. بوۋام-موماملار ئوغلىنىڭ ئەھۋالىنى كۆرۈپ چىپپىدە توختاپ قېلىشتى. ئاشۇ يەردە كىشىلەرنىڭ دېيىشكەنلىرىدىن مەلۇم بولدىكى، ئەتىگەن ئىشقا ھەيدەش ئالدىدا ھەممە گۇناھكارلارنىڭ قوللىرىنى يېشىۋېتىپتۇ. تاغامنىڭ قولىنىمۇ يېشىپ قويۇپتۇ. ئادەتتە ئاخشىمى باغلاپ كۈرەشكە ئەچىقىدىكەن. كېچىسى باغلانغان پېتى تۇرىدىكەن. سەھەردە ئەمگەككە ماڭىدىغان چاغدا يېشىپ قويىدىكەن. ھېچ ئىش چىقمىغانىكەن. بۈگۈن قوللىرى يېشىلىشىگىلا تاغام نېمىشقىدۇر قېچىشقا باشلاپتۇ. دەسلەپ خاماننى چۆرگىلەپ قېچىپتۇ. «توختا!» دېسە ئۇنىماپتۇ. ساقچىلار تۇتماقچى بولغانىكەن، بوي بەرمەپتۇ. ئاخىر چوڭ كۆل بويىغا ئۆتۈپ، كۆلنى چۆرگىلەپ يۈگۈرۈشكە باشلاپتۇ. ئاڭغىچە كادىرلار ۋە باشقا ساقچىلار يېتىپ كېلىپ مىلتىق، كالتەكلىرىنى تەڭلەپ ئۇنى تۇتماقچى بوپتۇ. تۆت تەرەپتىن قورشاپ كەپتۇ. بۇنى كۆرگەن تاغام خۇددى مۈشۈكتەك چاققانلىق بىلەن چوڭ سەگۈ تېرەككە يامىشىپ ئۈستىگە چىقىۋاپتۇ. بارغانسېرى ئېگىزگە ئۆرلەپ، «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىراشقا باشلاپتۇ... بولغان ئىش مانا شۇ ئىكەن.    كىشىلەرنىڭ ھەممىسى خۇددى پادىشاھلىقنى بەخش ئەتكۈچى ھۇما قۇشىنى كۈتۈۋاتقان شەھەر ئاھالىسىدەك ئاسمانغا، سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قارىشاتتى. بويۇنلىرى تېلىپ كەتكەندە بولسا باشلىرىنى بىر نەپەس پەسكە چۈشۈرۈپ: «بىچارە، ئېلىشىپ ئەقلىدىن ئېزىپ قالغان چېغى...» دېيىشەتتى. كادىرلار تېخىچە: «ھوي ئۇنسۇر، پەسكە چۈش!» دەپ ۋارقىراپ يۈرۈشەتتى. تاغام بولسا: «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ توختىماي توۋلايتتى. كىمدۇر بىرسى ئۇزۇن شوتىدىن بىرنى تېپىپ كېلىپ سەگۈ تېرەككە قويدى. شوتا تاغام چىقىۋالغان يەرنىڭ يېرىمىغىمۇ يەتمىدى. شۇنداقتىمۇ ئىلەك جۇل شوتا يەتكەن يەرگىچە شوتا بىلەن، ئۇنىڭ ئېگىزىگە يامىشىپ چىقىپ تاغامنى تۇتۇپ چۈشمەكچى بولدى. تاغامنى سەگۈنىڭ ئۈستىدىلا باغلاپ، خۇددى باراڭدىن پىلەكلىك كاۋىنى چۈشۈرگەندەك ساڭگىلىتىپ چۈشۈرمەكچى بولغانمۇ، ئۇ يەنە ئارغامچىمۇ ئېلىۋالدى. ئىلەك جۇلنىڭ شوتىنىڭ بالداقلىرىدىن ئېشىپ، ئۆزى تۇرغان يەرگە چىقىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن تاغام سەگۈنىڭ بىلەكتەك توملۇقتىكى بىر نوتىسىنى ئوBlast قىلىپ، سۇندۇرۇپ، ياپراق ۋە كىچىك شاخلىرىنى سىيرىۋېتىپ تەييار بولۇپ تۇردى. ئىلەك جۇل تاغامنىڭ قولىدىكى تاياق يەتكۈدەك يەرگىچە يامىشىپ چىقتى. سەگۈنىڭ پۇتىقىغا مىنىۋالغان تاغام «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ ۋارقىرىغىنىچە ھېلىقى تاياقنى چۆرۈپ، ئىلەك جۇلنىڭ دۈمبىسىگە راسا كېلىشتۈرۈپ بىرنى سالدى. ئىلەك جۇل ۋايجانلاپ توۋلاپ كەتتى. نەچچە كۈندىن بېرى قولغا ئېلىنغانلارنى توختىماي ئۇرۇپ-تېپىپ يۈرۈپمۇ تاياقنىڭ تەمىنى بىلەلمىگەن ئىلەك جۇل ئەمدى تاياقنىڭ تەمىنى تېتىدى. تاغام تاياق بىلەن ھەر قېتىم ئۇرغاندا ئۇ ۋايجانلاپ توۋلاپ كېتەتتى، لېكىن قولى بوشىمىدى. سەگۈ تېرەكنىڭ پۇتىقىنى مەھكەم قۇچاقلاپ تۇرۇۋالدى. قولى بوشىغان بولسا ئىدى، يەرگە موللاقلاپ چۈشۈپ، سانجاق-سانجاق بولۇشۇپ سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قاراپ تۇرغان كىشىلەر ئويۇننىڭ چوڭىنى كۆرگەن بولاتتى. ھەر قېتىم تاياق تەگكەندە ئۇ ۋايجانلاپ توۋلاپ قوياتتى. چىدىمىغان ئىلەك جۇل سەگۈ تېرەكتىن يېنىپ چۈشتى. خىزمەت گۇرۇپپىسىدىكىلەر قانداق قىلىش كېرەكلىكىنى مۇزاكىرە قىلىشقا كىرىشتى. ئۇزۇن ئۆتمەي يۈسۈپ قارا قۇلاق بىلەن خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى يېنىمىزغا كېلىپ، بوۋامنى تارتىپ يانغا ئېلىپ چىقتى. ئۇنىڭغا نېمىلەرنىدۇر دېدى. بوۋام ئۇلارغا بېشىنى ئىرغىتىپ قويغاندىن كېيىن، سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قاراپ ۋارقىرىدى:    — ھاي ئابدۇللا، چۈش بۇياققا! نېمە قىلىق ئەمدى بۇ؟ — تاغام ئاتىسىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاپ جىمىپ قالدى. بوۋام داۋام قىلدى: — ھەرقانداق ئىش يولى بىلەن، نېمە قاغىدەك تېرەككە قونۇۋېلىپ قاقىلدايسەن؟ چۈش پەسكە! قۇلىقىڭنى چىشلەپ ئۈزۈۋەتمەيدىغان بولسام...    — دادا، دادا! — دەپ ۋارقىرىدى تاغام ۋە جىمىپ كەتتى. ھەممە كۆزلەر سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قادالغان، ئەتراپ شامالسىز كۈندىكى جاڭگالدەك جىمىپ كەتكەنىدى. ئاشۇ پەيتتە كۆپلەر «بۇ جاھىل ئۇنسۇر دادىسىنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ پەسكە چۈشەر» دەپ ئويلاشقاندۇ. ئەمما تاغام سەگۈ تېرەكنىڭ پۇتىقىغا مىنگەن پېتى خۇددى كۆزى ئۇيقۇغا كەتكەن قارچۇغىدەك جىممىدە ئولتۇراتتى. بوۋام يەنە ۋارقىرىدى:    — چۈش دەيمەن، ھۇ ياغاچ قۇلاق!    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە! — جاۋاب بەردى تاغام دادىسىغا.    شۇنىڭدىن كېيىن بوۋام دوق قىلىپمۇ جىق سۆزلىدى. ھەر ئىشنىڭ يولى بارلىقىنى، ھەرقانداق مۈشكۈل چىگىشنىڭمۇ ئۆز يولى بىلەن يېشىلىپ كېتىدىغانلىقىنى ئېيتىپ نەسىھەت قىلدى. تەقدىر-قىسمەتتىن، قازايى-قەدەرىدىن قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغانلىقىنى بايان قىلدى. ئەمما تاغام بوۋامغا نېمىلا دېسۇن، «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دەپ توۋلاپ جاۋاب بېرەتتى. كۈن ئاش ۋاقتىدىن ئېشىپ چۈشكە تىكلەنگەن، ئۇنىڭ ئالتۇن نۇرلىرى كۆككە — سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا تىكىلگەن مىڭلاپ جۈپ كۆزلەرگە تىك چۈشۈشكە، پېشانىلەرنى قىزدۇرۇشقا باشلىغانىدى. ئىش ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كېتىدىغاندەك تۇراتتى. رايوندىنمۇ ساقچىلار كەلدى. ئۇلار مۇزاكىرىلىشىشكە باشلىدى. بۇنداق كېتىۋەرسە بولمايتتى. مەسىلىنى تېزرەك ھەل قىلىش كېرەك ئىدى. خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى قولىغا مىلتىقنى ئېلىپ تاغامغا ۋارقىرىدى:    — ھوي، ئابدۇللا خارەت، گېپىمگە قۇلاق سال، بىز ساڭا جىق نەسىھەتلەر قىلدۇق. سەن ئاڭلىمىدىڭ. بىزنىڭ سەۋرىمىزنىڭ چېكى بار. ئەگەر سەن ئەمدى چۈشمەيدىغان بولساڭ، سېنى مىلتىق بىلەن ئېتىپ چۈشۈرىمەن...    — سەن مېنى ئاتالمايدۇ دەپ ئويلىما، سېنىڭ جىنايىتىڭ سېنى ئېتىپ تاشلاشقا تامامەن توشىدۇ. چۈشەمسەن يوق؟    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!    — پاڭ!...    مىلتىقنىڭ دەھشەتلىك ئاۋازىدىن سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا تىكىلىپ تۇرغان مىڭلىغان كىشىلەر دىڭڭىدە چۆچۈپ كەتتى. «كۆكقۇم»نىڭ ئاسمىنى ياڭراپ كەتتى. پەغەزدىكى كەپتەرلەر كۆككە كۆتۈرۈلدى. خېلى ئۇزاقتىن كېيىن ئەگرىياردىن قايتقان ئەكس سادا گۈمبۈرلەپ ئاڭلاندى...    مىلتىقنىڭ ئاۋازى «كۆكقۇم»لۇقلارغا ناتونۇش ئەمەس ئىدى. تۆت-بەش يىل ئىلگىرى ئەكسىلئىنقىلابچىلار ۋە قانخور زومىگەرلەرنى باستۇرىدىغان چاغدا تۇنجى قېتىم ئاڭلاشقانىدى. مىلتىقنىڭ سۈرلۈك ۋە تۇيۇقسىز ياڭرىغان ئاۋازىدىن كېيىن، تاشتۆمۈر بەگ بىلەن ئەمەت بەگ گۈپپىدە يەرگە يىقىلغان ۋە قايتا ئورنىدىن تۇرالمىغانىدى. مانا ئەمدى مىلتىقنىڭ ئاۋازى يەنە ياڭرىدى. تىنىقلار توختاپ كەتتى. سەزگۈلەر ھوشسىزلاندى. دەھشەتلىك سادادىن كېيىن دەھشەتلىك سۈكۈنات ھۆكۈم سۈردى. پەقەت كۆزلەرلا ھەرىكەتتە ئىدى. «كۆكقۇم»لۇقلارنىڭ مىڭلاپ جۈپ كۆزلىرى سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن ئۇچۇپ چوڭ كۆلنىڭ قىرىغا چۈشتى. ئۇلار ئاشۇ قىرغاقتا ئىمىن پاۋاننىڭ قارا مىلتىقىدىن چىققان ئوق تەگكەن قاغىدەك پالاقلاپ چۈشكەن ئابدۇللا خارەتنى كۆرمەكچى ئىدى. يوق، ئابدۇللا خارەتنىڭ ئۆلۈكى يوق. قىرغاقتا پەقەت يېڭى بىخ چىقارغان قىياقلار ياشناپ تۇراتتى. بويۇنلار ئارقىغا قايرىلىپ، كۆزلەر يەنە سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا ئۇچۇپ چىقتى. ئابدۇللا خارەت سەگۈ تېرەكنىڭ ئاچىماقلىرى ئارىسىغا ئىلىنىپ قالغانمىدۇ؟ سۈكۈنات، سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىمۇ، يەردىمۇ، دىللاردىمۇ سۈكۈنات! مىلتىقنىڭ ئاۋازىدىن كېيىنكى ئۈچ سېكۇنتلۇق سۈكۈنات گويا ئالەم بىنا قىلىنغان زاماندىن تا قىيامەت قايىمغىچە سوزۇلغاندەك تۇيۇلاتتى. دىللار لال، سەزگۈلەر لال. تىنىقلار ئۆلگەن ئادەمنىڭ تىنىقلىرىدەك مەڭگۈگە توختاپ قالغاندەك بىلىنەتتى... ھەممىدىن بۇرۇن ھوشىغا كەلگىنى مومام بولدى. ئوغۇل مېھرى، ئوغۇل دەردى، ئوغۇل ئەنسىزلىكى ئۇنى ھوشىغا كەلتۈرگەنىدى. «ۋاي بالام!» دەپ ۋارقىرىغان تۇنجى ئاۋاز سۈكۈناتنى بۇزدى. سۈكۈناتنىڭ سوغۇق، بەزدۈرگۈچى پەردىسى يىرتىلدى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغىچە، ئۇ يەردىنمۇ ئېشىپ كۆكلەرگىچە يىرتىلدى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن سادا قايتتى:    — ئانا! ئانا!...    — بالام، جانجىگەر بالام، ئامانمۇ سەن بالام!    مومام ئىككى قولىنى كۆككە سوزدى. كۆزلىرى كۆككە تىكىلگەن، توختىماي: «بالام، جانجىگەر بالام!» دەپ ۋارقىرايتتى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن «ئانا! ئانا!» دېگەن سادا قايتاتتى. سەگۈ تېرەك بىلەن يەرنىڭ ئارىلىقى چەكسىز يىراق ئىدى. ئۇلۇغ مېھىر-مۇھەببەتنىڭ ئوتلۇق تەپتى ئاشۇ چەكسىز مۇساپىنى بېسىپ بولالماي پەرياد چېكەتتى، ئاھ ئۇراتتى، نالە قىلاتتى...    — ئامانمۇ سەن بالام؟    — ئامانمۇ سەن ئانا؟!    «كۆكقۇم»لۇقلارمۇ ھوشىغا كەلگەن، ئۇلارنىڭ كۆز نۇرلىرى دەم سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن يەرگە — ئانا چېھرىگە، دەم يەردىن سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا — ئوغۇل چېھرىگە ئۇچۇپ يۈرەتتى. نېمىنىدۇر سېزىشەتتى ۋە ھېس قىلىشاتتى. مىلتىق كۆتۈرۈۋالغان ئادەم مومامغا يېقىنلاپ كەلدى: — نېمىگە ۋارقىرايسەن كەمپىر، مەن ئوغلۇڭنى ئاتمىدىم، پەقەت ئاسمانغا قارىتىپ ئوق چىقاردىم. — ھۇ قارا يۈز شۇمپەن، ئوغلۇمنى ئاتماقچىمىدىڭ تېخى! — ئانىنىڭ قوللىرى، بارماقلىرى، تىرناقلىرى بىردىن ئۇزىراپ مىلتىق تۇتقان ئادەمنىڭ ياقىسىغا ئېسىلدى، — قارا يۈز شۇمپەن، سېنىڭ ئاناڭ يوقمۇ، بالاڭ يوقمۇ؟! كىملەردۇر ھەرىكەتكە كېلىپ ئانىنىڭ تۆمۈردەك چىڭ، چاڭگاكتەك كۈچلۈك قوللىرىنى ئۇنىڭ ياقىسىدىن مىڭ تەسلىكتە ئاجراتتى. ئۇنىڭ بويۇنلىرىدا ئانىنىڭ تىرناق ئىزلىرى قالدى. بۇ چاغدا سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن «ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دېگەن سادا ياڭراشقا باشلىغانىدى. مىلتىقلىق ئادەم ھەل قىلىدىغان ئىشنىڭ باشقا ئىكەنلىكىنى، موماي بىلەن ھەپىلىشىپ يۈرسە بولمايدىغانلىقىنى ھېس قىلدىمۇ، بوينىدىكى تىرناق ئىزلىرىنى سىلىغىنىچە كۆزلىرىنى ئالايتىپ يىراقلاپ كەتتى. كۆزلىرى يەنىلا سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدا ئىدى. ئەمدى سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن قوشاق، مەشھۇر سېيىت نوچى ھەققىدىكى ھېلىقى قوشاق ياڭراشقا باشلىغانىدى. بۇ قوشاقنى شاھمۇھەممەتخان راۋاب تەڭكەش قىلىپ ئېيتاتتى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدا ئولتۇرغۇچى شاھمۇھەممەتخانغا ھەۋەس قىلىپ يۈرگەن ئۇزاق يىللاردا ئۆگىنىۋالغانىدى:    «مېنى ئاتساڭ ئۇستاڭ ئات، نا ئۇستاڭ يېقىن كەلمە. سول كۆكسۈمنى چەللەپ ئات، جا ئۇستاڭ يېقىن كەلمە.» سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىگە قونۇۋالغۇچىمۇ ۋە بويۇنلىرى قاڭتۇرۇلغان ئاتتەك كەينىگە ئېگىلگەن سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىگە قاراپ تۇرغان «كۆكقۇم»لۇقلارمۇ «ئابدۇللا خارەت ئېتىلدى، ئەمما ئوق تەگمەي قالدى» دېگەن تونۇشتا ئىدى. ئوق ئاتقۇچى ۋارقىرىدى:    — ھوي ئابدۇللا خارەت، ئوق ئاۋازىنى ئاڭلىدىڭمۇ؟ بۇ ساڭا بېرىلگەن ئاخىرقى ئاگاھلاندۇرۇش. ئەگەر چۈشمەيدىغان بولساڭ راستتىنلا قارىغا ئېلىپ ئاتىمىز!    سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىدىن شوئار ۋە ھېلىقى قوشاق ياڭرىدى. تەھدىت كارغا كەلمىگەنىدى. يەنە مۇزاكىرىلەر باشلاندى. سەگۈ تېرەكنىڭ ئۈستىگە قونۇۋالغۇچىنى چۈشۈرۈش ۋە شوئار توۋلاۋاتقان زۇۋانىنى ئېتىش لازىم ئىدى. ئۇنى پەسكە چۈشۈرگىلى بولسىلا زۇۋانىنى ئېتىش تەس ئەمەس ئىدى. ئەمما پەسكە چۈشۈرگىلى بولمايۋاتاتتى. مۇزاكىرە خېلى ئۇزۇنغا سوزۇلدى. كۈن غەربكە پەسلەپ كۆلەڭگىلەر شەرققە ئۇزىراۋاتاتتى. كەچ كىرىۋاتاتتى. ئالدىرىمىسا بولمايتتى. ئالدىراش ئىشمۇ باشلاندى. ئەمدى ئىلەك جۇل بىلەن يۇسۇن كالتا قوللىرىغا پالتا ئېلىپ سەگۈ تېرەكنى كېسىشكە باشلىدى. پالتىلار ھەر قېتىم ئۇرۇلغاندا، باھار ئاپتىپىدا ئېرىپ يۇمشاپ كەتكەن دەرەخ غولىغا قۇلاقلىرىغىچە پېتىپ كېتەتتى. ئىككىنچى قېتىم يانتۇ ئۇرۇلغاندا، ئالىقاندەك تارشىلار ئۇچۇپ چىقاتتى. سەگۈنى كۆل تەرەپتىن كەسكىلى بولمايتتى. ئۇلار قالغان ئۈچ تەرەپتىن ئايلاندۇرۇپ كېسىۋاتاتتى. ناتونۇش بىرسى ئۇلارنىڭ پالتا ئۇرۇشىغا قوماندانلىق قىلاتتى: «بۇياققا، بۇياققىراق سال پالتىنى، مۇشۇ يەر كېسىلگەندىلا سەگۈ ئاندىن كۆلگە يىقىلىدۇ، شۇڭا مۇشۇ تەرەپنى كېسىش كېرەك» دەيتتى ئۇ پالتىچىلارغا. ئۇلار دەرەخنى چوڭ كۆلگە يىقىتماقچىدەك قىلاتتى. دەرەخ كېسىشكە قوماندانلىق قىلغۇچىنىڭ سۆزلىرىدىن ئاشۇ مەنە چىقىپ تۇراتتى. كۆلدە سۇ بار ئىدى. يېقىنقى تومۇزدا كەنتىمىزدىكى ئاقساقاللارنىڭ كۆل بېشىغا يالۋۇرۇپ يۈرۈپ سۇ باشلانغانلىقى يادىمدا ئىدى. كۆڭلۈم بىرئاز ئارامىغا چۈشتى. دەرەخ سۇغا يىقىلسا، تاغاممۇ سۇغا چۈشىدۇ. ئۇنچىلىك ئېگىزدىن سۇغا يىقىلغانغا ھېچنېمە بولمايدۇ. سۇغا چۆمۈلگىلى چىققاندا ئېگىز ياردىن «نازۇكۇم»غا سەكرىسەك ھېچنېمە بولمايمىزغۇ، تاغاممۇ ھېچنېمە بولمايدۇ دەپ ئويلايتتىم مەن...    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!    سەگۈنىڭ ئۇچىغا قونۇۋالغۇچى ئۆزى ئولتۇرغان پەغەزنىڭ تېگىدىن كېسىلىۋاتقانلىقىنى بىلمەمدۇ؟ ياكى بىلسىمۇ پەرۋايىغا ئالمىدىمۇ، پات-پات ئۆز شوئارىنى توۋلاپ قوياتتى. توختىماي پالتا ئۇرۇۋاتقان ئىلەك جۇل بىلەن يۇسۇن كالتا ھېرىپ كەتكەن، ھاسىراپ-ھۆمۈدەيتتى. پالتىلار ئالماشتى. ئەمدى پالتىلار تېخىمۇ زەرب بىلەن ئۇرۇلۇشقا باشلىدى. سەگۈ تېرەكنىڭ غولىدىن تەڭنىنىڭ ئاغزىچىلىك يەر ئويۇلۇپ بولدى. يەنە ئازراق كېسىلسىلا دەرەخ قىڭغىيىشقا باشلايتتى.    مومام ۋارقىراپ پەرياد كۆتۈرۈشكە باشلىغانىدى: «ۋاي بالام، ۋاي بالام، بالامنى دەرەخ بېسىۋالىدىغان بولدى. خالايىق، بالامنى قۇتقۇزۇڭلار! ئادەم بارمۇ، بالامنى قۇتقۇزۇڭلار!...» مومام ۋارقىرايتتى. دەرەخ يېنىغا بارماقچى بولۇپ يۇلقۇناتتى. ئەمما ئۇنى مەھكەم تۇتۇۋالغان «كۆكقۇم»لۇقلار نە ئۇنىڭ مۇراجىئىتىگە، نە يۇلقۇنۇشلىرىغا پەرۋا قىلمايتتى. بوۋاممۇ جىددىيلىشىپ قالدى. ئۇ دەرەخكە پالتا ئۇرۇۋاتقانلارنى توختاتتى: «دەرەخ بىلەن يىقىلسا، ساق قالارمۇ ئۇ، توختاڭلار!» پالتىلار توختىدى. بوۋام سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىغا قاراپ مۇراجىئەت قىلدى. ئەمدى ئۇنىڭ سۆزلىرى ياغدەك يۇمشاپ كەتكەنىدى:    — ئابدۇللاخۇن بالام، گېپىمنى ئاڭلاڭ، پەسكە چۈشۈڭ. ئۆزىڭىزنى ئايىمىسىڭىزمۇ، ئانىڭىز بىلەن مېنى ئاياڭ بالام، پەسكە چۈشۈڭ...    سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچى جىمىپ قالدى. سەل سۈكۈناتتىن كېيىن بوۋام يەنە مۇراجىئەت قىلدى:    — ئابدۇللاخۇن، ئانىڭىزغا، ماڭا، بالىلىرىڭىزغا قاراڭ بالام، بالىلىرىڭىز چۆچۈرىدەك كىچىك، بالىلىرىڭىزنى ئاياڭ، پەسكە چۈشۈڭ بالام...    — ئانا، دادا!... — دەپ جاۋاب قايتتى سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن، — مەندىن رازى بولۇڭلار، بالىلىرىمنى خۇداغا، ئاندىن قالسا سىلەرگە تاپشۇردۇم، — تاغامنىڭ ئاۋازى يىغلامسىرىغاندەك، تىترىگەندەك ئاڭلىناتتى. ئۇ يۇمشاپ قالغاندەك، يەنە ئازراق نەسىھەت قىلىنسا ئىش ھەل بولىدىغاندەك تۇيۇلاتتى. مومام، ھاممام، ئانام، تاغامنىڭ خوتۇنى، تۇغقانلار ھۈ تارتىشىپ يىغلىشاتتى. ئاشۇ يىغىدا «پەسكە چۈشۈڭ، پەسكە چۈشۈڭ، بىزنى ئاياڭ، بالىلىرىڭىزنى ئاياڭ» دېگەن مەنە بار ئىدى. ئاياللارنىڭ يىغىسى ئېچىنىشلىق، تەسىرلىك ئىدى. مەن «تاغام تەسىرلىنىپ پەسكە چۈشىدىغان بولدى» دەپ ئويلىدىم. ئەمما سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچىدىن قايتا ياڭرىغان شوئار مېنىڭ ئۈمىدلىرىمنى يوق قىلدى:    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!    سادا قاتتىق، كۈچلۈك، بۇرۇنقىدىنمۇ بەكرەك ياڭراق ئىدى. «كۆكقۇم»نىڭ ئاسمىنى يەنە لەرزىگە كەلدى. ئەگرىياردىن ۋاڭىلدىغان سادا قايتاتتى. ئىلگىرى توختاپ-توختاپ توۋلىغان تاغام ئەمدى ئۈزمەي ۋارقىراشقا باشلىغانىدى:    — ياشىسۇن كومپارتىيە! يوقالسۇن كوپىراتسىيە!    — جاھىل ئۇنسۇر دېگەن مانا مۇشۇنداق، ئۇنىڭغا نەسىھەت كار قىلمايدۇ، — دېدى مۇئەللىمىمىز سۆز قېتىپ. ھەممە كىشى ئۇنىڭ ئەيۋەشكە كەلمەيدىغانلىقىنى ھېس قىلغانىدى. يۈسۈپ قارا قۇلاق پالتىچىلارغا ئىشارەت قىلدى. پالتىلار يەنە زەرب بىلەن ئۇرۇلۇشقا باشلىدى...    سەگۈ تېرەكنىڭ ئۇچى قىڭغىيىشقا باشلىدى. تاغامنىڭ «ياشىسۇن كومپارتىيە...» دېگەن ئاخىرقى ئاۋازى بىلەن يۈسۈپ قارا قۇلاقنىڭ «قاچ!» دېگەن ئاۋازى ئارىلىشىپ كەتتى. كىشىلەر تەرەپ-تەرەپكە قېچىشتى. ئاشۇ كۆزنى يۇمۇپ-ئاچقۇچە بولغان پەيتتە قاراسلىغان، گۈلدۈرلىگەن ئاۋاز بىلەن سەگۈ تېرەك ئۆرۈلدى. تېرەك كۆلگە ئەمەس، بەلكى قىرغاقنى بويلاپ ئۆرۈلگەنىدى. ئۇ كۆل يېنىدىكى باشقا تېرەكلەرنىڭ پۇتاقلىرىنى قايرىپ، ئوBlast قىلىپ سۇندۇرۇپ، دوڭغاق سۆگەتنىڭ غولىغا قاتتىق ئۇرۇلدى ۋە قارس-قۇرس سۇندى. سۇنغان يەردىن سۆگەتكە ئىلىنىپ قالدى...    ئاشۇ مىنۇتتا ھەممىنى ئۇنتۇپ، كۆلگە تىكىلىپ قاراپ قالغىنىم ئېسىمدە. كۆل سۈيى داۋالغۇپ كەتكەنىدى. دەرەخ يىقىلغاندا ئۆرە-تۆپە بولغىنىدىن كۆلگە چۈشۈپ كەتكەن ئادەملەر خۇددى سۇغا چۈشۈپ كەتكەن توخۇدەك پالاقشىپ يۈرەتتى. تەتۈر سۆگەتنىڭ نوتىلىرىغا، قىرغاققا ئېسىلىشقا ئۇرۇناتتى. «قۇتقۇزۇڭلار، قۇتقۇزۇڭلار!» دەپ ۋارقىرىشاتتى. پالاقشىپ يۈرگەن، ۋارقىرىغانلارنىڭ قايسىسى تاغامدۇ؟ تاغام سۇغا چۆكۈپ كەتكەنمىدۇ يا؟ كۆزۈم كۆلدە، خىيالىم تاغامدا ئىدى. مومامنىڭ ئېچىنىشلىق يىغا ئاۋازى ئاڭلاندى. ئۇ قىرغاقنى بويلاپ پالاقشىپ يۈگۈرۈپ كېتىۋاتاتتى. «ۋاي بالام، ۋاي بالام، ۋاي بالام!» دەپ يىغلايتتى. ئەگەشتىم، كىشىلەر ھەممىسى ئاشۇ ياققا يوپۇرۇشقانىدى. تاغام سەگۈ تېرەك يىقىلغان يۆنىلىشتە، قىرغاققا خېلى يىراق يەردىكى ئېتىزغا چۈشكەنىدى. بۇ تاغامنىڭ ئۆز يېرى، ئۈچ يىل بۇرۇن ئەللىك كۈمۈش تەڭگىگە سېتىۋالغان يېرى ئىدى. تاغام ئۆز يېرىگە چۈشۈپتۇ، چۈشەندىم. سەگۈ تېرەك يىقىلىپ دوڭغاق سۆگەتكە ئۇرۇلغاندا، تاغام ئۆزى قۇچاقلاپ تۇتۇۋالغان سەگۈنىڭ غولىدىن ئاجراپ كېتىپتۇ. ساداقتىن چىققان يا ئوقىدەك ئۇچۇپ كېتىپتۇ. يىراققا چۈشكىنى شۇ سەۋەبتىن ئىكەن. گۈررىدە ئولاشقان كىشىلەرنىڭ پۇتلىرى، چاتراقلىرى ئارىسىدىن قىستىلىپ ئۆتۈپ ئالدىغا چىقتىم. تاغامنىڭ گەۋدىسى يەرگە دۈم چۈشۈپتۇ. يۈزى ئوڭ تەرەپكە يانتۇ بولۇپ قاپتۇ. ئوڭ كۆزى جامدەك ئوچۇق، ئاغزىدىن قىپقىزىل قان بۇلدۇقلاپ ئېقىۋاتاتتى. قوللىرى تۇپراقنى مەھكەم چاڭگاللىغانىدى...    == 7 == ئۇزاق يىللار ئۆتۈپ، سەگۈ تېرەك بىلەن بىللە يىقىلغان تاغام ئۇنتۇلغان، ئۇنىڭ دەرد-ھەسرىتى كۆڭۈللەردىن تامامەن كۆتۈرۈلۈپ بولغان چاغلاردا، كوپىراتسىيە-كوممۇنا تارقىتىۋېتىلىپ يەرلەر دېھقانلارغا قايتا تەقسىم قىلىپ بېرىلدى. ئانام ئاشۇ قولى گۈل، ئەمما جاھىل ئىنىسىنى ھەسرەت بىلەن ئەسكە ئالدى: — ھەي ئىسىت، ھەي ئىسىت، ئىنىم ھايات بولغان بولسا، ئۆز يەرلىرىنىڭ ئۆزىگە قايتۇرۇپ بېرىلگەنلىكىنى كۆرگەن بولسا، نەقەدەر خۇشال بولۇپ كەتكەن بولاتتى-ھە! ئىسىت، ئىسىت، ئۆز يېرىگە ئىگە بولۇش، ئۆز يېرىگە ئىشلەش ئۇنىڭ پېشانىسىگە پۈتۈلمىگەنىكەن، ئىسىت...    ئانامنىڭ ھەسرەت-نادامىتى ئاشۇ ئۇزاق يىللاردا بولۇپ ئۆتكەن كېيىنكى ئىشلارنى ئېسىمگە سالدى. تاغام سەگۈ تېرەك بىلەن بىللە يىقىلغاندا، مومام ئۇنى كۆرۈپلا ھوشىدىن كەتتى. ھاممام، ئانام، تاغامنىڭ ئايالى ۋە باشقا تۇغقانلارنىڭ يىغىسى جاھاننى بىر ئالدى. بوۋام ئوغلىنى يۆلەپ قۇچىقىغا ئالدى. ئۇنىڭ كۆزلىرىدىن ياش تامچىلىرى يىپى ئۈزۈلگەن مارجاندەك تۆكۈلەتتى. «كۆكقۇم»لۇقلار گويا تاغامنىڭ ئۆلۈشىنىلا كۈتۈپ تۇرغاندەك، بىر مەيدان چېلىش مۇسابىقىسىنى كۆرۈپ تارقىغان تاماشىبىنلارغا ئوخشاش پۇررىدە تارقاپ كېتىشتى. «جاھىل ئۇنسۇر ئۆلۈپ، قانۇنىي جازادىن قۇتۇلۇپ قالدى-دە، ھەي...» دەپ ئۆكۈندى مىلتىق تۇتۇۋالغان كىشى. تۇغقانلارنىڭ يىغا-زارى ئىچىدە خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ مۇزاكىرىلىرىمۇ ئاياغلاشقان بولسا كېرەك، ئۇلار كۆمۈۋېتىش ئۈچۈن جەسەتنى تۇغقانلىرىغا تاپشۇرۇپ بېرىش توغرىسىدىكى قارارنى ئۇقتۇردى.    تاغام دەپنە قىلىنغاندىن كېيىن، بىزنىڭ چوڭ كۆل بويىدىكى كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىغا بېرىپ كېلىدىغان ئىشىمىز توختىدى. ئەمدى ئۇ يەرگە تاماق ئاپارمىساقمۇ بولاتتى. ئۇ يەردە نېمە ئىشلار بولدى، كۈندۈزى قەيەردە ئەمگەككە سېلىنىپ كېچىسى قانداق كۈرەش قىلىندى، بۇلارنىڭ بىز بىلەن، بىزنىڭ ئائىلە بىلەن مۇناسىۋىتى يوق ئىدى. قوشنا ئاياللارنىڭ ئەتىگەندە كىرىپ كېچە بولغان ئىشلارنى سۆزلەپ بېرىشلىرىمۇ توختىغانىدى. پەقەت مەن مەكتەپكە بېرىپ كېلىشىمدە، يىراقتا ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان ياكى قوللىرى باغلانغان ھالەتتە ئاپتاپقا تىزلاندۇرۇپ قويۇلغان سايىت ھاجى پومنى، رەھىم پوۋاشنى، ئىمىن كۈشكەلنى، تۇرسۇن چالۋاشنى خىرە-شىرە كۆرەتتىم. ھېلىم ئاتىنىمۇ كۆرەتتىم. بوۋاينىڭ ئەمگەك قىلغۇدەك ماغدۇرى بولمىغاچقا، ئۇ كۆپ چاغلاردا ئاپتاپلىقتا يۈكۈندۈرۈلۈپ قويۇلاتتى. قولى باغلانغان بولاتتى. شۇنداقتىمۇ يېنىدىن ساقچى ئايرىلمايتتى...    تاغامنىڭ «قىرىقى» ئۆتكەن، ئۆيدىكى يىغا-زارىلەر توختىغان كۈنلەرنىڭ بىرىدە، مەكتەپتىن قايتىپ كەلسەم تاغام سالغان چوڭ ئايۋان يەنە يىغا-زارىغا تولۇپتۇ. يىراق-يېقىن ئۇرۇق-تۇغقانلارنىڭ ھەممىسى يىغىلىپ بىر-بىرىگە ئېسىلىشىپ يىغلىشىۋېتىپتۇ. ھاڭۋېقىپ تۇرۇپلا قالدىم. «يەنە نېمە ئىش يۈز بەرگەندۇ؟» قەلبىمدە ئەنە شۇ سوئاللار ھۆكۈم سۈرەتتى. يىغا-زار ئىچىدىن ئانامنىڭ ئاۋازىنى تونۇدۇم. ئۇ قوشاق قېتىپ يىغلاۋاتاتتى: «جانجىگىرىم، قېرىندىشىم، يۈرەك پارەم قېرىندىشىم، ھايات بولغان بولساڭ قويۇۋېتىلەركەنسەن قېرىندىشىم، كۈننىڭ سېرىقىنى كۆرەركەنسەن قېرىندىشىم، بۇرۇن كەتكەن قېرىندىشىم...» ئانامنىڭ قوشاقلىرىدىن نېمىنىدۇر ھېس قىلغاندەك بولدۇم. يىراقراق بىر تۇغقىنىمىزنىڭ مەن تەڭتۇش ئوغلى مېنىڭ ھاڭۋېقىپ تۇرغانلىقىمدىن نېمىنىدۇر سەزگەن بولسا كېرەك، ماڭا يېقىنلىشىپ: «ئۇقتۇڭمۇ، قولغا ئېلىنغانلارنىڭ ھەممىسىنى قويۇۋېتىپتۇ، ئابلاكام ھايات بولغان بولسا ئۇنىمۇ قويۇۋېتەركەن» دېدى. مەن شۇئان مەكتەپتىن كېلىۋېتىپ ئەمگەككە سېلىنىۋاتقان ئۇنسۇرلارنىمۇ، ئاپتاپقا يۈكۈندۈرۈپ قويۇلغان ھېلىم ئاتىنىمۇ كۆرمىگەنلىكىمنى ئېسىمگە ئالدىم. «راستمۇ؟ راست قويۇۋېتىلگەنمىدۇ؟» ئارقامغا بۇرۇلۇپلا كوپىراتسىيىنىڭ خامىنىغا قاراپ چاپتىم. ئۇ يەردە ھېچكىم يوق ئىدى. قولغا ئېلىنغانلارمۇ، خىزمەت گۇرۇپپىسىنىڭ كادىرلىرىمۇ، ئىلەك جۇل، يۇسۇن كالتا قاتارلىق ساقچىلارمۇ كۆرۈنمەيتتى. پەقەت ئۇزۇن خادا ئۇچىدىكى قىزىل بايراقلا لەپىلدەپ تۇراتتى. چوڭ كۆل تەرەپكە ئۆتتۈم. سەگۈ تېرەك يىقىلغان يېرىدە دوڭغاق سۆگەتنىڭ پۇتاقلىرىغا مىنىپ قالغان ھالەتتە تۇراتتى. تاغام يىقىلغان ئاختامىلىقتا قانغا بويالغان تۇپراق جىگدە رەڭدە قارىيىپ ياتاتتى. تاغام كۆز ئالدىمغا كەلدى. كۆز چاناقلىرىم ياشقا تولدى...    ئۇزاق يىللاردىن كېيىن چوڭ بولغىنىمدا ئاڭلىسام، خوتەندە كوپىراتسىيە ۋەقەسى بولغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومدىن خوتەنگە خىزمەت گۇرۇپپىسى كەپتۇ. ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ سېكرېتارى ۋاڭ ئېنماۋ خىزمەت گۇرۇپپىسىنى ئۆزى باشلاپ كەپتۇ. مۇھەممەتئىمىن ئىمىنوف مۇئاۋىن گۇرۇپپا باشلىقى ئىكەن. ئۇلار شەھەردىكى ئېسىل مېھمانخانىلاردا يېتىش توغرىسىدىكى تەكلىپلەرنى رەت قىلىپ، ئۇدۇل كوپىراتسىيە ۋەقەسى باشلانغان ئىگەرچى كەنتىگە كېلىپ چۈشۈپتۇ. سېكرېتار ۋاڭ ئېنماۋ ئىگەرچىدە تۇرۇپ، ئۆيمۇئۆي زىيارەت قىلىپ ئەھۋال ئۇقۇشۇپتۇ. مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوف يېزىمۇيېزا بېرىپ ئەھۋال ئىگىلەپتۇ. ئۇنىڭغا ھاكىم ھەمراھ بولۇپ ماڭىدىكەن. ئۇ بۇزۇق ئۇنسۇرلارنىڭ كوپىراتسىيىنى بىكار قىلىش توپىلىڭىنى قانداق تىنچىتقانلىقىنى، نەچچە بۇزۇق ئۇنسۇرنى قولغا ئېلىپ، نەچچە بۇزۇق ئۇنسۇرنى كۈرەش قىلغانلىقىنى، قايسى يېزىدا قانچە بۇزۇق ئۇنسۇر قامالغانلىقىنى ئىپتىخار بىلەن دوكلات قىلىدىكەن. مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوف 3-رايون دېيىلىدىغان تۇساللىنى تەكشۈرۈپتۇ. 4-رايون ئاتىلىدىغان بۇزاقنى تەكشۈرۈپتۇ، ھەممە يەردە قوللىرى ئارقىسىغا باغلىنىپ كۈرەش قىلىنىۋاتقانلارنى، قوللىرى ئارقىسىغا باغلىنىپ ئاپتاپقا سېلىپ قويۇلغانلارنى كۆرۈپتۇ. ھاكىمنىڭ زوق-شوق بىلەن قىلغان دوكلاتلىرىنى، رايون باشلىقىنىڭ ئىپتىخار ۋە غەلىبە تەنتەنىسى ئارىلاشقان دوكلاتلىرىنى ئاڭلاپتۇ...    ئۇلار تاكى 7-رايون لايقىنى، 5-رايون باغچىنى، 6-رايون خانئېرىقنى ئايلىنىپ، تەكشۈرۈپ ئىگەرچىگە قايتىپ كەلگۈچە مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوف بىر ئېغىزمۇ گەپ قىلماپتۇ...    سېكرېتار ۋاڭ ئېنماۋ ئىگەرچىدىكى ھەر بىر ئائىلىنى، ئىگەرچى تەۋە بولغان 2-رايوندىكى بارلىق يېزا-كەنتلەرنى تەكشۈرۈپ چىقىپتۇ. ھەر بىر ئائىلىدىكى بوش تاغار-خالتىنى، كۆك توپىغا سېلىنغان يىرتىق بورا ۋە كۈيە يەپ كەتكەن كونا كىگىزلەرنى كۆرۈپتۇ. ئۇلارنىڭ پىكىر-تەلەپلىرىنى ئاڭلاپتۇ. ئۇلارنىڭ ۋەقە چىققان كۈنى توۋلىغان «ياشىسۇن كومپارتىيە، يوقالسۇن كوپىراتسىيە!» دېگەن شوئارىدىن پارتىيىگە بولغان مېھرى-مۇھەببىتىنى، كوپىراتسىيىنىڭ باشقۇرۇلۇشىغا بولغان نارازىلىقىنى ھېس قىلىپتۇ. تەكشۈرۈشنىڭ تۆتىنچى كۈنى ۋاڭ ئېنماۋ يەنە ئۆيمۇئۆي بېرىپ ھەر بىر ئائىلىدىن كەچۈرۈم سوراپتۇ. بەشىنچى كۈنى ۋىلايەت بويىچە كادىرلار يىغىنى ئېچىپ ئۇزۇن نۇتۇق سۆزلەپتۇ. مۇھەممەدئىمىن ئىمىنوفمۇ سۆزلەپتۇ. ئاشۇ نۇتۇقتىن كېيىن ھەرقايسى يېزا-كەنتلەردە قولغا ئېلىنغانلارنىڭ قوللىرى باغلانغان ئارقانلار يېشىلىشكە باشلاپتۇ. ئۆيلىرىگە قويۇۋېتىلىپتۇ. قويۇۋېتىلگەنلەر قاتتىق باغلىنىشتىن سىرقىراپ كەتكەن قوللىرىنى كۆتۈرۈپ «ياشىسۇن كومپارتىيە!» دەپ ۋارقىرىشىپ كېتىپتۇ. كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئاپتۇ.    ئەمما تاغام ئۈچۈن، بىزنىڭ ئائىلىمىز ئۈچۈن ئەمدى بۇلارنىڭ ئەھمىيىتى يوق ئىدى. تاغامنى ھېچكىم تىرىلدۈرۈپ بېرەلمەيتتى. بولغۇلۇق بولغان، «تىرىك بولغان بولسا...» دېگەن ئاشۇ خىيال پەقەت نادامەتلا كەلتۈرەتتى. مەن مەكتەپتىن كەلگەندە چوڭ ئايۋاننىڭ قايتا يىغا-زارغا تولغانلىقى ئاشۇ نادامەتنىڭ مەھسۇلى ئىدى، خالاس. بوۋىلار «پۇشايماننى ئالغىلى قاچا تېپىلماس» دېگەن ئەمەسمۇ. تاغامنىڭ جاھىللىقى، يەر-زېمىنغا قانماسلىقى ئاشۇ پۇشايمان-نادامەتنى كەلتۈرگەنىدى. بۇنى سەگۈ تېرەكنى كەسكەنلەردىن، ئۇنى يىقىتقانلاردىن كۆرۈشكە بولمايتتى. 1978-يىلىغا كەلگەندە، خۇددى ئاشۇ يىلى ھېلىم ئاتا ئېيتقاندەك كوپىراتسىيە تارقىتىۋېتىلدى. پارتىيە تۆت كىشىلىك گۇرۇھنىڭ سولچىل خاتالىقىنى دانالىق بىلەن تۈزەتتى. يەرلەر يەنە قايتا تەقسىم قىلىپ بېرىلدى. ھەممە كىشى ئۆز يېرىگە تەر تۆكۈپ ئۆز رىزقىنى تېپىپ يېيەلەيدىغان بولدى. ئانامنىڭ ھەسرەت-نادامەت چەككىنى ئارتۇقچە. يەرلەرنىڭ قايتا تەقسىم قىلىنغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان بولسا، تاغامنىڭ روھى ئەلۋەتتە خاتىرجەملىككە ئېرىشىدۇ... 7yyylo14calc9zh7vjkxls28zxn32ql 0 24715 176518 2026-09-26T20:17:57Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ' = مومام خاتىرىسىگە = '''پەرھات تۇرسۇن''' مەن كىچىك چاغلىرىمدا تالاي قېتىم مېڭىپ ئۆتكەن ئاشۇ چىغىر يوللار بىلەن مومامنىڭ ئۆيىگە كېتىپ بارماقتىمەن. كىچىك چاغلىرىمدا ئاجايىپ كەڭرى كۆرۈنىدىغان بۇ ساسلىق ھازىرقى زامان ئادەملىرىنىڭ قەلبىگە ئوخشاش بارا-بارا تارى...' 176518 wikitext text/x-wiki = مومام خاتىرىسىگە = '''پەرھات تۇرسۇن''' مەن كىچىك چاغلىرىمدا تالاي قېتىم مېڭىپ ئۆتكەن ئاشۇ چىغىر يوللار بىلەن مومامنىڭ ئۆيىگە كېتىپ بارماقتىمەن. كىچىك چاغلىرىمدا ئاجايىپ كەڭرى كۆرۈنىدىغان بۇ ساسلىق ھازىرقى زامان ئادەملىرىنىڭ قەلبىگە ئوخشاش بارا-بارا تارىيىپ كىچىككىنە بىر ئويمانغا ئايلىنىپ قالغانىدى. مومام ئۆلۈپ كەتتى، مەن مومام ئۆلۈپ كەتكۈچە مۇشۇ ساسلىقمۇ تارىيىپ-تارىيىپ يوقاپ كېتىشى مۇمكىن دەپ ئويلىغانىدىم. ئۇلار مېنىڭ قەلبىمدىكى مۇھەببەت ۋە ئەركىنلىك ئىدى. مەندىكى بارلىق مېھرى-مۇھەببەت ۋە ئەركىنلىك تۇيغۇسى ئاشۇ مومام بىلەن مۇشۇ ساسلىقتىن شەكىللەنگەنىدى. ئەمدى ئۇلارنىڭ غايىب بولۇشى مېنىڭ روھىمنىڭ يىلتىزىغا پالتا چېپىلغاندەكلا تۇيۇلماقتا ئىدى. مەن ساسلىقتىكى يوقىلىشقا قاراپ يۈزلەنگەن زەي پۇرىقىنى قانماي-قانماي پۇرىدىم. بالىلىق چاغلىرىمدا مۇشۇ زەي پۇرىقى مەن ئۈچۈن ئەڭ مەزىلىك پۇراق ئىدى. بۇ يەردىن ئۆتكىچە ئىختىيارسىز ئۆزۈمنى يەرگە تاشلاپ ئۇزاقتىن-ئۇزاق ياتاتتىم. يۈرىكىم ھاياجاندىن تىترەيتتى. زەي پۇرىقى مېنى چەكسىز ھاياجانغا سالاتتى، ساسلىق يول بويىدا بولغاچقا مومامنىڭ ئۆيىمۇ ئوخشاش پۇرايتتى، مەن ئاشۇ ئۆيدە تۇغۇلغان شۇڭا ھەممە ئادەمنى بىزار قىلىدىغان زەي پۇرىقى ئەكسىچە مەندە ھاياجان پەيدا قىلسا كېرەك. مەن بۇلاقلارنىڭ لۆمۈلدەپ قايناپ تۇرغان كۆزلىرىگە ئۇزاق-ئۇزاق تىكىلىپ بۇلاق بويىدا دۈم ياتاتتىم. نېمە ئۈچۈندۇر ئۇندىن تەقدىر-ئىستىقبالىم ھەققىدىكى بېشارەتلەرنى ئىزدەيتتىم. چىغىر يوللارنىڭ پەيدا قىلغان تورىغا قاراپ ئۆز بەختىم ھەققىدە پال سالاتتىم. ھازىر بۇ بۇلاقلارنىڭ نۇرغۇنلىرى تىنىپ كەتكەن، چىغىر يوللارنىڭ نۇرغۇنلىرى ئۆچۈپ كەتكەنىدى. ماڭا پۈتۈنلەي ناتونۇش بولغان ھارۋا يوللىرى، خۇمدان ۋە ئۆستەڭلەر ماڭا «كىمسەن؟» دېگەندەك ناتونۇش نەزەر بىلەن ھۆمىيىپ قارىماقتا ئىدى. رەھىمسىز ئادەملەر مېنىڭ بالىلىقىمنى خاتىرەمدىن بىر-بىرلەپ ئۆچۈرۈپ تاشلاپ قۇپقۇرۇق بوشلۇققا ئايلاندۇرماقتا ئىدى. مەن يىراق ئۈرۈمچىدىن مومامنى ئاخىرقى رەت كۆرۈۋېلىش ئۈچۈن شۇنچە ئالدىراپ كەلگەن بولساممۇ ئۈلگۈرەلمىدىم. مەن كەلگەندە ئاللىقاچان يەرلىككە قويۇپ بولغانىكەن. بىراق كېيىنچە «ئۈلگۈرۈپ كېلەلمىگىنىممۇ ياخشى بوپتۇ» دەپ قالدىم. چۈنكى مومامنىڭ كۆز يۇمغىنىنى ۋە دەپنە قىلغىنىنى كۆرمىگەنلىكىم ئۈچۈن ماڭا مومام يەنىلا ھاياتتەك تۇيىلاتتى. مەن ئەگەر ئاشۇ جەرياننى كۆرگەن بولسام چەكسىزلىككە ئىگە بالىلىقىمنىڭ بىردىنلا قارا يەر ئاستىغا كىرىپ غايىب بولۇشىنى كۆرۈپ تۇرغان بولاتتىم. مەن ئۇنى كۆرمىگەچكە خاتىرەمدىكى بالىلىقنى، مېھرى-مۇھەببەتنى ۋە مومامنىڭ كۈلۈپ تۇرغان سىماسىنى مەڭگۈلۈك قىلىپ ساقلاپ قالالىدىم. مومام باشقا شائىرلارنىڭ مومىلىرىدەك چۆچەك ئېيتىشنى بىلمەيتتى. بىراق مومامنىڭ ئۆزى مېنىڭ روھىمدىكى چەكسىز چۆچەكلەر دۇنياسى ئىدى. مومام بىر قېتىم بوۋام بىلەن بازارغا بېرىپتۇ. بوۋام ئېشەك ھارۋىنى ئەينى چاغدىكى ئاتۇشتىكى بىردىنبىر سودا سارىيىنىڭ ئىشىكى تۈۋىدىكى دەرەخكە باغلاپ قويۇپ، مومامنى ھارۋا ساقلاشقا قويۇپ قويۇپ، ئۆزى سودا قىلىش ئۈچۈن شەھەر بازىرىغا كېتىپ قاپتۇ. بىر ھازادىن كېيىن بوۋام بازاردىن قايتىپ كەلسە، ئېشەك ھارۋىسى ئۈستىدە ئولتۇرۇپ ھارۋا ساقلاۋاتقان مومام بوۋامغا: — ئابلىزۋاي، ئاۋۇ چىم خوتۇندۇ؟ قارىسام قاراۋېرىدۇ، يا گەپ قىلمايدۇ، — دەپتۇ، سودا بازىرىنىڭ ئىشىكى تەرەپنى كۆرسىتىپ. بوۋام قارىسا مومامنىڭ كۆرسەتكىنى مومامنىڭ سودا سارىيىنىڭ كەڭ ئەينەكلىك ئىشىكىدىن كۆرۈنگەن ئەكسى ئىكەن. بوۋام دەسلەپ چۈشىنەلمەي ھاڭ-تاڭ قاپتۇ، كېيىن قورقۇپ كېتىپتۇ، ئېسىگە كېلىپ قاتتىق غەمگە پاتقان بوۋام يىغلاپ تاشلاپتۇ: — ھۆرىخان، بېشىڭ ئاغرىۋاتامدۇ؟ — دەپ قايتا-قايتىلاپ سوراپتۇ بوۋام. بوۋام بىزگە بۇ ئىشنى دائىم ھېكايە قىلىپ بېرەتتى. بوۋامنىڭ دېھقان تىلىدا «ئۇنى بېشى ئاغرىۋاتقان ئوخشايدۇ دەپ قورقتۇم» دېگىنى ھېلىمۇ يادىمدا، ئۇ ئەسلى مومامنىڭ تا شۇ چاققىچە ئەينەك كۆرۈپ باقمىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بولالمىغانىكەن. شۇڭا مومامنى ئېلىشىپ قالغان بولسا كېرەك دەپ قورقۇپتۇ. بوۋام ئېيتقان «بېشى ئاغرىش»نىڭ مەنىسى شۇ ئىدى. كېيىن مەن «ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى» ناملىق كىتابلارنىڭ بىرىدىن شۇنىڭغا ئوخشاپ كېتىدىغان بىر چۆچەكنى ئوقۇغانىدىم. مومامنىڭ چۆچەكلەردىكىگە ئوخشايدىغان كەچۈرمىشلىرى ئۇنىڭ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە داۋاملاشقان. مومام قازا قىلىشتىن بىر يىل ئىلگىرى قىزىل ئۆڭگەچ راكىغا گىرىپتار بولغانلىقى بايقالغان. مومام ئۆزىنىڭ ھاياتىنىڭ ئاخىرلىشىش ئالدىدا تۇرغانلىقىنى ئۇققان ئاشۇ دەقىقىلەردە چىرايىدىن يەنىلا مۇلايىملىق ۋە خاتىرجەملىك كەتمىگەن. ئۇ بۇ پاكىتنى خۇددى دائىم تەكرارلىنىپ تۇرغان بىر ئىشنى ئاڭلىغاندەك جىمجىت قوبۇل قىلغان. بەلكىم ئۇ ئۆزىنىڭ ئۆلۈپ كېتىشىگە ئىشەنمىگەندۇ ياكى ھاياتىنى ئۆلگەندىن كېيىنمۇ يەنە داۋاملىشىۋېرىدۇ دەپ ئويلىغاچقا شۇنداق خاتىرجەم ھالەتتە تۇرغاندۇ. ئادەتتە ناتونۇش بىرەر جايغا سەپەرگە ماڭغان ئادەمدىمۇ ئاز-تولا قورقۇش ۋە گاڭگىراش بولىدۇ. لېكىن مومامنىڭ چىراي ئىپادىسىدە بۇنداق ئالامەتلەر كۆرۈلمىگەنىدى. بۇ دۇنيا بىلەن ئۇ دۇنيانىڭ ئارىلىقى مومامغا خۇددى ياتاق ئۆي بىلەن مېھمانخانا ئۆينىڭ ئارىلىقىدەكلا، ئۆلۈش خۇددى مېھمانخانا ئۆيدىن ياتاق ئۆيگە كىرىشتەكلا تۇيۇلغان بولسا كېرەك. مومام ئۆلۈمگە ئىنتايىن خاتىرجەم ھالدا ئالدىرىماي تەييارلىق قىلغانىدى. قارىغاندا ئۇنىڭ ئالدايدىغان ھېچ ئىشى يوقتەك قىلاتتى. مەن تۇغۇلغان ئاشۇ قورۇنى بوۋام بىلەن مومام سالغان چاغدا مومام ئەمدىلا بوۋام بىلەن توي قىلغان ياش چاغلىرى ئىكەن. مەن دائىم بوۋام بىلەن مومامنىڭ ئاشۇ چاغدىكى قىياپەتلىرىنى تەسەۋۋۇر قىلىمەن. تاغىلىرىم ۋە ھاممىلىرىمغا قاراپ «زادى ئۇلارنىڭ قايسىسىغا ئوخشايدىغان بولغىيتتى؟» دەپ ئويلىنىمەن. بىراق ئۇلارنى ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسىغا ئوخشاتقىم كەلمەيدۇ. تەسەۋۋۇرۇمدىكى ئۇلارنىڭ ئوبرازى سىرلىق بىر قەۋەت پەردە كەينىدە تۇرغاندەك ناھايىتى ئابستراكت ۋە غايىۋى بولۇپ، رېئال ئادەملەرگە زادىلا ئوخشىمايدۇ. مەندىكى ئاشۇ خىل تۇيغۇ بەلكىم مېنىڭ بوۋام ۋە مومامنى مەڭگۈ چۆچەكلەردىكى پېرسوناژغا ئايلاندۇرۇۋالغانلىقىمنىڭ تۈپكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولسا كېرەك. تامچىلار مەن تۇغۇلغان ئاشۇ ئۆينىڭ تېمىنى قوپۇرۇۋاتقاندا مومام تامچىلارغا تاماق ئېتىپتۇ، تاماقنى بېرىپ بولۇپ قارىسا ئوچاقتىكى ئوت ئۆچۈپ قالغان بولۇپ، قويۇپ قويغان چاي تېخى قاينىمىغان ئىكەن. بىراق ئارقىدىنلا بوۋام «چاي ئەكەلمەمسەن؟» دەپ ۋارقىراپتۇ. ئۇ چاغلاردا ئاياللار ئۈچۈن ئەرلەرنىڭ بۇيرۇقى مۇقەددەس بۇيرۇق. مومام بوۋامنىڭ چاينى تېخىچە قايناتماپسەن دەپ خاپا بولۇشىدىن ئەنسىرەپ تېخى تولۇق قايناپ بولالمىغان چاينىلا چايدانغا ئۇسۇپ ئېلىپ بېرىپ ئۇلارغا قۇيۇپ بېرىپتۇ. مومام ئاغرىپ ياتقان چاغلاردا ئۆزىنىڭ تامچىلارغا قاينىمىغان سۇنى قاينىغان دەپ ئاپىرىپ بەرگىنىنى ئويلاپ قاتتىق ئازابلىنىپ، بۇ گۇناھنى تىلىۋېلىش ئۈچۈن كېسەل بولغىنىغا قارىماستىن مەھەللىلەرنى ئارىلاپ تامچىلارنى تېپىپ ئۇلارغا ئۆزى قايناتقان چاينى ئېلىپ بېرىپ كەچۈرۈم سوراپتۇ، شۇندىلا ئۆمرىدىكى بارلىق گۇناھلىرىدىن خالاس بولۇپ پۈتۈنلەي خاتىرجەم يېتىپتۇ. مانا بۇ ئالدىنقى دەۋرلەردە ياشىغان بىر ئايالنىڭ پۈتكۈل ھاياتى. ئۇنىڭ ئاشۇ بىر قېتىم قاينىمىغان چاينى قايناقسۇ دەپ باشقىلارنى مېھمان قىلغانلىقى ئۇنىڭ ئۈچۈن ئۆزىنى ئۆزى كەچۈرەلمەيدىغان گۇناھ بولغان. مومام بۇنىڭ ئۈچۈن ئۆزىنى گۇناھكار دەپ ھېس قىلغان. بىزنىڭ ھازىرقى دەۋرىمىزدە گۇناھكارلار يوق، ھەممە ئادەم پاك! مەيلى قېرىندىشىڭ، مەيلى دوستۇڭ بولسۇن ھەرقانداق بىر ئادەم بىلەن خاتىرجەم شېرىكلىشىپ سودا قىلغىلى بولمايدىغان، ئاياللىرىنى ئەرلىرى بىر كۈن ئۆيدە قويۇپ قويۇپ командировкаغا (خىزمەت سەپىرىگە) خاتىرجەم چىقالمايدىغان، ئادەمنىڭ ھاياتى، ئىپپىتى ۋە مال-مۈلكى زادىلا ئۆزىنىڭ ئىلكىدە بولمىغان مۇشۇ دەۋردە ھەممە ئادەم پاك. ئۆزىنى گۇناھكار دېگەنلەرنى زادىلا تاپقىلى بولمايدۇ. ئوغرىلار، بۇلاڭچىلار، پاھىشە ئاياللار ھەممىسى بىردەم بىكار بولۇپ قالسىلا باشقىلارغا ۋەز-نەسىھەتنى ياغدۇرۇۋېتىدۇ. ھەر بىر ئادەمنىڭ نەزىرىدە ئۆزىدىن باشقىسى گۇناھكار. شۇڭا ھەممە ئادەم ئۆزىدىن باشقىلارغا نەسىھەت قىلىشقا ئادەتلەنگەن. بىر قېتىم باشقىلارنىڭ بىر زەھەر چەككۈچى ھەققىدە مۇنداق پاراڭلاشقىنىنى ئاڭلىغانىدىم: — ئۇ راستتىنلا چېكەمدىكەن؟ — چەككىلى 6-7 يىل بوپتۇ، ئاخىرى پۇكۇنى ئاكام ئامالسىز زەھەر چەكلەش ئورنىغا ئاپىرىپ بېرىپتۇ. — دادىسى خېلى ياخشى ئادەم ئىدىغۇ؟ — ھوي، ئۇمۇ بېشىغا دوپپا كىيمىگەنلەرنى، چېچىنى كېسىۋەتكەن قىزلارنى كۆرسە ۋىجدانى قايناپ سۆزلەپ كېتىدۇ. دېمەك، بۇ زەھەر چەككۈچىنىڭ نەزىرىدە ئۆزىنىڭ زەھەرلىك چېكىملىك چەككىنى ھېچگەپ ئەمەس، باشقىلارنىڭ بېشىغا شەپكە كىيمىگىنى كەچۈرگۈسىز گۇناھ. ئاھ پاك خېروئىنچىلار، ئاقكۆڭۈل جالاپلار، مېھرىبان بۇلاڭچىلار! پۈتۈن كىتابخانا پەندى-نەسىھەت كىتابلىرى بىلەن تولغان، پۈتۈن جەمئىيەتتىكى كىشىلەرنىڭ پاراڭلىرى بىر-بىرىگە نەسىھەت بىلەن تولغان، كىشىلەر ئاشۇ خېروئىنچىغا ئوخشاش نەسىھەت بىلەن جەمئىيەتنى ئۆزگەرتمەكچى. مومام ياش چاغلاردا كىتابلارمۇ ئاز ئىكەن، ئەدەب-ئەخلاق ھازىرقىدەك بۇنداق تەلۋىلەرچە تەشۋىق قىلىنمايدىكەن. كىشىلەر بىر-بىرىگە ئەسەبىيلەرچە نەسىھەت قىلمايدىكەن. لېكىن كىشىلەر ئەنە شۇنداق ساددا ۋە پاك ياشايدىكەن. مومامنىڭ ئۇ دۇنياغا پاك كېتىش ئۈچۈن تامچىلاردىن كەچۈرۈم سورىشىدىن ئىبارەت بۇ ۋەقە بىر مىللەتنىڭ چۆچىكىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خاتىمىسى بولۇشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن بىز بۇ ساماۋى چۆچەكلەر بىلەن مەڭگۈ خوشلىشىشىمىز مۇمكىن. جۈمە كۈنى مومامنىڭ مەھەللىسىدىكى مەسچىتتىن نامازدىن يېنىپ مومامنىڭ تۇپراق بېشىغا چىقىپ دۇئا قىلىپ كەلمەكچى بولدۇق. ھازىر موللاملار قەبرە بېشىدا دۇئا قىلىشنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپتۇ. شۇڭا باشقىلار چىققىلى ئۇنىمىدى، لېكىن مەن ئۈچ ئىنىم بىلەن ئاتا-بوۋامدىن قالغان ئاشۇ ئادەتنى داۋاملاشتۇرۇپ يەنىلا تۇپراق بېشىغا چىقتىم. قەبرىستانلىق بىلەن مەھەللە ئارىسىدا ئازراق ساسلىق بار ئىدى. بۇ ساسلىق مېنىڭ ئەركىنلىك ئالىمىم بولغان ھېلىقى ساسلىق ئىدى. بۇ ساسلىقمۇ ماڭا مومامغا ئوخشاشلا سىرلىق ساماۋى چۆچەكلەر دۇنياسى بولۇپ بىلىنەتتى. كېتىۋېتىپ قەبرىستانلىق تۈۋىگە بېرىپ قالغاندا مەن يولنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئىككى غېرىچ كەلگۈدەك بىر ئاق يىلاننىڭ تۈگۈلۈپ ياتقىنىنى كۆرۈپ قالدىم. يىلان بېشىنى كۆتۈرۈپ ماڭا قاراپ تۇراتتى. — ھوي، يىلان!... — دەۋەتتىم مەن. دەرھال ئېسىمگە بىرنەچچە كۈن ئىلگىرى كۆرگەن بىر چۈشۈم كەلدى. چۈشۈمدە مەن دەل مۇشۇنداق بىر يىلاننى كۆرۈپ تۇتۇۋالغان ۋە بىر كىچىك خالتىغا سېلىۋالغانىدىم. يىلان خالتا ئىچىدە پۇلاڭلاپ بارمىقىمنى چېقىۋالدى. ئىنىم مۇھەممەت قولىغا بىر تال تاشنى ئېلىپ يىلاننى ئۆلتۈرمەكچى بولدى. نېمىشقىدۇر يۈرىكىم بىر نەرسىنى تۇيغاندەك بولۇپ دەرھال ئۇنىڭ قولىنى تۇتۇۋالدىم. ئاڭغىچە يىلان ھايت-ھۇيت دېگۈچە چاتقاللىق ئىچىگە كىرىپ غايىب بولدى. بىزنىڭ يۇرتتا يىلانغا ئالاھىدە سىرلىق مۇئامىلە قىلىدىغان ئادەت بار. مەن يۇقىرى مەلۇمات كۆرگەن ئادەم، ھەرگىزمۇ خۇراپىي ئەمەس. بىراق نېمىشقىدۇر ئاشۇ كۈنى سىرلىق ئەقىدە يوشۇرۇن ئېڭىمدا رول ئوينىدىمۇ ياكى ئاشۇ ساسلىقنىڭ قەلبىمدىكى ساماۋى ئورنى پىسخىك تەسىر قىلدىمۇ، ئىشقىلىپ يىلاننى قوغداپ قالدىم. يۈرىكىم تىپچەكلەپ بىر ھازا ھاياجانلاندىم. قەبرە بېشىدا دۇئا قىلىپ يانغاندىن كېيىن يولدا بولغان ئەھۋالنى ۋە چۈشۈمنى ئانامغا سۆزلەپ بەردىم. بىر تۇرۇپ ئۆزۈمنىڭ ئاددىي بىر ئىشنى سىرلىقلاشتۇرۇپ ئويلاپ كەتكىنىمگە كۈلگۈم كېلەتتى، بىر تۇرۇپ سىرلىق بىر تۇيغۇلارغا ئەسىر بولاتتىم. ئانام بۇلارنى ئاڭلىغاندىن كېيىن ئاددىيلا قىلىپ: — يىلان دېگەن بالا، ئايالىڭنىڭ قورسىقىدا بار ئوخشايدۇ، — دېدى. مەن ئايالىمنىڭ ئادىتىنىڭ كېچىككەنلىكىنى يادىمغا ئالدىم. ئىدارىدىن پەقەت ئۈچ كۈنلۈكلا رۇخسەت ئالغانىدىم، شۇڭا دەرھال ئۈرۈمچىگە قايتىپ كەلدىم ۋە يىلان ھەققىدىكى ئىشنى، ئانامنىڭ چۈشۈمگە بەرگەن تەبىرىنى ئايالىم ھاجىگۈلگە سۆزلەپ بەردىم. — راستتىنلا قورسىقىمدا قالدىمۇ نېمە؟ — دېدى ھاجىگۈل بىردىنلا ھاياجانلىنىپ. مەن كېچە بولغىنىغا قارىماي دوختۇرخانىلارغا چىقىپ قورساقتا قالغان-قالمىغانلىقىنى سىنايدىغان قەغەزنى ئېلىپ كىردىم. قەغەزدىكى بەلگە ھەقىقەتەن ھاجىگۈلنىڭ ھامىلىدار بولغانلىقىنى كۆرسەتتى. ئىشەنگۈمىز كەلمەي ئەتىسى دوختۇرخانىغا كىردۇق، دوختۇرلارمۇ ھامىلىدار دەپ دىياگنوز قويدى. مانا بۈگۈن ئوغلۇم بۇدرۇق قوللىرىنى ئويناپ گۇڭراپ ياتىدۇ. ئۇ ئەتراپتىكى ھەممە نەرسىگە ھەيرانلىق بىلەن قاراۋاتقاندەك قىلىدۇ، ئۇ ئۆزىنىڭ بىر خارابىزارلىققا، چۆچەكلەردىن قۇرۇلغان گۈزەل قەسىرلەر تامامەن ئۆرۈلۈپ چۈشكەن بىر خارابىلىككە تۇغۇلغانلىقىنى بىلەمدىغاندۇ ياكى ئۇلارغا يەنە بىر چۆچەك دۇنياسى ئاپىرىدە بولارمۇ؟ t7g49eklcg41f63y1mp69lu3drcs1pv 176519 176518 2026-09-26T20:18:29Z UyghurArchive 25219 176519 wikitext text/x-wiki '''پەرھات تۇرسۇن''' مەن كىچىك چاغلىرىمدا تالاي قېتىم مېڭىپ ئۆتكەن ئاشۇ چىغىر يوللار بىلەن مومامنىڭ ئۆيىگە كېتىپ بارماقتىمەن. كىچىك چاغلىرىمدا ئاجايىپ كەڭرى كۆرۈنىدىغان بۇ ساسلىق ھازىرقى زامان ئادەملىرىنىڭ قەلبىگە ئوخشاش بارا-بارا تارىيىپ كىچىككىنە بىر ئويمانغا ئايلىنىپ قالغانىدى. مومام ئۆلۈپ كەتتى، مەن مومام ئۆلۈپ كەتكۈچە مۇشۇ ساسلىقمۇ تارىيىپ-تارىيىپ يوقاپ كېتىشى مۇمكىن دەپ ئويلىغانىدىم. ئۇلار مېنىڭ قەلبىمدىكى مۇھەببەت ۋە ئەركىنلىك ئىدى. مەندىكى بارلىق مېھرى-مۇھەببەت ۋە ئەركىنلىك تۇيغۇسى ئاشۇ مومام بىلەن مۇشۇ ساسلىقتىن شەكىللەنگەنىدى. ئەمدى ئۇلارنىڭ غايىب بولۇشى مېنىڭ روھىمنىڭ يىلتىزىغا پالتا چېپىلغاندەكلا تۇيۇلماقتا ئىدى. مەن ساسلىقتىكى يوقىلىشقا قاراپ يۈزلەنگەن زەي پۇرىقىنى قانماي-قانماي پۇرىدىم. بالىلىق چاغلىرىمدا مۇشۇ زەي پۇرىقى مەن ئۈچۈن ئەڭ مەزىلىك پۇراق ئىدى. بۇ يەردىن ئۆتكىچە ئىختىيارسىز ئۆزۈمنى يەرگە تاشلاپ ئۇزاقتىن-ئۇزاق ياتاتتىم. يۈرىكىم ھاياجاندىن تىترەيتتى. زەي پۇرىقى مېنى چەكسىز ھاياجانغا سالاتتى، ساسلىق يول بويىدا بولغاچقا مومامنىڭ ئۆيىمۇ ئوخشاش پۇرايتتى، مەن ئاشۇ ئۆيدە تۇغۇلغان شۇڭا ھەممە ئادەمنى بىزار قىلىدىغان زەي پۇرىقى ئەكسىچە مەندە ھاياجان پەيدا قىلسا كېرەك. مەن بۇلاقلارنىڭ لۆمۈلدەپ قايناپ تۇرغان كۆزلىرىگە ئۇزاق-ئۇزاق تىكىلىپ بۇلاق بويىدا دۈم ياتاتتىم. نېمە ئۈچۈندۇر ئۇندىن تەقدىر-ئىستىقبالىم ھەققىدىكى بېشارەتلەرنى ئىزدەيتتىم. چىغىر يوللارنىڭ پەيدا قىلغان تورىغا قاراپ ئۆز بەختىم ھەققىدە پال سالاتتىم. ھازىر بۇ بۇلاقلارنىڭ نۇرغۇنلىرى تىنىپ كەتكەن، چىغىر يوللارنىڭ نۇرغۇنلىرى ئۆچۈپ كەتكەنىدى. ماڭا پۈتۈنلەي ناتونۇش بولغان ھارۋا يوللىرى، خۇمدان ۋە ئۆستەڭلەر ماڭا «كىمسەن؟» دېگەندەك ناتونۇش نەزەر بىلەن ھۆمىيىپ قارىماقتا ئىدى. رەھىمسىز ئادەملەر مېنىڭ بالىلىقىمنى خاتىرەمدىن بىر-بىرلەپ ئۆچۈرۈپ تاشلاپ قۇپقۇرۇق بوشلۇققا ئايلاندۇرماقتا ئىدى. مەن يىراق ئۈرۈمچىدىن مومامنى ئاخىرقى رەت كۆرۈۋېلىش ئۈچۈن شۇنچە ئالدىراپ كەلگەن بولساممۇ ئۈلگۈرەلمىدىم. مەن كەلگەندە ئاللىقاچان يەرلىككە قويۇپ بولغانىكەن. بىراق كېيىنچە «ئۈلگۈرۈپ كېلەلمىگىنىممۇ ياخشى بوپتۇ» دەپ قالدىم. چۈنكى مومامنىڭ كۆز يۇمغىنىنى ۋە دەپنە قىلغىنىنى كۆرمىگەنلىكىم ئۈچۈن ماڭا مومام يەنىلا ھاياتتەك تۇيىلاتتى. مەن ئەگەر ئاشۇ جەرياننى كۆرگەن بولسام چەكسىزلىككە ئىگە بالىلىقىمنىڭ بىردىنلا قارا يەر ئاستىغا كىرىپ غايىب بولۇشىنى كۆرۈپ تۇرغان بولاتتىم. مەن ئۇنى كۆرمىگەچكە خاتىرەمدىكى بالىلىقنى، مېھرى-مۇھەببەتنى ۋە مومامنىڭ كۈلۈپ تۇرغان سىماسىنى مەڭگۈلۈك قىلىپ ساقلاپ قالالىدىم. مومام باشقا شائىرلارنىڭ مومىلىرىدەك چۆچەك ئېيتىشنى بىلمەيتتى. بىراق مومامنىڭ ئۆزى مېنىڭ روھىمدىكى چەكسىز چۆچەكلەر دۇنياسى ئىدى. مومام بىر قېتىم بوۋام بىلەن بازارغا بېرىپتۇ. بوۋام ئېشەك ھارۋىنى ئەينى چاغدىكى ئاتۇشتىكى بىردىنبىر سودا سارىيىنىڭ ئىشىكى تۈۋىدىكى دەرەخكە باغلاپ قويۇپ، مومامنى ھارۋا ساقلاشقا قويۇپ قويۇپ، ئۆزى سودا قىلىش ئۈچۈن شەھەر بازىرىغا كېتىپ قاپتۇ. بىر ھازادىن كېيىن بوۋام بازاردىن قايتىپ كەلسە، ئېشەك ھارۋىسى ئۈستىدە ئولتۇرۇپ ھارۋا ساقلاۋاتقان مومام بوۋامغا: — ئابلىزۋاي، ئاۋۇ چىم خوتۇندۇ؟ قارىسام قاراۋېرىدۇ، يا گەپ قىلمايدۇ، — دەپتۇ، سودا بازىرىنىڭ ئىشىكى تەرەپنى كۆرسىتىپ. بوۋام قارىسا مومامنىڭ كۆرسەتكىنى مومامنىڭ سودا سارىيىنىڭ كەڭ ئەينەكلىك ئىشىكىدىن كۆرۈنگەن ئەكسى ئىكەن. بوۋام دەسلەپ چۈشىنەلمەي ھاڭ-تاڭ قاپتۇ، كېيىن قورقۇپ كېتىپتۇ، ئېسىگە كېلىپ قاتتىق غەمگە پاتقان بوۋام يىغلاپ تاشلاپتۇ: — ھۆرىخان، بېشىڭ ئاغرىۋاتامدۇ؟ — دەپ قايتا-قايتىلاپ سوراپتۇ بوۋام. بوۋام بىزگە بۇ ئىشنى دائىم ھېكايە قىلىپ بېرەتتى. بوۋامنىڭ دېھقان تىلىدا «ئۇنى بېشى ئاغرىۋاتقان ئوخشايدۇ دەپ قورقتۇم» دېگىنى ھېلىمۇ يادىمدا، ئۇ ئەسلى مومامنىڭ تا شۇ چاققىچە ئەينەك كۆرۈپ باقمىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بولالمىغانىكەن. شۇڭا مومامنى ئېلىشىپ قالغان بولسا كېرەك دەپ قورقۇپتۇ. بوۋام ئېيتقان «بېشى ئاغرىش»نىڭ مەنىسى شۇ ئىدى. كېيىن مەن «ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى» ناملىق كىتابلارنىڭ بىرىدىن شۇنىڭغا ئوخشاپ كېتىدىغان بىر چۆچەكنى ئوقۇغانىدىم. مومامنىڭ چۆچەكلەردىكىگە ئوخشايدىغان كەچۈرمىشلىرى ئۇنىڭ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە داۋاملاشقان. مومام قازا قىلىشتىن بىر يىل ئىلگىرى قىزىل ئۆڭگەچ راكىغا گىرىپتار بولغانلىقى بايقالغان. مومام ئۆزىنىڭ ھاياتىنىڭ ئاخىرلىشىش ئالدىدا تۇرغانلىقىنى ئۇققان ئاشۇ دەقىقىلەردە چىرايىدىن يەنىلا مۇلايىملىق ۋە خاتىرجەملىك كەتمىگەن. ئۇ بۇ پاكىتنى خۇددى دائىم تەكرارلىنىپ تۇرغان بىر ئىشنى ئاڭلىغاندەك جىمجىت قوبۇل قىلغان. بەلكىم ئۇ ئۆزىنىڭ ئۆلۈپ كېتىشىگە ئىشەنمىگەندۇ ياكى ھاياتىنى ئۆلگەندىن كېيىنمۇ يەنە داۋاملىشىۋېرىدۇ دەپ ئويلىغاچقا شۇنداق خاتىرجەم ھالەتتە تۇرغاندۇ. ئادەتتە ناتونۇش بىرەر جايغا سەپەرگە ماڭغان ئادەمدىمۇ ئاز-تولا قورقۇش ۋە گاڭگىراش بولىدۇ. لېكىن مومامنىڭ چىراي ئىپادىسىدە بۇنداق ئالامەتلەر كۆرۈلمىگەنىدى. بۇ دۇنيا بىلەن ئۇ دۇنيانىڭ ئارىلىقى مومامغا خۇددى ياتاق ئۆي بىلەن مېھمانخانا ئۆينىڭ ئارىلىقىدەكلا، ئۆلۈش خۇددى مېھمانخانا ئۆيدىن ياتاق ئۆيگە كىرىشتەكلا تۇيۇلغان بولسا كېرەك. مومام ئۆلۈمگە ئىنتايىن خاتىرجەم ھالدا ئالدىرىماي تەييارلىق قىلغانىدى. قارىغاندا ئۇنىڭ ئالدايدىغان ھېچ ئىشى يوقتەك قىلاتتى. مەن تۇغۇلغان ئاشۇ قورۇنى بوۋام بىلەن مومام سالغان چاغدا مومام ئەمدىلا بوۋام بىلەن توي قىلغان ياش چاغلىرى ئىكەن. مەن دائىم بوۋام بىلەن مومامنىڭ ئاشۇ چاغدىكى قىياپەتلىرىنى تەسەۋۋۇر قىلىمەن. تاغىلىرىم ۋە ھاممىلىرىمغا قاراپ «زادى ئۇلارنىڭ قايسىسىغا ئوخشايدىغان بولغىيتتى؟» دەپ ئويلىنىمەن. بىراق ئۇلارنى ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسىغا ئوخشاتقىم كەلمەيدۇ. تەسەۋۋۇرۇمدىكى ئۇلارنىڭ ئوبرازى سىرلىق بىر قەۋەت پەردە كەينىدە تۇرغاندەك ناھايىتى ئابستراكت ۋە غايىۋى بولۇپ، رېئال ئادەملەرگە زادىلا ئوخشىمايدۇ. مەندىكى ئاشۇ خىل تۇيغۇ بەلكىم مېنىڭ بوۋام ۋە مومامنى مەڭگۈ چۆچەكلەردىكى پېرسوناژغا ئايلاندۇرۇۋالغانلىقىمنىڭ تۈپكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولسا كېرەك. تامچىلار مەن تۇغۇلغان ئاشۇ ئۆينىڭ تېمىنى قوپۇرۇۋاتقاندا مومام تامچىلارغا تاماق ئېتىپتۇ، تاماقنى بېرىپ بولۇپ قارىسا ئوچاقتىكى ئوت ئۆچۈپ قالغان بولۇپ، قويۇپ قويغان چاي تېخى قاينىمىغان ئىكەن. بىراق ئارقىدىنلا بوۋام «چاي ئەكەلمەمسەن؟» دەپ ۋارقىراپتۇ. ئۇ چاغلاردا ئاياللار ئۈچۈن ئەرلەرنىڭ بۇيرۇقى مۇقەددەس بۇيرۇق. مومام بوۋامنىڭ چاينى تېخىچە قايناتماپسەن دەپ خاپا بولۇشىدىن ئەنسىرەپ تېخى تولۇق قايناپ بولالمىغان چاينىلا چايدانغا ئۇسۇپ ئېلىپ بېرىپ ئۇلارغا قۇيۇپ بېرىپتۇ. مومام ئاغرىپ ياتقان چاغلاردا ئۆزىنىڭ تامچىلارغا قاينىمىغان سۇنى قاينىغان دەپ ئاپىرىپ بەرگىنىنى ئويلاپ قاتتىق ئازابلىنىپ، بۇ گۇناھنى تىلىۋېلىش ئۈچۈن كېسەل بولغىنىغا قارىماستىن مەھەللىلەرنى ئارىلاپ تامچىلارنى تېپىپ ئۇلارغا ئۆزى قايناتقان چاينى ئېلىپ بېرىپ كەچۈرۈم سوراپتۇ، شۇندىلا ئۆمرىدىكى بارلىق گۇناھلىرىدىن خالاس بولۇپ پۈتۈنلەي خاتىرجەم يېتىپتۇ. مانا بۇ ئالدىنقى دەۋرلەردە ياشىغان بىر ئايالنىڭ پۈتكۈل ھاياتى. ئۇنىڭ ئاشۇ بىر قېتىم قاينىمىغان چاينى قايناقسۇ دەپ باشقىلارنى مېھمان قىلغانلىقى ئۇنىڭ ئۈچۈن ئۆزىنى ئۆزى كەچۈرەلمەيدىغان گۇناھ بولغان. مومام بۇنىڭ ئۈچۈن ئۆزىنى گۇناھكار دەپ ھېس قىلغان. بىزنىڭ ھازىرقى دەۋرىمىزدە گۇناھكارلار يوق، ھەممە ئادەم پاك! مەيلى قېرىندىشىڭ، مەيلى دوستۇڭ بولسۇن ھەرقانداق بىر ئادەم بىلەن خاتىرجەم شېرىكلىشىپ سودا قىلغىلى بولمايدىغان، ئاياللىرىنى ئەرلىرى بىر كۈن ئۆيدە قويۇپ قويۇپ командировкаغا (خىزمەت سەپىرىگە) خاتىرجەم چىقالمايدىغان، ئادەمنىڭ ھاياتى، ئىپپىتى ۋە مال-مۈلكى زادىلا ئۆزىنىڭ ئىلكىدە بولمىغان مۇشۇ دەۋردە ھەممە ئادەم پاك. ئۆزىنى گۇناھكار دېگەنلەرنى زادىلا تاپقىلى بولمايدۇ. ئوغرىلار، بۇلاڭچىلار، پاھىشە ئاياللار ھەممىسى بىردەم بىكار بولۇپ قالسىلا باشقىلارغا ۋەز-نەسىھەتنى ياغدۇرۇۋېتىدۇ. ھەر بىر ئادەمنىڭ نەزىرىدە ئۆزىدىن باشقىسى گۇناھكار. شۇڭا ھەممە ئادەم ئۆزىدىن باشقىلارغا نەسىھەت قىلىشقا ئادەتلەنگەن. بىر قېتىم باشقىلارنىڭ بىر زەھەر چەككۈچى ھەققىدە مۇنداق پاراڭلاشقىنىنى ئاڭلىغانىدىم: — ئۇ راستتىنلا چېكەمدىكەن؟ — چەككىلى 6-7 يىل بوپتۇ، ئاخىرى پۇكۇنى ئاكام ئامالسىز زەھەر چەكلەش ئورنىغا ئاپىرىپ بېرىپتۇ. — دادىسى خېلى ياخشى ئادەم ئىدىغۇ؟ — ھوي، ئۇمۇ بېشىغا دوپپا كىيمىگەنلەرنى، چېچىنى كېسىۋەتكەن قىزلارنى كۆرسە ۋىجدانى قايناپ سۆزلەپ كېتىدۇ. دېمەك، بۇ زەھەر چەككۈچىنىڭ نەزىرىدە ئۆزىنىڭ زەھەرلىك چېكىملىك چەككىنى ھېچگەپ ئەمەس، باشقىلارنىڭ بېشىغا شەپكە كىيمىگىنى كەچۈرگۈسىز گۇناھ. ئاھ پاك خېروئىنچىلار، ئاقكۆڭۈل جالاپلار، مېھرىبان بۇلاڭچىلار! پۈتۈن كىتابخانا پەندى-نەسىھەت كىتابلىرى بىلەن تولغان، پۈتۈن جەمئىيەتتىكى كىشىلەرنىڭ پاراڭلىرى بىر-بىرىگە نەسىھەت بىلەن تولغان، كىشىلەر ئاشۇ خېروئىنچىغا ئوخشاش نەسىھەت بىلەن جەمئىيەتنى ئۆزگەرتمەكچى. مومام ياش چاغلاردا كىتابلارمۇ ئاز ئىكەن، ئەدەب-ئەخلاق ھازىرقىدەك بۇنداق تەلۋىلەرچە تەشۋىق قىلىنمايدىكەن. كىشىلەر بىر-بىرىگە ئەسەبىيلەرچە نەسىھەت قىلمايدىكەن. لېكىن كىشىلەر ئەنە شۇنداق ساددا ۋە پاك ياشايدىكەن. مومامنىڭ ئۇ دۇنياغا پاك كېتىش ئۈچۈن تامچىلاردىن كەچۈرۈم سورىشىدىن ئىبارەت بۇ ۋەقە بىر مىللەتنىڭ چۆچىكىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خاتىمىسى بولۇشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن بىز بۇ ساماۋى چۆچەكلەر بىلەن مەڭگۈ خوشلىشىشىمىز مۇمكىن. جۈمە كۈنى مومامنىڭ مەھەللىسىدىكى مەسچىتتىن نامازدىن يېنىپ مومامنىڭ تۇپراق بېشىغا چىقىپ دۇئا قىلىپ كەلمەكچى بولدۇق. ھازىر موللاملار قەبرە بېشىدا دۇئا قىلىشنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپتۇ. شۇڭا باشقىلار چىققىلى ئۇنىمىدى، لېكىن مەن ئۈچ ئىنىم بىلەن ئاتا-بوۋامدىن قالغان ئاشۇ ئادەتنى داۋاملاشتۇرۇپ يەنىلا تۇپراق بېشىغا چىقتىم. قەبرىستانلىق بىلەن مەھەللە ئارىسىدا ئازراق ساسلىق بار ئىدى. بۇ ساسلىق مېنىڭ ئەركىنلىك ئالىمىم بولغان ھېلىقى ساسلىق ئىدى. بۇ ساسلىقمۇ ماڭا مومامغا ئوخشاشلا سىرلىق ساماۋى چۆچەكلەر دۇنياسى بولۇپ بىلىنەتتى. كېتىۋېتىپ قەبرىستانلىق تۈۋىگە بېرىپ قالغاندا مەن يولنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئىككى غېرىچ كەلگۈدەك بىر ئاق يىلاننىڭ تۈگۈلۈپ ياتقىنىنى كۆرۈپ قالدىم. يىلان بېشىنى كۆتۈرۈپ ماڭا قاراپ تۇراتتى. — ھوي، يىلان!... — دەۋەتتىم مەن. دەرھال ئېسىمگە بىرنەچچە كۈن ئىلگىرى كۆرگەن بىر چۈشۈم كەلدى. چۈشۈمدە مەن دەل مۇشۇنداق بىر يىلاننى كۆرۈپ تۇتۇۋالغان ۋە بىر كىچىك خالتىغا سېلىۋالغانىدىم. يىلان خالتا ئىچىدە پۇلاڭلاپ بارمىقىمنى چېقىۋالدى. ئىنىم مۇھەممەت قولىغا بىر تال تاشنى ئېلىپ يىلاننى ئۆلتۈرمەكچى بولدى. نېمىشقىدۇر يۈرىكىم بىر نەرسىنى تۇيغاندەك بولۇپ دەرھال ئۇنىڭ قولىنى تۇتۇۋالدىم. ئاڭغىچە يىلان ھايت-ھۇيت دېگۈچە چاتقاللىق ئىچىگە كىرىپ غايىب بولدى. بىزنىڭ يۇرتتا يىلانغا ئالاھىدە سىرلىق مۇئامىلە قىلىدىغان ئادەت بار. مەن يۇقىرى مەلۇمات كۆرگەن ئادەم، ھەرگىزمۇ خۇراپىي ئەمەس. بىراق نېمىشقىدۇر ئاشۇ كۈنى سىرلىق ئەقىدە يوشۇرۇن ئېڭىمدا رول ئوينىدىمۇ ياكى ئاشۇ ساسلىقنىڭ قەلبىمدىكى ساماۋى ئورنى پىسخىك تەسىر قىلدىمۇ، ئىشقىلىپ يىلاننى قوغداپ قالدىم. يۈرىكىم تىپچەكلەپ بىر ھازا ھاياجانلاندىم. قەبرە بېشىدا دۇئا قىلىپ يانغاندىن كېيىن يولدا بولغان ئەھۋالنى ۋە چۈشۈمنى ئانامغا سۆزلەپ بەردىم. بىر تۇرۇپ ئۆزۈمنىڭ ئاددىي بىر ئىشنى سىرلىقلاشتۇرۇپ ئويلاپ كەتكىنىمگە كۈلگۈم كېلەتتى، بىر تۇرۇپ سىرلىق بىر تۇيغۇلارغا ئەسىر بولاتتىم. ئانام بۇلارنى ئاڭلىغاندىن كېيىن ئاددىيلا قىلىپ: — يىلان دېگەن بالا، ئايالىڭنىڭ قورسىقىدا بار ئوخشايدۇ، — دېدى. مەن ئايالىمنىڭ ئادىتىنىڭ كېچىككەنلىكىنى يادىمغا ئالدىم. ئىدارىدىن پەقەت ئۈچ كۈنلۈكلا رۇخسەت ئالغانىدىم، شۇڭا دەرھال ئۈرۈمچىگە قايتىپ كەلدىم ۋە يىلان ھەققىدىكى ئىشنى، ئانامنىڭ چۈشۈمگە بەرگەن تەبىرىنى ئايالىم ھاجىگۈلگە سۆزلەپ بەردىم. — راستتىنلا قورسىقىمدا قالدىمۇ نېمە؟ — دېدى ھاجىگۈل بىردىنلا ھاياجانلىنىپ. مەن كېچە بولغىنىغا قارىماي دوختۇرخانىلارغا چىقىپ قورساقتا قالغان-قالمىغانلىقىنى سىنايدىغان قەغەزنى ئېلىپ كىردىم. قەغەزدىكى بەلگە ھەقىقەتەن ھاجىگۈلنىڭ ھامىلىدار بولغانلىقىنى كۆرسەتتى. ئىشەنگۈمىز كەلمەي ئەتىسى دوختۇرخانىغا كىردۇق، دوختۇرلارمۇ ھامىلىدار دەپ دىياگنوز قويدى. مانا بۈگۈن ئوغلۇم بۇدرۇق قوللىرىنى ئويناپ گۇڭراپ ياتىدۇ. ئۇ ئەتراپتىكى ھەممە نەرسىگە ھەيرانلىق بىلەن قاراۋاتقاندەك قىلىدۇ، ئۇ ئۆزىنىڭ بىر خارابىزارلىققا، چۆچەكلەردىن قۇرۇلغان گۈزەل قەسىرلەر تامامەن ئۆرۈلۈپ چۈشكەن بىر خارابىلىككە تۇغۇلغانلىقىنى بىلەمدىغاندۇ ياكى ئۇلارغا يەنە بىر چۆچەك دۇنياسى ئاپىرىدە بولارمۇ؟ 018cykd1j8z4jkk2f79g2xg1fsairln 176523 176519 2026-09-26T20:47:26Z UyghurArchive 25219 176523 wikitext text/x-wiki '''پەرھات تۇرسۇن''' مەن كىچىك چاغلىرىمدا تالاي قېتىم مېڭىپ ئۆتكەن ئاشۇ چىغىر يوللار بىلەن مومامنىڭ ئۆيىگە كېتىپ بارماقتىمەن. كىچىك چاغلىرىمدا ئاجايىپ كەڭرى كۆرۈنىدىغان بۇ ساسلىق ھازىرقى زامان ئادەملىرىنىڭ قەلبىگە ئوخشاش بارا-بارا تارىيىپ كىچىككىنە بىر ئويمانغا ئايلىنىپ قالغانىدى. مومام ئۆلۈپ كەتتى، مەن مومام ئۆلۈپ كەتكۈچە مۇشۇ ساسلىقمۇ تارىيىپ-تارىيىپ يوقاپ كېتىشى مۇمكىن دەپ ئويلىغانىدىم. ئۇلار مېنىڭ قەلبىمدىكى مۇھەببەت ۋە ئەركىنلىك ئىدى. مەندىكى بارلىق مېھرى-مۇھەببەت ۋە ئەركىنلىك تۇيغۇسى ئاشۇ مومام بىلەن مۇشۇ ساسلىقتىن شەكىللەنگەنىدى. ئەمدى ئۇلارنىڭ غايىب بولۇشى مېنىڭ روھىمنىڭ يىلتىزىغا پالتا چېپىلغاندەكلا تۇيۇلماقتا ئىدى.    مەن ساسلىقتىكى يوقىلىشقا قاراپ يۈزلەنگەن زەي پۇرىقىنى قانماي-قانماي پۇرىدىم. بالىلىق چاغلىرىمدا مۇشۇ زەي پۇرىقى مەن ئۈچۈن ئەڭ مەزىلىك پۇراق ئىدى. بۇ يەردىن ئۆتكىچە ئىختىيارسىز ئۆزۈمنى يەرگە تاشلاپ ئۇزاقتىن-ئۇزاق ياتاتتىم. يۈرىكىم ھاياجاندىن تىترەيتتى. زەي پۇرىقى مېنى چەكسىز ھاياجانغا سالاتتى، ساسلىق يول بويىدا بولغاچقا مومامنىڭ ئۆيىمۇ ئوخشاش پۇرايتتى، مەن ئاشۇ ئۆيدە تۇغۇلغان شۇڭا ھەممە ئادەمنى بىزار قىلىدىغان زەي پۇرىقى ئەكسىچە مەندە ھاياجان پەيدا قىلسا كېرەك. مەن بۇلاقلارنىڭ لۆمۈلدەپ قايناپ تۇرغان كۆزلىرىگە ئۇزاق-ئۇزاق تىكىلىپ بۇلاق بويىدا دۈم ياتاتتىم. نېمە ئۈچۈندۇر ئۇندىن تەقدىر-ئىستىقبالىم ھەققىدىكى بېشارەتلەرنى ئىزدەيتتىم. چىغىر يوللارنىڭ پەيدا قىلغان تورىغا قاراپ ئۆز بەختىم ھەققىدە پال سالاتتىم. ھازىر بۇ بۇلاقلارنىڭ نۇرغۇنلىرى تىنىپ كەتكەن، چىغىر يوللارنىڭ نۇرغۇنلىرى ئۆچۈپ كەتكەنىدى. ماڭا پۈتۈنلەي ناتونۇش بولغان ھارۋا يوللىرى، خۇمدان ۋە ئۆستەڭلەر ماڭا «كىمسەن؟» دېگەندەك ناتونۇش نەزەر بىلەن ھۆمىيىپ قارىماقتا ئىدى. رەھىمسىز ئادەملەر مېنىڭ بالىلىقىمنى خاتىرەمدىن بىر-بىرلەپ ئۆچۈرۈپ تاشلاپ قۇپقۇرۇق بوشلۇققا ئايلاندۇرماقتا ئىدى.    مەن يىراق ئۈرۈمچىدىن مومامنى ئاخىرقى رەت كۆرۈۋېلىش ئۈچۈن شۇنچە ئالدىراپ كەلگەن بولساممۇ ئۈلگۈرەلمىدىم. مەن كەلگەندە ئاللىقاچان يەرلىككە قويۇپ بولغانىكەن. بىراق كېيىنچە «ئۈلگۈرۈپ كېلەلمىگىنىممۇ ياخشى بوپتۇ» دەپ قالدىم. چۈنكى مومامنىڭ كۆز يۇمغىنىنى ۋە دەپنە قىلغىنىنى كۆرمىگەنلىكىم ئۈچۈن ماڭا مومام يەنىلا ھاياتتەك تۇيىلاتتى. مەن ئەگەر ئاشۇ جەرياننى كۆرگەن بولسام چەكسىزلىككە ئىگە بالىلىقىمنىڭ بىردىنلا قارا يەر ئاستىغا كىرىپ غايىب بولۇشىنى كۆرۈپ تۇرغان بولاتتىم. مەن ئۇنى كۆرمىگەچكە خاتىرەمدىكى بالىلىقنى، مېھرى-مۇھەببەتنى ۋە مومامنىڭ كۈلۈپ تۇرغان سىماسىنى مەڭگۈلۈك قىلىپ ساقلاپ قالالىدىم.    مومام باشقا شائىرلارنىڭ مومىلىرىدەك چۆچەك ئېيتىشنى بىلمەيتتى. بىراق مومامنىڭ ئۆزى مېنىڭ روھىمدىكى چەكسىز چۆچەكلەر دۇنياسى ئىدى. مومام بىر قېتىم بوۋام بىلەن بازارغا بېرىپتۇ. بوۋام ئېشەك ھارۋىنى ئەينى چاغدىكى ئاتۇشتىكى بىردىنبىر سودا سارىيىنىڭ ئىشىكى تۈۋىدىكى دەرەخكە باغلاپ قويۇپ، مومامنى ھارۋا ساقلاشقا قويۇپ قويۇپ، ئۆزى سودا قىلىش ئۈچۈن شەھەر بازىرىغا كېتىپ قاپتۇ. بىر ھازادىن كېيىن بوۋام بازاردىن قايتىپ كەلسە، ئېشەك ھارۋىسى ئۈستىدە ئولتۇرۇپ ھارۋا ساقلاۋاتقان مومام بوۋامغا:    — ئابلىزۋاي، ئاۋۇ چىم خوتۇندۇ؟ قارىسام قاراۋېرىدۇ، يا گەپ قىلمايدۇ، — دەپتۇ، سودا بازىرىنىڭ ئىشىكى تەرەپنى كۆرسىتىپ.    بوۋام قارىسا مومامنىڭ كۆرسەتكىنى مومامنىڭ سودا سارىيىنىڭ كەڭ ئەينەكلىك ئىشىكىدىن كۆرۈنگەن ئەكسى ئىكەن. بوۋام دەسلەپ چۈشىنەلمەي ھاڭ-تاڭ قاپتۇ، كېيىن قورقۇپ كېتىپتۇ، ئېسىگە كېلىپ قاتتىق غەمگە پاتقان بوۋام يىغلاپ تاشلاپتۇ:    — ھۆرىخان، بېشىڭ ئاغرىۋاتامدۇ؟ — دەپ قايتا-قايتىلاپ سوراپتۇ بوۋام.    بوۋام بىزگە بۇ ئىشنى دائىم ھېكايە قىلىپ بېرەتتى. بوۋامنىڭ دېھقان تىلىدا «ئۇنى بېشى ئاغرىۋاتقان ئوخشايدۇ دەپ قورقتۇم» دېگىنى ھېلىمۇ يادىمدا، ئۇ ئەسلى مومامنىڭ تا شۇ چاققىچە ئەينەك كۆرۈپ باقمىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بولالمىغانىكەن. شۇڭا مومامنى ئېلىشىپ قالغان بولسا كېرەك دەپ قورقۇپتۇ. بوۋام ئېيتقان «بېشى ئاغرىش»نىڭ مەنىسى شۇ ئىدى. كېيىن مەن «ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى» ناملىق كىتابلارنىڭ بىرىدىن شۇنىڭغا ئوخشاپ كېتىدىغان بىر چۆچەكنى ئوقۇغانىدىم. مومامنىڭ چۆچەكلەردىكىگە ئوخشايدىغان كەچۈرمىشلىرى ئۇنىڭ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە داۋاملاشقان.    مومام قازا قىلىشتىن بىر يىل ئىلگىرى قىزىل ئۆڭگەچ راكىغا گىرىپتار بولغانلىقى بايقالغان. مومام ئۆزىنىڭ ھاياتىنىڭ ئاخىرلىشىش ئالدىدا تۇرغانلىقىنى ئۇققان ئاشۇ دەقىقىلەردە چىرايىدىن يەنىلا مۇلايىملىق ۋە خاتىرجەملىك كەتمىگەن. ئۇ بۇ پاكىتنى خۇددى دائىم تەكرارلىنىپ تۇرغان بىر ئىشنى ئاڭلىغاندەك جىمجىت قوبۇل قىلغان. بەلكىم ئۇ ئۆزىنىڭ ئۆلۈپ كېتىشىگە ئىشەنمىگەندۇ ياكى ھاياتىنى ئۆلگەندىن كېيىنمۇ يەنە داۋاملىشىۋېرىدۇ دەپ ئويلىغاچقا شۇنداق خاتىرجەم ھالەتتە تۇرغاندۇ. ئادەتتە ناتونۇش بىرەر جايغا سەپەرگە ماڭغان ئادەمدىمۇ ئاز-تولا قورقۇش ۋە گاڭگىراش بولىدۇ. لېكىن مومامنىڭ چىراي ئىپادىسىدە بۇنداق ئالامەتلەر كۆرۈلمىگەنىدى. بۇ دۇنيا بىلەن ئۇ دۇنيانىڭ ئارىلىقى مومامغا خۇددى ياتاق ئۆي بىلەن مېھمانخانا ئۆينىڭ ئارىلىقىدەكلا، ئۆلۈش خۇددى مېھمانخانا ئۆيدىن ياتاق ئۆيگە كىرىشتەكلا تۇيۇلغان بولسا كېرەك. مومام ئۆلۈمگە ئىنتايىن خاتىرجەم ھالدا ئالدىرىماي تەييارلىق قىلغانىدى. قارىغاندا ئۇنىڭ ئالدايدىغان ھېچ ئىشى يوقتەك قىلاتتى.    مەن تۇغۇلغان ئاشۇ قورۇنى بوۋام بىلەن مومام سالغان چاغدا مومام ئەمدىلا بوۋام بىلەن توي قىلغان ياش چاغلىرى ئىكەن. مەن دائىم بوۋام بىلەن مومامنىڭ ئاشۇ چاغدىكى قىياپەتلىرىنى تەسەۋۋۇر قىلىمەن. تاغىلىرىم ۋە ھاممىلىرىمغا قاراپ «زادى ئۇلارنىڭ قايسىسىغا ئوخشايدىغان بولغىيتتى؟» دەپ ئويلىنىمەن. بىراق ئۇلارنى ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسىغا ئوخشاتقىم كەلمەيدۇ. تەسەۋۋۇرۇمدىكى ئۇلارنىڭ ئوبرازى سىرلىق بىر قەۋەت پەردە كەينىدە تۇرغاندەك ناھايىتى ئابستراكت ۋە غايىۋى بولۇپ، رېئال ئادەملەرگە زادىلا ئوخشىمايدۇ. مەندىكى ئاشۇ خىل تۇيغۇ بەلكىم مېنىڭ بوۋام ۋە مومامنى مەڭگۈ چۆچەكلەردىكى پېرسوناژغا ئايلاندۇرۇۋالغانلىقىمنىڭ تۈپكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولسا كېرەك.    تامچىلار مەن تۇغۇلغان ئاشۇ ئۆينىڭ تېمىنى قوپۇرۇۋاتقاندا مومام تامچىلارغا تاماق ئېتىپتۇ، تاماقنى بېرىپ بولۇپ قارىسا ئوچاقتىكى ئوت ئۆچۈپ قالغان بولۇپ، قويۇپ قويغان چاي تېخى قاينىمىغان ئىكەن. بىراق ئارقىدىنلا بوۋام «چاي ئەكەلمەمسەن؟» دەپ ۋارقىراپتۇ. ئۇ چاغلاردا ئاياللار ئۈچۈن ئەرلەرنىڭ بۇيرۇقى مۇقەددەس بۇيرۇق. مومام بوۋامنىڭ چاينى تېخىچە قايناتماپسەن دەپ خاپا بولۇشىدىن ئەنسىرەپ تېخى تولۇق قايناپ بولالمىغان چاينىلا چايدانغا ئۇسۇپ ئېلىپ بېرىپ ئۇلارغا قۇيۇپ بېرىپتۇ. مومام ئاغرىپ ياتقان چاغلاردا ئۆزىنىڭ تامچىلارغا قاينىمىغان سۇنى قاينىغان دەپ ئاپىرىپ بەرگىنىنى ئويلاپ قاتتىق ئازابلىنىپ، بۇ گۇناھنى تىلىۋېلىش ئۈچۈن كېسەل بولغىنىغا قارىماستىن مەھەللىلەرنى ئارىلاپ تامچىلارنى تېپىپ ئۇلارغا ئۆزى قايناتقان چاينى ئېلىپ بېرىپ كەچۈرۈم سوراپتۇ، شۇندىلا ئۆمرىدىكى بارلىق گۇناھلىرىدىن خالاس بولۇپ پۈتۈنلەي خاتىرجەم يېتىپتۇ. مانا بۇ ئالدىنقى دەۋرلەردە ياشىغان بىر ئايالنىڭ پۈتكۈل ھاياتى. ئۇنىڭ ئاشۇ بىر قېتىم قاينىمىغان چاينى قايناقسۇ دەپ باشقىلارنى مېھمان قىلغانلىقى ئۇنىڭ ئۈچۈن ئۆزىنى ئۆزى كەچۈرەلمەيدىغان گۇناھ بولغان. مومام بۇنىڭ ئۈچۈن ئۆزىنى گۇناھكار دەپ ھېس قىلغان.    بىزنىڭ ھازىرقى دەۋرىمىزدە گۇناھكارلار يوق، ھەممە ئادەم پاك! مەيلى قېرىندىشىڭ، مەيلى دوستۇڭ بولسۇن ھەرقانداق بىر ئادەم بىلەن خاتىرجەم شېرىكلىشىپ سودا قىلغىلى بولمايدىغان، ئاياللىرىنى ئەرلىرى بىر كۈن ئۆيدە قويۇپ قويۇپ командировкаغا (خىزمەت سەپىرىگە) خاتىرجەم چىقالمايدىغان، ئادەمنىڭ ھاياتى، ئىپپىتى ۋە مال-مۈلكى زادىلا ئۆزىنىڭ ئىلكىدە بولمىغان مۇشۇ دەۋردە ھەممە ئادەم پاك. ئۆزىنى گۇناھكار دېگەنلەرنى زادىلا تاپقىلى بولمايدۇ. ئوغرىلار، بۇلاڭچىلار، پاھىشە ئاياللار ھەممىسى بىردەم بىكار بولۇپ قالسىلا باشقىلارغا ۋەز-نەسىھەتنى ياغدۇرۇۋېتىدۇ. ھەر بىر ئادەمنىڭ نەزىرىدە ئۆزىدىن باشقىسى گۇناھكار. شۇڭا ھەممە ئادەم ئۆزىدىن باشقىلارغا نەسىھەت قىلىشقا ئادەتلەنگەن. بىر قېتىم باشقىلارنىڭ بىر زەھەر چەككۈچى ھەققىدە مۇنداق پاراڭلاشقىنىنى ئاڭلىغانىدىم: — ئۇ راستتىنلا چېكەمدىكەن؟ — چەككىلى 6-7 يىل بوپتۇ، ئاخىرى پۇكۇنى ئاكام ئامالسىز زەھەر چەكلەش ئورنىغا ئاپىرىپ بېرىپتۇ. — دادىسى خېلى ياخشى ئادەم ئىدىغۇ؟ — ھوي، ئۇمۇ بېشىغا دوپپا كىيمىگەنلەرنى، چېچىنى كېسىۋەتكەن قىزلارنى كۆرسە ۋىجدانى قايناپ سۆزلەپ كېتىدۇ. دېمەك، بۇ زەھەر چەككۈچىنىڭ نەزىرىدە ئۆزىنىڭ زەھەرلىك چېكىملىك چەككىنى ھېچگەپ ئەمەس، باشقىلارنىڭ بېشىغا شەپكە كىيمىگىنى كەچۈرگۈسىز گۇناھ. ئاھ پاك خېروئىنچىلار، ئاقكۆڭۈل جالاپلار، مېھرىبان بۇلاڭچىلار! پۈتۈن كىتابخانا پەندى-نەسىھەت كىتابلىرى بىلەن تولغان، پۈتۈن جەمئىيەتتىكى كىشىلەرنىڭ پاراڭلىرى بىر-بىرىگە نەسىھەت بىلەن تولغان، كىشىلەر ئاشۇ خېروئىنچىغا ئوخشاش نەسىھەت بىلەن جەمئىيەتنى ئۆزگەرتمەكچى. مومام ياش چاغلاردا كىتابلارمۇ ئاز ئىكەن، ئەدەب-ئەخلاق ھازىرقىدەك بۇنداق تەلۋىلەرچە تەشۋىق قىلىنمايدىكەن. كىشىلەر بىر-بىرىگە ئەسەبىيلەرچە نەسىھەت قىلمايدىكەن. لېكىن كىشىلەر ئەنە شۇنداق ساددا ۋە پاك ياشايدىكەن.    مومامنىڭ ئۇ دۇنياغا پاك كېتىش ئۈچۈن تامچىلاردىن كەچۈرۈم سورىشىدىن ئىبارەت بۇ ۋەقە بىر مىللەتنىڭ چۆچىكىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خاتىمىسى بولۇشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن بىز بۇ ساماۋى چۆچەكلەر بىلەن مەڭگۈ خوشلىشىشىمىز مۇمكىن. جۈمە كۈنى مومامنىڭ مەھەللىسىدىكى مەسچىتتىن نامازدىن يېنىپ مومامنىڭ تۇپراق بېشىغا چىقىپ دۇئا قىلىپ كەلمەكچى بولدۇق. ھازىر موللاملار قەبرە بېشىدا دۇئا قىلىشنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپتۇ. شۇڭا باشقىلار چىققىلى ئۇنىمىدى، لېكىن مەن ئۈچ ئىنىم بىلەن ئاتا-بوۋامدىن قالغان ئاشۇ ئادەتنى داۋاملاشتۇرۇپ يەنىلا تۇپراق بېشىغا چىقتىم. قەبرىستانلىق بىلەن مەھەللە ئارىسىدا ئازراق ساسلىق بار ئىدى. بۇ ساسلىق مېنىڭ ئەركىنلىك ئالىمىم بولغان ھېلىقى ساسلىق ئىدى. بۇ ساسلىقمۇ ماڭا مومامغا ئوخشاشلا سىرلىق ساماۋى چۆچەكلەر دۇنياسى بولۇپ بىلىنەتتى.    كېتىۋېتىپ قەبرىستانلىق تۈۋىگە بېرىپ قالغاندا مەن يولنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئىككى غېرىچ كەلگۈدەك بىر ئاق يىلاننىڭ تۈگۈلۈپ ياتقىنىنى كۆرۈپ قالدىم. يىلان بېشىنى كۆتۈرۈپ ماڭا قاراپ تۇراتتى.    — ھوي، يىلان!... — دەۋەتتىم مەن. دەرھال ئېسىمگە بىرنەچچە كۈن ئىلگىرى كۆرگەن بىر چۈشۈم كەلدى. چۈشۈمدە مەن دەل مۇشۇنداق بىر يىلاننى كۆرۈپ تۇتۇۋالغان ۋە بىر كىچىك خالتىغا سېلىۋالغانىدىم. يىلان خالتا ئىچىدە پۇلاڭلاپ بارمىقىمنى چېقىۋالدى. ئىنىم مۇھەممەت قولىغا بىر تال تاشنى ئېلىپ يىلاننى ئۆلتۈرمەكچى بولدى. نېمىشقىدۇر يۈرىكىم بىر نەرسىنى تۇيغاندەك بولۇپ دەرھال ئۇنىڭ قولىنى تۇتۇۋالدىم. ئاڭغىچە يىلان ھايت-ھۇيت دېگۈچە چاتقاللىق ئىچىگە كىرىپ غايىب بولدى. بىزنىڭ يۇرتتا يىلانغا ئالاھىدە سىرلىق مۇئامىلە قىلىدىغان ئادەت بار. مەن يۇقىرى مەلۇمات كۆرگەن ئادەم، ھەرگىزمۇ خۇراپىي ئەمەس. بىراق نېمىشقىدۇر ئاشۇ كۈنى سىرلىق ئەقىدە يوشۇرۇن ئېڭىمدا رول ئوينىدىمۇ ياكى ئاشۇ ساسلىقنىڭ قەلبىمدىكى ساماۋى ئورنى پىسخىك تەسىر قىلدىمۇ، ئىشقىلىپ يىلاننى قوغداپ قالدىم. يۈرىكىم تىپچەكلەپ بىر ھازا ھاياجانلاندىم.    قەبرە بېشىدا دۇئا قىلىپ يانغاندىن كېيىن يولدا بولغان ئەھۋالنى ۋە چۈشۈمنى ئانامغا سۆزلەپ بەردىم. بىر تۇرۇپ ئۆزۈمنىڭ ئاددىي بىر ئىشنى سىرلىقلاشتۇرۇپ ئويلاپ كەتكىنىمگە كۈلگۈم كېلەتتى، بىر تۇرۇپ سىرلىق بىر تۇيغۇلارغا ئەسىر بولاتتىم. ئانام بۇلارنى ئاڭلىغاندىن كېيىن ئاددىيلا قىلىپ: — يىلان دېگەن بالا، ئايالىڭنىڭ قورسىقىدا بار ئوخشايدۇ، — دېدى. مەن ئايالىمنىڭ ئادىتىنىڭ كېچىككەنلىكىنى يادىمغا ئالدىم. ئىدارىدىن پەقەت ئۈچ كۈنلۈكلا رۇخسەت ئالغانىدىم، شۇڭا دەرھال ئۈرۈمچىگە قايتىپ كەلدىم ۋە يىلان ھەققىدىكى ئىشنى، ئانامنىڭ چۈشۈمگە بەرگەن تەبىرىنى ئايالىم ھاجىگۈلگە سۆزلەپ بەردىم. — راستتىنلا قورسىقىمدا قالدىمۇ نېمە؟ — دېدى ھاجىگۈل بىردىنلا ھاياجانلىنىپ. مەن كېچە بولغىنىغا قارىماي دوختۇرخانىلارغا چىقىپ قورساقتا قالغان-قالمىغانلىقىنى سىنايدىغان قەغەزنى ئېلىپ كىردىم. قەغەزدىكى بەلگە ھەقىقەتەن ھاجىگۈلنىڭ ھامىلىدار بولغانلىقىنى كۆرسەتتى. ئىشەنگۈمىز كەلمەي ئەتىسى دوختۇرخانىغا كىردۇق، دوختۇرلارمۇ ھامىلىدار دەپ دىياگنوز قويدى.    مانا بۈگۈن ئوغلۇم بۇدرۇق قوللىرىنى ئويناپ گۇڭراپ ياتىدۇ. ئۇ ئەتراپتىكى ھەممە نەرسىگە ھەيرانلىق بىلەن قاراۋاتقاندەك قىلىدۇ، ئۇ ئۆزىنىڭ بىر خارابىزارلىققا، چۆچەكلەردىن قۇرۇلغان گۈزەل قەسىرلەر تامامەن ئۆرۈلۈپ چۈشكەن بىر خارابىلىككە تۇغۇلغانلىقىنى بىلەمدىغاندۇ ياكى ئۇلارغا يەنە بىر چۆچەك دۇنياسى ئاپىرىدە بولارمۇ؟ gfsaqz1q0b3wxpgq3bo0wn4egv4pxv9 0 24716 176520 2026-09-26T20:37:31Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ' = ناتونۇش = '''پەرھات تۇرسۇن''' مەن بىلىمەن، سەن تۇيۇقسىز بىر كۈنى غايىب بولىسەن. لېكىن ھېچكىممۇ سېنىڭ قەيەرگە كەتكەنلىكىڭنى، نېمىشقا كەتكەنلىكىڭنى ۋە قاچان كېلىدىغانلىقىڭنى سۈرۈشتۈرمەيدۇ، چۈنكى سېنى بىز ھېچقايسىمىز تونۇمايمىز. سەن بۇ ئاشخانىغا كۈندە دەل...' 176520 wikitext text/x-wiki = ناتونۇش = '''پەرھات تۇرسۇن''' مەن بىلىمەن، سەن تۇيۇقسىز بىر كۈنى غايىب بولىسەن. لېكىن ھېچكىممۇ سېنىڭ قەيەرگە كەتكەنلىكىڭنى، نېمىشقا كەتكەنلىكىڭنى ۋە قاچان كېلىدىغانلىقىڭنى سۈرۈشتۈرمەيدۇ، چۈنكى سېنى بىز ھېچقايسىمىز تونۇمايمىز. سەن بۇ ئاشخانىغا كۈندە دەل سائەت ئون بىر يېرىمدا كېلىسەن. خۇددى بىكارلىق تاماق يېگىلى كىرگەندەك قورۇنۇپ، ئەتراپقا «كىشىلەر كۈندە كېلىۋەرسەم نېمە دەپ قېلىۋاتقاندۇ؟» دەپ خۇدۈكسىرىغاندەك قاراپ قويىسەن. كىشىلەرنىڭ چىرايىدىن نېمىنىدۇر بىلمەكچى بولىسەن، لېكىن سەن بىلەن تامامەن مۇناسىۋەتسىز بۇ چىراي ئىپادىلىرى ئارىسىدا ساڭا دىققەت ئاغدۇرۇش بولۇپ باقمىغان بولسىمۇ، يەنىلا كۈندىكى ئادىتىڭ بويىچە ناھايىتى تېزلا بىر قۇر قاراپ چىقىسەن. سەن ئەزەلدىن يالغۇز كېلىسەن. بىرەر قېتىممۇ بىرەركىم سەن بىلەن قوشۇلۇپ كېلىپ باققان ئەمەس. شۇڭا سېنىڭ توي قىلغان-قىلمىغانلىقىڭنى، بالا-چاقىلىرىڭنىڭ، ھەتتا بۇ شەھەردە ئۇرۇق-تۇغقانلىرىڭنىڭ بار-يوقلۇقىنىمۇ بىلىشكە ئامالسىزمىز. سېنىڭ كىيىملىرىڭنىڭ ھەممىسى قاراكۆك رەڭدە. بەلكىم ئۇنىڭدىن باشقا رەڭ ياراشمايدۇ دەپ ئويلاپ كىيمەيدىغانسەن ياكى ئۇزاق يىللار قاراكۆك رەڭدىكى كىيىمنى كىيىۋېرىپ، قاراكۆك سېنىڭ ئاساسلىق بىر بەلگەڭگە ئايلىنىپ قالغاچقا، بۇ بەلگىنى يوقىتىپ باشقىلارنىڭ بىردىنلا تونۇمايدىغان بولۇپ قېلىشىدىن قورقىدىغانسەن. شۇڭا قاراكۆك رەڭدىن باشقا رەڭدىكى كىيىملەرنى كىيىشكە پېتىنالماي يۈرگەنسەن. ھەقىقەتەنمۇ سېنى قاراكۆك رەڭدىن ئايرىپ تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ. سەن بىزنىڭ تەسەۋۋۇرىمىزدىن يوقىلىپ كېتىشتىن قورقىسەن. بىز سېنى دائىم بىرلا خىل كىيىم بىلەن كۆرۈۋېرىشتىن بىزار بولۇپ كەتمىدۇق، چۈنكى بىز سېنى تونۇمايمىز. سەن تاماقنى بەكمۇ ئەزىلەڭگۈلۈك بىلەن يەيسەن. لەغمەن يېگىچە توختىماي ئاشنىڭ سۈيىدىن ئىچىپ تۇرىسەن، پولۇ ياكى باشقا تاماق يېگەندە بولسا چايدىن بىرنەچچە چەينەك ئىچىۋېتىسەن. بۇ ئاشخانىنىڭ باش كۈتكۈچىسى نۇرغۇن قېتىم ئالمىشىپ بولدى. بۇ يەردە ئاۋازىنىڭ جاراڭلىقلىقى، خۇشچاقچاقلىقى ۋە كۈتۈش ماھارىتى بىلەن تونۇلغان داڭلىق كۈتكۈچىلەرمۇ، مېھمان چاقىرىشلىرىنى ئاڭلىسا كىشىلەر ئاشخانىغا كىرمەي ئۆتۈپ كېتەلمەيدىغان كۈتكۈچىلەرمۇ، ئىككى قېتىم قەدەم تەشرىپ قىلغان مېھمان ئۈچىنچى رەت ئاياغ بېسىپلا قالسا ئۇنىڭ بىلەن زورلاپ دوست بولۇپ كېتىدىغان كۈتكۈچىلەرمۇ ئىشلىگەن. لېكىن ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى سېنىڭ ئىسمىڭنى سوراپ باقمىدى. سەندەك ئۇزاق مەزگىل دائىملىق مېھمان بولىدىغانلار ئىچىدە بىر-بىرى بىلەن تونۇشۇپ دوست بولۇپ كېتىدىغانلار، ھەتتا بىر-بىرى بىلەن توي قىلغانلارمۇ بار. لېكىن بىز سېنىڭ بىرەرسى بىلەن پاراڭلىشىپ باققىنىڭنى كۆرمىدۇق. باشقىلارغا تونۇمىسىمۇ زورلاپ گەپ قىلىدىغان يېپىشقاقلارنىڭمۇ ساڭا نەزىرى چۈشمىدى. بەلكىم بۇ سېنىڭ چىرايىڭنىڭ ئادەمنىڭ ئېسىدە قالغۇدەك ئالاھىدىلىكىنىڭمۇ يوقلۇقىدىندۇر. چۈنكى ئۇنداق يېپىشقاقلار بۈگۈن تونۇشقان ئادىمىنى ئەتىسى تونۇماي قېلىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. چۈنكى باشقىلار بىلەن تونۇشۇش ئۇلارنىڭ بايلىقى. ئۇلار مېڭىسىنىڭ سانسىزلىغان ئىسىملار، تېلېفون نومۇرلار بىلەن تولۇپ تۇرۇشىنى ياخشى كۆرىدۇ. بىراۋ بىلەن بۈگۈن تونۇشۇپ ئەتىسى تونۇماي قېلىش ئۇلار ئۈچۈن بىر خىل يوقىتىشتۇر. ئۇلار بۇنداق زىياننى خالىمايدۇ. سەن بىرەر قېتىممۇ باشقىلارنىڭ پۇلىنى تۆلىۋېتىپ باقمىدىڭ ياكى باشقا بىراۋ سېنىڭ پۇلۇڭنى تۆلىۋېتىپ باقمىدى. بىرەر قېتىممۇ سېنىڭ يېنىڭدا تاماققا تۆلەيدىغان پۇل كېمىپ قالغان ئەمەس. شۇڭا سەن بايمۇ، كەمبەغەلمۇ بىز بىلمەيمىز. بىرەركىمنىڭ ساڭا خۇشامەت قىلغىنى ياكى سېنىڭ بىرەركىمگە خۇشامەت قىلغىنىڭنى كۆرۈپ باقمىدۇق. شۇڭا سېنىڭ جەمئىيەتتىكى ئورنۇڭمۇ بىزگە مەلۇم ئەمەس. بىز سېنى تونۇمايمىز، لېكىن سېنىڭ بىركىملەر ئۈچۈن ياش تۆككەنلىكىڭنى، كوچىلاردىن يىغلاپ ئۆتۈپ كېيىن «يىغلىغىنىمنى كىملەر كۆرگەندۇ؟» دەپ خىجىل بولغىنىڭنى بىلىمىز. بىز سېنىڭ نېمە ئىشلارنىدۇر لوگىكىلىق شەكىلگە ئىگە قىلىپ ئەقلىڭگە قوبۇل قىلدۇرۇشقا شۇنچە تىرىشىپمۇ ئۆزۈڭنى قايىل قىلغۇدەك سەۋەب تاپالماي غەزەپلەنگىنىڭنى بىلىمىز. بىز سېنىڭ قاچانلاردۇر ئىشىكنى ئەتتىممۇ-ئەتمىدىممۇ دەپ ئارقىغا يېنىپ ئىتتىرىپ باققانلىقىڭنى، كېچىدە ئورنۇڭدىن تۇرۇپ گازنىڭ ھىم ئېتىلگەن-ئېتىلمىگەنلىكىنى تەكشۈرگىنىڭنى بىلىمىز. يەنە سېنىڭ چۈشۈڭدە تىنىق كۆل سۈيىنى كۆرسەڭ ئۇنى كۆك ئاسمان بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋېتىپ قالىدىغانلىقىڭنى بىلىمىز. لېكىن بىز سېنى تونۇمايمىز، چۈنكى بىز ھېچقاچان پاراڭلىشىپ باقمىدۇق. مەن سېنىڭ باشقىلار بىلەن پاراڭلاشقىنىڭنى كۆرۈپ باقمىدىم، شۇڭا ئۆزۈڭگە ئۆزۈڭ سۆزلەيدىغان ئادىتىڭنىڭ بارلىقىغا ئىشەنمەيمەن. مەن سېنىڭ باشقىلار بىلەن مۇھەببەتلەشكەنلىكىڭنى كۆرۈپ باقمىدىم، شۇڭا سېنىڭ ئۆزۈڭنى سۆيۈپ قالغانلىقىڭغىمۇ ئىشەنمەيمەن. بىز سېنى تۇنجى قېتىم قاچان كۆرگىنىمىزنى بىلمەيمىز، شۇنىڭغا ئوخشاش سېنى قاچانقى كۆرۈشىمىزنىڭ ئاخىرقى قېتىم بولۇپ قالىدىغانلىقىنىمۇ بىلمەيمىز. سېنىڭ ئارىمىزدىن غايىب بولغانلىقىڭنى ئۇزاق يىللارغىچە باقامدۇق، بايقىمامدۇق، بۇمۇ بىزگە قاراڭغۇ. سېنى دائىم كۆرۈپ تۇرغاچقا بىزگە بىرلا خىل تۇرغاندەك كۆرۈنىسەن. ھازىرقى كۈلرەڭگە كىرگەن چاچلىرىڭنىڭ ئىلگىرى قاپقارا ئىكەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلالمايمىز، خۇددى ئەينى يىللىرىمۇ سېنىڭ قاپقارا چاچلىرىڭغا قاراپ ئۇنىڭ بىر كۈنى كۈلرەڭگە كىرىپ قالىدىغانلىقىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرەلمىگەندەك. مەن بىلىمەن، سەن تۇيۇقسىز بىر كۈنى غايىب بولىسەن. ئىككىنچىلەپ بۇ يەرگە ئاياغ باسمايسەن. شۇنىڭ بىلەن بىزنىڭ ئەسلىمىمىزدىنمۇ ئىز-دېرەكسىز غايىب بولىسەن، گەرچە ئۇ يەردە سەن ئىلگىرىمۇ مەۋجۇت بولمىساڭمۇ. لېكىن شۇنى پەرەز قىلالايمەنكى، ھېچكىم سېنى چوڭ كوچىدا ئېتىپ تاشلىمايدۇ. ھېچكىم سېنىڭ كەينىڭدىن ئوۋچى ئىتتەك شىپىلداپ كېلىپ پىچاق ئۇرمايدۇ. سېنىڭ بارلىق ئازابىڭ ۋە شادلىقىڭ دەقىقە ئارىسىدا ھەممە ئادەم بىلەن ئالاقىسىنى ئۈزمەيدۇ. مەن بىلىمەن، سەن داڭلىق ئادەم ئەمەس. تېزلىكتە ئۇنتۇلۇپ كېتىلىش بەلكىم سېنى خۇشال قىلار، چۈنكى سەن بۇ دۇنياغا بىر ناتونۇش ئادەم بولۇش ئۈچۈن كەلگەن. cadn7v68yv03627ll0d9whma8pqij1k 176524 176520 2026-09-26T20:48:37Z UyghurArchive 25219 176524 wikitext text/x-wiki '''پەرھات تۇرسۇن''' مەن بىلىمەن، سەن تۇيۇقسىز بىر كۈنى غايىب بولىسەن. لېكىن ھېچكىممۇ سېنىڭ قەيەرگە كەتكەنلىكىڭنى، نېمىشقا كەتكەنلىكىڭنى ۋە قاچان كېلىدىغانلىقىڭنى سۈرۈشتۈرمەيدۇ، چۈنكى سېنى بىز ھېچقايسىمىز تونۇمايمىز. سەن بۇ ئاشخانىغا كۈندە دەل سائەت ئون بىر يېرىمدا كېلىسەن. خۇددى بىكارلىق تاماق يېگىلى كىرگەندەك قورۇنۇپ، ئەتراپقا «كىشىلەر كۈندە كېلىۋەرسەم نېمە دەپ قېلىۋاتقاندۇ؟» دەپ خۇدۈكسىرىغاندەك قاراپ قويىسەن. كىشىلەرنىڭ چىرايىدىن نېمىنىدۇر بىلمەكچى بولىسەن، لېكىن سەن بىلەن تامامەن مۇناسىۋەتسىز بۇ چىراي ئىپادىلىرى ئارىسىدا ساڭا دىققەت ئاغدۇرۇش بولۇپ باقمىغان بولسىمۇ، يەنىلا كۈندىكى ئادىتىڭ بويىچە ناھايىتى تېزلا بىر قۇر قاراپ چىقىسەن. سەن ئەزەلدىن يالغۇز كېلىسەن. بىرەر قېتىممۇ بىرەركىم سەن بىلەن قوشۇلۇپ كېلىپ باققان ئەمەس. شۇڭا سېنىڭ توي قىلغان-قىلمىغانلىقىڭنى، بالا-چاقىلىرىڭنىڭ، ھەتتا بۇ شەھەردە ئۇرۇق-تۇغقانلىرىڭنىڭ بار-يوقلۇقىنىمۇ بىلىشكە ئامالسىزمىز. سېنىڭ كىيىملىرىڭنىڭ ھەممىسى قاراكۆك رەڭدە. بەلكىم ئۇنىڭدىن باشقا رەڭ ياراشمايدۇ دەپ ئويلاپ كىيمەيدىغانسەن ياكى ئۇزاق يىللار قاراكۆك رەڭدىكى كىيىمنى كىيىۋېرىپ، قاراكۆك سېنىڭ ئاساسلىق بىر بەلگەڭگە ئايلىنىپ قالغاچقا، بۇ بەلگىنى يوقىتىپ باشقىلارنىڭ بىردىنلا تونۇمايدىغان بولۇپ قېلىشىدىن قورقىدىغانسەن. شۇڭا قاراكۆك رەڭدىن باشقا رەڭدىكى كىيىملەرنى كىيىشكە پېتىنالماي يۈرگەنسەن. ھەقىقەتەنمۇ سېنى قاراكۆك رەڭدىن ئايرىپ تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ. سەن بىزنىڭ تەسەۋۋۇرىمىزدىن يوقىلىپ كېتىشتىن قورقىسەن. بىز سېنى دائىم بىرلا خىل كىيىم بىلەن كۆرۈۋېرىشتىن بىزار بولۇپ كەتمىدۇق، چۈنكى بىز سېنى تونۇمايمىز. سەن تاماقنى بەكمۇ ئەزىلەڭگۈلۈك بىلەن يەيسەن. لەغمەن يېگىچە توختىماي ئاشنىڭ سۈيىدىن ئىچىپ تۇرىسەن، پولۇ ياكى باشقا تاماق يېگەندە بولسا چايدىن بىرنەچچە چەينەك ئىچىۋېتىسەن. بۇ ئاشخانىنىڭ باش كۈتكۈچىسى نۇرغۇن قېتىم ئالمىشىپ بولدى. بۇ يەردە ئاۋازىنىڭ جاراڭلىقلىقى، خۇشچاقچاقلىقى ۋە كۈتۈش ماھارىتى بىلەن تونۇلغان داڭلىق كۈتكۈچىلەرمۇ، مېھمان چاقىرىشلىرىنى ئاڭلىسا كىشىلەر ئاشخانىغا كىرمەي ئۆتۈپ كېتەلمەيدىغان كۈتكۈچىلەرمۇ، ئىككى قېتىم قەدەم تەشرىپ قىلغان مېھمان ئۈچىنچى رەت ئاياغ بېسىپلا قالسا ئۇنىڭ بىلەن زورلاپ دوست بولۇپ كېتىدىغان كۈتكۈچىلەرمۇ ئىشلىگەن. لېكىن ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى سېنىڭ ئىسمىڭنى سوراپ باقمىدى. سەندەك ئۇزاق مەزگىل دائىملىق مېھمان بولىدىغانلار ئىچىدە بىر-بىرى بىلەن تونۇشۇپ دوست بولۇپ كېتىدىغانلار، ھەتتا بىر-بىرى بىلەن توي قىلغانلارمۇ بار. لېكىن بىز سېنىڭ بىرەرسى بىلەن پاراڭلىشىپ باققىنىڭنى كۆرمىدۇق. باشقىلارغا تونۇمىسىمۇ زورلاپ گەپ قىلىدىغان يېپىشقاقلارنىڭمۇ ساڭا نەزىرى چۈشمىدى. بەلكىم بۇ سېنىڭ چىرايىڭنىڭ ئادەمنىڭ ئېسىدە قالغۇدەك ئالاھىدىلىكىنىڭمۇ يوقلۇقىدىندۇر. چۈنكى ئۇنداق يېپىشقاقلار بۈگۈن تونۇشقان ئادىمىنى ئەتىسى تونۇماي قېلىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. چۈنكى باشقىلار بىلەن تونۇشۇش ئۇلارنىڭ بايلىقى. ئۇلار مېڭىسىنىڭ سانسىزلىغان ئىسىملار، تېلېفون نومۇرلار بىلەن تولۇپ تۇرۇشىنى ياخشى كۆرىدۇ. بىراۋ بىلەن بۈگۈن تونۇشۇپ ئەتىسى تونۇماي قېلىش ئۇلار ئۈچۈن بىر خىل يوقىتىشتۇر. ئۇلار بۇنداق زىياننى خالىمايدۇ. سەن بىرەر قېتىممۇ باشقىلارنىڭ پۇلىنى تۆلىۋېتىپ باقمىدىڭ ياكى باشقا بىراۋ سېنىڭ پۇلۇڭنى تۆلىۋېتىپ باقمىدى. بىرەر قېتىممۇ سېنىڭ يېنىڭدا تاماققا تۆلەيدىغان پۇل كېمىپ قالغان ئەمەس. شۇڭا سەن بايمۇ، كەمبەغەلمۇ بىز بىلمەيمىز. بىرەركىمنىڭ ساڭا خۇشامەت قىلغىنى ياكى سېنىڭ بىرەركىمگە خۇشامەت قىلغىنىڭنى كۆرۈپ باقمىدۇق. شۇڭا سېنىڭ جەمئىيەتتىكى ئورنۇڭمۇ بىزگە مەلۇم ئەمەس. بىز سېنى تونۇمايمىز، لېكىن سېنىڭ بىركىملەر ئۈچۈن ياش تۆككەنلىكىڭنى، كوچىلاردىن يىغلاپ ئۆتۈپ كېيىن «يىغلىغىنىمنى كىملەر كۆرگەندۇ؟» دەپ خىجىل بولغىنىڭنى بىلىمىز. بىز سېنىڭ نېمە ئىشلارنىدۇر لوگىكىلىق شەكىلگە ئىگە قىلىپ ئەقلىڭگە قوبۇل قىلدۇرۇشقا شۇنچە تىرىشىپمۇ ئۆزۈڭنى قايىل قىلغۇدەك سەۋەب تاپالماي غەزەپلەنگىنىڭنى بىلىمىز. بىز سېنىڭ قاچانلاردۇر ئىشىكنى ئەتتىممۇ-ئەتمىدىممۇ دەپ ئارقىغا يېنىپ ئىتتىرىپ باققانلىقىڭنى، كېچىدە ئورنۇڭدىن تۇرۇپ گازنىڭ ھىم ئېتىلگەن-ئېتىلمىگەنلىكىنى تەكشۈرگىنىڭنى بىلىمىز. يەنە سېنىڭ چۈشۈڭدە تىنىق كۆل سۈيىنى كۆرسەڭ ئۇنى كۆك ئاسمان بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋېتىپ قالىدىغانلىقىڭنى بىلىمىز. لېكىن بىز سېنى تونۇمايمىز، چۈنكى بىز ھېچقاچان پاراڭلىشىپ باقمىدۇق.    مەن سېنىڭ باشقىلار بىلەن پاراڭلاشقىنىڭنى كۆرۈپ باقمىدىم، شۇڭا ئۆزۈڭگە ئۆزۈڭ سۆزلەيدىغان ئادىتىڭنىڭ بارلىقىغا ئىشەنمەيمەن. مەن سېنىڭ باشقىلار بىلەن مۇھەببەتلەشكەنلىكىڭنى كۆرۈپ باقمىدىم، شۇڭا سېنىڭ ئۆزۈڭنى سۆيۈپ قالغانلىقىڭغىمۇ ئىشەنمەيمەن.    بىز سېنى تۇنجى قېتىم قاچان كۆرگىنىمىزنى بىلمەيمىز، شۇنىڭغا ئوخشاش سېنى قاچانقى كۆرۈشىمىزنىڭ ئاخىرقى قېتىم بولۇپ قالىدىغانلىقىنىمۇ بىلمەيمىز. سېنىڭ ئارىمىزدىن غايىب بولغانلىقىڭنى ئۇزاق يىللارغىچە باقامدۇق، بايقىمامدۇق، بۇمۇ بىزگە قاراڭغۇ. سېنى دائىم كۆرۈپ تۇرغاچقا بىزگە بىرلا خىل تۇرغاندەك كۆرۈنىسەن. ھازىرقى كۈلرەڭگە كىرگەن چاچلىرىڭنىڭ ئىلگىرى قاپقارا ئىكەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلالمايمىز، خۇددى ئەينى يىللىرىمۇ سېنىڭ قاپقارا چاچلىرىڭغا قاراپ ئۇنىڭ بىر كۈنى كۈلرەڭگە كىرىپ قالىدىغانلىقىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرەلمىگەندەك. مەن بىلىمەن، سەن تۇيۇقسىز بىر كۈنى غايىب بولىسەن. ئىككىنچىلەپ بۇ يەرگە ئاياغ باسمايسەن. شۇنىڭ بىلەن بىزنىڭ ئەسلىمىمىزدىنمۇ ئىز-دېرەكسىز غايىب بولىسەن، گەرچە ئۇ يەردە سەن ئىلگىرىمۇ مەۋجۇت بولمىساڭمۇ. لېكىن شۇنى پەرەز قىلالايمەنكى، ھېچكىم سېنى چوڭ كوچىدا ئېتىپ تاشلىمايدۇ. ھېچكىم سېنىڭ كەينىڭدىن ئوۋچى ئىتتەك شىپىلداپ كېلىپ پىچاق ئۇرمايدۇ. سېنىڭ بارلىق ئازابىڭ ۋە شادلىقىڭ دەقىقە ئارىسىدا ھەممە ئادەم بىلەن ئالاقىسىنى ئۈزمەيدۇ. مەن بىلىمەن، سەن داڭلىق ئادەم ئەمەس. تېزلىكتە ئۇنتۇلۇپ كېتىلىش بەلكىم سېنى خۇشال قىلار، چۈنكى سەن بۇ دۇنياغا بىر ناتونۇش ئادەم بولۇش ئۈچۈن كەلگەن. hrd4mczza8f27ts8pufoev41bqmg21h 0 24717 176521 2026-09-26T20:41:48Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''ئاپتورى: قاھار نىياز''' قاتناشقۇچىلار: ساۋۇتجان، ھوشۇرخان، بازار باشقۇرۇش كادىرى (ئەخمەت)، ناتونۇش مېھمان ۋاقتى: كەچقۇرۇن ئورنى: ساۋۇتجاننىڭ ئۆيى سەھنىدە ساۋۇتجاننىڭ ئۆيى. ھوشۇرخان ساجى يېنىدىكى ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇپ مانتىغا قىيما قىلىۋاتقاندا، ئېرى سا...' 176521 wikitext text/x-wiki '''ئاپتورى: قاھار نىياز''' قاتناشقۇچىلار: ساۋۇتجان، ھوشۇرخان، بازار باشقۇرۇش كادىرى (ئەخمەت)، ناتونۇش مېھمان ۋاقتى: كەچقۇرۇن ئورنى: ساۋۇتجاننىڭ ئۆيى سەھنىدە ساۋۇتجاننىڭ ئۆيى. ھوشۇرخان ساجى يېنىدىكى ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇپ مانتىغا قىيما قىلىۋاتقاندا، ئېرى ساۋۇتجان سومكا كۆتۈرگىنىچە كىرىپ كېلىدۇ. ئۇ مۇتەئەسسىپ، پىخسىق بىر ئادەم. ھوشۇرخان ئېرىنى كۆرۈپ سەل-پەل ئورنىدىن تۇرىدۇ. == دىئالوگلار ۋە ۋەقەلىك == ھوشۇرخان: كەلدىلىمۇ؟ ساۋۇتجان: (جاۋاب بەرمەي) كۈپ-كۈندۈزدە چىراقنى يېقىپ قويۇپسەنغۇ؟ توك پۇلىنى قېيىنئاپام «مەن تۆلەپ بېرەي» دېگەنمىتىيا؟ ھوشۇرخان: سىرتتا ھاۋا بەك تۇتۇلۇپ كېتىپتۇ، ئۆيگە يورۇق چۈشمەي ئىچىم بەك سىقىلىپ كەتتى، شۇڭا... ساۋۇتجان: ئەمدى مەن سېنىڭ ئىچىڭ سىقىلىپ كەتكەنگىمۇ پۇل تۆلەيمەنمۇ؟ بۇ گەپ بويىچە سەن ئەتە قوپۇپ «سىرتتا شامال چىقىپتىكەن، شۇڭا قورسىقىم ئاغرىۋاتىدۇ» دېسەڭ بولامدۇ؟ قانداق قاملاشمىغان گەپ بۇ؟ ھوشۇرخان: خاپا بولمىسىلا دادىسى، مەن ئۆچۈرۈۋېتەي. (ئۇ قوپۇپ چىراقنى ئۆچۈرۈۋېتىدۇ.) ساۋۇتجان: قانداق بىر كالۋا ئىجاد قىپتىكىن مۇشۇ توك چىراق دېگەن نەرسىنى. كىچىك ۋاقتىمىزدا كونا پاختىدىن پىلىك ئېشىپ، كىرسىنگە چىلاپ قويساق بىر ئوبدان يورۇيتتى. بەش موچەنلىك كىرسىن بىر ئاي يېتەتتى. مانا ئەمدى ماۋۇ تېلېۋىزور، توڭلاتقۇ دېگەن نېمىلەرنىڭ ھەممىسى پۇل دەپلا ئاغزىنى ئېچىپ تۇرغان، ھەر ئايدا توك پۇلىغا 20-30 كوي تۆلەيدىغان گەپ. ھە، راست، كۆينەك دەپ غەلۋە قىلىۋاتاتتىڭ، ساڭا كۆينەكلىك ئېلىپ كەلدىم.    ھوشۇرخان: (خۇشال بولۇپ) ۋاي راستما؟ قېنى ئالسىلا كۆرۈپ باقاي!    (ساۋۇتجان سومكىسىنى ئېچىپ، ئىچىدىن ئۇزۇن بىر قىزىل لوزۇنكىنى چىقىرىدۇ. ھوشۇرخان لوزۇنكىنى ئېلىپ ئاچىدۇ. لوزۇنكىغا «ۋەكىللەرنى قىزغىن قارشى ئالىمىز» دېگەن خەت يېزىلغان. ھوشۇرخان بۇنى كۆرۈپ لاسسىدە سۇلۇشىدۇ ۋە لوزۇنكىنى ساجىغا قويۇپ قويىدۇ.)    ھوشۇرخان: كۆينەكلىك ئېلىپ بەرسىلە دېسەم مۇشۇنى ئەكەلدىلىمۇ؟ بۇ بىر لوزۇنكىكەنغۇ؟ ساۋۇتجان: ھېي، بۇنىڭدا ئىچ كۆينەك تىكىپ كىيسەڭ تازا ئوبدان بولىدۇ. باياتىن دۇكاننى تاقاپ ماڭاي دەپ تۇرسام، ياندىكى ئىدارىنىڭ دەرۋازىۋىنى بۇنى يىغىشتۇرۇۋېتىپتىكەن. «نېمە قىلىسىز؟» دېسەم، «تاشلىۋېتىمەن» دەيدۇ. قارىسام بىر ئوبدان رەختكەن. «ماڭا بېرىڭلار» دەپلا ئېلىپ كەلدىم. ھوشۇرخان: (دومسىيىپ) بۇنىڭ ئۈستىدە خەت تۇرسا قانداق كۆينەك تىكىپ كىيگىلى بولىدۇ؟ بازاردىن چىرايلىقراق رەخت ئەكىلىپ بېرەرمىكىن دېسەم... ساۋۇتجان: ئىچ كۆينەك دېگەننى ئىچىگە كىيىدىغان تۇرساڭ، خەت بارمۇ-يوقمۇ كىم كۆرىدۇ؟ بىر ئوبدان ئەكىلىپ بەرسەم كۈرۈك توخۇدەك كوت-كوت-كوت كوتۇلدايدۇ ماۋۇ خوتۇن. ھە راست، ھەرئېھتىمالغا قارشى كۆينەك تىككۈزگەندە ماۋۇ «قارشى ئالىمىز» دېگەن خەت ئالدىڭغا يا كەينىڭگە ئۇدۇل بولۇپ قالمىسۇن جۇمۇ، يان تەرىپىڭگە توغرىلاپ تىككۈز. خەق خاتا چۈشىنىپ قالمىسۇن يەنە. (ھوشۇرخان خاپا ھالدا رەختنى يىغىشتۇرىدۇ.) ساۋۇتجان: ھە، نەق گەپكە كېلەيلى، قانداق مانتا ئېتىۋاتىسەن؟ ھوشۇرخان: قانداق مانتا بولاتتى، يەيدىغان مانتا. ساۋۇتجان: ماۋۇ يوغانباش خوتۇننى، پېتىر مانتىمۇ، بولدۇرغان مانتىمۇ دەپ سوراۋاتىمەن؟ ھوشۇرخان: سىلى مېنى قاچان «پېتىر مانتا ئەت» دەپ باققان؟ بولدۇرغان مانتا. ساۋۇتجان: ھە بوپتۇ، پېتىر مانتىغا گۆش جىق كېتىدۇ، گۆشنى جىق يېسەڭ تېخىمۇ سەمىرىپ كېتىسەن. ھېي، ماۋۇ يەرگە بىر مۇنچە بەسەينىڭ قۇلاقلىرىنى تاشلىۋېتىپسەنغۇ؟ (ئېڭىشىپ، تېرىپ ئالىدۇ.) ھوشۇرخان: سېسىپ كەتكەنلىرىنى تاشلىۋەتتىم شۇ. ساۋۇتجان: مانا ماۋۇنىڭ يېگۈدەك يەرلىرى باركەنغۇ؟ ماڭە، قايچىنى ئەچىق. ھوشۇرخان: نېمە قىلىلا؟ ساۋۇتجان: نېمە قىلاتتىم، سېسىغىنىنى كېسىۋېتىمەن. (ھوشۇرخان قايچا ئېلىپ چىقىدۇ. ساۋۇتجان بەسەينىڭ سېسىق يەرلىرىنى كېسىشكە باشلايدۇ.) ساۋۇتجان: مانا قارا، مانداق يەرلىرىنى كېسىۋەتسەك قالغىنىنى يېگىلى بولىدۇ ئەمەسمۇ؟ مۇشۇ قۇلاقلىرىدىن كەم دېگەندە ئىككى مانتا چىقىدۇ. خېمىرىڭنى ئەچىقە، كۆرۈپ باقاي. (خوتۇن داسنى كۆتۈرۈپ چىقىدۇ، ئەر خېمىرنى مالتىلايدۇ.) ساۋۇتجان: خېمىرىڭ قىيماڭدىن سەل جىقكەن، مۇشۇ پېتى مانتا تۈگسەڭ ئىككى مومىلىق خېمىر ئېشىپ قالغۇدەك. بەسەيدىن يەنە بىر قۇلاق توغرا، كەممۇ ئەمەس، ئارتۇقمۇ ئەمەس دەل 21 تال مانتا چىقسۇن. بەشنى سەن يەيسەن، سەككىزنى مەن. ئون ئۈچ بولدىما؟ يەتتىنى مېھمان يەيدۇ — يىگىرمە. بىرىسى زاپاس قالىدۇ. تەساددىپىي مېھمان تويماي قالسا ئۇلاپ بېرىمىز. ھوشۇرخان: مېھمان يەيدۇ؟ ئۆيگە مېھمان كېلەمدۇ؟ ساۋۇتجان: ھەئە. ھوشۇرخان: ۋۇي، بۈگۈن كۈن نەدىن چىقتى؟ سىلى ئەزەلدىن بۇ ئۆيگە مېھمان چاقىرمايتتىلىغۇ؟ ساۋۇتجان: مېھماننى كۈتەلىسەڭ چاقىرمامدۇ؟ سەن مېھمان كۈتۈشنى بىلمەيسەن، شۇڭا چاقىرمايمەن. ھوشۇرخان: تولا تۆھمەت قىلمىسىلا ئادەمگە. «قۇشناچىمىزنىڭ ئېشىنى ئوخشاتقان موللامنىڭ ئوت-يېشى» دەپتىكەن، ماڭا پۇلنى جىق-جىق بەرسىلىۋاغۇ، قانداق مېھمانلىرى بولسا گۈلدەك كۈتۈۋېتىمەن. ساۋۇتجان: تولا پو ئاتمىغىنا! مېھمان دېگەنۋاغۇ نەچچە خىل تۈرگە بۆلۈنىدۇ، شۇنىڭغا قاراپ كۈتىدىغان نېمە. مەسىلەن، قارا ھە: ئەزىز مېھمان، ئادەتتىكى مېھمان، چاقىرغان مېھمان، ئۆزى كەلگەن مېھمان، نېپىز مېھمان، قېلىن مېھمان، ئاچ مېھمان، توق مېھمان... ساناپ كەلسەك جىق. سەن شۇلارنىڭ ئەمەل-دەرىجىسىگە، خۇي-پەيلىگە، مۇھىمى ساڭا ئېپكېلىدىغان پايدا-زىيانغا قاراپ كۈتىسەن. مانتا-پولۇ ئېتىدىغان مېھمان بار، سۇيۇقئاش ئېتىدىغان مېھمان بار، چاي بىلەن گەپكە زورلاپ يولغا سالىدىغان مېھمان بار، چېيىغا ناۋات سالىدىغان مېھمان بار، ناۋات سالمايدىغان مېھمان بار، تۇز يۆتكەپ كەتكۈزۈۋېتىدىغان مېھمان بار... ھوشۇرخان: بۇ نېمە دېگەنلىرى؟ كىم ئۇ؟ ساۋۇتجان: ئەزىز مېھمان، لېكىن ئامال يوق كۈتىدىغان مېھمان. بازار باشقۇرۇشتىكى ئەخمەتجان. ئۇ دائىم دۇكىنىمىزغا كېلىپ «ساختا مال باركەن» دەپ چاتاق تېپىپ كېتىپ بارىدۇ. نەچچە ۋاقىتتىن بىلمەپتىمەن، ئۇ ئالدىمىزدىكى بىنادا ئولتۇرىدىكەن ئەمەسمۇ. «مېھمان قىلاي» دېسەم ئۇنىمايدىغىنى ئېنىق. شۇنىڭ بىلەن بىر ھەپتىدىن بېرى «سىزگە مەسلىھەت سالىدىغان مۇھىم ئىش بار ئىدى، ئۆيۈمگە بىر كىرىپ كەتسىڭىز ئۇكام» دەپ كەينىگە كىرىۋالدىم. بۈگۈن ئاخىرى ئۆيگە كىرىشكە ئۇناتتىم. ھوشۇرخان: دۇكانغا ساختا مال سالمىسىلىغۇ مۇشۇنداق دەككە-دۈككىدە يۈرمەيتتىلە، مۇشۇنداق قىلىپمۇ بىر بېيىپ تىقىلىپ كەتمىدۇق. بوپتۇ ئەمدى، لېكىن مېنىڭچە رېستوراندا مېھمان قىلسىلا ئوبدان بولاتتى. ھازىر ھەممە ئادەم مۇشۇنداق قىلىدىغان بوپ كەتتى. ساۋۇتجان: ماۋۇ گۆشباش خوتۇننىڭ گېپىنى! بايا مەن نېمە دەۋاتىمەن؟ ئۇ «مېھمان قىلاي» دېگەننى ئاڭلىسا ھېچ يەرگە بارمايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە رېستوراننىڭ تاماقلىرى زەھەردىن قىممەت. ئۇ يەردە بىر قېتىم خەجلىگەن پۇلغا ھۆپپىدە بىر قوينىڭ گۆشى كېلىدۇ، شۇ گۆشنى ئۆيدە ئىككى ئاي يەيمىز. شۇڭا مەن ئاشۇ بوشاڭ-كوشاڭ دېگەن يەرگە ئەزەلدىن كىرمەيمەن. ھوشۇرخان: توختاپ تۇرسىلا، مەن ماۋۇ مانتىلارنى ئەپچىقىۋېتىپ چىقاي، ھېلى مېھمان كەلسە ئالدىراپ قالىمەن. (ھوشۇرخان داس، قاسقانلىرىنى كۆتۈرۈپ كىرىپ كېتىپ، يەنە چىقىدۇ.) ھوشۇرخان: مېھمان كەلسە ئوتنى ياقساملا بىردەمدە پىشىدۇ. ساۋۇتجان: ھە بوپتۇ، ماڭا قارا. «ئەسكەرنى ئون يىل بېقىش بىر قېتىم جەڭگە سېلىش ئۈچۈن» دېگەندەك، سېنى مەن نەچچە ۋاقىتتىن نېمىشقا بېقىۋاتىمەن؟ مۇشۇنداق چاغدا خەقنىڭ ئالدىدا مېنىڭ يۈزۈمنى يورۇق قىلسۇن دەپ! ھېلىقى تۇغقانلار ئەكەلگەن قېزى باردۇ؟ ھوشۇرخان: ئىككى ئاينىڭ ئالدىدىكى قېزىنى دەمدىلا؟ يەپ ساپ مايلىرى قاپتىكەن، سەل نىخسىپ قالغاندەك تۇرىدۇ. ساۋۇتجان: نىخسىپ قالسا تۇزغا تازا مىلەپ، ئۈستىگە پىياز توغراپ ئىلەشتۈرۈپ ئەپچىقىسەن، چانمايدۇ. ئاۋۇ توڭلاتقۇدىكى ئۆپكە-ھېسىپچۇ؟ ھوشۇرخان: ئۇنىڭغىمۇ بىر ھەپتە بوپ قالدى، ئەپچىقىپ تاشلىۋېتەي دېسەم يا ئۇنىمايلا. ساۋۇتجان: مۇشۇنداق دېتى يوق خوتۇن ئەمەسمۇ سەن! مەن بۇنى شۇ مېھمان كېلىدۇ دەپ ساقلاۋاتقان نېمە. لازا-ئاچچىقسۇنى تازا ئاچچىق تەڭشەپ، ئۆپكە-ھېسىپنىڭ ئۈستىگە قويۇپلا ئەچىقىسەن، «ئەجەب ئوخشاپتۇ» دەپ يەۋېرىدۇ. قېنى بۈگۈن ھۈنىرىڭنى بىر كۆرىمەنغۇ! ھوشۇرخان: ھېچنېمە ئېپبەرمەي «ھۈنىرىڭنى كۆرىمەن» دەيدىكەنلا، بىرەر نەرسىنى بولسىمۇ بازاردىن يېڭىدىن ئەكىرسەك بولمامدۇ؟ (دەل شۇ چاغدا ئىشىك چېكىلىدۇ. ئىشىك چەككىنى ئۆي ئىگىلىرى بىلەن ناتونۇش، چاقىرىلمىغان مېھمان. لېكىن ھوشۇرخان بۇنى ھېلىقى ئەزىز مېھمان شۇ دەپ ئويلاپ قالىدۇ. ساۋۇتجان بېرىپ ئىشىكنى ئاچىدۇ. ئۆيگە بىر ئەر كىرىدۇ.) ئەر: ئەسسالامۇئەلەيكۇم! ساۋۇتجان: ۋائەلەيكۇم ئەسسالام. ھوشۇرخان: (ئىنتايىن قىزغىن) ۋاي كەلسىلە مېھمان، قېنى يۇقىرى ئۆتسىلە. (مېھمان كېلىپ سافادا ئولتۇرىدۇ ۋە دۇئاغا قول كۆتۈرىدۇ.) مېھمان: تىنچ-ئامان ئولتۇرۇشلىمۇ؟ ساۋۇتجان: خۇداغا شۈكۈر، بۇ كىمدۇ، ھېچ تونۇيالمايمىنا؟ ھوشۇرخان: (چاي قۇيغاچ) ما ئادەم «مېھمان كېلىدۇ» دەپ بالدۇر دەپ قويماي ئادەمنى تەمتىرىتىپ! قېنى، چاي ئالسىلا. مېھمان: رەھمەت، 3-بىنا 4-قەۋەتتىكى ئۆي مۇشۇ شۇغۇ-ھە؟ ساۋۇتجان: ھەئە، مۇشۇ شۇ. مېھمان: خېلى كەڭ-تاشا ئۆيكەن، قۇرۇلمىسىمۇ بولىدىكەن، نەچچە كۋادرات مېتىر؟ ساۋۇتجان: سەكسەن سەككىز. مېھمان: بولىدىكەن، بولىدىكەن. (ئۇنىڭغىچە ھوشۇرخان ئاشخانىغا كىرىپ كېتىپ، قېزى، ئۆپكە-ھېسىپلارنى ئېلىپ چىقىدۇ. ساۋۇتجان بۇنى كۆرۈپ تىتىلداپ تۇرالماي قالىدۇ.) ساۋۇتجان: (ئۆزىگە) ئەستا، نېمە ئىش قىلىپ يۈرىيدىغاندۇ ماۋۇ خوتۇن! ھوشۇرخان: قېنى ماۋۇ ئۆپكە-ھېسىپتىن، قېزىدىن تېتىپ باقسىلا. ۋۇي، چايلىرىغا ناۋات سالماپتىمەنغۇ، قېنى ئالسىلا. مېھمان: ماقۇل رەھمەت. (قېزىنى يېيىشكە باشلايدۇ. ھوشۇرخان گەپ قىلغاچ مېھماننىڭ پىيالىسىگە يوغان بىر تال ناۋاتنى سېلىۋېتىدۇ. ساۋۇتجان بۇنى كۆرۈپ ئاغزىنى تۇتۇپ قالىدۇ ۋە خوتۇنىنى دىقمىرلاپ بىر چەتكە تارتىدۇ.) ساۋۇتجان: بۇ ئەمەس. ھوشۇرخان: نېمە ئەمەس؟ قېزى بىلەن ئۆپكە-ھېسىپ شۇ. تولا ماڭا ئىش ئۆگەتمىسىلە! «مېھمان كۈتەلمەيسەن» دەيدۇ تېخى، قانداق كۈتىدىكەنمەن بۈگۈن بىر كۆرۈپ باقسۇن. (مېھمانغا قاراپ) ماۋۇ ئادەمنى «بازاردىن بىر نەرسە ئېلىپ كېلەرمىكىن» دېسەم قۇرۇقلا كەپتۇ. (ئېرىگە قاراپ) بولمىسا ھازىر بولسىمۇ دىككىدە چىقىپ توخۇدىن بىرنى ئەكىرەملىيا؟ گاژ-گۇژلا داپەنجى قىلاي.    ساۋۇتجان: ھە... بۇ... بۇ كەمگىچە توخۇلار قونداققا چىقىپ ئۇخلاپ بولدىمىكىن خوتۇن، بولدى ئۇلارنى ئويغاتمايلى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ مېھماننىڭ چىرايىدىن توخۇ گۆشى بىلەن خۇشى يوقلۇقى بىلىنىپلا تۇرىدۇ، شۇنداققۇ مېھمان، ھە!؟    مېھمان: ھە... بۇ... ھە... ھە... شۇنداق... شۇنداق. ھوشۇرخان: ئەمىسە ماۋۇ بار نەرسىلەردىن بولسىمۇ ئالسىلا، بولمىسا مەن تەخسىلىرىگە ئېلىپ قوياي. (مېھماننىڭ تەخسىسىگە تاماق ئېلىپ قويىدۇ.) مېھمان: بولدى رەھمەت، ئۆزۈم ئالاي. (مېھمان قېزى، ئۆپكىلەرنى مالاچلىتىپ توختىماي يېيىشكە باشلايدۇ. ساۋۇتجان ئاچچىقىدا ساراڭ بولاي دەپ قالىدۇ.) ھوشۇرخان: دادىسى، مانتا پىشىپ قالدى، قاسقاننى ئاچايمۇ؟ ساۋۇتجان: ئاغزىڭنى يۇم، بەدبەخت! (ئايال نېمە بولغىنىنى بىلمەي نېرى قاچىدۇ. ساۋۇتجان چىرايىغا مەجبۇرىي كۈلكە يۈگۈرتۈپ، مېھماننىڭ ئالدىغا كېلىدۇ.) ساۋۇتجان: ھې... ھې... ئاستىراق يېسىلە، قېزى گاللىرىدا تۇرۇپ قالمىسۇن. سىلى... سىلى... مەن... مەن سىلىنى تونۇيالمىدىمغۇ؟ مېھمان: (نەرسە چاينىغاچ) سىلى مېنى تونۇمايلا. مەن مۇشۇ قورۇنىڭ ئالدىغا چاپلاپ قويغان «3-بىنانىڭ 4-قەۋەت 1-ئۆينى ساتىمىز» دېگەن ئېلاننى كۆرۈپ، مۇشۇ ئۆينى ئالارمىكىن دەپ كېلىشىم. ساۋۇتجان: ھە... مانداق ئىشمىدى! سىلى خاتا كىرىپ قاپلا. سېتىلىدىغان ئۆي بۇ ئەمەس، ماۋۇ ئۇدۇلىمىزدىكى ئۆي! مېھمان: ۋۇي، ۋۇي، شۇنداقمۇ؟ مەن تېخى مۇشۇ ئۆيمىكىن دەپتىمەن. ئەستا، ئۇقۇشماسلىق بوپتۇ-دە! مەن چىقاي، ئامىن! (مېھمان ئورنىدىن تۇرىدۇ.) ساۋۇتجان: شۇنداق ئۇقۇشماسلىق بولدى، ناھايىتى چوڭ ئۇقۇشماسلىق! چىقاملا؟ ماقۇل ئەمىسە يۈزى قېلىن مېھمان... مېھمان: نېمە دېدىلە؟ ساۋۇتجان: ياق، ياق، ھېچنېمە دېمىدىم. ماقۇل، خوش ئەمىسە. (ساۋۇتجان مېھماننى ئۇزىتىپ بولۇپ، كەينىگە تېزلىكتە ئۆرۈلۈپ بېرىپ، پىيالىدىكى ناۋاتنى سۈزۈۋالىدۇ. ناۋات ئېرىپ يېرىمى قالغان.) ساۋۇتجان: ئىسىت ناۋات، ئىسىت ناۋات! ئېرىپ يېرىمىڭ قاپتۇ ئەمەسمۇ! ھوشۇرخان! (ھوشۇرخان يۈگۈرۈپ كېلىپ يەرگە قاراپ تۇرىدۇ.) ساۋۇتجان: ماۋۇ ئۇدۇل قوشناڭ بىلەن نېمە مۇناسىۋىتىڭ بار؟ ھوشۇرخان: توۋا خۇدايىم، ئۇ ئادەم بىلەن مېنىڭ نېمە مۇناسىۋىتىم بولماقچىتى؟ ساۋۇتجان: ئەمىسە نېمىشقا ئۇنىڭ ئۆيىگە كەلگەن مېھمانغا شۇنچىۋالا قىلىپ كېتىسەن؟ تېخى لايىقلىرىدا بولمىسىمۇ «ئالسىلا» دەپ قېزى بىلەن ئۆپكە-ھېسىپنى تەخسىسىگە ئېلىپ قويۇۋاتىسەنغۇ؟ مەن بولمىسام چايناپ ئاغزىغا سېلىپ قويامتىڭ؟! ھوشۇرخان: مەن تېخى سىلى چاقىرغان ھېلىقى مېھمان شۇمىكىن دەپتىمەن. ساۋۇتجان: ھېي، مېڭىسىنى قاغا چوقۇۋالغان ساراڭ! مەن «ئەمەس» دېدىمغۇ! مېنىڭ قاش-قاپىقىمغا قاراپ ئىش تۇتمامسەن!؟ نەدىكى ئاتام كۆرمىگەن ئادەمگە بار نەرسەڭنى يېگۈزۈپ بولدۇڭ، ئەمدى ئەخمەتجان كىرسە قانداق قىلىمىز؟ گەپ قىلە! (ساۋۇتجان خوتۇنىنى تىللىغاچ باشلىرىغا، بۇرۇنلىرىغا نوقۇيدۇ، قۇلاقلىرىنى سوزىدۇ. ھوشۇرخان مىشىلداپ يىغلاپ كېتىدۇ.) ساۋۇتجان: گەپ قىلمايسەنغۇ؟ توۋا قىلامسەن، خېتىڭنى ئالامسەن؟ ھوشۇرخان: ئاغزىلىرىنى ئۈششۈتمىسىلە دادىسى، مېنىڭ ئاجراشقىم يوق، ھۈ... ھۈ...    ساۋۇتجان: خەپ، مۇشۇ قىلغانلىرىڭغا ئەتىلا خېتىڭنى بەرمىسەم!    (شۇ چاغدا ئىشىك چېكىلىدۇ. ساۋۇتجان بېرىپ ئىشىكنى ئاچىدۇ. ئەخمەت كىرىپ كېلىدۇ، ساۋۇتجان جىددىيلىشىپ چىرايىغا كۈلكە يۈگۈرتىدۇ.)    ئەخمەت: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ساۋۇتجانكا، تىنچ-ئامان تۇردىلىمۇ؟    ساۋۇتجان: ۋائەلەيكۇم ئەسسالام! قېنى كەلسىلە، يۇقىرى ئۆتسىلە. ھوشۇرخان! مېھمان كەلدى، چاي قويۇڭلار! (ئەخمەت كېلىپ سافادا ئولتۇرىدۇ. ھوشۇرخان كۆزىدىكى ياشنى سۈرتىدۇ، لېكىن سالام قىلماي، قاپىقىنىمۇ ئاچماي چاي قويۇپ، ئەخمەتنىڭ ئالدىغا دوققىدە قويۇپ قويىدۇ. ساۋۇتجان ئەخمەتنى چايغا تەكلىپ قىلىپ قويۇپ، خوتۇنىغا پىچىرلايدۇ.) ساۋۇتجان: تېز بول، چايغا ناۋات سال. ھوشۇرخان: سالمايمەن تازا! ساۋۇتجان: ئەمىسە ناۋات نەدە؟ ئۆزۈم سالاي. ھوشۇرخان: تاڭ، نەدىكىن. (ئەخمەت بۇ گەپنى ئاڭلاپ قالىدۇ.) ئەخمەت: بولدى ھېچقىسى يوق، مەن ناۋات يېمەيمەن. ساۋۇتجان: ئەمىسە چاي بولسىمۇ ئىچكەچ تۇرسىلا، ھې... ھې... (ئەخمەت چاي ئوتلايدۇ، ساۋۇتجان خوتۇنىنى يەنە دىقمىرلايدۇ.) ساۋۇتجان: ئەمىسە ئاۋۇ قېزى بىلەن ئۆپكە-ھېسىپنىڭ قالغىنىنى بولسىمۇ... ھوشۇرخان: ئۇ نەرسىلەرنىڭ يېگۈدەك يېرىنى يەپ بوپتۇ، قالغىنىنى ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلىۋەتتىم. ساۋۇتجان: ئەمدى قانداق قىلىمىز؟ ھوشۇرخان: ئەتە خېتىمنى بېرىدىغان بولدىلىغۇ، قانداق قىلسىلا مېنىڭ نېمە كارىم... ساۋۇتجان: ئەستەغفۇرۇللاھ، نېمە دەيدىغاندۇ ماۋۇ خوتۇن... ھېي، مېنىڭ يۈزۈمنى تۆكەي دەمسەن؟! ئەخمەت: ساۋۇتجانكا، نېمە دېيىشىۋاتىسىلەر؟ مايەرگە كېلىپ ئولتۇرماملا؟ (ساۋۇتجان مېھماننى ئېسىگە ئېلىپ دەرھال يۈگۈرۈپ كېلىدۇ.) ساۋۇتجان: ھې... ھې... ماۋۇ خوتۇن «پاخلان گۆشى سالايمۇ ياكى داپەنجى قىلايمۇ» دەپ كەچكىچە سوراۋېرىدۇ... مەن «كەچ بولغاندىكىن مانتىلا ئەت، شۇ ياخشى بولىدۇ» دېدىم. ھې... ھې... ئەخمەت: بولدى، ئاۋارە بولمىسىلا، مېنىڭ قورسىقىم توق. كىرمەي دېسەم سىلى «مۇھىم ئىش ئىدى» دېدىلە. قولۇم-قوشنىكەنمىز، مېنى كۆزگە ئىلمىدى دەپ قالمىسۇن دەپلا كىرىشىم. قېنى دېسىلە، نېمە ئىشتى؟ ساۋۇتجان: كىرگەنلىرى بەلەن بوپتۇ. بولمىسا راستتىنلا يامانلاپ قالاتتىم. «ئاۋۋال تائام، ئاندىن كالام» دەپتىكەن، ئاۋۋال بىر تاماق يەيلى، ئاندىن كېيىن دېيىشسەكمۇ ئۈلگۈرىمىز. ھوشۇرخان، تاماق پىشقان بولسا ئەپچىقىڭلار. ئەخمەت: ۋۇي، ئىس پۇراۋاتىدۇ، بىرەر نەرسە كۆيدىمۇ نېمە؟ ساۋۇتجان: (بۇرنىنى تارتىپ بېقىپ) ۋۇي، مانتا كۆيگەن ئوخشىمامدۇ؟ ھوشۇرخان! ھوشۇرخان: نېمە؟ ساۋۇتجان: ئىس پۇراپ كەتتى، قازاننىڭ سۈيى تۈگىگەن ئوخشايدۇ، تېز قاسقاننى ئېچىڭلار! ھوشۇرخان: ئاچمايمەن، ئۆزلىرى ئاچسىلا. ساۋۇتجان: ئەستەغفۇرۇللاھ، ماۋۇ خوتۇننى! جېنىم خوتۇن، مېنىڭ يۈزۈمنى تۆكمەي تېز مانتىنى ئەپچىقىڭلار! ھوشۇرخان: ئەپچىقمايمەن تازا! بايام «ئەپچىقاي» دېسەم تىللاپ كەتتىلىغۇ. مېنى سىناپ باققىلى شۇنداق دەۋاتىدۇ ھەقىچان بۇ ئوغرى! ساۋۇتجان: ۋاي ئۇنداق ئەمەس، راست دەۋاتىمەن، ئەستا... ھوشۇرخان: قانداق قىلسىلا قىلسىلا، مېنىڭ كارىم يوق. (ھوشۇرخان ياتاق ئۆيگە كىرىپ كېتىدۇ.) ئەخمەت: قانداق خەق بۇ، نېمە ئىش قىلىپ يۈرىيدۇ؟ ھاي ساۋۇتجانكا، مەن كىرىپ يەڭگىمىزنىڭ ئاچچىقى كېلىپ قالدى بولغاي، مەن چىقاي. ساۋۇتجان: (جىددىيلىشىپ) ۋاي ياق، ماڭا ئەركىلەۋاتىدۇ، بۇ خوتۇننىڭ مۇشۇنداق ئوماق قىلىقلىرى بار، ئولتۇرسىلا. ئەخمەت: بەك كۆيۈك پۇراپ كەتتى، ھېلى ماۋۇ ئۆيگە ئوت كەتمىسۇن جۇمۇسىلا، ئۆھۆ... ئۆھۆ... ساۋۇتجان: مەن ئاشخانىغا كىرىپ چىقاي، جىمجىت ئولتۇرۇپ تۇرسىلا ھە! ئۆھۆ... ئۆھۆ... (ئاشخانىغا كىرىپ كېتىدۇ.) ئەخمەت: ئەسلىدە بۇ ئۆيگە كىرمىسەممۇ بوپتىكەن، قارىغاندا مۇھىم گېپى باردەكمۇ قىلمايدۇ. ئەڭ ياخشىسى ۋاقتىدا چىقاي. (شۇ چاغدا ئاشخانا تەرەپتىن تاراڭ-تۇرۇڭ قىلغان ئاۋاز ئاڭلىنىدۇ، ئەسلىدە قازان قىزىپ يېرىلىپ كەتكەن بولىدۇ. ئەخمەت چۆچۈپ ئورنىدىن تۇرىدۇ.) ئەخمەت: ۋاي نېمە ئىش بولدى؟ ساۋۇتجان: ھە شۇ... مانتا پىشىپ يېرىلىپ كەتتى، چوڭ ئىش يوق. ئەخمەت: بولدى، خوش، مەن چىقاي. (ئەخمەت ماڭىدۇ. ساۋۇتجان ئاشخانىدىن يۈگۈرۈپ چىقىدۇ. ئۇنىڭ يۈزىگە قارا-قۇرۇم سۇۋىشىپ كەتكەن، قولىدا كۆيۈپ قاپقارا بولۇپ كەتكەن بىر تال مانتا بار.) ساۋۇتجان: ۋاي توختىسىلا، سىلىنى دەپ مانتا ئەتكەن. قازان قىزىپ يېرىلىپ كەتتى، لېكىن خاتىرجەم بولسىلا، 21 تال مانتىنىڭ ھەممىسى ساق-سالامەت! ئەخمەت: نېمە دەيدىغاندۇ ماۋۇ ئادەم! بولدى رەھمەت، خوش. ساۋۇتجان: ۋاي ماۋۇ خوشاڭدىن بىر تال يەپ كەتسىلە، ئۈستىنى پىچاق بىلەن قىرىۋەتسەملا بولاتتى... ئەخمەت: بولدى، بولدى قىلسىلا، تازا ئوبدان مېھمان بولدۇم. كېيىن كۆرۈشەيلى، خوش! (ئەخمەت ئۇنىڭ توسقىنىغا قارىماي چىقىپ كېتىدۇ. ساۋۇتجان بىردەم ئىشىككە، بىردەم قولىدىكى كۆيگەن مانتىغا قارىغىنىچە تۇرۇپ قالىدۇ. ئاندىن بىردىنلا خوتۇنى ئېسىگە كېلىپ توۋلايدۇ.) ساۋۇتجان: ھوشۇرخان! ھاي ھوشۇرخان! ۋوي، ماۋۇ خوتۇن ئاپىسىنىڭكىگە يامانلاپ كەتتىمۇ نېمە... ھاي ھوشۇرخان! (ئۇ توۋلىغىنىچە سەھنىدىن چىقىپ كېتىدۇ.) (تۈگىدى) p4533vvoiv0hbonlprfcsb75icfdbu0 176525 176521 2026-09-26T20:50:48Z UyghurArchive 25219 176525 wikitext text/x-wiki '''قاھار نىياز''' == ئاساسىي ئۇچۇرلار == قاتناشقۇچىلار: ساۋۇتجان، ھوشۇرخان، بازار باشقۇرۇش كادىرى (ئەخمەت)، ناتونۇش مېھمان ۋاقتى: كەچقۇرۇن ئورنى: ساۋۇتجاننىڭ ئۆيى سەھنە كۆرۈنۈشى سەھنىدە ساۋۇتجاننىڭ ئۆيى. ھوشۇرخان ساجى يېنىدىكى ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇپ مانتىغا قىيما قىلىۋاتقاندا، ئېرى ساۋۇتجان سومكا كۆتۈرگىنىچە كىرىپ كېلىدۇ. ئۇ مۇتەئەسسىپ، پىخسىق بىر ئادەم. ھوشۇرخان ئېرىنى كۆرۈپ سەل-پەل ئورنىدىن تۇرىدۇ. == دىئالوگلار ۋە ۋەقەلىك == ھوشۇرخان: كەلدىلىمۇ؟ ساۋۇتجان: (جاۋاب بەرمەي) كۈپ-كۈندۈزدە چىراقنى يېقىپ قويۇپسەنغۇ؟ توك پۇلىنى قېيىنئاپام «مەن تۆلەپ بېرەي» دېگەنمىتىيا؟ ھوشۇرخان: سىرتتا ھاۋا بەك تۇتۇلۇپ كېتىپتۇ، ئۆيگە يورۇق چۈشمەي ئىچىم بەك سىقىلىپ كەتتى، شۇڭا... ساۋۇتجان: ئەمدى مەن سېنىڭ ئىچىڭ سىقىلىپ كەتكەنگىمۇ پۇل تۆلەيمەنمۇ؟ بۇ گەپ بويىچە سەن ئەتە قوپۇپ «سىرتتا شامال چىقىپتىكەن، شۇڭا قورسىقىم ئاغرىۋاتىدۇ» دېسەڭ بولامدۇ؟ قانداق قاملاشمىغان گەپ بۇ؟ ھوشۇرخان: خاپا بولمىسىلا دادىسى، مەن ئۆچۈرۈۋېتەي. (ئۇ قوپۇپ چىراقنى ئۆچۈرۈۋېتىدۇ.) ساۋۇتجان: قانداق بىر كالۋا ئىجاد قىپتىكىن مۇشۇ توك چىراق دېگەن نەرسىنى. كىچىك ۋاقتىمىزدا كونا پاختىدىن پىلىك ئېشىپ، كىرسىنگە چىلاپ قويساق بىر ئوبدان يورۇيتتى. بەش موچەنلىك كىرسىن بىر ئاي يېتەتتى. مانا ئەمدى ماۋۇ تېلېۋىزور، توڭلاتقۇ دېگەن نېمىلەرنىڭ ھەممىسى پۇل دەپلا ئاغزىنى ئېچىپ تۇرغان، ھەر ئايدا توك پۇلىغا 20-30 كوي تۆلەيدىغان گەپ. ھە، راست، كۆينەك دەپ غەلۋە قىلىۋاتاتتىڭ، ساڭا كۆينەكلىك ئېلىپ كەلدىم.    ھوشۇرخان: (خۇشال بولۇپ) ۋاي راستما؟ قېنى ئالسىلا كۆرۈپ باقاي!    (ساۋۇتجان سومكىسىنى ئېچىپ، ئىچىدىن ئۇزۇن بىر قىزىل لوزۇنكىنى چىقىرىدۇ. ھوشۇرخان لوزۇنكىنى ئېلىپ ئاچىدۇ. لوزۇنكىغا «ۋەكىللەرنى قىزغىن قارشى ئالىمىز» دېگەن خەت يېزىلغان. ھوشۇرخان بۇنى كۆرۈپ لاسسىدە سۇلۇشىدۇ ۋە لوزۇنكىنى ساجىغا قويۇپ قويىدۇ.)    ھوشۇرخان: كۆينەكلىك ئېلىپ بەرسىلە دېسەم مۇشۇنى ئەكەلدىلىمۇ؟ بۇ بىر لوزۇنكىكەنغۇ؟ ساۋۇتجان: ھېي، بۇنىڭدا ئىچ كۆينەك تىكىپ كىيسەڭ تازا ئوبدان بولىدۇ. باياتىن دۇكاننى تاقاپ ماڭاي دەپ تۇرسام، ياندىكى ئىدارىنىڭ دەرۋازىۋىنى بۇنى يىغىشتۇرۇۋېتىپتىكەن. «نېمە قىلىسىز؟» دېسەم، «تاشلىۋېتىمەن» دەيدۇ. قارىسام بىر ئوبدان رەختكەن. «ماڭا بېرىڭلار» دەپلا ئېلىپ كەلدىم. ھوشۇرخان: (دومسىيىپ) بۇنىڭ ئۈستىدە خەت تۇرسا قانداق كۆينەك تىكىپ كىيگىلى بولىدۇ؟ بازاردىن چىرايلىقراق رەخت ئەكىلىپ بېرەرمىكىن دېسەم... ساۋۇتجان: ئىچ كۆينەك دېگەننى ئىچىگە كىيىدىغان تۇرساڭ، خەت بارمۇ-يوقمۇ كىم كۆرىدۇ؟ بىر ئوبدان ئەكىلىپ بەرسەم كۈرۈك توخۇدەك كوت-كوت-كوت كوتۇلدايدۇ ماۋۇ خوتۇن. ھە راست، ھەرئېھتىمالغا قارشى كۆينەك تىككۈزگەندە ماۋۇ «قارشى ئالىمىز» دېگەن خەت ئالدىڭغا يا كەينىڭگە ئۇدۇل بولۇپ قالمىسۇن جۇمۇ، يان تەرىپىڭگە توغرىلاپ تىككۈز. خەق خاتا چۈشىنىپ قالمىسۇن يەنە. (ھوشۇرخان خاپا ھالدا رەختنى يىغىشتۇرىدۇ.) ساۋۇتجان: ھە، نەق گەپكە كېلەيلى، قانداق مانتا ئېتىۋاتىسەن؟ ھوشۇرخان: قانداق مانتا بولاتتى، يەيدىغان مانتا. ساۋۇتجان: ماۋۇ يوغانباش خوتۇننى، پېتىر مانتىمۇ، بولدۇرغان مانتىمۇ دەپ سوراۋاتىمەن؟ ھوشۇرخان: سىلى مېنى قاچان «پېتىر مانتا ئەت» دەپ باققان؟ بولدۇرغان مانتا. ساۋۇتجان: ھە بوپتۇ، پېتىر مانتىغا گۆش جىق كېتىدۇ، گۆشنى جىق يېسەڭ تېخىمۇ سەمىرىپ كېتىسەن. ھېي، ماۋۇ يەرگە بىر مۇنچە بەسەينىڭ قۇلاقلىرىنى تاشلىۋېتىپسەنغۇ؟ (ئېڭىشىپ، تېرىپ ئالىدۇ.) ھوشۇرخان: سېسىپ كەتكەنلىرىنى تاشلىۋەتتىم شۇ. ساۋۇتجان: مانا ماۋۇنىڭ يېگۈدەك يەرلىرى باركەنغۇ؟ ماڭە، قايچىنى ئەچىق. ھوشۇرخان: نېمە قىلىلا؟ ساۋۇتجان: نېمە قىلاتتىم، سېسىغىنىنى كېسىۋېتىمەن. (ھوشۇرخان قايچا ئېلىپ چىقىدۇ. ساۋۇتجان بەسەينىڭ سېسىق يەرلىرىنى كېسىشكە باشلايدۇ.) ساۋۇتجان: مانا قارا، مانداق يەرلىرىنى كېسىۋەتسەك قالغىنىنى يېگىلى بولىدۇ ئەمەسمۇ؟ مۇشۇ قۇلاقلىرىدىن كەم دېگەندە ئىككى مانتا چىقىدۇ. خېمىرىڭنى ئەچىقە، كۆرۈپ باقاي. (خوتۇن داسنى كۆتۈرۈپ چىقىدۇ، ئەر خېمىرنى مالتىلايدۇ.) ساۋۇتجان: خېمىرىڭ قىيماڭدىن سەل جىقكەن، مۇشۇ پېتى مانتا تۈگسەڭ ئىككى مومىلىق خېمىر ئېشىپ قالغۇدەك. بەسەيدىن يەنە بىر قۇلاق توغرا، كەممۇ ئەمەس، ئارتۇقمۇ ئەمەس دەل 21 تال مانتا چىقسۇن. بەشنى سەن يەيسەن، سەككىزنى مەن. ئون ئۈچ بولدىما؟ يەتتىنى مېھمان يەيدۇ — يىگىرمە. بىرىسى زاپاس قالىدۇ. تەساددىپىي مېھمان تويماي قالسا ئۇلاپ بېرىمىز. ھوشۇرخان: مېھمان يەيدۇ؟ ئۆيگە مېھمان كېلەمدۇ؟ ساۋۇتجان: ھەئە. ھوشۇرخان: ۋۇي، بۈگۈن كۈن نەدىن چىقتى؟ سىلى ئەزەلدىن بۇ ئۆيگە مېھمان چاقىرمايتتىلىغۇ؟ ساۋۇتجان: مېھماننى كۈتەلىسەڭ چاقىرمامدۇ؟ سەن مېھمان كۈتۈشنى بىلمەيسەن، شۇڭا چاقىرمايمەن. ھوشۇرخان: تولا تۆھمەت قىلمىسىلا ئادەمگە. «قۇشناچىمىزنىڭ ئېشىنى ئوخشاتقان موللامنىڭ ئوت-يېشى» دەپتىكەن، ماڭا پۇلنى جىق-جىق بەرسىلىۋاغۇ، قانداق مېھمانلىرى بولسا گۈلدەك كۈتۈۋېتىمەن. ساۋۇتجان: تولا پو ئاتمىغىنا! مېھمان دېگەنۋاغۇ نەچچە خىل تۈرگە بۆلۈنىدۇ، شۇنىڭغا قاراپ كۈتىدىغان نېمە. مەسىلەن، قارا ھە: ئەزىز مېھمان، ئادەتتىكى مېھمان، چاقىرغان مېھمان، ئۆزى كەلگەن مېھمان، نېپىز مېھمان، قېلىن مېھمان، ئاچ مېھمان، توق مېھمان... ساناپ كەلسەك جىق. سەن شۇلارنىڭ ئەمەل-دەرىجىسىگە، خۇي-پەيلىگە، مۇھىمى ساڭا ئېپكېلىدىغان پايدا-زىيانغا قاراپ كۈتىسەن. مانتا-پولۇ ئېتىدىغان مېھمان بار، سۇيۇقئاش ئېتىدىغان مېھمان بار، چاي بىلەن گەپكە زورلاپ يولغا سالىدىغان مېھمان بار، چېيىغا ناۋات سالىدىغان مېھمان بار، ناۋات سالمايدىغان مېھمان بار، تۇز يۆتكەپ كەتكۈزۈۋېتىدىغان مېھمان بار... ھوشۇرخان: بۇ نېمە دېگەنلىرى؟ كىم ئۇ؟ ساۋۇتجان: ئەزىز مېھمان، لېكىن ئامال يوق كۈتىدىغان مېھمان. بازار باشقۇرۇشتىكى ئەخمەتجان. ئۇ دائىم دۇكىنىمىزغا كېلىپ «ساختا مال باركەن» دەپ چاتاق تېپىپ كېتىپ بارىدۇ. نەچچە ۋاقىتتىن بىلمەپتىمەن، ئۇ ئالدىمىزدىكى بىنادا ئولتۇرىدىكەن ئەمەسمۇ. «مېھمان قىلاي» دېسەم ئۇنىمايدىغىنى ئېنىق. شۇنىڭ بىلەن بىر ھەپتىدىن بېرى «سىزگە مەسلىھەت سالىدىغان مۇھىم ئىش بار ئىدى، ئۆيۈمگە بىر كىرىپ كەتسىڭىز ئۇكام» دەپ كەينىگە كىرىۋالدىم. بۈگۈن ئاخىرى ئۆيگە كىرىشكە ئۇناتتىم. ھوشۇرخان: دۇكانغا ساختا مال سالمىسىلىغۇ مۇشۇنداق دەككە-دۈككىدە يۈرمەيتتىلە، مۇشۇنداق قىلىپمۇ بىر بېيىپ تىقىلىپ كەتمىدۇق. بوپتۇ ئەمدى، لېكىن مېنىڭچە رېستوراندا مېھمان قىلسىلا ئوبدان بولاتتى. ھازىر ھەممە ئادەم مۇشۇنداق قىلىدىغان بوپ كەتتى. ساۋۇتجان: ماۋۇ گۆشباش خوتۇننىڭ گېپىنى! بايا مەن نېمە دەۋاتىمەن؟ ئۇ «مېھمان قىلاي» دېگەننى ئاڭلىسا ھېچ يەرگە بارمايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە رېستوراننىڭ تاماقلىرى زەھەردىن قىممەت. ئۇ يەردە بىر قېتىم خەجلىگەن پۇلغا ھۆپپىدە بىر قوينىڭ گۆشى كېلىدۇ، شۇ گۆشنى ئۆيدە ئىككى ئاي يەيمىز. شۇڭا مەن ئاشۇ بوشاڭ-كوشاڭ دېگەن يەرگە ئەزەلدىن كىرمەيمەن. ھوشۇرخان: توختاپ تۇرسىلا، مەن ماۋۇ مانتىلارنى ئەپچىقىۋېتىپ چىقاي، ھېلى مېھمان كەلسە ئالدىراپ قالىمەن. (ھوشۇرخان داس، قاسقانلىرىنى كۆتۈرۈپ كىرىپ كېتىپ، يەنە چىقىدۇ.) ھوشۇرخان: مېھمان كەلسە ئوتنى ياقساملا بىردەمدە پىشىدۇ. ساۋۇتجان: ھە بوپتۇ، ماڭا قارا. «ئەسكەرنى ئون يىل بېقىش بىر قېتىم جەڭگە سېلىش ئۈچۈن» دېگەندەك، سېنى مەن نەچچە ۋاقىتتىن نېمىشقا بېقىۋاتىمەن؟ مۇشۇنداق چاغدا خەقنىڭ ئالدىدا مېنىڭ يۈزۈمنى يورۇق قىلسۇن دەپ! ھېلىقى تۇغقانلار ئەكەلگەن قېزى باردۇ؟ ھوشۇرخان: ئىككى ئاينىڭ ئالدىدىكى قېزىنى دەمدىلا؟ يەپ ساپ مايلىرى قاپتىكەن، سەل نىخسىپ قالغاندەك تۇرىدۇ. ساۋۇتجان: نىخسىپ قالسا تۇزغا تازا مىلەپ، ئۈستىگە پىياز توغراپ ئىلەشتۈرۈپ ئەپچىقىسەن، چانمايدۇ. ئاۋۇ توڭلاتقۇدىكى ئۆپكە-ھېسىپچۇ؟ ھوشۇرخان: ئۇنىڭغىمۇ بىر ھەپتە بوپ قالدى، ئەپچىقىپ تاشلىۋېتەي دېسەم يا ئۇنىمايلا. ساۋۇتجان: مۇشۇنداق دېتى يوق خوتۇن ئەمەسمۇ سەن! مەن بۇنى شۇ مېھمان كېلىدۇ دەپ ساقلاۋاتقان نېمە. لازا-ئاچچىقسۇنى تازا ئاچچىق تەڭشەپ، ئۆپكە-ھېسىپنىڭ ئۈستىگە قويۇپلا ئەچىقىسەن، «ئەجەب ئوخشاپتۇ» دەپ يەۋېرىدۇ. قېنى بۈگۈن ھۈنىرىڭنى بىر كۆرىمەنغۇ! ھوشۇرخان: ھېچنېمە ئېپبەرمەي «ھۈنىرىڭنى كۆرىمەن» دەيدىكەنلا، بىرەر نەرسىنى بولسىمۇ بازاردىن يېڭىدىن ئەكىرسەك بولمامدۇ؟ (دەل شۇ چاغدا ئىشىك چېكىلىدۇ. ئىشىك چەككىنى ئۆي ئىگىلىرى بىلەن ناتونۇش، چاقىرىلمىغان مېھمان. لېكىن ھوشۇرخان بۇنى ھېلىقى ئەزىز مېھمان شۇ دەپ ئويلاپ قالىدۇ. ساۋۇتجان بېرىپ ئىشىكنى ئاچىدۇ. ئۆيگە بىر ئەر كىرىدۇ.) ئەر: ئەسسالامۇئەلەيكۇم! ساۋۇتجان: ۋائەلەيكۇم ئەسسالام. ھوشۇرخان: (ئىنتايىن قىزغىن) ۋاي كەلسىلە مېھمان، قېنى يۇقىرى ئۆتسىلە. (مېھمان كېلىپ سافادا ئولتۇرىدۇ ۋە دۇئاغا قول كۆتۈرىدۇ.) مېھمان: تىنچ-ئامان ئولتۇرۇشلىمۇ؟ ساۋۇتجان: خۇداغا شۈكۈر، بۇ كىمدۇ، ھېچ تونۇيالمايمىنا؟ ھوشۇرخان: (چاي قۇيغاچ) ما ئادەم «مېھمان كېلىدۇ» دەپ بالدۇر دەپ قويماي ئادەمنى تەمتىرىتىپ! قېنى، چاي ئالسىلا. مېھمان: رەھمەت، 3-بىنا 4-قەۋەتتىكى ئۆي مۇشۇ شۇغۇ-ھە؟ ساۋۇتجان: ھەئە، مۇشۇ شۇ. مېھمان: خېلى كەڭ-تاشا ئۆيكەن، قۇرۇلمىسىمۇ بولىدىكەن، نەچچە كۋادرات مېتىر؟ ساۋۇتجان: سەكسەن سەككىز. مېھمان: بولىدىكەن، بولىدىكەن. (ئۇنىڭغىچە ھوشۇرخان ئاشخانىغا كىرىپ كېتىپ، قېزى، ئۆپكە-ھېسىپلارنى ئېلىپ چىقىدۇ. ساۋۇتجان بۇنى كۆرۈپ تىتىلداپ تۇرالماي قالىدۇ.) ساۋۇتجان: (ئۆزىگە) ئەستا، نېمە ئىش قىلىپ يۈرىيدىغاندۇ ماۋۇ خوتۇن! ھوشۇرخان: قېنى ماۋۇ ئۆپكە-ھېسىپتىن، قېزىدىن تېتىپ باقسىلا. ۋۇي، چايلىرىغا ناۋات سالماپتىمەنغۇ، قېنى ئالسىلا. مېھمان: ماقۇل رەھمەت. (قېزىنى يېيىشكە باشلايدۇ. ھوشۇرخان گەپ قىلغاچ مېھماننىڭ پىيالىسىگە يوغان بىر تال ناۋاتنى سېلىۋېتىدۇ. ساۋۇتجان بۇنى كۆرۈپ ئاغزىنى تۇتۇپ قالىدۇ ۋە خوتۇنىنى دىقمىرلاپ بىر چەتكە تارتىدۇ.) ساۋۇتجان: بۇ ئەمەس. ھوشۇرخان: نېمە ئەمەس؟ قېزى بىلەن ئۆپكە-ھېسىپ شۇ. تولا ماڭا ئىش ئۆگەتمىسىلە! «مېھمان كۈتەلمەيسەن» دەيدۇ تېخى، قانداق كۈتىدىكەنمەن بۈگۈن بىر كۆرۈپ باقسۇن. (مېھمانغا قاراپ) ماۋۇ ئادەمنى «بازاردىن بىر نەرسە ئېلىپ كېلەرمىكىن» دېسەم قۇرۇقلا كەپتۇ. (ئېرىگە قاراپ) بولمىسا ھازىر بولسىمۇ دىككىدە چىقىپ توخۇدىن بىرنى ئەكىرەملىيا؟ گاژ-گۇژلا داپەنجى قىلاي.    ساۋۇتجان: ھە... بۇ... بۇ كەمگىچە توخۇلار قونداققا چىقىپ ئۇخلاپ بولدىمىكىن خوتۇن، بولدى ئۇلارنى ئويغاتمايلى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ مېھماننىڭ چىرايىدىن توخۇ گۆشى بىلەن خۇشى يوقلۇقى بىلىنىپلا تۇرىدۇ، شۇنداققۇ مېھمان، ھە!؟    مېھمان: ھە... بۇ... ھە... ھە... شۇنداق... شۇنداق. ھوشۇرخان: ئەمىسە ماۋۇ بار نەرسىلەردىن بولسىمۇ ئالسىلا، بولمىسا مەن تەخسىلىرىگە ئېلىپ قوياي. (مېھماننىڭ تەخسىسىگە تاماق ئېلىپ قويىدۇ.) مېھمان: بولدى رەھمەت، ئۆزۈم ئالاي. (مېھمان قېزى، ئۆپكىلەرنى مالاچلىتىپ توختىماي يېيىشكە باشلايدۇ. ساۋۇتجان ئاچچىقىدا ساراڭ بولاي دەپ قالىدۇ.) ھوشۇرخان: دادىسى، مانتا پىشىپ قالدى، قاسقاننى ئاچايمۇ؟ ساۋۇتجان: ئاغزىڭنى يۇم، بەدبەخت! (ئايال نېمە بولغىنىنى بىلمەي نېرى قاچىدۇ. ساۋۇتجان چىرايىغا مەجبۇرىي كۈلكە يۈگۈرتۈپ، مېھماننىڭ ئالدىغا كېلىدۇ.) ساۋۇتجان: ھې... ھې... ئاستىراق يېسىلە، قېزى گاللىرىدا تۇرۇپ قالمىسۇن. سىلى... سىلى... مەن... مەن سىلىنى تونۇيالمىدىمغۇ؟ مېھمان: (نەرسە چاينىغاچ) سىلى مېنى تونۇمايلا. مەن مۇشۇ قورۇنىڭ ئالدىغا چاپلاپ قويغان «3-بىنانىڭ 4-قەۋەت 1-ئۆينى ساتىمىز» دېگەن ئېلاننى كۆرۈپ، مۇشۇ ئۆينى ئالارمىكىن دەپ كېلىشىم. ساۋۇتجان: ھە... مانداق ئىشمىدى! سىلى خاتا كىرىپ قاپلا. سېتىلىدىغان ئۆي بۇ ئەمەس، ماۋۇ ئۇدۇلىمىزدىكى ئۆي! مېھمان: ۋۇي، ۋۇي، شۇنداقمۇ؟ مەن تېخى مۇشۇ ئۆيمىكىن دەپتىمەن. ئەستا، ئۇقۇشماسلىق بوپتۇ-دە! مەن چىقاي، ئامىن! (مېھمان ئورنىدىن تۇرىدۇ.) ساۋۇتجان: شۇنداق ئۇقۇشماسلىق بولدى، ناھايىتى چوڭ ئۇقۇشماسلىق! چىقاملا؟ ماقۇل ئەمىسە يۈزى قېلىن مېھمان... مېھمان: نېمە دېدىلە؟ ساۋۇتجان: ياق، ياق، ھېچنېمە دېمىدىم. ماقۇل، خوش ئەمىسە. (ساۋۇتجان مېھماننى ئۇزىتىپ بولۇپ، كەينىگە تېزلىكتە ئۆرۈلۈپ بېرىپ، پىيالىدىكى ناۋاتنى سۈزۈۋالىدۇ. ناۋات ئېرىپ يېرىمى قالغان.) ساۋۇتجان: ئىسىت ناۋات، ئىسىت ناۋات! ئېرىپ يېرىمىڭ قاپتۇ ئەمەسمۇ! ھوشۇرخان! (ھوشۇرخان يۈگۈرۈپ كېلىپ يەرگە قاراپ تۇرىدۇ.) ساۋۇتجان: ماۋۇ ئۇدۇل قوشناڭ بىلەن نېمە مۇناسىۋىتىڭ بار؟ ھوشۇرخان: توۋا خۇدايىم، ئۇ ئادەم بىلەن مېنىڭ نېمە مۇناسىۋىتىم بولماقچىتى؟ ساۋۇتجان: ئەمىسە نېمىشقا ئۇنىڭ ئۆيىگە كەلگەن مېھمانغا شۇنچىۋالا قىلىپ كېتىسەن؟ تېخى لايىقلىرىدا بولمىسىمۇ «ئالسىلا» دەپ قېزى بىلەن ئۆپكە-ھېسىپنى تەخسىسىگە ئېلىپ قويۇۋاتىسەنغۇ؟ مەن بولمىسام چايناپ ئاغزىغا سېلىپ قويامتىڭ؟! ھوشۇرخان: مەن تېخى سىلى چاقىرغان ھېلىقى مېھمان شۇمىكىن دەپتىمەن. ساۋۇتجان: ھېي، مېڭىسىنى قاغا چوقۇۋالغان ساراڭ! مەن «ئەمەس» دېدىمغۇ! مېنىڭ قاش-قاپىقىمغا قاراپ ئىش تۇتمامسەن!؟ نەدىكى ئاتام كۆرمىگەن ئادەمگە بار نەرسەڭنى يېگۈزۈپ بولدۇڭ، ئەمدى ئەخمەتجان كىرسە قانداق قىلىمىز؟ گەپ قىلە! (ساۋۇتجان خوتۇنىنى تىللىغاچ باشلىرىغا، بۇرۇنلىرىغا نوقۇيدۇ، قۇلاقلىرىنى سوزىدۇ. ھوشۇرخان مىشىلداپ يىغلاپ كېتىدۇ.) ساۋۇتجان: گەپ قىلمايسەنغۇ؟ توۋا قىلامسەن، خېتىڭنى ئالامسەن؟ ھوشۇرخان: ئاغزىلىرىنى ئۈششۈتمىسىلە دادىسى، مېنىڭ ئاجراشقىم يوق، ھۈ... ھۈ...    ساۋۇتجان: خەپ، مۇشۇ قىلغانلىرىڭغا ئەتىلا خېتىڭنى بەرمىسەم!    (شۇ چاغدا ئىشىك چېكىلىدۇ. ساۋۇتجان بېرىپ ئىشىكنى ئاچىدۇ. ئەخمەت كىرىپ كېلىدۇ، ساۋۇتجان جىددىيلىشىپ چىرايىغا كۈلكە يۈگۈرتىدۇ.)    ئەخمەت: ئەسسالامۇئەلەيكۇم ساۋۇتجانكا، تىنچ-ئامان تۇردىلىمۇ؟    ساۋۇتجان: ۋائەلەيكۇم ئەسسالام! قېنى كەلسىلە، يۇقىرى ئۆتسىلە. ھوشۇرخان! مېھمان كەلدى، چاي قويۇڭلار! (ئەخمەت كېلىپ سافادا ئولتۇرىدۇ. ھوشۇرخان كۆزىدىكى ياشنى سۈرتىدۇ، لېكىن سالام قىلماي، قاپىقىنىمۇ ئاچماي چاي قويۇپ، ئەخمەتنىڭ ئالدىغا دوققىدە قويۇپ قويىدۇ. ساۋۇتجان ئەخمەتنى چايغا تەكلىپ قىلىپ قويۇپ، خوتۇنىغا پىچىرلايدۇ.) ساۋۇتجان: تېز بول، چايغا ناۋات سال. ھوشۇرخان: سالمايمەن تازا! ساۋۇتجان: ئەمىسە ناۋات نەدە؟ ئۆزۈم سالاي. ھوشۇرخان: تاڭ، نەدىكىن. (ئەخمەت بۇ گەپنى ئاڭلاپ قالىدۇ.) ئەخمەت: بولدى ھېچقىسى يوق، مەن ناۋات يېمەيمەن. ساۋۇتجان: ئەمىسە چاي بولسىمۇ ئىچكەچ تۇرسىلا، ھې... ھې... (ئەخمەت چاي ئوتلايدۇ، ساۋۇتجان خوتۇنىنى يەنە دىقمىرلايدۇ.) ساۋۇتجان: ئەمىسە ئاۋۇ قېزى بىلەن ئۆپكە-ھېسىپنىڭ قالغىنىنى بولسىمۇ... ھوشۇرخان: ئۇ نەرسىلەرنىڭ يېگۈدەك يېرىنى يەپ بوپتۇ، قالغىنىنى ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلىۋەتتىم. ساۋۇتجان: ئەمدى قانداق قىلىمىز؟ ھوشۇرخان: ئەتە خېتىمنى بېرىدىغان بولدىلىغۇ، قانداق قىلسىلا مېنىڭ نېمە كارىم... ساۋۇتجان: ئەستەغفۇرۇللاھ، نېمە دەيدىغاندۇ ماۋۇ خوتۇن... ھېي، مېنىڭ يۈزۈمنى تۆكەي دەمسەن؟! ئەخمەت: ساۋۇتجانكا، نېمە دېيىشىۋاتىسىلەر؟ مايەرگە كېلىپ ئولتۇرماملا؟ (ساۋۇتجان مېھماننى ئېسىگە ئېلىپ دەرھال يۈگۈرۈپ كېلىدۇ.) ساۋۇتجان: ھې... ھې... ماۋۇ خوتۇن «پاخلان گۆشى سالايمۇ ياكى داپەنجى قىلايمۇ» دەپ كەچكىچە سوراۋېرىدۇ... مەن «كەچ بولغاندىكىن مانتىلا ئەت، شۇ ياخشى بولىدۇ» دېدىم. ھې... ھې... ئەخمەت: بولدى، ئاۋارە بولمىسىلا، مېنىڭ قورسىقىم توق. كىرمەي دېسەم سىلى «مۇھىم ئىش ئىدى» دېدىلە. قولۇم-قوشنىكەنمىز، مېنى كۆزگە ئىلمىدى دەپ قالمىسۇن دەپلا كىرىشىم. قېنى دېسىلە، نېمە ئىشتى؟ ساۋۇتجان: كىرگەنلىرى بەلەن بوپتۇ. بولمىسا راستتىنلا يامانلاپ قالاتتىم. «ئاۋۋال تائام، ئاندىن كالام» دەپتىكەن، ئاۋۋال بىر تاماق يەيلى، ئاندىن كېيىن دېيىشسەكمۇ ئۈلگۈرىمىز. ھوشۇرخان، تاماق پىشقان بولسا ئەپچىقىڭلار. ئەخمەت: ۋۇي، ئىس پۇراۋاتىدۇ، بىرەر نەرسە كۆيدىمۇ نېمە؟ ساۋۇتجان: (بۇرنىنى تارتىپ بېقىپ) ۋۇي، مانتا كۆيگەن ئوخشىمامدۇ؟ ھوشۇرخان! ھوشۇرخان: نېمە؟ ساۋۇتجان: ئىس پۇراپ كەتتى، قازاننىڭ سۈيى تۈگىگەن ئوخشايدۇ، تېز قاسقاننى ئېچىڭلار! ھوشۇرخان: ئاچمايمەن، ئۆزلىرى ئاچسىلا. ساۋۇتجان: ئەستەغفۇرۇللاھ، ماۋۇ خوتۇننى! جېنىم خوتۇن، مېنىڭ يۈزۈمنى تۆكمەي تېز مانتىنى ئەپچىقىڭلار! ھوشۇرخان: ئەپچىقمايمەن تازا! بايام «ئەپچىقاي» دېسەم تىللاپ كەتتىلىغۇ. مېنى سىناپ باققىلى شۇنداق دەۋاتىدۇ ھەقىچان بۇ ئوغرى! ساۋۇتجان: ۋاي ئۇنداق ئەمەس، راست دەۋاتىمەن، ئەستا... ھوشۇرخان: قانداق قىلسىلا قىلسىلا، مېنىڭ كارىم يوق. (ھوشۇرخان ياتاق ئۆيگە كىرىپ كېتىدۇ.) ئەخمەت: قانداق خەق بۇ، نېمە ئىش قىلىپ يۈرىيدۇ؟ ھاي ساۋۇتجانكا، مەن كىرىپ يەڭگىمىزنىڭ ئاچچىقى كېلىپ قالدى بولغاي، مەن چىقاي. ساۋۇتجان: (جىددىيلىشىپ) ۋاي ياق، ماڭا ئەركىلەۋاتىدۇ، بۇ خوتۇننىڭ مۇشۇنداق ئوماق قىلىقلىرى بار، ئولتۇرسىلا. ئەخمەت: بەك كۆيۈك پۇراپ كەتتى، ھېلى ماۋۇ ئۆيگە ئوت كەتمىسۇن جۇمۇسىلا، ئۆھۆ... ئۆھۆ... ساۋۇتجان: مەن ئاشخانىغا كىرىپ چىقاي، جىمجىت ئولتۇرۇپ تۇرسىلا ھە! ئۆھۆ... ئۆھۆ... (ئاشخانىغا كىرىپ كېتىدۇ.) ئەخمەت: ئەسلىدە بۇ ئۆيگە كىرمىسەممۇ بوپتىكەن، قارىغاندا مۇھىم گېپى باردەكمۇ قىلمايدۇ. ئەڭ ياخشىسى ۋاقتىدا چىقاي. (شۇ چاغدا ئاشخانا تەرەپتىن تاراڭ-تۇرۇڭ قىلغان ئاۋاز ئاڭلىنىدۇ، ئەسلىدە قازان قىزىپ يېرىلىپ كەتكەن بولىدۇ. ئەخمەت چۆچۈپ ئورنىدىن تۇرىدۇ.) ئەخمەت: ۋاي نېمە ئىش بولدى؟ ساۋۇتجان: ھە شۇ... مانتا پىشىپ يېرىلىپ كەتتى، چوڭ ئىش يوق. ئەخمەت: بولدى، خوش، مەن چىقاي. (ئەخمەت ماڭىدۇ. ساۋۇتجان ئاشخانىدىن يۈگۈرۈپ چىقىدۇ. ئۇنىڭ يۈزىگە قارا-قۇرۇم سۇۋىشىپ كەتكەن، قولىدا كۆيۈپ قاپقارا بولۇپ كەتكەن بىر تال مانتا بار.) ساۋۇتجان: ۋاي توختىسىلا، سىلىنى دەپ مانتا ئەتكەن. قازان قىزىپ يېرىلىپ كەتتى، لېكىن خاتىرجەم بولسىلا، 21 تال مانتىنىڭ ھەممىسى ساق-سالامەت! ئەخمەت: نېمە دەيدىغاندۇ ماۋۇ ئادەم! بولدى رەھمەت، خوش. ساۋۇتجان: ۋاي ماۋۇ خوشاڭدىن بىر تال يەپ كەتسىلە، ئۈستىنى پىچاق بىلەن قىرىۋەتسەملا بولاتتى... ئەخمەت: بولدى، بولدى قىلسىلا، تازا ئوبدان مېھمان بولدۇم. كېيىن كۆرۈشەيلى، خوش! (ئەخمەت ئۇنىڭ توسقىنىغا قارىماي چىقىپ كېتىدۇ. ساۋۇتجان بىردەم ئىشىككە، بىردەم قولىدىكى كۆيگەن مانتىغا قارىغىنىچە تۇرۇپ قالىدۇ. ئاندىن بىردىنلا خوتۇنى ئېسىگە كېلىپ توۋلايدۇ.) ساۋۇتجان: ھوشۇرخان! ھاي ھوشۇرخان! ۋوي، ماۋۇ خوتۇن ئاپىسىنىڭكىگە يامانلاپ كەتتىمۇ نېمە... ھاي ھوشۇرخان! (ئۇ توۋلىغىنىچە سەھنىدىن چىقىپ كېتىدۇ.) (تۈگىدى) myw46ytyg7ct1yriecgwicxor8al1gl 0 24718 176526 2026-09-26T20:52:01Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''تاھىر ھامۇت''' ئەسلىدە مېنىڭ ھازىرچە ئۆز شېئىرلىرىم توغرىسىدا توختىلىش نىيىتىم يوق ئىدى. لېكىن يېقىندىن بۇيانقى ئەدەبىيات ۋە شېئىر ھەققىدىكى تالاش-تارتىشلار بىر مۇنچە ئادەمنىڭ كۆڭلىنى پاراكەندە قىلدى، شۇنداقلا، ئەدەبىيات دائىرىسىدىن ھالقىپ كەتكەن بەز...' 176526 wikitext text/x-wiki '''تاھىر ھامۇت''' ئەسلىدە مېنىڭ ھازىرچە ئۆز شېئىرلىرىم توغرىسىدا توختىلىش نىيىتىم يوق ئىدى. لېكىن يېقىندىن بۇيانقى ئەدەبىيات ۋە شېئىر ھەققىدىكى تالاش-تارتىشلار بىر مۇنچە ئادەمنىڭ كۆڭلىنى پاراكەندە قىلدى، شۇنداقلا، ئەدەبىيات دائىرىسىدىن ھالقىپ كەتكەن بەزى مەسىلىلەرنى ئوتتۇرىغا كۆتۈرۈپ چىقتى.    مەن بۇ يازمىدا مەسىلە ھەل قىلماقچى ئەمەس، ئەدەبىياتنىڭ نېمە ئىكەنلىكى توغرىلىق توختالماقچىمۇ ئەمەس، پەقەتلا ئۆز شېئىرلىرىم توغرىسىدىكى بەزى ھېكايىلەرنى ۋە كۆزقاراشلىرىمنى سۆزلىمەكچى. مەن نۇقتىلىق ھالدا «ياز — بىر سۈيقەست»، «ئىككى ئادەمنىڭ ئەپسانىسى»، «قەشقەرگە قايتىش»، «ئابدۇرېھىم» قاتارلىق تۆت پارچە شېئىرىم توغرىسىدا توختىلىمەن.    نۇرغۇن ئادەم مېنىڭ «گەپكە» ياكى «نەسرگە» ئوخشايدىغان يېزىش ئۇسلۇبىمدىن غەلىتىلىك ھېس قىلىدۇ. مەن 1992-يىلى ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرەر چاغدا «ئۇيغۇر شېئىرىيىتىدىكى ئىنۋېرسىيە قۇرۇلمىسى توغرىسىدا» دېگەن تېمىنى ئۆزۈمنىڭ ئوقۇش پۈتتۈرۈش دىسسېرتاتسىيەسى قىلىپ تاللىغان. «ئىنۋېرسىيە» دېگەن سۆز «ئاغدۇرۇش، ئالماشتۇرۇش» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدىغان بولۇپ، بۇ يەردە بىزنىڭ شېئىرىي تىلىمىزدىكى سۆزلەرنىڭ ئورنىنى ئالماشتۇرۇشنى كۆرسىتەتتى. مەسىلەن: «دەريا بويىغا باردىم = باردىم دەريا بويىغا» دېگەندەك. مېنىڭ بىلىشىمچە، بۇ ماقالە ئۇيغۇر شېئىرىي تىلىنىڭ سىنتاكسىسىغا ئاتالغان تۇنجى ماقالە ئىدى. ئۇيغۇر تىلى يېپىشقاق تىل بولغاچقا، سۆزلەرنى چەكلىك ھالدا ئالماشتۇرۇشقا بولاتتى، شۇنداقلا، سۆزلەرنىڭ ئورنىنى ئالماشتۇرۇش ئۆز نۆۋىتىدە مەلۇم تەكىتلەش رولىنى ئوينايتتى.    بىراق، مەن بۇ ماقالىنى يېزىش جەريانىدا، مۇنداق ئەھۋاللارنى بايقىدىم: ئۇيغۇر يازما ئەدەبىياتىدا ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى، يەنى ئەرەب-پارس ئەدەبىياتىنىڭ تەسىرىدە بىزگە ئۆزلەشكەن ئارۇز ۋەزنىدىن بۇرۇنقى شېئىر-قوشاقلاردا ياكى 9-، 10-ئەسىرگە تەۋە بولغان تۇرپان تېكىستلىرىدىكى شېئىرلاردا بۇنداق سۆز ئالماشتۇرۇش (ئىنۋېرسىيە ھادىسىسى) بىر قەدەر ئاز ئۇچرايدۇ؛ ئەمما ئارۇز ۋەزنى دەۋرىگە كەلگەندە، بولۇپمۇ ناۋايى دەۋرىگە كەلگەندە بۇ خىل ھادىسە يۇقىرى پەللىگە يەتكەن. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئارۇز ۋەزنىنىڭ ئېھتىياجى تۈپەيلىدىن بۇ خىل ئەھۋال تۈركىي تىللاردا، جۈملىدىن ئۇيغۇر تىلىدا ئەۋج ئېلىپ كەتكەن. بۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا شېئىرىي تىلدا چوقۇم سۆزلەرنى ئالماشتۇرىدىغان ياكى سۆزلەرنى ئالماشتۇرۇپ قويسىلا شېئىر بولىدۇ دەيدىغان خاھىش شەكىللەنگەن.    80-يىللاردىن كېيىنكى ئۇيغۇر شېئىرىيىتىدە باش تېمىنىڭ كۆپ خىللىشىشىغا ئەگىشىپ شېئىرىي شەكىلمۇ بىر قەدەر ئەركىن ھالەتكە يۈزلەندى. ئەمدى ئۆزۈمنىڭ گېپىنى قىلسام، مۇشۇ مەسىلىلەر ئۈستىدە ئويلىنىۋاتقان چاغلىرىمدا، بىر مەزگىل خەنزۇچە شېئىر يازدىم. «ئارىلىق» دېگەن شېئىرنىڭ ئۇيغۇرچىسىنى ئىشلەۋاتقىنىمدا، ئەڭ ئاخىرىدىكى «مېنىڭ ئۆزۈمنى ئۆلتۈرۈۋالغۇم كېلىدۇ» دېگەن مىسرادا ئۇزاق ئويلاندىم. ئەگەر ئۇنى «ئۆلتۈرۈۋالغۇم كېلەر ئۆزۈمنى» دەپ ئالاي دېسەم، بۇ مىسرا ماڭا ناھايىتى كۈلكىلىك ۋە يەڭگىل تۇيۇلدى، چۈنكى مەن ئۆزۈمنى ئۆلتۈرۈۋېلىشنى ئويلاۋاتاتتىم! شۇنىڭدىن كېيىن، مەن شېئىردا سۆزلەرنى تۈزلا ئىشلىتىشنى قارار قىلدىم، بۇنى ئۆز تۇيغۇلىرىمنى ئەركىن ئىپادىلەشكە ماس كېلىدۇ دەپ قارىدىم.    == 1. «ياز — بىر سۈيقەست» == بۇ شېئىر 1994-يىلى يېزىلغان. بۇ چاغدا مەن مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتاتتىم. تولۇق ئىككى يىل ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىنى تەتقىق قىلىپ ھېرىپ-ھالىمدىن كەتكەنىدىم. ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى مېنىڭ نەزىرىمدە بىر سۈيقەستكە ئايلىنىپ قالغانىدى. ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ تارىخقا بولغان بىچارە ئىشتىياقى بىلەن باشلىنىپ، قاتتىق ھارغىنلىق بىلەن ئاخىرلاشقان بۇ قېتىمقى ئۆگىنىش مېنىڭ بۇ شېئىرنى يېزىشىمدا پەقەت ئازابلىق، مىسكىن كەيپىياتنى كۈچەيتىش رولىنىلا ئوينىغانىدى.    شۇ چاغدا، مەن بىلەن ۋەدىلەشكەن قىز بېيجىڭدىن ئۈرۈمچىگە يېنىپ كەلدى. مەندىكى ئۇنىڭغا بولغان تەلپۈنۈش ئانا زېمىنىمغا بولغان تەلپۈنۈش بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەنىدى. بۇ خىل ھالەت بۇ شېئىرنىڭ ئاساسىي كەيپىياتىنى شەكىللەندۈرگەن. يەنە بىر تەرەپتىن، بۇ شېئىردا مەن بالىلىق مەزگىلىمدىكى بەزى تەجرىبىلەرنى ۋە دادامغا بولغان پوزىتسىيەمنى يازغانىدىم. ئەقلىمنى بىلسەم دادام نەشە چېكەتتىكەن دۇق. مەن دادام بىلەن قەشقەر شەھىرىگە كىرىپ ھېيتگاھ مەسچىتى ئالدىغا باراتتۇق، دادام ماڭا ۋېلىسىپىتنى تۇتقۇزۇپ قويۇپ، نەشە ساتىدىغان تاماكىچىلارنىڭ قېشىغا بېرىپ خۇماردىن چىقاتتى. نەشىسى تۈگەپ كەتسە دائىم ئانامنى ئۇراتتى. ئۇنىڭ ئانامغا بولغان مۇئامىلىسى مېنى غەزەپلەندۈرسە، ئۇنىڭ نەشىگە بولغان ئىشتىياقى مېنى قىزىقتۇراتتى. لېكىن، نېمىلا قىلمىسۇن ئۇ مېنىڭ دادام ئىدى، مەن چوقۇم ئۇنى سۆيۈشۈم شەرت ئىدى. كېيىن مەن بۇ تۇيغۇنى ئۆزۈمنىڭ مىللەتكە بولغان پوزىتسىيەمدە كۆردۈم.    14 يېشىمدا چىشىم ئاغرىپ قالدى، يېزا دوختۇرى داۋالاش ئۈچۈن پروكائىن (مەست قىلىش ئوكۇلى) ئۇردى. بەلكىم مىقدارى ئارتۇق بوپ كەتكەن بولسا كېرەك، چىشىمنى داۋالاپ بولغاندىن كېيىن، ناركوزنىڭ تەسىرى 3 كۈنگىچە كەتمىدى: مەن خۇددى يۈزى يوق ئادەمدەك ئاجايىپ بىر تۇيغۇدا غەلىتە كۈنلەرنى ئۆتكۈزدۈم. بۇ تەجرىبە تا ھازىرغىچە چۈشۈمدىن چىقمايدۇ.    ئەلۋەتتە، بۇ شېئىردا يەنە باشقا نەرسىلەرمۇ بار. شۇ چاغلاردىن باشلاپلا، مەن ھەر بىر پارچە شېئىرىمغا شۇ بىر مەزگىلدىكى بارلىق ئوي-خىياللىرىمنى ۋە ھېس-تۇيغۇلىرىمنى پۈتۈنلەي دېگۈدەك سىغدۇرۇشقا ئادەتلىنىپ كەتكەنىدىم. ھەممە گەپنى پاك-پاكىز دەپ بولۇپ، ئاجايىپ يەڭگىللەپ قالاتتىم. گەرچە بۇ شېئىرغا شۇنچە جىق نەرسىلەر سىغدۇرۇلغان بولسىمۇ، لېكىن مېنىڭ نەزىرىمدە ناھايىتى يەڭگىل ۋە لىرىك چىقىپ قالدى. مۇھەببەت مىسكىنلىكى باشقا نەرسىلەرنى بېسىپ كەتكەنىدى.    كېيىن بۇ شېئىرنىڭ خەنزۇچىسى سىچۈەن ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى چىقىرىدىغان «شېئىرىيەت دۇنياسى» دېگەن ژۇرنالنىڭ 1994-يىللىق 3-سانىدا ئېلان قىلىندى. == 2. «ئىككى ئادەمنىڭ ئەپسانىسى» == مېنىڭ ئىسمىم «تاھىر — زۆھرە» رىۋايىتىدىن كەلگەن. شۇڭا مەن دائىم ئۆزۈم بىلەن ئاشۇ ئاشىق-مەشۇقلار ئوتتۇرىسىدىكى سىرلىق باغلىنىشنى ئىختىيارسىز تەسەۋۋۇر قىلاتتىم. مۇشۇ سەۋەبتىن، مېنىڭ نەزىرىمدە «تاھىر — زۆھرە» قىسسىسى ناھايىتى گۈزەل ئىدى. مەن گەرچە بۇ رىۋايەتنى كۆپ ئاڭلىغان بولساممۇ، «تاھىر — زۆھرە» داستانىنى تېخى ئوقۇپ باقمىغانىدىم. 1994-يىلى مەن بۇ داستاننى تېپىپ ئوقۇپ ھەيران قالدىم: بۇ داستان ماڭا شۇ قەدەر ناچار تۇيۇلدىكى، كۆڭلۈم قاتتىق يېرىم بولدى. لېكىن «تاھىر — زۆھرە» رىۋايىتى مېنىڭ تەسەۋۋۇرۇمدا يەنىلا گۈزەل پېتى قېلىۋەردى، مەن كېچىشنى خالىمىغانىدىم. شۇنداق غەلىتە ئەھۋالدا قالغان ئاشۇ كۈنلەردە مەن تارىخ ھەققىدىكى تۇيغۇ ۋە دىنلار توغرىسىدىكى ئىزدىنىش ئىچىدە تۇرۇۋاتاتتىم. شۇڭا بۇ شېئىر ھەر خىل ئامىللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ قىرلىق ئېتىقاد بىلەن پەقەتلا ئەمەلگە ئاشمايدىغان ئازابلىق غايىۋى مۇھەببەت ئارىسىدا پەيدا بولدى. مەن 17 يېشىمدىن 25 ياشقىچە بېيجىڭدا 8 يىل تۇردۇم: «يات دۆلەت دەرياسىدا سەككىز يىل ئاقتىم»، مەن بۇ نۇقتىدا ئۆزۈمنى تاھىرغا ئوخشاتتىم، بىراق مەن ئۆز ئاشىقى ئۈچۈن ئۆلگەن تاھىرچىلىك بولالمايتتىم. چۈنكى، مىڭ يىل ئۆتكەن بولسىمۇ مەن تېخى ئۇنى كۆرۈپ باقمىغانىدىم! ئەڭ ئاخىرىدا مەن باخشىلارنىڭ يېنىغا قايتىپ كەلدىم. مەن شۇ چاغدا بەلكىم قەدىمكى كىشىلەرنىڭ ياشاش ئۇسۇلىنى ۋە قەدىمكى ئاشىق-مەشۇقلارنى سېغىنغان بولسام كېرەك. == 3. «ئابدۇرېھىم» == بۇ شېئىرنى مېنىڭ خېلى كۆپ دوستلىرىم بىلىدۇ، بۇ قېتىم ماۋزۇسى ئۆزگەرتىلدى. بۇ شېئىر 1995-يىلى مەن بېيجىڭدىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن يېزىلغان. ئەمەلىيەتتە، بۇ شېئىرنىڭ يېزىلىشىغا سەۋەبچى بولغان دېتال — شۇ مەزگىللەردىكى «ئىسىم تۈزىتىش ھەرىكىتى» ئىدى. بىزگە مەلۇم، ئىسلامىيەتتىن كېيىن، بىزدە ئادەم ئىسىملىرى ئاساسەن «قۇرئان كەرىم»دىكى ئىسىملار بويىچە قويۇلۇپ كەلدى. بىراق، بۇ ئىسىملارنىڭ بەزىلىرى ئۇيغۇرچىلىشىپ كەتتى. مەسىلەن: ئۇرايىم = ئىبراھىم، مەمەت = مۇھەممەد، ئەمەت = ئەھمەد، ئابلەت = ئابدۇلئەھەد دېگەندەك. بۇنداق ئەھۋال تاكى 90-يىللارنىڭ باشلىرىغىچە داۋاملاشتى ياكى داۋاملىشىۋاتىدۇ. شۇ مەزگىللەردە بىر قىسىم كىشىلەر ئۆز ئىسمىنى تۈزەتتى. بۇ ئەھۋال ماڭا تەسىر قىلدى. لېكىن، مەن ئۈچۈن تېخىمۇ ئەھمىيەتكە ئىگە بولغىنى شۇكى، مەن بۇ شېئىردا ئۆزۈمدىكى بەرباتلىق تۇيغۇسىنى ۋە كوللېكتىپ تەقدىرگە بولغان دىققەت-ئېتىبارنى ئوتتۇرىغا ئىتتەردىم. ئەخلاق بىلەن ئېستېتىكىنىڭ مۇناسىۋىتىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا تىرىشتىم. خۇددى «ياز — بىر سۈيقەست»كە ئوخشاش، بۇ شېئىردا يەنىلا بالىلىقتىكى بەزىبىر تەسىراتلارنى ۋە ئانامنى يازدىم. «ئۆچمەنلىك» ئۇقۇمى ناھايىتى مۇھىم ئورۇنغا قويۇلدى. بۇ شېئىردىكى «ئابدۇرېھىم» ئەمەلىيەتتە بىر ئۇيغۇرنىڭ ئىسمىدىنلا ئىبارەت، ئۇنىڭ ئالاھىدە مەنىسى يوق. == 4. «قەشقەرگە قايتىش» == بۇ شېئىر 1998-يىلى يېزىلغان. شۇ مەزگىللەردە مەن قەشقەردە ئىدىم. مەلۇم بىر كېلىشمەسلىك تۈپەيلىدىن، جاپا-مۇشەققەتلىك كۈنلەرنى باشتىن كەچۈرۈۋاتاتتىم. تاڭ سەھەر سوغۇق ھاۋا تەگدى يۈزۈمگە، سۈبھىنىڭ ئاچچىقى كەلمەكتە پۇراپ. يۇلتۇزلار ئۈستۈمدە كىچىك ھەم ئېگىز، تۇرىمەن جۇۋىدا ئۆزۈمنى ئوراپ. قەشقەرنىڭ سوغۇقى يېڭىلىق ئەمەس، تەبىئەت قەلبىمدەك قارا، ناتونۇش. ئېگىز تام يۈزىگە خەت يېزىپ قويدۇم: مەندىكى ئەركىنلىك — ئەسلەش، ئۇنتۇش. ئاخشامقى قايناقسۇ مۇزلىدى چوقۇم، قورغاقلار ئېھتىمال كەتتى يېرىلىپ. پۇتۇمدا لاتا كەش، بېشىمدا تۇماق، قارايمەن ئەتراپقا كەيپىم چېچىلىپ. دەرەخنىڭ ئۇچىدىن چىقار يەنە كۈن، خىرە نۇر تېخى يوق شەرقتە — تاغدا. ئويغىنىش پۇشتىكى چېلىنار ئەمدى، رىزۋانگۈل، ئەسلىدىم سېنى شۇ چاغدا.    ئەينى چاغدا چەت ئەلدە ئوقۇۋاتقان بىر قىز ماڭا سەمىمىي خەيرىخاھلىقىنى ئىپادىلىگەنىدى، بۇ شېئىر ئاشۇ قىزغا ئاتالغان. تۇيۇقسىزلا مۇشۇنداق شېئىر يازىدىغان بوپ قالغان بىر ئادەم يەنە نېمىلەرنى يېزىشى مۇمكىن؟    مەمتىمىن ئەلانىڭ گەپلىرى ئورۇنلۇق، «قەشقەرگە قايتىش» دېگەن بۇ شېئىردا ناھايىتى كۈچلۈك ماكان ۋە تەۋەلىك تۇيغۇسى بار، مەن ئەڭ ئەيمىنىدىغان بىردىنبىر شەھەر — قەشقەرگە بولغان تەسىراتىم بار، ئۆزۈمگە بولغان ئىچ ئاغرىتىشىم ۋە ئۇنتۇيالمىغان مۇھەببەت بار، دوستلارغا بولغان ھۆرمەت-ئېھتىرام ۋە دوستلۇقنىڭ ئازابى بار، ئۈچ يىللىق ئېغىر كۈنلەرگە قارىتا خۇلاسە بار، ئەڭ ئاخىرىدا ئۈمىد ۋە گۈزەللىككە بولغان ئىنتىلىش بار... بىراق، سىز شامالنى پوملاپ ئاسمانغا ئېتىپ ئاندىن ماڭا قاراپ قويدىڭىز، خىيالىمىزدا تەڭگىدەك تۆشۈكتىن يامغۇر تامچىلار. مېنىڭ بۇ تۆت پارچە شېئىر توغرىسىدىكى بايانلىرىم مۇشۇ يەردە تامام.    بىر ئاپتور بولۇش سۈپىتىم بىلەن بۇنىڭدىن ئارتۇق گەپ قىلالمايمەن. قانداقلا بولمىسۇن، بۇ شېئىرلاردا مەن ئۆز خاسلىقىمغا سادىق بولدۇم، بىر خىل ئىزچىللىقنى ساقلاپ ماڭدىم، ئەڭ مۇھىمى «شەخسىي ھېس-تۇيغۇلارنى تەسۋىرلەش ئارقىلىق مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق ھالىتىگە كۆڭۈل بۆلۈش»تىن ئىبارەت باش تېما يۆنىلىشىمدە چىڭ تۇرۇشقا تىرىشتىم دەپ ئويلايمەن. ئاخىرىدا دەيدىغىنىم شۇكى: مېنىڭ ئەسەرلىرىم توغرىسىدىكى ھەرقانداق تالاش-تارتىش مەلۇم ئادەملەرنىڭ شەخسىيىتىگە ھۇجۇم قىلىشقا ياكى كۆڭۈل رەنجىتىدىغان گەپ-سۆزلەرگە ئايلىنىپ قالمىسا. n5liq1mbb8jeq07qm1nfqd5uljfl5ft 0 24719 176527 2026-09-26T20:53:23Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''نۇرمۇھەممەت تۇرسۇن ئالىپ''' ئادەتتە ماكان سۆزى تىلغا ئېلىنسا، كۆپ قىسىم كىشىلەر ۋەتىنىنى ۋە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن يۇرتىنى ئېسىگە ئالىدۇ. ماكان ئۇقۇمى تار جەھەتتىن مەلۇم زېمىن دائىرىسىنى كۆرسەتسە، كەڭ جەھەتتىن ئۇ بىزنىڭ بارلىق ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىمىزنى ئۆز...' 176527 wikitext text/x-wiki '''نۇرمۇھەممەت تۇرسۇن ئالىپ''' ئادەتتە ماكان سۆزى تىلغا ئېلىنسا، كۆپ قىسىم كىشىلەر ۋەتىنىنى ۋە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن يۇرتىنى ئېسىگە ئالىدۇ. ماكان ئۇقۇمى تار جەھەتتىن مەلۇم زېمىن دائىرىسىنى كۆرسەتسە، كەڭ جەھەتتىن ئۇ بىزنىڭ بارلىق ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىمىزنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىزنىڭ بۇ يەردە بايان قىلماقچى بولغىنىمىز دەل ماددىي ماكاننىڭ ئاساسى ھەم مەۋجۇتلۇقىنىڭ مەنبەسى بولغان مەنىۋى ماكاندۇر. ھەرقانداق شەخس مەلۇم ماكان (مەدەنىيەت ماكانى ۋە ماددىي ماكان) دائىرىسىدە پائالىيەت ئېلىپ بارىدۇ. ماكانسىز ئىنساننىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن ئەمەس. ئىنسان تۇغۇلغان ھامان مەلۇم مەدەنىيەت ماكانىنىڭ پەرۋىش قىلىشىغا ئۇچرايدۇ. بۇنىڭ بىلەن شۇ ئىنساندا ئۆزىنىڭ ئاڭ قاتلىمىنى قۇرۇپ چىققان ماكانغا نىسبەتەن توسۇۋالغۇسىز ماكان مۇھەببىتى شەكىللىنىدۇ. بۇنى بىز ماكان ئېڭى ياكى بولمىسا ماكان سەزگۈرلۈكى دەپ ئاتايمىز. ماكان ئېڭىنىڭ چوڭقۇرلۇق دەرىجىسى بىر ئىنسان بىلەن باشقا بىر ئىنسان، شۇنداقلا مەلۇم ئىجتىمائىي توپ بىلەن باشقا بىر ئىجتىمائىي توپ ئوتتۇرىسىدا روشەن پەرققە ئىگە. ماكان ئېڭى كۈچلۈك توپ ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت ماكانىنى (مىللىي خاسلىقىنى، مىللىي ئۆزلۈك ئېڭىنى...) قوغداشقا ئالاھىدە ئېتىبار بېرىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن ھەرقانداق قۇربان بېرىشتىن يانمايدۇ. ئۇلار ئۆز مەدەنىيەت ماكانىنى باشقا يات توپقا تېڭىشقا رازىكى، ھەرگىزمۇ ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت ماكانىدىن ۋاز كەچمەيدۇ. ئۇلارغا باشقا مەدەنىيەت ماكانىنىڭ سىڭىپ كىرەلىشى مۇمكىن ئەمەس. مەسىلەن، ئىنگلىزلارنى ئېلىپ ئېيتساق، ئۇلارنىڭ تىلىنىڭ دۇنياۋى تىل بولۇشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب شۇكى، ئۇلار نەگە بارسا باشقا تىلنى ئەمەس، ئۆزىنىڭ ئانا تىلىنى قوللىنىدۇ. ئىنگلىزلارنىڭ ماكان ئېڭى كۈچلۈك بولغاچقا، پۈتكۈل دۇنيا خەلقى ئۇلارنىڭ تۇرمۇش ئەنئەنىسىنى دوراشنى ئىلغارلىق ياكى مەدەنىيەتنىڭ بەلگىسى دەپ قارىماقتا. دېمىسىمۇ بىز دۇنيانىڭ قەيىرىگە بارايلى، ئۇچرىتىدىغىنىمىز ھامان ئىنگلىز مەدەنىيىتى بولۇپ چىقىدۇ. ئۇلار ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت ماكانىنى (مىللىي روھىنى) كېڭەيتىشكە ئېتىبار بېرىپلا قالماستىن، ماددىي ماكانىنىمۇ (زېمىن، تۇرمۇش بۇيۇملىرى، كىيىم-كېچەك، يېمەك-ئىچمەك، تۇرالغۇ ئۆي ۋە كازالارنى...) كېڭەيتىشكە سەل قارىمىغان. شۇڭلاشقا ئىنگلىزلارنىڭ زېمىنى دۇنيانىڭ ھەرقانداق قىتئەسىدە بار ھەم ئۇ يەرلەردە تەۋرەنمەس مەدەنىيەت ئۇلى قۇرغان. ئۇلار ئۆزلىرى ئىگىلىۋالغان ھەرقانداق ماكانغا ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيىتىنى (مىللىي روھىنى) كۆچۈرۈپ كېلىپ، باشقا مەدەنىيەت ماكانلىرىنى قاتتىق چەكلىگەن. بۇنىڭ بىلەن ماكان ئېڭى سۇس بولغان توپلار ئاسانلا ئىنگلىز ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىنىڭ چەمبىرىكىگە كىرىپ قېلىپ، ئەسلى بار بولغان ئۆزىنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىنى يوقاتقان... مەلۇم مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ماكان ئېڭى كۈچلۈك توپنىڭ تەرەققىياتى ناھايىتى تېز بولىدۇ، ماكان ئېڭى سۇس توپنىڭ تەرەققىياتى ناھايىتى ئاستا بولىدۇ. مەسىلەن، ئافرىقىدىكى كۆپ قىسىم دۆلەت خەلقلىرىنىڭ ماكان ئېڭى سۇس بولغاچقا، تارىختا ئۇلار ئۇزاق مەزگىل مۇستەملىكىچىلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا چۈشۈپ قالغان. ئۇلار ھازىر ئۆز ھوقۇقىغا ئېرىشكەن بولسىمۇ، ماكان ئېڭى تۆۋەن بولۇشتەك روھىي ئاجىزلىق سەۋەبلىك تىلى ۋە تۇرمۇش ئادىتى فرانسۇزلاشقان ياكى ئىنگلىزلاشقان دۆلەت ۋە مىللەتلەرگە ئايلىنىپ كەتتى، ھەتتا دىنىمۇ خرىستىيان دىنى بولۇپ كەتتى. بىراق بۇ خىل ھادىسە مەلۇم توپتا ئىپادىلەنسە، مەلۇم توپتا زادى ئىپادىلەنمەيدۇ. مەسىلەن، ئۆزىمىزنىڭ ئۆتمۈشىگە نەزەر سالغان ۋاقتىمىزدا، بىزنىڭ ئەجدادلىرىمىز تارىختا موڭغۇللارنىڭ، تاڭلارنىڭ، مانجۇلارنىڭ مەدەنىيەت ماكانىنى تېڭىشىغا ئۇزاق مەزگىل ئۇچرىغان بولسىمۇ، بىراق ئۆزلىرىنىڭ تۇرمۇش ئەنئەنىسىنى ۋە مەدەنىيەت ماكانىنى ساقلاپ، تارىخىنى بۈگۈنگە ئۇلىغان. ئۇيغۇرلارنىڭ ماكان ئېڭى ئۇزاق تارىخقا ئىگە. بىز ئۆزىمىزنىڭ تارىخىنى ۋاراقلايدىغان بولساق، ئەجدادلىرىمىزنىڭ ماكان ئېڭىغا تولىمۇ ئېتىبار بېرىدىغانلىقىنى بايقايمىز. تارىختا ئۆتكەن ھونلارنىڭ ئاسىيا ۋە ياۋروپاغا سوزۇلغان چەكسىز زېمىننى ئىگىلىيەلىشى ۋە تارىم ۋادىسىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە بۇددا دىنىنى تارقىتەلىشى ئۇلارنىڭ ئۆز ماكانىنى ساقلاش بىلەن بىرگە، ئۆزىنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىنى كېڭەيتىشكە تولىمۇ ئېتىبار بېرىدىغانلىقىنىڭ جانلىق ئىسپاتىدۇر. ئۇنىڭدىن باشقا بىزنىڭ تارىخىمىزدا ئۆتكەن مەھمۇد قەشقىرى، تەجەللى، ئابدۇقادىر داموللا... قاتارلىق ئەرك سۆيەر كامالەت ئىگىلىرىنىڭ يات ماكاندىكى زور ئىمتىيازلاردىن ۋاز كېچىپ، ئۆزى تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ماكانىنى مەڭگۈ ئېسىدە ساقلىشى ھەم خەۋپ-خەتەرگە قارىماي ئۆزىنىڭ ئانا ماكانىغا قايتىپ كېلىپ، خەلقى بىلەن جاپا ۋە ھالاۋەتنى تەڭ تارتىشقا رازى بولۇشى ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئۆزىنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىغا بولغان مۇھەببىتى ۋە ھۆرمىتىنىڭ چەكسىزلىكىنىڭ دەلىلىدۇر. بىراق بىز ھازىرقى مەۋجۇتلۇقىمىزغا قارايدىغان بولساق، بىزنىڭ كۆپ قىسىم كىشىلىرىمىز غەربنىڭ ياكى شەرقنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىغا باشچىلاپ كىرىپ كېتىپ، ئۆزىنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىنى ساقلاشقا ۋە كېڭەيتىشكە سەل قارىماقتا. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئەنئەنە جەھەتتىكى ئوخشاشلىقىمىز ۋە روھىي بىرلىكىمىز بارغانسېرى سۇسلاپ، ئارىمىزدا بىر-بىرىگە زىت بولغان نۇرغۇن ماكانلار يېڭىدىن شەكىللەندى. مەسىلەن، غەرب مەدەنىيىتىنىڭ ئەخلىتى بولغان تاڭسخانىلار، مەيخانىلار، تېنىنى سېتىش ئورۇنلىرى، سېرىق فىلىم قويۇش ئورۇنلىرى... قاتارلىقلار بىزنىڭ ئەخلاق ماكانىمىزنى پۈچەككە چىقىرىپ، ئۆز ماكانىغا نۇرغۇنلىغان كىشىلىرىمىزنى سۆرەپ كىردى... بىزنىڭ بىناكارلىقىمىز، كىيىم-كېچەك مەدەنىيىتىمىز باشقا مەدەنىيەت ماكانى تەرىپىدىن چەكلەندى. دىنىي ماكانىمىزنى ئىپادىلەش بوشلۇقى تارىيىپ بارماقتا، تىل ماكانىمىز خىرىسقا دۇچ كەلمەكتە... نۇرغۇن سۈنئىي ۋە يالغان ماكانلار توقۇپ چىقىلىپ بىزگە تېڭىلماقتا. بۇنداق مىساللار تۇرمۇشىمىزدا تولىمۇ كۆپ. بۇ خىلدىكى ئۆزىدىن ياتلىشىش ھادىسىلىرى ھەتتا مەنىۋىيىتىمىزنىڭ ئىسپاتى بولغان ئەدەبىيات-سەنئىتىمىزگىمۇ بۆسۈپ كىرىپ، ئەدەبىيات-سەنئىتىمىزدە ئەخمەقلەرچە مەدھىيەلەنمەكتە. مەن يۇقىرىقى ھۆكۈمنى تېخىمۇ ئېنىق يورۇتۇپ بېرىش ئۈچۈن «قۇرتلاپ كەتكەن كۆل»(1) دېگەن ئەسەرنى مىسال كەلتۈرۈش بىلەن چەكلىنىمەن. بۇ ئەسەردە ئىپادىلەنگەن ۋەقەلىك بولسۇن ياكى بۇ ئەسەرنىڭ كىنو قىلىپ ئىشلەنگەن ۋەقەلىكىدە بولسۇن، پۈتۈنلەي ئوخشاش بولمىغان ئىككى مەدەنىيەت ماكانى ئوتتۇرىسىدىكى سۈركىلىش ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان. بۇ ۋەقەلىكتىكى بىر ماكان باشقا يەردىن تىپىك ئۇيغۇر يېزا-قىشلاق ماكانىغا كۆچۈرۈلۈپ كېلىنىشى بىلەن تەڭ، ئۇ ئۈزلۈكسىز ئەينى ماكانغا (ئۇيغۇر ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىغا) سىڭىپ كىرىشكە ئۇرۇنۇۋاتقان ماكان. بۇ كۆچۈرۈپ كېلىنگەن ماكاندا ئۆسۈپ چوڭ بولغۇچىلارنىڭ ئېڭى «سانائەت بىرلەمچى، ئۇ ھەممىگە قادىر» دېگەن ئېتىقاد بىلەن قوراللانغان. ئۇلارغا نىسبەتەن ئۇلارنىڭ سىرتىدىكى بارلىق ماكان مەدەنىيەتسىزلىك ۋە كونىلىقنىڭ پاتقىقىغا كىرىپ قالغان. شۇڭا ئۇلار ئەسەردە بايان قىلىنغان ۋەقەلىكتە ئۆزلىرىنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىنى سەھرانىڭ ساپ مۇھىتىغا تېڭىپ، ئەسلى بار بولغان ماكاننى ئۆزگەرتىشكە پۈتۈن كۈچى بىلەن ئاتلىنىدۇ. بىراق ئۇلار ماكان سەزگۈرلۈكى كۈچلۈك بولغان شۇ يېزىدىكى كىشىلەرنىڭ قاتتىق قارشىلىقىغا ئۇچرايدۇ. چۈنكى ئەسەردىكى ئاتالمىش تەرەققىيات ۋە مەدەنىيەتنىڭ سىمۋولى بولغان كۈچ ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇشىدا ئۇزاق تارىخقا ئىگە بولغان، تاغلاردىن ئېقىپ كېلىپ دەريا ۋە كۆللەرگە قۇيۇلغان پاك ئەركەك سۇنى (ھازىر بۇ سۇلارنى سۇلياۋ بوتۇلكىلارغا قاچىلاپ سېتىۋاتىمىزغۇ) ئىشلىتىدىغان ئەنئەنىسىگە توسقۇنلۇق قىلىدۇ. بۇ تاشقى كۈچ نوقۇل ھالدا بار بولغان بايلىقنى ئېچىشنىلا مەقسەت قىلىۋالىدۇ. بىراق ناچارلىشىپ كېتىپ بارغان مۇھىتنى، مەسىلەن: بۇ كۆلنىڭ نېمە ئۈچۈن بۇرۇنقى ساپلىقىنى يوقىتىپ قۇرتلاپ كەتكەنلىكىنى قىلچە ئويلاپ قويمايدۇ ھەم كۆلنى بۇرۇنقى سۈزۈك ھالىتىگە قايتۇرۇشنىمۇ خالىمايدۇ. پەقەت سانائەتنىڭ تۆمۈر سايمانلىرى بىلەن ئۆزلىرىنىڭ ئىلغارلىققا ئىگە ئىكەنلىكىنى يېزىدىكى ئۇيغۇرلارغا پەش قىلىدۇ. بۇ ئەسەر ياكى فىلىمدە چۈمبەل ئارتقانلار ۋە سەللە ئورىغانلار سەلبىي رولنى ئېلىپ، كۈلكىلىك ھالغا چۈشۈپ قالغان قىلىپ تەسۋىرلىنىدۇ. چۈنكى ئۇلارنى ئۆزگەرتىشنى ئويلاۋاتقان، تاشقى يەردىن كەلگەن ماكاندىكى كىشىلەر نەزىرىدە سەللە ۋە چۈمبەل قالاقلىقنىڭ ۋە ھاماقەتلىكنىڭ مەنبەسى ئىدى. بۇ ئەسەردە ئەزەلدىن كۆرۈلۈپ باقمىغان كۈلكىلىك بىر ۋەقە، يەنى ئەرلەرنىڭ ھامىلىدار ئاياللاردەك قورسىقىنىڭ تومپىيىپ كېتىشى يۈز بېرىدۇ. بۇ ھادىسە بۇ يەردە ياشىغۇچى كىشىلەر ئارىسىدا ئەزەلدىن يۈز بېرىپ باقمىغان ئىدى. ئۇلار بۇ كۆل سۈيىنىڭ پاكلىقىغا ئۆزىگە ئىشەنگەندەك ئىشىنەتتى، شۇنداقلا بۇ يەردە ياشىغۇچى كىشىلەر بۇ كۆل سۈيىنى ئىچىش ئارقىلىق تارىخىنى بۈگۈنگە ئۇلىغان ئىدى. ئۇلارغا نىسبەتەن كۆل سۈيى ئۇلارنىڭ ھاياتىنى ساقلاشنىڭ كاپالىتى ئىدى، ئۇلارنىڭ روھى كۆل سۈيى بىلەن يۇغۇرۇلۇپ كەتكەن ئىدى. بىراق بۇ كۆل تۇساتتىن بۇلغىنىپ، ئۇلارنىڭ ھاياتلىق ماكانىنىڭ تەڭپۇڭلۇقى بۇزۇپ تاشلاندى. بۇنىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ جىسمىدا ۋە روھىدا غەيرىي ئالامەتلەر يۈز بەردى. ئەسەردە كۆلنىڭ نېمە ئۈچۈن قۇرتلاپ كەتكەنلىكى يورۇتۇپ بېرىلمەستىن، بارلىق پاجىئەنىڭ مەنبەسى كۆلگە ۋە شۇ يەردە ياشىغۇچى كىشىلەرگە ئارتىپ قويۇلغان. ئەمەلىيەتتە ماكاننىڭ بۇلغىنىشىغا بۇ يەردىكى كىشىلەر ئەمەس، بەلكى باشقا ماكاننىڭ ئۇلارنىڭ ماكانىغا سۇقۇنۇپ كىرىپ ئەسلى ماكان تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ تاشلىغانلىقى ۋە بۇ يەرنى بۇلغىغانلىقى سەۋەب بولغان. چۈنكى بۇ يەردىكى كۆل سۈيىدە بۇرۇن ئەزەلدىن قۇرت تۇماق، بىرەر پاخالمۇ يوق ئىدى. قۇرت ۋە كىشىلەر جىسمىغا زىيانكەشلىك قىلىدىغان غەيرىي ماددىلار باشقا ماكاندىن بۇ يەرگە ئېقىپ كىرگەن. بۇ يەردىكى كىشىلەر ئۆز ئەنئەنىسىنى قوغداش يولىدا كۈرەش قىلغان بولسىمۇ، لېكىن ئەسەردە ئەخمەق ۋە نادانغا چىقىرىۋېتىلىدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، مۇھىتنى ئىس-تۈتەك ۋە چۈشىمىزدە كۆرۈپ باقمىغان خەۋپلىك بۇلغىنىشنى پەيدا قىلىش رولىنى ئېلىپ كېلىۋاتقان، سانائەتنىڭ سىمۋولى بولغان كۈچ ئىلغار ۋە قۇتقۇزغۇچى قىلىپ تەسۋىرلىنىدۇ. بۇ يەردە زادى كىم ئىلغارلىققا ۋەكىللىك قىلىدۇ؟ شۇنى ئەسكەرتىشكە توغرا كېلىدۇكى، يەھۇدىيلارنىڭ ياڭاقچىلىك شاپاق دوپپىسى ئۇلارنىڭ دۇنياۋى مىللەت بولۇشىغا كاشىلا قىلمىغان يەردە، بىزنىڭ سەللىمىز ۋە چۈمپەردىمىز بىزنىڭ تەرەققىياتىمىزغا كاشىلا قىلامدۇ؟ ئاپتور نېمە ئۈچۈن چۈمپەردە ئارتقانلارنى ۋە سەللە ئورىغانلارنى يەڭگىلتەكلىك بىلەن تەرەققىيات يولىدىكى توسالغۇغا چىقىرىپ تەسۋىرلەيدۇ؟ ئۇلارنىڭ روھىنى نېمە ئۈچۈن يامانلىقنىڭ مەنبەسى قىلىپ ئەسىرىدە ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ؟ بىز ئامېرىكا بىلەن ياپونىيە بىرلىشىپ ئىشلىگەن، شۇنداقلا دۇنيادا زور تەسىر قوزغىغان «ئاخىرقى جەڭچى»(2) دېگەن فىلىمنى كۆرگەن ۋاقتىمىزدا، «قۇرتلاپ كەتكەن كۆل» فىلىمىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىدىيەگە پۈتۈنلەي زىت بولغان مەنزىرىنى ئۇچرىتىمىز. بۇ فىلىمدە غەربنىڭ مەدەنىيەت ماكانىنى ئۆزلەشتۈرۈشنى ئويلايدىغان ھەم ئۇنىڭغا قۇللارچە باش ئىگىدىغان ياپونىيە ھۆكۈمىتى بىلەن ياپون مىللىي روھىنى بار كۈچىنى چىقىرىپ قوغدايدىغان، شۇنداقلا ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت ماكانىنى باشقا مەدەنىيەت ماكانىنىڭ بۇلغىشىغا قاراپ تۇرمايدىغان كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن كۈرەش تەسۋىرلىنىدۇ. ياپون مىللىي روھىنى قوغدىغۇچىلار ياپونلار ئەزەلدىن ئىشلىتىپ كېلىۋاتقان قىلىچ ۋە ئوق-يانى قولىغا ئېلىپ، غەربنىڭ زەمبىرەك ۋە مىلتىقلىرى بىلەن قوراللانغان سانسىزلىغان پادىشاھ ئارمىيەسىگە قارشى ئاخىرقى جەڭچىسى قالغۇچە كۈرەش ئېلىپ بارىدۇ. بۇ فىلىمنىڭ بېشىدىكى بىر كۆرۈنۈشتە، ياپون ئەنئەنىۋى مىللىي ماكانىنى قوغدىغۇچى بىر ياش مەلۇم ئىش بىلەن شەھەرگە كىرگىنىدە، ياپونىيەنىڭ ئەنئەنىۋى مىللىي ماكانىنى پەس كۆرىدىغان ۋە ئۇنى يوقىتىشنى ئويلايدىغان پادىشاھ ئارمىيەسى تەرىپىدىن ھاقارەتكە ئۇچراپ، مەجبۇرىي چېچى كېسىۋېتىلىدۇ. بۇ چاغدا ئۆزىنىڭ مىللىي روھىنى قەدىرلەش ۋە ئۇنى ساقلاش ئىرادىسى بىلەن قوراللانغان بۇ ياش چېچىنىڭ كېسىۋېتىلگەنلىكىگە ماتەم بىلدۈرۈپ، كوچىدا ئۇزاققىچە تىزلىنىپ ئولتۇرۇپ ئۈنسىز ياش تۆكىدۇ. بۇ فىلىم ئاخىرى ياپون مىللىي روھىي ماكانىنى قوغدىغۇچىلارنىڭ غەلىبىسى، غەرب ماكانىنى ئۆزلەشتۈرۈشنى ئويلاپ ئۆزىنىڭ ئەسلى ماكانىنى چەكلەيدىغان كۈچنىڭ مەغلۇبىيىتى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. كۆپ قىسىم غەرب فىلىملىرىدە مەلۇم يات ماكان كۈچىنىڭ مەلۇم ئەنئەنىۋى ماكانغا باستۇرۇپ كىرگەنلىكى ھەم بۇ كۈچكە ئەسلى ماكاندا ياشىغۇچى كىشىلەرنىڭ ئۆزىنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىنى قوغداش يولىدا باتۇرانە كۈرەش ئېلىپ بارغانلىقى ئاساسلىق ۋەقە قىلىپ تەسۋىرلىنىدۇ ھەم ئەنئەنىۋى ماكان روھى ئالقىشلىنىدۇ، مەسىلەن «قەيسەر يۈرەك» فىلىمى قاتارلىقلار. بۇ تۈردىكى فىلىملەردە ئەنئەنىۋى ماكاننى قوغدىغۇچىلار غەلىبە قىلىدۇ. شۇڭلاشقا كۆپلىگەن غەرب فىلىملىرى بىزنىڭ روھىمىزدا ئۇزاققىچە ئۇنتۇلماس ئەكس سادا پەيدا قىلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا قىرغىزلارنىڭ مەشھۇر يازغۇچىسى چىڭگىز ئايتماتوف يازغان «ئەسىردىن ھالقىغان بىر كۈن»، «قىيامەت»(3) قاتارلىق رومانلارنىڭ دۇنياۋى تەسىرگە ئىگە بولۇشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب شۇكى: بۇ رومانلاردا ئاپتور نايمان ئانا رىۋايىتى، قىرغىزلارنىڭ مىللىي روھىنىڭ سىمۋولى بولغان ئەركەك تۆگىنىڭ پىچىلىپ كېتىشى ۋە قىرغىزلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرى دەپنە قىلىنغان مازارنىڭ سانائەتنىڭ قورقۇنۇچلۇق كەشپىياتى بولغان ئاتوم سىناق مەيدانىغا ئايلىنىپ قېلىشى... قاتارلىق بىر قاتار ۋەقەلەر ئارقىلىق، قىرغىز خەلقىنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىنىڭ گۇمران بولۇش گىرداۋىغا بېرىپ قالغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىنىڭ يات ماكاننىڭ تەسىرىدە چەكلىنىپ ھەم تاشلىنىپ قېلىۋاتقانلىقى، ھەتتا قىرغىز ياشلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ تۇرمۇش ئەنئەنىسىنى قوغداش ئۇياقتا تۇرسۇن، ئەكسىچە ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ ئۈمىدىگە ئاسىيلىق قىلىۋاتقانلىقىدىن ئىبارەت پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە ئورتاق بولغان نازۇك ئىدىيەنى ئوتتۇرىغا قويالىغانلىقىدا. بىراق بىزنىڭ سان جەھەتتىن كۆپ، ئەمما ئوتتۇرىغا قويغان ئىدىيەسى يۈزەكى ۋە پەلسەپىۋىلىكى بولمىغان، قۇرۇق ۋەقەلىك بىلەن تولغان بىر قىسىم ئەدەبىي ئەسەرلىرىمىزدە، شۇنداقلا كوچىدىكى ساۋاتسىز ئارتىسلىرىمىز رول ئالغان فىلىملىرىمىزدە مەلۇم ئاتالمىش ئىلغارلىقنى ياقلىغۇچى كۈچ ھامان ئەنئەنىۋى ماددىي ۋە مەنىۋى ماكاننى قوغدىغۇچى كۈچ ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدۇ. بۇ يەردە ئەنئەنىۋى روھنى ئىپادىلىگۈچىلەر قالاق ۋە مەدەنىيەتسىز ياكى بولمىسا مۇتەئەسسىپ قىلىپ تەسۋىرلىنىدۇ. بۇ خىل ئىپادىلەشتىكى يۈزەكىلىك ۋە بىمەنىلىك فىلىملىرىمىزدە ۋە ئەدەبىي ئەسەرلىرىمىزدە ئادەمنى زېرىكتۈرۈپ تەكرار-تەكرار ئۇچراپ تۇرىدۇ. خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، ھەرقانداق كىشى ياكى توپ ئەگەر ئۆزىنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ماكانىغا يۈزلەنمەيدىكەن، چوقۇم مەلۇم يات ماكان تەرىپىدىن پۈتۈنلەي يۇتۇۋېتىلىدۇ. ماكان ئېڭى سۇس توپ ئاخىرى باشقا مەدەنىيەت ماكانى تەرىپىدىن شاللىنىپ، ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى يوقىتىدۇ. مەسىلەن، لاتىن ئامېرىكىسىدىكى نۇرغۇن مىللەتلەرنىڭ تىلى ھازىر ئاساسىي جەھەتتىن يوقىلىشقا يۈزلەندى، بۇ نېمە ئۈچۈن؟ چۈنكى ئۇلار تىل ماكانىغا سەل قاراپ كەلگەن. بۇنداق مىساللار تارىختا بولسۇن ياكى ھازىرقى دۇنيا مۇھىتىدا بولسۇن ساناپ تۈگەتكۈسىزدۇر. بىز ئۆزىمىزنىڭ مىللىي ئەنئەنىمىزنى ساقلاپ قالىمىز ۋە ئۇنى تەرەققىي قىلدۇرىمىز دەيدىكەنمىز، چوقۇم بىزدە ئۆزىمىزنىڭ ھەر خىل — مەسىلەن تىل ماكانىمىزنى، ئۆرپ-ئادەت ماكانىمىزنى، مۇھىت ماكانىمىزنى، روھىي ماكانىمىزنى... قوغداش ۋە ئۇنى دۇنياغا تونۇتۇش ھەم ئۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلىش سەزگۈرلۈكى، شۇنداقلا ئۇنىڭغا بولغان چوڭقۇر مۇھەببەت ئېڭى بولۇشى كېرەك... (1) شىنجاڭدىكى داڭلىق يازغۇچىنىڭ ئەسىرى. بۇ ئەسەرنى تىيانشان كىنو ستۇدىيەسى فىلىم قىلىپ ئىشلىگەن. (2) ئامېرىكا ھېكايە فىلىمى (The Last Samurai). (3) قىرغىزىستانلىق دۇنياۋى يازغۇچى چىڭگىز ئايتماتوفنىڭ رومانى. mbsz6czqq2t288franrkvm69ao999kg 0 24720 176528 2026-09-26T20:54:18Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت '(«چىن تۆمۈر باتۇر» داستانى ئىزىدىن) '''جېلىل ئاۋۇت''' ...مەختۇمسۇلانىڭ ئىشىكىنىڭ ئالدىدا تازا سۈزۈك سۇ ئاقىدىكەن. مەختۇمسۇلا سۇنىڭ ئېقىشىغا قىزىقىپ، ئېرىق بويىدا ئولتۇرۇپ بېشىنى تاراپتۇ. ئۇنىڭ ئۇزۇن سۇمبۇل چاچلىرىدىن بىرنەچچە تېلى سۇغا چۈشۈپ كېتىپتۇ. بۇ چاچ...' 176528 wikitext text/x-wiki («چىن تۆمۈر باتۇر» داستانى ئىزىدىن) '''جېلىل ئاۋۇت''' ...مەختۇمسۇلانىڭ ئىشىكىنىڭ ئالدىدا تازا سۈزۈك سۇ ئاقىدىكەن. مەختۇمسۇلا سۇنىڭ ئېقىشىغا قىزىقىپ، ئېرىق بويىدا ئولتۇرۇپ بېشىنى تاراپتۇ. ئۇنىڭ ئۇزۇن سۇمبۇل چاچلىرىدىن بىرنەچچە تېلى سۇغا چۈشۈپ كېتىپتۇ. بۇ چاچلار ئېقىپ بېرىپ سانجۇ پادىشاھىنىڭ ئوردىسىدىكى كۆلگە چۈشۈپتۇ. بۇ ۋاقىتتا سانجۇ پادىشاھىنىڭ ئوغلى ئۇزمۇخ نۆكەرلىرى بىلەن كۆلنىڭ بويىدا ئولتۇرغان ئىكەن. شاھزادە ئۇزمۇخ كۆل بويىغا كېلىپ باش-كۆزىنى يۇيۇۋاتسا، قولىغا سۇمبۇل چاچ ئىلىنىپ چىقىپتۇ. بۇ چاچنىڭ ئۇزۇن ۋە سۇمباتلىقى شاھزادىنى ھەيران قالدۇرۇپتۇ. ئۇزمۇخ نۆكەرلىرىدىن: — بۇ نېمە دېگەن ئاجايىپ چاچ؟ — دەپ سوراپتۇ. نۆكەرلەر: — ئەي شاھزادە، بۇ ئىلى ئىقلىمىنىڭ گۈزىلى مەختۇمسۇلانىڭ چېچىغا ئوخشايدۇ، — دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن شاھزادە ئۇزمۇخ مەختۇمسۇلانى كۆرمەي تۇرۇپ ئىشق ۋەسىۋەسىسىگە چۈشۈپتۇ... («ئۇيغۇر خەلق داستانلىرى»، 1-قىسىم: «ئەمىر گۆر ئوغلى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2007-يىل 3-ئاي 2-بېسىلىشى، 325-بەت). ئەلقىسسە، سانجۇ پادىشاھىنىڭ شاھزادىسى ئۇزمۇخ نۇرغۇن نۆكەر بىلەن كېلىپ مەختۇمسۇلانى ئېلىپ قېچىپ كەتكەندىن كېيىن، چىن تۆمۈر باتۇر سىڭلىسىنى ئىزدەپ ئىلى دەرياسىنى كېچىپ ئۆتۈپ، تېكەس تېغىنىڭ «كۆك تۆپە» دېگەن يېرىگە كەپتۇ. ئۇ يەردە چارۋىچىلىق قىلىپ يۈرۈپ، پات ئارىدا سانسىزلىغان چارۋىلارغا ئىگە بولۇپتۇ. شۇنداقتىمۇ بۇ مال-دۇنيا ئۇنىڭ كۆزىگە زادى كۆرۈنمەپتۇ. ئۇنىڭ پۈتۈن ئەس-يادى سىڭلىسى مەختۇمسۇلادا ئىكەن. شۇڭا چىن تۆمۈر باتۇر سىڭلىسىنىڭ دەردىدە تولا يىغلاپ يۈرۈپ، ئاخىرى ئىككى كۆزى كۆرمەس بولۇپ قاپتۇ. («ئۇيغۇر خەلق داستانلىرى»، 1-قىسىم: «ئەمىر گۆر ئوغلى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2007-يىل 3-ئاي 2-بېسىلىشى، 330–331-بەتلەر).    تېكەس تېغىنىڭ شەرقىي تەرىپىدە ئۇزۇندىن بۇيان چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ يايلاقلىرى ۋە مال-دۇنياسىنى قولغا كەلتۈرۈش كويىدا يۈرگەن بىر بەگنىڭ ئۆيىدە قۇۋلۇق-شۇملۇق ۋە ناز-كەرەشمىدە شەيتانغا دەرس بېرەلەيدىغان، نە چېچى، نە كىرپىكى، نە قېشى يوق، بېشى تۇزلۇق قاپاققىلا ئوخشايدىغان بىر تاز قىزى بار ئىكەن. ئۇ چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ كۆزى كۆرمەس بولۇپ قالغانلىقىنى ئاڭلاپ ناھايىتى خۇشال بولۇپتۇ. بەگ تاز قىزىنى چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ قورۇقىغا ماڭدۇرۇپتۇ. تاز قىز چىن تۆمۈر باتۇرنى يوقلاپ كېلىپ، ئۇنىڭغا ھەر خىل ياغلىما سۆزلەرنى قىلىپ، ئۇنىڭ ئاش-تامىقىنى ئېتىپ، كىر-قاتىنى يۇيۇپ بېرىپتۇ. چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ كۆزى تاز قىزنىڭ چىرايىنى كۆرمەي، پەقەت قۇلىقى ئۇنىڭ نازى ۋە كۈلكىسىنىلا ئاڭلاپتۇ. شۇنداق قىلىپ تاز قىز چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ رەسمىي نىكاھىغا ئۆتۈپ، قانۇنلۇق ئايالىغا ئايلىنىپتۇ. ئەلقىسسە، مەختۇمسۇلا سانجۇ پادىشاھىنىڭ ئوردىسىدىن قېچىپ كېلىپ، ئالمۇتيارنىڭ ئالمىسىنى سۈرۈپ چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ كۆزىنى ئاچقاندىن كېيىن، ئاكا-سىڭىل قۇچاقلىشىپ، يىغلىشىپ كۆرۈشۈپتۇ. بىر چەتتە قاراپ تۇرغان تاز خوتۇن قېرىنداشلارنىڭ جەم بولغانلىقىغا ھەم ئۆزىنىڭ تاز يارىتىلىپ، ئەكسىچە مەختۇمسۇلانىڭ ئۇزۇن سۇمبۇل چاچلىق ئايال بولۇپ يارىتىلىپ قالغانلىقىغا ھەسەت قىلىپ، ئىچى ئېچىشىپ چىداپ تۇرالماي قېلىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ دەرھال شەھەردىكى بىر داڭلىق گىرىمخانىغا بېرىپ، نۇرغۇن پۇل خەجلەپ ئۆزىگە يالغان چاچ، يالغان قاش ۋە يالغان كىرپىك سالدۇرۇپتۇ. ئۇ خوتۇن يەنە يۇرتىدىن بىرنەچچە ئۇرۇق-تۇغقان، ئىنى-سىڭىللىرىنى چاقىرتىپ ئەكەلتۈرۈپتۇ. چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ قورۇقى مېھمانلار بىلەن ئاۋاتلىشىپ كېتىپتۇ. ئارىدىن بىر يىل ھەش-پەش دېگۈچە ئۆتۈپ كېتىپتۇ. چىن تۆمۈر باتۇر يايلاقلىرى ۋە مال-دۇنياسىنىڭ قانداق بولۇپ ئازلاپ كېتىۋاتقانلىقىنى ھېچبىر تۇيمايلا قېلىپتۇ. چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ مال-دۇنياسىلا ئەمەس، ھەتتا تاغ-داۋانلاردىكى ياۋايى ھايۋانلارمۇ ئازلاپ، ئوۋ قىلىش تولىمۇ تەسلىشىپ كېتىپتۇ. شۇ كۈنلەردە مەختۇمسۇلا يەڭگىسىنىڭ يۈرىكىگە سانجىلغان تىكەن بولۇپ تۇيۇلۇپتۇ. تاز خوتۇن مەختۇمسۇلانى، بوز ئاتنى، ئالغۇر بۈركۈتنى، پۈش-پۈش مۈشۈكنى ۋە كاپ-كاپ كۈچۈكنى يوق قىلىشنىڭ كويىغا چۈشۈپتۇ. مىسران قىلىچ بىلەن ئوق-يانى بولسا چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ كۆزى كۆرمەس بولۇپ قالغان چاغلاردا ئەۋرەزگە تاشلىۋەتكەن ئىكەن. — يايلاق تارلىشىپ، مال-چارۋىلار ئورۇقلاپ ئۆلۈپ كېتىۋاتىدۇ. ئۆيدىكى ئاش-ئۇزۇقلىرىمىزمۇ كۈندىن-كۈنگە ئازلاپ كېتىۋاتىدۇ. بۇندىن كېيىن قانداق قىلارمىز؟ — دەپتۇ بىر كەچلىكى چىن تۆمۈر باتۇر تېلېۋىزور كۆرۈپ ئولتۇرۇپ خوتۇنىغا. — ئاۋۇ تىرىكتاپ بۇرادەرلىرىڭىزدىن ۋاز كەچسىڭىز بولمامدۇ! — دەپتۇ تاز خوتۇن چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ كۆزىنىڭ ئىچىگە قاراپ. — قايسىسىدىن ۋاز كېچىمەن؟ — سوراپتۇ چىن تۆمۈر باتۇر ھەيران بولۇپ. — توخۇمىز تۇخۇم تۇغۇپ بېرىۋاتىدۇ، ئۇ قالسۇن. ئات، بۈركۈت، مۈشۈك ۋە ئىتنى دەرھال كۆزىمىزدىن يوق قىلايلى. يەنە، سىڭلىڭىز مەختۇمسۇلامۇ بۇ ئۆيدە تەييارغا ھەييار بولۇپ تۇرىۋەرسە بولماس! دەرۋەقە، چىن تۆمۈر باتۇر كۈن بويى تاز خوتۇننىڭ ھۇجرىسىدىن چىقماي، نەغمە-ناۋاسىنى ئاڭلاپ، ئۇسسۇل-ساماسىنى كۆرۈپ، ھاراق-شاراب ئىچىپ، ئەيش-ئىشرەتلىك تۇرمۇش قاينىمىغا شۇڭغۇپ كىرىپ كەتكەن بولغاچقا، ئىلگىرىكى ئات مىنىپ ئوۋ ئوۋلاش قاتارلىق ئەلەمدارلىق ئىشلىرى ھازىر ئۇنىڭغا پەقەتلا خۇش ياقماس بولۇپ قالغان ئىكەن. شۇنداق قىلىپ چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ بوز ئات، ئالغۇر بۈركۈت، پۈش-پۈش مۈشۈك ۋە كاپ-كاپ كۈچۈك قاتارلىق قولىغا قول، پۇتىغا پۇت بولۇپ كېلىۋاتقان سادىق ھەمراھلىرى بىر-بىرلەپ كۆزدىن نېرى قىلىنىپتۇ. نۆۋەت مەختۇمسۇلاغا كەلگەندە چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ خېلىلا بېشى قېتىپتۇ. بۇ ئىشقا يەنىلا تاز خوتۇن ئامال تېپىپتۇ: — مەختۇمسۇلا قانداقلا بولمىسۇن سانجۇ پادىشاھىغا ئىككى-ئۈچ يىل كېلىن بولدى. شۇڭا ئۇنى بۇ ئائىلىمىزنىڭ ئادىمى دەپ كەتكىلىمۇ بولمايدۇ. مەختۇمسۇلانى پادىچى تازغا ياتلىق قىلىۋەتسەكلا ئىش پۈتمىدىمۇ؟ ئۇنىڭ نەچچە يىل پادا بېقىپ تاپقان-تەرگەنلىرىمۇ ئاز ئەمەستۇ! — دەپتۇ ئۇ چىن تۆمۈر باتۇرغا. چىن تۆمۈر باتۇر دەرھال پادىچى تازغا تېلېفون قىلىپتۇ. پادىچى تاز: — مېنىڭغۇ جان دەپ ئالغۇم بار ئىدى، بىراق شۇ... ئۆيۈم نامرات، مەختۇمسۇلا خېنىم ئاش-تاماق، كىيىم-كېچەكتە قىينىلىپ قالارمىكىن. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇزمۇخ شاھزادە نۆكەرلىرىنى باشلاپ كېلىپ قالسا، ئۇ مېنى «مەختۇمسۇلانى ئېلىۋاپسەن» دەپ... مەختۇمسۇلا ئاكىسىنىڭ يەڭگىسى ۋە پادىچى تاز بىلەن قىلىشقان سۆزلىرىنى ئاڭلاپ، ئۆزىنى تۇتىۋالالماي ئۈن سېلىپ يىغلاپ كېتىپتۇ. — نېمىگە يىغلايسەن؟ — دەپتۇ چىن تۆمۈر باتۇر سىڭلىسىغا ئاچچىقلاپ، — مەن سېنىڭ دەردىڭنى ئاز تارتتىممۇ! «خوتۇن كىشىنىڭ چېچى ئۇزۇن، ئەقلى قىسقا» دەپ بىكارغا ئېيتىلماپتۇ. ياتلىق قىلىپ قوياي دېسىمۇ يىغلىغىنىنى كۆرمەمدىغان، بىكاردىن-بىكار كۆزىنىڭ يۇندىسىنى ئېقىتىپ... كېيىنكى سۆزلەر مەختۇمسۇلانىڭ قۇلىقىغا كىرمەپتۇ. ئۇ شۇ كۈنى، شۇ سائەتتىلا ئۆيدىن يامانلاپ چىقىپ، يېنىدا بىر تىيىنمۇ پۇل يوق ھالدا شەھەرگە قاراپ راۋان بولۇپتۇ. چىن تۆمۈر باتۇر بىر باش ئاغرىقىدىن قۇتۇلۇپ، كۆڭلى خاتىرجەم بولۇپتۇ. مەختۇمسۇلا شەھەرگە ناھايىتى تەسلىكتە يېتىپ كېلىپتۇ. ئاچلىق ۋە ھارغىنلىق ئۇنى تولىمۇ قىيناپتۇ. قۇياش ئاسمان-پەلەك ئېگىز بىنالارنىڭ غەرب تەرىپىگە ئۆتۈشى بىلەن ئۇ تولىمۇ قورقۇنچ ۋە غەمگە پېتىپتۇ. ئۇ يول ياقىسىدىكى بىر ئۇزۇن ئورۇندۇقتا نېمە قىلىشنى بىلمەي خىيال سۈرۈپ ئولتۇرسا، يولدىن ئۈچ چاقلىق موتسىكلىتتا ئۆتۈپ كېتىۋاتقان بىر تۆمۈر-تەسەك يىغقۇچى ئېلىپ-ساتارنىڭ كۆزى مەختۇمسۇلانىڭ ئېگىز ئورۇندۇقنىڭ يۆلەنچۈكىدىن ساڭگىلاپ چۈشۈپ يەردە توم يىلاندەك سوزۇلۇپ ياتقان قاپقارا سۇمبۇل چاچلىرىغا چۈشۈپتۇ. ئۇ ئىختىيارسىز ھالدا دەرھال موتسىكلىتىنى توختىتىپ مەختۇمسۇلانىڭ يېنىغا كېلىپتۇ: — ئەي ياتۇ، — دەپتۇ ئۇ مەختۇمسۇلانىڭ چېچىدىن كۆزىنى ئۈزەلمەي، — چېچىڭنى ساتامسەن؟ قازان ئالساڭ قازانغا، چىنە ئالساڭ چىنىگە تېگىشسەك بولىدۇ. داس، لېگەنلەرمۇ بار تېخى... — تېگىشمەيمەن! تاماق ئېتىدىغانغا ئاش بولمىسا قازاننى نېمە قىلىمەن؟ جان بولسا جاھان، ئاش بولسا قازان تېپىلىدۇ. — ئەمىسە نەق پۇلغا ساتقىن! مەختۇمسۇلا ئويلىنىپ تۇرۇپ قاپتۇ: «بۇ چېچىم ماڭا تولىمۇ كۆپ دىشۋارچىلىقلارنى سالدى. ئاكاممۇ ئۆيدە ‹خوتۇن كىشىنىڭ چېچى ئۇزۇن، ئەقلى قىسقا› دەۋاتاتتى. ئەگەر راستتىنلا شۇنداق ئىش بولسا، مەنمۇ ئاستا چېچىمنى قىسقارتىپ، ئەقلىمنى ئۇزارتىدىغان ئىشنى قىلاي — چېچىمنى كەستۈرۈپ سېتىپ، قورسىقىمنى تويغۇزاي...» ئۇ ھېلىقى ئېلىپ-ساتار بىلەن بىرلىكتە بىر گىرىمخانىغا كىرىپتۇ. گىرىمخانىدىكىلەر مەختۇمسۇلانىڭ چېچىنى گەجگىسىدىن كېسىپ تاشلاپتۇ. ئۇزۇن ئىككى ئۆرۈم سۇمبۇل چاچ قىيادىن چۈشكەن يىلاندەك تولغىشىپ يەرگە چۈشۈشى بىلەن تەڭ، يەر-زېمىن لەرزىگە كېلىپ تىترەپ كېتىپتۇ. لېكىن، مەختۇمسۇلا قورساقنىڭ ئاچلىقىدا بۇلارنى ھېچ سەزمەپتۇ. گىرىمخانىدىكىلەر مەختۇمسۇلانىڭ بېشىدا قالغان، ئاياغ مايلايدىغان چوتكىنىڭ تۈكىدەك كالتە چېچىنى قىزغۇچ رەڭدە بوياپ، تاراپ، چاچ قۇرۇتۇش ماشىنىسىدا پۈۋلىتىپ، كۆپتۈرۈپ، مەدەك يۆگەپ، موس (mousse) سۈرتۈپ، يەنە تېخى ئۇنىڭ يۈزلىرىنى ئىنگلىزچە، خەنزۇچە ئاللىقانداق خەتلەر يېزىلغان ماي بىلەن چاڭداپ، قاپاقلىرىنى كۈلرەڭ، لەۋلىرىنى قىزىل بىر نېمىلەر بىلەن بوياپتۇ. مەختۇمسۇلا ھېلىقى ئېلىپ-ساتارغا ئۇزۇن ئىككى ئۆرۈم چېچىنى سېتىپ ئالغان پۇلنىڭ بىر قىسمىنى گىرىمخانا خوجايىنىغا تۆلەپ، قالغىنىنى يېنىغا سېلىپتۇ. — بەك ساھىبجامال بولۇپ كەتتىڭ، ئەمدى ماۋۇ كۆڭلىكىڭنى تاشلىۋېتىپ، مودا كىيىمدىن بىر قۇر ئېلىپ كىيىنىدىغان بولساڭ، رېستوران-ئارامگاھلاردا ئايدا نەچچە يۈز سوم ئىش ھەققى ئېلىپ ئىشلىيەلىشىڭدە گەپ يوق، — دەپتۇ ھېلىقى تۆمۈر-تەسەك ئېلىپ-ساتار مەختۇمسۇلاغا قاراپ. دەرۋەقە، مەختۇمسۇلا ئەتىسى بىر رېستورانغا خىزمەتكە ئورۇنلىشىپتۇ. ئارىدىن بىر يىلچە ۋاقىت ئۆتۈپ كېتىپتۇ. مەختۇمسۇلا مۇلازىمەتچى خېنىم بولۇپ ئىشلەۋاتقان كۈنلەردە، بۇ رېستوراننىڭ ۋىۋىسكىسىدا نامى يېزىلغان ھەقىقىي خوجايىنى — ئۆز ۋاقتىدىكى سانجۇ پادىشاھىنىڭ شاھزادىسى، باش لىدېر ئۇزمۇخ رېستورانغا قەدەم تەشرىپ قىلىپتۇ. مەختۇمسۇلا باشقا مۇلازىملار بىلەن بىرگە قول قوشتۇرۇپ تۇرغاندا باش لىدېر ئۇزمۇخنى كۆرۈپ، ئۇنى تونۇپ قورققىنىدىن يۈرىكى قاتتىق سېلىپ كېتىپتۇ. بىراق، ئۇزمۇخ مەختۇمسۇلا قاتارلىقلارغا باققالنىڭ ئالدىدىكى تاللىنىپ قېلىپ ئاپتاپتا كېرەكتىن چىققان تاۋۇزلارغا قارىغاندەك مۇنداقلا بىر قاراپ قويۇپ ئۆتۈپ كېتىپتۇ. ئاڭلاشلارغا قارىغاندا، ئۆز ۋاقتىدىكى: «كۆزلىرى چەشمە بۇلاقتەك، قاشلىرى زىبۇزىننەت، قامىتى شەمشاد دەرىخىدەك، سۆزلىرى شېرىن-شېكەر، چاچلىرى گويا مەجنۇنتال، يۈزلىرى شەمسى قەمەر، لەۋلىرى گويا ياقۇت، قوللىرى ئىشقا چىۋەر، چىشلىرى دۇررى سەدەپتەك، پىكرى كەڭ ئالەم كېزەر» بولغان ئىلى ئىقلىمىنىڭ گۈزىلى مەختۇمسۇلانىڭ رەسىمىنى («ئۇيغۇر خەلق داستانلىرى»، 1-قىسىم: «ئەمىر گۆر ئوغلى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2007-يىل 3-ئاي 2-بېسىلىشى، 324-بەت) ئۇزمۇخ لىدېر ھازىرغىچە يۈرىكىنىڭ ئۇدۇلىدىكى يانچۇقىدا ناھايىتى قەدىرلەپ ساقلاپ يۈرەرمىش. مەختۇمسۇلا ئۆزىنىڭ يەر تېپىلمىغاندەك ئەينى ۋاقىتتىكى رەقىبى ئۇزمۇخنىڭ خىزمىتىنى قىلىپ قالغىنىدىن تولىمۇ خورلۇق ھېس قىلىپتۇ ۋە ئەتىسىلا رېستوران خوجايىنىدىن شۇ ئايلىق ئىش ھەققىنى ئېلىپ، بۇ يەردىن جىمجىتلا چىقىپ كېتىپتۇ... ئۇ ئۆزىنىڭ شەھەرگە كەلگەندىن بۇيانقى ئارزۇسى بويىچە، بوش ۋاقىتلاردىن پايدىلىنىپ ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىپ ئۇيغۇر يېزىقىدا بىمالال خەت يازالايدىغان ۋە كىتاب، گېزىت-ژۇرنال ئوقۇيالايدىغان بولغان ئىدى. مانا ئەمدى رېستوراندىن چىقىپ ئەتىسىلا شەھەردىكى تىككۈچىلىك كۇرسىغا تىزىملىتىپ، ھۈنەر ئۆگىنىشكە ئوتتەك قىزغىنلىق بىلەن كىرىشىپ كەتتى. «يېقىن بولسا چىشلىشەر، يىراق بولسا كىشنىشەر» دېگەندەك، مەختۇمسۇلا ئۆيدىن يامانلاپ چىقىپ كەتكەن دەسلەپكى كۈنلەردە چىن تۆمۈرنىڭ سىڭلىسى بىلەن كارى بولمىغان بولسىمۇ، ئەمما ۋاقىت ئۇزارغانسېرى يەنە سىڭلىسىنى سېغىنىشقا، ئۇنىڭدىن ئەنسىرەشكە باشلىدى. بىر كۈنى ئۇنىڭ مەھەللىدىكى ئايىغى چىقماس ئولتۇرۇش، ئىچكۈلۈكۋازلىقلارغا نېمىشقىدۇر كۆڭلى تارتماي، مېھمانخانا ئۆيىدە ئۆزى يالغۇز ھالدا كىرىسلودا يۆلىنىپ ئولتۇرۇپ VCD فىلىمى كۆرۈۋېتىپ، بىردىنلا خىيالى يەنە سىڭلىسى بىلەن ئۆزىنىڭ بالىلىق دەۋرلىرىگە ئۇچۇپ كەتتى. كىچىككىنە چىن تۆمۈر جاڭگالدا بۆرە ئانىسىدىن ئۆگىنىۋالغىنى بويىچە چاققانلىق بىلەن قوغلاپ تۇتۇۋالغان ئەركەك كىيىكنىڭ گۆشىنى ئىشتىھا بىلەن يەۋاتاتتى. چوڭ كۆل بويىغا ئوۋ ئىزدەپ كەتكەن بۆرە ئانىسى بەدەن ئەتلىرى يۇمران، ئەمما بۆرە ئانىسىنىڭكىگە ئەمەس، ئۆزىنىڭكىگە ئوخشايدىغان بىر بوۋاق بالىنى مۈرىسىگە ئارتقىنىچە ئەكېلىپ چىن تۆمۈرنىڭ ئالدىدىكى يەرگە قويدى. چىن تۆمۈر ئانىسىنىڭ بۇيرۇقى بويىچە كىيىك گۆشىنىڭ ئەڭ يۇمشاق يېرىدىن تىتىپ ئېلىپ قېرىندىشىنىڭ ئېغىزىغا ئاز-ئازدىن سېلىشقا باشلىدى... چىن تۆمۈر ئۆزىنىڭ قاچانلاردا ئۇخلاپ قالغىنىنى تۇيمايلا قالدى. ئۆي ئىچى تولىمۇ قاراڭغۇ ۋە سۈرلۈك ئىدى. چىن تۆمۈر سىرتتىن ئاڭلىنىۋاتقان «ھۇۋ-ھۇۋ-ھۇۋ...» دېگەن سۈرلۈك ئاۋازدىن چۆچۈپ ئويغىنىپ كەتتى. VCD فىلىمى ئاللىقاچان قويۇلۇپ تۈگەپ توختاپ قالغان ئىدى. تېخى بايىلا يادىغا ئالغان كۆك تۈكلۈك، كۆك ياللىق بۆرە ئانا مانا ئەمدى تاپتىن-تەپتە — چىن تۆمۈرنىڭ كۆز ئالدىدىلا، كۆزلىرىدىكى نۇرلۇق شولا ئۆيدىكى قاراڭغۇلۇقنى يورۇتقان ھالدا ئۇنىڭغا قاراپ ھۇۋلاۋاتاتتى. چىن تۆمۈر قورققىنىدىن «بىسمىللاھىررەھمانىرەھىم» دېيىشنىمۇ ئۇنتۇغان ھالدا قايسىدۇر بىر ئايەتنى دۇدۇقلاپ ئوقۇپ كەتتى. — قورقما چىن تۆمۈر، مەن بۈگۈن سېنى غەپلەتتىن ئويغاتقىلى كەلدىم. ساڭا نېمە بولدى، ئوغلۇم؟! سېنىڭ تومۇرۇڭدا ئېقىۋاتقىنى مېنىڭ قېنىممۇ ياكى ھاراقمۇ؟! سەن نېمىشقا بىر قورساقتا ياتقان قېرىندىشىڭنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالماي، ئۇنى تاشلىۋېتىسەن؟ قېنى سەندىكى ۋەتەنگە، خەلققە ۋە ھەدە-سىڭىللىرىڭغا بولغان مەسئۇلىيەتچانلىق؟! سەن پۈتۈن سۈرۈك بىر ئەر تۇرۇپ، ئۆزۈڭنى چاققان پاشىنى قوغدىيالىساڭلا ھېسابمۇ؟ سەن تېخى بەزىدە خىجىل بولماي «ھازىر قىز-ئاياللار يولدىن چىقىپ كەتتى» دەيسەنغۇ؟... چىن تۆمۈر بۆرە ئانىنىڭ ئۆيگە قاچان، قانداق كىرگىنىنى تۇيمىغاندەك، يەنە ئۇنىڭ قاچان، قانداق چىقىپ كەتكىنىنىمۇ تۇيمايلا قالدى. ئۇ ئۆزىگە كەلگەندە، بايا كۆرگەن ۋە ئاڭلىغانلىرىنىڭ چۈشى ياكى ئوڭى ئىكەنلىكىنى پەقەتلا ئايرىيالمىدى. ئەتىسى چىن تۆمۈر سەپەر تەييارلىقلىرىنى پۈتكۈزۈپ، سىڭلىسىنى ئىزدەشكە ئاتلاندى. ئۇ يېزا-سەھرا، شەھەر-بازارلارنى كېزىپ سىڭلىسىنىڭ دېرىكىنى قىلدى. لېكىن ھېچ يەردىن ئۇنىڭ دېرىكىنى ئالالماي بەكمۇ تىت-تىت بولدى. سىڭلىسىنى ئىزدەپ سەككىزىنچى قېتىم سىڭلىسى تۇرۇشلۇق شەھەرگە كەلگەندە، بىر كەچلىكى ئۇنىڭغا تونۇش چىراي بىر چوكان ئۇچرىدى. چىن تۆمۈر شۇنچە سىنچىلاپ قاراپمۇ بۇ چوكاننى ھېچكىمگە ئوخشىتالمىدى. ھېلىقى چوكانمۇ ئۇنى بىرسىگە ئوخشاتقاندەك كەينىگە قايرىلىپ قاراپ، ئۆتۈپ كەتتى. «ئەمەس، — دېدى چىن تۆمۈر ئۆز-ئۆزىگە، — بۇ ھەرگىزمۇ مەختۇمسۇلا ئەمەس. مەختۇمسۇلانىڭ دېگەن چېچى ئوشۇقىغا يېتىدۇ، بېشىدا چىمەن دوپپىسى، ئۈستىدە ئەتلەس كۆڭلىكى بار. بۇ قىز ھەقىچان مېنى ئۆزىنى ئوۋلاشقا شەرت قىلىپ ماڭا قارىغاندۇ. بولمىسا، بۈگۈن كېچىنى ئۇنىڭ بىلەن ئۆتكۈزسەممۇ بولغۇدەككەن... كېتىپ قالدى-دە كاساپەت!» ھېلىقى چوكان دەل مەختۇمسۇلا بولۇپ، تىككۈچىخانىسىنى شاگىرتلىرىغا تاشلاپ قويۇپ، ئۆزى كومپيۇتېردا كىيىم پىچىش ۋە لايىھەلەش تېخنىكىسى ئۆگىتىش كۇرسىغا ئالدىراش مېڭىشى ئىدى. ئۇ كىچىكىدىنلا چېچەن بولغاچقا، ھۈنەرنى ناھايىتى ياخشى ئۆگىنىپ ھازىر شەھەردىكى خېلى داڭلىق ھۈنەرۋەن بولۇپ قالغان ئىدى. ئۇنىڭ تىجارىتىمۇ كۈندىن-كۈنگە كېڭىيىۋاتاتتى. «چىرايى چىن تۆمۈر ئاكامنىڭ مەن سانجۇ پادىشاھلىقىدىن قېچىپ كەلگەن ۋاقتىدىكى چىرايىغا ئەجەب ئوخشايدىغان ئادەمكىنا بۇ! لېكىن ئۇنىڭ ئاكام بولۇشى قەتئىي مۇمكىن ئەمەس ھەم ئاكامنىڭ مېنى ئىزدەپ يۈرۈشىمۇ مۇمكىن ئەمەس. ئۇنىڭ چىرايى ئازراق ئوخشىغان بىلەن، نە گەۋدىسى، نە كىيىم-كېچەكلىرى، نە مېڭىش-تۇرۇش، قاراشلىرى ئاكامغا ئوخشىسۇن؟ بىرەر ساددا قىزنى تېپىپ ئەخمەق قىلىشنى ئويلاپ يۈرگەن بىر شاللاقنى ئاكامغا ئوخشىتىپ كەتكىنىمنى قارمامدىغان!» مەختۇمسۇلا ئۆز-ئۆزىنى ئەيىبلەپ مەنزىلىگە يۈرۈپ كەتتى. شۇ كېچىسى چىن تۆمۈر شەھەردىكى مېھمانخانا ياتىقىدا تۈن يېرىمدىن ئاشقاندا ھېلىقى كۆك ياللىق بۆرىنى يەنە كۆردى: — چىن تۆمۈر، — دېدى بۆرە ئۇنىڭغا خىتاب قىلىپ، — سەن ئاۋۋال ئۆزۈڭنى، ئۆز روھىڭنى تاپ! ئۆزۈڭنى ئىزدەپ تاپالىساڭ، ئاندىن مەختۇمسۇلانى تاپالايسەن! چىن تۆمۈر چۆچۈپ ئويغىنىپ، چوڭقۇر ئوي-خىيالغا پاتتى. بۇ چاغدا ئۇ يىراقتىكى بوغدا چوققىلىرىدىن بۆرىنىڭ سوزۇپ-سوزۇپ ھۇۋلىغان ئاۋازىنى ئاڭلىغاندەك بولدى. ھازىر خۇددى چىن تۆمۈر باتۇرنىڭ ئىسمىنى «تۆمۈر»گە ئۆزگەرتىۋالغىنىغا ئوخشاش، مەختۇمسۇلامۇ ئىسمىنى مەريەم دەمدۇ، مەۋجۇدە دەمدۇ، يا مەغپىرەت دەمدۇ، ئىشقىلىپ بىر يېڭى ئىسىمغا ئۆزگەرتىۋېلىپتىمىش. ئىسمىنى ئۆزگەرتكەن بولسىمۇ مەيلى، كەمىنە مۇئەللىپ ئاكا-سىڭىللارنىڭ ئارزۇسىنىڭ تېزرەك رېئاللىققا ئايلىنىشىغا تىلەكداشمەن. مەن تورداشلارنىڭمۇ قول قوشتۇرۇپ قاراپ تۇرمايدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن! باي ناھىيە توقسۇ يېزا، 2008-يىل 2-ئاينىڭ 22-كۈنى 3yts0ocqgtosyz7531j81f0wywqboru 0 24721 176529 2026-09-26T20:55:30Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت '(فېليەتون) '''جېلىل ئاۋۇت''' پىتلار قەۋمىنىڭ پادىشاھى ئۆز پۇقرالىرىنىڭ ئۆز بەدىنىدىن ماكان ۋە ئوزۇقلۇق بېرىپ بېقىپ كېلىۋاتقان ئادەملەرگە قانداقراق «خىزمەت» قىلىۋاتقانلىقىنى بىلىپ بېقىش مەقسىتىدە، ئادەملەرنىڭ سۆزلىرىنى چۈشىنىدىغان بىر تۈركۈم تىڭ-تىڭچىل...' 176529 wikitext text/x-wiki (فېليەتون) '''جېلىل ئاۋۇت''' پىتلار قەۋمىنىڭ پادىشاھى ئۆز پۇقرالىرىنىڭ ئۆز بەدىنىدىن ماكان ۋە ئوزۇقلۇق بېرىپ بېقىپ كېلىۋاتقان ئادەملەرگە قانداقراق «خىزمەت» قىلىۋاتقانلىقىنى بىلىپ بېقىش مەقسىتىدە، ئادەملەرنىڭ سۆزلىرىنى چۈشىنىدىغان بىر تۈركۈم تىڭ-تىڭچىلارنى يولغا سالغان ئىكەن.    نەچچە ئايلاردىن كېيىن ئۇلار ئىلگىرى-كېيىن پادىشاھنىڭ ھۇزۇرىغا كىرىپ، ئىنسانلارنىڭ پىتلار ھەققىدىكى ئىنكاسىنى دوكلات قىلىپتۇ. قىزىق يېرى، ھەممىسى تىلىنى بىر قىلىۋالغاندەكلا:    — ئىنسانلارنىڭ «چوڭ پىتتىن كىچىك پىت بەك يامان» دېيىشكىنىنى ئاڭلىدۇق، — دەپتۇ.    پىتلار پادىشاھى ھەيران بولۇپ: — بۇ زادى نېمە گەپ ئىكەن؟ — دەپ سوراپتۇ. — ئالىيلىرىغا مەلۇم بولغاي، چوڭ پىتلار ئارىلاپ-ارىلاپ، قېنىپ-قېنىپ تۇيدۇرماي چاقىدىكەن. ئەمما كىچىك پىتلار بىردەم پايپاقنىڭ قونچىغا، بىردەم ئىشتاننىڭ ئېغىغا كىرىۋېلىپ چاقسىمۇ يەنىلا تويماي، ئادەملەرگە بەدىنىنى قاشلىغۇدەكمۇ ئىمكانىيەت بەرمەي چېقىۋېرىپ، ئۇلارنى بەك بىزار قىلغان ئوخشايدۇ، — دەپتۇ.    پادىشاھ غەزەپلىنىپ، بىر توپ كىچىك پىتلارنى ھۇزۇرىغا چاقىرتىپ ئەكىلىپ، ئۇلارغا قاتتىق كايىپتۇ. — كايىمىسىلا شاھىم، سىلىنىڭ سىياسەتلىرىگە خىلاپلىق قىلىشقا ھەددىمىزمۇ بىزنىڭ؟ — دەپتۇ كىچىك پىتلار تەزىم بەجا كەلتۈرگەندىن كېيىن، — تىڭ-تىڭچىلار گەرچە ئادەملەرنىڭ سۆزىنى چۈشەنسىمۇ، ئەمما دائىم ئۇلار بىلەن بىرگە بولمىغاچقا، ئۇلارنىڭ سۆزىنىڭ مەنىسىنى چۈشەنمەپتۇ. بىزلەر ئۇلارنىڭ تىلىنىمۇ، دىلىنىمۇ خېلى ئوبدان چۈشىنىمىز. ئادەملەرنىڭ «چوڭ پىتتىن كىچىك پىت بەك چاقىدۇ» دېگىنى يالغۇز بىزگىلا قارىتىلغان سۆز ئەمەس. ناھىيە، يېزا، كەنتلەردىكى قوشۇقنىڭ سېپىچىلىك «ھوقۇق»ىدىن پايدىلىنىپ ئۆزلىرىنى قان-قان يىغلىتىۋاتقان «خەلقنىڭ چاكارلىرى»نى يامان دېگىنى. ئادەملەر ئالدى بىلەن ئەنە شۇنداق ئۆزلىرىنى ئەسكى چاپانلىق پىتلىققا ئايلاندۇرۇپ قويغان زامان زورلىرىنىڭ نەسلىنى قۇرۇتالماي تۇرۇپ، بىزنىڭ نەسلىمىزنى ھەرگىز قۇرۇتالمايدۇ. پىتلار پادىشاھى بۇ سۆزنى ئاڭلاپ، كۆڭلى خاتىرجەم بولۇپ، قوبۇلنى ئاخىرلاشتۇرۇپتۇ. (بۇ فېليەتون «كروران» ژۇرنىلىنىڭ 2005-يىللىق 1-سانىغا بېسىلغان.) jjz97tssl1vjc28cjkfi9c0yh7yfww7 0 24722 176530 2026-09-26T20:56:21Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''پەرھات تۇرسۇن''' چوڭ كوچا دوقمۇشىدىن قايرىلىشقا ئاز قالغاندا بۇلاڭچى ئالدىمنى توستى. ئۇ ئۇدۇل ئالدىمغا كەلسە تونۇش بىرسى ئوخشايدۇ دەپ ئۇنىڭغا سالام قىلىپ قولۇمنى تەڭلەپتىمەن. ئۇ سالىمىمدىن مەڭدەپ قالدى، بەلكى ئاز-تولا قورقۇنچقا چۈشكەندەكمۇ قىلاتتى. ئۇن...' 176530 wikitext text/x-wiki '''پەرھات تۇرسۇن''' چوڭ كوچا دوقمۇشىدىن قايرىلىشقا ئاز قالغاندا بۇلاڭچى ئالدىمنى توستى. ئۇ ئۇدۇل ئالدىمغا كەلسە تونۇش بىرسى ئوخشايدۇ دەپ ئۇنىڭغا سالام قىلىپ قولۇمنى تەڭلەپتىمەن. ئۇ سالىمىمدىن مەڭدەپ قالدى، بەلكى ئاز-تولا قورقۇنچقا چۈشكەندەكمۇ قىلاتتى. ئۇنىڭ چىرايىدىكى غەلىتە ئىپادە مېنىمۇ چۆچۈتۈۋەتتى. ئۇنىڭ چىرايى خۇددى بەدىنىدىكى قاننى تېزلىكتە يوقىتىپ بېرىۋاتقان كىشىنىڭ چىرايىغا ئوخشايتتى. بىرەر غەزەپ ياكى بىرەر شادلىق دېگەندەك تۇيغۇلارنى ئىپادىلەشكە ماجالى قالمىغاندەك كۆرۈنىدىغان بۇ ئادەمنىڭ مېنىڭ ئالدىمنى توسۇپ قانداق بىر نەرسىنى بىلدۈرمەكچى بولۇۋاتقىنىنى ئۇنىڭ چىرايىغا قاراپ بىلىش مۇمكىن ئەمەس ئىدى. شۇڭا مەن ئۇنىڭ بىر بۇلاڭچى ئىكەنلىكىنى ئۇ پىچاقنى چىقىرىپ ماڭا تەڭلىگىچىمۇ بىلەلمىگەن ئىدىم.    ئۇ ماڭا ئىنتايىن يېقىن كەلدى. ئۇنىڭ ئاغزىدىكى قاڭسىق تاماكا پۇرىقىنى ھېس قىلغۇدەك يېقىن كەلگەندىلا، خۇددى ئادەملەرنى شۇمپەن قىلىپ كۆرسىتىش ئۈچۈنلا يول بويىغا ئورنىتىپ قويۇلغاندەك خۇنۇك ۋە كۆمۈرنىڭ زەھەرلىك ئىسىدەك سارغۇچ چىراق يورۇقىدا مەن ئۇنىڭ ئەسلىدە سالىمىمدىن مەڭدەپ قالغان بولماستىن، بەلكى ئالاقزادە بولۇپ كەتكىنىنى بىلىپ يەتتىم. ئۇنىڭ ئورۇق يۈزلىرىدىكى بىرنەچچە تال چوڭقۇر سىزىقچىنىڭ قورۇق ياكى تاتۇق ئىكەنلىكىنى پەرق قىلغىلى بولمايتتى. ئۇنىڭ قولىدىكى پىچاقمۇ ئۇنىڭ كۆزلىرىگە ئوخشاش مۇزدەك مەينەت يالتىرايتتى. ئۇنىڭ بۇنداق خۇنۇك يالتىرىشىغا قاراپ ھېچكىممۇ ئۇنىڭ بىرەر تەنگە سانچىلىپ كىرىپ ئۆلۈمنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشىغا ئىشەنگۈسى كەلمەيتتى. ئۇ ئادەمنىڭ ئىچىنى ئاغرىتقۇدەك بىر ئەبگا پىچاقتەك قىلاتتى. ئۇنىڭ ئاشۇنداق بىر پىچاق بىلەن بۇلاڭچىلىق قىلماقچى بولۇشى ئادەمنىڭ كۈلكىسىنى قىستايتتى.    بۇلاڭچىنىڭ بويى مەندىن ئېگىز ئىدى. لېكىن ئۇنىڭ بىچارىلەرچە قىياپىتى ئۇنى بەكمۇ ئاجىز ۋە ئەبگا قىلىپ كۆرسىتەتتى. ئۇ ۋەھشىيلىشىپ ۋارقىراپ، مەندىن يېنىمدىكى بار پۇل ۋە پۇلغا يارايدىغان نەرسىلەرنى چىقىرىشنى تەلەپ قىلدى. ئۇنىڭ ئاۋازى سەل تىترەپ ۋە بوغۇلۇپ چىقاتتى، شۇنداقتىمۇ ئۇنىڭ ئاۋازىدا ھاقارەت تۈسى بار ئىدى. ئۇنىڭ ئاۋازىنىڭ تىترەپ بوغۇلۇشىدىن ئۇنىڭ يۈرەك رېتىمىنىڭ تېزلىشىپ كەتكەنلىكىنى بىلىۋالغىلى بولاتتى. ئەگەر سەل يورۇقراق جايدا بولغان بولسا، بەلكىم يۈزلىرىنىڭ قانسىراش تۈپەيلىدىن خۇددى مۇزدەك كۆكۈش رەڭگە كىرىپ قالغانلىقىنى كۆرگىلى بولار ئىدى. دېمەك ئۇنىڭ ئاۋازىدىكى تىترەش ۋەھشىيلىكتىن خۇدىنى يوقىتىش سەۋەبىدىن بولغاندەك قىلاتتى.    مەن بەزىلەرنىڭ بۇنداق چاغدا بۇرنىنىڭ شۇرقىراپ قاناپ كەتكىنىنى كۆرگەن ئىدىم. تەلۋىلەشكەن تەندىكى قان ئۆركەشلەپ بەدەننىڭ ھەممە يېرىگە زەرب بىلەن ئۇرۇلغاندا ئەنە شۇنداق قاپسىلىپ كېلىپ، قەيەرنىڭ تومۇرى جايلاشقان يەردىكى تېرىسى نېپىز بولسا شۇ جاينى يېرىپ چىقىدۇ. مەن كۆز ئالدىمدىكى بۇ بۇلاڭچىنىڭ ۋۇجۇدىدىكى قاننىڭ ئۆركەشلەپ، ئۇنىڭ تېنىدىكى قايسى جاينىڭ تومۇرىنى يېرىۋېتىشى مۇمكىنلىكىنى پەرەز قىلدىم. ئەگەر ئۇنىڭ مېڭە تومۇرىنى يېرىۋېتىپ، مېڭىسىگە قان چۈشۈپ كەتسە قانداق قىلغۇلۇق؟    مەن ئۇنىڭ قولىدىكى پىچاققا يەنە بىر رەت قارىدىم، پىچاقنىڭمۇ ئۇنىڭ ئاۋازىدەك تىترەۋاتقانلىقىنى كۆرمەكچى بولغاندىمەن بەلكىم. لېكىن پىچاق ئۇنىڭ قولىدا ناھايىتى مۇستەھكەم ئىدى. پەقەت ئۇنىڭ ئاۋازىلا تىترەڭگۈ ئىدى. بەلكىم ئۇ شۇ تاپتا بار كۈچى بىلەن ئەنە شۇنداق ئادەم ئۆلتۈرسە كۆزىنى مىتمۇ قىلىپ قويمايدىغان تەلۋە قاتىل قىياپىتىگە كىرىۋېلىش ئۈچۈن قولىدىكى تىترەكنى بېسىۋالغاندۇ. ئەلۋەتتە قولنىڭ تىترىشىنى كونترول قىلىش ئاۋازنى كونترول قىلىشتىن ئاسان. ئەگەر پىچاقمۇ سەل-پەل تىترەپ تۇرغان بولسا، ئۇنىڭ ۋەھشىيلىكىنىڭ بارغانسېرى ئېشىپ بېرىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلمىغان بولسام، ئۇ ماڭا بارغانسېرى بىچارە كۆرۈنۈپ ئىچىمنى ئاغرىتماس بولغىيدى. ئۇنىڭ ۋەھشىيلىكىنى ھېس قىلغانسېرى مەن ئۇنىڭ بۇنداق بىچارىلەرچە ھالىتىنى كۆرۈپ تۇرۇشقا چىدىيالماي قالدىم.    ئۇ مېنىڭ ئۆزىگە ئىچ ئاغرىتىۋاتقىنىمنى بىلىپ قالغان بولسا كېرەك، تېخىمۇ چىچاڭشىپ مېنى تىللاپ كەتتى، ئاندىن پىچاقنى بېقىنىمغا نوقتاپ قويدى. پىچاقنىڭ ئۇچى سانجىلغاندا بەلكىم كىيىمىمدىن ئاز-تولا تۆشۈك ئاچقاندۇ. لېكىن ئۇنىڭ بىلەن چاتىقىم بولمىدى، ئەس-يادىم يەنىلا ئالدىمدىكى بۇ ئادەمنىڭ ئەقلىنى قانداق يوقىتىپ قويۇۋاتقانلىقىدا ئىدى. مەن ئۇنىڭ يەنە ۋەھشىيلىشىۋېرىشىگە قاراپ تۇرالمايتتىم، ئۇنى بۇنداق بىچارىلەرچە ۋەھشىيلىشىۋېرىشتىن توختىتىش ئۈچۈن يانچۇقۇمدا بار نەرسىنىڭ ھەممىسىنى چىقاردىم. ئۇنىڭ كۆزلىرى ناھايىتى ئۆتكۈر بولسا كېرەك، بەرگەن نەرسىلەرنى ئاشۇ قاراڭغۇ جايدىلا بىرنەچچە سېكۇنت ئىچىدە ئايرىپ بىر تەرەپ قىلىپ بولدى. ئۇ پۇلغا يارايدىغان نەرسىلەرنى ئېلىپ قېلىپ، كىملىك ۋە باشقا پارچە-پۇرات قەغەز، تېلېفون نومۇرى دەپتىرى قاتارلىقلارنى يەرگە تاشلىدى. مەن ئېڭىشىپ كىملىكىمنى ئېلىۋالماقچى بولۇۋېدىم، ئۇ قورسىقىمغا بىرنى تىزلاپ مېنى توختىتىپ قويدى. مەن ئىلاجىسىز ئۇنىڭ كېلەر قېتىمدا نېمە قىلىشىغا قاراپ تۇردۇم. ئۇ مېنىڭ يانچۇقۇمدىن چىققان نەرسىلەرگە رازى بولمىغان ئىدى. شۇڭا مېنى يەنە بىر قۇر ئاختۇرۇپ چىقتى. ئۇ بەدىنىمنى ئاختۇرۇۋاتقاندا گويا ھەممە جاينى سىلاشتۇرۇپ، تام ياقىلاپ كېتىۋاتقان قارىغۇ تىلەمچىدەكلا كۆرۈنۈپ كەتتى. ئەگەر يېنىمدا يەنە پۇل ياكى باشقا نەرسە بولسا شۇ ھالدا ئۇنىڭغا ئايىماي بېرەتتىم. ئۆيۈمدىن ئەپچىقىپ بەرسەممۇ مەيلى ئىدى. پەقەت ئۇ ۋەھشىيلىشىشتىن بىردەم توختاپ، نورمال ئادەمدەك نەپەس ئېلىپ، يۈرىكىدىكى قاننىڭ ئايلىنىشى بىردەم نورماللىشىپ، چىرايىدىكى قىزىللىق ئەسلىگە كېلىپ، سەتلىك ۋە ۋەيرانىلىق ئۇنىڭ قىياپىتىدىن غايىب بولسا؛ كۆڭلى بىردەم تىنچىپ، مەيلى تاماقتىن، مەيلى خىيالدىن، مەيلى مۇھەببەتتىن ياكى ئادەم لەززەتلىنەلەيدىغان ھەرقانداق نەرسىدىن لەززەتلىنىشكە تەييار بولسىلا.    ئۇ مەندىن ئېرىشكەن نەرسىلەرنىڭ ئازلىقىغا غەزەپلەنگەن ئىدى. غەزەپنىڭ ئۇنى قانداق ھالغا كەلتۈرۈپ قويغانلىقىنى ئۇنىڭ ئەسەبىيلەرچە تىنىقىدىن بىلگىلى بولاتتى. ئۇنىڭ تىنىقى تېخىمۇ ئېچىپ كېتىۋاتقاندەك قىلاتتى. بەلكىم ۋەھشىيلىك ئۇنىڭ ئىچكى ئەزالىرىنىڭ ئىقتىدارىنى تېزلىتىپ، ئۇنىڭ ئاشقازىنى ۋە نەپەس يوللىرىدىكى بارلىق سېسىقچىلىقنى قوچۇۋەتكەندۇ ياكى غەزەپ ئۇنىڭ ئىچكى ئەزالىرىنى شىددەت بىلەن سېسىتىپ بېرىۋاتقاندۇ. خۇددى يىلاننىڭ زەھىرىدەك ئۇنىڭ غەزىپى بىلەن تەڭ بۇ پۇراقلار سىرتقا بىراقلا ئېتىلىپ چىقىپ كەتسە، ئۇ ئۆزىنىمۇ نۇرغۇن دەرىجىدە يارىلاندۇرۇشى مۇمكىن. يىلان باشقىلارنى چاققاندا ئۆزىمۇ چېقىش بىلەن تەڭ يارىلىنىدۇ. شۇڭا يىلان ئادەم چېقىلمىسىلا ئاسانلىقچە ئادەمنى چاقمايدۇ. ئالدىمدىكى بۇ ئادەم غەزەپلەنگەنسېرى، ئۇنىڭ تىنىقىدىكى پۇراق شۇنچە يىراقلارغا بىلىنگۈدەك بۇقسۇپ چىقىپ كېتەتتى. دېمەك ئۇ ناھايىتى زور دەرىجىدە ئېنېرگىيە ۋە روھىي كۈچنى ئۇپراتماقتا ئىدى. ماڭا ئۇ شۇ تاپتا بەدىنىنىڭ نەلەردىندۇر بىلىنمەس بىر جايلىرىدىن زور مىقداردا قان ئاقتۇرۇۋاتقاندەكلا تۇيۇلۇپ كەتتى. ئۇنىڭ مەندىن ئېرىشكىنى ئوننەچچە يۈەن بولغىنى بىلەن، يوقىتىۋاتقىنى قايتۇرۇۋالغىلى بولمايدىغان نەرسىلەر ئىدى.    مەن شۇنچىلىك ئاز پۇل بىلەن تۇرۇقلۇق ئۇنىڭغا ئۇچراپ قالغىنىمغا ئۆزۈمنى قەرزداردەك ھېس قىلدىم. كۈچلۈك غەزەپ ئالدىدا ئۇنىڭ بەدىنى بەكمۇ ئاجىزدەك قىلاتتى. ئۇ بۇنداق سەۋەبسىز غەزەپلەرگە بەرداشلىق بېرەلمەي، ئاخىرى ئۆزىنى ھالاك قىلىشى مۇمكىن. چۈنكى ئۇنىڭ غەزىپى سەۋەبسىز غەزەپ بولۇپ، بۇنداق غەزەپنىڭ كۈچى سەۋەبلىك غەزەپلەردىن مۆلچەرلىگۈسىز دەرىجىدە يۇقىرى. كىشىلەر ھەر خىل سەۋەبلەر بىلەن ئۆزىنىڭ غەزىپىنى مەلۇم ئاساسلارغا ئىگە قىلغاندىلا، ئاندىن ئۇنىڭ كۈچىنى ئاساسەن سىرتقا قارىتىپ، ئۆزىنى ئەمەس، بەلكى غەزەپ ئوبيېكتىنى زەخمىلەندۈرەلەيدۇ. ھېچقانداق ئاساسى بولمىغان غەزەپ بولسا غەزەپلەنگۈچىنىڭ ئۆزىنى بەكرەك زەخمىلەندۈرىدۇ. بۇلاڭچى شۇ تاپتا ئۆزىنىڭ ماڭا بۇ قەدەر غەزەپلىنىشىنىڭ تامامەن يولسىز ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ، شۇڭا ئۇ بۇ غەزەپ ئالدىدا ئامالسىز. غەزەپ ئۇنىڭ تېنىنى ئوتتەك ئۆرتەپ، ئۇنىڭ ئىچىنى ۋەيران قىلماقتا. شۇڭا ئۇنىڭ بۇ قەدەر چىچاڭلاپ كېتىشى ئاخىرقى قېتىملىق جان تالىشىشتەكلا ئېچىنىشلىق ئىدى. ئۇنىڭغا ئىچ ئاغرىتىۋاتقىنىم ئۇنىڭ ئۆتىنى تېخىمۇ قاينىتىۋېتىپ قالمىسۇن دەپ، ئۇنىڭدىن قورقۇۋاتقان قىياپەتكە كىرىۋالماقچى بولساممۇ، لېكىن ئۇنىڭغا بولغان ئىچ ئاغرىتىشىمنى يوشۇرالمىدىم. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ ئىككى بىنانىڭ ئارىسىدىكى يولنىڭ كىرىش ئېغىزىدا مەن يول بويىدىكى چىراققا ئالدىمنى قىلىپ، ئۇ بولسا كەينىنى قىلىپ تۇراتتى، شۇڭا ئۇنىڭ يۈزىنى ئېنىق كۆرگىلى بولمايتتى، ئۇ بولسا مېنىڭ چىرايىمدىكى ئىپادىلەرنى ناھايىتى ئېنىق كۆرەلەيتتى. مەن پۇلنى يېنىمغا ئاز سېلىپ سىرتقا چىققانلىقىم ئۈچۈن ئۇنىڭدىن كەچۈرۈم سورىدىم، بۇنىڭ بىلەن ئۇ تېخىمۇ ئۆزىنى بېسىۋالالماي قالدى. ئۇنىڭچە بولغاندا، مەن شۇ تاپتا ئۇنى تىللىغان بولسام، ئۇنىڭ بىلەن قاتتىق ئېلىشقان بولسام، ئاندىن ئۇ بۇنچىۋالا ناچار ئەھۋالغا چۈشۈپ قالمايتتى.    ئۇ مېنىڭمۇ ئۇنىڭ غەزىپىگە غەزەپ بىلەن ئىنكاس قايتۇرۇشۇمنى ئارزۇ قىلاتتى، چۈنكى ئۇ شۇندىلا ئۆزىنىڭ بىر مۇنچە روھىي ئېنېرگىيە سەرپ قىلىپ ئىپادىلەپ چىقارغان غەزىپىنى مەلۇم ئاساسقا ئىگە قىلاتتى. مېنىڭ ئۇنىڭ ۋەھشىيلىكىگە قايتۇرغان ئىنكاسىم زادىلا ئۇنىڭ ئەقلىگە سىغماي ئۇنى تۈگەشتۈرمەكتە ئىدى. ئۇ بىردەم ئۆزىنى كونترول قىلالماي مېنى ئىنتايىن سەت گەپلەر بىلەن تىللاپ، پىچىقىنى ئەسەبىيلەرچە ھەرىكەت بىلەن گاھ يۈزلىرىمگە، گاھ بەدىنىمنىڭ باشقا جايلىرىغا بىر ھازا توختىماي شىلتىپ چىقتى. مېنى ھامان بىر كۈنى ئۆلتۈرۈۋېتىدىغانلىقى ھەققىدە قەسەم ئىچتى. لېكىن شۇ تاپتىكى ئەھۋالىدا ئۇ مېنى ئۆلتۈرۈۋەتسىمۇ دەردى چىقىدىغاندەك ئەمەس ئىدى. ئۇنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىگە قاراپ زادىلا چىدىغۇدەك ھالىم قالمىدى. ئۇ مېنىڭ ئالدىمدا خۇددى مۈشۈكنىڭ ئالدىدىكى چاشقاندەك، پۈتۈنلەي ئۈمىدسىزلەنگەن ۋە خۇدىنى يوقاتقان ھالدا تۇراتتى. كۆزلىرىمگە لىققىدە ياش كەلدى، مەن ئۇنىڭ بۇنى كۆرۈپ قالماسلىقىنى ئۈمىد قىلاتتىم، لېكىن ئامال قانچە، ئۇ بۇنى كۆرۈپ قالدى. ئىچى قاراڭغۇلۇق ۋە زەھەر بىلەن تولغان بۇنداق ئادەملەرنىڭ تىل-ھاقارىتى، ھۇجۇمى، قورشاۋىدا قالغان ۋاقتىمدا مەن دائىم خۇداغا نالە قىلىپ، ئىنسانلارنى نېمە ئۈچۈن تەقدىرنىڭ شۇنچە ناچار ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويىدىغانلىقىنى سورايمەن. ئۇلارغا ئىچ ئاغرىتىمەن. مەن بىلىمەن، بۇ ئادەملەر غەزەپتىن لەززەتلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ لەززەتلىنىش ئۇسۇلى دۈشمەنلىكتۇر. ئىنسانىي مېھرى-مۇھەببەت ئۇلارنىڭ ئۆتىنى قاينىتىدۇ. شۇڭا مېھرى-مۇھەببەت ئۇلارغا بېرىلگەن ئەڭ چوڭ جازا. مەن ئۇلار مەڭگۈ ھېس قىلىپ يېتەلمەيدىغان ئىنسانىي مېھرى-مۇھەببەت بىلەن تولغان قەلبىم بىلەن ھامان ئۇلاردىن غالىب. ئۇلارنىڭ ھالىغا ۋاي، ئۇلار دۇنيادىكى ئەڭ بىچارە مەخلۇقلار، ئۇلارنىڭ ھۇجۇملىرى ئالدىدا تەۋرەپ قالمايمەن، ئۇلار مەڭگۈ قاراڭغۇلۇق ۋە جاھالەت ئىچىدە جان تالاشقۇچىلاردۇر. بۇلاڭچى ئاخىرى غەزىپىگە پايلىيالماي قالدى، غەزەپ ئۇنىڭ ئاجىز تېنىنى ھەر تەرەپلەرگە ئىرغىتىپ تاشلايتتى. ئۇنىڭ تېنىدىن كېلىۋاتقان پۇراق تېخىمۇ كۈچىيىپ، گويا كونا قەبرىنى ئاچقاندا جەسەتتىن كېلىدىغان پۇراققا ئوخشاپ قېلىۋاتاتتى. مەن ئۇنى مۇشۇ ھالىتىدە ماڭا پىچاق تىقىۋېتىشتىن يانمايدۇ دەپ ئويلىغان ئىدىم، لېكىن ئۇ پىچاقنى تاشلىۋېتىپ، چوڭ يولغا ئۆزىنى ئاتتى ۋە يولنى كېسىپ ئۆتۈپ، قارشى تەرەپتىكى بىر قاراڭغۇ كوچىغا كىرىپ غايىب بولدى. مەن ئۇنىڭ قېچىپ كېتىۋېتىپ دەلدەڭشىگىنىنى كۆردۈم. ئۇنىڭ تېنىنى غەزەپ خېلىلا خورىتىۋەتكەن ئىدى. 2007-يىل 10-ئاينىڭ 22-كۈنى، ئۈرۈمچى 7vy2m0sgsgmqlacuekhiwie2ddywhjo 0 24723 176531 2026-09-26T20:57:33Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''ئېزىز ئەيسا كۆكتۇغ''' ھۇقۇش ھۇۋلىغان جاي چۆل قالىدۇ. — خەلق ھېكمەتلىرىدىن == 1 == 1945-يىلى كۈز، قۇمباش① ئايمىقى... خۇپتەن نامىزىنى تۈگەتكەن نامازخانلار بىر-بىرلەپ ئۆيلىرىگە تارقىلىشقاندىن كېيىن، قېرى ئىماممۇ مەسچىت ئىشىكىنى قۇلۇپلاپ ئۆيىگە راۋان بولدى. شۇ...' 176531 wikitext text/x-wiki '''ئېزىز ئەيسا كۆكتۇغ''' ھۇقۇش ھۇۋلىغان جاي چۆل قالىدۇ. — خەلق ھېكمەتلىرىدىن == 1 == 1945-يىلى كۈز، قۇمباش① ئايمىقى... خۇپتەن نامىزىنى تۈگەتكەن نامازخانلار بىر-بىرلەپ ئۆيلىرىگە تارقىلىشقاندىن كېيىن، قېرى ئىماممۇ مەسچىت ئىشىكىنى قۇلۇپلاپ ئۆيىگە راۋان بولدى. شۇنىڭ بىلەن بەگ مەھەللىسى دەپ ئاتىلىدىغان بۇ مەھەللىدە ئەل ئايىغى ئاستا-ئاستا بېسىقىپ قالدى. ئەمما مەسچىتكە ياندىشىپ سېلىنغان بىر ئېغىزلىق ۋەقفە ئۆيدە قەدىمىي چىراغداننىڭ زىغىر يېغىغا چىلانغان پىلىكى چاراسلاپ كۆيۈۋاتاتتى. ئۆيدىكى بەش نەپەر ئۈچ ۋىلايەت ئارمىيەسىنىڭ ھەربىي فورمىسىنى كىيىشكەن كىشىلەرنىڭ ئەنسىز چىرايىدىن، ئۈن-تىنسىز ھالدا ئاچچىق ماخۇركىنى ئۆزئارا تۇتۇشۇپ چوڭ-چوڭ شوراشلىرىدىن ئۇلارنىڭ جىددىي ھەم قىيىن بىر ئۆتكەلگە دۇچ كەلگەنلىكى مانا مەن دەپ بىلىنىپ تۇراتتى. بىردىنلا بۇ جىمجىتلىقنى ئۆيگە كىرىپ كەلگەن ئۇلارنىڭ ئىككى نەپەر ھەمراھى بۇزدى ۋە ئالدىدىراق كىرىپ كەلگەن بەستلىك، ئۆسكىلەڭ بۇرۇت قويۇۋالغان بىر ئەسكەر كەسكىن ھەربىي تەلەپپۇزدا دوكلات بەردى: — دوكلات، ئودلىنىي باشلىقى! ئات باقار مىجىتنى كۆپ ئىزدىدۇق، ئۆيىگە بېرىپمۇ تاپالمىدۇق. دادىسى: «سالى بەگ②نىڭ دورغىلىرى چاقىرىپ ئېلىپ چىقىپ كەتتى» دەيدۇ. ئوتتۇرا بوي، قويۇق قوشۇما قاشلىرىنىڭ ئاستىدىكى ئويچان كۆزلىرىدىن ئەقىل-پاراسەت نۇرلىرى چاقناپ تۇرىدىغان ئەزىمەت ئودلىنۇپ③ دوكلاتنى ئاڭلىغاندىن كېيىن بىر ئىشنى جەزملەشتۈرگەندەك باش لىڭشىتىپ تۇرۇپ، ئۆز-ئۆزىگە سۆزلەشكە باشلىدى: — ئەسلى ئىش مۇنداق ئىكەن-دە؟! ئەسلىدە مۇناپىقلار ئۇ ئات باقارنى باشتىلا بىزگە پايلاقچىلىققا قويغان ئىكەن ئەمەسمۇ؟ مەن نېمىشقىمۇ ئۇ ئات باقارغا «ئۆز مىللىتىم، ساددا دېھقان» دەپ ئىشىنىپ يۈرگەندىمەن؟ ئەزىمەت ئودلىنۇپ ئۆكۈنۈش بىلەن ئاچچىق ماخۇركىسىنى كۈچەپ شوراپ، تەكرار-تەكرار ئەپسۇسلانغىنىچە باش چايقاپ، ئۆي ئىچىدە ئۇياقتىن-بۇياققا مېڭىپ، ھاياجان بىلەن ئېچىنىش ئارىلاش سۆزلەيتتى: — ئالدى-كەينى يىگىرمە يىل ئاۋۋال قەشقەردە ئابدۇقادىر داموللا ھەزرەتلىرىنى كىم قەستلەپ ئۆلتۈردى... تېخى بۇ يىل بېشىدا ياش شائىر، ئىنقىلابچى لۇتپۇللا مۇتەللىپنى كىم يەنە كىمگە سېتىپ بەردى؟! ئۆتكەن تارىخىمىزنى ۋاراقلايدىغان بولساق، يەنە يۈزلىگەن قېرىنداشلىرىمىز ئۆز ئىچىمىزدىن چىققان ساتقىن، مۇناپىقلارنىڭ خائىنلىقى بىلەن ئەزىز جېنىدىن جۇدا بولدى ھەم بولماقتا... يەنە نۇرغۇنلىغان خەلقىمنىڭ ھۆرلۈكىگە، تەرەققىياتىغا بېغىشلانغان ئۇلۇغۋار ئىشلار شۇ ئىپلاس ساتقىنلار تۈپەيلى رۇياپقا چىقماي توزۇپ تۈگىمەكتە! ياراتقان ئىگەم، قانداق ئازغۇن بەندىلەربىز؟ بىزنىڭ ئىچىمىزدە نېمىشقا مۇشۇنداق كىشىلەر كۆپتۇ?! ھەرە چېغى ئۆز ئۇۋىسى زىيانغا ئۇچرىسا، ھەممىسى بىرلىشىپ زىيان سالغۇچىغا قارشى چىقىدۇ. ئەمما نېمىشقا بىزنىڭ ئىچىمىزدىكى بىر قىسىم كىشىلەر ئۆزىگە، ئۆز مەنپەئىتىگە زىيان سالغۇچىلارنىڭ غالچىلىقىنى قىلىدۇ?! ئەزىمەت ئودلىنۇپ بىرھازا ئۆز-ئۆزى بىلەن پۇچىلانغاندىن كېيىن دەرھال ھاياجىنىنى بېسىۋېلىپ، كەسكىن تەلەپپۇزدا ھەمراھلىرىغا سۆزلەشكە باشلىدى: — يولداشلار! قېرىنداشلار! كېچىكىپ كەلگەن مەلۇماتتىن ۋە ھەر خىل ئالامەتتىن مەلۇم بولدىكى، بىز باش شىتابتىن ئايرىلىپ قالغىلى ئىككى كۈن بولدى! يەنى پۈتۈم④ بويىچە باش شىتاب تۇيۇقسىز ئاقسۇدىن چېكىنىپ شىمالغا يۈرۈپ كەتكىلى ئىككى كۈن بوپتۇ. ھازىرقى بىز قۇمباش، بەشئېرىق، ئاۋات⑤ ئايماقلىرىغا ئالدىن چارلاش ئۈچۈن ئەۋەتىلگەن ئودلىنىيە③نىڭ بىردىنبىر ۋەزىپىمىز ھەم شۇنداقلا بىردىنبىر يولىمىز — بۈگۈن كېچە تۈن قاراڭغۇسىدىن پايدىلىنىپ ئاقسۇدىن ئۆتۈپ، كونا شەھەر⑤ ئارقىلىق ئاساسىي قوشۇنغا يېتىشىۋېلىش! ئەزىمەت ئودلىنۇپ ھەمراھلىرىنىڭ چىرايىغا بىر قۇر قارىۋەتكەندىن كېيىن سۆزىنى داۋاملاشتۇردى: — ھازىر ئاقسۇ ناھىيە بازىرىدا ئارمىيەيىمىز چېكىنگەندىن كېيىن، گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرى شۇنچە تېزلا پۈتۈمنى يىرتىپ تاشلاپ، ئەكسىيەتچىل ئەپتى-بەشىرىسىنى ئاشكارىلاپ، پۇقرالارغا قارىتا ھەربىي ھالەت يۈرگۈزۈپ، بىر ئوچۇم ساتقىنلارنى ئىشقا سېلىپ، ئارمىيەيىمىزنى ھىمايە قىلغان، ياردەم بېرىپ قوللىغان ھەرقانداق پۇقرانى سۈرۈشتۈرۈپ، تۇتۇپ تۈرمىگە تاشلاش، ھەتتا ئېتىۋېتىش بىلەن قىساس ئالماقتا. جۈملىدىن بىزنىڭ بۈگۈن كېچىدىكى بۇ سەپىرىمىزمۇ بىخەتەر بولىدۇ دەپ ئېيتالمايمەن. شۇڭا ھەممىمىزنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مۇشۇ مىنۇتتىن باشلاپ ھەممىمىز ھەربىي فورمامىزنى سېلىۋېتىپ، پۇقراچە كىيىنىمىز. قورال، ئوق-دورىلارنى سامان ئارتىلغان تاغارغا ئوبدان يوشۇرۇڭلار. جامالقان بىلەن مەن پىيادە يولۇچى سىياقىدا سىلەردىن مەلۇم ئارىلىق قالدۇرۇپ ماڭىمىز. ئارسلان بىلەن ئابدۇقادىر، ئىككىڭلار ھارۋىلىق سامان ساتقىلى ماڭغان سىياقتا، قالغان تۆتىڭلار ھېلىلا ئاتقا تېگىشىپ كەلگەن تۆت ئېشەككە سامان ئارتىپ ماڭغان قىياپەتتە ماڭىسىلەر. ناۋادا جىددىي ئەھۋالغا يولۇقساق، بىردەك مېنىڭ بۇيرۇقۇم بويىچە ئۆزئارا ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلىمىز. بۇ — بۇيرۇق! سۆزۈم تۈگىدى، چۈشەندىڭلارمۇ؟! — چۈشەندۇق! — ئەمىسە تەييارلىنايلى! == 2 == شۇ كۈنى، قۇياش ئەڭ ئاخىرقى نۇرلىرىنى قالدۇرۇپ غەرب تەرەپكە باش قويۇشى بىلەن تەڭ، ئاقسۇ دەرياسى ۋادىسىنى تۈن قاراڭغۇسى بىر-بىرلەپ ئۆز قوينىغا ئېلىشقا باشلىدى. چۈكۈرۈپ كىيىۋالغان قاما تۇمىقى ئاستىدىكى ياغاق، سوزۇنچاق يۈزىگە قويۇۋالغان ئۆسكىلەڭ ئۆچكە ساقىلى، قىڭغىراقتەك قىرلىق ئۇزۇن قاڭشىرىنىڭ ئىككى يېنىغا ئولتۇرۇشقان چوڭقۇر چاناقلىرىدىكى پىت كۆزلىرى بىلەن خۇددى گۆردىن ھېلىلا ئېلىپ چىقىلغان مېيىتتەك كۆرۈنىدىغان سالى بەگنىڭ دورغىسى ئىبراھىم، تۈن قاراڭغۇسىدىكى سۈيى ئەمدىلا تارتىلىشقا باشلىغان ئاقسۇ دەرياسى كېچىكىدىن ئېھتىيات بىلەن ئۆتتى-دە، ئاستىدىكى بوز خېچىرنى دېۋىتىپ، دەريا بويىدىكى سايلىق ۋە تېتىرلىقنى ئارقىدا قالدۇرۇپ، ئەگرى-توقاي قەدىمىي كارۋان يولى بىلەن خانىقا مەھەللىسىگە يېقىنلاشتى. ئىبراھىم دەريا بويىدىن يىراقلاشقانچە، يول بويىدا ئوت-چۆپ، ئازغانلار، جىگدە ۋە تېرەكلەر قويۇقلىشىشقا باشلىدى ھەم قاياقتىندۇر ھۇقۇشنىڭ ۋەھىمىلىك ھۇۋلىغان ئاۋازى ئاڭلاندى. بىردىنلا بۇ ۋەھىمىدىن قورقۇنچ باسقان ئىبراھىم بەلباغ بىلەن مەھكەم باغلانغان ئۇزۇن چەكمەن چاپىنىنىڭ قوينىدىكى قەغەز پۈتۈكنى تۇتۇپ قويدى-دە، ئىچىدە ئاللىقانداق دۇرۇتلارنى ئوقۇشقا باشلىدى... ئۇ دۇئاسىنىڭ ئاخىرىغا: «ئى ئۇلۇغ ياراتقان ئىگەم، بېگىم تاپشۇرغان بۇ مۇھىم مەلۇماتنى جاۋ⑥ دارىنغا ساق-سالامەت تېزراق يەتكۈزۈپ، ئىلى ئوغرىلىرىنىڭ جازاسىنى بېرىشكە نېسىپ قىلغايسەن!» دەپ قوشۇپ قويدى. ئىبراھىم ئاقسۇ ناھىيە بازىرىنىڭ قەشقەر دەرۋازىسىغا يېقىنلاشقاندا، قاياقلاردىندۇر ئارىلاپ ئوق ئاۋازى، يىغا-زار، ۋاراڭ-چۇرۇڭ، قىيا-چىيالار ئاڭلىنىشقا باشلىدى. تۈن قاراڭغۇسىدا مەشئەل كۆتۈرگەن توپ-توپ گومىنداڭ ئەسكەرلىرى ۋە ساقچىلار كىملەرنىدۇر تۇتۇپ باغلاپ، ئۇرۇپ-دۈشكەكلەپ ئېلىپ مېڭىشماقتا ئىدى. بازار ئىچىدە بىرنەچچە يەردە ئوت قويۇلغان ئۆيلەردىن ئوت يالقۇنى ئاسمان-پەلەك كۆتۈرۈلۈپ، بۇ كىچىككىنە ناھىيە بازىرىدا تۈن قوينىدىكى قىيامەت داۋام ئەتمەكتە ئىدى. ئىبراھىم كۆز ئالدىدىكى بۇ ئەھۋاللارنى كۆرۈپ ئۆز «دانالىقى»دىن سۆيۈنگەچ كۆڭلىدە: «مانا، گومىنداڭ پىرقى ھۆكۈمىتىگە شىلتىڭ ئاتقاننىڭ سازايىسى! ‹سۇ كېتەر تاش قالار، ئوسما كېتەر قاش قالار› دېگەن گەپ بار. كىم ئۇلارنى بەش ۋاخ نامىزىنى تىنچ ئوقۇپ، سىڭگەن نېنىنى يەپ، كۆرگەن بۇ ياخشى كۈنلىرىگە شۈكۈر قىلمىسۇن دەپتۇ?!» دېگەنلەرنى ئويلىدى. ئىبراھىم بۇرۇن نەچچە قېتىم قاترىغان، ئاقسۇ ناھىيە بازىرى ئىچىدىكى نەچچە يۈز يىللىق بىرنەچچە تۈپ يوغان ئاق تېرەك قەد كۆتۈرۈپ تۇرغان ئاقسۇ ساقچى ئىدارىسىنى تېزلا تېپىۋالدى ۋە خېچىرىنى جايلاشتۇرۇپ، دەرۋازا ئالدىدىكى ئىككى نەپەر قاراۋۇلغا «جاۋ خەنچىڭ ئالىيلىرىغا جىددىي يەتكۈزىدىغان مەلۇمات بار»لىقىنى ئۇقتۇردى. بىر نەپەر قاراۋۇل ئىچكىرىگە كىرىپ كېتىپ، بىر ھازا ئۆتكەندىن كېيىن كىرسە بولىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى. ئىبراھىم قارا سىر بىلەن سىرلانغان قوش قاناتلىق سۈرلۈك ئىشخانىغا كىرىپ كەلگەندە، خۇددى سىل كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ قالغان كونا بىماردەك پاناق بۇرنىنىڭ ئاستىدىكى كاماك ئېغىزىغا ماسلاشمىغان كۆكۈش كۆرۈنىدىغان ئىككى زاڭاق سۆڭىكى پۇلتىيىپ چىققان، تۈكسىز قاشلىرى ئاستىدىكى بىر جۈپ سارغۇچ پىت كۆزىدىن ھېلە-مىكىر، شۇملۇق چاقناپ تۇرىدىغان جاۋ خەنچىڭ تەرجىمانى (توڭچىسى)⑦ كانىۋاي بىلەن بىللە يىراقتىن سوغۇق نەزەر سالغىنىچە ئۇنى ئىشخانىسىدا ساقلاپ تۇراتتى. ئىبراھىم بوسۇغىدىن ئاتلاپلا قۇللارچە تىزلىنىپ تۇرۇپ، قوينىدىكى پۈتۈكنى چىقىرىپ، تىترەپ تۇرغان قوللىرى بىلەن پۈتۈكنى بېشىدىن ئېگىز كۆتۈرۈپ جاۋ خەنچىڭغا ئۇزىتىپ، زەئىپ ئاۋاز بىلەن گەپ قوشتى: — ئالىيلىرىغا چەكسىز ئېھتىرام بولغاي! قۇمباش ئايمىقىنىڭ بېگى سالى بەگنىڭ دورغىسى مەن بولىمەن. بۇ مۇھىم مەلۇماتنى سالى بېگىمنىڭ ئالاھىدە تاپشۇرۇقى بىلەن ئۆزلىرىگە ئېلىپ كەلدىم. بىر نەپەر ئەسكەر-مۇلازىم پۈتۈكنى جاۋ خەنچىڭغا يەتكۈزۈپ بەردى. قۇڭغۇز پانۇس يورۇقىدا جاۋ خەنچىڭ ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان پۈتۈكنى ئېلىپ، قاتلاقلىرىنى ئېچىپ «ئوقۇ» دېگەن ئىشارەت بىلەن تەرجىمانىغا ئۇزاتتى. تەرجىمان خەنزۇچىغا ئايلاندۇرۇپ ئالدىرىماي ئوقۇشقا باشلىدى: «يەتتە ئىقلىمنىڭ پۇشتى-پاناھى، جىمى مۇسۇلمانلارنىڭ ماھى، ئاقسۇ خەلقىنىڭ قاياشى، مۆمىن پېقىرنىڭ دوست-ئادىشى جاۋ خەنچىڭ ئالىيلىرىغا يېتىپ مەلۇم بولغاي كىم: بىر مەھەل پىلەكلەر ئوڭدا ئۇچۇپ، پۇشماقلار ياقا بولغاندا، ھەددىدىن ئاشقان ئىلى ئوغرىلىرىنىڭ يەتتە نەپەر ئەسكىرى بىزنىڭ قۇمباش، بەشئېرىق، ئاۋات تەرەپكە قۇتراپ يالاڭتۆشلەرنى قۇترىتىپ، بىز كەبى تىنچ مۆمىن پۇقرالارنىڭ ئارامىغا بەرھەم بېرىپ، قالايمىقانچىلىق، ئەنسىزلىكنى زاھىر قىلدىلار. ۋەللاھۇ ئەئلەم، ئۇلۇغ تەڭرىمنىڭ رايى، ئۆزلىرىنىڭ كۈچ-قۇدرىتى بىلەن بۇ ئىقلىمنىڭ يەنە ئۆزلىرىنىڭ تەقىبىگە ئۆتكىنىدىن بىخەۋەر بۇ يەتتە ئوغرى يەنە بۇ ئىككى كۈندىن بۇيان قۇمباش ئايمىقىدا تايتىڭلىماقتا. نىھايەتكى، ئۇلار بۈگۈن ئۆزلىرىنىڭ مەشئۇم كۈنىدىن خەۋەر تېپىپ، ئېشەكلىك، ھارۋىلىق سامانچى سىياقىدا ياسىنىپ، كېچە تۈن قاراڭغۇسىدا كونا شەھەرگە ئۆتۈپ كېتىشنى نىيەت ئەتتىلەر. ئىنشائاللاھ، بۇ مەلۇمات شۇنچىلىك ئىشەنچلىكتۇركى، ناۋادا بۇ مەلۇمات يالغان بولۇپ قالسا، بۇ ئەرزىمەس خەس كەبى جېنىم مۇبارەك قىلىچلىرىنىڭ ئىختىيارىدا بولغاي. شۇڭا بۇ ئوغرى شەيتانلارنىڭ يامان نىيىتىنىڭ مۇراد تاپماسلىقى ئۈچۈن زۆرۈر تەدبىرلەرنى ئىختىيارلىرىغا مەنزۇر ئەيلەپ، نامە تامام، ۋەسسالام. ئۆزلىرىگە كۆپتىن-كۆپ ئېھتىرام بىلەن: سالى بەگ.» — ياخشى! ياخشى! كۆپ ياخشى! — دېدى جاۋ خەنچىڭ رازىمەنلىك بىلەن ئىبراھىمغا قاراپ سۆزىنى داۋام ئېتىپ: — بېرىپ بېگىڭگە ئېيت، ئۇ چوڭ خىزمەت كۆرسەتتى. مەن ئۇنىڭ بۇ تۆھپىسىنى ئۇنتۇمايمەن ھەم تارتۇقلايمەن! جاۋ خەنچىڭ ئالدىن تەييارلانغان پۇل سېلىنغان لىپاپىنى ئىبراھىمنىڭ ئالدىغا تاشلىدى. ئىبراھىم ئۆمىلەپ بېرىپ لىپاپىنى ئېلىپ: «رەھمەت، رەھمەت، ھەشقاللا!» دېگىنىچە كەينىچىلەپ ئىشخانىدىن چىقىپ كەتتى. ئەپيۇن تولدۇرۇلغان غاڭزىسىنى تەشنالىق بىلەن تەكرار شوراپ بولغاندىن كېيىن، جاۋ خەنچىڭ ئولتۇرغان ئورنىدىن تۇرۇپ، ئىشخانىسى ئىچىدە ئۇياق-بۇياققا ماڭغاچ كانىۋايغا سۆزلەشكە باشلىدى: — ھەي كانىۋاي، ھېس قىلدىڭمۇ؟ بۇ ئىككى-ئۈچ كۈن ئىچىدە بىزگە كەلگەن مەلۇماتنىڭ كۆپلىكىنى... ئىلى ئوغرىلىرى ۋە بىر قىسىم توپىلاڭچىلارنى ھېسابقا ئالمىغاندا، بۇ چەنتۇلار نەقەدەر پاسسىپ، دۆت كىشىلەر ھە؟! بىز تەلەپ قىلساقمۇ، قىلمىساقمۇ ئۆزلۈكىدىن كېلىپ بىر-بىرى ھەققىدە مەلۇمات يەتكۈزىدۇ. بىر-بىرىنى چېقىدۇ، سېتىدۇ. بۇنداق ئەھۋال بىر قارىماققا بىزنىڭ ئۇلارنى تېخىمۇ ئۈزۈل-كېسىل، ئاسانلا ئىدارە قىلىشىمىزغا پايدىلىق بولغىنى بىلەن، ئەمەلىيەتتە بىزنىمۇ بوشاشتۇرىدۇ. ئېسىڭدىمۇ، ئاتا-بوۋىمىزدىن قالغان مۇنداق بىر ھېكمەتلىك سۆز بار: «رەقىبىڭ ئاجىز بولسا قىلىچىڭنى دات باسىدۇ». ئۆز دانالىقىنى كۆز-كۆز قىلىپ كانىۋايمۇ سۆزگە لوقما سالدى: — بىز بۇ چەنتۇلارنى ئىدارە قىلىشتا يەنىلا ئاتا-بوۋىلىرىمىزدىن قالغان «ئۆز گۆشىدە ئۆز يېغىنى قورۇش» ئۇسۇلى بويىچە ئۇلارنى ئۆزئارا پايلاقچىلىققا، قارشىلىشىشقا، ئۆزئارا بىر-بىرىنى نازارەت قىلىشقا ۋە بىر-بىرىنى قىرىشقا سېلىشىمىز لازىم. جاۋ خەنچىڭ تەرجىمان كانىۋاينىڭ دۈدۈك قىلىپ ئېيتقان سۆزىنى ئاڭلاپ، يۇقىرى ئاۋازدا ئۆزلىرىنى تۇتۇۋالالماستىن تەڭ كۈلۈشۈپ كېتىشتى... ئاندىن جاۋ خەنچىڭ كانىۋايغا جىددىي ئورۇنلاشتۇرۇش ۋەزىپىسىنى تاپشۇردى: — مۇنۇ ئىككى ۋەزىپىنى جىددىي بەجا كەلتۈر: بىرى، يېرىم سائەت ئىچىدە بارلىق ساقچى كۈچلىرى يىغىلىپ تەييار بولسۇن; يەنە بىرى، دەرھال ھەربىي باش شىتابقا بېرىپ ۋۇ شاۋبىڭ⑧ قوماندانغا يەتكۈز: مۇشۇ بىر سائەت ئىچىدە ساقچى ئەترىتىگە بىر بەن ئەسكەر ياردەمگە چىقارسۇن. قالغان سەۋەبلەرنى ئۆزۈڭ شىتابقا بارغاندا تەپسىلىي چۈشەندۈر. بىر سائەتتىن كېيىن خانىقا كەنتىدە «مېھمان»نىڭ ئالدىغا چىقىمىز. قېنى، بۈگۈن ئۇ قۇتۇرغان يالاڭتۆشلەرنىڭ ئىلگىرىكى كۈنلەردە بىزنى بۇ سېپىل ئىچىگە ھەپتە-ئون كۈن قاماپ قويۇپ تارتقۇزغان خورلۇق ۋە نومۇسىمىزنىڭ ھېسابىنى، ئىنتىقامىنى قانداق ئالىدىكەنمىز، كۆرۈپ باقايلى! — خۇپ! == 3 == تۈن يېرىمى. سامان ئارتىلغان ئىككى ئېشەك، بىر ھارۋا ۋە پىيادە يول يۈرگەن كىشىلەر قىياپىتىدىكى ئەزىمەت ئودلىنۇپ قاتارلىق يەتتە كىشى ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئەمدىلا ئاقسۇ دەرياسى كېچىكىدىن ئۆتۈپ، ئەگرى-توقاي يول بىلەن خانىقا كەنتى ئىچىدىكى قويۇق چاتقاللىق ۋە ئورمانلىققا يېقىنلىشىشىغا، تۇيۇقسىز يولنىڭ ئىككى چېتىدىكى چاتقاللىقتىن تەرەپ-تەرەپتىن ئوق ئېتىلىشقا باشلىدى. خۇددى چاغان مەزگىلىدىكى پوجاڭزا ئاۋازىدەك گومىنداڭ ساقچىلىرى ۋە ئەسكەرلىرى تەرىپىدىن شىددەت بىلەن ئېتىلىۋاتقان تۇيۇقسىز ئوقلار ئەزىمەتلەرنى تېڭىرق sourceType قىلىپلا قويدى. يول بويى ئالاھىدە ھوشيارلىقنى ساقلاپ ماڭغان ئەزىمەت بىلەن جامالقان تېزلىك بىلەن يەر بېغىرلاپ يېتىپ دۈشمەن ھۇجۇمىدىن ئامان قالدى; قالغان تۆت نەپەر جەڭچى تۈن يېرىمىدىكى بۇ پىستۇرمىدا بىر مىنۇت ئىچىدىلا ئۆزىنىڭ قىممەتلىك ھاياتىدىن ئايرىلدى. ئەزىمەت بىلەن جامالقان ئۆزىنى ئوڭشاپ قايتۇرما ھۇجۇمغا ئۆتۈش پۇرسىتى يارىتىش ئۈچۈن، يەر بېغىرلاپ دومىلاپ بىر ئويمان ئورەككە چۈشۈپ قوراللىرىنى رۇسلىدى. جامالقان ئەزىمەتنىڭ يېنىغا ئۆمىلەپ كېلىپ پىچىرلىدى: — ئودلىنۇپ، دۈشمەنلەرنى مەن ئۆزۈمگە جەلپ قىلىپ تۇراي، سىز دەرھال بۇ قورشاۋنى بۆسۈپ چىقىپ، شىتابقا يېتىشىپ ئودلىنىيەمىزنىڭ خىزمىتىدىن دوكلات قىلىڭ! بۇ ھەممىدىن مۇھىم، تېز بولۇڭ! — ياق، ئىككىمىز تەڭ كېتىمىز! سېنى بۇ يەردە... دەھشەتلىك پارتلىغان گراناتا زەربىسىدىن ئەزىمەت بىرنەچچە مېتىر يىراقلىققا ئۇچۇپ چۈشتى. ئۇ بىر دەقىقە ئۆتكەندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ خۇددى مۆجىزىدەكلا ھايات قالغانلىقىغا ئىشەنمەي، ئۇ يەر-بۇ يەرلىرىنى سىلاشتۇرۇپ كۆردى ۋە تۈن قاراڭغۇسىدا ئاستا-ئاستا بېسىقىۋاتقان چاڭ-توزان، ئىس-تۈتەكلەر ئارىسىدىن جامالقاننى ئىزدىدى. ئۆزىدىن سەللا نېرىدا جامالقان مىدىر-سىدىر قىلماي ياتاتتى. ئۇ يەر بېغىرلاپ بېرىپ جامالقاننى قايتا-قايتا تۈرتتى، ئەمما ئۇنىڭدىن قىلچە تىرىكلىك ئالامىتىنى تاپالمىدى. ئەزىمەت شۇ دەمدە ئۆزىنىڭمۇ ئىنتايىن خەتەرلىك ئەھۋالدا ئىكەنلىكىنى چاقماق تېزلىكىدە ھېس قىلدى-دە، تېز-تېز ئۆمىلەپ ھەم دومىلاپ يول بويىدىكى بىر قۇرۇق ئېرىققا چۈشتى ھەم ئېرىق ئىچى بىلەن يېرىم ئۆمىلەپ، يۈگۈرۈپ قويۇق ئۆسكەن قوناقلىققا كىرىپ كەتتى. مەشئەل كۆتۈرگەن ساقچىلار، ئەسكەرلەر ئۇنىڭ ئارقىسىدىن ئىز قوغلاپ كەلمەكتە ئىدى. ئەزىمەت قوناقلىق ئىچىدە مۆكۈنۈپ يېتىشنىڭ خەتەرلىكلىكىنى ھېس قىلىپ، قوناقلىق ئىچىدىكى يەنە بىر قۇرۇق ئېرىقچىغا كىرىپ تېزلىك بىلەن چاپتى. ئانچە ئۇزاققا بارماي، ئۇنىڭ ئالدىغا لىق سۇ ئېقىۋاتقان، ئىككى قېشى بولۇق ئوت-چۆپ بىلەن پۈركەنگەن بىر چوڭ ئېرىق ئۇچرىدى. ئۇ تىۋىش چىقارماي ئېرىقتىكى سۇغا شۇڭغىدى ۋە ئوت-چۆپلەرنىڭ دالدىسىدا سۇنىڭ ئېقىمى بويىچە ئېقىپ كەتتى... بارا-بارا قوناقلىقلارنىڭ شاراقلىشى ۋە دۈشمەنلەرنىڭ ۋاراڭ-چۇرۇڭلىرى يىراقلاپ قالدى. == 4 == ئەزىمەت تۈن قاراڭغۇسىدا يۆنىلىشتىن ئادىشىپ قالماسلىق ئۈچۈن، پات-پات ئاسماندىكى تۆمۈر قوزۇق يۇلتۇزىغا قاراپ نىشاننى بېكىتىپ، يەنى كونا شەھەر تەرەپكە قاراپ خېلى بىرھازا ماڭدى. دۈشمەنلەرنىڭ زەربىسى ۋە تۇتۇشىدىن قۇتۇلغانلىقىغا ئىشەنگەندىن كېيىن، ئېتىز بويىدىكى ئېگىز، بولۇق ئۆسكەن ئوتلار ئارىسىغا كېلىپ ئولتۇرماقچى بولۇپ ئولتۇرۇشىغا، بىر دەھشەتلىك ئاغرىق مېڭىسىدىن كىرىپ پۇتىنىڭ ئۇچىدىن چىقىپ كەتتى. بەرداشلىق بېرەلمىگەن ئەزىمەت: «ۋايجان!» دەپ ئېڭراپ كەتتى. ئىشتىنىنىڭ ئىچىدىن ئاغرىغان يەرنى سىلاپ كۆرسە، قولىغا ئىسسىق، شىلىمشىق سۇيۇقلۇق ۋە قاتتىق ئاغرىۋاتقان يارا ئېغىزى ئۇچرىدى: «ئاپلا، يارىلىنىپتىمەن ئەمەسمۇ؟» دەپ ئويلىدى ئۇ. دۈشمەن قولىغا چۈشۈپ قېلىشتىن قۇتۇلۇشتەك جىددىي پەيتتە دالدىغا ئېلىنىش ئالدىراشلىقى بىلەن ئۆزىنىڭ يارىلانغانلىقىنىمۇ سەزمىگەن ئىدى. ئەزىمەت ساق يانپىشىنى يەرگە قويۇپ ئارام ئېلىشقا باشلىدى. ئۇنىڭ تەمتىرىشى بېسىقىپ ھاسىراشلىرى توختىغاندىن كېيىن، بىر تەرەپتىن يانپىشىدىكى ئاغرىق بارا-بارا كۈچىيىپ دەرد بەرسە، يەنە بىر تەرەپتىن سۇ چىقىپ كەتكەن ھۆل كىيىمى بەدىنىگە چاپلىشىپ ئەندىكتۈرۈپ توڭدۇرۇشقا باشلىدى. ئەزىمەت شۇنچىلىك قىسقا ۋاقىت ئىچىدە دۈشمەنلەرنىڭ پىستۇرمىسىغا ئۇچراپ ئالتە نەپەر سەپدىشىدىن ئايرىلىپ قېلىش، ئۆزىنىڭ خەتەرلىك مىنۇتلاردىن ئامان-ئېسەن قۇتۇلۇپ چىقىش جەريانىنى بىر-بىرلەپ كۆز ئالدىغا كەلتۈرۈپ، كۆڭلى بىردىنلا يېرىم بولدى. ئالتاي، نىلقا تاغلىرىدا، غۇلجا شەھىرىنى ئېلىش جەڭلىرىدىكى نېمىدېگەن خەتەرلىك، ئەڭ مۈشكۈل پەيتلەردىمۇ ئازراقمۇ تەمتىرەپ باقمىغان، چارچاپ روھى چۈشۈپ باقمىغان بۇ ئەزىمەتكە بۈگۈن خېلىلا ھاردۇق يېتىپ، كۆزلىرىدىن ئىختىيارسىز تاراملاپ ياش تۆكۈلۈشكە باشلىدى... ئۇ ئۆزلىرىنىڭ پىستۇرمىغا ئۇچراش ئەھۋالىنى ئويلىدى: «ئەجەبا، دۈشمەنلەر بىزنىڭ مۇشۇ يول بىلەن بۈگۈن كېچە ماڭىدىغانلىقىمىزنى ئېنىق بىلىپ قاپتىيا؟ خەپ سالى بەگ، مۇناپىق! سېنىڭ ساتقىنلىقىڭنى ئاخشاملا بىلگەن ئىدىمغۇ! ئەجەبا، مەن ئەنە شۇنداق تەكرار خاتالىققا يول قويدۇممۇ؟ شۇ باتۇر، سۆيۈملۈك قېرىنداشلارنىڭ ھاياتى شۇ خائىن، ئىپلاسلارنىڭ سېتىۋېتىشى بىلەن شۇنچە تېزلا ئاخىرلىشامدۇ؟ ياق! مەن ھەممىسىنى ‹ئۆز قېرىنداشلىرىم، ئۆز مىللىتىم› دەپ قاراپ تۇرۇپ ‹بىزنى سېتىۋەتمەيدۇ› دەپ سەل قارىغان خاتالىقىم بار، شۇنداق ئەمەسمۇ؟ دېمىسىمۇ شۇنچە كۆپ ئەزىمەتلەر، باھادىرلار ھاياتىدىن، بارلىقىدىن كېچىپ كىم ئۈچۈن بۇ كۈرەشنى قىلىۋاتىمىز؟ كىم ئۈچۈن ھاياتىمىزنى سېلىپ بېرىۋاتىمىز؟ ھەممىسى خەلقىمىزنىڭ بەختى ئۈچۈن ئەمەسمۇ؟! قارىغاندا، بىز خەلقىمىزنى گومىنداڭ ئەكسىيەتچى ھۆكۈمىتىنىڭ زۇلمىدىن قۇتۇلدۇرۇش بىلەن بىرگە، ئۇلارنىڭ مەھكۇم، مىسكىن روھىنى يۇيۇشىمىز، ئاقارتىشىمىز، ئەڭ مۇھىمى ئىچىمىزدىكى بىر قىسىم مىللىي مۇناپىقلارنى تازىلىشىمىز لازىم ئوخشايدۇ... خەپ سالى بەگ، مەن ھاياتلا بولىدىكەنمەن، ئاقسۇغا قايتىپ كېلىپ ئەڭ ئاۋۋال بۇ ھېسابنى، ئالتە نەپەر سەپدىشىمنىڭ قان قەرزىنى سەندىن بىر-بىرلەپ ئالمايدىغان بولسام...» ئەزىمەتنىڭ خىيالىنى يېقىن ئەتراپتىن ئاڭلانغان بامدات نامىزىنىڭ ئەزان ئاۋازى بۆلۈۋەتتى. «مەھەللە ئىچىگە يېقىن كېلىپ قالغان ئوخشىمامدىمەن؟ — دەپ ئويلىدى ئەزىمەت، — خۇداغا شۈكۈر، تاڭمۇ يورۇپ قاپتۇ... بىرەرسىنىڭ ئۆيىگە كىرىپ يارامنى تاڭدۇرۇۋېلىپ، سەپىرىمنى ئاندىن داۋام قىلاي.» ئەزىمەت بىر تاياقنىڭ ياردىمىدە، يارىلانغان پۇتىنى تەستە سۆرەپ ئەزان ئاۋازى ئاڭلانغان تەرەپكە قاراپ ماڭدى. ئانچە ئۇزىمايلا، بارا-بارا يورۇۋاتقان تاڭ يورۇقىدا ئۇ يەر-بۇ يەرگە تارقالغان ئۆيلەردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان، مەسچىتنىڭ ئادەتتىكىچە ياسالغان گۈمبىزىنى تېزلا پەرق ئېتىۋالدى: «خۇدالىق يولىنى تۇتقان بىر تەقۋادار كىشىدىن ياردەم سورىسامغۇ چاتاق چىقماس. ئۇ كىشى مېنى گومىنداڭ ساقچى دائىرىلىرىگە چېقىپ يۈرمەس.» ئەزىمەت شۇلارنى كۆڭلىدىن ئۆتكۈزۈپ، ئۇدۇل مەسچىتكە قاراپ ماڭدى. ئۆگزىدىن چۈشۈۋاتقان مۇئەززىن ئالدىدىكى ئۆزىگە قاراپ تۇرغان ناتونۇش كىشىنى كۆرۈپ: — تەرەتنى ماۋۇ ئۆيگە كىرىپ ئېلىۋالسىلا، — دەپ بىر ئۆينى كۆرسەتتى. — مېنىڭ سىلىگە بىر گېپىم بار ئىدى. ئەزىمەتنىڭ باشقا ئىشى بارلىقىنى پەم قىلغان مۇئەززىن ئۇنىڭ يېنىغا كەلدى: — نېمە گەپلىرى بار ئىدى؟ — مەن بىر يولۇچى، يولدا كېلىۋېتىپ قاراڭغۇدا يولدىن ئېزىپ قېلىپ، يىقىلىپ كەتتىم. يانپىشىم يارىلىنىپ قالدى... ئاغرىق دەستىدىن ماڭالماي قالدىم. شۇڭا ياردەم قىلىپ، ئۆيلىرىدە پۇتۇمنى تېڭىۋالسام، ئاندىن يولۇمغا ماڭسام دەيمەن. قېرى مۇئەززىن ئەزىمەتنىڭ ھۆل ھەم لاي بولۇپ كەتكەن ئۈستى-بېشىغا سىنچى كۆزلىرى بىلەن بىر دەقىقە تىكىلىپ تۇرۇپ كەتتى-دە: — ماڭسىلا ئەمىسە، — دەپ ئۆيىگە باشلاپ ماڭدى. مۇئەززىن مەسچىتتىن ئانچە ئۇزىمايلا، يولنى داۋام قىلىپ تۇرۇپ: — كېچىدە خانىقا مەھەللىسى تەرەپتە ئېتىشىش بولدى. شۇ يەردىن پىتىراپ كەلدىلىمۇ نېمە؟ — دېدى. ئەزىمەت مۇئەززىننىڭ ھەممە ئىشنى بىلىپ بولغانلىقىنى ھېس قىلىپ سەل ئەندىشىلەندى، ئەمما «ياردەم قىلار» دېگەن ئۈمىد بىلەن سۆزسىزلا ئۇنىڭغا ئەگەشتى. مۇئەززىن ئەزىمەتنى مەسچىتكە ئانچە يىراق بولمىغان بىر ھويلىغا باشلاپ كىردى ۋە ھويلا سۈپۈرۈۋاتقان ئايالىغا تاپىلىدى: — ئۆيگە مېھمان كەلدى خوتۇن. ئەتىگەندە ئوخشىتىپ بىر پولۇ ئەتسىلە، يەنە ئىسسىق سۇ ھەم كىيىم-كېچەك بەرسىلە بۇ مېھمانغا. مەن ئوغلىمىز چاۋار قارىنى تېۋىپقا ماڭغۇزاي، ئۇنىڭغىچە مەنمۇ نامىزىمنى ئوقۇپ كىرەي. مۇئەززىن ياندىكى ئايرىم ئۆيگە كىرىپ ئوغلىنى ئويغىتىپ، خېلى ئۇزۇن شىۋىرلاپ بىر نەرسىلەرنى دېدى-دە: — نامىزىمنى ئوقۇپ كىرەي، ئوغلۇم تېۋىپ چاقىرغىلى ماڭدى، سىلى ئارام ئېلىپ تۇرسىلا، — دەپ چىقىپ كەتتى. ئەزىمەت موماي ئېلىپ كىرگەن ئىسسىق چاي ۋە قۇرۇق كىيىمنىڭ بەھرىدىن خېلى ئەسلىگە كېلىپ قالدى-دە، يانپاشلاپ ئارام ئېلىشقا باشلىدى. بىر ئاش پىشىمدىن كۆپرەك ۋاقىتمۇ ئۆتتى، كۈن نۇرى ئۆينى تولۇق يورۇتتى. نېرىقى ئۆيدىن مەزىلىك پولونىڭ پۇرىقى كەلگىلى خېلى بولغان بولسىمۇ، ئەمما موماي نېمىشقىدۇر تاماقنى ئېلىپ كىرمىدى. دەل شۇ مىنۇتلاردا ھويلىدا گۈپۈرلەپ باسقان ئاياغ تىۋىشلىرى ئاڭلاندى-دە، ئەزىمەت ياتقان ئۆينىڭ ئىشىكى تېپىپ ئېچىلدى. قوراللىرىنى تەڭلەپ تۇرغان گومىنداڭ ئەسكەرلىرى ئارىسىدىن بىرى ئۇيغۇرچە ۋارقىرىدى: — قىمىرلىما! يۇۋاش بول، بولمىسا ئوق چىقىرىمىز! ئەزىمەت نېمە ئىش بولغانلىقىنى ئاڭقىرىپ بولغۇچە، ئەسكەرلەر يوپۇرۇلۇپ كىرىپ ئۇنى چەمبەرچاس باغلىدى-دە، ئىشىك ئالدىدا تەييارلاپ قويۇلغان ھودۇققا (خادىكقا) سېلىپ ئېلىپ كەتتى. شۇ كۈنى چۈشتىن كېيىن، تۆۋەنكى بالداڭ كەنتى⑤ مەسچىتىنىڭ مۇئەززىنى ئاقسۇ ناھىيەلىك ساقچى ئىدارىسىگە چاقىرتىلىپ، بىر نوكچە ئالتۇن بىلەن تارتۇقلاندى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ساقچى ئىدارىسىنىڭ قورۇسى ئىچىدىكى قەدىمىي تېرەككە ئىبرەت قىلىش ئۈچۈن مەخسۇس تۆمۈر قەپەزگە سولاپ ئېسىپ قويۇلغان ئىسيانچىلارنىڭ كاللىلىرى قاتارىغا ئەزىمەتنىڭ تېنىدىن جۇدا قىلىنغان بېشىمۇ ئېسىلدى. ئىزاھاتلار: ① قۇمباش: ھازىرقى ئاقسۇ شەھىرى قۇمباش يېزىسى. ② سالى بەگ: شۇ دەۋردىكى قۇمباش ئايمىقىنىڭ بېگى، 1950-يىللاردىن كېيىن ھۆكۈمەت تەرىپىدىن باستۇرۇلغان. ③ ئودلىنۇپ (ئودلىنىي باشلىقى)، ئودلىنىيە: رۇسچە ھەربىي ئاتالغۇ بولۇپ، «ئودلىنىيە» (отделение) — «بەن» (ئەترەتتىن كىچىك ھەربىي بىرلىك)، «ئودلىنۇپ» — «بەن باشلىقى» مەنىسىدە. ④ پۈتۈم: 1945-يىلى ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئارمىيەسى بىلەن گومىنداڭ ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن تىنچلىق، ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنى كۆرسىتىدۇ. ⑤ بەشئېرىق، ئاۋات، كونا شەھەر، خانىقا، بالداڭ: ئاقسۇ تەۋەسىدىكى كەنت، يېزا ۋە تارىخىي جاي ناملىرى. ⑥ جاۋ دارىن (جاۋ خەنچىڭ): شۇ دەۋردىكى ئاقسۇ ناھىيەلىك گومىنداڭ ساقچى ئىدارىسىنىڭ باشلىقى. ⑦ توڭچى: تەرجىمان (خەنزۇچە «通事» سۆزىدىن). ⑧ ۋۇ شاۋبىڭ: شۇ دەۋردىكى گومىنداڭ ئارمىيەسىنىڭ ئاقسۇدا تۇرۇشلۇق قىسمىنىڭ قوماندانى. oomoo0l4yluzkxeneqegbrazdds6583 0 24724 176532 2026-09-26T20:58:16Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''جېلىل ئاۋۇت''' ئۈجمەباغ كەنت باشلانغۇچ مەكتىپىنىڭ ئوقۇتقۇچىلىرى يېزىغا يىغىنغا كەتكەن مۆمىن شوجاڭنىڭ «ئوقۇتقۇچىلار ئىشتىن چۈشمەي تۇرسۇن!» دېگەن تېلېفون سۆزى بويىچە كەچ سائەت يەتتىلەرگىچە ساقلىدى. قورساقلار ئېچىپ، سەۋر-تاقەت تېشىپ، بەزىلەر كېتىشكە تەم...' 176532 wikitext text/x-wiki '''جېلىل ئاۋۇت''' ئۈجمەباغ كەنت باشلانغۇچ مەكتىپىنىڭ ئوقۇتقۇچىلىرى يېزىغا يىغىنغا كەتكەن مۆمىن شوجاڭنىڭ «ئوقۇتقۇچىلار ئىشتىن چۈشمەي تۇرسۇن!» دېگەن تېلېفون سۆزى بويىچە كەچ سائەت يەتتىلەرگىچە ساقلىدى. قورساقلار ئېچىپ، سەۋر-تاقەت تېشىپ، بەزىلەر كېتىشكە تەمشىلىپ تۇرغاندا مۆمىن شوجاڭ «بەخت» ماركىلىق كونا موتوسىنى گۈركۈرىتىپ مەكتەپ قورۇسىغا كىرىپ كەلدى. ھەممەيلەن ئىشخانىغا جەم بولدى. — دۈشەنبە كۈنى ناھىيە يېزىمىزنىڭ ئەخلاقىي تەربىيە خىزمىتىنى تەكشۈرۈپ، تاپشۇرۇۋالغىلى كېلىدىكەن. ئالدىنقى قېتىملاردا يېزىمىز بۇ خىزمەتنى ئۆتكۈزۈپ بېرەلمىدۇق. دۈشەنبە كۈنى چوقۇم ئوڭۇشلۇق ئۆتكۈزۈپ بېرىش ئۈچۈن، ئەتە، ئۆگۈن ئىككى كۈن قاتتىق تەييارلىق قىلىپ، ئارخىپلىرىمىزنى بىرمۇ يوچۇق قالدۇرماي تولۇق ئىشلەيدىكەنمىز. بۇ قېتىمقى باھالاشقا كۆرسىتىدىغانغا يەنە بىزنىڭ مەكتەپكە چەك چىقتى. ھازىر قايتىپ، ئەتە كۈندىكىدەك دەل ۋاقتىدا ئىشقا ئۈلگۈرۈپ كېلىڭلار! — يا ئاللاھ، ئۆلتۈرۈپ قويىدىغان ئوخشايدۇ بۇ باھالاش بىزنى! — شوجاڭ، ئارخىپلىرىمىزنى تولۇق ئىشلەپ بولغان تۇرساق، يەنە نېمە ئارخىپ ئىشلەيمىز؟ — ئۇكام، سىز ئالدىنقى قېتىممۇ «ئارخىپلىرىمنى تولۇق ئىشلەپ بولدۇم» دېدىڭىز. ھە دېسەم، باھالاش كەلگەندە «تۈزۈم تۈزۈش توغرىسىدىكى تۈزۈم بىلەن مائارىپ ئىشخانىسىنىڭ ئۇقتۇرۇشنى تارقاتقانلىق توغرىسىدىكى ئۇقتۇرۇشىنى كۆرسىتىڭ» دېسە، «يوق» دەپ تۇردىڭىز. تولا ئاتىكاتىچىلىق قىلماي، «ئىشلەڭ» دېگەندىكىن ئىشلەڭ! — ماقۇل ئىشلەيلى. شەنبە، يەكشەنبە ئىككى كۈنلۈك ئارتۇق ئىشلىگەن ئىش ھەققىمىزنى بەرسىلە ئەمىسە! — ئىشلىسىڭىز ماڭا ئىشلىمەيسىز، گوڭسەنداڭغا ئىشلەيسىز. ئىش ھەققى ئالسىڭىز، بېرىپ گوڭسەنداڭغا دەڭ! — گوڭسەنداڭغا دېدىم، «شەنبە، يەكشەنبە كۈنى ئارام ئېلىڭلار» دەيدۇ گوڭسەنداڭ! — قاچان شۇنداق دېدى؟ نەدە شۇنداق دېدى؟ قايسى گوڭسەنداڭ شۇنداق دېدى؟ ماڭا بىر كۆرسىتىڭا قېنى! مۇراد بىلەن مۆمىن شوجاڭنىڭ جېدىلىنى ھېچكىم ئاجراتمىدى. راستىنى ئېيتقاندا ھەممەيلەن مۇرادنىڭ دېگەنلىرىنى ياقلايتتى. مۇراد بىردەمدىلا تارتمىسىدىن كىچىكرەك بىر كىتابچىنى چىقىرىپ، مۆمىن شوجاڭنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كەلدى. — ئوبدان قارىسىلا، ماۋۇ گوڭسەنداڭ چىقارغان قانۇن! — كۆتۈرۈڭ ئۇ قانۇنىڭىزنى ئۇكام، ئۇنداق قانۇن دېگەن قىرائەتخانىدا تولا! — كۆتۈرسىلە سىلىمۇ «شەنبە، يەكشەنبە ئىشلەيمىز» دېگەن گەپلىرىنى! چاچ ئۆسسە بۈدۈر بولىدۇ، ئوقۇتقۇچى ئۆسسە مۇدىر بولىدۇ، سىلىدەك لاتا قاسقاس شوجاڭمۇ جاھاندا تولا! — مەن لاتا قاسقاس بولسام، سەن قىلامسەن ئەمىسە شوجاڭلىقنى؟! — قىلسام قىلدىم، قانچىلىك ئىشتى ئۇ شوجاڭلىق دېگەن! — ئالە مانا شوجاڭلىقنى! — مۆمىن شوجاڭ تارتمىسىدىن قەلەي قۇتىنىڭ ئىچىدە ساقلاۋاتقان مەكتەپ تامغىسىنى ئېلىپ، مۇرادنىڭ چېكىسىگە ئاتتى. ئىشخانىدىكى جىمى ئوقۇتقۇچىلارنىڭ تىنىقى ئىچىگە چۈشۈپ كەتتى. مۇراد يەنىلا ئېغىر-بېسىق ئولتۇراتتى: — ماقۇل، تامغىنى ئاتتىلا، شوجاڭلىقنى ماڭا بەردىلە شۇنداقمۇ؟! — بەردىم! — شوجاڭلىقلىرىنى ئالدىم، بولدى ھېساب! ئەخلاقىي تەربىيەنى باھالاشقا ئۆزۈم ئۆتكۈزۈپ بېرىمەن. سىلى ئەركىشى بولسىلا، ئەركىشىگە لايىق غۇرۇرلىرى بولسا، ئۈچ-تۆت كۈن ئىشخانىغا، يۇقىرىغا، يەنە بىرەرسىگە «شوجاڭلىقىمنى تارتىۋالدى» دەپ يىغلىماي ئولتۇرۇپ تۇرسىلا، ئەخلاقىي تەربىيەنى يۇقىرىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىپ شوجاڭلىقلىرىنى يەنە ئۆزلىرىگە قايتۇرۇپ بېرىمەن. ئەمىسە، مەن شوجاڭ بولۇپ قالدىم، قالغانلارمۇ ئاغزىمىزنى ئۈچ-تۆت كۈن يۇمۇپ تۇرۇپ تۇرايلى، خىزمەت دېگەننى قانداق ئىشلەيمىز بىر كۆرسىتىپ قوياي! بۈگۈن مۆمىن شوجاڭ مەكتەپنى بېقىپ تۇرسۇن، قالغانلار ئۇدۇل سايرامغا — مۇزات رېستورانىغا بارىمىز. مەن مېھمان قىلىمەن. بۇ كەم بولغاندا ئۆيگە بېرىپ قايسى كەمىدە تاماق پىشۇرۇپ يەيسىلەر! شەنبە، يەكشەنبە ئوبدان ئارام ئېلىپ دۈشەنبە كۈنى ئىشقا ئۈلگۈرۈپ كەلسەڭلار بولىدۇ. يۇقىرىدىن ھەرقانداق جاۋابكارلىق كەلسە، ئاۋۇ داڭنى ئېسىپ قويغان ئۈجمىگە تەتۈر ئېسىپ سويىدىغان ئىش بولسىمۇ مەن ئىگە، ھەممە مەسئۇلىيەتنى تولۇق ئۆز ئۈستۈمگە ئالىمەن! قانداق مۆمىن شوجاڭ، مەكتەپنى بېقىپ تۇراملا؟ يا سىلىمۇ بىز بىلەن باراملا؟ — ھەرقايسىڭلار بېرىڭلار، مەن تولا ئولتۇرغان ئۇنداق رېستوراندا! — بىز شوجاڭ بولمىغاندىكىن ئولتۇرالمىغان، بۈگۈن بىر ئولتۇرۇۋالايلى. ئەمىسە مەكتەپ سىلىگە قالدى. ئېسىمدە بار چاغدا دەپ قوياي: ئەمەت مۇئەللىم، سىلىنىڭ تۈنۈگۈنكى سېرىق ئوغلاقلىرىنى دۈشەنبە كۈنى بالىلىرى ھەيدىگەچ كېلىپ، ما مەكتەپنىڭ بېغىغا باغلاپ قويسۇن، ماقۇلمۇ-يە؟ — ماقۇل. شۇنداق قىلىپ ھەممەيلەن موتولارغا مىنگىنىچە سايرامغا يۈرۈپ كەتتى. مۆمىن شوجاڭ دومسىيىپ مەكتەپتە تىكەندەك يالغۇز قېلىپ قالدى. راست دېگەندەك، دۈشەنبە كۈنى ئەتىگەندىلا ناھىيەنىڭ ئەخلاقىي تەربىيە باھالاش گۇرۇپپىسى مەكتەپ قورۇسىغا ماشىنا بىلەن كىرىپ كەلدى. مۇراد ئوقۇتقۇچىلارنى باشلاپ رەھبەرلەرنىڭ ئالدىغا خۇددى كونا ئەل-ئاغىينىلىرىنىڭ ئالدىغا چىققاندەك ھودۇقماي چىقىپ كۆرۈشتى. — ھە مۇراد، مۆمىن شوجاڭ كۆرۈنمەيدىغۇ، ئۇ يوقمۇ؟ — دېدى يېزا مائارىپ ئىشخانا مۇدىرى مۆمىن شوجاڭنىڭ ئىشخانىدا تاماشا كۆرۈپ ئولتۇرغانلىقىدىن بىخەۋەر ھالدا، — تەكشۈرگۈچىلەرنى نەگە باشلايسىلەر? — بار، بېغىمىزدا ئۈجمە بەك بەلەن پىشىپ كېتىپتۇ. باغقا كىرىپ ئۈجمىگە بىر ئېغىز تېگىڭلار. ئەتىگەندە بىر قېتىم ئۈجمە يېسە، ئادەمنىڭ ئۆمرى ئون يىل ئۇزىرايدۇ دەيدۇ. — ئاۋۋال تەكشۈرىدىغاننى تەكشۈرۈۋېتىپ، ئاندىن يېمەمدۇق ئۈجمىنى. — ھېلى ھاۋا ئىسسىپ كەتسە، ئۈجمىنىڭ تەمى بولمايدۇ. ئاۋۋال ئۈجمىگە بىر ئېغىز تېگىپ، ئاندىن خىزمەت تەكشۈرمەمسىلەر. — شۇنداق قىلايلى، يېڭى يىل كىرگەندىن بېرى ئۈجمىگىمۇ ئېغىز تەگمەپتىكەنمىز. رەھبەرلەر جىق تالاش-تارتىش قىلمايلا باغقا قەدەم ئالدى. ئىككى كۈندىن بېرى مەكتەپتە ئادەم بولمىغاچقا ئۈجمىلەر ھەقىقەتەن مەي باغلاپ پىشىپ كەتكەن ئىدى. باھالىغۇچىلار ئۈجمىگە خۇددى ھەسەلگە چاپلاشقان چىۋىنلەردەك ھۇجۇم قىلىپ كەتتى. بىر چاغدا بىر تۈپ شاتۇتنىڭ يېنىدا ئوتلاۋاتقان سېمىز ئوغلاقنىڭ مەرىشى ھەممەيلەننىڭ دىققىتىنى تارتتى. — كىمنىڭ ئوغلىقى بۇ، ئەجەب سەمىرىپ كېتىپتۇ؟ — ئەمەت مۇئەللىمنىڭ ئوغلىقى، مەكتەپتىكىلەرگە سوياي دەپ ئەكەلگەن ئىدى. سىلەرنىڭ رىزقىڭلار باركەن. ھوي ئەمەت مۇئەللىم! بولسىلا، پىچاق ئېلىپ چىقسىلا! مۇشۇنداق چاغدا سويمىغان ئوغلاقلىرىنى قاچان سويىلا! — ۋوي، ۋوي!... ئاچچىقنى يامان قىلمايلى، ئوغلاقنى كەچتە سويۇڭلار. — سىلىگە سويمىغان ئوغلاقنى كىمگە سويىمىز؟ سىلەر ئاران بىر كەلگەندە مەكتىپىمىزنىڭ ئۈجمە ئوتۇنىدا پىشۇرغان ئوغلاق كاۋىپىغا ئېغىز تەگمەي كەتسەڭلارمۇ قاملاشماس. ھوي نىجات ئاداش، قوشنىلارنىڭ ئۆيىدىن كاۋاپداندىن بىرنى تېپىپ چىقىڭلار! — ئەمەت مۇئەللىم، «ساڭا ئەجەل، ماڭا پەرمان» دەپ بوغۇزلىسىلا ئوغلاقنى! تۆت مەكتەپنى كۆزدىن كەچۈرۈشنى پىلانلاپ كەلگەن باھالىغۇچىلار ئۈجمەباغدا كۈننىڭ قانداق كەچ بولۇپ كەتكەنلىكىنى تۇيمايلا قالدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ئۈجمەباغ كەنتىنىڭلا ئەمەس، پۈتكۈل يېزا مائارىپىنىڭ ئەخلاقىي تەربىيە خىزمىتى ئوڭۇشلۇق ھالدا ئۆتۈپ كەتتى. مەكتەپلەردىكى پۈتكۈل ئوقۇتقۇچىلار، شۇنداقلا مائارىپ ئىشخانا مۇدىرى خۇددى زىممىسىدىكى بىر تاغنى ئېتىۋەتكەندەك يېنىكلەپ قالدى. مۇراد شۇ كۈنى كەچتىلا مەكتەپ تامغىسىنى مۆمىن مۇدىرغا قايتۇرۇپ بەردى. ئوغلاقنىڭ پۇلىنى مەكتەپتىكىلەر ئورتاق ئۈستىگە ئالدى... (تۈگىدى) 2008-يىل 25-ئىيۇن hcff9z65ig090e9cmerd8lg6wp8fsee 0 24725 176533 2026-09-26T21:00:10Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت 'بۇرۇنقى زاماندا، بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا مايماق ئېشەك سوكال تاقا بىلەن، ئورۇق ئىنەك دىڭگىل بۇقا بىلەن، كالتە يەڭ ئۆرە ياقا بىلەن ئىكەن. ئاڭا ئەگىشىپ قوي بۆرىگە، سامسا پۆرىگە، شاھ چۆرىگە مۇھەببەت باغلىغان ئىكەن... ئاشىقلار ئېھتىراملىرىنى قالدۇرۇپ كەتكەن چېغى...' 176533 wikitext text/x-wiki بۇرۇنقى زاماندا، بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا مايماق ئېشەك سوكال تاقا بىلەن، ئورۇق ئىنەك دىڭگىل بۇقا بىلەن، كالتە يەڭ ئۆرە ياقا بىلەن ئىكەن. ئاڭا ئەگىشىپ قوي بۆرىگە، سامسا پۆرىگە، شاھ چۆرىگە مۇھەببەت باغلىغان ئىكەن... ئاشىقلار ئېھتىراملىرىنى قالدۇرۇپ كەتكەن چېغىدا موماي يەنە خىيالىي نەۋرىلىرى بىلەن يالغۇز قالدى ۋە كۆزلىرىنى قانداقتۇر بىر نۇقتىلارغا تىكىپ تۈگىمەس چۆچەكلىرىنى باشلىۋەتتى. == 1 == شۇنداق ئاسايىش زامانلار بولغان ئىكەن... شاھنىڭ ئادىل، مەرد-مەردانىلىقى پۈتۈن ئالەمگە پۇراپ كەتكەنىكەن. شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە يەمار جىلغىسىنىڭ شەرقىي شىمال تەرىپىگە جايلاشقان ئاياللار دۆلىتىنىڭ شاھى — شاھ خاتۇن ئادىل شاھنىڭ نامىنى ئاڭلاپ، ئۇنىڭغا ئاشىقى بىقارار بوپتۇ. ئىشق ئوتىنىڭ دەھشەتلىك تىللىرى ئۇنى يالماپ يۇتۇپتۇ. كېچىسى ئوت بولۇپ يېنىپ، كۈندۈزى سۇ بولۇپ ئېقىپتۇ. ھالبۇكى، قانچە-قانچە داۋالارنى قىلىپمۇ دەردىگە داۋا، رەنجىگە شىپا تاپالماپتۇ. نىھايەت، شاھلىقىنى تاشلاپ بىقارارلىق كوچىسىغا كىرىپ، كۆڭۈل مەيلىنىڭ قۇشىنى ئەركىن قويۇپ بېرىپتۇ... دانالار شۇنداق ئېيتىپتۇ: «مۇھەببەت بىر ئوتكى، ئۇنىڭ يالقۇنىدىن ئورۇق-سېمىز، شاھ-گادايلار ئوخشاشلا ئامان قالمىغان. شۇڭلاشقىمۇ ئوتنىڭ سىرتىدا كۆيمەي، ئىچىدە كۆي...» موماي ئۇھسىندى... ئۇنىڭ ئوتلۇق تىنىقلىرىدىن قىپقىزىل يالقۇنلار گويا شاقىراپ ئاقماقتا ئىدى... تاڭلار تاڭلارغا ئۇلانغان، كۈنلەر ئايلارغا يەتكەن... ئاھ، مەڭگۈلۈك ئەسلىمىگە ئايلانغان قەدىردان كۈنلەر... مېھرىبان پەرۋەردىگارنىڭ ئۇلۇغ ھېكمەتلىرى سۈپىتىدە موماي قەلبىدە ساقلانماقتا ئىدى... يول بولسۇن ئاشىقلار... ئىلاھىم، ئاشىقلارنىڭ يوللىرىغا نۇر ئاتا قىلغاي... شۇنداق، شاھ خاتۇن كېچە-كۈندۈزلەپ ئەلەتەج بىلەن ھەرەج تارتىپ مەنزىلگە قاراپ يۈرۈپتۇ. ھېرىپ قالغاندا، تەشنا بولغاندا، قورقۇنچتا قالغاندا ۋىسال ئۈمىدى ئۇنىڭ قەلبىگە ھەممىنى بېرىپتۇ... ئاسمانغا تاقاشقان تاغلارمۇ، كۆز يەتمەس دەريالارمۇ، بىپايان چۆللەرمۇ ئۇنىڭ ئىرادىسىنى سۇندۇرالماپتۇ... بىر ئۇستىخان، بىر تېرە بولۇپ قالغاندا، پەسىللەر ئالمىشىپ قانچىلاپ قار-يامغۇر يېغىپ، قانچىلاپ قار-بورانلار چىقىپ، پەلەكنىڭ تۈرلۈك قىسمەتلىرى ئۆز ئويۇنىدىن قانغۇچە ھۇزۇرلىنىپ بولغاندا، شاھ خاتۇن دىۋانە سۈپەت شەھەر دەرۋازىسىدىن كىرىپ كەپتۇ... شاھنىڭ ئايىغىغا ئۆزىنىڭ نىمجان تېنىنى تاشلاپ، ھەسرەت-ئەلەم ياشلىرىنى تۆكۈپ تۇرۇپ شۇنداق يىغلىغان ئىكەنكى، نەچچە يىللىق قايغۇ-ھەسرەتلىرى كۆزىدىن دەريا-دەريا بولۇپ ئېقىپ، دەريالار دەريالارغا قوشۇلۇپ دەھشەتلىك قىيانلارنى ياساپ، شاھ خاتۇن، ئادىل شاھ ۋە پۈتۈن تاج-دۆلەتنى سۇغا غەرق قىلىپ ئېلىپ كېتىپتۇ... == 2 == ئەمدى گەپنى ئاياللار دۆلىتىدىن ئاڭلايسىلەر... شاھسىز قالغان دۆلەتنىڭ ئىچىدە شۇ كۈنىلا قالايمىقانچىلىق يۈز بېرىشكە باشلاپتۇ. ئەزەلدىن يات جىنسلىق ئەرلەر ھەققىدە ئويلاپ باقمىغان ئايال پۇقرالارنىڭ، جۈملىدىن ئوردىنىڭ ئايال ئەمەلدارلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ ئىچىگە جىن كىرىشكە باشلاپتۇ. ئەسلىدە شاھ خاتۇن پۈتۈن ئىچكى سىرلىرىنى ۋە ئەرلەر ھەققىدىكى ھەمدە ئادىل شاھ توغرىسىدىكى ئىشلارنى يېقىن ئەمىرىگە سۆزلەپ بەرگەن ئىكەن. شاھ خاتۇن يوقالغاندىن كېيىنلا ئەمىر بۇ گەپنى ھەممە يەرگە پۇر قىلىۋېتىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن پۈتكۈل ئاياللار دۆلىتىنىڭ پۇقرالىرى دەۋرەپ تۇرغان ھاياجان بىلەن يۇرت-ماكانىنى تاشلاپ، جاھاننىڭ تەرەپ-تەرەپلىرىگە قاراپ يول ئاپتۇ... ئەسلىدە ئاياللار دۆلىتىدە ئاياللاردىن باشقا يات جىنس بولمىغاچقا، يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلاردىن باشقا پۇقرالارنىڭ ھېچقايسىسى ئۇچىسىغا كىيىم كىيمەي، قىپيالىڭاچ يۈرىدىكەن. موماينىڭ كۆزلىرىدە ئىستىھزالىق نۇر پارلىدى... چوڭقۇر ئۇھ تارتقانچە چۆچەكنى داۋاملاشتۇردى... شۇنداق قىلىپ، سانسىزلىغان يالىڭاچ ئاياللار دۇنيانىڭ تەرەپ-تەرەپلىرىگە قاراپ يۈرۈپ كېتىپتۇ... توپ-توپ بولۇپ شەھەر دەرۋازىسىدىن كىرىپ كەلگەندە بۇ ئاجايىپ-غارايىپ ۋەقەدىن ھەيران قالغان كىشىلەر كۆزلىرىنى چەكچەيتىپ قاراپ قاپتۇ. ئاياللار بولسا ئالدىغا ئۇچرىغانلا ئەرگە ئۆزىنى ئېتىپ، ئۇزاق سەپەرلەرنىڭ ھاردۇقىنى چىقىرىشقا ئالدىراپتۇ... جاينامازلار سېلىقلىق پېتى، سەللىلەر تاشلاقلىق پېتى قاپتۇ. مەسچىتلەر ئادەمسىز مۇڭسىراپتۇ. پۈتكۈل ئەرلەر كوچىغا قاراپ چېپىپتۇ. بىچارە ئاياللىرى پەرەنجە ئىچىگە تېخىمۇ چىڭ ئورىنىپ، جاينامازدىن چۈشمەي ئاللاھقا سېغىنىپ يىغلاشقا باشلاپتۇ... نىھايەت، كۈنلەر ئۆتۈپتۇ، ئايلار ئۆتۈپتۇ. ئەرلەر ئۆيلىرىنى ئۇنتۇپ، ئاياللار دۆلىتىنىڭ يالىڭاچ گۈزەللىرى بىلەن ئەيش-ئىشرەتكە چۈشۈپ كېتىپتۇ... ئۇلارنىڭ ئاياللىرىنىڭ كۆز ياشلىرى قۇرۇپ، سىرتقا تەلمۈرۈپ ئەرلىرىنى كۈتكەن كۆزلىرى تېشىلىپتۇ... كۈنلەر ئۆتۈۋېرىپتۇ... ئاياللىرىنىڭ سەۋر-تاقىتى تۈگەپتۇ... شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە بارچە ئاياللار چۈمبەللىرىنى ئېلىپ تاشلاپ، كىيىم-كېچەكلىرىدىن پۈتۈنلەي يېشىنىپ تالاغا قاراپ ئېقىپتۇ ۋە بىردەمدىلا ئاياللار دۆلىتىنىڭ ئاياللىرىغا قوشۇلۇپ، ئۇلاردىن ئايرىغۇسىز بولۇپ كېتىپتۇ... شۇنىڭدىن باشلاپ، ئاياللار دۆلىتىنىڭ ئاياللىرىنىڭ قەدىمى يەتكەن ھەرقانداق بىر شەھەرنىڭ ئاياللىرى پۈتۈنلەي يالىڭاچ بولۇپ كېتىپتۇ... ئەكسىچە، ئەرلەر بۇرۇنقىغا قارىغاندا بەدەنلىرىنى كۆپرەك ئورايدىغان بوپتۇ... موماي ئۇھسىندى... شۇنداق قىلىپ، ئەل ئىچىدە شەرمى-ھايا تۈگەپتۇ. ئەر-ئاياللار ئوتتۇرىسىدىكى ھالال نىكاھ، توي، ئائىلە، پەرزەنت دېگەنلەر ئاستا-ئاستا ئۇنتۇلۇشقا باشلاپتۇ... ئاياللار يالىڭاچ يۈرگەنسېرى ئەرلەر ئاياللاردىن زېرىكىشكە باشلاپتۇ ۋە كۈنلەرنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئەرلەر ئەرلەرگە ئىشقى-مۇھەببەت ئىزھار قىلىدىغان بوپتۇ... مېھرىبان پەرۋەردىگارنىڭ سەۋر-تاقىتى تۈگەپتۇ... شۇنداقتىمۇ ھەلىم ئاتا قىلغۇچى پەرۋەردىگار ئۇلارنىڭ ئارىسىغا پەيغەمبەر ئەۋەتىپتۇ... ئۇلار قۇلاق سالماپتۇ... ئاقىۋەت، تەڭرىنىڭ قەھرى-غەزىپى تېشىپ، پەيغەمبەرگە ئۆز ئەھلى بىلەن كېچىلەپ يۇرتتىن چىقىپ كېتىشنى ئىلھام قىپتۇ ھەم ھېچكىمنىڭمۇ ئارقىغا قارىماسلىقىنى شەرت قىپتۇ... شۇنىڭ بىلەن پۈتكۈل قەۋمگە ھالاكەت چاقمىقى چۈشۈرۈپتۇ. پەيغەمبەرنىڭ ئايالى شەيتان ۋەسۋەسىسى بىلەن ئارقىغا قارىغان ئىكەن، ئۇمۇ ھالاك بولغۇچىلاردىن بوپتۇ... شۇنداق قىلىپ، ئادىل شاھنىڭ سەلتەنىتىدىكى ئاسايىش زامانلارمۇ، ئاياللار دۆلىتىنىڭ ئاجايىپ-غارايىباتلىرىمۇ كەلمەسكە كەتكەن ئىكەن. == 3 == بۇرۇنقى زاماندا، بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا يەتتە تاغنىڭ نېرىسىدا، يەتتە دەريانىڭ بېرىسىدە، دېڭىزدىن يىراقتا، ئەمەس شام-ئىراقتا، كۆرمىگەنلەر پىراقتا بولغان باياشات بىر مەملىكەت بولغان ئىكەن. پۇقرالار ئاجايىپ خاتىرجەم، ئاجايىپ بېغەم ياشاپ دۇنيادىن ئۆتىدىكەن. خوتۇن-قىزلارنىڭ چېھرىدىكى گۈزەللىك كۆڭلىدىكى بەختىيارلىق بىلەن بىرلىشىپ پۈتكۈل بەدىنىگە نۇر تاراتقان ئىكەن. شۇڭلاشقىمۇ ئۇلارنىڭ گۈزەللىكى پۈتكۈل ئالەمدە تەڭداشسىز ئىكەن. تۇپرىقىنىڭ ھەر بىر چىمدىمى ئالتۇنغا تەڭ ئىكەن... قىزىق يېرى، مەملىكەتنىڭ ئوردىسى بار، خانى يوق ئىكەن; ھەركىم ئۆزى خان، ئۆزى بەگ ئىكەن... پۇقرالارنىڭ باغ-ھويلىلىرى تامسىز، شەھەر-يېزىلىرى نامسىز، چىراق-پانۇسلىرى شامسىزكەن. ئىشقىلىپ، بۇ مەملىكەتتىكى خاتىرجەملىك پۇقرالارنى ئاجايىپ ئاقكۆڭۈل قىلىۋەتكەن ئىكەن. ئادەملەرنىڭ بىر-بىرىگە يېتى يوق ئىكەن. سېنىڭ-مېنىڭ دېيىشىدىغان ئىشلار ئەسلا يۈز بەرمەس ئىكەن... ئەلقىسسە... ئەنە شۇ مەملىكەتنىڭ بىر شەھىرىدە ھابىل ئىسىملىك كاتتا بىر باي ياشايدىكەن. ئۇنىڭ بايلىقى ھەددى-ھېسابسىز بولۇپ، ھەرقانچە خەير-ساخاۋەت قىلسىمۇ، دەۋدەك يېتىپ يېسىمۇ تۈگىمەس ئىكەن. شەھەرنىڭ كۆزىدە ھابىلنىڭ بۆك-باراقسان باغ-ۋارانلىق كاتتا قورۇ-جايى بار ئىكەن. بۇ قورۇ ئىچكىرى-تاشقىرى تۆت ھويلىغا بۆلۈنگەن بولۇپ، ھەربىر ھويلىدا باينىڭ بىردىن خوتۇنى ياشايدىكەن. ئۇنىڭ خوتۇنلىرىمۇ ئۆز يېرىنىڭ بىر-بىرىدىن كامالەتلىك گۈزەللىرى ئىكەن. باينىڭ كۈنلىرى ئۈزلۈكسىز يۈرۈشۈۋاتقان تىجارەتلىرىنى يولغا سېلىشتىن باشقا چاغلاردا ئەنە شۇ گۈزەل خوتۇنلىرى بىلەن ئۆمۈرنىڭ پەيزىنى سۈرۈپ، ھۇزۇر-ھالاۋەت، بەخت-سائادەت ئىچىدە ئۆتىدىكەن. — ھايات قىسمەتلىرى ئاجايىپ... — ئۆز-ئۆزىگە پىچىرلىدى موماي، — كۈنلەرنىڭ ئېتى بولغان بىلەن يېتى يوق، ئەمما ئادەم ئۈچۈن ھەممىدىن قىممەتلىك بولغان بىر كۈن بار، ئەنە شۇ كۈندە ئادەمنىڭ بارلىق كۆرگەن-بىلگەن، ئاشكارا-يوشۇرۇن قىسمەتلىرى ئايان بولغۇسىدۇر... ئەنە شۇنداق بەختىيار كۈنلەرنىڭ بىرىدە ھابىلباينىڭ ھاياتىدا ئاجايىپ بىر ۋەقە يۈز بېرىپتۇ... بىر كۈنى كېچىسى ھابىلباي ئۆزىنىڭ كىچىك خوتۇنىنىڭ قېشىدا ئىشقى-مۇھەببەت پەيزىگە چۆمۈپ ياتسا، تۇيۇقسىز قۇلىقىغا بىر ئايال زاتىنىڭ يېقىملىق ئاۋازى زاھىر بوپتۇ... ھابىلباي ھەيران بولۇپ كىچىك خوتۇنىغا قارىغان ئىكەن، كىچىك خوتۇنى شېرىن ئۇيقۇغا كەتكەن. ھابىلباي يەنە تىڭشاپتۇ. بىرپەستىن كېيىن ھېلىقى ئاۋاز يەنە ئاڭلىنىپتۇ. بۇ قېتىم بۇ ئاۋاز تېخىمۇ ئېنىق ۋە تېخىمۇ يېقىملىق ھالدا ھابىلباينى سىرتقا چىقىشقا ئۈندەپتۇ. ھابىلباي كىچىك خوتۇنىنىڭ قېشىدىن ئاستا سۇغۇرۇلۇپ چىقىپ، سىرتقا قاراپ مېڭىپتۇ. ئىشىكنى ئېچىپلا سىرتتىكى ئالامەتكە قاراپ ھاڭ-تاڭ قاپتۇ... قارىغۇدەك بولسا، سىرتتا ئاي دېسە ئاغزى بار، كۈن دېسە كۆزى بار، ھۆسن-جامالىنى تىل بىلەن تەرىپلەشكە ئاجىزلىق قىلىدىغان ئاجايىپ ساھىبجامال نازىنىن كۈلۈمسىرەپ قاراپ تۇرغۇدەك... تېخىمۇ سەپسېلىپ قارىغۇدەك بولسا، ئۇ گۈزەلنىڭ بەدىنىدە كىيىمدىن ئەسەر يوق بولۇپ، ئىپتىدائىي گۈزەللىكنىڭ بۇ مۆجىزىسى ئالدىدا ھابىلباي ئەس-ھوشىنى يوقىتىپتۇ... ئايال بولسا ئاجايىپ ناز-كەرەشمە بىلەن ئارقىسىغا قايرىلىپ مېڭىپتۇ. ھابىلباي ھېچنېمىنى ئويلىماستىن، «باشقا كەلگەننى كۆرەرمەن» دەپ ئارقىسىدىن ئەگىشىپتۇ. ئەگىشىپ-ئەگىشىپ ئويمان-چوڭقۇر كېزىپ يۈرۈپ بىر مەنزىلگە يېتىپتۇ. قارىسا، ئايال بىر تاغ ئۆڭكۈرىنىڭ ئالدىغا كېلىپ، ھابىلبايغا قايرىلىپ قاراپ قويۇپ، ئۆڭكۈر ئىچىگە كىرىپ كېتىۋاتقۇدەك... ھابىلبايمۇ ئارقىسىدىن ئەگىشىپلا ئۆڭكۈر ئىچىگە كىرىپتۇ... ئايھاي! ھابىلباي قارىغۇدەك بولسا ئۆڭكۈرنىڭ ئىچى ئاجايىپ گۈزەل ئوردا سىياقىدا بولۇپ، كۈندۈزدەك يورۇپ كەتكەنىكەن. ئۇدۇلدىلا شاھانە كۇرسى ئۈستىدە باياتىنقى ئايالدىنمۇ گۈزەل ۋە نۇرلۇق چىراي بىر گۈزەل قىز ئولتۇرغۇدەك. باياتىنقى ئايال بولسا بىر چەتكە ئۆتۈپ، ئۇ قىزنىڭ خىزمىتىگە تەييار تۇرغان ئىكەن. بۇنى كۆرۈپ ھابىلباينىڭ چىرايىدا ئېيتىپ تۈگەتكۈسىز مەمنۇنلۇق پەيدا بوپتۇ... شۇ ئارىدا باياتىنقى ئايال خىزمەتچى ھابىلبايغا: — مەلىكىمىزگە ئېھتىرام بىلدۈرمەمسىز! — دەپ خىتاب قىپتۇ. ھابىلباي شۇئان ئېسىگە كېلىپ مەلىكىگە پۈكۈلۈپ تەزىم بەجا كەلتۈرۈپتۇ. مەلىكە نازۇ-نېمەتلەر، شېرىن شارابلار ھازىرلاپتۇ. مەلىكە ھابىلباينى داستىخانغا تەكلىپ قىلىپ، ئۆزىمۇ كېلىپ بىللە تاماقلىنىپتۇ. تاماقتىن كېيىن شارابلارنىڭ ئاغزى ئېچىلىپ، شاراب ئىچىش باشلىنىپتۇ... ھابىلباي مەلىكىنىڭ دەۋىتى بىلەن ئېچىلىپ-يېيىلىپ ئولتۇرۇپتۇ. شاراب خېلى ئىچىلىپ ئەقىل لەشكەرلىرى ھېسسىيات لەشكەرلىرىگە تەسلىم بولۇشقا باشلىغاندا، مەلىكە گاھ ئاشكارا، گاھ يوشۇرۇن ھالەتتە ئىشقى-مۇھەببەت ئىزھار قىپتۇ. خۇددى «گاس موللا بىلەن مەست موللىنىڭ گېپى بىر» دېگەندەك، مەلىكىنىڭ كۆڭۈل مەيلى ھابىلنىڭ دېگەن يېرىدىن چىقىپ قاپتۇ. شارابلار تولۇق ئىچىلىپ، ئەقىل لەشكەرلىرى پۈتۈنلەي تەسلىم بولغاندا، مەلىكە بىلەن ھابىلباي ھايات شېرىنلىكىنىڭ يۈكسەك پەللىسى بولغان شېرىن مېۋىگە ئېغىز تېگىپتۇ... تاڭ ئېتىپتۇ... ھابىلباي شېرىن ھارغىنلىق ئىچىدە ھاياجان بىلەن كۆزىنى ئېچىپتۇ. ئېچىپتۇيۇ، ھەيران قاپتۇ. قارىسا، ئۆزى بىر قېرى توغراقنىڭ ئاستىدا ياتقۇدەك، كىيىم-كېچەكلىرىمۇ يوق، قىپيالىڭاچ، ئانىدىن تۇغما ھالدا تۇرغۇدەك... ئاخشامقى سەلتەنەت، نازۇ-نېمەت، شېرىن سۆھبەتلەردىن ئەسەرمۇ يوق. — ئاھ، شەرمەندىچىلىك! — ئەلەم بىلەن پىچىرلاپتۇ ھابىلباي. يەنە ئېسىگە كېلىپ ئاخشامقى ئىشلار ھەققىدە ئويلاپتۇ: «چۈش كۆرمىگەنلىكىم ئېنىق، ئەمما بۇ زادى قانداق مۆجىزىدۇر?...» ھابىلباي قانچە ئويلانسىمۇ بۇ ئىشلارنىڭ تېگىگە يېتەلمەپتۇ... ۋاقىت ئۆتكەنسېرى كۈن تىكلىشىپ قىزىتىشقا، ئاچلىق ۋە تەشنالىقمۇ ئۇنىڭغا خىرىس قىلىشقا تۇرۇپتۇ. ھابىلباي بۇ ئادەمسىز چۆلدە نېمە قىلىشىنى ۋە قاياققا مېڭىشىنى بىلمەي، تېڭىرقاپ تۇرۇپ قاپتۇ... ھابىلباي ئاشۇ جايدا تۇرۇپ تۇرسۇن، ئەمدى گەپنى ئاشىقلاردىن ئاڭلىغايسىلەر... ئاشىقلار مومايغا ئالىي ئېھتىراملار بىلدۈرۈپ، ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئېلىپ يولغا چىققاندىن كېيىن، دەشت-باياۋانلارنى كېزىپ، ياراتقۇچىنىڭ ئوتلۇق ئىشتىياقىغا بەل باغلاپ ئاھۇزار ئىچىدە يۈرۈپتۇ. يۈرۈپتۇ-يۈرۈپتۇ... مەنزىللەر قارارگاھىدا توختاپ ھەلقە سۆھبەتلەر بىلەن ئاچ روھىنى ئاۋۇندۇرۇپتۇ. بىر كېچىسى قانداقتۇر بىر باياۋاندا گۈلخان ئەتراپىنى چۆرىدەپ ئولتۇرۇشقان ئاشىقلار قىزغىن سۆھبەتكە چۈشۈپ كېتىپتۇ: — ئاشىقلار كۆڭۈل مەملىكىتىنىڭ سۇلتانلىرىدۇر... — دەپتۇ بىر ئاشىق. — ياق! — ئېتىراز بىلدۈرۈپتۇ يەنە بىر ئاشىق، — مەگەر كىم ئاشىقلار كۆڭۈل مەملىكىتىنىڭ سۇلتانىغا ئايلىنالىغان بولسا، ھەرگىزمۇ ئاشىق ئاتالماس ئىدى... ئاشىقلار شەكسىزكى كۆڭۈل مەملىكىتىنىڭ ئىتائەتمەن قۇللىرىدۇر... — ئۇنداقتا ئەقىل مەملىكىتى بىلەن كۆڭۈل مەملىكىتىنىڭ قانداق پەرقى بار؟ — سوراپتۇ ئاشىقلارنىڭ سېپىگە ئەمدىلا كىرىپ كەلگەن ياش ئاشىق. — ئۇلارنىڭ پەرقى شۇكى، — دەپتۇ تەمكىنلىك بىلەن ئەڭ قېرى ئاشىق، — ئەقىل كۆزى كۆرگەنگە مايىل بولۇر، ئەمما كۆڭۈل كۆزى كۆرمىگەنگىمۇ مايىل بولۇر. ئەقىل كۆزىگە قارىغاندا كۆڭۈل كۆزى تېخىمۇ ئۆتكۈر ۋە روشەندۇر... ئاشىقلار دەل كۆڭۈل كۆزى بىلەن دۇنيانى كۆزەتكۈچىلەردۇر... شۇڭلاشقىمۇ ئاشىقلارنىڭ كۆرگىنى ھەقىقىي ماھىيەتتۇر. ئاشىقلار ئىنتىزار بولغان مەشۇق مەڭگۈلۈك مەشۇقتۇر. ئاشىقلار چەككەن ھەسرەت ئەڭ چوڭقۇر ھەسرەتتۇر... ئاشىقلارنىڭ قەلبىدە ساقلانغىنى ئەڭ مۇكەممەل گۈزەللىك ۋە مۇھەببەتتۇر... قېرى ئاشىق ھەسرەتلىك ئۇھ تارتىپ گېپىنى داۋاملاشتۇرۇپتۇ: — ياراتقۇچى مېھرىبان پەرۋەردىگارنىڭ قىممەتلىك نېمەتلىرى ئۆز ئىگىسىنى تاپالماي خارلاندى. ئادەملەرنىڭ تەبىئىتىگە يوشۇرۇن قاراڭغۇلۇق ئۆز پەردىسىنى تۇيدۇرماي يايماقتا. ئۇلار ئۆز قەلبىنىڭ قاراڭغۇلۇققا يۈز تۇتۇۋاتقانلىقىنى ھېس قىلالمىدى... چۈنكى ئۇلارنىڭ كۆڭۈل كۆزى ئاللىقاچان پەردىلەنگەن. مانا ئەمدى كۆڭۈلدىكى پاك-مۇنبەت زېمىن يات ئاياغلاردا دەسسەلدى. بۇلبۇلنىڭ ئۇۋىسىدا ھۇقۇش بالا چىقاردى... ئاق قۇشقاچنىڭ ناۋالىرىنى قاغىنىڭ غەلۋىسى ئۇنتۇلدۇردى... ئەنە شۇنداق ئاستا-ئاستا ھەممە نەرسە رەڭگىنى تۇيدۇرماي ئۆزگەرتتى. كىشىلەر ئارىسىدىكى ئاسايىشلىق، ئاقكۆڭۈللۈك يات ئۇقۇمغا ئايلىنىپ قالدى... لەنەتكە ئۇچرىغان شەيتاننىڭ ۋەسۋەسىسى ئاياللارنىڭ يالىڭاچ تېنى ۋە شەرمەندىچىلىكى بىلەن زاھىر بولۇپ، بىر پۈتۈن قەۋمنى گويا سەر كەينىگە سېلىپ ماڭغان پادەك يېتەكلەپ ماڭدى... كۆڭۈل كۆزىنىڭ كور بولۇشى بىلەن ئەقىل كۆزىگە بۇ ئىشلار دۇرۇس ۋە ھەق كۆرۈندى... يوشۇرۇپ ساقلاشقا تېگىشلىك، پەرۋەردىگارنىڭ ئىنسانلارغا بەرگەن ئەڭ قىممەتلىك سوۋغىلىرى ئاشكارىلاندى... بۇنىڭ بىلەن ئۇ نەرسىلەرنىڭ ھېچقانداق قىممىتى قالماي، ئاددىي بىر ئەرزىمەس نەرسىگە ئايلىنىپ قالدى... ئاشىقلار جىمىپ قاپتۇ... ھەممىنىڭ قەلبىدە چوڭقۇر ئېچىنىشلىق تۇيغۇلار دەۋرەپتۇ... دەل شۇ پەيتتە: — ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئەزىز قېرىنداشلار! — دېگەن ئاۋاز ئاڭلىنىپ، ئاشىقلارنىڭ ئالدىدا ئانىدىن تۇغما ھالەتتە بىر ئادەم پەيدا بوپتۇ. ئاشىقلار ئۇنى چۆل-باياۋاندا ئاندا-ساندا ئۇچراپ قالىدىغان چۆل ئادىمى بولسا كېرەك دەپ ئويلاپتۇ... ئەمما، ئۇنىڭ ھېكايىسىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ شەھەردىكى داڭلىق بايلارنىڭ بىرى بولغان ھابىلباي ئىكەنلىكىنى ۋە كېچىدە چاقىرغان ئايالنىڭ ئىشلىرىنى ھەم كېيىنكى پۈتۈن ئىشلارنى يىپىدىن يىڭنىسىغىچە ئۇقۇپتۇ... — چۆل ئاجايىپ مۆجىزىلەرگە تولغان، — دەپتۇ يەنە بىر قېرى ئاشىق سۆزگە كىرىشىپ، — ئەمەلىيەتتە پەقەت چۆل-باياۋانلارلا ئۆزىنىڭ ئەسلىدىكى ئىپتىدائىي قىياپىتىنى ساقلاپ قالالىغان. ئۇنىڭدىكى مۆجىزىلەرنىڭ ئىنساننى ئەسلى تەبىئىتىگە قايتۇرۇشىمۇ ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس... چۈنكى ھەقىقىي مەنىدىن ئېيتقاندا، ئىنسان كەلگەن يېرىگە قايتقۇچىدۇر... شۇنىڭ بىلەن ئاشىقلار بەس-بەستە ئىنسان ۋە تۇرمۇش يولى ھەققىدىكى مۇنازىرىگە چۈشۈپ كېتىپتۇ. ئاشىقلارنىڭ سۆزلىرىدىكى ھېكمەت ۋە ھەقىقەتلەرنى ئاڭلىغان ھابىلباينىڭ كۆزلىرىدىن ياشلار قۇيۇلۇپتۇ. ئۆزىنىڭ ئەيش-ئىشرەت، كەيپ-سافا ئىچىدە ئۆتكەن ھايات مۇساپىسىنى ئويلاپ ئېچىنىپتۇ... ھابىلباي ئاشىقلارنىڭ يول كۆرسىتىشى بىلەن ئاشىقلار بەرگەن كىيىم-كېچەكلەرنى ئۇچىسىغا ئارتىپ، ئۆيى تەرەپكە قاراپ راۋان بوپتۇ. ساق-سالامەت ئۆيىگە يېتىپ بارغاندىن كېيىن، بارلىق خوتۇنلىرىنى تالاق قىلىپ، ئۇلار رازى بولغۇدەك مال-مۈلۈكنى بۆلۈپ بېرىپتۇ ۋە قالغان بارلىق مال-مۈلۈكنى مەسچىت-خانىقالارغا ۋەقفە قىلىپ قالدۇرۇپ، قۇرۇق قول قاپتۇ ھەم ئەلنىڭ دۇئاسىنى ئېلىپ يۇرتتىن چىقىپ كېتىپتۇ. ئاڭلاشلارغا قارىغاندا، ھابىلباي شۇ چىقىپ كەتكەنچە ئاشىقلار سېپىگە قېتىلىپ كەتكەنمىش... موماينىڭ چۆچىكى بىلەن كەڭ زۇلمەت قاراڭغۇلۇقى قاياقلارغىدۇر يوشۇرۇنۇپ، شەرق ئاسمىنى بېلىق قارنىدەك ئاقىرىشقا باشلىدى. — ئەسسالام، يەنە بىر يېڭى تاڭنىڭ ئىللىق قۇچىقى... — موماي قاياقلاردىندۇر ئاڭلانغان مۇڭلۇق ئەزان ئاۋازىغا قۇلاق سالغاچ سىرتقا قاراپ ماڭدى. == 4 == يەنە بىر كېچە... موماينىڭ خىيالىي نەۋرىلىرى مومىسىنىڭ ئاغزىغا تەلمۈرۈپ ئىنتىزار كۆزلىرى بىلەن چۆچەك سوراۋاتاتتى... موماي چۆچىكىنى باشلىدى: — شۇنداق قىلىپ، ئالدانغان تۈلكە شاھ سېغىزخاننى قوغلاپ چىقىپ كەتكەندىن كېيىن ھايۋاناتلار دۆلىتى يەنە بىر قېتىم شاھسىز قاپتۇ... بۇ قېتىممۇ ئوخشاشلا غۇلغۇلا باشلىنىپتۇ. بۇنداق تالاش-تارتىش بىلەن ۋاقىت ئۆتكۈزۈشنىڭ خەتەرلىك ئىكەنلىكىنى بىلگەن ئوردا ئەھكاملىرى دەرھال تەدبىر قوللانمىسا بولمايدىغانلىقىنى چۈشىنىپ، يېڭىچە ئۇسۇل-چارە بىلەن شاھ نامزاتلىرىنى رەتكە تۇرغۇزۇپتۇ. تۆۋەندىكى ھايۋانلار نامزاتلىققا تاللىنىپتۇ. تۆت پۇتلىقلاردىن: شىر، ئات، زىراپە، پىل، كالا; ئۇچار قۇشلاردىن: بۈركۈت، كۆك كەپتەر، ياۋا ئۆردەك، بۇلبۇل قاتارلىقلار ئىكەن. نامزاتلار رەسمىي رەتكە تىزىلىپ بولغاندىن كېيىن سايلام رىقابىتى باشلىنىپ كېتىپتۇ. نامزاتلار ئۆزلىرى ئويلىغان ئىسلاھات تەدبىرلىرىگە ئۆزلىرىنىڭ تۈرلۈك ئارتۇقچىلىقلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ، كاتتا نۇتۇقلارنى سۆزلەپ شەھەرمۇشەھەر كېزىشكە باشلاپتۇ... ھايۋاناتلار دۆلىتىنىڭ پۇقرالىرى ئىچىدە نامزاتلارغا نىسبەتەن قىزىقىش كۈچىيىپ، كېچە-كۈندۈز بەس-مۇنازىرە بىلەن ئۆزلىرى تاللىغان نامزاتنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرىنى كۆز-كۆز قىپتۇ... ئاخىرقى نەتىجە شۇنداق بوپتۇ: بۇ قېتىمقى سايلامدا ئات ئۇتۇپ چىقىپ، ھايۋاناتلار دۆلىتىنىڭ شاھلىقىغا سايلىنىپتۇ. چۈنكى ئاتنىڭ ئەمگەك دېسە ئەمەلىي كۈچى، جەڭ-كۈرەشلەردە ئۇچقۇر تۇياقلىرى، شاھلارغا خاس قەددى-قامىتى، ھايۋاناتلار ئىچىدە ئەقىللىق بولۇشىدىن باشقا، ئۇنى ھايۋانلارنىڭ سەردارى بولغان ئادەملەرنىڭمۇ ئەتىۋارلايدىغانلىقى ھەممىنى بىردەك قايىل قىپتۇ. دېمىسىمۇ، مەيلى دۆلەتنىڭ ئەمگەك ئارقىلىق گۈللىنىشى بولسۇن، مەيلى دۆلەت خەۋپسىزلىكى بولسۇن ۋە مەيلى ئىستراتېگىيەلىك پىلان تۈزۈش جەھەتتە بولسۇن، ئاتقا باشقا نامزاتلارمۇ قايىللىق بىلدۈرۈپتۇ... شۇنىڭ بىلەن ئات ئۆزى ئۈچۈن مەخسۇس تەييارلانغان ئالتۇن تاجنى كىيىپ شاھ كۇرسىسىغا چىقىپتۇ... ئاز ئۆتمەيلا، ئۆز ۋاقتىدا تۈلكە شاھ ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋەتكەن مەمۇرىي ئەمەلدارلارنىڭ ئورنىنى قايتىدىن رەتكە ساپتۇ. بۇنىڭ بىلەن ھەممە ئۆز ئورنىنى تاپقان بوپتۇ. گەرچە قىسمەن يېتەرسىزلىكلەر كۆرۈنگەن بولسىمۇ، ئومۇمىي بىرلىك كۆزدە تۇتۇلۇپ كەچۈرۈلۈپتۇ... ئەنە شۇ كۈندىن باشلاپ ئات پادىشاھنىڭ گۈللەنگەن بىر دەۋرى باشلىنىپتۇ. بىر يىلغا قالمايلا پۈتۈن ھايۋاناتلار دۆلىتىدە مەمۇرىيەت، خاتىرجەملىك روياپقا چىقىپ، ھايۋاناتلارنىڭ قورسىقى توق، كىيىمى پۈتۈن بوپتۇ... بۇلبۇللار خەندان ئۇرۇپ ھۆر زامان ھەققىدە ناخشىلارنى ئوقۇپتۇ... شائىر قۇشلار شېئىر-قوشاقلارنى توقۇپتۇ. پۇقرالارنىڭ رازىلىقى شاھنىڭ غەيرىتىگە غەيرەت قوشۇپ، تېخىمۇ زور تىرىشچانلىق بىلەن پۇقرالارنىڭ مايىللىقىنى ئۆزىگە پۈتۈنلەي رام قىلىپ، سەلتەنەتنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەپ، تېخىمۇ كۆپ زېمىنلارنى ئىلكىگە ئېلىشنى ۋە ئاخىرىدا قۇدرەتلىك ئاتلار ئىمپېرىيەسىنى قۇرۇشنى كۆڭلىگە پۈكۈپتۇ... كۈنلەر ئۆتۈپتۇ، ئايلار ئۆتۈپتۇ، يىللار ئۆتۈپتۇ. ئات شاھلىقى تېخىمۇ گۈللىنىپ قۇدرەتلىك بىر دۆلەتكە ئايلىنىپتۇ... شاھنىڭ خۇشاللىقى چېكىگە يېتىپتۇ. ئەمما يەنە بىر ئىش ئۇنىڭ بېشىنى قاتۇرۇپتۇ: كەلگۈسىدە ئۇ قېرىپ ھالىدىن كەتكەندە ئۆزىنىڭ ئورنىدا ئاتلار ئىمپېرىيەسىگە ۋارىسلىق قىلغۇدەك پۇشتىنىڭ بولماسلىقى ئۇنىڭ كۆڭلىنى غەش قىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ دەرھال ئوردا كېڭەش يىغىنى چاقىرىپ، بۇ ئىشنى مەسلىھەت قىپتۇ. ھەممە بىردەك مەسلىھەتكە كېلىپ، شاھنى دەرھال ئۆي-ئوچاقلىق قىلىش كېرەكلىكىنى، شۇنىڭ بىلەن شاھنىڭ ياخشى بىر ۋارىسىنىڭ دۇنياغا كېلىدىغانلىقىنى تەكىتلەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن شاھقا مۇۋاپىق خوتۇن ئىزدەش ئىشى باشلىنىپتۇ; تەييارلىق خىزمەتلەر ئىشلىنىپ، «خوتۇن ئىزدەش كومىتېتى» تەسىس قىلىنىپتۇ. ئېشەكباي بۇ كومىتېتنىڭ باش رەھبىرى، بۇقا ھاجىم مۇئاۋىن باش رەھبەر، قوچقار قارىم مۇئاۋىننىڭ مۇئاۋىنى بولۇپ سايلىنىپ، دەرھال خىزمەتلەر تەقسىم قىلىنىپ، خوتۇن ئىزدەش خىزمىتى باشلىنىپتۇ... ئۇزاق مەزگىللىك تىرىشچانلىق كۆرسىتىش، بولۇپمۇ كومىتېت رەھبەرلىرىدىن ئېشەك، بۇقا، قوچقارلارنىڭ دانا رەھبەرلىكى بىلەن، چەت يايلاقلاردا ئەركىن ئۆسۈپ چوڭ بولغان تاغىل ئاتلارنىڭ ئىچىدىن بىر مەلىكە تېپىپتۇ. تاغىل ئاتلار بەگلىكىنىڭ بېگى ئۆزىنىڭ شاھقا قېيىنئاتا بولىدىغانلىقىنى ئويلاپ، كاتتا شادلىققا چۆمۈپتۇ... شۇنىڭ بىلەن كاتتا توي تەييارلىقى باشلىنىپتۇ... جاي-جايلاردىن، قوشنا دۆلەتلەردىن مەشھۇر سازەندە، ھاپىز ۋە ئۇسسۇلچىلار تەكلىپ قىلىنىپتۇ. توينى تېخىمۇ قىزىتىشنى ئويلىغان ئات شاھ، شەرق ئېلىدىن قىزىقچىلارنى تەكلىپ قىلىشنى ئويلىغان بولسىمۇ، ئۆتكەن قېتىم تۈلكە شاھنىڭ تويىغا ھېسام قۇرباننىڭ يوقىلاڭ باھانىلەر بىلەن كەلمەي قويغانلىقىنى ئويلاپ بۇ ئىشقا جۈرئەت قىلالماپتۇ. شاھنىڭ كۆڭلىدىكى تۈگۈننى چۈشىنىپ تۇرغان بۇلبۇل شاھقا مەسلىھەت بېرىپ، ھېسام قۇرباننىڭ سالامەتلىكىنىڭ ياخشى ئەمەسلىكىنى، ئۇنىڭ ئۈستىگە خوتۇن-بالىلىرىنى تاشلاپ دۆلەت ئاتلاپ قىزىقچىلىق قىلالمايدىغانلىقىنى، لېكىن ھېبى دىۋانە دېگەن ياش قىزىقچىنىڭ سالامەتلىكىنىڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى ھەم خوتۇن-بالىلىرى يوق بولغاچقا، دۆلەت ئاتلاپ كېلىشكە شارائىتى بارلىقىنى، ھەتتا شاھ ئوبدانراق ئىلتىپات كۆرسەتسە، ئۇنىڭ بۇ دۆلەتتە قېلىپ قېلىش ئېھتىمالىنىڭمۇ بارلىقىنى ئېيتىپتۇ. بۇ مەسلىھەت شاھقا خوش كېلىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن شاھ ئۆزى تەستىقلاپ مەكتۇپ يوللاپ، بۇلبۇلنى ئۇنى تەكلىپ قىلىپ ئېلىپ كېلىشكە ئەۋەتىپتۇ... تەييارلىقلار پۈتۈپ، بارلىق مېھمانلار ۋە باشقا دۆلەتلەردىن تەكلىپ قىلىنغان سازەندە، ھاپىز ۋە ئۇسسۇلچىلار يېتىپ كەپتۇ. گەرچە ھېبى ئازراق كېچىككەن بولسىمۇ، پادىچىلار شىلەپىسىنى كۆزىگە چۈشۈرۈپ يېتىپ كەپتۇ... شۇنىڭ بىلەن قۇتلۇق كۈندە توي رەسمىي باشلىنىپتۇ... سازەندە-ھاپىزلار بارلىق ھۈنىرىنى ئىشقا سېلىپ، نەغمە-ناۋالارنى ئەۋجىگە يەتكۈزۈپتۇ. ئۇسسۇلچىلار ئاجايىپ لەرزان قەدەملەر بىلەن ھەممىنى ھاياجانغا ساپتۇ... ئايھاي، شەرق ئېلىلىق ھېبى دىۋانىنىڭ چاقچاقلىرى باشلىنىشى بىلەنلا ئەتراپ كۈلكىگە تولۇپ كېتىپتۇ. بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئالاتاۋۇس كالىسىنىڭ چوڭ ئەمچىكىگە باغراداق تاقىماي يۈرگەنلىكىنى كەلتۈرۈپ قىلغان چاقچاقلىرى ئەزەلدىن ئېغىر-بېسىق مېتىس قويلارنىمۇ كۈلدۈرۈۋېتىپتۇ... لېكىن بۇ چاقچاق ئالاتاۋۇس كالىنىڭ ئاشنىسى بۇقا ھاجىمنىڭ ئاچچىقىنى راسا كەلتۈرۈپتۇ. ئەمما بىرىنچىدىن شاھنىڭ تويىدا جېدەل چىقىرىشنىڭ ئۆزىنىڭ كەلگۈسىگە بولغان تەسىرىنىڭ يامانلىقىنى، ئىككىنچىدىن قىزىقچىنىڭ شاھ بىۋاسىتە تەكلىپ قىلغان ئەزىز مېھمان ئىكەنلىكىنى ئويلاپ، ئۆزىنى بېسىۋاپتۇ... قىرىق كېچە-كۈندۈز توي-مەئىرەكە ئەنە شۇنداق ھۇزۇر-ھالاۋەت، كۈلكە-تەنتەنە ئىچىدە ئۆتۈپ ئاخىرلىشىپتۇ... مېھمانلار بىر-بىرلەپ قايتىپتۇ. شاھ ھالال نىكاھلىق خوتۇنى بىلەن ھۇجرىغا كىرىپ، ئىشقى-مۇھەببەت پەيزىگە چۆمۈلۈپتۇ. كۈنلەر ئۆتۈپتۇ، ئايلار ئۆتۈپتۇ... شاھنىڭ مۇرادى ھاسىل بوپتۇ... دۆلەتنىڭ ئىشلىرى تېخىمۇ يۈرۈشۈپ كېتىپتۇ... لېكىن ۋاقىت ئۆتكەنسېرى، ئۆز ۋاقتىدا كەڭ دالىلاردا ئۇچرىغانلا چىشى ئاتلارغا چېپىلىپ يۈرگەن ئاتقا بىر خوتۇن بىلەنلا دائىم بىللە بولۇش زېرىكىشلىك تۇيۇلۇپ، ئىچىنى پۇشۇرۇپتۇ... بارا-بارا ئالاتاۋۇس كالىنىڭ كۆپكەن ئەمچەكلىرى بىلەن ئۇنىڭغا سۈركىلىشلىرى، جەرەننىڭ دەرەخلەر ئارىسىدىن مەنىلىك جىلمىيىشلىرى، مېكىجىننىڭ تولغان بەدىنىنى كۆز-كۆز قىلغاندەك شاھنى كۆرگەن ھامان دۈمبىسىچە يېتىۋېلىشلىرى شاھنىڭ كونا خۇمارىنى قوزغاپ قويۇپ، ئۇنىڭغا بىر مىنۇتمۇ ئارام بەرمەپتۇ. نىھايەت، شاھ بىر ئاماللارنى قىلىپ، خوتۇنىنى ئۆز يۇرتىغا بېرىپ شۇ يەردە تۇغۇشقا كۆندۈرۈپتۇ ۋە خوتۇنى يولغا چىققان كۈنى كېچىسىلا جەرەن بىلەن ئىشرەت پەيزىگە چۆمۈپتۇ... شۇنىڭدىن باشلاپ شاھ ھەر كۈنى دېگۈدەك ئەيش-ئىشرەتكە بېرىلىپ كېتىپ، دۆلەتنىڭ ئىشلىرىغا بۇرۇنقىدەك كۆڭۈل بۆلمەس بولۇپ قاپتۇ... ئۇنىڭ ئەتراپىدا خۇشامەتچىلەر، ھەر كۈنى يېڭى نازىنىنلارنى تەييارلايدىغان قۇترىتقۇچىلار كۆپىيىپتۇ... ئاستا-ئاستا، ھېچكىم سەزمەيلا دۆلەت ۋە پۇقرانىڭ ھالى خارابلىققا يۈز تۇتۇپتۇ... شاھ ئويغانماپتۇ... پۇقرالارنىڭ ئاھۇزارى چېكىگە يېتىپتۇ... بىر كۈنلەردە خانىش ساق-سالامەت يەڭگىپ، تايچىقىنى ئەگەشتۈرۈپ، دەبدەبە بىلەن قايتىپ كەپتۇ... شەھەرگە كىرىشى بىلەنلا پۇقرالارنىڭ چىرايىدىكى سۇلغۇنلۇق، بىچارىلىك ۋە ئەتراپتىكى كەيپىياتنىڭ ناچارلىقىنى كۆرۈپ كۆڭلى غەش بوپتۇ... ئوردىغا كىرىپلا ئات شاھنىڭ بارلىق سىرلىرىدىن خەۋەردار بوپتۇ... بۇ ئىش خانىشقا تولىمۇ ئېغىر بېتىپتۇ... قەلبى ھەسرەت، ئەلەم، كۈندەشلىك ئوتىدا پۇچىلىنىپتۇ... ئەزەلدىن ئەركە چوڭ بولغان ئەركىن يايلاقنىڭ گۈزەل مەلىكىسى بۇ خورلۇققا چىدىماي، شۇ كېچىسىلا ئۆز ھۇجرىسىدا ئېسىلىپ ئۆلۈۋاپتۇ... خانىشنىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن ئات شاھنىڭ ئەيش-ئىشرىتى تېخىمۇ ئەۋجىگە چىقىپتۇ... پۇقرالارنىڭ سەۋر-تاقىتى تۈگەپ، ھەممە بىرلەشتۈرۈلۈپ ئات شاھقا قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپتۇ. قوزغىلاڭ باشلىنىپ ئۇزاق ئۆتمەيلا، پۈتۈن دۆلەت قوزغىلاڭچىلارنىڭ قولىغا ئۆتۈپ، ئات شاھنى دارغا ئېسىپتۇ. شاھ دار ئالدىغا كەلگەندە، ئۆز ۋاقتىدا خانىشنىڭ ئۆزى سەۋەبلىك خورلۇققا چىدىماي ئېسىلىپ ئۆلۈۋالغانلىقىنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرۈپ، ھۆڭرەپ يىغلاپ كېتىپتۇ... شۇنداق قىلىپ، پۇقرالار ئەتراپلىق ۋە چوڭقۇر ئويلىشىپ، ئۆكۈزنى ئۆزلىرىگە پادىشاھ قىلىپ سايلىشىپتۇ... ئېيتىشلارغا قارىغاندا، ئۇلار ھازىرغىچە خاتىرجەم ياشاۋاتقۇدەك... موماي چۆچىكىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ سۈكۈت ئىچىگە چۆمدى... ئېھتىمال ئۇنىڭ خىيال قۇشلىرى مەرھەمەتلىك پەرۋازلىرى بىلەن ئاللىبۇرۇنلا ئاشىقلارنىڭ قېشىغا بېرىپ يەتكەندۇ... ئېھتىمال ئاشىقلارنىڭ ھېكمەتلىك ھەلقە سۆھبەتلىرى ئارىسىدا ئۇنىڭ لەرزان قانات قېقىشلىرى زاھىر بولۇۋاتقاندۇ... ئاشىقلار قايتىپ كەلدى... موماي چوڭقۇر ھاياجان بىلەن سىرتقا چىقىپ، كۆتۈرۈلۈۋاتقان قۇياش بىلەن تەڭ ئۆزى تەرەپكە قاراپ كېلىۋاتقان ئاشىقلارغا قارىدى. ئاشىقلار سېپىگە قېتىلىپ كەتكەن ھابىلباينى كۆرگەندە ئاجايىپ مەمنۇنلۇق بىلەن كۈلۈمسىرىدى... ئاشىقلار يېتىپ كەلدى. ئۇلار تەڭلا دېگۈدەك مومايغا ئېھتىرام بىلدۈردى: — ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئانا!... lely6pvgar94oy1281xxod8h4v9nwwl 0 24726 176534 2026-09-26T21:00:51Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''ئابلىز مەھەممەت''' ئەتىگەندە دۇكاننى ئېچىپ، بىر قۇر تازىلاپ بولۇپ كومپيۇتېرنى قوزغىتىپ تۇرۇشۇمغا، ئىشىكتىن «ئەسسالامۇئەلەيكۇم» دېگەن ئاۋاز ئاڭلاندى. قارىسام، ئىشىكتە مۆتىۋەر سۈپەت بىر بوۋاي تۇراتتى. سالامغا جاۋاب بېرىپ، قول ئېلىشىپ كۆرۈشتۈم. — مەن بى...' 176534 wikitext text/x-wiki '''ئابلىز مەھەممەت''' ئەتىگەندە دۇكاننى ئېچىپ، بىر قۇر تازىلاپ بولۇپ كومپيۇتېرنى قوزغىتىپ تۇرۇشۇمغا، ئىشىكتىن «ئەسسالامۇئەلەيكۇم» دېگەن ئاۋاز ئاڭلاندى. قارىسام، ئىشىكتە مۆتىۋەر سۈپەت بىر بوۋاي تۇراتتى. سالامغا جاۋاب بېرىپ، قول ئېلىشىپ كۆرۈشتۈم. — مەن بىر ياقا يۇرتلۇق مۇساپىرمەن، بالام، — دېدى بوۋاي. شۇئان كاللامغا ھېلىقىدەك يۇرتىغا قايتىشقا پۇلى قالمىغان «مۇساپىرلار» كەلدى. ئادىتىمدىكىدەك «تېخى سودا قىلمىدىم، باشقا يەرلەرگە بېرىپ باقسىلا» دەپ يولغا سېلىپ قوياي دەپ تۇرغىنىمدا، ئۇ بوۋاي كۆڭلۈمدىكىنى بىلىۋالغاندەك: — مېنى تىلەمچى كۆرۈپ قالما، بالام. ئەتىگەن تۇرۇپ كوچا ئايلىنىدىغان ئادىتىم بويىچە بۇ يەردىن ئۆتۈپ كېتىۋاتسام، ساڭا كۆزۈم چۈشۈپ قالدى. كۆزۈمگە ئىللىق كۆرۈندۈڭ، شۇڭا بىردەم مۇڭدىشىپ چىقاي دەپ كىرىشىم، — دېدى. بوۋاي يالغاندىن يۆتەلگەندەك قېقىلىپ قويدى: — سەن مۇسۇلمانمۇ، بالام؟ — ئەلھەمدۇلىللاھ، مۇسۇلمانمەن، — دېدىم مەن بېشىمدىكى دوپپامنى تۈزەپ قويۇپ. — ئۇنداقتا ياخشى، بالام. جۈمەگە تولۇق چىقىدىغانسەن، ھە؟ غەيبكە ئىشىنەمسەن؟ مەن دەماللىققا نېمە دېيىشىمنى بىلمەي تۇرغاندا، ئۇ ئارقىدىنلا قوشۇمچە قىلىپ قويدى: — بۇ توغرىسىدا قۇرئان كەرىمنىڭ ئىككىنچى سۈرىسى بولغان سۈرە بەقەرەنىڭ 3-ئايىتىدە ناھايىتى ئوچۇق بارغۇ، بالام، «تەقۋادارلار غەيبكە ئىشىنىدۇ» دەپ. لېكىن ھازىرقى كىشىلەردە ئىمان قالماپتۇ. كۆپىنچىسىدىن سورىساڭ، «مەن مۇسۇلمانمەن» دېيىشىدۇ. لېكىن قۇرئاننىڭ بىرەر سۈرىسىنى تولۇق بىلمەيدۇ. بىرەر ئايەتنى سۆزلىسەڭ، قايسى سۈرىدىن ئېلىنغانلىقىنى بىلمەيدۇ. ئۇنى بىلمىسىغۇ مەيلى، ھېچ بولمىسا قايسى سۈرىدە قايسى مەزمۇنلار سۆزلىنىدىغانلىقىنى ئېيتىپ بېرەلىسىمۇ شۇ كۇپايە ئىدى. بىرەر قېتىم قۇرئاننى تولۇق ئوقۇپ چىققان بولسىمۇ كاشكى... بوۋاي سۆزلىرىنى شۇنداق ئاخىرلاشتۇردى. ھېلىمۇ مەن قۇرئاننىڭ ئەرەبچىسىنى ئوقۇيالمىساممۇ، تەرجىمىسىنى بىرنەچچە قېتىم ئوقۇپ چىققان ئىدىم. — باياتىن نەگە كەلگەنتىم؟ ھە... شۇنداق قىلىپ، سەن غەيبكە ئىشىنىسەن، شۇنداقمۇ؟ جىن، شەيتان، پەرىشتە دېگەنلەرگىمۇ ئىشىنەمسەن؟ — دېدى بوۋاي گەپلىرىنى تېخىمۇ سىرلىقلاشتۇرۇپ. مەن بىر تەرەپتىن ھەيران بولۇپ، بىر تەرەپتىن قىزىقىپ قېلىشقا باشلىدىم: — سىز ئۆزىڭىزنى ئاشۇلارنىڭ بىرى دېمەكچىمۇ؟ — يېقىنلاشتىڭ، لېكىن رەسمىي سۆھبەتنى باشلاشتىن ئاۋۋال كېلىشىۋالايلى، — دېدى بوۋاي، — مەن ساڭا گەپنى ئەگىتمەيلا دەۋېرەي. مەن پەقەت سەن بىلەن مۇنداقلا پاراڭلىشىپ ئۆتۈپ كەتمەكچى. سېنىڭ گەپلىرىمگە ئىشىنىش-ئىشەنمەسلىكىڭ مۇھىم ئەمەس. لېكىن سەن مەندىن، مەن ساڭا ئېيتىپ بەرگەن ئىشلاردىن باشقىلىرىنى چوڭقۇرلاپ سورىماسلىققا ماقۇل بولۇشىڭ كېرەك. گاڭگىراپ قالدىم. پەرىشتە، جىن-ئالۋاستى، شەيتان دېگەنلەر توغرىلىق نۇرغۇن ئەپسانىلەرنى ئاڭلىغان بولساممۇ، لېكىن ئۇنى ئەمەلىيەتتە، يەنە كېلىپ ئادەم سىياقىدا كۆرەرمەن دەپ ئويلىمىغانتىم. يەنە بىر تەرەپتىن قورقۇپمۇ قالدىم. لېكىن ھازىرقى دەقىقىنىڭ ئۆزىدە مەن نېمە قىلالايمەن؟ سىرتقا چىقىپ باشقىلارنى ياردەمگە چاقىرالايمەنمۇ؟ ياكى ساقچى چاقىرالايمەنمۇ؟ — قورقمىغىن، باشقىلارنى چاقىرىش نىيىتىدىمۇ بولما. چۈنكى ئۇلارنىڭ ئالدىدا مەن ئىنكار قىلىپ تۇرۇۋالساممۇ ياكى ئېتىراپ قىلساممۇ، مەن ئۈچۈن پايدىلىق. ئەگەر ئىنكار قىلسام، ئۇلار ئەسلى قىياپىتىمنى تېپىپ چىقالمايدۇ. ئەگەر ئېتىراپ قىلسام، ئۇلار مېنى ساراڭغا چىقىرىۋېتىدۇ. ئىشقىلىپ مېنىڭ سۆزۈمگە ئىشىنىش-ئىشەنمەسلىكنى ئۆزۈڭ بەلگىلىسەڭ بولىدۇ. ئۇنىڭغا ئىشەنسەم-ئىشەنمىسەم نېمە بوپتۇ؟ ئاڭلىۋالغىنىم قالىدۇ شۇ. — مېنىڭدىن ئاڭلىغان گەپلەرنى باشقىلارغا دەپ «ئىشەندۈرىمەن» دەپمۇ ئاۋارە بولما. ئەگەر بەك دېگۈڭ كېلىپ كەتسە، «بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا مۇنداق بوپتىكەن» دەپ باشلا. شۇ ۋاقىتتا باشقىلار سۆزۈڭگە قىزىقىدۇ. ئەگەر ئۇلارغا «بۇ ئەمەلىيەتتە بېشىمدىن ئۆتكەن» دەپ تۇرۇۋالساڭ، ئۇلار سېنىمۇ ساراڭغا چىقىرىۋېتىدۇ. ئۇنىڭ سۆزلىرىنىڭ ھەممىسى توغرا ئىدى. دېمەك، مەندە پەقەت بۇ گەپلەرنى ئاڭلاپ قويۇش ھوقۇقىلا بار. لېكىن بۇ بوۋاينىڭ نېمە ئۈچۈن مەن بىلەن پاراڭلاشقۇسى كېلىپ قالغانلىقىنى بىلەلمىدىم. نېمىشقا باشقىلار بىلەن پاراڭلاشماي، مەن بىلەن پاراڭلاشقۇسى كېلىپ قالغاندۇ؟ خىيالىمغا بۇرۇنقى ئەپسانىلەردە ئاڭلىغان، ياش بالىلارنىڭ ۋە ياش قىزلارنىڭ قېنىنى شوراپ ياشلىقىغا قايتالايدىغان ئالۋاستىلار كىرىۋالدى. — قورقمىغىن، مەن ھېلىقىدەك ئەسكىلەردىن ئەمەس. مەندىن قورقۇۋاتىسەن، ھە؟ مەن ئويلىغانلىرىمنى ئۇنىڭغا ئۇدۇللا دېدىم. — ھا-ھا-ھا! ئۇنداق گەپلەرگە ئىشەنمە. جىن، ئالۋاستى، پەرىشتە دېگەنلەرنىڭ قىلالمايدىغان ئىشى يوق تۇرسا... ھېچ بولمىغاندا ئىنسانلار ئارىسىدا شۇنداق ھېسابلىنىدۇ. ئۇلار نېمە ئۈچۈن باشقىلارنىڭ قېنىنى شورىغۇدەك؟ بۇ دېگەن ئەپسانە. بۇرۇنقى پادىشاھ-ۋەزىرلەرنىڭ خوتۇن-قىزلىرى ئۆزىنىڭ ياشلىقىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن شۇنداق دورىلارنىمۇ قىلىپ باققان. ئۇلار ئۆزىنىڭ قىلغانلىرىنى شۇ غەيب نەرسىلەرگە ئارتىپ قويدى، خالاس. كۆڭلۈمدە نېمە ئويلىغان بولسام، ئۇ شۇ نەرسىلەرگە بىر-بىرلەپ جاۋاب بېرىۋاتاتتى. خۇدۈكسىرەشكە باشلىدىم. — مەن پەقەت چىراي ئىپادەڭگە قاراپ نېمە ئويلاۋاتقانلىقىڭنى پەرەز قىلالايمەن شۇ. لېكىن ئويلىغانلىرىڭنىڭ ھەممىسىنى بىلەلمەيمەن. ئەگەر سېنىڭ نېمىلەرنى ئويلاۋاتقانلىقىڭنى بىلىۋالالايدىغان كۈچۈم بولسا، سەن بىلەن پاراڭلىشىمەن دەپ يۈرەتتىممۇ؟ راستىنى ئېيتقاندا، گاڭگىراپ قالغانلىقىمدىن نېمە دېيىشىمنىمۇ بىلمەيۋاتاتتىم. — ساڭا ئازراق چۈشەنچە بېرىپ قوياي: پانىي دۇنياغا مەنسۇپ بولۇش سالاھىيىتىم بىلەن، باقىي دۇنيادا مەلۇم مەزگىل سەيلە قىلىش پۇرسىتىم بولىدۇ. بۇنداق پۇرسەت خالىغان ۋاقىتتا كېلىپ قېلىشى مۇمكىن. بەزىدە بىرنەچچە ئون يىلدا، بەزىدە بىرنەچچە يۈز يىلدا، بەزىدە بىرنەچچە مىڭ يىلدا بىر كېلىشىمۇ مۇمكىن. ھەربىرىمىزنىڭ بەلگىلەنگەن ۋەزىپىلىرىمىز بولىدۇ. مەسىلەن، ئەجىلى توشقانلارنىڭ جېنىنى ئېلىش دېگەندەك. بىز بىر قېتىملىق خىزمىتىمىزنى تۈگىتىپ، يەنە بىر قېتىملىق خىزمىتىمىز باشلانغۇچە بولغان ئارىلىقتا ئاندىن ئارام ئالالايمىز، يەنى بۇ دۇنياغا كېلەلەيمىز. ئۆزىمىز ئەڭ ئاخىرقى قېتىم جېنىنى ئالغان ئىنساننىڭ تېنىدە ياشاپ، شۇ ئىنساننىڭ سىياقىدا بۇ دۇنيادا ۋاقىتلىق يۈرەلەيمىز. — ئۇنداقتا سىز ئەزرائىل ئىكەنسىزغۇ؟ — شۇنداق دەپ چۈشەنسەڭمۇ مەيلى. مېنىڭچە، «ئەزرائىل ئەلەيھىسسالام» دەپ چاقىرساڭ يېقىملىق ئاڭلىنىدۇ دەيمەن. ئۇ ۋاقىتتا مەن پەرىشتە سانىلىمەن. ئەزرائىل قولىدىكى جان ئالغۇچى قورالنى تاشلىسىلا پەرىشتە بولالايدۇ. لېكىن مېنىڭ ساڭا سۆزلەپ بېرەلەيدىغانلىرىم شۇنچىلىكلا، بۇنىڭدىن ئىچكىرلەپ سۆزلەپ بېرەلمەيمەن. ئۆزۈڭمۇ بىلىسەن، ھەرقانداق ئىشنىڭ قائىدە-تۈزۈملىرى بولىدۇ. — ئۇنداقتا بۇ سىزنىڭ ئىنسانلار ئارىسىدا ياشىشىڭىزنىڭ قانچىنچى قېتىملىقى بولىدۇ؟ — ئۇنى ئېنىق دەپ بېرەلمەيمەن. خۇددى سەن ھازىرغىچە قانچە قېتىم ئۇخلاپ باققىنىڭنى بىلمىگەندەك. — سىزنىڭ بۇ دۇنيادا ياشاشتىكى مەقسىتىڭىز نېمە؟ — سېنىڭچۇ بالام؟ سېنىڭ ياشاشتىكى مەقسىتىڭ نېمە؟ دەماللىققا جاۋاب تاپالمىدىم. شۇنداقتىمۇ چاندۇرۇپ قويغۇم كەلمىدى: — مېنىڭ ياشاشتىكى مەقسىتىم بەك كۆپ، ئارزۇ-ئارمانلىرىممۇ بەك كۆپ. — مەنمۇ بەلكىم ساڭا ئوخشاش ياشلارنىڭ سىياقىدا ياشىغان بولسام، مېنىڭمۇ نۇرغۇن ئارزۇ-ئارمانلىرىم بولۇشى مۇمكىن ئىدى. لېكىن ھازىرقى بۇ تېنىمدە ئۇنچە كۆپ ئارزۇ-ئارماننى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ بولغىلى بولمايدۇ. — سىزنىڭ قىلالمايدىغان ئىشىڭىز بولمىغاندىكىن، باشقا جايلارغا بېرىپ ياشىسىڭىز بولمامدۇ؟ مەسىلەن، غەربتىكى تەرەققىي قىلغان ئەللەرگە بېرىپ دېگەندەك... — ھەر جاينىڭ ئۆزىگە چۈشلۈك ئالاھىدىلىكى بولىدۇ، بالام. لېكىن ئوخشاشلىقىمۇ بولىدۇ. قانداق دېسەڭ، ئۇ يەرنىڭ ئادەملىرىمۇ سىلەرگە ئوخشاش ئۈچ ۋاخ تاماق يەيدۇ. كېچىسى ئۇخلاپ، كۈندۈزى ھەرىكەت قىلىدۇ. — سىز پەرىشتە بولغاندىكىن سېھرىگەرلىكنىمۇ بىلىدىغانسىز؟ — جان ساقلاشقا قەتئىي ئامال بولمىغاندا ئىشلىتىپ قويىمىز. لېكىن كۆرگەنلا يەردە ئىشلىتىۋەرمەيمىز. چۈنكى سېھىرنى ئىشلىتىۋەرسەڭ، دۇنيانىڭ يەنە نېمە لەززىتى بولسۇن؟ سېھرىگەرلىكنى بىلىمەن دەپ خالىغىنىڭنى پەيدا قىلىپ، ئۆيدە ئولتۇرۇپ يەپ ياتقاننىڭ نېمە مەنىسى بولسۇن؟ — ئۇنداقتا كەلگۈسىنىمۇ ئالدىن بىلىدىكەنسىز-دە؟ — بىلىمەن. لېكىن بىلىدىغانلىرىمنى ئۇنتۇپ كەتسەمكەن دەيمەن. مۇشۇ بويىچە ياشىسام ئۆزۈمنىڭ قاچان ئۆلىدىغانلىقىمنى بىلىمەن. لېكىن ئۇنىمۇ ئۇنتۇپ كەتسەمكەن دەيمەن. چۈنكى ئۆزۈڭنىڭ قاچان ئۆلىدىغانلىقىنى ئۆزۈڭ بىلىۋالساڭ، سەن يەنە مۇشۇ دۇنيادا ياشاشنى خالامسەن؟ — «مۇشۇ بويىچە ياشىسام» دېگىنىڭىز نېمىسى؟ — چۈنكى مەن بۇ تەنگە ئېرىشكەن ۋاقتىمدا، بۇ تەن ئاللىقاچان زەئىپلىشىپ كېتىپتىكەن. ھېس قىلىشىمچە، بۇ تەننىڭ بۇرۇنقى ئىگىسىنىڭ ھېچ بولمىغاندىمۇ 20 يىللىق ھاراق ئىچىش، 30 يىللىق تاماكا چېكىش تارىخى بار. مەن ھازىرقى ئۆپكە، جىگەر ئىقتىدارلىرىمغا قاراپ شۇنداق خۇلاسىگە كەلدىم. — ئۇنداق بولسا سىز قانداق قىلماقچى؟ — مەن بۇ تەنگە ئېرىشكەندىن باشلاپ تاماكا، ھاراقنى تاشلىدىم. چۈنكى مەنمۇ ساڭا ئوخشاشلا بۇ دۇنيادا بىر كۈن بولسىمۇ ئۇزاقراق تۇرسامكەن دەيمەن. — ئۇنداقتا سىزمۇ ئۆلۈمدىن قورقىدىكەنسىز-دە؟ — مەن پەقەت مۇشۇ قېتىملىق بۇ دۇنيادا ياشاش پۇرسىتىمنى چىڭ تۇتماقچى، خالاس. چۈنكى بۇندىن كېيىن بۇنداق پۇرسەت كېلەمدۇ-كەلمەمدۇ ياكى قاچان كېلىدۇ، بىلمەيمەن. چۈنكى ھەقىقىي بىلگۈچى ئاللاھتۇر. لېكىن ھامان بىر كۈنى بۇ تەن بىلەن خوشلىشىپ، ئۇ دۇنياغا كېتىشىمنى بىلىمەن. ئالەمدە مەڭگۈلۈك نەرسە يوق. باشلىنىش بولغان ئىكەن، ئاخىرلىشىش بولىدۇ. — سىز باياتىن «بىز» دېگەن سۆزنى بىرنەچچە قېتىم تىلغا ئالدىڭىز. ئۇنداقتا سىزدەكلەردىن بۇ دۇنيادا قانچىلىك باردۇ؟ — بارلىقى ئېنىق، لېكىن ئۇلارنىڭ ئېنىق سانىنى بىلمەيمەن. ئۇلار ھەممىسى ئۆزى ئىگە بولغان تەننىڭ ئۆلۈشىگىچىلا ياشىيالايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلارمۇ ئامال قىلىپ شۇ تەننىڭ ئۇزاقراق ۋاقىت ئۆلمەسلىكىنى ئۈمىد قىلىدۇ، خۇددى بارلىق ئىنسانلارغا ئوخشاش. — ئۇنداقتا سىزمۇ ھازىر شۇ ئۆلۈمنى ساقلاپ ياشاۋاتامسىز؟ — سەن نېمىنى ساقلاپ ياشاۋاتىسەن، بالام؟ ئەجىبا، سەن ئۆلمەسلىك دورىسىنىڭ بارلىققا كېلىشىنى ساقلاپ ياشاۋاتامسەن؟ ئەگەر سەن راستتىنلا ئۆلمەسلىك دورىسىنى تېپىۋالساڭ ھەم مەڭگۈ ئۆلمەس بولۇپ قالساڭ، كېيىنكى ھاياتىڭدا ئۆلۈشنىڭ دورىسىنى ئىزدەپ ياشىشىڭ مۇمكىن. ئۇنىڭ دېگەنلىرىنىڭ ھەممىسى توغرا ئىدى. ھەممىمىز شۇ ئۆلۈمنى ساقلاپ ياشاۋاتاتتۇق. لېكىن مەيلى قانچىلىك ئۇزاق ئۆمۈر كۆرگەن ئادەم بولسۇن، ئۆلۈم يېقىنلاشقاندا يەنىلا ھاياتىدىن ئۈمىد ئۈزەلمەيتتى. ئۆزىنى ئۆلمەيدىغاندەك ھېس قىلىدىغانلار بايلىق، ھوقۇق ئۈستىدە ئىزدىنەتتى. ھاياتنى قىسقا دەپ بىلىدىغانلار ئويۇن-تاماشا بىلەن ئۆتەتتى. ھەممىسى ۋاقتىنى بىكار ئۆتكۈزۈۋېتىشنى خالىمايتتى، لېكىن ئەمەلىيەتتە ھەممىسى ۋاقىتنى ئىسراپ قىلاتتى. — مەن نۇرغۇن ئىنسانلارنى كۆردۈم، — بوۋاي سۆزىنى داۋاملاشتۇردى، — بەزىلىرى پۇل-مالنى دەپ باشقىلارنى ھاياتىدىن ئايرىيدىكەن. بەزىلەر ئۆزىنىڭ ھاياتىنى كىچىككىنە مەنپەئەت ئۈچۈن قۇربان قىلىۋېتىدىكەن. ئەجىبا، ئۇلار ئۆزىنىڭ ۋە باشقىلارنىڭ ھاياتىنىڭ ئوخشاشلا قىممەتلىك، ھەمدە پەقەت بىرلا قېتىم كېلىدىغانلىقىنى بىلمەمدىغاندۇ؟ ئۇلار ياكى ئاشۇ پۇللارغا يېڭى ھايات سېتىۋېلىشنى ئويلامدىغاندۇ؟ باشقىلارنىڭ ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ھېسFolderىغا ئۆزىنىڭ ھاياتىنى ئۇزارتقىلى بولىدۇ دەپ ئويلامدىغاندۇ؟ بۇ تەرەپلىرىنى مەنمۇ چۈشىنەلمىدىم. — ماڭا نەسىھەت قىلغىلى كەلگەنمىدىڭىز سىز؟ — دېدىم مەن. — سېنىڭ كۆزلىرىڭدىن نېمىلەرنى ئويلاۋاتقانلىقىڭنى بىلىۋالدىم. غايىلىك ئىكەنسەن، ھاياتنىڭ سىرىنى ئېچىپ بېقىشنى ئويلايدىكەنسەن. غايەڭ ئۇلۇغكەن، لېكىن يېرىم يولدا توختاپ قالما. ھاياتتىن ئاسانلىقچە ۋاز كەچمە! — مېنىڭ كەلگۈسىمنىمۇ تولۇق بىلىدىكەنسىز-دە؟ — ئۇ تەرەپلىرىنى بىلمەيمەن. چۈنكى مەن ساڭا بىر ئىشنى ئالدىن دەپ بەرگەن تەقدىردىمۇ، سەن شۇ ئىشنى ئەسلى بويىچە قىلمايسەن، شۇنىڭ بىلەن باشقا ئىشلارمۇ شۇنىڭغا ئەگىشىپ ئۆزگىرىپ كېتىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن سەن ئۇ ئىشلارنى ئەڭ ياخشىسى سورىما... ...كۆز ئالدىم قاراڭغۇلاشقاندەك بولۇپ، ئۇنىڭ سىماسى بارغانسېرى تۇتۇقلىشىپ كەتتى. «ئەزرائىل، ئەزرائىل!» دەپ توۋلىغىنىمچە كۆزۈمنى ئاچتىم. قارىسام، چۈشۈم ئىكەن. «زاۋال ۋاقتىدا ئۇخلىسا قارا باسىدۇ دېگەن گەپ راست ئوخشىمامدۇ» دەپ ئويلىدىم مەن. 2008-يىلى 8-ئاينىڭ 8-كۈنى aqwqp28ztdcs560b71gd7gg4esjhnxi 0 24727 176535 2026-09-26T21:01:39Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت ''''چۇشتاق پازىل''' بۈگۈن كېچىمۇ تۈزۈك ئۇخلىيالمىدى. نەچچە قېتىم ئورنىدىن تۇرۇپ، بالكوندىن شەھەرنىڭ كېچىلىك مەنزىرىسىگە، غۇۋا يېنىپ تۇرغان كوچا چىراقلىرىغا، نېرىدىكى بىنانىڭ چىرىغى يېنىق تۇرغان ئۆينىڭ دېرىزىلىرىگە بىزارلىق ئىلكىدە قاراپ چىقتى. ئۆزىنى بال...' 176535 wikitext text/x-wiki '''چۇشتاق پازىل''' بۈگۈن كېچىمۇ تۈزۈك ئۇخلىيالمىدى. نەچچە قېتىم ئورنىدىن تۇرۇپ، بالكوندىن شەھەرنىڭ كېچىلىك مەنزىرىسىگە، غۇۋا يېنىپ تۇرغان كوچا چىراقلىرىغا، نېرىدىكى بىنانىڭ چىرىغى يېنىق تۇرغان ئۆينىڭ دېرىزىلىرىگە بىزارلىق ئىلكىدە قاراپ چىقتى. ئۆزىنى بالكوندا ئەمەس، بوشلۇقتا لەيلەپ تۇرغاندەك، سەللا دىققەت قىلمىسا ئۆزىنى باشقۇرالماي يەرگە تىك موللاق چۈشىدىغاندەك ھېس قىلدى. يول بويىدىكى غۇۋا يېنىپ تۇرغان چىراغلارغا قاراپ، ئۆزىنىڭ ئۆتمۈشىنى — ئالىي مەكتەپ ھاياتىنى، كۆڭلىگە پۈككەن گۈزەل ئارمانلىرىنى ئەسلىدى.    ئۆزىنىڭ ھازىرقى تۇرمۇشى كۆز ئالدىغا كېلىشى بىلەن تەڭ، ئۆزىنىڭ بۇ شەھەردە تۇرۇۋاتقىنىغا قانچىلىك بولغانلىقىنى، نېمە ئۈچۈن تۇرۇپ قالغانلىقىنى، تارتىشقۇدەك كىملەرنىڭ بارلىقىنى، ئۆزىنىڭ نېمىشقا خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى، كارىۋاتتا يەڭگىل تىنىپ بىغەم ئۇخلاۋاتقان ئايالىنىڭ نېمىشقا ئۆزى بىلەن توي قىلغانلىقىنى، ئايالىنىڭ ھازىر چۈش كۆرۈۋاتقان ياكى كۆرمەيۋاتقانلىقىنى، كۆرگەن بولسا چۈشىدە كىمنى كۆرگەنلىكىنى... ئىشقىلىپ ئۆزىگە مۇناسىۋەتلىك تالاي ئۆتكەن ئىشلارنى، تالاي تونۇش كىشىلەرنى ۋە يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان تالاي ئىشلارنى ئويلاپ چىقتى. لېكىن ئۆزى قايىل بولغىدەك، كۆڭلى سۆيۈنگىدەك بىرەر جاۋاب تاپالمىدى-دە، ياتاق ئۆيىگە قايتىپ كىرىپ، ئۆزىنى كارىۋاتقا تاشلىدى. يېنىدا مۈشۈكتەك پۇشۇلداپ ئۇخلاۋاتقان ئايالىغا مەقسەتسىز بىر قاراپ قويغاندىن كېيىن، كۆزىنى زورىغا يۇمدى...    پازىل يېزىدا چوڭ بولغان بولۇپ، ئاتا-ئانىسى يۇرت ئىچىدە ئابرويلۇق، ئىمان-ئېتىقادى كۈچلۈك، تەقۋادار كىشىلەر ئىدى. ئۇلار كىچىكىدىن پازىلنىڭ يۈرۈش-تۇرۇش، گەپ-سۆزىگە قاتتىق چەك قويۇپ، يامان ئىش، ناشايان قىلىقلاردىن توسۇپ، قاتتىق تەربىيە ئاستىدا چوڭ قىلغان ئىدى. ئالىي مەكتەپكە بارغۇچە بولغان ئارىلىقتا، يۇرتىدىن ئايرىلىپ باشقا يەرگە بېرىپ باقمىغان ئىدى. شۇڭلاشقىمىكىن پازىل كىچىكىدىن باشقىلارغا كۆپ ئارىلاشمايدىغان، ئارتۇق گەپ خالىمايدىغان، كەمسۆز، ئويچان، كەيپ-سافادىن ئۆزىنى قاچۇرىدىغان بىر خىل خاراكتېر يېتىلدۈرگەن ئىدى. ئالىي مەكتەپكە ئۆتۈپ، يىراق شەھەرگە مېڭىش ئالدىدا، يۇرتتىكى بارلىق ئۇرۇق-تۇغقانلار ئۇنى ئۇزاتقىلى بېكەتكىچە كەلگەن ئىدى. تېخى ئانىسى كۆزىگە ياش ئالغان ھالدا: «جېنىم بالام، يىراق يەرگە ماڭغىلىۋاتىسەن، كۆنەلەرسەنمۇ؟ چوڭ شەھەر دېگەندە مېھىر-مۇھەببەتنىڭ قەدرى يوق...» دەپ بىرھازا يىغلىغان ئىدى. گەرچە پازىل ئوقۇش ۋە خىزمەت تۈپەيلى يۇرتىدىن ئايرىلىپ، يىراق شەھەردە تۇرۇپ قالغىنىغا 7-8 يىل بولغان بولسىمۇ، شۇ خىل خاراكتېرى قىلچە ئۆزگەرمىگەن ئىدى. شۇ سەۋەبتىن، ئەتراپىدىكى ئۇنى تونۇيدىغان ھەممە ئادەم پازىلنى قۇلىقى يۇمشاق، كەمسۆز، ئارتۇق ئىشقا ئارىلاشمايدۇ، باشقىلارغا يامانلىقى يوق، كەيپ-سافا ئىشلاردىن نېرى دېگەندەك سۆزلەر بىلەن تەرىپلەيتتى. ئۇنىڭ ئەشۇ خىل ياۋاش-يۇمشاق خاراكتېرىدىن سۆيۈنەتتى.    پازىل ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ يۇرتىغا قايتىپ ئاددىي بىرەر خىزمەت بىلەن ياشاشنى ئويلىغان بولسىمۇ، چوڭلارنىڭ ئارزۇسىغا بويسۇنۇپ، ھەممە ئادەم ھەۋەسلىنىدىغان بۇ چوڭ شەھەردە خىزمەتكە ئورۇنلاشتى. خىزمەت ئورنىمۇ باشقىلار ھەۋەس قىلغۇدەك، تۇتسا سېپى، چالسا دېپى بار ياخشى ئورۇن ئىدى. خىزمەتكە چۈشكەن 3-4 يىلدىن بۇيان خىزمىتىنىڭ ھۆددىسىدىنمۇ يامان ئەمەس ھالدا چىقىپ كېلىۋاتاتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە خىزمىتىنى ئۆزى ياقتۇرۇپ قالغان ئىدى. لېكىن، كۈندە بىر خىل داۋاملىشىدىغان، سائەتنىڭ ئىستىرىلكىسىدەك قايتىلانما رېتىم پازىلنى بىزار قىلاتتى. ئەتراپىدىكى چىرايىدىن كۈلكە ئۆچمەيدىغان كىشىلەرنىڭ كۈلكىسىدىن گۇمانلىنىشىغا سەۋەب بولاتتى. ئۆزىنىڭ 16 يىل مەكتەپ تەربىيەسى كۆرۈشىنىڭ، مۇنداقچە ئېيتقاندا بىلىملىك بولۇشىنىڭ پەقەت مۇشۇنچىلىك بىر خىزمەتكە ئېرىشىش ئۈچۈن ئىكەنلىكىنى ئويلىغىنىدا ئىچى ئاچچىق بولاتتى. ئەمما خىزمىتىدىن ئىستېپا بەرسە بىكارچىلىقتىن ئۆلۈپ قېلىشى، پازىل ئىسىملىك بىرىنىڭ بۇ شەھەردە ياشىغانلىقى كىشىلەرنىڭ ئېسىدىن ناھايىتى تېزلا كۆتۈرۈلۈپ كېتىشى مۇمكىن ئىدى. چۈنكى پازىلنىڭ ياشاۋاتقان يېرى تەرەققىي قىلغان، ھەرقانداق يېڭىلىقنىڭ يۈز بېرىشى مۇمكىن بولىدىغان، ھەممە ئۆز نۇقتىسىنى چۆرىدەپ خامانغا قاتقان كالىدەك چۆرگىلەيدىغان شەھەر ئىدى.    پازىل خىزمەتكە ئورۇنلىشىپ ئىككى يىلدىن كېيىن، تەقدىرنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى ۋە توي قىلىش يېشىغا توشقانلىقى سەۋەبلىك ئۆزى قىلچە ياخشى كۆرمەيدىغان بىر قىز بىلەن توي قىلدى. ئايالى پازىلدىن ئۆتە كەمسۆز، ئېغىر-بېسىق ئايال ئىدى. شۇڭلاشقىمۇ توي قىلغاندىن بېرى ئۇلارنىڭ تۇرمۇشى بىر خىل رېتىمدا، جەڭگى-جېدەلسىز ئۆتۈۋاتاتتى. گەرچە ئايالى بىلەن پازىل ئىككىسىنىڭ قىزىقىشى، غايىلىرى ئانچە ئوخشاپ كەتمىسىمۇ، ئەمما تۇرمۇشى خۇددى مەڭگۈ كېسىشمەيدىغان ئىككى تال پاراللېل سىزىقتەك ئۆز يولى بويىچە كېتىپ باراتتى. ئاتا-ئانىسىدىن تارتىپ ئەتراپىدىكى دوست-بۇرادەر، تونۇش-بىلىشلىرىگىچە ھەممىسى ئۇلارنىڭ كۆرۈنۈشتە ئىجىل-ئىناق كۆرۈنىدىغان، ئەمەلىيەتتە بولسا پازىلنىڭ گېپى بويىچە ئېيتقاندا ئايالىنىڭ كۆزىدەك مەنىسىز تۇرمۇشىدىن سۆيۈنەتتى.    پازىلنىڭ ئايالى قايسىدۇر بىر ئىدارىدە ئارخىپ باشقۇرغۇچى ئىدى. ئەمما پازىلنىڭ نەزىرىدە ئايالىنىڭ خىزمىتى جەسەت ساقلاش ئۆيىگە قارايدىغان خىزمەتتەك بىلىنەتتى. شۇڭلاشقىمۇ بەزى كېچىلىرى ئۇيقۇسى كەلمەي خىيال سۈرۈپ يېتىپ، يېنىدا ياتقان ئايالىنى ئەسكە ئالغاندا پۈتۈن بەدىنىنى تىترەك باساتتى: «ئايالىمنىڭ نەزىرىدە مەن بىر ئۆلۈك ئادەم» دەپ تەشۋىشلىنەتتى. ئىشخانىدا كۈن بويى يالغۇز ئولتۇرۇپ، مىجەزى باشقىچىلا بولۇپ قالغان ئايالىمۇ بەزىدە پازىلدىن: «سىز بىرەر قېتىممۇ مېنى ئۇرۇپ باقماپسىز-ھە؟»، «ئادەم بىرسىدىن تاياق يېسە قانداق بولىدۇ؟»، «بەختلىك تۇرمۇش دېگەن قانداق تۇرمۇش؟» دېگەندەك تاققا-تۇققا، داڭقان پۇتى سوئاللارنى سوراپ، ئىپادىسىز كۈلۈپ قوياتتى. بۇنداق چاغلاردا پازىلنىڭ گەپ قىلىشقىمۇ رايى بارمىغان ھالدا: «مۇشت-پەشۋا يېگۈڭ كەلگەن ئوخشىمامدۇ؟» دەپ ئورنىدىن تۇرغىدەك بولسا، ئايالى كۆزلىرىنى خۇمارلاشتۇرۇپ: «ئۆتۈپ بېرىڭە، سىز ئادەم ئۇرسىڭىز ياراشمايدۇ» دەپ نازلانغىنىچە گەپنى باشقا ياققا بۇرايتتى.    بۇنداق چاغلاردا پازىل ئايالىنىڭ سوئالىدىن ئەندىكىپمۇ قالاتتى. كىچىك ۋاقتىدا رەھمەتلىك بوۋىسىنىڭ ئاغزىدىن ئاڭلىغان «ئايال خەقنى ئۈچ كۈندە بىر ئۇرۇپ تۇرغۇلۇق، بولمىسا نىكاھ تەۋرەپ قالىدۇ» دېگەن گېپىنى ئەسكە ئالاتتى-دە، تېگى يوق خىياللارغا غەرق بولاتتى، تەشۋىشلىنەتتى. ئۆزىنىڭ ئايالىنى نېمىشقا ئۇرمايدىغانلىقىنىڭ سەۋەبى ئۈستىدە ئويلىناتتى. لېكىن ئاخىرقى ھېسابتا «ياخشى كۆرمىگەن ئادەمنى ئۇرۇپ نېمە قىلاي» دەپ، ئۆز جاۋابىدىن ئۆزى مەمنۇن بولاتتى.    پازىل تۇرۇپلا ئۆزىنىڭ ھازىرقى تۇرمۇشىدىن بىزار بولاتتى. «باشقىچىرەك بىر ئۇسۇلدا ياشاپ باقايچۇ» دېگەن ئويغىمۇ كېلەتتى. لېكىن «بىزار بولغاننىڭ نېمىگە پايدىسى بار؟ ئايالىم يەنە شۇ ئايال، پاراللېل سىزىقنىڭ بىر تېلىدەك يا مەندىن نېرى كەتمەيدۇ، يا يېقىن كەلمەيدۇ. ئاجرىشىپ كېتىپ، باشقا بىرى بىلەن توي قىلاي دېسەم، ئىككىنچىسىنىڭمۇ تۇنجىسىدىن پەرقلەنمەيدىغانلىقىغا ئىشەنچىم كامىل» دەپ بولدى قىلاتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ھازىر پازىلنىڭ نەزىرىدە ئاياللارنىڭ ھەممىسى ئوخشاش ئىدى. پەقەت ئىسمىلا، تەققى-تۇرقىلا ئوخشىمايتتى. «پالانى قىزنى ياخشى كۆرۈپ قالدىم»، «پۇكۇنى قىزنىڭ ئوتىدا ساراڭ بولاي دېدىم» دېگەندەك گەپلەر پازىلغا ھازىر تېتىقسىز، ساختا، ئۆزىنى ئالداش بولۇپ تۇيۇلاتتى. تۇرمۇشىنىڭ مۇشۇنداق ئۆتۈشىنى ھازىرچە ئۆزگەرمەس بىر قانۇنىيەت دەپ بىلەتتى.    پازىل بەزى كۈنلىرى ئۆيىدە يالغۇز قالغاندا، ئەينەكنىڭ ئالدىغا كېلىپ، ئۆز سىياقىغا قاراپ ئولتۇرۇپ، ئۆز تۇرقىغا گۇمانىي نەزەر بىلەن سەپ سالاتتى. ئۆزىنىڭ چىرايىنى ئەزەلدىن كۆرۈپ باقمىغاندەك، باشقا بىرى ئۆزىنىڭ سىياقىغا كىرىۋالغاندەك ھېس قىلاتتى. كۆزىنىڭ ئىچىگە ئىنچىكىلەپ قارىغانسېرى ئۆزىگە تونۇش چىرايلار بىر-بىرلەپ كۆڭۈل ئالىمىدە پەيدا بولۇپ، قولىدىن تارتىپ ئۇنى بىر يەرگە سۆرەيتتى. پازىل بۇنداق ۋاقىتتا يۈزىنى چىمدىپ بېقىپ، ئاغرىقنى سەزگەندىلا ئۆزىدىن خاتىرجەم بولاتتى. ئەينەكتىن كۆزىنى يۆتكەپ ئەتراپىغا قاراپ، ئۆزىنىڭ نەقەدەر يىگانە ھالدا ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ، كۆزىگە ياش كېلەتتى...    بىر كۈنى كەچتە پازىل كىتاب كۆرۈپ ئولتۇراتتى. ئايالى كونا ئادىتى بويىچە غەلىتىلا بىر سوئالنى سوراپ قالدى. ئۇنىڭ شۇ سوئالى پازىلنى يەنە بىر قېتىم تەشۋىشكە سالدى، تېگى يوق خىياللارغا غەرق قىلدى. — ھەي! ئەر-ئاياللار نېمىشقا توي قىلىدۇ؟ سىز نېمىشقا مېنى ئالغان؟ — دېدى ئايالى تۇيۇقسىزلا ئاۋازىنى كۆتۈرۈپ.    بېرىلىپ كىتاب كۆرۈۋاتقان پازىل ئايالىنىڭ تۇيۇقسىز سورىغان تومتاق سوئالىدىن چۆچۈپ، كۆرۈۋاتقان كىتابىمۇ قولىدىن يەرگە چۈشۈپ كەتتى. پازىل ئايالىغا قاراپ، ھەم ئىچ ئاغرىتقان ھەم جۇدۇنى ئۆرلىگەن ھالدا:    — پەيلاسوپ بولغۇڭ كېلىۋاتامدۇ؟ سىڭگەن نېنىڭنى يەپ، پايپىقىمنى يۇيە ماڭ! — دەپ ۋارقىرىغىنىچە، يەردىكى كىتابقا قولىنى سوزدى.    — ۋىيەي! پەيلاسوپمۇ ئادەمدۇ؟ مەنمۇ نۇرغۇن ھېكمەتلىك سۆزلەرنى يادقا بىلىمەنغۇ تازا، — دېدى پازىلنىڭ ئايالى قىقىرلاپ كۈلگىنىچە.    — ۋاي، بولدى قىلە، سەن خەقنىڭ ھەممىڭ پەيلاسوپتىن قېلىشمايسەن.    پازىلنىڭ ئايالىغا ئارتۇقچە بىر نېمە دېگۈسى كەلمىدى. پازىلنىڭ نەزىرىدە، ئايالىغا ئارتۇق گەپ قىلىپ، بىر نەرسىنى چۈشەندۈرىمەن دېيىش قارىغۇنى گۈل سەيلىسى قىلدۇرغاندەك بىمەنە ئىش ئىدى. لېكىن پازىل ئايالىنىڭ سوئالى بىلەن يەنە تەگسىز خىياللارغا غەرق بولدى...    ئايالىنىڭ نەزىرىدە پازىل كەيپ-سافادىن يىراق، ناشايان ئىشلارغا يولىمايدىغان، ئۆز خىزمىتىنى بەجانىدىل ئىشلەيدىغان، ئۆيدە ئورۇنسىز جېدەل چىقارمايدىغان، ئۆز ئۆيىگە كۆيۈنىدىغان، ئايالىغا سادىق لاياقەتلىك ئەر ئىدى. شۇڭا پازىل قانداقلا ئىش قىلمىسۇن، نەگىلا بارمىسۇن ئايالى ئۇنىڭدىن ئەنسىرەپ، گۇمانلىنىپ يۈرمەيتتى. لېكىن ئايالىنىڭ ھەربىر سۆزى، ھەرىكىتى، قىلىقلىرى پازىل ئۈچۈن غەلىتە، سۈنئىي بىلىنەتتى. شۇڭلاشقىمۇ پازىل بالىلىق بولۇش نىيىتىدىن ۋاز كەچكەن ئىدى. چۈنكى پازىلنىڭ نەزىرىدە ئايالى بۇ دۇنياغا خاتا تۆرۈلۈپ قالغان، ئۆز سىياقىنى تاپالمىغان مەخلۇق ئىدى. ئېنىقكى بۇنداق ئايالدىن تۇغۇلغان بالىمۇ غەلىتە تۇغۇلاتتى. پازىل ئۆز خىيالىنىڭ ھېچ ئاساسسىز ئىكەنلىكىنى بىلسىمۇ، لېكىن يەنىلا شۇ خىل ئوي كاللىسىدىن نېرى كەتمەيتتى. شۇڭا ئايالىغا ئىچ ئاغرىتاتتى، ئىچ ئاغرىتقانسېرى ئۆزىنى بىچارە ھېس قىلاتتى.    دېمىسىمۇ پازىلنىڭ تۇرمۇشى ئۆز رېتىمىدا، سەھەر تۇرۇپ ئىشقا بېرىش، خىزمىتىنى بەجانىدىل ئىشلەش، شەنبە-يەكشەنبە كۈنلىرى دوست-بۇرادەرلىرى بىلەن ھال-مۇڭ بولۇش، چوڭلارنى يوقلاش، توي-تۆكۈن، ھەر خىل يىغىلىشلارغا بېرىش... دېگەندەك تۇرمۇش ھەلەكچىلىكى بىلەن ئۆتەتتى. لېكىن پازىلنىڭ نەزىرىدە بۇ ئىشلار تۇترۇقسىز، ئارتۇقچە، ئۆزىنى قەستەن قىينىغانلىق بولۇپ تۇيۇلاتتى. ئەمما ئادەم بولغان ئىكەن، ياشايمەن دەپ مۇشۇ شەھەردە تۇرۇپ قالغان ئىكەن، بۇ ئىشلاردىن خالىي بولماق، ئۆزىنى چەتكە ئالماق ئاسان ئەمەس دەپ قارايتتى. ئېھتىمال ئاشۇ زورىغا بارىدىغان سورۇن، رەسمىيەت يۈزىسىدىن كۆرۈشىدىغان ئادەملەر بىلەن بولغان ئالاقىسىنى ئۈزۈپ قويسا، ئېنىقكى ئادەملەر پازىلنى بارا-بارا ئۇنتۇشقا، بۇ شەھەردە، ئوچۇقراقى يەر شارىدا پازىلنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىدىن گۇمانلىنىشقا باشلايدۇ. شۇنداق قىلىپ پازىل بۇ شەھەردە تىرىك تۇرۇپ ئۆلگەن سانىلىدۇ. ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ساقلايمەن دەيدىكەن، چوقۇم كۆڭۈل خالىسۇن-خالىمىسۇن، ئۆزىنى مەجبۇرلايدىغان تالاي ئىشلارغا دادىل يۈزلىنىشى كېرەك. بۇلار پازىلغا بەش قولدەك ئايان ئىدى.    ھەتتا پازىلنىڭ نەزىرىدە ئادەملەر ھەرۋاقىت ئۆز مەۋجۇتلۇقىدىن گۇمانلىناتتى، شۇڭا «ئۆز مەۋجۇتلۇقۇمنى ئىسپاتلايمەن» دەپ كۆڭلى خالىمىغان تالاي ئىشلارنى قىلىشقا، تالاي كىشىلەر بىلەن ئالاقە باغلاپ ئۆتۈشكە مەجبۇر بولاتتى. لېكىن پازىل ئۆزىنىڭ ھازىرقى تۇرمۇشىنى ئۆزگەرتىشنى، بۇرۇن قىلىپ باقمىغان ئىشلارنى قىلىشنى، كۆرمىگەن يەرلەرنى كۆرۈشنى، ئۆز تۇيغۇسىغا ئەركىنلىك بېرىشنى، ئۆزىنىڭ ھازىرقى ئالاقە دائىرىسىنى قايتىدىن بىر قۇرۇپ چىقىشنى دائىم خىيال قىلاتتى.    ھاۋا تۇتۇق، شامال چىقىۋاتقان بىر كۈنى پازىل ئۇزۇندىن بۇيان ئويلاپ يۈرگەن، ئەمما ئىشقا ئاشمىغان خىيالى بويىچە ئىشتىن بالدۇر چۈشۈپ، باشقىلاردىن سوراپ بىلىۋالغان داڭلىق بىر قاۋاقخانىغا باردى. ئۆمرىدە تۇنجى قېتىم ھاراقنى بولۇشىغا ئىچتى. يېرىم يالىڭاچ قىزلارنىڭ ھەمراھلىقىدا كېرىلىپ ئولتۇرۇپ، سىگار چەكتى. نەچچە قۇچاق ئۇسسۇلمۇ ئوينىدى. پۇلنىمۇ ئايىماي خەجلىدى. قاۋاقخانىدا تۈن نىسپىگىچە ئولتۇرۇپ، كەيپ سۈرگەندىن كېيىن، بىر قىزنىڭ ھەمراھلىقىدا داڭلىق بىر مېھمانسارايدا قونۇپ قالدى.    ئەتىسى كۆزىنى ئاچقاندا سائەت ئوندىن ئاشقان بولۇپ، ئىشقا كېچىككەنلىكى ئېنىق ئىدى. پازىل ئېرىنچەكلىك بىلەن ياتاققا سەپ سېلىشقا باشلىدى. ياتاقنىڭ ئىچى ئوغرى كىرگەن ئۆيگىلا ئوخشاپ قالغان بولۇپ، كىيىم-كېچەكلىرى ياندىكى كارىۋاتتا يانچۇقلىرى ئۆرۈلگەن ھالدا چېچىلىپ تۇراتتى. يانفونىمۇ غايىب بولغان ئىدى. كۆزى كارىۋاتقا چۈشۈشى بىلەن تەڭ، ئاخشام بولغان ئىشلار پازىلنىڭ كۆز ئالدىدا تۇماندەك لەيلەشكە باشلىدى. راست، ئۇ ئاخشام مىجەزىگە يات ئىشلارنى قىلدى: ھاراق ئىچتى، تاماكا چەكتى، ناتونۇش قىزلار بىلەن يۆگىشىپ ئۇسسۇل ئوينىدى، تېخى ياتاقتا بولغان ئىشلارچۇ...    نېرىسىنى ئويلاشقا ئۇنىڭ كۆڭلى قويمىدى. پازىل ئورنىدىن تۇرۇپ، مۇنچىدا بىرئۇزۇن يۇيۇندى. ئاخىرى ئۆزىنى تۇنجۇقۇپ قالىدىغاندەك ھېس قىلىپ، كىيىملىرىنى كىيىپ سىرتقا چىقتى. سىرتقا چىقىشى بىلەنلا ئۆزىنى يەڭگىللەپ قالغاندەك، بۇرۇنقىدىن ئۆزگىرىپ قالغاندەك ھېس قىلدى. يولدىكى ئادەملەرگە، توختاۋسىز ئۆتۈشۈپ تۇرغان ماشىنىلارغا يېڭىچە بىر سېزىمدا، يېڭىچە بىر كۆزدە قاراشقا باشلىدى. ئۆزىنى ئۆزگىرىپ قالغاندەك، كۆزى، پۇت-قولى، خىياللىرى ئۆزىنىڭ ئەمەستەك ھېس قىلىپ، مىيىقىدا كۈلۈپ قويدى.    ئىدارىسىگە چۈشكە يېقىن بارغان پازىل يېقىندىن بېرى تەييارلاۋاتقان، يۇقىرىغا بۈگۈن يوللىماقچى بولغان بىر پىلان تۈرىنىڭ ئاخىرقى دوكلاتىنى قولىنىڭ ئۇچىدىلا پۈتتۈرۈپ، باشلىقنىڭ ئىشخانىسىغا ئەكىرىپ بەردى. ئېنىقىنى ئېيتقاندا، پازىل قەستەن شۇنداق قىلغان ئىدى. بىرەر چاتاق چىقىشىنى، ئۆزىنىڭ تەنقىدكە، جازاغا ئۇچرىشىنى خالايتتى. پازىلنىڭ ئويىچە بولغاندا، يا جازا يوق، يا مۇكاپات يوق تۈز سىزىقتەك بىر خىللا ئىشلىگەندىن، ئانچە-مۇنچە جازاغا، تەنقىدكە ئۇچراپ تۇرسا، ئاندىن ئۆزىنىڭ نېمە خىزمەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقىنىنى، قانداق ئىشلەش كېرەكلىكىنى تونۇغىلى بولاتتى. مۇھىمى، تۇرمۇشىدا ئۆزگىرىش بولۇشىنى ئويلايتتى.    ئارىدىن خېلى كۈنلەر ئۆتۈپ، پازىل يەنە تۈن يېرىمىغىچە ھاراق ئىچتى. ئالامات ناخشا توۋلاپ كوچا ئايلاندى، يول بويىدا توختىتىپ قويۇلغان ماشىنىلاردىن بىرنەچچىسىنىڭ ئەينىكىنى چاقتى. يولدا ئۇچرىغان ئادەملەرنى تىلغا ئالغۇسىز سەت تىللار بىلەن تىللىدى. چوڭ يولنىڭ قاق ئوتتۇرىسىدا ئوڭدىسىغا يېتىپ، ئاسمانغا قارىغىنىچە ئۆزىنى بۇلۇتلار ئۈستىدە لەيلەۋاتقاندەك ھېس قىلدى. تېخى ئازراق ئۇخلىغانمۇ بولدى. شۇنداق قىلىپ، ئۆيىگە تاڭ سۈزۈلگەندە غەرق مەست ھالدا قايتىپ كەلدى. ئەتىسى چۈشكە يېقىن ئويغىنىپ، تېگى يوق خىياللار بىلەن خېلى ئۇزۇنغىچە سوزۇلۇپ يېتىپ، يەنە ئۇيقۇغا كەتتى.    بىر چاغدا ئاشخانا ئۆيدىن ئاڭلانغان تاراڭ-تۇرۇڭ ئاۋاز بىلەن كۆزىنى ئاچتى. ئورنىدىن تۇرۇپ ئاشخانا ئۆيگە كىردى. ئىشتىن كېلىپ، كەچلىك تاماق تەييارلاۋاتقان ئايالى پازىلنى كۆرۈپ، خاتىرجەم كۈلۈمسىرىگىنىچە:    — ياخشى ئۇخلاپسىزمۇ؟ ھاردۇقىڭىز چىقىپتىمۇ؟ مۇنچىنىڭ سۈيىنى ئىسسىتىپ قويدۇم، ۋاقتىدا يۇيۇنۇۋېلىڭ. ئاڭغىچە مەن ئاچچىق-چۈچۈك قىلىپ سۇيۇقئاش تەييارلاي، — دېگىنىچە ئۆز ئىشىغا تۇتۇندى.    پازىل ئارتۇق بىر نېمە دېمىدىيۇ، ئىچىدە بولسا: «بىر ئاخشام ئۆيگە كىرمىسەم، ئايالىمنىڭ ‹نەگە باردىڭىز؟› دەپ سوراپمۇ قويمىغىنىغا، تېخى ھەممىنى بىلىدىغاندەك ‹يۇيۇنۇۋېلىڭ، ئاچچىق-چۈچۈك سۇيۇقئاش تەييارلاي› دېگىنىگە قارىمامدىغان!» دەپ كۆڭلى غەش بولۇپ، ئايالىغا ئىچ ئاغرىتقان ھالدا يۇيۇنغىلى ماڭدى.    ئايالى كەچلىك تاماقتىن كېيىنمۇ ئارتۇق بىر نېمە دېمىدى. قاچا-قۇچىلارنى يۇيۇپ بولغاندىن كېيىن، تېلېۋىزور ئالدىدا ئولتۇرۇپ، كۈندە كۆرىدىغان كۆپ قىسىملىق بىر كىنونى كۆرۈشكە باشلىدى. پازىل ئايالىغا ئاستىرتتىن كۆز سېلىپ، ئۇنى ئەزەلدىن كۆرۈپ باقمىغاندەك بىر تۇيغۇدا كۆزىتىشكە باشلىدى. ئۆزىنىڭ نېمىشقا بۇ ئايال بىلەن توي قىلغانلىقىنى، ئۇنىڭ بىلەن يەنە قانچىلىك بىللە ياشايدىغانلىقىنى ئويلىدى. تۇرۇپلا ئۇنى راسا دۇمبالىغۇسى كەلدى. لېكىن بىرەر سەۋەب بولۇشى كېرەك-دە! پازىل ئورنىدىن سەل-پەل مىدىراپ قويغاندىن كېيىن، مىجەزىگە يات ھالدا قاپىقىنى تۈرۈپ:    — ماڭە، ھەي، چاي دەملەپ كىر! تاماقنى تۇزلۇق قىلىۋېتىپسەن، ئۇسساپ كەتتىم، — دېگىنىچە، ئايالىغا كۆزىنىڭ قۇيرۇقىدا قاراپ قويدى.    ئايالى ئارتۇق گەپ قىلماي، بىردەمدىلا چاينى دەملەپ پىيالىدە ئەكىردى. پازىل چاينى بىرلا ئوتلاپ، پىيالىنى زەرب بىلەن يەرگە ئاتتى-دە: — كىم ساڭا زەپە چاي ئىچىمەن دېدى؟! ماڭە! ناۋات چاي دەملەپ كىر! ناۋاتنى جىقراق سال! ئۆزۈڭگە ئوخشاش لاۋزا دەملىمە يەنە چاينىمۇ! — دەپ ۋارقىرىغىنىچە، ئىچ-ئىچىدىن كېلىۋاتقان يىغا ئارىلاش كۈلكىسىنى تەستە بېسىپ ئولتۇردى.    ئايالى يەنىلا ئارتۇق گەپ قىلماي، تېزلىك بىلەن ناۋات چاينى تەييار قىلدى-دە، يەنە تېلېۋىزور كۆرۈشكە باشلىدى. پازىل چايدىن بىر يۇتۇممۇ ئىچمىدى. يەنە ئايالىنى كۆزىتىشكە باشلىدى. ئايالىغا قارىغانسېرى ئۇنىڭغا شۇنچە ئىچى ئاغرىيتتى. ئىچى قانچە ئاغرىغانسېرى ئۆزىنى شۇنچە بىچارە ھېس قىلاتتى...    ئايالىنىڭ بىر چاغدا بىلىكىنى نوقۇپ تۇرۇپ، مۇلايىملىق بىلەن: — تۇرۇڭە، ئارام ئالايلى، ۋاقىت بىر يەرگە بېرىپتۇ، — دېگەن ئاۋازى بىلەن بېشىنى كۆتۈرگەن پازىل ئايالىغا زەردە بىلەن: — ئىككىمىزنىڭ كۆزى بىر بولمىغاندىكىن، ئۇخلاۋەر كۆزۈڭنى يۇمۇپ! — دېگىنىچە ئورنىدىن تۇرۇشقا تەمشەلدى. — بالدۇر ياتمىسىڭىز، سەھەر تۇرالمايسىز شۇ. — مېنى يەرشارىمىكىن دەپ قالدىڭمۇ؟ خاتىرجەم بول، مەن بالدۇر ئويغانمىساممۇ، قۇياش چىقىۋېرىدۇ! ئايالى ئارتۇق گەپ قىلماي، ياتاق ئۆيگە چىقىپ كەتتى. پازىل مېھمانخانا ئۆيدىكى سافادا ياتقىنىچە، تېگى يوق خىياللار بىلەن خېلى بىر ۋاققىچە ئۇخلىمىدى. ئورنىدىن نەچچە قېتىم تۇرۇپ، بالكوندىن شەھەرنىڭ كېچىلىك مەنزىرىسىگە، ئۆزى كۈندە نەچچە قېتىم ماڭىدىغان يوللارغا، قىسقىسى تۈن قاراڭغۇسىدا غۇۋا كۆرۈنىدىغان بارلىق نەرسىلەرگە بىر خىل بىزارلىق ئىلكىدە قاراپ چىقتى. كېچىدە يامان چۈش كۆرۈپ، ئۇيقۇسىغىمۇ تۈزۈك قانماي سەھەردىلا ئورنىدىن تۇرۇپ كەتكەن پازىل، ئايالىنىڭ «ناشتا قىلىۋېلىڭ» دېگەن گېپىگىمۇ قارىماي، ئىدارىسىگە بېرىش ئۈچۈن ئۆيدىن چىقتى. ئەمما يول بويى ئۆز تۇرمۇشى ئۈستىدە تېگى يوق خىياللارنى قىلىپ، ئۆزىنىڭ ئەزەلدىن ئىشقا سەۋەبسىز كېچىكمىگەنلىكىنى، شۇڭلاشقا ئىدارىسىدە ئىنتىزامچان، ئاڭلىق دەپ قارىلىدىغانلىقىنى ئەسكە ئالدى-دە، ئىشقا كېچىكىپ بارماقچى بولدى. ئىدارىنىڭ ئالدىغا كەلگەندە قەدىمىنى ئىدارىنىڭ ئىشىكىگە ئەمەس، يول بويىدىكى بىر تورخانىغا قاراپ ئالدى. تورغا چىقىپ مەقسەتسىز ھالدا ئۇنى-بۇنى كۆرۈپ يۈردى.    ۋاقىت چۈشكە يېقىنلاشقاندىلا ئاندىن ئىشخانىسىغا چىقىپ، ئۆز ئورنىدا ئولتۇردى. ئۇنىڭغا خىزمەتداشلىرى باشقىچە قارىغاندەك، ئىدارىدە بىرەر ئىش بولغاندەك سېزىلدى. ئالدىدىكى كومپيۇتېرنى ئەمدىلا قوزغىتىپ تۇرۇشىغا، ئىشخانا مۇدىرى سۈرلۈك ئەلپازدا كىرىپ كەلدى-دە:    — ھە! ئەمدى تاڭ ئاتتىمۇ؟ ئۆيۈڭنىڭ دېرىزىسىغۇ باردۇ؟ ئالە ما پايتىماڭنى!... — دېگىنىچە، پازىلنىڭ ئالدىغا بىر تۇتام يۇمىلاقلاشتۇرۇلغان قەغەزنى ئاتتى-دە، بىرھازا قايناپ كەتتى.    پازىلنىڭ ئۆتكەندە قەستەن قولىنىڭ ئۇچىدىلا تەييارلىغان دوكلاتى ئۇنىڭ كۈتكىنىدەك بىردەمدىلا چاتاق تېرىغان ئىدى. دوكلات سەۋەبلىك باشلىقى يۇقىرى دەرىجىلىك ئورۇنلاردىن تەنقىد ئاڭلىغاننىڭ ئۈستىگە، ھەممە ئىشى پۈتۈپ قەغەز يۈزىدىكى قۇرۇق رەسمىيىتىلا قالغان، بۆلۈمگە زور پايدا كەلتۈرىدىغان چوڭ بىر پىلان تۈرى بىكار قىلىنغان ئىدى. پازىل بۆلۈم مۇدىرىنىڭ ۋارقىراشلىرىدىن ئىچىدە خۇش بولدى. ئۆزىنىڭ قەستەن بىخەستىلىك قىلغان ئىشىنىڭ شۇنچە زور زىيانغا سەۋەب بولغانلىقىدىن، ئۆزىنىڭ خېلى مۇھىملىقىنى ھېس قىلدى. ئىشخانىدىكى ھەممە نەرسىگە تەبەسسۇم ئىلكىدە قاراپ چىقتى. تېخى خىزمەتداشلىرىغا چاخچاق قىلىپمۇ ئۈلگۈردى. چۈشتىن كېيىن ئىشتىن چۈشۈشكە ئاز قالغاندا باشلىقى پازىلنى ئىشخانىسىغا چاقىرتىپ كىرگۈزۈپ، قولىغا قىزىل تامغىلىق بىر ۋاراق ھۆججەتنى تۇتقۇزۇپ قويدى ۋە ئاۋازىنى سۈرلۈك چىقىرىپ: — يىگىت، خىزمەتكە چاخچاق قىلغۇلۇق ئەمەس. ئەستايىدىل بولۇڭ. ھەر ئىشنىڭ ئۆز سىزىقى، ئۆز قېلىپى بولىدۇ. شۇ سىزىقتىن چەتنىسىڭىز مىخقا ئۈسسىيسىز. بۇ قېتىمقى ساۋاقنى قوبۇل قىلىپ، بۇنىڭدىن كېيىن بىپەرۋالىق قىلماڭ، — دېگىنىچە چىقىپ كېتىشكە ئىشارەت قىلدى. پازىل «يەنە شۇ سىزىق، يەنە شۇ قېلىپنىڭ گېپى» دەپ غودۇڭشىغىنىچە، خامۇش ھالدا يېنىپ چىقتى. قولىدىكى ھۆججەت ئىدارىدىن ئۆزىگە قارىتا چىقىرىلغان جازا تەدبىرىنىڭ تەپسىلاتى بولۇپ، بىر ھەپتە ئىشتىن توختاپ تەكشۈرۈش يېزىش، بىر ئايلىق مائاشىنى كېسىۋېتىش، يىل ئاخىرىدىكى ئىلغار خىزمەتچى بولۇش سالاھىيىتىنى ئېلىپ تاشلاش توغرىسىدىكى قارار ئىدى. لېكىن پازىل بۇنىڭدىن قىلچە مەيۈسلەنمىدى. پازىلنىڭ ئويىچە، ئىدارىنىڭ ئۇنى جازالىشى ئۇنىڭ مۇھىملىقىنى تونۇپ يەتكەنلىك ئىدى. پازىلنىڭ كۆزىگە قولىدىكى جازا قارارى خۇددى ئىدارىدىن ئۇنىڭغا بېرىلگەن ناماقۇللۇق خېتىدەك كۆرۈنۈشكە باشلىدى.    پازىل يېقىندىن بۇيان خېلىلا ئۆزگەرگەن ئىدى. پات-پات ئايالىنى تاياقلاپ قوياتتى. سىرتتا ئەرزىمەس ئىشلار ئۈچۈن باشقىلار بىلەن تاكاللىشاتتى. تېخى ئۆيىدىكى نەرسىلەرنىمۇ قايتىدىن جايلاشتۇردى. ياتاق ئۆيىدىكى بېشى دېرىزىگە قارايدىغان كارىۋاتنى يۆتكەپ، بېشىنى ئىشىك تەرەپكە قاراتتى. ئايالى بۇنىڭدىن خۇش بولۇپ: «ئاخشاملىرى يېتىپ تۇرۇپ دېرىزىدىن ئاسمانغا قاراپ، ئاينى تاماشا قىلساق بولىدىكەنغۇ، پەمىڭىز بار جۇمۇ سىزنىڭ» دەپ كەتتى. ئايالىنىڭ بۇ گېپىگە قارىتا پازىل پەقەت ئاچچىق بىر كۈلۈپ قويدى.    پازىل ھەقىقەتەن ئۆزگىرىۋاتاتتى. ئۆزىنىڭ تۇرمۇشىنى بۇرۇنقى ئىزىدىن، قېلىپىدىن ياتلاشتۇرۇۋاتاتتى. پازىل بۈگۈن كېچە يەنە يامان چۈش كۆردى. چۈشىدە ئۆزىنىڭ يولدا ماڭسا تۈز ماڭماي، شامال سوققاندەك تەۋرەپ، پۇلاڭلاپ ماڭىدىغان بوپ قالغانلىقىنى، ئىككى قولىنىڭ قېيىقنىڭ پالىقىدەك كېرىلىپ، قۇشنىڭ قانىتىدەك لەيلەيدىغان بولۇپ قالغانلىقىنى كۆردى. شۇڭىلاشقىمۇ خامۇش ھالدا ئورنىدىن تۇرۇپ، يۈز-كۆزىنى يۇيغاندىن كېيىن، ناشتا قىلىش ئۈچۈن ئاشخانا ئۆيگە كىردى.    پازىلنىڭ كىرگىنىنى كۆرگەن ئايالى قولىدىكى ناننى ئۇۋىتىپ تۇرۇپ: — قارا چاي ئىچەمسىز يا قايماق چايمۇ؟ — دەپ سورىدى. — قايماق چاي! ماڭا قارا چاي بېرىپ، قايماق چاينى ئۆزۈڭ ئىچەي دېگەنما؟ — كېچە كۆرگەن چۈشىدىن بىر قىسما بوپ قالغان پازىل دەردىنى ئايالىدىن ئالدى. ئايالى ئارتۇق گەپ قىلماي، چىنىگە بىر قوشۇق قايماقنى سېلىپ، ئۈستىگە چاي قۇيغاچ قوشۇق بىلەن ئېزىشكە باشلىدى. — چاققان بولە، ۋاي! ماڭا ھۈنەر كۆرسەتمەي! — پازىل تېخىمۇ قاتتىق ۋارقىرىدى: — تۇز سالە ما ھالۋاڭغا!    پازىل ئەتىگەنلىك ناشتىنى تولىمۇ روھسىز بىر كەيپىياتتا، ئۆزىنى زورلاپ تۇرۇپ قىلدى، ئاندىن ئايىغى چىقماس خىياللارنى سۈرۈپ، ئايالىنىڭ ھەربىر ھەرىكىتىگە ئىنچىكىلىك بىلەن سەپ سالدى. ئايالى ناشتىلىقنى قىلىپ بولۇپ، كەچتە سەل كېچىكىپ قايتىدىغانلىقىنى ئېيتىپ قويۇپ ئىشقا ماڭدى. خىيال بىلەن ئولتۇرغان پازىل ئايالىنىڭ ئىشىكنى ياپقان ئاۋازىدىن ئەسلىگە كېلىپ، ئىشقا مېڭىش ئۈچۈن ئورنىدىن تۇردى. ئەينەكنىڭ ئالدىغا كېلىپ، ئۆز تۇرقىغا بىر قۇر سەپ سالغاندىن كېيىن، ياتاق ئۆيىنىڭ ھەممە يېرىگە مەقسەتسىز بىر قاراپ چىقىپ، ئېغىر بىر ئۇھسىنىپ قويدى-دە، ئىشقا بېرىش ئۈچۈن ئۆيدىن چىقتى.    كەچتە پازىلنىڭ ئايالى تولىمۇ كېچىكىپ قايتىپ كەلدى. ئىشتىن بالدۇرلا قايتىپ كېلىپ تاماقمۇ يېمىگەن پازىل كارىۋاتتا ئوڭدا يېتىپ، ئۆزىنىڭ تۇرمۇشىنى ئۆزگەرتىش خىيالى بىلەن خېلى بىر ۋاقىتنى ئۆتكۈزدى. توي قىلغاندىن بېرى ئايالىنىڭ بىرەر قېتىممۇ يامانلاپ باقمىغىنىنى ئېسىگە ئېلىپ، «كەچتە ئايالىم كەلسە يامانلىغۇدەك دەرىجىدە بىر دۇمبالاي» دەپمۇ ئويلىدى. كۆزىنى ئىشىكتىن ئۈزمەي، ئۆز خىيالى بىلەن ئولتۇرغان پازىل ئىشىككە ئاچقۇچ سېلىنغان ئاۋازنى ئاڭلاپ، ئايالىنىڭ كەلگەنلىكىنى پەرەز قىلدى-دە، ئورنىدىن تۇرۇپ، قولىنى كەينىگە تۇتقان ھالدا ئۆزىگە سىرلىق تۈس بېرىپ، ئايالى ئىشىكتىن كىرىشىگىلا تىل سالدى:    — ھە! شەھەرنىڭ بەزمىخانىلىرىنى تاقاپ، ئاچقۇچىنى يانچۇقلىرىغا سېلىپ كەلدىلىمۇ، خان؟ خۇماردىن چىققاندەك تۇرامدۇق يا؟ — دېگىنىچە، ئايالىنىڭ قولىدىن سۆرىگەن پېتى ياتاق ئۆيىگە ئەكىرىپ، كارىۋاتقا ئىتتىردى.    يولدىشىنىڭ كىنايە ئارىلاش گېپىدىن ئاران ئەسلىگە كەلگەن ئايال: — ۋاي، شۇ ھېلىقى دوستۇمنىڭ ئۆيىدە بىردەم ئولتۇرۇپ قالدىم. ئەتىگەن دېگەنغۇ سىزگە، بۇرۇنمۇ... — دەپ گېپىنىڭ ئاخىرىنى چىقارغىچە، پازىلنىڭ مۇشت-پەشۋالىرىدىن زۇۋانى ئۆچتى. پازىلنىڭ پۇت-قوللىرى ئايالىنىڭ بەدىنىدە قوناق سوقۇشقا باشلىدى. پازىل خۇدىنى يوقاتتىمۇ ياكى ئايالى بىر نېمىگە پۇتلىشىپ دۈم يىقىلدىمۇ، ئۆزىمۇ بىلەلمىدى. ياتاق ئۆينى ئايالىنىڭ يىغا ئاۋازى قاپلىدى. ئايالى چاچلىرى چۇۋۇق ھالەتتە، بۇرنىدىن ئېقىۋاتقان قانغا قارىماي، بېقىنىنى تۇتۇپ «ۋايجان!» دەپ ياتاتتى. پازىلغا بىر نېمە دېگۈدەك مادارىمۇ يوق ئىدى. پازىل ئايالىغا قاراپ، ئۆز كۆزىگە، ئايالىنى ئۇرغانلىقىغا ئىشەنمەيلا قالدى. «سىرتتا بىرەرسىدىن تاياق يەپ كىردىمىكىن» دەپ ئويلىدىيۇ، بايام ئىشىكتىن ساپمۇساق كىرگەنلىكىنى يادىغا ئېلىپ، ئايالىنى ئۆزىنىڭ ئۇرغانلىقىنى جەزملەشتۈردى. ئايالىنىڭ يىغلاشلىرىغا پەرۋاسىز ھالدا چاپىنىنى قولتۇقلىغىنىچە سىرتقا ماڭدى. ۋاقىت تۈن يېرىمىدىن ئاشقان بولۇپ، كوچىدا ئاندا-ساندا ئۆتۈشۈپ تۇرغان ماشىنىلارنى، ئاللىقانداق سورۇن، يىغىلىشلاردىن يېنىپ ئۆيىگە ئالدىراش مېڭىۋاتقان كىشىلەرنى ھېسابقا ئالمىغاندا، تۈن قوينىدا پازىلدىن باشقا ئادەم كۆرۈنمەيتتى. پازىل قەيەرگە بېرىشىنى، ئۆيدىن نېمىشقا يېنىپ چىققانلىقىنى بىزارلىق ئىلكىدە ئويلىغىنىچە، مەقسەتسىز ھالدا بىردەم كوچا ئايلىنىپ يۈردى. يولنىڭ چېتىدىن تىمىسقىلاپ يۈرۈپ، خىش پارچىسىدىن بىرنى تېپىپ كوچا چىراقلىرىدىن بىرنەچچىنى چاقتى-دە، ئۆزىنى خېلىلا يېنىكلەپ قالغاندەك ھېس قىلغاندىن كېيىن ئۆيىگە قاراپ ماڭدى.    پازىل ئۆيگە كىرگەندە ئايالى كىيىملىرى بىلەنلا ئۇيقۇغا كەتكەن بولۇپ، ياتاق ئۆيىدىكى نەرسىلەر قالايمىقان ھالدا چېچىلىپ ياتاتتى. پازىل كارىۋات بېشىدا ئولتۇرۇپ، ئايالىنىڭ ئۇيقۇلۇق ھالىتىگە سەپ سېلىشقا باشلىدى. ئايالى خۇددى بىر نېمىدىن قورقۇپ كەتكەندەك تۈگۈلگەن ھالدا ئۇخلاۋاتاتتى. يۈز ۋە بىلەكلىرىدە بايىقى تاياقلار كۆكۈش ئىز قالدۇرغان ئىدى.    پازىلنى تۇرۇپلا يىغا تۇتتى. ئايالىغا ئىچ ئاغرىتتى. لېكىن ئايالىدىن بەكرەك ئۆزىگە تېخىمۇ ئىچ ئاغرىتتى. ياتاق ئۆيىدىكى تامغا ئېسىلغان تويلۇق خاتىرە سۈرەتكە بىرھازا قاراپ تۇرغاندىن كېيىن، ئۆزىمۇ چۈشىنىپ يېتەلمەيدىغان بىر خىل غەلىتە تۇيغۇ ئىلكىدە سوغۇق كۈلۈمسىرىگىنىچە، ياتاق ئۆينىڭ ئىشىكىنى بوشقىنا يېپىپ قويۇپ، مېھمانخانا ئۆيگە چىقىپ سافاغا يانپاشلىدى.    ئەتىسى پازىل بالدۇرلا ئورنىدىن تۇرۇپ كەتتى. تاڭ تېخى سۈزۈلمىگەن بولۇپ، ئايالى تېخى ئويغانمىغان ئىدى. پازىل مېھمانخانا ئۆينىڭ دېرىزىسىدىن سىرتقا قارىغىنىچە، ئايالىنىڭ ئويغىنىشىنى كۈتتى. بىر چاغدا ياتاق ئۆينىڭ ئىشىكى ئېچىلىپ، قاپاقلىرى يىغىدىن ئىششىپ كەتكەن، يۈزىنى كۆكۈش ئىزلار قاپلىغان ئايالى پازىلنىڭ ئالدىدا پەيدا بولدى.    پازىل ئاۋازىنى ئىمكانقەدەر سىلىق چىقىرىشقا تىرىشىپ: — قانداقراق ئۇخلاپسەن؟ بىرەر يېرىڭ ئاغرىمايۋاتقاندۇ؟ — دېگىنىچە، ئايالىنىڭ قولىغا ئېسىلاي دېدى. تېخىچە ئاچچىقىدىن يانمىغان ئايالى پازىلنىڭ قولىنى سىلكىۋېتىپ: — ھۇ، ھۆرمەت قىلغاننى بىلمەيدىغان لۈكچەك، ھايۋان! ئانامغا دەيمەن، ھۈ... ھۈ... — دەپ ئۈن سېلىپ يىغلىغىنىچە، كەينىگە بۇرۇلۇپلا يەنە ياتاق ئۆيگە كىرىپ، ئىشىكنى تاقىۋېلىپ بار ئاۋازى بىلەن يىغلاشقا باشلىدى. پازىل ئايالىنىڭ ئۆزىنى «لۈكچەك، ھايۋان» دېگەن گېپىدىن كۆرە، «ئانامغا دەيمەن» دېگەن گېپىدىن ئىچىدە كۈلۈپ كەتتى، لېكىن تۇرۇپلا ئەنسىرەپمۇ قالدى. ئايالىنىڭ ئانىسى ئەركەك مىجەز، تەتۈر ئۇستىخان ئايال ئىدى. ناۋادا ئۇ ئايال پازىلنى، پازىل ئايالىنى ئۇرغاندەك ئۇرۇپ كېتىدىغان بولسا، پازىلنىڭ ساق قېلىشى تەس ئىدى. پازىل ئايالىنىڭ خۇيىنى ئوبدان بىلەتتى. مۇشۇ تاپتا ياتاق ئۆينىڭ ئالدىغا بېرىپ، شېرىن-شېكەر، ياغلىما گەپتىن ئىككى ئېغىز قىلىپ، ئازراقلا يالۋۇرىدىغان بولسا، ئايالى ھەممىنى ئۇنتۇپ ئىشىكنى ئاچاتتى-دە، ئاپتاپتەك ئېچىلىپ، پازىلغا ئەركىلەشكە چۈشەتتى. لېكىن بۈگۈن پازىلنىڭ ئۇنداق قىلىشقا كۆڭلى ئۇنىمىدى. ئايالىغا بولغان ئاخشامقى ئاچچىقى قايتىدىن قوزغالدى-دە، ئايالىنى ئۆز يىغىسىغا قويۇپ بېرىپ، ناشتىمۇ قىلماي، ئىشقا بېرىش ئۈچۈن ئۆيدىن چىقتى.    ئۆز ئىچ پۇشۇقىنى قوشنىلاردىن چىقىرىش ئۈچۈن، بىنادىن چۈشكىچە قوشنىلارنىڭ ئىشىك ئالدىدىكى ئەخلەت سېلىنغان خالتىلىرىنى قالدۇرماي تېپىپ، كارىدۇرنى ئەخلەتكە بۇلغاپ، مەغرۇر قەدەملەر بىلەن بىنادىن چىقتى. ئائىلىلىكلەر قورۇسىنىڭ دەرۋازىسىغا يېقىنلىشىشىغا، دەرۋازا يېنىدىكى قاراۋۇل ئۆيىدىن بىرىنىڭ:    — پازىلجان، توك-سۇ پۇلىنى تاپشۇرۇۋېتىڭ. كۈندۈزدە پەقەت تاپقىلى بولمايدىكەن سىزنى، ئاندىن يەنە ھېلىقى... — دېگەن ئاۋازى ئاڭلاندى. پازىل ھەر خىل ھەقلەرنى دائىم ئۆز قەرەلىدە تاپشۇرۇپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئېسىگە ئالدى-دە: «بىرەر قېتىم ۋاقتىدا تاپشۇرمىسام نېمە بوپتۇ!» دەپ غودۇڭشىغىنىچە: — ئاچاڭدىن سورا، ئاندىن تاپالايسەن!... — دېگىنىچە، ئارقىسىغىمۇ قارىماي يولىغا ماڭدى. پازىل ئاپتوبۇس بېكىتىگە مېڭىپ كەلدىمۇ يا ئۇچۇپمۇ، بىردەمدىلا يېتىپ باردى. ئاپتوبۇسنىڭ پۇل ساندۇقىغا قەستەن پۇل تاشلىمايلا چىقىپ، بىكار ئورۇنلاردىن بىرىدە ئولتۇردى. پازىلنىڭ پۇل سالمىغانلىقىنى سەزگەن شوپۇر بېشىنى كەينىگە بۇراپلا ۋارقىرىدى: — بىكارغا ئولتۇرىدىغان ئۆيۈڭدىكى سافا ئەمەس بۇ، پۇل تاشلا! — بايام تاشلىغىنىم پۇل بولماي، بالاڭنىڭ تاپشۇرۇق دەپتىرىمۇ، گۇي؟! — پازىل شوپۇردىن بەكرەك ھۆركىرىگىنىچە، ئۇنىڭ كېيىنكى چالۋاقاشلىرىغا پىسەنت قىلماي ئۆز ئورنىدا ئولتۇرۇۋەردى. باشقىلارنىڭ سالا قىلىشى بىلەن ئاپتوبۇس ئاخىرى قوزغالدى. پازىل بولسا ئۆمرىدە تۇنجى قېتىم ئاپتوبۇسقا ھەقسىز ئولتۇرغانلىقىدىن ھەم ئۆزىنىڭ يولسىزلىقىدىن خۇشاللىنىپ، ئۆزىنى قالتىس چاغلىغىنىچە ئاپتوبۇستىكىلەرگە غالىبلارچە بىر قاراپ قويدى. چۈشتىن كېيىن ئىشتىن بالدۇر چۈشۈپ، يەنە قاۋاقخانىغا باردى. ھاراقنى ئۆلگۈدەك ئىچىپ، يېرىم كېچە بولغاندا غەرق مەست ھالدا ئۆيىگە قايتتى. يولدا ئۇچرىغانلا ئادەمنى تىللاپ ماڭدى. بىر ئوبدان پىيادىلەر يولىدا ماڭماي، چوڭ يولنىڭ قاق ئوتتۇرىسىغا كىرىۋېلىپ، قوللىرىنى قۇشنىڭ قانىتىدەك كېرىپ، ناخشىنى بولۇشىغا توۋلاپ، كوچىنى بېشىغا كىيدى. چىرىغى يوق بىر ئەبجەش پىكاپقا سوقۇلۇپ كەتكىلىمۇ تاس قالدى. تېخى بىرنەچچە يەردە ئۆزىنى باشقۇرالماي يىقىلىپ چۈشۈپ، بىرنەچچە يېرىنى يارا قىلىۋالدى. پازىل ئائىلىلىكلەر قورۇسىنىڭ ئالدىغا كەلگەندە كېچە سائەت بىردىن ئاشقان بولۇپ، ئادەتتىكى چاغلاردا كېچىچە ئوچۇق تۇرىدىغان دەرۋازا بۈگۈن تاقاقلىق ئىدى. پازىل دەرۋازىۋەننى شۇنچە توۋلاپمۇ ئويغىتالمىدى. تۆمۈر دەرۋازىدىن ئارتىلىپ كىرىمەن دەپ، دەرۋازىنىڭ ئۈستىگە يامىشىپ ئاران چىقىپ، پۇتىنى ئاشۇرۇشىغىلا، مەستلىكتە ئۆزىنى باشقۇرالماي قورۇ ئىچىگە يانچىلاپ يىقىلىپ چۈشتى. بىرەر يېرى سۇندىمۇ قانداق، پۈتۈن بەدىنى چېقىۋەتكەندەك ئاغرىشقا باشلىدى. ئورنىدىن تۇرماقچى بولۇۋېدى، سۆڭگىچىدىن كىرگەن ئاچچىق ئاغرىقتىن ۋارقىرىۋەتكىلى تاس قالدى. ئايالىغا تېلېفون قىلماقچى بولۇپ يېنىنى ئاختۇرۇۋېدى، تېلېفونى يوق بولۇپ چىقتى. ئامالسىز يانپىشىنى يەرگە سۈرەپ ئۆيى تەرەپكە سىلجىشقا باشلىدى. بىنا پەلەمپىيىدىن يانپىشىنى سۆرەپ چىقىپ بولغىچە، ئۆيىنىڭ 6-قەۋەتتە بولۇپ قالغىنىغا مىڭ لەنەت ئوقۇدى. ئۆيىنىڭ ئالدىغا كېلىپ، ئىشىكنى شۇنچە كۈچەپ ئۇرغان بولسىمۇ، ئۆي ئىچىدىن ھېچبىر سادا چىقمىغاندىن كېيىن، مىڭبىر جاپادا ئۆرە تۇرۇپ، ئىشىكنى ئېچىپ ئۆيىگە كىردى. ئۆي ئىچى گۆردەك قاراڭغۇ بولۇپ، قەستەن قىلغاندەك توكمۇ يوق ئىدى. بايام چىققىچە كىرىشتىكى كارىدۇرنىڭ چىرىغىنىڭ يېنىق ئىكەنلىكىنى ئەسكە ئالغان پازىل نېمىنىدۇر چۈشەنگەندەك بولدى-دە، قولىدا يەرگە سېلىنغان گىلەمنى سىيپىلاپ يۈرۈپ، ياتاق ئۆيگە ئاران كىرىۋالدى. پازىل خىيال بىلەن يېتىپ، تۇيۇقسىزلا ئايالىنى ئەسكە ئالدى. يېنىغا قارىۋېدى، ئايالى كۆرۈنمىدى. ئۆز كۆزىدىن گۇمانلىنىپ قولىدا كارىۋاتنى سىلاپ باققان بولسىمۇ، قولىغا يۇمشاق يوتقاندىن باشقا نەرسە ئۇچرىمىدى. ئايالىنىڭ يامانلاپ كەتكەنلىكى ئېنىق ئىدى: «بەلكىم بۇ چاغقا قەدەر بولغان ئىشلارنى ئاناڭغا دەپ، مېنى چېقىپمۇ بولغانسەن» دەپ ئويلىدى ئۇ. ئۇ سۆڭگىچىنىڭ چىدىغۇسىز ئاغرىقىدىن پەقەتلا ئۇخلىيالمىدى. كۆزىنى تورۇسقا تىككىنىچە ئىڭراپ ياتقان پازىل پات-پات ئىشىككە قاراپ قوياتتى. قۇلىقىغا كارىدوردىكى ئاياغ تىۋىشى ئاڭلىنىشى بىلەنلا: «ئايالىم كەلگەن ئوخشايدۇ» دەپ ئۈمىدلىنەتتى. لېكىن يەنە ئايالىنىڭ كەلمەيدىغانلىقىنى، ھېچ بولمىغاندا بۈگۈن كەلمەيدىغانلىقىنى ئويلاپ، ئىچى ئاچچىق بولاتتى. ئايالىغا ئىچ ئاغرىتاتتى. ئايالىغا ئىچ ئاغرىتقانسېرى ئۆزىنى شۇنچىلىك بىچارە ۋە يىگانە ھېس قىلاتتى...    پازىل بۇ كېچە مىڭبىر جاپادا ئۇخلىدى. يەنە غەلىتە چۈش كۆردى: چۈشىدە ئۇ چوڭ يولدا ئايىغىنى تەتۈر كىيىپ، كەينىچە ماڭاتتى. يولدىكى ئادەملەرگە قاراپ توختىماي كۈلەتتى. يولدىكى ئادەملەر ئۇنىڭ كۆزىگە باشقىچە بىر سىياقتا — بېشى چېكىتتەك، گەۋدىسى تۈز سىزىقتەك كۆرۈنەتتى. پازىل بۇ ھالەتكە ھەيران بولۇپ: «ئەسلى ھەممىڭ تۈز سىزىقكەنسەنغۇ!» دېگىنىچە قاقاھلاپ كۈلەتتى.    پازىل شۇ ھالەتتە كەينىچە مېڭىپ، تۇرۇپلا بىر نەرسىگە يۆلىنىپ توختاپ قالدى. ئۆرۈلۈپ قارىۋېدى، غايەت زور بىر سۈزۈك ئەينەك ئۇنىڭ يولىنى توسۇۋالغان ئىدى. پازىل ئەينەككە قاراپ، ئۆز ئەكسىنى كۆرۈپ قاتتىق چۆچۈپ كەتتى. چۈنكى ئۆزىنىڭ ئەينەكتىكى ئەكسىمۇ يولدىكىلەرگە ئوخشاش ھالەتتە — بېشى چېكىتتەك، گەۋدىسى تۈز سىزىقتەك كۆرۈنۈۋاتاتتى... پازىل ئەينەكتىكى ئەكسىگە سىنچىلاپ قاراشقا باشلىدى. ئەينەكتىكى چېكىت ۋە تۈز سىزىقلار بارغانسېرى كۆپىيىۋاتاتتى. چېكىت ۋە تۈز سىزىقلارنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ، پازىل ئۆزىنىڭ ئەكسىنى ئەينەكتىن تاپالمايۋاتاتتى. لېكىن ئۆزى ئاڭلىغۇدەك تۆۋەن ئاۋازدا: «ئەشۇ چېكىت ۋە تۈز سىزىقلارنىڭ ئىچىدە مەنمۇ بار...» دەپ، بىئاراملىق ئىچىدە پىچىرلاۋاتاتتى... 2008-يىل ئاپرېل، ئۈرۈمچى 22465i1n1oxsbgquzso975n5wvyxog9 0 24728 176536 2026-09-26T21:03:23Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت 'ئېرپان تەسەۋۋۇرغا ئاجايىپ باي بالا بولۇپ، كىچىكىدىنلا ئاجايىپ ئىشلارنى ئويلايتتى ۋە بالىلارچە چۈچۈك تىللىرى بىلەن ئۆزى ئويلاپ يېتەلمىگەن ئىشلارنىڭ سەۋەبىنى ئاپىسىدىن سوراپ بىلىۋېلىشقا تىرىشاتتى. مانا ئۇ بەش ياشقا كىرگەندىن بۇيان مومىسىغا ھەمراھ بولۇپ،...' 176536 wikitext text/x-wiki ئېرپان تەسەۋۋۇرغا ئاجايىپ باي بالا بولۇپ، كىچىكىدىنلا ئاجايىپ ئىشلارنى ئويلايتتى ۋە بالىلارچە چۈچۈك تىللىرى بىلەن ئۆزى ئويلاپ يېتەلمىگەن ئىشلارنىڭ سەۋەبىنى ئاپىسىدىن سوراپ بىلىۋېلىشقا تىرىشاتتى. مانا ئۇ بەش ياشقا كىرگەندىن بۇيان مومىسىغا ھەمراھ بولۇپ، ھەر كۈنى ئاخشىمى مومىسىنىڭ ئۆيىدە قونىدىغان بولدى. شۇندىن بۇيان ئۇ ئۆزى ئويلاپ يېتەلمىگەن ئىشلارنىڭ سەۋەبىنى مومىسىدىن سوراپ بىلىۋالىدىغان بولدى؛ ئەلۋەتتە، چۆچەكچى مومىسىدىن ئاجايىپ گۈزەل چۆچەكلەرنى ئاڭلىيالايدىغان بولدى. مانا ئەمدى بۇ چۆچەكلەرنى چۈشىدە قايتا كۆرۈشكە باشلىدى. بەزىدە مومىسى ئېيتقان چۆچەكلەردىكى مەنزىرىلەرنى، چۆچەك قەھرىمانلىرىنى چۈشىدە كۆرەتتى. ئۇ ئەتىسى بۇ چۈشىنى دوستلىرىغا ئېيتىپ بېرىپ، ئۇلارنى ھەيران قالدۇراتتى. == 1. ھايۋاناتلار باغچىسىدا == بالىلار بايرىمىنىڭ ھارپىسىدا ئېرپان دادىسى بىلەن ھايۋاناتلار باغچىسىغا كەلدى. ئەمدىلا بەش ياشقا كىرگەن ئېرپان خىلمۇخىل ھايۋانلارنى كۆرگىنىدە شۇنداق خۇشال بولۇپ كەتتى. ئىككى يىل ئىلگىرى، ئۇ ئۈچ ياش چېغىدا بۇ باغچىغا بىر قېتىم كەلگەن ئىدى، ئەمما كىچىك بولغىنى ئۈچۈن بولسا كېرەك، پەقەت ئويۇنچى مايمۇنلارنىڭ، چىرايلىق توزنىڭ قېشىغىلا بېرىپ، باشقا ھايۋانلارنى كۆرۈشكە ئۇنىمىغان ئىدى. بۇ يىل ئېرپان چوڭ بولۇپ قالغاندەك قىلاتتى. ئۇ دادىسى بىلەن باغچىدىكى ھەممە ھايۋاننى كۆرۈپ چىقماقچى بولدى. ئۇ مومىسى ئېيتىپ بەرگەن چۆچەكلەردىكى تۈرلۈك ھايۋانلارنىڭ زادى قانداقلىقىنى بىلمەكچى، ئۇلار بىلەن ئەڭ يېقىن ئارىلىقتا تۇرۇپ ئۆزىنىڭ ھەقىقىي باتۇر بالا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقچى ئىدى.    ئەنە ئويۇنچى مايمۇنلار! ئەتراپى سىم تور بىلەن قورشالغان چوڭ ئويمانلىق ئىچىدە بىر-بىرىنى قوغلىشىپ ئوينىشىۋاتاتتى. ئېرپان ئۇلارغا يانچۇقىدىكى كەمپۈتلەردىن تاشلاپ بەرگەن ئىدى، ئۇلار يەپ بولۇپ ئېرپانغا قاراپ يەنە كەمپۈت تەلەپ قىلىپ چىرقىراشتى. ئېرپاننىڭ يانچۇقىدىكى كەمپۈتلەرنىڭ ھەممىسى تۈگىگەندىلا مايمۇنلار ئاندىن نېرى كېتىشتى. چىرايلىق توزلار قاناتلىرىنى ئېچىپ كۆرسىتىشتى. كەپتەرلەر توپ-توپى بىلەن ئېرپاننىڭ ئەتراپىدا ئۇچۇپ يۈرۈشەتتى، ئۇ چېچىپ بەرگەن دانلارنى تېرىپ يېيىشەتتى. ھەتتا بىر كەپتەر ئېرپاننىڭ مۈرىسىگە قونوۋېلىپ، ئۇنىڭ ئالقىنىدىكى داننى يېدى. ئۇزۇن بويۇنلۇق زىراپە ئېرپان سۇنۇپ بەرگەن قارىياغاچ نوتىسىنى، تۆت پۇتىنى كېرىپ تۇرۇپ تۆۋەنگە ئېڭىشىپ ئاستا تارتىپ يېيىشكە باشلىدى. شىمالىي مۇز ئوكياندىن كەلتۈرۈلگەن ئاق ئېيىق سۇدىن بېشىنى چىقىرىپ ساياھەتچىلەرگە پەرۋاسىزلىق بىلەن قاراپ قوياتتى-دە، يەنە سۇغا شۇڭغۇيتتى. قارىغاندا بۇ ئېيىق بۇ يەرنىڭ ئىسسىق ھاۋاسىغا كۆنەلمەيۋاتسا كېرەك.    مانا ئېرپان ھايۋاناتلار ئىچىدىكى ئەڭ كۈچلۈك ئىككى ھايۋان — شىر بىلەن يولۋاس سولانغان ناھايىتى چوڭ قەپەسنىڭ قېشىغا كەلدى. شىر بىلەن يولۋاس قوشنا قەپەسلەردە بولۇپ، شىر ھورۇنلۇق بىلەن كۆزىنى يېرىم يۇمغىنىچە ياتاتتى، يولۋاس بولسا قەپەسنىڭ ئىچىدە ئايلىنىپ يۈرەتتى. ئېرپانغا يولۋاس شىرغا قارىغاندا يامانراق كۆرۈندى: «شۇنداق، يولۋاس دېگەن ھايۋاناتلارنىڭ پادىشاھى ئەمەسمۇ، ئۇ ئەلۋەتتە يامان-دە!» ئېرپان باغچىدىن قايتقۇچە شۇلارنى ئويلاپ ماڭدى. ئۇنىڭ كۆز ئالدىغا «شىر پادىشاھ» دېگەن كارتون فىلىمىدىكى يولۋاس بىلەن ئېلىشىدىغان شىر پادىشاھ «لىئون»نىڭ تۇرقى كەلدى-دە، «زادى يولۋاس يامانمىدۇ ياكى شىر يامانمىدۇ؟» دېگەنلەرنى ئويلاپ بېشى قېتىشقا باشلىدى. ئۇ ئىختىيارسىز دادىسىدىن سورىدى: — دادا، يولۋاس كۈچلۈكمۇ ياكى شىر كۈچلۈكمۇ؟ — ھەر ئىككىسى كۈچلۈك بالام. بەزى چاغلاردا يولۋاس يېڭىۋالسا، يەنە بەزىدە شىر يېڭىۋالىدىكەن. — دادا، سەن ئۇلارنىڭ ئېلىشقىنىنى كۆرگەنمىدىڭ؟ — ياق بالام، ئۇلار ئادەملەردىن يىراق ئورمانلىقتا، دالادا ياشايدۇ. ئادەملەر بار يەرگە ئەزەلدىن كەلمەيدۇ. — ئەمىسە بۇ يەردىكى يولۋاس ۋە شىرلار قانداق كېلىپ قالغان؟ — ئۇلارنى ئادەملەر تۇتۇپ ئەكېلىپتۇ، بالام. — ئۇلارنى سولاپ قويمىسا بوپتىكەن... — شۇنداق بالام، ئادەملەر ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىگە زىيان يەتكۈزۈشىدىن قورقۇپ سولاپ قويۇشۇپتۇ. — ئەمىسە ئۇلارنى ئورمانلىققا كەتكۈزۈۋەتسۇن! دادىسى ئېرپانغا قاراپ بىردەم تۇرۇپ كەتتى-دە، ئېغىر خورسىندى: — شۇنداق بالام، ئادەملەر ئۇلارنى تۇتمىسا، قەپەسكە سولىمىسا بولاتتى... ئېرپان بۈگۈن نۇرغۇن ھايۋانلارنى كۆرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ قەپەسكە سولاپ قويۇلغىنى ئۇنىڭ كۆڭلىنى بەكلا يېرىم قىلىۋەتتى. ئۇ يول بويى قەپەسكە سولانغان ھايۋانلارنى ئويلاپ كەلدى. ئاپتوبۇس بېكىتىگە كەلگەندە ئۇلار 7-يول ئاپتوبۇسىغا چىقىشتى. باغچا ئايلىنىپ چارچىغان بولسا كېرەك، ئېرپان ئاپتوبۇسقا چىقىپلا مۈگدەشكە باشلىدى... ئېرپان ئۆزى باغچىدا كۆرگەن ھايۋاناتلارنى چۈشىدە كۆردى: ئۇلار ئېرپاننىڭ ئەتراپىدا ئەركىن مېڭىشىپ يۈرەتتى. ئۇزۇن بويۇن زىراپە دەرەخ ئۇچىدىكى ياپيېشىل، يۇمران يوپۇرماقلارنى بەھۇزۇر يەيتتى. مايمۇنلار خۇشال ھالدا دەرەخلەر ئۈستىدە شاختىن-شاخقا يامىشىپ قوغلاشماق ئويناۋاتاتتى؛ ئۇلار ئېرپاندىن كەمپۈت سورىمايتتى. تۈلكە ئوتلاق ئىچىدە توشقان قوغلاپ يۈرەتتى، بۆرىلەر توپ-توپ بولۇشۇپ يىراقتىكى كىيىكلەرنى قوغلاپ كېتىۋاتاتتى. ئەنە، ئاۋۇ تەرەپتە، يىراق يەردە ئىككى شىر بالىسى پومداقلىشىپ ئويناۋاتاتتى. ئېرپان يولۋاسنى ئىزدىدى، ئەمما تاپالمىدى. «يولۋاس نەگە مۆكۈۋالدىكىن-ھە؟» ئېرپان شۇلارنى ئويلاپ تۇرغىنىدا، ئۆزىنىڭ يېنىدىلا كۈندۈزى قەپەس ئىچىدە كۆرگەن يوغان يولۋاسنىڭ تۇرغىنىنى كۆردى. ئۇ يولۋاس شۇنداق مۇلايىملىق بىلەن يوغان قۇيرۇقىنى ئاستا شىپاڭشىتىپ، ئېرپاننىڭ يېنىدا ئەركىلەپ ياتاتتى... — بالام، كۆزۈڭنى ئاچقىن، ئاپتوبۇستىن چۈشىمىز، — دادىسىنىڭ ئويغىتىشى بىلەن ئېرپان كۆزىنى تەسلىكتە ئاچتى، ئەمما چۈشىدە كۆرگەن بايىقى ئىشلارنى زادىلا ئۇنتۇپ قالمىدى. == 2. قارا ئېيىق بىلەن سېرىق قۇشقاچ == ئېرپاننىڭ بۈگۈن كېچە ھېچ ئۇيقۇسى كەلمىدى. ئۇ مومىسىنىڭ يېنىدا يوغان كۆزلىرىنى تورۇسقا تىككىنىچە جىممىدە ياتاتتى. — ئۇيقۇڭ كەلمىدىمۇ قوزام؟ — مومىسى مېھرى بىلەن ئۇنىڭ پېشانىسىنى سىلىدى. — ھېكايە ئېيتىپ بەرگىنە موما، بىرنىلا ئېيتىپ بەرسەڭ بولدى. — بولىدۇ قوزام، بۈگۈن ساڭا قارا ئېيىق بىلەن سېرىق قۇشقاچنىڭ ھېكايىسىنى ئېيتىپ بېرەي. مومىسى ھېكايىسىنى باشلىدى... «ناھايىتى ئۇزۇن زامانلار ئىلگىرى، يىراق بىر ئورمانلىقتا بىر قارا ئېيىق بار ئىكەن. ئۇ قىيا تاشلار ئارىسىدىكى ئۆڭكۈر ئىچىدە ياشايدىكەن، لېكىن تاغ باغرىدىكى ئورمانلىققا دائىم كېلىپ تۇرىدىكەن. ئۇ ئورمانلىق ئىچىدە ھەسەل ھەرىلىرىنىڭ كۆنىكىنى تاپىدىكەن-دە، ھەرىلەرنىڭ گۈل شىرنىسى يىغقىلى كەتكەن پۇرسىتىدىن پايدىلىنىپ، تاتلىق ھەسەلنى ھۇزۇرلىنىپ يەۋالىدىكەن...» ھېكايە مۇشۇ يەرگە كەلگەندە ئېرپان ھۇزۇرلىنىپ كۈلۈپ كەتتى: — شۇنداقمۇ موما، ھەرىلەر ئۇ قارا ئېيىقنى چېقىۋالمامدىكەن؟ — ئەلۋەتتە! بەزىدە ھەرىلەر تۇيۇقسىز قايتىپ كېلىدىكەن-دە، ئۇنى ھەسەل ئوغرىلاپ يەۋاتقان ھالىتىدە كۆرۈپ، ئۇنىڭ باش-كۆزىنى ئايىماستىن راسا چاقىدىكەن. بۇنداق چاغلاردا قارا ئېيىق ھەپتىلەپ ئۆڭكۈردىن چىقماستىن، ھەرىلەر چېقىۋالغان يەرلىرىگە قارا لاينى سۇۋاپ يارىلىرىنى داۋالايدىكەن. لېكىن يارىسى ساقايغان ھامان يەنە ئورمانلىققا ھەسەل يېيىش ئۈچۈن كېلىدىكەن. ئەنە شۇنداق كۈنلەرنىڭ بىرىدە، ئۇ ئورمانلىقتا ئۆزى ئەزەلدىن ئاڭلاپ باقمىغان شۇنداق يېقىملىق بىر ئاۋازنى ئاڭلاپتۇ-دە، بېشىنى كۆتۈرۈپ ھەرە كۆنىكى ئۈستىدىكى شاختا پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن سايراۋاتقان سېرىق رەڭلىك بىر قۇشنى كۆرۈپ قاپتۇ. قۇشنىڭ ئاۋازى شۇنداق يېقىملىق ھەم مۇڭلۇق ئىكەنكى، قارا ئېيىق ھەسەل يېيىشنىمۇ ئۇنتۇپ قاپتۇ. سېرىق قۇشقاچنىڭ ئاۋازىغا مەپتۇن بولغان قارا ئېيىق دەرەخ تۈۋىدە ئولتۇرۇپ، ئۇنىڭ يېقىملىق ناخشىسىنى ئاڭلاشقا باشلاپتۇ. قارا ئېيىق بۇ ئۆمرىدە بۇنداق لەرزان ناخشىنى ھېچبىر زامان ئاڭلىمىغان ئىكەن... — شۇنداقمۇ موما، سېرىق قۇشقاچ ئەشۇنداق يېقىملىق ناخشا ئېيتامدۇ؟ — ئېرپان مومىسىدىن شۇ سوئالنى سورىدىيۇ، كۆزلىرى ئىلىشىپ ئۇيقۇغا كەتتى. مومىسى مېھرى بىلەن ئۇنىڭ پېشانىسىگە سۆيۈپ قويدى: — شۇنداق قوزام، سېرىق قۇشقاچنىڭ ناخشىسى قارا ئېيىقنى مەپتۇن قىلىۋاپتۇ. ئېرپان مومىسىنىڭ باغرىدا تاتلىق ئۇيقۇغا كەتتى. ئۇ چۈشىدە مومىسى ئېيتقان ئورمانلىققا بېرىپتۇ. ئۇ بۇ گۈزەل ئورمانلىقتا قارا ئېيىق بىلەن سېرىق قۇشقاچنى كۆرۈپتۇ... (سۆيۈملۈك كىچىك دوست، ھېكايىنىڭ داۋامىنى ئەتە ئېيتىپ بېرەي، بۈگۈن ئۇخلاڭ) == 3. يولۋاسقا مىنگەن موماي == بۇ كېچە ئېرپاننىڭ يەنە ئۇيقۇسى كەلمىدى: — موما، ھېكايە ئېيتىپ بەرگىنە، پەقەت ئۇيقۇم كەلمىدى! — سېرىق قۇشقاچنىڭ ھېكايىسىنىڭ داۋامىنى ئېيتىپ بېرەيمۇ؟ — مومىسى مېھرى بىلەن ئېرپاننىڭ بېشىنى سىلىغاچ شۇنداق سورىدى. — ياق موما، بۈگۈن ماڭا يولۋاس ھەققىدىكى ھېكايىنى ئېيتىپ بەرگىنە! مومىسى يېنىك ئۇھ تارتتى: — بولىدۇ قوزام، مەن ساڭا «يولۋاسقا مىنگەن موماي» ھەققىدىكى ھېكايىنى ئېيتىپ بېرەي. ئېرپاننىڭ يوغان كۆزلىرى چەكچىيىپ كەتتى: — موما، يولۋاسقىمۇ مىنگىلى بولامدىكەن؟ يولۋاس بەك يامان تۇرسا، ئۇ موماينى يەۋەتمەپتىمۇ؟ — ياق قوزام، بۇ ھەقىقىي ھېكايە. مېنىڭ ئۇلۇغ مومام يولۋاسقا مىنگەن ئىكەن... مومىسى ھېكايىسىنى باشلىۋەتتى: — خۇددى ساڭا ئوخشاش گۆدەك چاغلىرىمدا بۇ ھېكايىنى ماڭا مومام ئېيتىپ بەرگەن. يولۋاس ئەمەلىيەتتە تولىمۇ مۇلايىم ھايۋان، ئادەملەر ئۇنىڭغا چېقىلمىسا، ئازار بەرمىسە، ئۇ ئادەملەرگە چېقىلمايدۇ. مومامنىڭ ئانىسى قۇنتەيجى (جۇڭغار خانلىرىدىن خۇنتەيجىنىڭ خەلق ئارىسىدىكى ئاتىلىشى) دەۋرىدە غۇلجىدا ئۆتكەن شەھەرلىكلەر (ئەينى يىللاردىكى غۇلجا شەھىرىدە سودا قىلىدىغان ئۇيغۇرلارنى دېمەكچى)دىن ئىكەن. ئۇ 90 ياشقا كىرگەن يىلى تۇيۇقسىز غۇلجىدىن ئايرىلىپ سەپەرگە چىققۇسى كەپتۇ. ئۇ زامانلاردا ھازىرقىدەك ماشىنىلار يوق ئىكەن، كىشىلەر ھارۋا بىلەن سەپەرگە چىقاتتىكەن. ھارۋىكەش ناخشىلىرىچۇ بالام، بىلسەڭ شۇ زامانلاردىن قالغان ناخشىلار ئۇ! ھەر قېتىملىق سەپەردە 3–4 ھارۋا بىر بولۇپ سەپەرگە چىقاتتىكەن. ھارۋىكەشلەر ھازىرقى شىخۇدىكى دەڭگە كەلگىنىدە، دەڭ ئالدىدىكى قومۇشلۇقتا ئۇلارغا بىر يولۋاس ئۇچراپتۇ! — يوغان يولۋاسمىكەن؟ — ئېرپاننىڭ كۆزلىرى ئاجايىپ قورقۇنچ بىلەن مومىسىغا تىكىلدى. — شۇنداق بالام، بەك چوڭ يولۋاس ئىكەن. ئۇ يولۋاس ھارۋىنىڭ ئالدىدا توغرىسىغا يېتىۋاپتۇ، يولۇچىلار ھەممىسى قورقۇپ قېچىپ كېتىپتۇ... — ئۇلۇغ مومىمىزچۇ؟ — ياق بالام، ئۇلۇغ مومىمىز قاچالماپتۇ. ئۇ ئاستا ھارۋىدىن چۈشۈپ يولۋاسنىڭ ئالدىغا كەپتۇ. — يولۋاس ئۇلۇغ مومىمىزنى يېمەپتىمۇ؟ — ئېرپان يەنە گەپ قىستۇردى. — ياق، يولۋاس ئۇنى يېمەپتۇ. ئالدىدا توغرىسىغا يېتىۋېلىپ ئېچىنىشلىق ئىڭراپتۇ. ئۇلۇغ مومىمىز ئۇنىڭغا قاراپلا، ئۇنىڭ ئوڭ پۇتىغا تىكەن كىرىپ كېتىپ، ئىششىپ يىرىڭلاپ كەتكىنىنى كۆرۈپتۇ ۋە يولۋاسنىڭ ئالدىدا تىزلىنىپ ئولتۇرۇپ، چىشى بىلەن ناھايىتى تەسلىكتە ئۇنىڭ پۇتىدىكى تىكەننى سۇغۇرۇپ ئېلىۋېتىپتۇ. ئاندىن ئاۋايلاپ يىرىڭنى چىقىرىپ، يولۋاسنىڭ پۇتىنى بېشىدىكى داكا ياغلىقى بىلەن تېڭىپ قويۇپتۇ. — يولۋاس ئەمدى خۇشال بولۇپ كېتىپ قالغاندۇ-ھە؟! — ياق بالام، يولۋاس كەتمەپتۇ. ئۇ ئۇلۇغ مومىمىزنىڭ قولىغا چاچرىغان يىرىڭلارنى تىلى بىلەن يالاپ پاكىزلاپ قويۇپتۇ، ئاندىن ئۇنىڭ ئالدىدا توغرىسىغا يېتىۋېلىپ زادىلا قوپقىلى ئۇنىماپتۇ. ئۇلۇغ مومام «ئەمدى يولۋاس مېنى بالىلىرىغا يېيىش ئۈچۈن ئاپىرىپ بېرىدىغان ئوخشايدۇ» دەپ يولۋاسقا يالۋۇرۇپتۇ، ئۇنىڭ رەھىم قىلىشىنى تىلەپ يىغلاپتۇ. ئەمما يولۋاس يەنىلا كەتمەپتۇ، ئۇ دۈمبىسىنى ئىشارەت قىلىپ ياتقىنىچە قوپقىلى ئۇنىماپتۇ. ئامالسىز قالغان ئۇلۇغ مومىمىز يولۋاسقا مىنىپتۇ... — مىنمىسە بوپتىكەن، — ئېرپان ئاستىغىنا شۇنداق دېدى. — ئەنسىرىمە بالام، يولۋاس ئۇلۇغ مومىمىزنى دۈمبىسىگە ئولتۇرغۇزۇپ، ئۇنى باشقا يولۇچىلار چۈشكەن دەڭگە ئاپىرىپ قويۇپتۇ... ئېرپان يېنىك تىندى. مومىسىنىڭ بۇ ھېكايىسى ئېرپاننى ھەيران قالدۇرغان ئىدى: — بۇ راستمۇ موما؟ — ئەلۋەتتە راست بالام، ھەرقانداق ھايۋان ياخشىلىققا ياخشىلىق قايتۇرىدۇ! شۇ كۈنى ئېرپان يەنە چۈش كۆردى: چەكسىز قومۇشلۇق... قومۇشلۇق ئارىسىدا ئېرپان كىنولاردا كۆرگىنىدەك ناھايىتى چوڭ بىر يولۋاس چاپقىنىچە كېتىۋاتقۇدەك، ئۇنىڭ دۈمبىسىدە ئاق لېچەكلىك بىر موماي ئولتۇرغۇدەك... مومىسىدىن «يولۋاسقا مىنگەن موماي» ھەققىدىكى ھېكايىنى ئاڭلىغان ئېرپان چۈشىدىمۇ ئەشۇ «يولۋاسقا مىنگەن موماي»نى كۆرۈۋاتاتتى... ئېرپان مومىسى بىلەن ئاپتوبۇستا ئولتۇرغۇدەك. ئاپتوبۇس مومىسى ئېيتىپ بەرگەن ھېكايىدىكى قومۇشلۇقنى بويلاپ بىر خىلدا كېتىۋاتقۇدەك. يىراقتا، چەكسىز كەتكەن قومۇشلۇقلار ئارىسىدا يوغان تاغىل يولۋاسقا مىنگەن ئاق لېچەكلىك بىر موماي يىراقلارغا نەزەر سالغىنىچە مەغرۇر ئولتۇرغۇدەك. ئۇنىڭ قولىدىكى ئالتۇن رەڭلىك ھاسىسى قۇياش نۇرىدا يالتىراپ چاقناپ تۇراتتى... ماشىنا ئەمدى چەكسىز كەتكەن قۇم بارخانلىرى ئارىسىدا كېتىۋاتاتتى. ئېرپان بۇ قۇملۇقنى قەيەردىدۇر كۆرگەندەك قىلاتتى: — موما، موما، قارىغىنا، بىز قەيەردە ھازىر؟ — تەكلىماكان چۆللۈكىدە بىز، بالام! بوۋىلىرىمىز ياشىغان گۈزەل ماكانلار ئىدى بۇ... — مومىسى خىيالغا كەتكەن ئىدى. ئېرپان مومىسىدىن يەنە جىققىدە سوئاللارنى سورىماقچى ئىدى. يوغان تاغىل يولۋاس موماينى دۈمبىسىگە مىندۈرگىنىچە تەكلىماكان چۆللۈكىنىڭ ئىچكىرىسىگە قاراپ كېتىۋاتاتتى... ئېرپان ئاستاغىنا مومىسىنىڭ بىلىكىدىن تۇتۇۋالدى. ئۇ يولۋاستىن كۆزىنى ئۈزمەستىن ئاستا پىچىرلىدى: — موما، ئۇ موماي نەگە بارىدۇ؟ ئەمما مومىسى جاۋاب بەرمەستىن، دېرىزە سىرتىغا قارىغىنىچە جىممىدە ئولتۇراتتى. — گەپ قىلغىنا موما! — ئېرپان مومىسىنىڭ بىلىكىنى سىلكىشكە باشلىدى... — ئورنۇڭدىن تۇر قوزام، تاڭ ئاتتى، سۈتۈڭنى ئىچىۋالغىن! مومىسىنىڭ ئويغىتىشى بىلەن ئېرپان تەسلىكتە كۆزىنى ئاچتى. دېرىزىدىن چۈشكەن كۈن نۇرى ئۆي ئىچىگە تارام-تارام نۇرلىرىنى چاچقان ئىدى... — سەندىن سەل چوڭراق چاغلىرىم ئىدى. مەھەللىمىزدە نۇخان تەتەم دەيدىغان بىر قوشنىمىز بولۇپ، نۇخان تەتەمنىڭ پاتى ئىسىملىك تولىمۇ چىرايلىق بىر قىزى بولىدىغان. ئۇ قىز 16 ياشقا كىرگەن يىلى چۆچەك شەھىرىنىڭ يىراق بىر يېزىسى، يەنى «قارا ئۆڭكۈر» دەيدىغان يېرىدىكى بىر چارۋىدارنىڭ ئوغلى بىلەن توي قىلدى. ئېرپان گەپ قىستۇردى: — موما، چارۋىدار دېگەن قانداق ئادەم؟ — ھە بالام، چارۋىدار دېگىنىمىز نۇرغۇن مال-چارۋىلىرى، يەنى قوي-كالا، تۆگىلىرى بار كىشىنى كۆرسىتىدۇ. — بىلدىم، — ئېرپان چوڭ-چوڭ كۆزلىرىنى مومىسىغا تىككىنىچە ھېكايىنىڭ داۋامىنى كۈتۈۋاتاتتى. — توي ناھايىتى چوڭ بولدى. داۋۇتكام بىلەن نۇخان تەتەم قىزىنى نۇرغۇن مال-دۇنيا بىلەن داغدۇغا ئىچىدە «قارا ئۆڭكۈر» دېگەن يىراق قىرغا ئۇزىتىپ قويدى. ئەمما توي بولۇپ ئىككى كۈندىن كېيىن، نۇخان تەتەمنىڭ قىزىنى «ئېيىق ئېلىپ قېچىپ كېتىپتۇ!» دېگەن خەۋەر يېتىپ كەلدى. ئاپام بىلەن نۇخان تەتەمدىن ھال سوراپ ئۇلارنىڭ ئۆيىگە كىرگىنىمىزدە، نۇخان تەتەمنىڭ ئۆزىنى كاچاتلاپ قاتتىق يىغلاپ كەتكىنى يادىمدا. ئېرپاننىڭ يوغان كۆزلىرى چاقناپ كەتتى: — موما، نۇخان تەتەمنىڭ قىزىنى ئېيىق يەپ كەتمىگەندۇ-ھە؟! — ياق بالام، نۇخان تەتەمنىڭ قىزىنى ئېيىق يەپ كەتمەپتۇ، بەلكى ئۇ قىزنى توي كۆچۈرۈپ ماڭغانلارنىڭ قولىدىن ئېيىق بۇلاپ ئېلىپ قېچىپ كېتىپتۇ! داۋۇتكام ۋە نۇخان تەتەملەر ھەم ئۇلارنىڭ قۇدىسى نۇرغۇن پۇل خەجلەپ، ئوۋچىلارنى ياللاپ تاغقا قىزىنى ئىزدەپ تېپىشقا ئەۋەتتى. — تويى بولغان يىگىتچۇ؟ ئۇمۇ بارغاندۇر-ھە؟ — ئەلۋەتتە بالام، ئۇ باتۇر يىگىتمۇ ئۆزىنىڭ سۆيۈملۈك ئايالىنى ئېيىقنىڭ قولىدىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئوۋچىلار بىلەن تاغ ئارىسىغا كىرىپ كېتىپتۇ. ئۇلار تاغ ئارىسىدا بىر ھەپتە ئىزدىگەن بولسىمۇ، لېكىن ئۇ قىزنى تاپالماپتۇ. ئۆز سۆيگەن قىزىنى تاپالمىغان يىگىت ئۈمىدسىزلىنىپتۇ. نۇخان تەتەم بولسا بۇ كۈنلەردە تۈگىشىپلا كەتتى. قوشنىلار ئۇنى يوقلاپ ھەر كۈنى ئۇلارنىڭ ئۆيىگە كىرىپ تۇراتتى. يالغۇز قىزىدىن ئايرىلىپ قالغان داۋۇت باينىڭ ھالى تېخىمۇ خاراب ئىدى: «كىمدەكىم قىزىمنىڭ ئۇچۇرىنى ئېلىپ كېلەلىسە، مەيلى ئۇنىڭ تىرىك تېنى ياكى ئۇنىڭغا تەۋە بولغان ھەرقانداق بىر نەرسىنى تېپىپ كېلەلىسە، مەن ئۇنىڭغا بايلىقىمنىڭ يېرىمىنى بېرىمەن!» داۋۇتكام ئەشۇ قارارنى جاكارلىغاندىن كېيىن، ئەينى يىللىرى پۈتۈن چۆچەك تەۋەسىدىكى ئوۋچىلار، چارۋىچىلار گۈزەل كېلىنچەك پاتىنى ئىزدەشكە كىرىشىپ كەتتى. ئېرپان ئىنتىزارلىق ئىچىدە ھېكايىنىڭ داۋامىنى ساقلاۋاتاتتى، شۇ تاپتا ئۇنىڭ كۆزلىرى ئۇيقۇدىن يىراق ئىدى. — پاتىنى ئېيىق ئېلىپ قېچىپ كېتىپ 12 كۈن بولغاندا، تاغدىن نۇخان تەتەمنىڭ قىزىنىڭ ئېيىق ئۆڭكۈرىدىن تاغدىكى قويچى تەرىپىدىن تېپىلغانلىق خەۋىرى كەلدى. — ئۇھ موما! گۈزەل كېلىنچەك پاتى ھاياتتۇ-ھە؟ سەن دېگەن ئىدىڭغۇ «ئېيىق بىكاردىن-بىكار ئادەملەرگە ھۇجۇم قىلمايدۇ، ئاچ قالمىسىلا ئادەملەرنى يېمەيدۇ» دەپ! ئېرپان ئۈمىد بىلەن مومىسىغا تىكىلدى. — شۇنداق بالام، پاتى تىرىك ئىكەن. قويچى بوۋاي ئۇنى ئېيىقنىڭ ئۇۋىسىدىن قۇتقۇزۇۋالغىنىدا، ئۇنىڭ تىنىقى ئارانلا قالغان ئىكەن. ئېيىق ئۇۋىسىدىن سىرتقا ئوزۇق ئىزدەپ چىقىپ كەتكەن چاغدا، شۇ ئەتراپتا قوي بېقىۋاتقان بۇ بوۋاينى ئۇنىڭ ئامراق ئىتى قاۋاپ، ئېيىق ئۆڭكۈرىگە باشلاپ كېلىپتۇ. — «ئېيىق ئۆڭكۈرىدە گۈزەل قىز بار» دەپ قاۋاپتىمۇ؟ — ئېرپان ھۇزۇر بىلەن كۈلدى. گۈزەل كېلىنچەك پاتىنىڭ ھايات قالغىنىدىن ئۇ شۇنداق خۇشال بولۇپ كەتكەن ئىدى. نەۋرىسىنىڭ تاتلىق گەپلىرى مومىسىنى سۆيۈندۈردى: — شۇنداق دېگەن بولسا كېرەك. ئىتىنىڭ يول باشلىشى بىلەن ئېيىق ئۆڭكۈرىگە كەلگەن قويچى، ئۆڭكۈر ئاغزىدىكى تاشنى تەسلىكتە يۆتكەپ ئۆڭكۈر ئىچىگە كىرىپتۇ. ئۇ كىشىلەر ئاغزىدىن پاتىنى ئېيىق ئېلىپ قاچقانلىقى ھەققىدىكى خەۋەرنى ئاڭلىغان ئىكەن. ئۇ ھوشسىز ياتقان پاتىنى ئۆيىگە ئېلىپ كېتىپتۇ. ئەتىسى داۋۇت باي بېرىپ قىزىنى ئەكېلىۋالدى. بىر ئايدىن كېيىن پاتى سەل-پەل ئەسلىگە كەلدى. ئىككى ئاي بولغاندا داۋۇت باي كۈيئوغلىنى تاغدىن چاقىرىپ كېلىپ، پۈتۈن يۇرتىغا قايتىدىن چوڭ توي قىلىپ بەردى. ئەلۋەتتە، پاتىنى قۇتقۇزۇۋالغان قويچىغا داۋۇت باي ئۆزىنىڭ تاغدىكى قويلىرىنىڭ يېرىمىنى بۆلۈپ بەردى. پاتىنى بولسا تاغقا ئىككىنچىلەپ ئەۋەتمىدى، كۈيئوغلىنى يېنىدا ئىچكۈيئوغۇل قىلىپ ئېلىپ قالدى. مومىسى ئۇزۇنغا سوزۇلغان ھېكايىسىنى ئاخىرلاشتۇردى، ئۇ چارچىغان ئىدى: — ئەمدى ئۇخلىغىن قوزام، يېرىم كېچە بولۇپ كەتتى. ئەمما ئېرپاننىڭ ھېچ ئۇيقۇسى كەلمىگەن ئىدى. ئۇنىڭ مومىسىدىن سورىماقچى بولغان نۇرغۇن سوئاللىرى بار ئىدى: — موما، پاتى ئېيىقنىڭ ئۇۋىسىدىكى چاغدا نېمە يەپتۇ؟ ھەسەل يەپتىمۇ يا؟ — ئېيىق ئۇنىڭغا ئۆزى ئوۋلىغان ھايۋانلارنىڭ گۆشلىرىنى ئەكېلىپ بېرىپتۇ، ئەلۋەتتە تاغ مېۋىلىرىدىن ياۋا ئالما، ياۋا ئۈرۈكلەرمۇ بولسا كېرەك. قورسىقى ئاچقان پاتى ئامالسىز بۇلارنى يەپتۇ، لېكىن يەنىلا بەك ئاجىزلاپ كېتىپتۇ. ئەگەر قويچى كېلىپ قۇتقۇزۇۋالمىغان بولسا، ئۇ بەلكىم ئەشۇ ئېيىق ئۆڭكۈرىدە ئاچلىقتىن ئۆلۈپ قېلىشى مۇمكىن ئىكەن. بۇنى پاتى ئۆزى بىزگە دەپ بەرگەن ئىدى. بولدى قوزام، ئەمدى ئۇخلا! مومىسى بەكلا چارچىغان ئىدى. — موما، بۇ راست ۋەقەمۇ؟ — ئېرپان بۇ ۋەقەنىڭ راستلىقىغا يەنىلا ئىشىنەلمەيۋاتاتتى. — راست قوزام، بۇ راست بولغان ۋەقە. ئەمدى ئۇخلايلى، — مومىسى ئۇيقۇلۇق پىچىرلىدى. ئېرپاننىڭ كۆزلىرى ئۇيقۇغا كەتتى... mk5s9r275vc8dxv7ciabs5rd6ts95mg 0 24729 176537 2026-09-26T21:04:53Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت '== 1-پەردە == 1-كۆرۈنۈش (كۈندۈزى) سەھنە ئېچىلىشى بىلەن تەڭلا شادىيانە مۇزىكا چېلىنىدۇ. ھازىرقى زامان گىلەم ۋە ئەتلەس توقۇمىچىلىق فابرىكىسىدا قوشۇمچە كوللېكتىپ ئېيتىلغان ئاككورد ئاۋازلىق ناخشا ساداسى ياڭراپ تۇرىدۇ. سەھنىنىڭ ئىچى تامامەن يىپەك گىلەملەر بىلەن...' 176537 wikitext text/x-wiki == 1-پەردە == 1-كۆرۈنۈش (كۈندۈزى) سەھنە ئېچىلىشى بىلەن تەڭلا شادىيانە مۇزىكا چېلىنىدۇ. ھازىرقى زامان گىلەم ۋە ئەتلەس توقۇمىچىلىق فابرىكىسىدا قوشۇمچە كوللېكتىپ ئېيتىلغان ئاككورد ئاۋازلىق ناخشا ساداسى ياڭراپ تۇرىدۇ. سەھنىنىڭ ئىچى تامامەن يىپەك گىلەملەر بىلەن بېزەلگەن بولۇپ، ھەربىر ستانوك ئالدىدا بېشىغا چىمەن دوپپا كىيىشكەن، چىمەن دوپپىسىنىڭ ئۈستىگە سۇمبۇل چاچلىرى بانتلانغان قىزلارنىڭ ھەممىسى بوينىغا ئۈنچە-مارجان، زىبۇزىننەت ئاسقان، ئۇچىسىغا ئەتلەس كۆينەك، كۆينەكنىڭ ئۈستىدىن ئاق خالات كىيگەن ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەممىسى كوللېكتىپ ئۇسسۇلغا چۈشكەن بولۇپ، ئۇسسۇلنىڭ رېتىمى دولان چېكىتمىسىدىن باشلىنىدۇ. ناھايىتى جىددىي ۋە ئىنتايىن تولۇپ تاشقان قىزغىنلىق ئىچىدە گىلەملەرنى توقۇشۇپ تۇرىشاتتى. چولپان ھەربىر قىزنىڭ ئالدىغا بىر قېتىمدىن قاراپ تۇراتتى، ئۇلارنىڭ گىلەم توقۇش سۈپىتىگە ئىنتايىن دىققەت قىلىشىنى تاپىلايتتى-دە، ئۇلارغا گىلەم توقۇش تېخنىكىسىنى ئۆزى ئىشلەپ كۆرسىتىپمۇ تۇراتتى. دەل شۇ پەيتتە، سىرتتىن قولىدا بىر قۇچاق قىزىلگۈل تۇتقان، مەيدىسىگە «ئەمگەك نەمۇنىچىسى» دېگەن بىر ئالتۇن مېدال تاقىغان راخمان دادىل قەدەم تاشلىغان ھالدا فابرىكىنىڭ ئىشىكىگە كېلىپ قالغان ئىدى. راخماننىڭ ئىشىكتىن كىرىشى، فابرىكا بويىچە تۇنجى قېتىم ئىشلەپچىقىرىلغان گىلەمنى چولپاننىڭ باشقا ئىشچى قىزلارغا كۆرسىتىپ تۇرۇشىغا توغرا كەلگەن ئىدى. ئىشچى قىزلار ئۆزلىرىنىڭ ھالال ئەمگىكى ھېسFolderابىغا تۇنجى قېتىم ئىشلەپچىقىرىلغان گىلەمنىڭ سۈپىتىگە زوقلىنىشىپ، كىچىك ئەپچىل گىلەمنى قولدىن-قولغا ئېلىپ قارىشاتتى. بەزىلىرى ئۆزىنىڭ زىلۋا بويىغا چاغلاپمۇ كۆرەتتى، بەزىلىرى باشلىرىغا ياغلىق قىلىپ ئارتىۋالاتتى. بىر-بىرى بىلەن قوشۇق چەكمەك ئۇسسۇلىغىمۇ چۈشۈپ كېتىشەتتى. دەل شۇ ئەسنادا چولپاننىڭ كۆزى ئىشىك تۈۋىگە يېتىپ كەلگەن راخماننىڭ كۆزى بىلەن ئۇچرىشىپ، چولپاننىڭ يۈرىكى چاقماقتەك ئوت بولۇپ يېنىپ، ئۇ قاتتىق ھاياجان ئىچىدە راخماندىن كۆزىنى ئالالماي، قولىدىكى ئەتلەسنىڭ يەرگە چۈشۈپ كەتكەنلىكىنىمۇ بىلەلمەي قالىدۇ-دە، يۈزى ئاناردەك قىزىرىپ، نېمە قىلارىنى بىلەلمەي داڭقېتىپ قالىدۇ. راخمانمۇ چولپاندىن كۆزىنى ئالالماي، تىك تۇرۇپ ھەربىيلەرچە سالام بېرىپ، قولىدىكى بىر قۇچاق قىزىلگۈلنى چولپاننىڭ قولىغا سۇنىدۇ-دە، ھەر ئىككىيلەن بىرلىكتە ئۇسسۇلغا چۈشىدۇ. ئىككىسىنىڭ ئۇسسۇلىنى كۆرگەن باشقا قىزلارمۇ: «ۋاييەي! چولپاننىڭ سۆيگىنى كەپتۇ!» دېيىشىپ، بىر-بىرىگە قول ئىشارىتى ئارقىلىق ئۇلارنى كۆرسىتىشىدۇ. چولپان بىلەن راخمان سەھنىنىڭ ئوتتۇرىسىغا كېلىدۇ. قىزلار ئۇلارنى چۆرىدەپ خۇشاللىق ئۇسسۇلىنى ئوينايدۇ-دە، ئۇلارنىڭ توي مەرىكىسىنى تەبرىكلىشىپ، ھەر ئىككىسىنىڭ كۆكرىكىگە قىزىلگۈللەرنى تاقايدۇ. شۇ ئەسنادا «گۈزەل شىنجاڭ» مۇزىكىسى چېلىنىپ، شاد ناخشا سادالىرى سەھنىنى قاپلايدۇ. سەھنە شۇ زامان قىپقىزىل گۈل-چىمەنلىككە ئايلىنىدۇ، سەھنە ئۈستىدىكى ھەر مىللەت ئوغۇل-قىزلىرى بىر-بىرى بىلەن چەمبەرچاس گىرەلىشىپ، مىللەتلەرنىڭ بۈيۈك ئىتتىپاقلىق گۈزەل مەنزىرىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئۇلار چاقپەلەك تۈسىدىكى ئۇسسۇللۇق ھەرىكەت شەكلى ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ئىناقلىق چوڭ ئائىلىسىنى گەۋدىلىك ئىپادىلەۋاتقان بىر پەيتتە، راخمان چولپاننىڭ ئۆتمۈش زاماندا ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزگەن كۈلپەتلىك ھاياتىنى ئەسلىتىش مەقسىتىدە چولپاننىڭ ئانىسى قالدۇرۇپ كەتكەن كەشتىلىك ياغلىقىنى چولپانغا بېرىپ، ئۆزىنىڭ پۇرۇشىدېك ھەقىقىي مۇھەببىتىنى بىلدۈرىدۇ. چولپان ئانىسىنىڭ قالدۇرۇپ كەتكەن بىردىنبىر يادىكار كەشتىلىك ياغلىقىنى قولىدا تۇتقان ھالدا چوڭقۇر خىيالغا پاتىدۇ، ئۇ ياغلىقنى ئېچىپ ئۇنىڭغا يېزىلغان خەتنى ئوقۇپ چىقىدۇ، ئۇ خەتنى ئوقۇپ چىقىپ، ئۇسسۇل تىلى بويىچە مېڭىپ سەھنىنىڭ ئالدىغا كېلىدۇ. (پەردە يېپىلىدۇ.) == 2-پەردە == 1-كۆرۈنۈش (ئۆتمۈش) قايغۇلۇق، چوڭقۇر يىراق مۇزىكىنىڭ ساداسى ئىچىدە پەردە ئېچىلىدۇ. ئېگىز-پەس، پايانسىز سوزۇلۇپ كەتكەن قۇم دۆۋىلىرىنىڭ يان باغرىدا، پەقەت كارۋان تۆگىلىرىلا ماڭالايدىغان تۈپتۈز چىغىر يولنىڭ ئۇدۇلىدا، قەدىمكى زاماندىكى مەسچىت گۈمبەزلىرى يىراقتىن ھەيۋەت بىلەن كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. ئىككى ئەتراپىدا كونا قەبرىلەر، ئۇنىڭ بىر بۇلۇڭىدا ئەمدىلا قويۇلغان بىر يېڭى قەبرە بار بولۇپ، ئۇ چولپاننىڭ ئانىسى مەختۇمخاننىڭ قەبرىسى ئىدى. قەبرىنىڭ سول تەرىپىدە بىر تۈپ چىرايلىق سۆگەت دەرىخى، ئۇنىڭ يېنىدا بىرنەچچە تۈپ يوغان توغراقلار، توغراقنىڭ ئالدىدا بىر بۇلاق، بۇلاقنىڭ ئايىغىدا ئۇزۇن كەتكەن ئۇششاق توغراقلارمۇ بار ئىدى. ئىللىق شامالدا سارغىيىپ قالغان يوپۇرماقلار قەبرىنىڭ ئۈستىگە تۆكۈلگەن; ئانىسى ئۈچۈن قاتتىق مۇسىبەت ئىچىدە ھەسرەت چېكىپ، ئانىسىنىڭ قەبرىسىگە كۆكسى-باغرىنى يېقىپ قاتتىق زارلىنىپ يىغلاۋاتقان چولپاننىڭ ئاق كۆينىكىنىڭ ئۈستىگە چۈشۈپ تۇراتتى. چولپان ئاھ ئۇرۇپ خۇداغا نالە قىلىش بىلەن ئۆزىنىڭ دەرد-ئەلىمىنى بۇندىن كېيىن كىمگە ئىزھار قىلىشنى بىلەلمەيتتى. ئۇ خۇدادىن ئۆزىگە بىرەر باشپاناھ بولىدىغان رەھىمدىل ئادەملەرنىڭ ئۆزىنى قۇتقۇزۇپ قېلىشىغا تەشنا ئىدى. ئۇ بىر ئورنىدىن تۇرۇپ، يەنە نالە قىلىپ، ئۆزىنى ئۇياقتىن-بۇياققا تاشلاپ قاتتىق يىغلايتتى. ئۇ ئورنىدىن دەس تۇرۇپ ئۇياق-بۇياققا تەلمۈرۈپ، ئۇسسۇل ھەرىكىتى بىلەن ئانىسى قالدۇرۇپ كەتكەن ھېلىقى كەشتىلىك ياغلىققا يېزىلغان: «قىزىمغا كىم باشپاناھ بولسا، شۇ كىشى قىزىمغا ئىگىدارچىلىق قىلسۇن!» دېگەن خەتلەرنى ئوقۇيدۇ. ئۇ تۆت ئەتراپىغا غەمكىن قاراپ، ھەرىكەت بىلەن ئۆزىگە مەدەت تىلەپ تەلمۈرىدۇ. نەق ئەنە شۇ پەيتتە، غايىپ باينىڭ چولپاننى تۇتۇپ كېلىش ئۈچۈن ئەۋەتكەن چاپارمىنى شاقادىر تۇيۇقسىز شۇ يەردە پەيدا بولۇپ قالىدۇ. شاقادىر تۇيۇقسىز چولپاننى كۆرۈپلا، ئۆزىنى دالدىغا ئېلىپ بىر قېرى توغراقنىڭ كەينىگە مۆكۈپ يوشۇرۇنىدۇ-دە، چولپاننىڭ ھەرىكىتىنى كۆزىتىپ تۇرىدۇ. چولپان قاتتىق پەرىشانلىق ئىچىدە ئانىسىنىڭ قەبرىسى بىلەن خوشلىشىپ ئەمدىلا كەينىگە قارىشىغىلا: «توختا!» دېگەن قاتتىق ئاۋاز ئاڭلىنىدۇ. شاقادىر توغراقنىڭ ئارقىسىدىن چىقىپ چولپاننىڭ ئالدىنى توسۇۋالىدۇ. چولپان دەرغەزەپكە كېلىپ، «نەپرەت كۈرەش ئۇسسۇلى»نى ئويناش يولى بىلەن ئۇنىڭغا نارازىلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. چولپان ئارقىسىغا قاراپ قاچماقچى بولۇشىغا، يەنە بىر توغراقنىڭ ئارقىسىدا مۆكۈنۈپ تۇرغان غايىپ باينىڭ ئىككىنچى يالاقچىسى ئەنسەر قاۋان چولپاننى توسماقچى بولۇپ قول ئۇزىتىدۇ. چولپان چاققانلىق بىلەن يەردىن بىر تاشنى ئېلىپ ياغلىققا چېگىدۇ، ياغلىقنىڭ ئىچىدىكى تاشنى پىقىرىتىپ ئۇياقتىن-بۇياققا چۆرگىلىتىشكە باشلايدۇ ۋە يالاقچىلارنى ئۇرۇشقا تەمشىلىدۇ. چولپان چۆگىلەپ ھەرىكەتلىنىۋاتقاندا، بىر يالاقچى ئۇستىلىق ئىشلىتىپ چولپاننىڭ ئۇزۇن ۋە كەڭ كۆينىكىنىڭ بىر ئېتىكىنى تۇتىۋېلىپ قاتتىق تارتىدۇ; ئىككىنچى يالاقچى بىرىنچىسىگە ماسلىشىپ چولپاننىڭ ئۇزۇن چېچىدىن تۇتۇپ، ئۇنى ئات قامچىسى بىلەن قاتتىق ئۇرۇپ ھوشىدىن كەتكۈزىدۇ. چولپاننىڭ بوينىدىكى ئېسىقلىق ئۈنچە-مارجانلىرىنى ئۈزۈپ ئېلىپ بۇلاقنىڭ ئەتراپىغا تاشلىۋېتىدۇ. يالاقچىلار چولپاننىڭ قولىدىكى كەشتىلىك ياغلىقنىمۇ بۇلاق ئەتراپىدىكى تىكەنلەرنىڭ ئۈستىگە تاشلىغاندا، كەشتىلىك ياغلىق بىر تىكەنگە ئېلىشىپ قالغان ئىدى. ئىككى چاپارمەن بۈگۈن چولپاننى تۇتۇپ خىزمەت كۆرسەتكەنلىكىنىڭ بەدىلىگە ئۆزلىرىنىڭ بايدىن كۆپلىگەن مۇكاپاتقا ئېرىشىدىغانلىقىنى ئويلىشىپ، خۇشاللىققا غەرق بولۇشىدۇ. ئۇلار چولپاننى يەردە سۆرىگەن پېتىچە مەغرۇرانە چوڭ قەدەم تاشلىشىپ شەھەرگە ئېلىپ كېتىشىدۇ. ئۇلار كەتكەن ھامان، مۈرىسىگە راۋاب ۋە ئوقيا ئارتقان راخمان بۇلاقتىن سۇ ئىچىش ئۈچۈن ئاتلىق كېلىپ، بۇلاقنىڭ يېنىغا كەلگەندە ئاتتىن يەرگە چۈشۈپ، ئاتنى دەرەخكە باغلاپ قويۇپ، بۇلاقتىكى زۇمرەت سۇ بىلەن ئاۋۋال قولىنى يۇيىدۇ، ئاندىن بۇلاق سۈيىنى ئۇسسۇزلۇقى قانغىچە ئوچۇملاپ-ئوچۇملاپ ئىچىدۇ. ئۇ بېشىنى كۆتۈرۈپلا تىكەننىڭ ئۈستىگە ئېلىشىپ قالغان بىر كەشتە تىكىلگەن ياغلىقنى كۆرۈپ ھەيران قالىدۇ-دە، ئۇنى ئېچىپ قارىسا، كەشتىنىڭ ئۈستىگە يېزىلغان خەتلەرگە كۆزى چۈشىدۇ. ئۇ خەتنى ئوقۇپ چىقىپ، قاتتىق غەم-قايغۇغا پېتىپ قالىدۇ. ئۇ بۇلاق ئەتراپىغا چېچىلىپ ياتقان ئۈنچە-مارجانلارنى يىغىۋالىدۇ. ئۇ بۇ جايدا بىرەر قانلىق ۋەقەنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى بايقايدۇ. قەبرىستانلىق ئىچىدە ئەمدىلا كۆمۈلگەن بىر يېڭى قەبرىگە ۋە ئۇنىڭ يېنىدا دەسسەلگەن نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ئىزلىرىغا كۆزى چۈشىدۇ. ئۇ قولىدىكى كەشتىلىك ياغلىققا يېزىلغان خەتنى يەنە بىر قېتىم ئوقۇپ چىققاندىن كېيىن: «بۇ يېڭى قەبرە مۇشۇ ياغلىقنى تاشلاپ كەتكەن قىزچاقنىڭ ئانىسى قويۇلغان جاي بولۇشى مۇمكىن» دەپ ئويلايدۇ. راخمان قەبرىگە قاراپ ئولتۇرۇپ دۇئا-پاتىھە قىلغاندىن كېيىن، ئەنە شۇ قىزنى تاپماقچى بولۇپ يولغا راۋان بولىدۇ. (پەردە يېپىلىدۇ.) 2-كۆرۈنۈش غايىپ باي بۇرۇن سالدۇرغان نەققاشلىق بېزەلگەن بالخانىلىق ئايۋان-ساراي، پەلەمپەيلىك ھەم رېشاتكىلىق، ئاجايىپ بېزەلگەن ئېگىز ئۆيلىرى كۆرۈنىدۇ. ئېگىز بالخانىلىق ئۆينىڭ ئىچىدە سولاپ قويۇلغان، ئۈستىگە ئاق ۋە ئۇزۇن كۆينەك كىيگەن، بېشىدىكى چاچلىرى چۇۋۇلۇپ ئالدىغا ساڭگىلىغان، ئۆزى قاتتىق غەم-ئەندىشىگە چۈشكەن چولپاننىڭ دېرىزىگە چۈشكەن كۆلەڭگىسى سىرتتىن كۆرۈنۈپ تۇراتتى. غايىپ باينىڭ گىلەمچىلىك ۋە ئەتلەس توقۇش كارخانىسى، ئايۋان-ساراينىڭ دەل ئوتتۇرىسىدىن باغنىڭ ئىشىكىمۇ ئوچۇق كۆرۈنۈپ تۇراتتى. رېشاتكا ئىچىدىكى ئالما، ئانار ۋە باشقا مېۋىلىك دەرەخلەرنىڭ مېۋىلىرى ساراينىڭ ئىچىگە ساڭگىلىشىپ چۈشۈپ تۇراتتى. باغنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر كۆل بولۇپ، ئۇنىڭ ئەتراپىدىمۇ ھەر خىل قاچا گۈللىرى ئېچىلىپ كەتكەن ئىدى. باغ ئىشىكىنىڭ ئىككى يان تەرىپىدە ئىككى تۇتى ئېسىقلىق ئىدى. كارخانىدىكى قىزلار تىنماستىن گىلەم ۋە ئەتلەس توقۇپ ئولتۇراتتى. ساراينىڭ ئالدىدىكى پېشايۋانغا سانسىزلىغان ھەر خىل نۇسخىدا توقۇلغان گىلەم ۋە ئەتلەسلەر توپ-توپ بولۇپ رەتلىك تىزىپ قويۇلغان ئىدى. ئىشىك ئېچىلغان زامان گىلەم ۋە ئەتلەس-شايىلارنى توقۇۋاتقان قىزلارغا نازارەتچىلىك قىلىش ۋە ئۇلارغا ھەيدەكچىلىك قىلىش ئۈچۈن قويۇلغان بىرنەچچە چاپارمەنلەر سەت ئەپتى-بەشىرىسى ۋە يەكچەشمە كۆزلىرى بىلەن كارخانىدا ئىشلەۋاتقان قىزلارنىڭ ھەرىكىتىگە قاتتىق نازارەتچىلىك قىلىشاتتى. ئۇلار ھىڭگايغان چىشلىرىنى غۇژۇلداپ خىرىس قىلىپ، ۋارقىرىغان پېتىچە ئۇياقتىن-بۇياققا ئۆتۈشۈپ تۇرۇشاتتى. ئۇلار رەھىمسىز قامچىلىرىنى قىزلارنىڭ باشلىرىدا پۇلاڭلىتىپ، قىزلارغا قامچا ئۇراتتى. توقۇمىچى قىزلار چاپارمەنلەرنىڭ ھەيۋىسىگە قىلچىلىكمۇ پىسەنت قىلماي، غەزەپكە تولغان كۆزلىرىنى ئالايتىش ئارقىلىق ئۇلارغا قارشىلىق قىلاتتى. بولۇپمۇ چولپان تېخىمۇ قاتتىق نەپرەت ياغدۇرۇپ، «مىسكىنلىك ناخشىسى»نى ئۈنلۈك ئوقۇپ، ئۆز نەپرىتىنى بىلدۈرەتتى. شۇ ئەسنادا، راخمان قولىدا راۋابنى كۆتۈرگەن ھالدا غايىپ بايغا ساز چېلىپ بېرىش باھانىسى بىلەن چولپاننىڭ ساق-سالامەتلىكىنى بىلىش ئۈچۈن كارخانىغا كىرگەن ئىدى. ئۇ چولپاننىڭ بايغا قارشى نەپرەت ناخشىسىنى ئوقۇۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، كۆڭلى جايىغا چۈشۈپ كارخانىدىن چىقىپ كەتتى. چولپاننىڭ ناخشىسىنى ئاڭلىغان بارلىق قىزلار گىلەم توقۇشنى توختىتىپ «ئەركىنلىك تەلەپ قىلىش» ئۇسسۇلىنى ئويناشقا باشلايدۇ. بۇنى كۆرگەن چاپارمەنلەر غالجىرلىشىپ، قىزلارنى كەلسە-كەلمەس قامچىلاپ ئۇلارنى گىلەم توقۇشقا مەجبۇرلايدۇ. قىزلار تاياق زەربىسىگە چىدىيالماي، ئاخىرى ئۆز ئورنىغا بېرىپ ئامالسىزلىقتىن گىلەم توقۇشقا باشلايدۇ. (قاراڭغۇ چۈشىدۇ، پەردە يېپىلىدۇ.) 3-كۆرۈنۈش پەردە ئېچىلىشى بىلەن قىزلار مەشئەلنىڭ يورۇقىدا چۆرىدىشىپ ئولتۇرۇشۇپ گىلەم توقۇيدۇ. مەلىكە ناھايىتى ئېھتىياتچانلىق بىلەن غايىپ باينىڭ ئىشىك تۈۋىگە بېرىپ، ئۆينىڭ ئىچىگە قۇلاق سېلىپ گەپ-سۆزلەرنى ئاڭلايدۇ ۋە چاپارمەنلەرنىڭ ئۆيىدىكى گەپ-سۆزلەرنى ئاڭلايدۇ. شۇ ئەسنادا چاپارمەنلەرنىڭ ھەممىسى ئۇيقۇغا كەتكەن ئىدى. مەلىكە بۇ ياخشى پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ چاقماق تېزلىكىدە پۇتىنىڭ ئۇچىدا دەسسەپ، بالخانىنىڭ ئۈستىگە چىقىپ، يىپ كېسىش پىچىقى ئارقىلىق باغلاقلىق چولپاننىڭ قولىدىكى ئارغامچىنى كېسىپ ئۇنى ئۆيدىن ئوغرىلىقچە ئېلىپ چىقىپ كېتىدۇ. چولپاننى كۆرگەن توقۇمىچى قىزلار ئۆزلىرىنىڭ ھاياجىنى ۋە خۇشاللىقىنى ئىچىگە سىغدۇرالماي، كارخانىدا توقۇلغان ئاق شايى ياغلىقلىرىنى باشلىرىغا ئارتىشىپ، گويا ئاق كېپىنەككە ئوخشاش بىر خىل تۈسكە كىرىدۇ. قىزلار قولىغا مەشئەل كۆتۈرگەن پېتى باغقا كىرىپ، قولىدىكى مەشئەلنى كۆلنىڭ بويىغا قاداپ ياغلىق ئۇسسۇلىنى ئوينايدۇ. دەل شۇ پەيتتە قەپەستىكى تۇتى ئارقا-ئارقىدىن ئىككى قېتىم سايرىيدۇ. تۇتىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغان غايىپ باي دەرھال ئۇيقۇسىدىن ئويغىنىپ، قولىغا ھاسا تۇتقان ھالدا ئۆيدىن سىرتقا چىقىشى بىلەن تەڭلا ئۇنىڭ مۇغەمبەر كۆزى ئۇدۇلدىكى باغنىڭ ئىچىگە چۈشىدۇ. باغنىڭ ئىچىدە بىر توپ ئوت يالقۇنى ئۇچقۇنلاۋاتاتتى، ئۇنىڭ ئەتراپىدا ئاق كۆينەكلەرنىڭ ئۇياقتىن-بۇياققا ئۇچۇپ يۈرگەنلىكى ئۇنىڭ كۆزىگە چېلىقىدۇ. بۇنى كۆرگەن غايىپ باي قاتتىق ھەيران بولۇپ: «بۇ نېمە ئىش؟ قانداق كارامەت؟» دەپ قورقۇپ كەتكەنلىكىدىن قولى بىلەن كۆزىنى توسۇۋالىدۇ. ئۇ باغقا يەنە قارىسا، يەنە شۇنداق كۆرۈنىدۇ. ئۇ قورقۇپ كېتىپ، چىلىق-چىلىق تەرگە چۆمۈلۈپ، ئالاقزادىلىك ئىچىدە ئارقىسىغا يېنىپ قاراشقىمۇ جۈرئەت قىلالماي، ئۆز ئۆيىگە قېچىپ كېتىۋېتىپ ئۆزىنىڭ قولىدىكى ھاسىغا پۇتلىشىپ يەرگە دۈم يىقىلىدۇ. ئاخىرى قىمىرلاشقىمۇ مادارى قالماي، تۆت پۇتلاپ ئۆمىلىگەن پېتىچە ئۆيىگە قېچىپ كېتىۋاتقاندا، ئۇنىڭ چاپارمەنلىرى ئۇيقۇدىن ئويغىنىشىپ، كۆزلىرىنى ئۇۋىلىغان پېتىچە يۈگۈرۈشۈپ كېلىپ، باينىڭ قولتۇقىدىن يۆلەپ ئۇنى يەردىن ئارانلا كۆتۈرۈۋېلىپ ئۆزىنىڭ ئۆيىگە ئەكىرىپ قويۇشىدۇ. غايىپ باينىڭ بۇنداق پەرىشانلىققا چۈشۈپ قالغانلىقىنى كۆرگەن چاپارمەنلەرنىڭ جېنى تېنىدىن جۇدا بولغاندەك قاتتىق قورقۇشۇپ، ئۇلارمۇ باغقا قاراشقا جۈرئەت قىلالماي، پۇت-قولىدا مادار قالماي ئۆرە تۇرالماي، ئىشىككە ئېسىلىپ، ئىشىك يوچۇقىدىن باغقا قارىشىدۇ. شۇ ئەسنادا غايىپ باي ھوشىغا كېلىپ، چاپارمەنلەرگە قول ھەرىكىتى ئارقىلىق باغنى كۆرسەتكەن ھالدا: «چاپسان! چاپسان بولۇڭلار! ئۇلارنى دەرھال تۇتۇپ باغلاڭلار!» دەپ ئىشارەت ئارقىلىق ئۇلارغا باغقا كىرىشكە بۇيرۇق بېرىدۇ. چاپارمەنلەر نازىركوم ئۇسسۇلى بىلەن باغقا ئېتىلىدۇ; ئۇلارمۇ قاتتىق ۋەھىمە ئىچىدە تۆت پۇتلاپ، يانچە مايماق دەسسەپ باغقا كىرىدۇ. ئۇلارنىڭ باغقا كىرگەنلىكىنى زېرەك مەلىكە قىزلارغا خەۋەر قىلغاندىن كېيىن، قىزلار چاققانلىق بىلەن قولىغا مەشئەل ئېلىپ، تۆت چاپارمەننى قورشاۋغا ئېلىپ، ئۇلارنى ئايلىنىپ ئۇياقتىن-بۇياققا چۆگىلىشىدۇ. قىزلار قوللىرىدىكى مەشئەللەرنى چاپارمەنلەرنىڭ باشلىرىدىن ئايلاندۇرۇپ، ئۇلارنى قورقۇتۇپ ھەيۋە قىلىدۇ. بۇنىڭدىن قورقۇپ ئەرۋاھى ئۇچۇشقا ئازلا قالغان تۆت چاپارمەننىڭ ھەممىسى بېشىنى يەردىن كۆتۈرەلمىگەن پېتىچە يەردە دۈم يېتىپ قالىدۇ. ئۇلارنىڭ باشلىرى بىر يەرگە جۇغلىشىپ، مىدىر-سىدىر قىلىشماستىن يەرگە چاپلاشقىنىچە يېتىشىدۇ. قىزلار ئۇلارنىڭ بۇ خىل پەرىشانلىق ھالىدىن پايدىلىنىپ، چولپاننى ئوتتۇرىغا ئالغان ھالدا مەشئەلنى كۆتۈرگەن پېتىچە باغدىن چىقىپ، گىلەم توقۇش سىياقىغا كىرىپ تۇرۇۋالىدۇ. ئاڭغىچە تاڭ ئاتىدۇ. غايىپ باي ئۆيدىن سىرتقا چىقىپ دەرھال باغقا قارىسا، باغنىڭ ئىچى جىمجىت ئىدى. باي يوغان ئاۋاز بىلەن چاپارمەنلەرنى چاقىرىدۇ، ھېچكىم چىقمىغانلىقتىن، ئاخىرى ئۆزى باغقا كىرىشكە مەجبۇر بولىدۇ. غايىپ باي باغقا كىرىپ قارىسا، تۆت چاپارمەننىڭ ھەممىسى بېشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكىمۇ جۈرئەت قىلالماي، دۈم بولۇپ ياتقانلىقىنى كۆرۈپ، قاتتىق غەزەپكە كېلىپ، ئۇلارنى بىردىن تېپىپ يۈرۈپ ئارانلا ئورنىدىن تۇرغۇزىدۇ ۋە ئۇلارغا قاتتىق تىل-ئاھانەت ياغدۇرۇپ، گويا قويلارنى قوتانغا قامىغاندەك ھەيدەپ ئۆز ئۆيىگە كىرگۈزىدۇ. غايىپ باي قول ھەرىكىتى ئارقىلىق: «باغدا نېمىنى كۆردۈڭلار؟» دەپ سورايدۇ. چاپارمەنلەرمۇ ھەرىكەت بىلەن: «ھېچنېمىنى كۆرمىدۇق» دەپ ياقىلىرىنى تۇتۇش ئارقىلىق جاۋاب قايتۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنى يىراقتىن كۆزىتىپ تۇرغان قىزلار خۇشاللىقىنى ئىچىگە سىغدۇرالماي، چاپارمەنلەرنى مەسخىرە قىلىشىپ قاتتىق كۈلۈشىدۇ. نەق شۇ ئەسنادا، غايىپ باينىڭ يەنە بىر چاپارمىنى باشقا شەھەردىن مال سېتىۋېلىش ئۈچۈن كەلگەن بىر چوڭ سودىگەرنىڭ ۋەكىلىنى باشلاپ سارايغا كىرىپ كېلىدۇ. ۋەكىل غايىپ بايغا تەزىم بىلەن ئېگىلىپ تۇرۇپ قولىدىكى خەتنى سۇنىدۇ. غايىپ باي خەتنى ئوقۇپ چىقىپ، ھېزىمباينىڭ ۋەكىلىگە ئامباردىكى گىلەم، ئەتلەس، شايىلارنىڭ خىلمۇخىل تۈرلىرىنى بىر-بىرلەپ تونۇشتۇرۇپ چىقىدۇ ۋە «ناھايىتى ياخشى، بېرەيلى» دەپ جاۋاب بېرىدۇ. كەلگەن ۋەكىل خۇشال قايتىپ كېتىدۇ. غايىپ باي ياقا شەھەردىن مال ئېلىش ئۈچۈن پات ئارىدا بىر ئەزىز مېھماننىڭ كېلىدىغانلىقىنى ۋە مېھماننى قارشى ئېلىش ئۈچۈن جىددىي تەييارلىق قىلىش لازىملىقىنى جاكارلايدۇ. (پەردە يېپىلىدۇ.) == 3-پەردە == 1-كۆرۈنۈش (كۈندۈزى) ئايۋان-ساراينىڭ بىر بۈرجىكىدە ئەزىز مېھمانلار ئولتۇرىدىغان سۇپا، ئۇنىڭ ئۈستىگە چىرايلىق زىلچە گىلەملەر سېلىنىپ ياساندۇرۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئالدىدا مۇناقى ئۈزۈملۈك باراڭ، بىر تەرىپى مەشرەپ ئويناش مەيدانى، يەنە بىر تەرىپى باغ، باغدا ھەر خىل گۈللەر ئېچىلغان، بۇلبۇللار توختىماي سايرىشىپ تۇراتتى. مەيدان ئارقىسىدىكى قۇم تاغلىرىدا گۈلخانلار يېقىلغان بولۇپ، گۈلخاننىڭ يورۇقى مەيداندا ئولتۇرغان مېھمانلارنىڭ چىرايىنى يورۇتۇپ تۇراتتى. ياقا يۇرتتىن مال سېتىۋېلىش ئۈچۈن كەلگەن چوڭ سودىگەر ھېزىمباي غايىپ باينىڭ ھۇزۇرىدا كاتتا مېھمان سۈپىتىدە ئېسىل نازۇنېمەت ۋە خىلمۇخىل تائاملار بىلەن كۈتۈلمەكتە ئىدى. غايىپ باينىڭ ئۆيىدىن تا سارايدا مېھمانلار ئولتۇرغان سۇپىغىچە پاياندازلار سېلىنغان ئىدى. پەردە ئېچىلىشى بىلەن تەڭلا، ۋالس رېتىمىدىكى مۇزىكا چېلىنىشقا باشلايدۇ. قىزلار شۇ مۇزىكا رېتىمىغا ئۇسسۇل ئوينايدۇ. بىر قىسىم قىزلار قوللىرىدا ئانار، ئالما، نەشپۈت، ئۈزۈملەر سېلىنغان پەتنۇسلارنى توشۇپ تۇرىدۇ. ئارقىدىنلا ناغرا-سۇنايلار ساماغا چېلىنىدۇ، راخمان قاتارلىق تۆت يىگىتمۇ ساماغا خەنجەر ئۇسسۇلى ئوينىشىدۇ. راخماننىڭ بىلىكىدە چولپاننىڭ ئانىسى قالدۇرۇپ كەتكەن ھېلىقى كەشتىلىك ياغلىق باغلانغان ئىدى. ئۇسسۇل ئاياغلىشاي دېگەندە، بېلىگە پۇتا باغلانغان، بېشىغا قاما تۇماق كىيگەن، شاپبۇرۇتلۇق، كەكە ساقاللىق ۋە قەددى-قامىتى كېلىشكەن، ئوتتۇرا بويلۇق، قاڭشارلىق، چەت شەھەردىن مال ئېلىش ئۈچۈن كەلگەن چوڭ سودىگەر ھېزىمباي ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە كەلگەن باشقا ھەمراھلىرى غايىپ باينىڭ ھەمراھلىقىدا، باينىڭ مېھمانخانىسىدىن قاقاقلاپ كۈلۈشكەن پېتى دەم ئېلىش ئۈچۈن سىرتقا چىققان ئىدى. غايىپ باي ئۇلارغا خۇشامەت قىلىپ، ئەزىز مېھمانلىرىنى ئايۋان-ساراي ئاستىدىكى سۇپىغا تەكلىپ قىلىشاتتى ھەمدە مېھمانلارنى قارشى ئېلىش ئۈچۈن ناغرا-سۇنايلار چېلىنىپ، ناخشا سادالىرى ياڭراپ كەتكەن ئىدى. مېھمانلار پاياندازلارنىڭ ئۈستىنى دەسسەپ ئۆتۈپ، بېزەلگەن سۇپىنىڭ ئۈستىگە كېلىپ ئولتۇرۇشتى. ئاندىن ئون پىيالىگە قۇيۇلغان مەينى كۆتۈرۈشكەن ئون قىز مېھمانلارغا بىر-بىرلەپ مەي سۇنىدۇ ۋە دولان مۇزىكىسىنىڭ چېكىتمىسىگە ئۇسسۇل ئوينايدۇ. شۇ ئەسنادا غايىپ باينىڭ چاپارمىنى شەمشى توكۇر قول ھەرىكىتى بىلەن يېنىدا ئولتۇرغان ھېزىمبايغا ئۇسسۇل ئويناۋاتقان چولپاننى كۆرسەتكەن ھالدا، ھېزىمباينىڭ قۇلىقىغا پىچىرلايدۇ. شەمشى توكۇر غايىپ باي بىلەن ھېزىمباينىڭ ماقۇللۇقىنى ئالغاندىن كېيىن دەرھال ئورنىدىن تۇرۇپ، چولپاننى يالغۇز كىشىلىك ئۇسسۇل ئويناپ بېرىشكە تەكلىپ قىلىپ تۇرۇۋالىدۇ. شەمشى توكۇرنىڭ بۇ ھەرىكىتى باشقىلارنىڭ دىققىتىنى قوزغايدۇ. چولپان شەمشى توكۇرنىڭ تەكلىپىنى رەت قىلىپ ئۇسسۇل ئوينىمايدۇ. شەمشى توكۇر ھېزىمباي ۋە غايىپ باينىڭ ئالدىدا ئىزا تارتىپ كېتىپ، ئاچچىقىغا چىدىيالماي، چولپاننىڭ قولىدىن تارتىپ ئۇنى سۆرەپ غايىپ باينىڭ ئالدىغا ئەپكېلىپ، يەرگە يىقىتىپ تاشلاپ ئۆزى نېرى كېتىدۇ. چولپان ئۈستىگە ئاق كۆينەك كىيگەن، بېشىغا قارا پەرەنجە تارتىۋالغان ئىدى. ئۇ يەردە پۈرشىشىپ ياتىدۇ. بۇ چاغدا چولپاننىڭ دەرد-ئەلەم ۋە قايغۇ-ھەسرىتىنى ئىپادىلەپ بېرىدىغان مۇڭ-زار مۇزىكىسى چېلىنىدۇ. چولپان ئورنىدىن دەس تۇرۇپ، نىقابلىق ئۇسسۇلىنى ئويناش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ قارشىلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. ئۇ ئۇسسۇل ئويناۋېتىپ، كۆزى راخماننىڭ بىلىكىگە باغلانغان كەشتىلىك ياغلىققا چۈشىدۇ. چولپان كەشتىلىك ياغلىقنى كۆرۈپ، بىر تەرەپتىن ئەجەبلىنىپ، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزى ئۈچۈن ئىشەنچلىك مەدەت ۋە باشپاناھ تېپىلغانلىقىنى ھېس قىلىدۇ. لېكىن غايىپ باي يېنىدىكى ھېزىمبايغا كۆز ئىشارىتى قىلىپ ۋە قول ھەرىكىتى بىلەن چولپاننى كۆرسىتىپ: «يارامدۇ؟» دەپ سورايدۇ. ھېزىمبايمۇ: «يارايدۇ» دېگەن ئىشارەتنى قىلىدۇ. غايىپ باي خۇشاللىققا چۆمۈلۈپ: «چولپان ھېزىمبايغا ياراپ قاپتۇ!» دەپ، ئىككى داموللامنى چاقىرتىپ، چولپاننى مەجبۇرىي ھالدا ھېزىمبايغا خوتۇنلۇققا نىكاھلاتقۇزۇپ قويىدۇ. راخمان، داپچى سادىقلار ئىككى باينىڭ يامان نىيىتىنى سېزىپ ۋە ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەندىن كېيىن، ئامال قىلىپ چولپاننى قۇتقۇزۇپ ئاچ بۆرىلەرنىڭ ئۇۋىسىدىن قاچۇرۇۋېتىش ئۈچۈن قەسەم-نىيەت قىلىشىدۇ. نىكاھ ئوقۇلۇپ بولغان ھامان، ھېزىمباينىڭ ئىككى چاپارمىنى بىرنەچچە دانە ئالتۇن يامبۇنى غايىپ باي بىلەن ئىككى داموللامنىڭ ئالدىغا قويۇپ قويىدۇ. غايىپ باينىڭ كۆزى گويا ئاچ قالغان بۆرىدەك ئالتۇن يامبۇغا تىكىلىدۇ. داموللام يەنە بىر قېتىم ئۇزاققا سوزۇلغان ئايەتلەرنى ئوقۇپ دۇئا قىلىدۇ. چولپان غايىپ باينىڭ مەجبۇرىي قىلغان نىكاھىغا قارشىلىق كۆرسىتىپ، يۈزىدىكى چۈمبىلىنى ئېلىپ، ئۇنى بىلباغقا (پوتا ياغلىققا) ئايلاندۇرىدۇ. داپچى سادىقمۇ تېمپىنى پوتا ئۇسسۇلىغا ئۆزگەرتىپ چېلىپ، چولپانغا مەدەت بېرىدۇ. چولپان قولىدىكى پوتىنى ھاۋادا پۇلاڭلىتىپ چۆرگىلىتىپ كېلىپ، پوتا بىلەن راخماننى بىرنى ئۇرىدۇ. راخمانمۇ دەرھال ئۇسسۇلغا چۈشۈپ، چولپاننى قوغلاپ سەھنىنىڭ نەق ئوتتۇرىسىغا كەلگەندە، چولپان سەل ئېگىلىپ تۇرۇپ راخمانغا تىكىلىپ قاراپ: «مېنى ئاچ بۆرىلەردىن قۇتۇلدۇرۇڭ!» دېگەندەك ئىپادىنى بىلدۈرىدۇ. راخمانمۇ چولپاننىڭ مەقسىتىنى چۈشىنىپ: «سىزنى چوقۇم قۇتۇلدۇرىمەن» دېگەن بېشارەتنى بېرىدۇ. بۇ ئىككىسىنىڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىپ قالغانلىقىنى ئاللىقاچان سېزىپ قالغان غايىپ باينىڭ چاپارمىنى شاقادىر قولىدا قانلىق قامچىسىنى كۆتۈرگەن پېتىچە راخمان بىلەن چولپاننىڭ ئوتتۇرىسىغا يۈگۈرۈپ كېلىپ، قامچىسىنى راخمانغا قارىتىپ: «توختا! ئارقاڭغا قايت!» دېگەن ئىشارەتنى قىلىدۇ ۋە راخمان، سادىق قاتارلىق تۆت يىگىتنى قوغلاپ چىقىرىدۇ. ھېزىمباي ئۆزىنىڭ چاكارلىرىغا: «ماللارنى تۆگىگە ئارتىڭلار، چولپاننى تۆگىگە باغلاپ ئېلىپ مېڭىڭلار!» دەپ بۇيرۇق قىلىدۇ. ئاڭغىچە ھېزىمباينىڭ مىنىدىغان ئېتىمۇ ئېگەرلىنىپ تەييار بولىدۇ. ھېزىمباي ئاتقا مىنىپ غايىپ بايغا: «بىز كەتتۇق، خەير-خوش» دەپ خوشلىشىدۇ. چولپان تۆگىگە مىنگىلى ئۇنىماي قارشىلىق قىلىدۇ، گىلەمچى قىزلارمۇ چولپانغا ئېسىلىۋېلىپ ماڭغۇزمايدۇ. غايىپ باينىڭ چاپارمەنلىرى گويا ئىتلار لوق گۆشكە ئېتىلغاندەك گىلەمچى قىزلارغا ئېتىلىپ كېلىپ، ئۇلارنى قامچىلاپ ھەممىسىنى ھوشىدىن كەتكۈزۈپ، چولپاننىڭ پۇت-قوللىرىنى باغلاپ تۆگىگە مەجبۇرىي مىندۈرۈپ، كۆرپىنى تېڭىپ ئېلىپ ماڭىدۇ. توقۇمىچى قىزلار قاتتىق تاياققا قىلچىلىكمۇ پىسەنت قىلماي ۋاراڭ-چۇرۇڭ كۆتۈرىدۇ. بەزىلىرى باينى تىللىسا، بەزىلىرى: «ئاھ، چولپاندىن ئايرىلىپ قالدۇق، لەنىتى پەلەك!» دەپ زارلىنىپ يىغلايدۇ. ھېزىمباي قىزلارنىڭ تىل-ئاھانەت قىلىشلىرىغا ۋە قاغاشلىرىغا قىلچىلىكمۇ پەرۋا قىلماي ئۆز يولىغا راۋان بولىدۇ. تۈن قاراڭغۇسىدا ئېگىز تامنىڭ ئۈستىدە تۇيۇقسىز راخمان باشلىق تۆت يىگىت پەيدا بولۇپ، ئۇلار ساراينىڭ ئەتراپىغا ئېھتىياتچانلىق بىلەن سەپ سېلىپ ماراپ قارايدۇ-دە، ھېچنېمىنىڭ تىۋىشىنى ئاڭلىمىغاندىن كېيىن، ئۇلار تامدىن پەم بىلەن يەرگە سىيرىلىپ چۈشۈپ، پۇتىنىڭ ئۇچىدا دەسسەپ ساراينىڭ يېنىغا كېلىدۇ. دەل شۇ چاغدا چولپاننىڭ بۇلاپ كېتىلگەنلىكىگە قاتتىق ئېچىنىش بىلدۈرۈپ كۆزى ئۇيقۇغا بارماي تىت-تىت بولۇپ ياتقان مەلىكە، راخماننىڭ جانىۋارلارنى دوراپ چىقارغان سىگنالىنى سېزىپ، شۇئان دېرىزە تۈۋىگە كېلىپ سىرتتىكى ئەھۋالدىن خەۋەر تاپىدۇ. ئاڭغىچە راخماننىڭ ئۆزىمۇ دېرىزە تۈۋىدە پەيدا بولىدۇ. مەلىكە دېرىزىنى ئېچىپ، بۈگۈن بولغان ئەھۋاللارنىڭ ھەممىسىنى ئۇنىڭغا يىغلامسىرىغان ھالدا ئېيتىپ بېرىدۇ. راخمان بۇ شۇم خەۋەرنى ئاڭلاپ، غەزىپىگە چىدىيالماي، خەنجەرنى قولىغا ئېلىپ، باينىڭ ئۆيىگە قاراپ قاتتىق ئالايىدۇ. ئۇنىڭ سەپداشلىرىمۇ دەرغەزەپكە كېلىشىپ، قوللىرىغا خەنجەر-پىچاقلارنى ئېگىز كۆتۈرۈشۈپ كۈرەش ئۇسسۇلىنى ئوينايدۇ. راخمان ئىككى ئاغىنىسىنى پوسىتقا قويۇپ، ئۆزى سادىقنى باشلاپ غايىپ باينىڭ ئۆيىگە بېسىپ كىرىدۇ ۋە بىردەكلا خارقىراپ قاتتىق ئۇيقۇغا كەتكەن غايىپ بايغا خەنجەر تەڭلەپ تۇرۇپ: «چولپان قېنى؟ نەگە ئەپكەتتى؟» دەپ ئۇنى قىيناققا ئالىدۇ. غايىپ باي راست گەپنى قىلمىسا بۈگۈن تىرىك قالماسلىقىغا كۆزى يېتىپ، ئاخىرى ئىقرار قىلىپ ئەھۋالنى تولۇق ئېيتىپ بېرىشكە مەجبۇر بولىدۇ. راخمان قاتارلىقلار غايىپ باينىڭ قولىنى باغلاپ، ئاغزىغا لاتا تىقىپ، ئۈستىگە يوتقاننى يېپىپ ئۇنى مىدىرلىيالماس قىلىپ قويۇپ، ئۆيدىن چىقىپ كېتىدۇ. (پەردە يېپىلىدۇ.) == 4-پەردە == 1-كۆرۈنۈش (كېچىسى) راخمان باشلىق ئاتلىق تۆت يىگىت چولپاننى قۇتقۇزماقچى بولۇپ قولىغا قىلىچ، بېلىگە خەنجەر، مۈرىسىگە ئوقيا-ساداقلىرىنى ئاسقان پېتىچە ھېزىمباينىڭ ئىزىنى بېسىپ، ئۇلارنى تاڭ ئاتقۇچە جىددىي يۈرۈش قىلىپ قوغلاپ ماڭىدۇ. ئەتراپتىكى چەكسىز كەتكەن قۇملۇقلار، قۇملۇقتىكى ئۇششاق توغراقلارنى ئارىلاپ ئۆتۈپ، ئېگىز سوزۇلغان بارخانلارنى ھالقىپ ئۆتۈپ زەرەپشان دەرياسىغا يېتىپ كېلىدۇ. دەريانىڭ ئىككى يان تەرەپلىرىدە يۇلغۇن ۋە تىكەنلەر خىلمۇخىل ئۆسكەن، ياپيېشىللىققا چۆمۈلگەن ئېكىنزارلىقلار بىلەن قاپلانغان ئىدى. ئۇسسۇزلۇققا تەشنا بولغان، ھېرىپ-چارچاپ كەتكەن تۆت يىگىت زەرەپشان دەرياسىنى كۆرۈپ، خۇشاللىقىنى ئىچىگە سىغدۇرالماي قالىدۇ-دە، ئۇلارنىڭ ھەممىسى بىردىنلا قايتا جان كىرگەندەك بولۇشىدۇ. دەريا بويىدىكى ئېكىنزارلىقتا كەڭ-كۇشادە يايراپ ئوتلاۋاتقان ئوننەچچە كىيىك ئادەم تىۋىشىنى سېزىپ، قاتتىق ئۈركىگەن پېتىچە دەريانىڭ تۆۋەن تەرىپىگە قاراپ قېچىپ، بىر دەمنىڭ ئىچىدىلا كۆزدىن غايىب بولىدۇ. نەق شۇ ئەسنادا، چولپاننى ئېلىپ قېچىپ كېتىۋاتقان ھېزىمباي يولىنى جىددىي داۋاملاشتۇرۇپ كېتىۋاتاتتى. تۆگىگە باغلانغان چولپان ئۆتمۈشتە ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزگەن ئېچىنىشلىق سەرگۈزەشتىلىرىنى ئەسلەپ چوڭقۇر خىيالغا چۆمۈلگەن ئىدى: ئانىسى مەختۇمخان غايىپ باينىڭ كارخانىسىدا گىلەم توقۇش ئىشچىسى بولۇپ ئىشلەپ يۈرگەن مەزگىللىرىدە، كېسەللىك سەۋەبىدىن ئىشلەشكە قىلچىلىك دەرمانى قالمىغان بولسىمۇ، دەم ئېلىپ كېسىلىنى كۆرسىتىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولمىغانلىقتىن، يەنە كارخانىغا كېلىپ، بايغا مەجبۇرىي ئەمگەك قىلىشقا مەجبۇر بولغان ئىدى. مەختۇمخان گىلەم توقۇۋېتىپ بىردىنلا كۆزى قاراڭغۇلىشىپ، قولىدىكى گىلەم توقۇش پىچىقىنى باشقۇرالماي قالىدۇ. قولىدىكى پىچاق بىرنەچچە يىپنى كېسىۋېتىدۇ-دە، مەختۇمخان ھوشىنى يوقىتىپ تامغا يۆلىنىپ قالىدۇ. نەق شۇ پەيتتە غايىپ باي كارخانىدا پەيدا بولۇپ، قولىدىكى ھاسى بىلەن ھوشسىز ياتقان مەختۇمخاننىڭ بېشىغا ئارقا-ئارقىدىن قاتتىق ئۇرىدۇ ۋە: «گىلەم توقۇماي كارخانىغا ئۇخلىغىلى كەپسەندە!» دەپ ۋارقىراپ كېتىدۇ. ھوشسىز ھالدا تامغا يۆلىنىپ قالغان مەختۇمخان يەرگە ئۆرۈلۈپ چۈشىدۇ. ئىككىنچى قايتا گەپ قىلالمىغان پېتىچە شۇ يەرنىڭ ئۆزىدىلا جان ئۈزىدۇ. چولپان ئېتىلىپ بېرىپ ئانىسىنى يۆلەيدۇ، «ۋاي ئانام!» دەپ قاتتىق يىغلايدۇ. لېكىن زالىم غايىپ باي چولپاننىڭ گەجگىسىدىن تۇتقان پېتىچە ئۇنى ئانىسىدىن مەجبۇرىي ئاجرىتىپ نېرى ئىتتىرىۋېتىدۇ ۋە ئانىسىنى چولپانغا كۆرسەتمەيلا دەپنە قىلدۇرىدۇ. چولپان غايىپ بايدىن ئوغرىلىقچە ئانىسىنىڭ قەبرىسىگە كېلىپ، ئۆزىنى قەبرىگە تاشلاپ قاتتىق يىغلىغانلىقىنى ئەسلەيدۇ. ئۇ ئاۋازىنى چىقىرالماي، يول بويى يىغلاپ باراتتى.    تۆگىلەر پايانسىز قۇملارنى بېسىپ ئۆتۈپ، زەرەپشان دەرياسىنىڭ بويىدىكى بىر گۈزەل جايغا بېرىپ توختايدۇ. ھېزىمباي زەرەپشان دەرياسىنىڭ گۈزەل مەنزىرىسىگە مەپتۇن بولۇپ: «توختاڭلار! بۈگۈن مۇشۇ يەردە قونايلى، يۈكلەرنى چۈشۈرۈڭلار!» دەپ بۇيرۇق قىلىدۇ. مالايلار تۆگىلەرنى چۆكتۈرۈپ ماللارنى يېشىپ ئورۇنلىشىدۇ. ھېزىمباي چولپاننى ئالداش ئۈچۈن قولىدىن كېلىدىغان بارلىق ھېيلىگەرلىكلەرنى ئىشلىتىپ، چولپاننىڭ قولىنى ئۆز قولى بىلەن يېشىپ، تۆگىدىن كۆتۈرۈپ يەرگە چۈشۈرىدۇ. باينىڭ مالايلىرى دەريا بويىغا كەتكەندە، ھېزىمباي چولپاننى ئۆزى ياتقان چېدىرغا ئەكىرىپ، «بىر چىنە سۇنى ئىچىڭ» دەپ سۇنىدۇ. چولپان ئىچمەي تۇرۇۋالىدۇ. باي يالغان كۈلكە ئارىلاش ئۇنىڭغا بىر پۈتۈن توقاچنى «يەڭ» دەپ سۇنىدۇ. چولپان توقاچنىمۇ ئالماي، بېشىنى تۆۋەن سېلىپ، نەپرەت كۆزى بىلەن بايغا ئالايىپ قارايدۇ. ھېزىمباي ھېچقانداق رەنجىگەنلىكىنى بىلدۈرمەي، تېخىمۇ ھېيلىگەرلىك بىلەن ئۇنىڭغا يېقىنلىشىپ، بېشىدىكى ياغلىقنى تارتىۋالماقچى بولۇپ ئەمدىلا قولىنى سۇنۇشىغا، چولپان قەھرى-غەزەپ بىلەن ھېزىمباينىڭ قولىنى قاتتىق سىلكىۋېتىدۇ-دە، ئورنىدىن دەس تۇرۇپ چېدىردىن قېچىپ چىقىپ كېتىدۇ. ھېزىمباي ئۇنىڭ ئارقىسىدىن: «تەقدىرىڭ مېنىڭ قولۇمدا، نەگە كېتەلەيسەن!» دەپ قوغلاپ چىقمايدۇ ۋە چولپاننىڭ ئارقىسىدىن كۈلۈمسىرەپ چېدىردا يالغۇز قالىدۇ.    چولپان دەريا بويىغا كېلىدۇ-دە، يۈز-كۆزىنى يۇيۇپ، قانغۇدەك سۇ ئىچىپ، ئارقىسىدىن ھېزىمباينىڭ كېلىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەپ پات-پات چېدىر تەرەپكە قاراپ قويىدۇ. ئۇ دەريانى كۆرۈپ چوڭقۇر خىيالغا كېتىدۇ. دەل شۇ پەيتتە راخمان باشچىلىقىدىكى تۆت يىگىت پايانسىز قۇم دۆۋىسىنى بويلاپ كېلىۋېتىپ، دەريانىڭ تۆۋەن تەرىپىگە تىكىلگەن چېدىر ۋە تۆگىلەرنى كۆرىدۇ: «ئۇ شۇ يەرگە چۈشۈپتۇ» دەپ، خۇشاللىقى ئىچىگە پاتمايدۇ. راخمانلار دەريانىڭ يۇقىرى تەرىپىگە چۈشىدۇ ۋە «قانداق قىلىپ چولپاننى قۇتقۇزۇش كېرەك؟» دەپ پىلان تۈزۈشكەندىن كېيىن، راخماننىڭ كۆزى دەريانىڭ بويىدا خىيال سۈرۈپ ئولتۇرغان چولپانغا چۈشۈپ قالىدۇ. ئۇنى تونۇيدۇ-دە دوستلىرىغا: «ئەنە چولپان!» دەپ ۋارقىرايدۇ. ئۇلار «بىزنىڭ كەلگەنلىكىمىزنى قانداق ئۇسۇل بىلەن بىلدۈرەرمىز؟» دەپ مەسلىھەتلىشىدۇ، ئاخىرى راخمان بىر چارە تاپقاندەك بولۇپ سەپداشلىرىغا: «تىكەن، يۇلغۇنلارنى كېسىپ كېلىڭلار» دەيدۇ. ئۆزى چىغدىن بىر باغلام ئېشىپ، بىلىكىدىكى خەت يېزىلغان كەشتىلىك ياغلىقنى تىكەن-يۇلغۇنلارنىڭ ئۈستىگە باغلاپ دەرياغا ئېقىتىپ قويۇپ بېرىدۇ. دەل شۇ چاغدا دەريا بويىدىكى چولپان ئۆزىنى سۇغا تاشلاپ ئۆلۈۋېلىش قارارىغا كەلگەن پەيت ئىدى. راخمانلار دەرياغا ئاققۇزغان كەشتىلىك ياغلىق باغلانغان دەرەخ پارچىسى دەريانىڭ سۇ ئېقىمى بىلەن ئېقىپ، نەق چولپاننىڭ ئالدىغا كېلىپ قالىدۇ. ئۇ بەلگىنى كۆرگەن چولپان دەرياغا چوڭقۇر كىرىپ، ھېلىقى كەشتىلىك ياغلىقنى ئېلىپ چىقىدۇ. قارىغىدەك بولسا، ئۆز ئانىسى مەختۇمخاننىڭ چولپانغا خاتىرە قىلىپ قالدۇرغان بىردىنبىر يادىكارى بولغان كەشتىلىك ياغلىق ئىكەن. چولپان بۇ ياغلىقنى كۆرۈپ، ئۆلۈۋېلىش نىيىتىدىن ۋاز كېچىدۇ، ئۇ ھاياجان ئىچىدە دەريانىڭ يۇقىرى تەرىپىگە ئۈمىد بىلەن تەلپۈنۈپ قارايدۇ: «راخمانلار مېنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن كەپتۇ!» دەپ ئويلاپ، كۆزلىرىدىن ئىختىيارسىز خۇشاللىق ياشلىرى تۆكۈلىدۇ. ئۇ ئىچىدىكى ھېسسىياتىنى باسالماي شادىيانە ناخشىسىنى ئوقۇيدۇ، قولىدىكى ياغلىقىنى ئوينىتىپ ئۇسسۇل ئويناشقا باشلايدۇ. چېدىرنىڭ ئىچىدە چولپاننىڭ ھەرىكىتىنى ئوغرىلىقچە كۆزىتىپ تۇرغان ھېزىمباي چولپاننىڭ دەريا بويىدا يالغۇز ناخشا ئېيتىپ خۇشال ئۇسسۇلغا چۈشكەنلىكىنى كۆرۈپ، ئۇنىڭ بۇ ھەرىكىتىگە بەكمۇ ئەجەبلىنىپ: «چولپان ئىنسابقا كەلگەن ئوخشايدۇ، ئۇ ماڭا خوتۇنلۇققا رازى بولغان ئوخشايدۇ» دەپ ھەۋىسى قوزغىلىدۇ. ھېزىمباي خۇشاللىقتىن تېرىسىگە پاتماي، چېدىردىن چىقىپ قىزىق بىر ئۇسسۇل ئويناشقا باشلايدۇ. ھېزىمباينىڭ ئۇسسۇل ئوينىشىنى كۆرگەن مالايلارمۇ خۇشاللىققا چۆمۈپ، خوجايىنىغا يان بېسىش ئۈچۈن بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان كۈلكىلىك ھەرىكەتلەر بىلەن ئۇسسۇل ئوينايدۇ. ھېزىمباي مەغرۇر ماڭغان پېتىچە چېدىرنىڭ ئىچىگە كىرىپ، بىر لېگەنگە لىق كەلگۈدەك كىيىم-كېچەك، ئۈنچە-مارجان، ئالتۇن ھالقا ۋە بىلەيزۈكلەرنى ئېلىپ چىقىپ، چولپانغا خۇشامەت قىلىپ لېگەندىكى نەرسىلەرنى چولپانغا بىر-بىرلەپ كۆرسىتىدۇ ۋە «ئېلىڭ» دەپ تەڭلەيدۇ. چولپان تېخىمۇ غەزەپلىنىپ، ھېزىمباينىڭ ھاقارەتلىرىگە چىدىيالماي، باينىڭ قولىدىكى لېگەننىڭ ئاستىغا بىرنى ئۇرىدۇ. ئۇنىڭدىكى نەرسىلەر ھېزىمباينىڭ تۇمشۇقىغا تېگىدۇ. ھېزىمباي ئارقىسىغا داجىغان پېتى يەرگە دۈم چۈشىدۇ. چولپان نەپرەت بىلەن ئۇنىڭغا تىكىلىدۇ ۋە دەرياغا قاراپ قاچىدۇ. ھېزىمباي: «ئۇنى تۇتۇڭلار!» دەپ قاتتىق ۋارقىرايدۇ-دە، يەرگە چېچىلغان نەرسىلىرىنى قۇم ئىچىدىن ئىزدەپ تېرىپ ئالىدۇ. باينىڭ مالايلىرى چولپاننىڭ قارشىلىق قىلىشىغىمۇ قارىماي ئۇنى تۇتۇپ كېلىپ دەرەخكە باغلايدۇ. ھېزىمباي: «بۇ ياخشىلىق ياراشمايدىغان مىسكىننى ئۇرۇڭلار!» دەپ بۇيرۇق قىلىپ، ئۆزى چېدىرنىڭ ئىچىگە كىرىپ كېتىدۇ. قاراڭغۇ چۈشۈپ ئاسماندا ئاي چىقىدۇ. ئاينىڭ يورۇقىدا زەرەپشان دەرياسى تېخىمۇ گۈزەل كۆرۈنىدۇ. دەرەخكە باغلاقلىق چولپان دەريانىڭ يۇقىرى تەرىپىگە قاراپ، راخمانلارنىڭ كېلىشىنى تەقەززالىق بىلەن كۈتەتتى. دەل شۇ چاغدا قولىغا قىلىچ-خەنجەر ئالغان، مۈرىسىگە ئوقيا ئاسقان راخمان باشچىلىقىدىكى تۆت يىگىت زەرەپشان دەرياسىنىڭ بويىدىكى توغراق دەرەخلىرىنى دالدا قىلغان ھالدا چولپانلار چۈشكەن دەريا بويىغا يوشۇرۇنۇپ كېلىپ ئەتراپنى كۆزىتىۋاتاتتى. ھېزىمباينىڭ بىر مالىيى مال-تۆگىلەرنى باققاچ ھېرىپ كەتكەنلىكتىن ئۇخلاپ قالغان ئىدى. كۆزەتكۈچىنىڭ ئۇخلاپ قالغانلىقىنى بايقىغان راخمان چۆكۈرۈپ قويۇلغان تۆگىلەرنىڭ ئارىسىغا كىرىپ چولپاننى ئىزدەيدۇ. بىرى چېدىر ئەتراپىنى، يەنە بىرى تۆگىلەرنىڭ ئارىسىنى ئىزدەۋېتىپ، توغراققا باغلاقلىق چولپاننى كۆرىدۇ. ئۇ قايتىپ كېلىپ راخمانغا پىچىرلايدۇ. (پەردە يېپىلىدۇ.) 2-كۆرۈنۈش (كېچە) پەردە ئېچىلىشى بىلەن تەڭ جىددىي جەڭ مۇزىكىسى چېلىنىدۇ. راخمان ئەمدىلا چولپاننىڭ قولىنى يېشىپ تۇراتتى. باينىڭ كۆزەتچىسى راخمانلارنىڭ كېلىپ قالغانلىق شەپىسىنى تۇيۇپ قېلىپ، تۆت ئەتراپنى تەپسىلىي چارلاپ چىقماقچى بولىدۇ. ئەمدىلا مېڭىشىغا، ئۇنىڭ ئارقىسىدا پايلاپ تۇرغان سادىق چاققانلىق بىلەن ئۇنىڭ گەجگىسىگە خەنجەر ئۇرىدۇ. كۆزەتچى «ۋايجان!» دەپ قاتتىق ۋارقىراپ شۇ پېتى جان ئۈزىدۇ. قالغان مالايلارمۇ قاتتىق چىرقىرىغان ئاۋازنى ئاڭلاپ قورقۇنچ ئىچىدە قورال-ياراغلىرىنىمۇ تاپالماي قالىدۇ؛ بەزىلىرى ئۆز قوراللىرىنى ئېلىشقا ئۈلگۈرگەن بولسىمۇ، بەزىلىرى ئۈلگۈرەلمىگەن ئىدى. راخمان باشلىق تۆت يىگىتنىڭ كۈچلۈك ھۇجۇمى ئاستىدا مالايلارنىڭ بىر قىسمى جېنىنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنى زەرەپشان دەرياسىغا تاشلاپ، شىددەتلىك ئېقىن ئىچىدە غەرق بولىدۇ. ئارقىدىنلا قىلىچۋازلىق باشلىنىپ، بەش نەپەر مالاي قىلىچلىرىنى سۇغۇرۇپ راخمانلارغا ھۇجۇم قىلىدۇ. چاپارمەنلەرنىڭ ئەڭ كۈچلۈكى راخمان بىلەن قىلىچۋازلىق قىلىش ئۈچۈن مەيدانغا چۈشىدۇ، كەسكىن قىلىچۋازلىق جېڭى باشلىنىپ كېتىدۇ. راخمان ھېلىقى چاپارمەن بىلەن ئۇزاققىچە ئېلىشقاندىن كېيىن، ئاخىرى چاپارمەننىڭ قولىدىكى قىلىچنى قېقىپ يەرگە چۈشۈرىدۇ. ھېلىقى چاپارمەن ئۆز مەغلۇبىيىتىگە تەن بەرمەي، قونچىدىكى خەنجىرىنى سۇغۇرۇپ راخماننىڭ يۈرىكىگە قارىتىپ ئاتىدۇ؛ راخمان چاققانلىق بىلەن يەردە موللاق ئېتىپ خەنجەرنى تەگكۈزمەيدۇ. چاپارمەننىڭ خەنجىرى راخماننىڭ كەينىدىن قىلىچ ئۇرۇش ئۈچۈن كېلىۋاتقان يەنە بىر مالايغا تېگىپ، ئۇ شۇ جايدا جان ئۈزىدۇ. ھېلىقى چاپارمەن قورقۇپ ئارقىسىغا داجىپ قېچىشقا ئۇرۇنىدۇ، ئۇنىڭ ئارقىسىدىن كەلگەن سادىق چاپارمەننى بىر پۇتلاپلا يەرگە يىقىتىدۇ، ئاندىن ئۇنىڭ يۈرىكىگە خەنجەر تىقىدۇ، ئۇمۇ جان بېرىدۇ. ئىككى نەپەر چاپارمەننىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرگەن باشقا ئۈچ نەپەر چاپارمەن تېخىمۇ ئەشەددىيلىشىپ، ئۈچى تەڭلا راخمانغا قارشى جەڭ قىلىدۇ. ئۇلار «راخماننى تىرىك تۇتۇپ ھېزىمبايغا تارتۇق قىلىمىز» دېگەن نىيەت بىلەن خۇددى ھەرىلەر ئۇۋىسىدىن چىققاندەك راخمانغا ئېتىلىدۇ. راخمان ھاۋادا چۆگىلەش ئۇسۇلى بىلەن بىر موللاق ئېتىپلا توغراقنىڭ ئۈستىگە چىقىۋالىدۇ. دەل شۇ چاغدا ئۈچ مالاي قاتتىق كۈچەپ كەتكەنلىكتىن ئۆزئارا سوقۇلۇپ يىقىلىدۇ. ئۇلار يۇقىرىغا قارىسا، راخماننىڭ توغراق ئۈستىدە قىلىچنى ئوينىتىپ تۇرغانلىقىنى كۆرۈپ ھەيران قالىدۇ. دەل شۇ پەيتتە ھېزىمباي چېدىردىن چىقىپ، راخماننى تاپانچا بىلەن ئېتىش ئۈچۈن نىشانغا ئېلىۋاتاتتى. بۇ چاغدا چولپان بىلەن سادىق يارىلانغان سەپدىشىنىڭ يارىسىنى تېڭىپ، ئۇنىڭغا سۇ ئىچكۈزۈۋاتاتتى. چولپاننىڭ ئۆتكۈر كۆزى بىردىنلا ھېزىمباينىڭ ھەرىكىتىگە چۈشۈپ قالىدۇ؛ چولپان چاقماق تېزلىكىدە يارىدارنىڭ مۈرىسىدىكى ئوقيانى ئېلىپ، ھېزىمباينىڭ يۈرىكىنى چەنلەپ ئاتىدۇ. ھېزىمباي يۈرىكىگە سانجىلغان ئوقنى ئىككى قولى بىلەن مەھكەم تۇتقان پېتىچە ئۇياق-بۇياققا سەنتۈرۈلۈپ، ئاخىرى ئۆزى سېتىۋالغان ھېلىقى ماللارنىڭ ئالدىغا بارىدۇ؛ ئۇ ماللىرىنى ئىككى قولى بىلەن قۇچاقلىغان پېتىچە: «ۋاي ماللىرىم!» دەپ، پۇل-مالغا تويماي يەرگە يىقىلىپ جان ئۈزىدۇ. دەل شۇ چاغدا ھېزىمباينىڭ دەريا بويىغا قېچىپ كەتكەن ئۈچ مالىيى خوجايىنىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن قايتا يۈگۈرۈشۈپ كېلىدۇ. راخمان بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ توغراقتىن يەرگە چۈشىدۇ ۋە مالايلارنى قوغلايدۇ. باينىڭ چاپارمەنلىرى خوجايىنىنىڭ ئۆلگىنىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەندىن كېيىن، پۇت-قوللىرىدا مادار قالماي، قولىدىكى قىلىچلىرى جاراڭلاپ يەرگە چۈشۈپ كېتىدۇ. چاپارمەنلەر يەرگە تىزلىنىپ قولىنى كۆكسىگە قويۇپ: «بىر قوشۇق قېنىمىزدىن كېچىڭلار!» دەپ تەسلىم بولۇشىدۇ. (پەردە يېپىلىدۇ.) 3-كۆرۈنۈش (كۈندۈزى) راخمان، سادىق ۋە چولپانلار زەرەپشان دەرياسىنىڭ بويىدىكى بىر باراقسانلىق ئىچىدە، دەريادىكى مەرۋايىتتەك سۈزۈك سۇدا ئۇياقتىن-بۇياققا توختىماي ئەركىن ئۈزۈپ يۈرۈشكەن بېلىقلارنى تاماشا قىلىشىپ ئولتۇراتتى. شۇ ئەسنادا دەريانىڭ ئۇ قېتىدا يۈگۈرۈپ كېتىۋاتقان بىر توپ كىيىكنى كۆرىدۇ; سادىق كىيىكنى ئاتماقچى بولۇپ ئوقيانى بەتلەۋاتاتتى. راخمان دەريا بويىدىكى چىمەنزارلىقتىن بىر باغلام گۈل ئۈزۈپ كېلىپ، بىر تال گۈلنى چولپاننىڭ چېكىسىگە قىستۇرۇپ قويىدۇ. چولپان خىجىللىقتىن بېشىنى يەردىن كۆتۈرمەي، قولىدا سۇمبۇل چېچىنى سىلاپ ئويناپ ئولتۇرىدۇ. شۇ مەزگىلدە سادىق بىر جۈپ كېپىنەكنى تۇتۇپ كېلىپ راخمان بىلەن چولپاننىڭ بېشىغا قوندۇرۇپ قويىدۇ. راخمان راۋابنى شادىيانە پەدىگە چالسا، چولپان ئۇسسۇل ئوينايدۇ. ئەنە شۇ پەيتتە دەريانىڭ يۇقىرى تەرىپىدىن «ئۈچ چوڭ ئىنتىزام، سەككىز دىققەت» ناخشىسىنىڭ جاراڭلىق ساداسى پۈتۈن زەرەپشان دەرياسى بويىنى زىلزىلىگە كەلتۈرۈپ ياڭرايدۇ. راخمان، چولپان، سادىقلار ھەيران بولۇپ، بىر توپ توغراقنىڭ ئۈستىگە چىقىپ يىراققا نەزەر تاشلايدۇ. قۇياش نۇرى پۈتكۈل ئالەمگە نۇر چېچىۋاتاتتى; ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ قالپىقىدىكى قىزىل يۇلتۇزنىڭ نۇرلىرى زەرەپشان دەرياسىنىڭ بويىغا يالقۇن چاچاتتى. ئۇلار بۇنى كۆرىدۇ، لېكىن قانداق قوشۇن ئىكەنلىكىنى ئېنىق بىلمىگەنلىكتىن توغراق ئۈستىدىن چۈشمەي، ئازادلىق ئارمىيەنىڭ دەريا بويىدا دەم ئېلىپ چېدىر تىكىۋاتقانلىقىنى، بەزىلىرىنىڭ ناخشا ئېيتىۋاتقانلىقىنى، بەزىلىرىنىڭ ئۆگىنىش قىلىۋاتقانلىقىنى، بەزىلىرىنىڭ چوڭ قەغەزلەرگە شوئار يېزىۋاتقانلىقىنى كۆزىتىدۇ. بۇنى كۆرگەن راخمانلار ھەيران بولىدۇ، بۇ قوشۇننىڭ گومىنداڭلارغا تامامەن ئوخشىمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىشىدۇ. شۇئان بىر سىگنال كانىيى چېلىنىپ، قوشۇن بىر يەرگە جەم بولىدۇ. ئارمىيە سەنئەتچىلىرى ئەسكەرلەرنىڭ دەم ئېلىش ۋاقتىدىن پايدىلىنىپ بىر ئوپېراتسىيەلىك تىياتىر (كومېدىيە) كۆرسىتىشكە باشلايدۇ: بۇ كۆرۈنۈشتە بىر نەپەر گومىنداڭ كىيىمى كىيگەن ئوفىتسېر بىر يېزىدىن كەمبەغەلنىڭ يېتىم قىزىنى بۇلاپ كېلىپ، ئۇ قىزغا زوراۋانلىق قىلىپ دەپسەندە قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان جىددىي پەيتتە، قالپىقىغا قىزىل بەش يۇلتۇز تاقىغان، مۇشۇ يەرگە كېلىپ چۈشكەن قوشۇنغا ئوخشاش بىر ئەسكەر پەيدا بولۇپ، ھېلىقى مەككار گومىنداڭچى ئوفىتسېرنى بىر پاي ئوق بىلەن ئېتىپ تاشلاپ قىزنى قۇتقۇزۇۋالىدۇ ۋە ئۇ قىزمۇ ئاشۇ ئارمىيە سېپىگە قوشۇلىدۇ. راخمانلارمۇ بۇ تەسىرلىك كۆرۈنۈشنى كۆرىدۇ؛ ئۇلار ھېلىقى سەھنىدىكى قىزنى قۇتقۇزغان قىزىل يۇلتۇزلۇق قوشۇننىڭ ئۆزلىرىنىڭ كۆز ئالدىدا تۇرغانلىقىنى كۆرۈپ، راخمان قەلبىدىكى چەكسىز تەسىرات بىلەن راۋابنى قولىغا ئېلىپ شادىيانە پەدىدە چېلىپ كېتىدۇ. ساز ئاۋازىنى ئاڭلىغان ئەسكەرلەر يۈگۈرۈشۈپ كېلىشىدۇ. ئۇلار راخمانلارنى ئۆز باشلىقىنىڭ قېشىغا باشلاپ بارىدۇ. ئۇلار بېشىدىن ئۆتكەن دەردلىك ۋە كۈرەشچان كەچۈرمىشلىرىنى بىر-بىرلەپ سۆزلەپ بېرىدۇ... 1989-يىلى يېزىلغان 55rqyngptsa8up1h6jultddxthxmobk 0 24730 176538 2026-09-26T21:05:51Z UyghurArchive 25219 قۇرۇلغان بەت 'شىنجاڭنىڭ نامەلۇم بىر كەنتى.    بۇ جاي ئېگىز تاغنىڭ ئېتىكىدىكى ئورمانلىققا جايلاشقان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇيغۇر، قازاق، خەنزۇلاردىن بولۇپ جەمئىي ئوننەچچە ئائىلە بار. ئەخمەتنىڭ دادىسى ئورمانغا قارايدۇ. توختاسىننىڭ دادىسى چارۋىلارغا قارايدۇ. شياۋۋاڭنىڭ دادىس...' 176538 wikitext text/x-wiki شىنجاڭنىڭ نامەلۇم بىر كەنتى.    بۇ جاي ئېگىز تاغنىڭ ئېتىكىدىكى ئورمانلىققا جايلاشقان بولۇپ، بۇ يەردە ئۇيغۇر، قازاق، خەنزۇلاردىن بولۇپ جەمئىي ئوننەچچە ئائىلە بار. ئەخمەتنىڭ دادىسى ئورمانغا قارايدۇ. توختاسىننىڭ دادىسى چارۋىلارغا قارايدۇ. شياۋۋاڭنىڭ دادىسى بولسا چوشقا باقىدۇ. بۇ كەنتتىكى ئائىلىلەر ئۈچ مىللەتتىن تەركىب تاپقان بولسىمۇ، ئۆزئارا ئىتتىپاقلىقى ناھايىتى ياخشى بولۇپ، ئاساسەن چارۋىچىلىق كەسپى بىلەن شۇغۇللانغاچقا تۇرمۇش سەۋىيەسىمۇ ناھايىتى يۇقىرى ئىدى. ئەخمەتنىڭ يېشى 12 ياش بولۇپ، ئۆزى پىئونېر، ئۇيغۇر، باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ ئالتىنچى يىللىقىدا ئوقۇيدۇ.    توختاسىن قازاق، 10 ياش (پىئونېر)... شياۋۋاڭ خەنزۇ، 11 ياش (پىئونېر)...    ئۈچ دوست ئېگىز تاغ-داۋانلاردىن ئۆتۈپ، چوڭ يولغا چىقىپ ئاتلىرىنى چاپتۇرغان پېتى مەكتەپكە كېلىدۇ-دە، قوڭغۇراق چېلىنىدۇ. بۇلار ئاتلىرىنى مەكتەپ ئارقىسىدىكى ئوتلاققا باغلاپ قويۇپ دەرسكە كىرىپ كېتىدۇ. بۇ ئۈچ دوست، پارتىدا ئولتۇرۇپ مۇئەللىمنىڭ دەرسىنى ئىنتايىن كۆڭۈل قويۇپ ئاڭلايدۇ. دەرس قوڭغۇرىقى چېلىنىشى بىلەن ئۈچ دوست توپ مەيدانىغا بېرىپ توپ ئوينايدۇ. توپ ئويناش جەريانىدا ئېھتىياتسىزلىقتىن شياۋۋاڭ يىقىلىپ كېتىدۇ. ئەخمەت بىلەن توختاسىن دەرھال كېلىپ شياۋۋاڭنى يۆلەۋاتقاندا، توساتتىن ئاتنىڭ قاتتىق كىشنىگەن ئاۋازى ئاڭلىنىدۇ-دە، ئۈچەيلەن دەرھال يۈگۈرۈپ ئاتلىرىنىڭ قېشىغا بېرىپ قارىسا، چارۋىچىلار ئاتلارنى قەست قىلىپ تۇرغان بۇ ۋاقىتتا بۇ ئۈچ دوست نېمە قىلىشىنى بىلمەي جىددىيلىشىپ تۇرغاندا، مۇئەللىم يېتىپ كېلىدۇ-دە، قولىغا يوغان تاشنى ئېلىپ يوغان يىلاننى ئۆلتۈرىدۇ. بالىلار خۇشال بولۇپ ئاتلىرىنىڭ بېشىنى سىلايدۇ. دەرسكە كىرىش قوڭغۇرىقى چېلىنىشى بىلەن، بۇ ئۈچ دوست يەنە دەرسكە كىرىپ كېتىدۇ.    دەرستىن چۈشكەندىن كېيىن بالىلار ئاتلىرىنى مىنىپ ئۆيگە قاراپ يول ئالىدۇ. بۇ ئۈچ دوست خۇشال-خورام ناخشا ئېيتىپ يولدا كېتىۋاتسا، يولنىڭ سول تەرىپىدە ئېسىل كىيىنگەن، قارا كۆزئەينەك تاقىغان 30 ياش ئەتراپىدىكى ناتونۇش ئادەم: — ھەي بالىلار، ماياققا كېلىڭلار، مېنىڭ سىلەرگە دەيدىغان بىر ئېغىز گېپىم بار، — دەيدۇ. بالىلار ئاتتىن چۈشمەي تۇرۇپ: — ئاكا نېمە دەيسىز؟ — دەيدۇ. — مېنىڭ پۇتۇم سۇنۇپ كەتتى، مېنى ئېتىڭلارغا مىندۈرۈپ ئاۋۇ كۆرۈنگەن تاغنىڭ يېنىغا ئاپىرىپ قويساڭلار، قانداق؟ ئەخمەت: — بولىدۇ، مېنىڭ ئېتىمنىڭ ئارقىسىغا مىنىڭ، — دەيدۇ. ھېلىقى ئېسىل كىيىنگەن ناتونۇش ئادەم ئەخمەتنىڭ كەينىگە مىنىشىگە توختاسىن بىلەن شياۋۋاڭ ھېلىقى كىشىنىڭ بېلىدىكى تۆت تال پىچاقنى كۆرۈپ قالىدۇ-دە، چۆچۈپ كېتىدۇ. بۇلار ئىككىسى بۇ ئادەمدىن ئېھتىيات قىلىشقا تېگىشلىك ئىكەنلىكىنى سېزىپ بىرئاز ماڭغاندىن كېيىن، شياۋۋاڭ ئەخمەتكە قاراپ كۆزىنى قىسىپ قويىدۇ. يولدا كېتىۋېتىپ ھېلىقى ئادەم بالىلاردىن سورايدۇ: — ئاۋۇ كومبايىننى ھەيدەۋاتقان بالىنىڭ ئىسمى نېمە؟ ماۋۇ قويلار كىمنىڭ قويلىرى؟ كوللېكتىپنىڭمۇ ياكى شەخسنىڭمۇ؟ ئاخشىمى قويلارنى ئېلىپ كېتەمدۇ؟ بالىلار بۇ ئادەمنى گۇمانلىق دەپ قارىغاچقا: — بىز بىلمەيمىز... — دەپ جاۋاب بېرىدۇ. شۇنداق قىلىپ تاغقا يېتىپ كېلىدۇ. ئەخمەت: — ۋاي ئاكا، سىزنىڭ چۈشۈپ قالىدىغان يېرىڭىزگە يېتىپ كەلدۇق. بىزنىڭ ئۆيىمىز تاغنىڭ ئارقىسىدا، ماۋۇ چىغىر يول بىلەن چىقىپ كېتىمىز، — دەيدۇ. بۇ ئادەم «بولىدۇ» دەپ يەرگە چۈشۈپ: — ۋاي بالىلار، سىلەرگە بىر ئېغىز گېپىم بار، توختاڭلار، — دېيىشىگە، كەينىدىن ئۈچ كىشىلىك موتسىكلىت كېلىپ بالىلارنىڭ يېنىدا توختايدۇ. بالىلار شۇنداقلا ئارقىسىغا قارىسا ئادەتتىكى موتسىكلىت ئەمەس، ھەربىيلەرنىڭ موتسىكلىتى ئىكەن. لېكىن ھەيدىگۈچى ئىككى بالىنىڭ كىيىملىرى پۇزۇر ياسانغان، قارا كۆزئەينەك تاقىغان. موتسىكلىتنىڭ كوزۇپىدا ئۇزۇن پالتىغا ئورالغان بىر نەرسە تۇرغانلىقىنى سېزىدۇ، لېكىن نېمە ئىكەنلىكىنى ئۇقمايدۇ. موتسىكلىت ھەيدىگۈچى بالىلارنىڭ ئالدىنى توسايدۇ، يەنە بىرى كېلىپ شياۋۋاڭنىڭ ئېتىنىڭ نوختىسىنى تۇتىدۇ-دە، شياۋۋاڭنىڭ ئىتى كاپلا قىلىپ ئاتنىڭ نوختىسىنى تارتقۇچىنىڭ قولىنى چىشلەيدۇ. بىر كىشى ياندىن شارتتىدە قىلىپ پىچىقىنى چىقىرىپ «ئاتنى ئۆلتۈرىمەن» دەيدۇ. شياۋۋاڭ ئېتىنى بىر ئۇرۇپ يۈگۈرتكەن پېتى تەڭلا ئۈچەيلەن تاغقا چىقىۋالىدۇ. تاغقا چىقىۋېلىپ ئۆزلىرىنى دالدىغا ئېلىپ مەسلىھەت قۇرىدۇ. «بۇلار قانداق ئادەملەر؟ بۇلاردا بىر سىر بولۇشى مۇمكىن» دەپ، ئاتلىرىنى باغلاپ قويۇپ پىيادە تاغدىن چۈشىدۇ. قۇياش ئولتۇرۇپ بولاي دېگەندە، بالىلاردا ئازراق قورقۇنچ بولسىمۇ، لېكىن ئاشۇ ئادەملەرنىڭ قانداق ئادەملەر ئىكەنلىكىنى بىلىش ئۈچۈن ئۆزلىرىنى ئوڭشاپ، ھودۇقماستىن موتسىكلىتنىڭ يېنىغا كېلىدۇ. شۇنداق قارىسا، موتسىكلىتنىڭ كوزۇپىدىكى ھېلىقى ئۇزۇن چاپانغا ئورالغان نەرسە يوق. تازا ئىچكىرلەپ قارىسا، موتسىكلىتنىڭ يېنىدا قىز بالىنىڭ ئايىغى، موتسىكلىتنىڭ ئارقا تەرىپىگە قارىسا بىر ياغلىق تۇرغانلىقىنى كۆرىدۇ. بالىلار ناھايىتى قاتتىق گۇمانلىنىدۇ: «بۇ زادى قانداق ئىش؟» دەپ دىققەت بىلەن ئەتراپقا قارىسا، بىر ئادەمنىڭ ئىككى قوينىڭ گۆشىنى ئېلىپ، تاغارنىڭ ئىچىگە سېلىۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ. ئۇ تاغارنى ئېلىپ يولغا چىقىشىغا، بالىلار ئۆزلىرىنى دالدىغا ئېلىش ئۈچۈن يول ياقىسىدىكى دەرەخنىڭ ئۈستىگە چىقىۋالىدۇ. قارىسا ھېلىقى ئەخمەتنىڭ ئېتىگە مىندۈرۈپ كەلگەن ئادەم شۇ. ئەخمەت غەزەپ بىلەن راكاتكا بىلەن بىر ئېتىپ، ئۇ ئادەمنىڭ پېشانىسىنى يېرىۋېتىدۇ. پېشانىسىدىن قان ئېقىپ تۇرغىنىغا قارىماي موتسىكلىتنىڭ يېنىغا يۈگۈرىدۇ. ئورماننىڭ ئىچىدىكى ئىككى ئادەممۇ قورققان ھالدا چىقىپ، موتسىكلىتقا مىنىپ ئۈچىسى قاچىدۇ. بالىلار داۋاملىق ۋارقىرايدۇ. بۇ ھالدا ئورمان ئىچىدىن بىر كىچىك قىزنىڭ «مېنى قۇتقۇزۇڭلار!» دېگەن ئاۋازى كېلىدۇ. ھېلىقى بالىلار ئارقىسىغا قارىسا، چاچلىرى چۇۋۇلغان، كىيىملىرى يىرتىلغان كىچىك قىز ئۆمىلەپ بالىلار تەرەپكە كېلىدۇ. بۇ ۋاقىتتا ھېلىقى دېھقانمۇ قىزنىڭ يېنىغا يېتىپ كېلىدۇ. قىز ئۇلارنى كۆرۈپلا ھوشىدىن كېتىدۇ. بالىلار بۇ قىزنىڭ بېشىنى يۆلەيدۇ. دېھقان بالىلار بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئىككى تال ياغاچنى باغلاپ قىزنى زەمبىلگە ئېلىپ دوختۇرخانىغا ئەپكېلىدۇ. ھېلىقى دېھقان بۇ ئەھۋالنى ساقچى ئورنىغا مەلۇم قىلىدۇ. ئەتىسى ساقچى خادىملىرى دوختۇرخانىغا كېلىپ بۇ قىزنى يوقلايدۇ. قىز تەپسىلىي ئەھۋالنى مۇنداق سۆزلەپ بېرىدۇ. ئەھۋال مۇنداق: قىزنىڭ سۆزى بويىچە: «مەن 15 ياشقا كىردىم، تولۇقسىز 2-يىللىقتا ئوقۇيمەن. مېنىڭ ئاپام ئاغرىق ئىدى. ئاپامنىڭ ئوزۇقلىنىشى ئۈچۈن بىر نەرسە ئالغىلى دۇكانغا كېلىپ، لازىمەتلىك نەرسىلىرىمنى ئېلىپ سىرتقا چىقىشىمغا، ئىككى قارا كۆزئەينەك تاقىغان غەيرىي كىشىلەر موتسىكلىتنى مىنىپ قاچقان. بۇ يەردە يەنە بىر كىشىمۇ بار ئىدى. مەن دەرھال ۋارقىراپ، ‹موتسىكلىتنى ئەپقاچتى!› دېدىم. ئۇ ئادەم كېلىپ، ‹ھەي، سەن ئاغزىڭغا قاراپ گەپ قىل!› دېدى. بۇ ھەيۋىلىك سۆزدىن چۆچۈپ كېتىپ، دوختۇرخانىغا ئاپامنى يوقلاشقا كەتتىم. دوختۇرخانىغا بېرىپلا كەينىمگە قارىسام، ھېلىقى خۇلقى بۇزۇق ئادەم دەل شۇ يەردە پەيدا بولدى. يۈرىكىم ‹جىغ› قىلدى-دە، مەن ئالدىراش مەكتەپكە قاراپ ماڭدىم. كەچتە مەكتەپتىن قايتىپ كېلىپ، دادام تاماق ئېتىۋېتىپتىكەن، تاماق تەييارلاۋاتقان دادامغا ئوغرىلارنىڭ موتسىكلىت ئەپقاچقان ئەھۋالى بىلەن ھېلىقى خۇلقى بۇزۇق ئادەم توغرىسىدىكى ئەھۋالنى سۆزلەپ بەردىم. دادام ماڭا: ‹دىققەت قىل بالام، ھازىر ئوغرى تولا› دېدى. مەن تاماقنى ئېلىپ ئاپتوبۇس بېكىتىگە باردىم. شۇ يەرگە بېرىشىمغىلا ئۈچ نەپەر ياش بالا ئۇشتۇمتۇت پەيدا بولۇپ قالدى. مەن ئۇلارغا قارىماستىن ئاپتوبۇسقا چىقتىم. بۇ ۋاقىتتا، ئاپتوبۇس ئىچىدە بىر ئايال: ‹ۋاي قىزىم! ئانىڭىز ياخشى بولۇپ قالدىمۇ؟ كىچىكلا بىر قىز ئىدى، بۇ يىل ئۆسۈپ چوڭلا بىر قىز بولۇپ كەتكىنىنى كۆرۈڭلار› دېدى. دوختۇرخانىغا يېتىپ كەلگەندە، ئاپتوبۇستا ئولتۇرغان ئايال: ‹ھەي، ئامىنە ئاپىڭىزغا سالام ئېيتىپ قويۇڭ› دەيدۇ. بۇ قىز جىددىي دوختۇرخانىغا كىرىپ كېتىۋاتقاندا، ئاۋۇ ئۈچ ئادەمنىڭ كەينىدىن كەلگەنلىكىنى كۆرۈپ قالىدۇ. شۇ يەردە يۈرىكىم بىر قاتتىق ئاغرىشقا باشلايدۇ. بۇ قىز ئاپىسىنىڭ يېنىغا كىرىپ: ‹ئاپا، مەن سىزنىڭ يېنىڭىزدا يېتىپ قالسام› دەپ ئاپىسىغا ئىلتىماس قىلىدۇ. بىراق ئاپىسى: ‹بالام، ئاتاڭ يالغۇز، خىزمىتى ئالدىراش، ئاخشىمى بىر نەرسىلەرنى تەرجىمە قىلىدۇ› دەپ قىزنى ئۆيگە قايتىپ كېتىشكە دەۋەت قىلىدۇ. قىز ناھايىتى تەسلىكتە ئاپىسىنىڭ يېنىدىن چىقىپ، ئاپتوبۇسقا ئولتۇرىدۇ. ئاپتوبۇستىن چۈشۈپ، چوڭ كوچىدىن خالتا كوچىغا كىرىپ بىرئاز ماڭغاندىن كېيىن، يەنە بىر كوچىغا كىرىدۇ-دە، 3 نەپەر ياش بالا: ‹ھەي قىز، توختاڭ!› دەيدۇ. ئۇ قىز تېز يول ئالىدۇ. يېتىشىپ كېلىپ: ‹يۈسۈپ دېگەننىڭ ئۆيى نەدە؟› دەپ سورايدۇ. ‹بۇ يەردە يۈسۈپ دېگەن كىشى يوق› دېيىشىگىلا، بۇ قىزنىڭ ئۈستىگە قېلىن بىر نەرسىنى ئورايدۇ. قىز ۋارقىرىغاندا، ئاغزىنى بىر لاتا بىلەن مەھكەم تېڭىپ تاشلايدۇ. 3 كىشىلىك موتسىكلىتنىڭ ئۈستىگە قىزنى بېسىپ، ئارقا-ئالدىنى ئوراپ سىرتقا قاراپ قاچىدۇ. قېچىپ-قېچىپ ئۇزۇن بىر مۇساپىنى بېسىپ بىر ئۆڭكۈرنىڭ ئىچىگە ئېلىپ كىرىدۇ. بۇ قىز يول ئۈستىدە ھەددىدىن ئارتۇق يول ئازابىنى چېكىدۇ. بۇ ئۆڭكۈرنىڭ ئىچىدە بىر ئىشىك بولۇپ، بۇنى ئېچىشىغا بىر يوپيورۇق، زامانىۋى چىراغلىرى بار بىر ئۆي پەيدا بولىدۇ... يەنە ئىچكىرلەپ كىرسە، كۆركەم ياسىنىپ ئالغان بىر بالا ئۈستەلگە پۇتىنى ئارتىپ، تاماكىنى چىشلىگەن ھالدا ئۇخلاپ ياتقانلىقىنى كۆرىدۇ. قىزنى ئەپكىرىپلا بېشىغا پۈركەنگەن يوپۇق، ئاغزىغا تېڭىلغان لاتىنى بوشىتىۋېتىدۇ. قىزنىڭ ئالدىغا تۈرلۈك يەل-يېمىش نەرسىلەرنى ئەكىلىپ: ‹قېنى قىزچاق، بۇ نەرسىلەردىن يە› دەيدۇ. قىز ئۇ نەرسىلەرگە قاراپمۇ قويمايدۇ، گەپ قىلماستىن ئۆكسۈپ-ئۆكسۈپ يىغلاشنى داۋام ئېتىۋېرىدۇ. ھېلىقى ئۈچ بالا ھاراق، شاراب ئىچىپ، ئۈنئالغۇنى قويۇپ قويۇپ ئۇسسۇل ئوينايدۇ. بۇ ۋاقىتتا ھېلىقى ئۇخلاپ ياتقان ئالاھىدە كىشى ‹مەدەنىيەت ئىنقىلابى›نىڭ جەريانىنى ئەسلەيدۇ. ئۇنىڭ ئەسلىشىدە قىزىل قوغدىغۇچىلار ئاتا-ئانىسىنى ئۆيدىن ھەيدەپ چىقىرىۋېتىپ، ئۆينى پېچەتلەيدۇ. بۇ ۋاقىتتا، بۇ بالا سىڭلىسىنى ئېلىپ تۈن كېچىدە تاغىسىنىڭ ئۆيىگە كېتىۋاتقان مەزگىلدە، ئۇشتۇمتۇت سىڭلىسىنى غەيرىي كىشىلەرگە تارتتۇرۇپ يوقىتىپ قويىدۇ. مانا بۇ ئەسلەشتىن يۈرەك زەردىسى بولۇپ، ھاراق ئىچىپ مەست ھالدا سىڭلىسىنى ئەسلەپ، ھېلىقى قىزغا ئىچى ئاغرىيدۇ. گەپ قىلمايدۇ. كېچە سائەت 2 بولغاندا، ھېلىقى ئەسلى ئۆيدە بار بالىغا قىزنى تاشلاپ قويۇپ، موتسىكلىتنى مىنگۈچىلەر سىرتقا چىقىپ كېتىدۇ. بۇ كىشى قىزغا: ‹سەن يامان يەرگە كىرىپ قېلىپسەن. سەنمۇ ياخشى ئادەمنىڭ بالىسى، مەنمۇ ياخشى ئادەمنىڭ بالىسى بولىمەن. سەن دەرھال بۇ يەردىن قېچىپ كېتىشنىڭ ئامالىنى قىلغىن. تەدبىر شۇنداق بولسۇن، سەن مېنى باغلاپ، مەلۇم جايىمغا پىچاق تىقىپ قان چىقىرىسەن› دەيدۇ. قىز قورقىدۇ: ‹مەن ئۇنداق ئىشنى قىلالمايمەن، ۋىجدانىم قوبۇل قىلالمايدۇ› دېيىشىپ تۇرۇشىغا، يىراقتىن موتسىكلىتنىڭ ئاۋازى كېلىدۇ. ئاڭغىچە قىزنى قوغدىغان بۇ بالا: ‹چاپسان ماڭ!› دەپ قىستايدۇ. قىز ئالدىرىغانلىقتىن، ‹چوڭ يولدا ماڭسام ھېلىقى ئەسكەرلەرگە يولۇقۇپ قالىمەن› دەپ چىغىر يولدا ماڭىدۇ. ئەمما، چوڭ يولدىكىسى ساقچىلار رازۋېتكىسى ئىدى، قىز يولنى خاتا تاللاپ قويۇپ، قاراقچىلار يوشۇرۇنۇپ تۇرغان چىغىر يولدا ماڭىدۇ. دەل بۇ قىز ھېلىقىلار بىلەن دوقۇرۇشۇپ قېلىپ، 2-نۆۋەت تۇتقۇن قىلىنىپ، ئالدىن كەلگەن ئۆڭكۈرگە قايتا قامىلىدۇ. ئاڭغىچە، ئەزەلدىن بۇ ئۆيدە قالغان يىگىت قىزنى قاچۇرۇۋېتىپ ئۆزىمۇ قېچىپ كەتكەن بولۇپ، بۇ يىگىت ئاللىقاچان ئۆز جايىغا يېتىپ بولىدۇ. ئاندىن بۇ ئادەملەر قىزنى ئۇرۇپ قىيناشقا تەييارلانغاندا، سىرتتىن ماشىنىنىڭ ئاۋازى ئاڭلىنىپ، بۇلار تېز سىرتقا چىقىپ كېتىدۇ، قىز قالىدۇ. يەنە بىردەم تۇرغاندىن كېيىن تاڭ ئاتىدۇ. تاڭ ئاتقاندىن كېيىن، قىز كۆزىنى ئاچسا 3–4 ئادەم بىر يەرگە باش سېلىپ، ‹بۇ قىزنى تاش ئۆستەڭگە ئېلىپ بېرىپ تاشلىۋېتەيلى› دېيىشكىنىنى ئاڭلاپ قالىدۇ. ئاڭلاپ قېلىپ بىردەم تۇرغاندىن كېيىن، ئىككىسى سىرتقا چىقىپ كېتىپ ئىككىسى قېلىپ، قىزغا كىيىملىرىنى كىيىشكە بۇيرۇق بېرىدۇ. قىز تەييارلانغاندىن كېيىن قىزنى موتسىكلىتقا سېلىپ، يولغا چىقىپ ئورمانغا ئېلىپ بېرىپ، بۇ قىزغا يامان نىيەت قىلىدۇ. ئاڭغىچە، بالىلارنىڭ ‹ئوغرى كەلدى!› دېگەن ئاۋازى ئاڭلىنىدۇ. بۇ ھالدا ئوغرىلارنىڭ قىزنى ئۆستەڭگە تاشلىۋېتىش يامان ئارزۇسى بىتچىت بولۇپ، ئوغرىلار قېچىش غېمىگە چۈشۈپ ئۆز ئىشى بىلەن بولۇپ كېتىدۇ.» شۇ ۋاقىتتا، بۇ قىز دوختۇرخانىدا ۋەقەنى يۇقىرىقىدەك شەرھلەپ، ساقچى كادىرلىرىنى دەسلەپكى مەلۇماتقا ئىگە قىلىدۇ. ئۈچ دوست قىزنى دوختۇرخانىغا ئېلىپ بېرىپ قويۇپ، ئۆز ئۆيلىرىگە كەچرەك قايتىدۇ. بالىلاردىن ئەنسىرىگەن خەنزۇ، قازاق، ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلار يولغا چىقىپ بالىلىرىنى تۆت كۆز بىلەن كۈتىۋاتقان ئىدى. ئاتا-ئانىلار بىر-بىرى بىلەن قۇچاقلىشىپ كۆرۈشىدۇ، ھەتتا يىغلىشىپ كېتىدۇ. كېيىن ئەخمەت: «بۇ ئوغرىلار قانداق ئوغرىلار؟ بۇلار نەدە بولغىيتتى؟ زادى قىز قاياققا كەتكەندۇ؟ بۇلارنى قانداق تۇتۇش كېرەك؟» دېگەن سوئاللار ئېقىمى بىلەن ئۇخلىيالمايدۇ. بىراق ئەخمەت ئۇخلاپ ئارام ئالغاندا، چۈشىدە ئۈچ دوست ئۈچ ئاق ئارغىماققا مىنگەن ھالدا ئوغرىلارنى ئىزدەپ ماڭغانلىقىنى كۆرىدۇ. بۇلار ئېگىز تاغدا شۇنداق ئىزدەپ كېتىپ بېرىپ، چۈش داۋامىدا ئوغرىلارغا يولۇقۇپ قالىدۇ. بۇ ئۈچ دوست ئوغرىنى قوغلاپ ئاتسا، بىرلا موللاق ئېتىپ دۈۋىگە (دېۋىگە) ئايلىنىپ قالىدۇ. بۇ بالىلار دېۋىلەر بىلەن قىلىچۋازلىق قىلىدۇ. ئاخىرى خەنزۇ بىلەن قازاق ئىككى دېۋىنى ئۆلتۈرىدۇ. لېكىن ئەخمەت بىلەن ئېلىشقان دېۋە، ئەخمەتنى ئاتنىڭ ئۈستىدىن ئات بىلەن بىرگە غارغا قارىتىپ ئاتىدۇ. غاردىكى پەرىلەر تاشلانغان ئەخمەتكە گىلەمنى يېيىپ تۇرۇپ گىلەم ئۈستىگە چۈشۈرۈۋالىدۇ. گىلەم بىر ئايلىنىپ ئۇچۇپ كېلىپ پەرىلەرنىڭ ئوتتۇرىسىغا چۈشىدۇ. پەرىلەر ئۇسسۇل ئوينايدۇ، ئەخمەتكە تۈرلۈك يەل-يېمىشلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. ئەخمەت پەرىلەرگە ئوغرىلارنى تۇتۇش ئۈمىدىنى سۆزلەپ بېرىدۇ. پەرىلەر ئەخمەت بىلەن گىلەمگە چۈشۈپ ئوغرىلارنى ئىزدەپ كېتىۋاتقاندا، ئەخمەت گىلەمدە ئولتۇرۇپ ئوغرىلارنى پەرىلەرگە كۆرسىتىدۇ. ھېلىقى قېچىپ كېتىۋاتقان دېۋىلەرنى پەرىلەر گىلەم ئۈستىدە تۇرۇپ ئوقيا بىلەن ئېتىپ تاشلايدۇ، دېۋە ئۆلىدۇ. دەرھال ئويغانسا بۇ چۈشى ئىكەن، ئۆزى بەكمۇ تەرلەپ كەتكەن. ئەتىسى دادىلىرى: — بۈگۈن بازارغا سىلەر بىر ئاتنى مىنىپ بېرىڭلار، — دەيدۇ. دادىلىرىغا ئەركىلەپ: — نېمىشقا مۇنداق دەيسىز؟ — دېسە: — بىز بۈگۈن بازارغا مال ئالغىلى بارماقچىتىق، ئات لازىم بولۇپ قالدى، — دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۈچ دوست بىر ئاتنى مىنىپ مەكتەپكە قاراپ يولغا چىقىدۇ. چىغىر يولدا كېتىۋېتىپ، بىر قاپقارا نەرسىنىڭ ئالدىغا كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ. بالىلار چاقچاق قىلىشىپ بۇنىڭغا دىققەت قىلماپتىكەن، يېقىنلاشقاندا قارىسا، بىر بۆرىنىڭ قۇيرۇقىنى پۇتىنىڭ ئارىسىغا قىسىپ ھۇجۇم قىلىپ كېلىۋاتقىنىنى كۆرىدۇ. بالىلار ئاتنىڭ بېشىنى كەينىگە تارتسا ئات ماڭمايدۇ. يەنە بىر قېتىم تارتقاندىن كېيىن، ئات يوغان توغراقنىڭ يېنىغا كېلىپ توختايدۇ. بالىلار شۇنداق قارىغۇدەك بولسا، بۆرە ئاغزىنى شۇنداق يوغان ئېچىپ، تىلىنى ساڭگىلىتىپ كېلىۋاتقان. بالىلار ئاتنىڭ ئۈستىدىن سەكرەپ چۈشۈپ، يوغان توغراقنىڭ ئۈستىگە چىقىۋالىدۇ. بۆرە ئاتقا ئېتىلىدۇ، بالىلار ئاۋازىنىڭ بارىچە سۈرەن سالىدۇ. ئاڭغىچە بۆرە ئاتنىڭ قورسىقىنى يېرىۋېتىدۇ. بالىلارنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغان يول ياقىسىدا ماشىنا رېمونت قىلىۋاتقان ھەربىي شوپۇرلار مىلتىقىنى ئېلىپ، بۆرىنى ئېتىۋېتىدۇ. بالىلار دەرەخ ئۈستىدىن چۈشىدۇ، ھەربىيلەرگە رەھمەت ئېيتىدۇ. ھەربىيلەر بالىلاردىن: — سىلەر نەگە بارماقچى؟ — دەپ سورايدۇ. بالىلار: — بىز مەكتەپكە بارماقچى، — دەيدۇ. ھەربىيلەر بالىلارنى ماشىنىسىغا سېلىپ مەكتەپكە ئاپىرىپ قويىدۇ. مۇئەللىم بالىلاردىن: — سىلەر كېچىكىپ قالدىڭلارغۇ؟ — دەپ سورايدۇ. بالىلار يول ئۈستىدىكى ۋەقەنى سۆزلەپ بېرىدۇ. مۇئەللىم: — بۈگۈن ئىمتىھان بېرىسىلەر، تېزرەك بولۇڭلار. سىلەرنىڭ ئېتىڭلار يوقكەن، ئىمتىھاننى بېرىپ بولۇپ، بالدۇر قايتىڭلار، — دەيدۇ. بالىلار ئىمتىھاننى بېرىپ بولۇپ قايتىدۇ. بالىلار چوڭ يول بىلەن قايتماي، يولنى قىسقارتىش ئۈچۈن ئېتىز ئارىلاپ، چوڭ ئۆستەڭنىڭ بويىغا چىقىپ قالىدۇ. بالىلار «سۇ ئىچىمىز» دەپ ئۆستەڭگە قاراپ يۈگۈرىدۇ. بالىلار سۇنى ئىچىپ بولۇپ قارىسا، نېرىدا بىر ئايال سۇ ئالىمەن دەپ تېيىلىپ كېتىپ سۇغا چۆكۈپ كەتكەنلىكىنى كۆرۈپ، دەرھال ئۆزلىرىنى سۇغا تاشلايدۇ-دە، ئايالنى سۇدىن چىقىرىپ چېلەكلىرىنىمۇ ئېلىپ بېرىدۇ. ئايال بالىلاردىن: «سىلەر قايسى مەكتەپتە ئوقۇيسىلەر؟» دەپ رەھمەت ئېيتىدۇ. بالىلار سومكىلىرىنى ئېلىپ، كۆڭلەكلىرىنى كىيىپ ئۆيگە قاراپ ماڭىدۇ. بالىلار ئىمتىھاندىن ئەلاچى بولۇپ ئۆتىدۇ. مۇئەللىم بالىلارنى تەتىلگە قويۇپ بېرىدۇ. بالىلار تەتىل جەريانىدا ئىشلەيدىغان تاپشۇرۇقلىرىنى ئېلىپ خۇشال ئۆيگە قايتىدۇ. بالىلار ئائىلىسىگە بېرىپ: «بىز ئۈچەيلەن ئائىلىگە ئوت-چۆپ توپلىغاچ مۇئەللىم بەرگەن تاپشۇرۇقلارنى تاغنىڭ ياخشى جايلىرىدا مۇزاكىرە قىلىپ كەلمەمدۇق» دېيىشىپ، ئۈچ دوست ئاتلىرىنى مىنىپ تاغقا قاراپ ماڭىدۇ. بۇلار قولىغا ھەر خىل مۇزىكا ئەسۋابلىرىنى ئېلىۋالغان: شياۋۋاڭنىڭ قولىدا ئېغىز گارمونى، ئەخمەتنىڭ قولىدا راۋاب، توختاسىننىڭ قولىدا دۇمبىرىسى بولۇپ، بۇلار خۇشال سازلىرىنى چېلىشىپ ماڭىدۇ. يول ياقىسىغا جايلاشقان كىگىز ئۆيدىكى قازاق قىزلىرى بۇلارنىڭ مۇزىكىلىرىغا ئۇسسۇل ئوينىشىپ كېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇلار يايلاقنىڭ ھېلىقى گۈزەل مەنزىرىسىگە يېتىپ كېلىدۇ. بۇلار داستىخانلىرىنى سېلىپ، ئېلىۋالغان گۆشلىرىنى يېيىشىپ بولۇپ، ئوت ئورۇشقا چۈشىدۇ. ئوتنى ئورۇپ بىر ۋاقىتتىن كېيىن دەم ئېلىپ، ئوتلاقتا ئېغىناپ يېتىپ، ئەخمەت توختاسىندىن: — سەن كەلگۈسىدە نېمە كەسىپ قىلىسەن؟ — دەپ سورايدۇ. توختاسىن: — مەن مال دوختۇرى بولىمەن، — دەيدۇ. — شياۋۋاڭ سەن نېمە بولىسەن؟ — دېسە: — مەن ئاتوم تەتقىق قىلىدىغان ئالىم بولىمەن، — دەيدۇ. ئەخمەت: — مەن چوڭ بولسام ئادۋوكات بولىمەن، ئوغرىلارنىڭ ئەدىپىنى بېرىدىغان ئادەم بولىمەن، — دەيدۇ. ئۈچەيلەن تەڭلا پاراققىدە كۈلۈشۈپ كېتىدۇ. بۇلار: — بىزنىڭ مۇشۇ ئىشلارنى قىلىشىمىز ئۈچۈن خەنزۇچىنى تولۇق بىلىشىمىز كېرەك، ئىنگلىزچىنىمۇ ئۆگىنىشىمىز كېرەك. شۇنداق قىلغاندىلا بىز مۇشۇ مەقسەتكە يېتەلەيمىز، بۇنىڭ ئۈچۈن بىز تېخىمۇ تىرىشىشىمىز كېرەك، — دەپ بولۇپ، «ئوت ئورايلى» دەپ ئوت ئوراشقا چۈشىدۇ. بۇلار ئوت ئوراۋاتقان ۋاقىتتا ئالدىدىن ئىككى توشقان چىقىپ قالىدۇ. بۇلار كەينىدىن قوغلاپ بىر توشقاننى تۇتۇۋالىدۇ، بىر توشقان قېچىپ كېتىدۇ. «قاچقان توشقاننى تۇتۇۋالىمىز» دەپ كەينىدىن قوغلاپ ماڭىدۇ. بىر توشقان بىر ئۆڭكۈرگە كىرىپ كېتىدۇ. بالىلار ئۆڭكۈرگە كىرىدۇ. ئۆڭكۈر ئاجايىپ قورقۇنۇچلۇق، سۇ تامچىلىرى چۈشۈۋاتقان، قالايمىقان ئاۋازلار چىقىۋاتقان بىر جاي ئىدى. بالىلار توشقاننىڭ كەينىدىن قوغلاپ مېڭىپ كېتىپ بېرىپ، بىر ئادەمنىڭ بىر نەرسىلەرنى چامادانغا قاچىلاۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ. بۇ ئادەم ئارقىسىچە تۇرۇپ بىر نەرسىنى سېلىۋاتقان، ئامېرىكىچە گىمناستىكا كىيىمى كىيگەن، شاپبۇرۇت كەلگەن بىر ئادەم ئىدى. ئۈچ بالا: «بۇ ئوغرىنى تۇتايلى!» دەيدۇ. بالىلار تېز ھەرىكەتكە كېلىپ، ئوغرىنىڭ نېمە ھەرىكەت قىلىۋاتقانلىقىنى سېزىش ئۈچۈن بىر تاشنى ئاتىدۇ. بۇ ئادەم ئارقىسىغا قارايدۇ. بالىلار ئۆزلىرىنى دالدىغا ئېلىۋالىدۇ. بۇ ئادەم يەنە ھەرىكەتكە چۈشۈپ كېتىدۇ. بالىلار بېرىپ يوغان بىر تاشنى ئېلىپ ئوغرىنىڭ قولىنى كۆزلەپ ئاتىدۇ. تاش تەگمەي يان تەرىپىدىن ئۆتۈپ كېتىدۇ. ئوغرى شۇنداق ئارقىسىغا قاراپ بۇ ئۈچ بالىنى كۆرۈپ، پىچىقىنى چىقىرىپ ئەخمەتكە ئېتىلىپ كېلىدۇ. ئەخمەتنى پىچاق بىلەن چاپىمەن دېيىشىگە، توختاسىن ئوغرىنىڭ قولىدىكى پىچاقنى بىر تاياق بىلەن ئۇرۇپ چۈشۈرۈۋېتىدۇ. ئەخمەت ئوغرىنىڭ قولىدىكى پىچاقنىڭ چۈشۈپ كەتكەن پۇرسىتىدىن پايدىلىنىپ ئوغرىنىڭ پۇتىنى پۇتلايدۇ-دە، ئوغرى يىقىلىپ چۈشىدۇ. ئەخمەت توختاسىننى دالدىغا ئېلىپ، توختاسىن بىر تەپكۈ بىلەن يەنە يىقىتىۋېتىدۇ. ئوغرى ئەخمەتنى بىر دومىلىتىپ ئاستىغا بېسىۋالىدۇ. پىچاقنى چىقىرىپ ئەخمەتنىڭ يۈرىكىگە تىقىمەن دېيىشىگە، راكاتكىنى تەڭلەپ تۇرغان شياۋۋاڭ ئوغرىنىڭ كۆزىگە ئاتىدۇ. ئوغرىنىڭ ئەخمەتنىڭ يۈرىكىگە تىقماقچى بولغان پىچىقى ئەخمەتنىڭ ئوڭ مۈرىسىگە سانجىلىدۇ. ئوغرى: «ۋايجان!» دەپ، بىر قولىدا چاماداننى، بىر قولىدا كۆزىنى تۇتۇپ قاچىدۇ. شياۋۋاڭ بىلەن توختاسىن تېز يۈگۈرۈپ ئەخمەتنىڭ قېشىغا كېلىدۇ. ئەخمەت: — سىلەر تېز بولۇڭلار، ئوغرىنى تۇتۇڭلار! — دەيدۇ. شياۋۋاڭ ئىز قوغلاپ ماڭىدۇ. توختاسىن ئەخمەتنى يۆلەپ ئېتىنى چاقىرىپ، ئېتى كەلگەندە ئاتقا مىندۈرۈپ گۇڭشې دوختۇرخانىسىغا ئاپىرىپ قويىدۇ. ئاندىن توختاسىن ساقچى ئىدارىسىگە دېلو مەلۇم قىلىدۇ. ساقچى خادىملىرى ۋە يەرلىك مۇھاپىزەت خادىملىرى موتسىكلىت ۋە ئاتلارنى مىنىپ ئەتراپنى قورشاشقا ماڭىدۇ. شياۋۋاڭ شۇ ئۆڭكۈردىن چىقىپ ئىز قوغلاپ مېڭىپ، ئىزنى يوقىتىپ قويىدۇ. شياۋۋاڭ ئېگىز تېرەكنىڭ ئۈستىگە چىقىپ ئەتراپنى كۆزىتىدۇ. بۇ ئوغرىنىڭ يوغان بىر توغراقنىڭ يېنىغا كېلىپ قولىنى توغراققا ئىككى قېتىم قاققاندىن كېيىن، توغراقنىڭ كۆۋىكىدىن بىر قول چىقىپ، بىر بوتۇلكىنى سۇنۇپ بەرگەنلىكىنى كۆرىدۇ. بۇ ئوغرى ھېرىپ-ئۇسساپ كەتكەنلىكىدىن تىللىرى ساڭگىلاپ كەتكەن ئىدى. ھېلىقى بوتۇلكىنى بەرگەن ئادەمنىڭ يۈزى كۆرۈنىدۇ-دە، بۇلار ئىككىسى كۆرۈشۈپ چاماداننى كۆمۈشكە باشلايدۇ. چاماداننى كۆمۈپ بولۇپ، بۇ ئوغرى ئۆزىنىڭ بۇرۇنقى شەكلىنى ئۆزگەرتىپ، دەرھال بىر قېرى بوۋايغا ئوخشاش بولۇۋېلىپ، قولىغا ھاسا ئېلىپ ماڭىدۇ. شياۋۋاڭ تېرەك ئۈستىدە تۇرۇپ، بىر ئادەمنىڭ شەرق تەرەپكە، بىرىنىڭ غەرب تەرەپكە قاراپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ. شياۋۋاڭ دەرھاللا تېرەكتىن چۈشۈپ، بوۋاينىڭ يېنىغا كېلىپ: — بوۋا، نەگە بارىسىز؟ — دەيدۇ. بوۋاي: — سەن بۇ يەردە نېمە ئىش قىلىپ يۈرىسەن؟ — دەيدۇ. شياۋۋاڭ: — قوي باقاتتىم، بەك ئۇسساپ كەتتىم، ئۆيگە بېرىپ سۇ ئىچىپ كېلەي دەپ كېتىۋاتىمەن، — دەيدۇ. بوۋاي: — بولىدۇ، بىللە ماڭايلى، — دەپ، ئىككىسى بىرگە ماڭىدۇ. ئالدىدىن موتسىكلىت، ئاتلىق كىشىلەر ۋە توختاسىن قاتارلىق سەپداشلار كېلىدۇ. توختاسىن شياۋۋاڭنى كۆرۈپ: «شياۋۋاڭ!» دەپ ۋارقىرايدۇ. شياۋۋاڭ بوۋاينىڭ ساقال-بۇرۇتلىرىنى چىقىرىپ تاشلاپ، پۈتۈن قىياپىتىنى ئۆزگەرتىۋالغان بۇ ئوغرىنى ئاشكارىلايدۇ. توختاسىن شۇنداق قارىسا، ئۆتكەندە ئاتقان راكاتكىنىڭ ئىزى ئۇنىڭ پېشانىسىدە ئوچۇق كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. توختاسىن بىلەن شياۋۋاڭ: «ئىككى ئوغرىنىڭ بىرى مۇشۇ!» دەپ ئوغرىنى تۇتىدۇ. باشقىلارغا: «ھېلىقى بوتۇلكىنى بەرگەن ئادەمنى تۇتۇپ كېلىڭلار!» دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇلار ئاتنىڭ ئالدىغا سېلىپ كېلىدۇ. بۇلارنى تۇتقاندىن كېيىن، بۇلارنىڭ ئوغرىلىغان ئالتۇن، كۈمۈش ۋە مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن ئىبارەت خەلقنىڭ نۇرغۇنلىغان بايلىقلىرى بىرگە ئېلىپ چىقىلىدۇ. بۇلارنىڭ شاڭخەي، گۇاڭجۇلاردىكى شېرىكلىرىمۇ تۇتۇپ كېلىنىدۇ. ئوچۇق سوت باشلىنىدۇ. ئامىنە سۆزگە چىقىدۇ (15 ياشلىق قىز). ئەخمەت بىلەن ئامىنە ئىككىسى پاش قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ئادەملەرگە زىيانكەشلىك قىلىپ ئۆلتۈرگەنلىكىمۇ پاش بولىدۇ. يازغۇچى: قەمبەرنىسا ئەخەت 1989-يىلى، قۇمۇل، باركۆل 7fepr9jon6iuv2k9ue4ebacocrpx0hn 0 24731 176540 2026-09-27T00:53:06Z ~2026-51878-46 26341 ھازىر بىر دۆلەت، ئىككى تۈزۈم ھەققىدە بىر ماقالە بار 176540 wikitext text/x-wiki '''بىر جۇڭگو پىرىنسىپى''' ([[خەنزۇچە]]: 一个中国原则) جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تەيۋەننىڭ سىياسىي ئورنى ۋە بوغۇزنىڭ ئىككى قىرغىقىدىكى مۇناسىۋەتلەرگە بولغان رەسمىي مەيدانىدۇر. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ [[بىر جۇڭگو]] پىرىنسىپى توغرىسىدىكى ئۆلچەملىك بايانى تۆۋەندىكىچە: دۇنيادا پەقەت بىرلا جۇڭگو بار. [[تەيۋەن]] جۇڭگو زېمىنىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى پۈتۈن جۇڭگوغا ۋەكىللىك قىلىدىغان بىردىنبىر قانۇنلۇق ھۆكۈمەتتۇر. جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى ۋە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى مۇشۇ پرىنسىپ ئاساسىدا جۇڭگونىڭ بىرلىكىنى ئىشقا ئاشۇرۇشنى كۆزلەيدىغان بولۇپ، بۇنى ج ك پ نىزامنامىسى، دۆلەت ئاساسىي قانۇنى ۋە 2005-يىلدىكى بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش قانۇنى ئارقىلىق دۆلەت سىياسىتىگە ئايلاندۇرغان. مۇشۇ پرىنسىپنىڭ يېتەكچىلىكىدە، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى جۇمھۇرىيەت جۇڭگو (تەيۋەن) نىڭ دۇنيادىكى باشقا دۆلەتلەر بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ياكى دۆلەتلەر ئارا خاراكتېرگە ئىگە ھەر قانداق مۇناسىۋەت ئورنىتىشىغا قارشى تۇرىدۇ؛ شۇنداقلا تەيۋەننىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سىستېمىسى ۋە باشقا ھۆكۈمەتلەر ئارا خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا قاتنىشىشىغىمۇ قارشى تۇرىدۇ. ئۇ تەيۋەننىڭ پەقەت جۇڭگو تەيبېيى ياكى جۇڭگو تەيۋەن قاتارلىق دۆلەتلىك خاراكتېرگە ئىگە بولمىغان نام ئاستىدىلا ھۆكۈمەتكە تەۋە بولمىغان خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا قاتنىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.<ref name="中時20161212">{{cite web |author1=Hu |first=Yong |date=2016-12-12 |title=探討一國兩制台灣模式 |trans-title=Exploring the "One Country, Two Systems" Taiwan Model |url=https://www.chinatimes.com/newspapers/20161212000773-260502?chdtv |accessdate=2024-12-19 |website=[[China Times]] |language=zh-Hant}}</ref> ==مەنبەلەر== {{Reflist}} {{stub}} fkjk1ygym6qcj88z24rkfuec3v8c52x 0 24732 176541 2026-09-27T01:01:17Z ~2026-51878-46 26341 ھازىر بىر دۆلەت، ئىككى تۈزۈم ھەققىدە بىر ماقالە بار 176541 wikitext text/x-wiki '''بىر جۇڭگو ئاساسىي قۇرۇلما''' ([[خەنزۇچە]]: 一个中国框架) بۇ، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى ۋە [[جۇڭخۇا]] خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ «بىر جۇڭگو» پرىنسىپىغا ئائىت سىياسەتلىرىنىڭ بىرىدۇر. بۇ قاراش دەسلەپتە 2006-يىلى ج ك پ باش شۇجىسى خۇ جىنتاۋ تەرىپىدىن ئۇنىڭ «ئالتە نۇقتا» ناملىق نۇتۇقىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، كېيىن 2012-يىلى ج ك پ 18-قۇرۇلتىيىنىڭ خىزمەت دوكلاتىغا كىرگۈزۈلگەن ۋە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەسمىي دۆلەت سىياسىتىگە ئايلانغان. بۇ بايان 1992-يىللىق ئورتاق تونۇش نىڭ بىر خىل چۈشەندۈرۈلۈشى سۈپىتىدە قوللىنىلىدىغان بولۇپ، تەيۋەننىڭ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن قايتا بىرلىشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن، جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقى بىلەن تەيۋەننىڭ «بىر جۇڭگو» ئورتاق مەيدانى ئاساسىدا تىنچ سۆھبەت ئېلىپ بېرىشىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. بىر جۇڭگو رامكىسى نىسبەتەن ئوتتۇراھال ۋە جانلىق سىياسەت دەپ قارىلىدۇ، چۈنكى ئۇ پەقەت جۇڭگونى تىلغا ئالىدۇ، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ جۇڭگونىڭ بىردىنبىر قانۇنىي ۋەكىلى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەيدۇ، شۇنداقلا تەيۋەننىڭ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ زېمىنى ئىكەنلىكىنىمۇ تەكىتلىمەيدۇ. ئۇ پەقەت جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقى بىلەن تەيۋەننىڭ ئوخشاش جۇڭگوغا تەۋە ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالىدۇ، بۇ ئېنىقسىز چۈشەندۈرۈشكە يول قويۇشى مۇمكىن. شۇڭا، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەسمىي ئورگانلىرىدىن باشقا، تەيۋەندىكى سىياسەتچىلەرمۇ گومىنداڭ ۋەكىللىك قىلىدىغان بۇ ئاتالغۇنى ئىشلىتىدۇ. گومىنداڭ دائىم بىر جۇڭگو رامكىسى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بىرلا جۇڭگوغا، ئوخشىمىغان چۈشەندۈرۈشلەرگە يول قويۇشىنى بىلدۈرىدۇ دەپ قارايدۇ، ئەمما بۇ چۈشەندۈرۈش جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن يامان نىيەتلىك بۇرمىلاش دەپ قارىلىدۇ. بىر جۇڭگونى جۇڭخۇا جۇمھۇرىيىتىنى ۋەكىللىك قىلىدىغان ياكى جۇڭخۇا جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۆزىنى جۇڭگونى ۋەكىللىك قىلىدىغان قىلىپ ئىپادىلەيدىغان جۇڭگو جۇمھۇرىيىتى دەپ چۈشەندۈرۈشكە بولمايدۇ.<ref name="一中各表走樣">{{cite news |author1=陳君碩 |date=2016-01-22 |title=國台辦前副主任：一中各表走樣 |url=http://www.chinatimes.com/newspapers/20160122000832-260301 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018235600/http://www.chinatimes.com/newspapers/20160122000832-260301 |archive-date=2016-10-18 |accessdate=2016-10-16 |agency=中國時報 |url-status=live}}</ref> ==مەنبەلەر== {{Reflist}} {{stub}} t7ew1dhnipnvn6l24vc7yog69h5hcgo