قۇربان قۇداي

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ug">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>ugwiki</dbname>
    <base>https://ug.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4_%D8%A8%DB%95%D8%AA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ۋاسىتە</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ئالاھىدە</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">مۇنازىرە</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ئىشلەتكۈچى</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ئىشلەتكۈچى مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipediaمۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ھۆججەت</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ھۆججەت مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">قېلىپ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">قېلىپ مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ياردەم</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ياردەم مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">تۈر</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">تۈر مۇنازىرىسى</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>قۇربان قۇداي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9764</id>
    <revision>
      <id>176554</id>
      <parentid>162842</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T13:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53539-93</username>
        <id>26386</id>
      </contributor>
      <origin>176554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="sfcd7ojdvishche7ovf9pglyrhpz01l" xml:space="preserve">[[File:Qurbanquday.jpg|thumb|قۇربان قۇداي]]
== مەنبەلەر ==
{{Reflist}}

{{stub}}

[[تۈر:كىشلەر]]</text>
      <sha1>sfcd7ojdvishche7ovf9pglyrhpz01l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئەلاخان سۇلتان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24733</id>
    <revision>
      <id>176556</id>
      <timestamp>2026-10-05T19:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/148068046|Алахан Султан]]&quot;</comment>
      <origin>176556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2772" sha1="lpa5mx7a7g3sv12m5l4j1uwcoqcrnpa" xml:space="preserve">{{دۆلەت ئەربابى رامكىسى}}'''ئەلاخان سۇلتان''' ، ياكى '''ئالىي خان سۇلتان ئابىل-ئوغلى''' ( ئۇيغۇر. ئالاخان سۇلتان / ئالاخان سۇلتان / ئالاخان سۇلتان  - [[1864 - يىلى|1864-يىلى]] ئىلى رايونىدىكى قوزغىلاڭىنىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى ۋە [[شەرقىي تۈركىستان|شەرقىي تۈركىستان،]] ھازىرقى [[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى|جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ]] [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]] زېمىنىدا مەۋجۇت بولغان ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ئاخىرقى ھۆكۈمدارى.

== تەرجىمىھال ==
ئەلاخان سۇلتان [[غۇلجا شەھىرى|غۇلجادا]] ، ئۇيغۇر ئەمەلدار ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئىلى رايونىدىكى [[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]] ۋە [[تۇڭگان مىللىتى|تۇڭگانلارنىڭ]] قوزغىلىڭىغا ئاكتىپ قاتناشقان (1864)، ئابدۇراسۇل بەگ ۋە [[سادىر پالۋان]] بىلەن بىرلىكتە قوزغىلاڭنى تەشكىللىگۈچىلەرنىڭ بىرى. 1865-يىلى ئابدۇرۇسۇلبەگ ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئەسلىدىكى چىڭ سۇلالىسى ئىلى ھاكىمى مەزەمزات-بەگ دۆلەتنىڭ ھۆكۈمدارى بولغاچقا بەزىلەر رازى بولماي ھەر خىل  گۇرۇپپىلار ئارىسىدا توقۇنۇش باشلىنىپ كەتتى، تۇڭگانلار بىلەن بولغان توقۇنۇشمۇ كۈچىيىپ كەتتى.

ئەلاخان سۇلتان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۆزى ئولتۇراقلاشقان قورغانغا دەپنە قىلىنغان بولۇپ كېيىن بۇ جاي  [[ئالمۇتا|ئالماتانىڭ]] ئۇيغۇرلار زىچ ئولتۇراقلاشقان رايونىدىكى مۇسۇلمانلار قەبرىستانلىقىغا ئايلانغان ۋە ھازىرغىچە سۇلتانقورغان دەپ ئاتىلىپ كەلمەكتە.&lt;gallery&gt;
Файл:Alahan_Sultan_(2).jpg|alt=Алахан Султан| ئەلاخان سۇلتان
Файл:Alahan_Sultan,_family.jpg|alt=Алахан Султан (второй слева), в окружении своей семьи| ئەلاخان سۇلتان (سولدىن ئىككىنچى)، ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن بىللە
&lt;/gallery&gt;
[[تۈر:ئىلى سۇلتانلىقى]]
[[تۈر:خىتتاي سىياسىتى]]
[[تۈر:سانت-پېتىرورگ شەرتنامىسى]]
[[تۈر:زوزۇڭتاڭ]]
[[تۈر:تازابېك ۋەقەسى]]
[[تۈر:ئۇيغۇر]]</text>
      <sha1>lpa5mx7a7g3sv12m5l4j1uwcoqcrnpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>176557</id>
      <parentid>176556</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>176557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6798" sha1="1dtzasb1afz2ack192r0dsnn4vkmlkp" xml:space="preserve">[[تۈر:ئىلى سۇلتانلىقى]]
[[تۈر:خىتتاي سىياسىتى]]
[[تۈر:سانت-پېتىرورگ شەرتنامىسى]]
[[تۈر:زوزۇڭتاڭ]]
[[تۈر:تازابېك ۋەقەسى]]
[[تۈر:ئۇيغۇر]]
[[ھۆججەت:Alahan_Sultan.jpg|right|thumb|240x240px|ئەلاخان سۇلتان]]
'''ئەلاخان سۇلتان''' (تولۇق ئىسمى: ''ئەلاخان سۇلتان ئەبىل ئوغلى''؛ [[ئورۇسچە|رۇسچە]]: Алахан Султан / Аля-хан султан Абиль-оглы) — 1864-يىلىدىكى [[ئىلى قوزغىلىڭى]]نىڭ داھىيلىرىدىن بىرى ھەم شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا قۇرۇلغان تارىخىي [[ئىلى سۇلتانلىقى]]نىڭ (تارانچى سۇلتانلىقى) ئاخىرقى ھۆكۈمرانى.

== تارىخى ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە قوزغىلاڭ يىللىرى ==
ئەلاخان سۇلتان [[غۇلجا|غۇلجىدا]] ئەمەلدار ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.

1864-يىلى چىڭ سۇلالىسىنىڭ زۇلۇمىغا قارشى كۆتۈرۈلگەن ئىلى دېھقانلار قوزغىلىڭىنىڭ پارتلىشى بىلەن تەڭلا ئۇ قوزغىلاڭغا ئاكتىپ ئارىلاشقان. ئۇ ئابدۇرەسۇل بەگ ۋە خەلق قەھرىمانى [[سادىر پالۋان]] قاتارلىقلار بىلەن زىچ بىرلىشىپ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمرانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ھەرىكىتىگە رەھبەرلىك قىلغان.

1865-يىلى قوزغىلاڭ مەركىزىدىكى ھاكىمبەگ ئابدۇرەسۇل بەگ مەزەمزات بەگ تەرىپىدىن قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، يەرلىك سىياسىي گۇرۇھلار ئوتتۇرىسىدا چوڭ تالاش-تارتىشلار كېلىپ چىققان، شۇنداقلا تۇڭگانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتمۇ جىددىيلەشكەن.

1865-يىلى 2-فېۋرال كۈنى، ئەلاخان ۋە سادىر پالۋان قوماندانلىقىدىكى قوشۇن مانجۇ-چىڭ قىسىملىرىنىڭ مۇھىم ئىستىھكامى بولغان [[باياندەي|بايانداي]] قەلئەسىنى ئازاد قىلغان. بۇ ھەربىي غەلىبە ئەلاخان ۋە ئۇنىڭ سەپداشلىرىنىڭ نوپۇزىنى  ئاشۇرغان ۋە ئىلىدا قىسقا مۇددەت موللا شەۋكەت ئاخۇن ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن.

== ئىلى سۇلتانلىقى تەختىگە ئولتۇرۇشى ==
1866-يىلىدىن 1867-يىلىغىچە بولغان مەزگىلدە، ئۇيغۇرلار بىلەن تۇڭگان رەھبەرلىرى ئوتتۇرىسىدا بىر قانچە قېتىملىق قانلىق توقۇنۇش يۈز بەرگەن. ئەلاخان رەھبەرلىكىدىكى ئۇيغۇر قوشۇنلىرى ئۈستۈنلۈكنى قولغا ئېلىپ، ئىلى ۋادىسىنى پۈتۈنلەي ئۆز تەۋەلىكىگە كىرگۈزگەن.

تۇڭگان قوشۇنلىرى پۈتۈنلەي تارمار قىلىنغاندىن كېيىن، خەلق ئاقساقاللىرى موللا شەۋكەت ئاخۇننى ھوقۇقتىن قالدۇرۇپ، ئەلاخاننى «ئىلى سۇلتانى» دەپ ئېلان قىلغان. شۇنىڭ بىلەن ئەلاخان مۇستەقىل ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ئالىي ھۆكۈمرانى بولۇپ قالغان.

== ھاكىمىيەتنىڭ يىمىرىلىشى ۋە سۈرگۈنلۈك ==
1871-يىلى ئىيۇن ئېيىدا، قازاقىستان قوزغىلاڭچىلىرى تازابېك سۇلتاننىڭ باشچىلىقىدا رۇس ئارمىيەسىدىن مەغلۇپ بولۇپ  ئىلى خانلىقىغا پانا تارتىپ قېچىپ كەلگەن. چارروسىيە ئەلاخاندىن قاچقۇنلارنى ئۆتكۈزۈپ بېرىشنى ۋە ئۆزىنىڭ قاچقۇنلارنى تازلاش ئۈچۈن ئىلى زىمىنىغا كىرىشىنى تەلەپ قىلغان . ئەلاخان سۇلتان رەت قىلغان. چار رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ گېنېرال-مايور گ. ئا. كولپاكوۋسكىي باشچىلىقىدىكى 3000 كىشىلىك زور بىر قىسمى ئىلى رايونىغا بېسىپ كىرگەن (غۇلجا يۈرۈشى). ئەينى ۋاقىتتىكى قورال-ياراغ ۋە ئۇرۇش تەرتىپى جەھەتتىن ئارقىدا تۇرغان ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ 6000 ئەسكىرى  قارشىلىق كۆرسەتكەن بولسىمۇ، تۇنجى ئۇرۇشتىلا 500 تىن ئارتۇق ئەسكەر  ئۆلگەنلىكتىن ئاخىرى مەغلۇپ بولغان. ئەلاخان سۇلتان قىرغىنچلىق بولماسلىقى ئۈچۈن تەسلىم بولۇشقا مەجبۇر بولغان. رۇسىيە ئارمىيەسى غۇلجىغا كىرىپ، ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ھاكىمىيىتىنى ئەمەلدىن قالدۇرغان. ھەمدە تاكى سانت-پېتىرۇرگ شەرتنامىسى بىلەن ئىلىنىڭ بىر قىسىم زىمىنىنى چىڭ سۇلالىسىغا 9 مىلىيۇن رۇبلى ئالتۇنغا سېتىپ بەرگەنگە قەدەر ئىلىنى ئىشغال قىلىپ تۇرغان.

چار ھۆكۈمىتى سۇلتانلىقنىڭ تەسىرىنى يوقىتىش ئۈچۈن، ئەلاخان سۇلتاننى ھۆرمەتلىك تۇتقۇن سۈپىتىدە [[ۋېرنىي]] (ھازىرقى [[ئالمۇتا]]) شەھىرىدىكى بىر قورغانغا كۆچۈرگەن ھەمدە ئۇنىڭغا تۇرمۇش مائاشى تەسىس قىلغان. ئەلاخان سۇلتان ئۆمرىنىڭ قالغان قىسمىنى شۇ يەردە ئۆتكۈزگەن. ئۇنىڭ ياشىغان مەھەللىسى كېيىنچە خەلق ئارىسىدا «سۇلتان قورغان» دەپ نام ئالغان.

== ۋاپاتى ==
ئەلاخان سۇلتان ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئالمۇتا شەھىرىدىكى ئۆزىنىڭ قوراسىغا دەپنە قىلىنغان .بۇ قەبىستانلىق ھازىر سۇلتان قورغان مەھەللىسى دەپ ئاتالغان ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايوننىڭ مەركىزى رايونىدىكى  مۇسۇلمانلار قەبرىستانلىقى بولۇپ قالدى.

== سۈرەتلەر ==
&lt;gallery&gt;
ھۆججەت:Alahan_Sultan.jpg|ئەلاخان سۇلتاننىڭ تارىخىي رەسىمى
ھۆججەت:Alahan_Sultan_(2).jpg|ئەلاخان سۇلتان (سولدىن ئىككىنچى كىشى) ئۇرۇق-تۇغقانلىرى ئارىسىدا
&lt;/gallery&gt;== مۇناسىۋەتلىك</text>
      <sha1>1dtzasb1afz2ack192r0dsnn4vkmlkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى (1881)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24734</id>
    <revision>
      <id>176558</id>
      <timestamp>2026-10-05T20:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1375169804|Treaty of Saint Petersburg (1881)]]&quot;</comment>
      <origin>176558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18299" sha1="43onsnm6ouqm4s81pcxfa8ehjrvwpa4" xml:space="preserve">
 

'''سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى''' [ a ] ياكى '''ئىلى شەرتنامىسى''' [ b ] [[چارروسىيە ئىمپېرىيەسى|رۇسىيە ئىمپېرىيىسى]] بىلەن [[چىڭ سۇلالىسى]] ئوتتۇرىسىدىكى تەڭسىز شەرتنامە بولۇپ، 24 يىلى [[روسىيە|رۇسىيەنىڭ]] [[Sankt-Pétérburg|سانت پېتېربۇرگ]] شەھىرىدە ئىمزالانغان.      بۇ، 1871-يىلدىن بۇيان تۇڭگان قوزغىلىڭى مەزگىلىدە رۇسىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان [[ئىلى دەرياسى|ئىلى]] ئويمانلىقى رايونىنىڭ شەرقىي قىسمى، يەنى يەتتەسۇنىڭ چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇلۇشىنى كاپالەتلەندۈردى.  

رۇسىيە تۈركستاننى ئىشغال قىلغاندا، رۇسىيە شەرقىي قازاقىستاننىڭ ھازىرقى خىتاي چېگراسىغىچە بولغان جايلارنىڭ كونتروللۇقىنى قولغا كىرگۈزدى. تۇڭگان قوزغىلىڭى مەزگىلىدە، چىڭ سۇلالىسى غەربىي زېمىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى كونترول قىلالماي قالدى، ھوقۇق ھەر خىل گۇرۇھلارنىڭ قولىغا ئۆتتى.  1871-يىلى رۇسىيە [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى|ئىلى]] زېمىنىنى ئىشغال قىلدى. مەڭگۈلۈك قوشۇۋېلىش توغرىسىدا سۆز بولۇۋاتاتتى، ئەمما سانت پېتېربۇرگ پۇقرالىرىنى قوغداش ئۈچۈن بۇ زېمىننى ئىشغال قىلغانلىقىنى جاكارلىدى.  1877-يىلىغا كەلگەندە، شىنجاڭدىكى خىتاي ھاكىمىيىتى قايتىدىن تىكلەندى. 

چۇڭخوۋ سۆھبەتلىشىش ئۈچۈن رۇسىيەگە ئەۋەتىلدى. 1879-يىلى سېنتەبىردە، ئۇ لىۋادىيە شەرتنامىسىنى تۈزدى. رۇسىيە ئىلى ۋادىسىنىڭ غەربىي جەنۇب ئۇچىدىكى تېكەس ۋادىسىنى ساقلاپ قالىدۇ ۋە تاغلاردىن ئۆتۈپ تارىم ئويمانلىقىغا ئۆتىدۇ. چىڭ سۇلالىسى 5 مىليون رۇبلى تۆلەيدۇ، ھەمدە ھەر خىل سودا ئىمتىيازلىرى بېرىلىدۇ. 1880-يىلى يانۋاردا، چۇڭخوۋ بېيجىڭغا قايتىپ كەلدى ۋە غەزەپ بىلەن قارشى ئېلىندى. ئۇ ۋەتىنىگە خىيانەت قىلغانلىقى ئېلان قىلىنىپ، قولغا ئېلىنىپ، ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.

زېڭ جىزې يېڭى باش ئەلچى بولۇپ تەيىنلەندى. رۇسىيە چۇڭخو قويۇپ بېرىلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا سۆھبەتلىشىشنى رەت قىلدى، باشقا كۈچلەر بۇنى قوللىدى. 1880-يىلى ئاۋغۇستتا چۇڭخو قويۇپ بېرىلدى، سۆھبەتلەر قايتىدىن باشلاندى. 

سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى 1881-يىلى 2-ئاينىڭ 24- كۈنى ئىمزالاندى.       ۋە ئالتە ئاي ئىچىدە تەستىقلىنىپ ئېلان قىلىندى. ئىككى يىلدىن كېيىن (1883-يىلى 3-ئايدا)، رۇسىيە بۇ رايوندىكى ئەسكەرلىرىنى چېكىندۈرۈپ ئۆتكۈزۈپ بەردى . چېگرادا بەزى كىچىك مەسىلىلەر كۆرۈلدى، ھەمدە 10-ئاينىڭ  31- كۈنى ئاخىرقى كېلىشىم ئىمزالاندى.     

رۇسىيەنى تاشقى ئىشلار ۋازارىتىنىڭ ئاسىيا ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ باشلىقى نىكولاس دې گىئېرس (ئۇ 1882-يىلى مىنىستىر بولغان) ۋە رۇسىيەنىڭ چىڭ سۇلالىسىدىكى باش ئەلچىسى ئېۋگېن بۇتزوۋ ۋەكىللىك قىلدى. 

== خۇلاسە ==
1-ماددىغا ئاساسەن، رۇسىيە ئىشغال قىلىنغان رايوننىڭ كۆپ قىسمىنى چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇپ بېرىشكە قوشۇلدى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى 2-ماددىدا رايون ئاھالىلىرىنىڭ، مىللىتى ۋە دىنىغا قارىماي، قوزغىلاڭ مەزگىلىدە قىلغان قىلمىشلىرى ئۈچۈن زىيانسىز دەپ قارىلىشىغا قوشۇلدى. 3-ماددىغا ئاساسەن، بۇ رايون ئاھالىلىرى رۇسىيەدە تۇرۇشقا ياكى كۆچۈپ كېتىشكە رۇخسەت قىلىنىدۇ ھەمدە رۇسىيە قوشۇنلىرى چېكىنىشتىن بۇرۇن ئۇلاردىن قايسى تاللاش توغرىسىدا سورالىدۇ.

6-ماددىغا ئاساسەن ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى روسىيەگە 9000،000 «مېتال رۇبلى» تۆلەيدۇ ( Russian   ) ; French   ؛ ئېھتىمال، كۈمۈش سوممىلار) ئىشغال قىلىش چىقىمىنى تۆلەش، قوزغىلاڭ مەزگىلىدە مال-مۈلكىنى يوقاتقان رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ دەۋالىرىنى تۆلەش ۋە قوزغىلاڭ مەزگىلىدە ئۆلتۈرۈلگەن رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ ئائىلىلىرىگە ماددىي ياردەم سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى كېرەك ئىدى.

7-ماددىدا ئىلى ۋادىسىدىكى يېڭى چېگرا بېكىتىلدى. چېگرانىڭ غەربىدىكى رايون رۇسىيە تەرىپىدىن «رۇسىيە پۇقراسى بولۇشنى تاللايدىغان ۋە ئۆزلىرى ئىگىدارچىلىق قىلغان زېمىنلاردىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولىدىغان رايون ئاھالىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش» ئۈچۈن ساقلاپ قېلىندى.

بۇ شەرتنامىنىڭ 8-ماددىسىدا يەنە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى زەيسان كۆلىنىڭ شەرقىدىكى رايوندا (ھازىرقى [[شەرقىي قازاقىستان ئوبلاستى|شەرقىي قازاقىستان ئۆلكىسى]] [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭنىڭ]] [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى|ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ]] شىمالىي قىسمى بىلەن چېگرىلىنىدۇ) چېگرانى كىچىك تەڭشەش بەلگىلەنگەن.

10-ماددىدا رۇسىيەنىڭ چىڭ سۇلالىسى ئىمپېرىيىسىنىڭ غەربىي شىمال رايونلىرىدا ( [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭ]] ، [[گەنسۇ ئۆلكىسى|گەنسۇ]] ۋە [[موڭغۇلىيە|تاشقى موڭغۇلىيە]] ) كونسۇل تورىنى كېڭەيتىشىگە يول قويۇلغان. ئىلى شەھىرى ( [[غۇلجا شەھىرى|قۇلجا]] ) ، تارباگاتاي (چۇگۇچاك ، [[چۆچەك شەھىرى|تاچېڭ]] ) ، [[قەشقەر شەھىرى|قەشقەر]] ۋە ئۇرگا ( [[ئۇلانباتۇر|ئۇلان باتور]] ) دىكى كونسۇلخانىلاردىن باشقا ، روسىيە سۇجۇ ( [[جيۇچۈەن شەھىرى|جيۇچۇەن]] ) ۋە [[تۇرپان شەھىرى|تۇرپاندا]] كونسۇلخانا ئاچىدۇ. سودا مىقدارىنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن، رۇسىيەنىڭ كېيىنچە كوبدو ( خوۋد )، ئۇلىياسۇتاي ( ئۇلىياستاي )، قۇمۇل ( [[قۇمۇل شەھىرى|قۇمۇل]] )، [[ئۈرۈمچى شەھىرى|ئۈرۈمچى]] ۋە گۇچېڭ ( [[گۇچۇڭ ناھىيىسى|قىتاي]] ) دا كونسۇلخانىلارنى قۇرۇشىغا رۇخسەت قىلىنىدۇ.

12-ماددىدا رۇس سودىگەرلىرىنىڭ موڭغۇلىيە ۋە شىنجاڭدىكى باجسىز سودا قىلىش ھوقۇقى تەستىقلانغان. بۇ شەرتنامىدە يەنە رۇسىيە سودىگەرلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنى ئاسانلاشتۇرۇش ۋە ئىككى تەرەپلىك سودىنى تەڭشەش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ھەر خىل بەلگىلىمىلەر بار ئىدى. شەرتنامىنىڭ قوشۇمچە ھۆججىتىدە ئىككى دۆلەتنىڭ ئىشلىتىشى كېرەك بولغان چېگرا ئېغىزلىرىنىڭ تىزىملىكى بەلگىلەنگەن.

== نەتىجىلىرى ==
سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى رۇسىيەدىكى نۇرغۇن كىشىلەر، مەسىلەن ئۇرۇش مىنىستىرى دىمىترىي مىلۇتىن ۋە داڭلىق ھەربىي قوماندان ئالېكسېي برۇسىلوف تەرىپىدىن زور يوقىتىش ۋە ئارقىغا چېكىنىش دەپ قارالدى. 

بىر قانچە مىڭ [[تۇڭگان مىللىتى|تۇڭگان]] ( [[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇ]] ) ۋە [[تارانچى]] ( [[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]] ) ئائىلىسى بۇ شەرتنامىدىن پايدىلىنىپ، رۇسىيە كونترول قىلىۋاتقان رايونغا، بۈگۈنكى [[قازاقىستان|قازاقىستاننىڭ]] جەنۇبىي شەرقىي قىسمىغا ۋە [[قىرغىزىستان|قىرغىزىستاننىڭ]] شىمالىغا كۆچۈپ كەلدى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى تېزلا چىڭ سۇلالىسىغا قايتىپ كەلگەن بولسىمۇ، كۆپىنچىسى رۇسىيە زېمىنىدا قالغان، ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى شۇنىڭدىن كېيىن [[قازاقىستان]] ۋە شىمالىي [[قىرغىزىستان|قىرغىزىستاندا]] ياشاپ كەلگەن.

شەرتنامىنىڭ 7-ماددىسىدا بەلگىلەنگەن ئىككى ئىمپېرىيە ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا [[قازاقىستان]] بىلەن [[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى|چىڭ سۇلالىسى]] ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا بولۇپ قالىدۇ.

تارىخچىلار 19-ئەسىردە چىڭ سۇلالىسىنىڭ غەرب ئىمپېرىيالىزمىغا بولغان ئاجىزلىقىنى ئاساسلىقى ئۇنىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئاجىزلىقىدىن دەپ قارىغان؛ ئەسىرلەر بويى قەستەن يالغۇزلۇققا ئۇچرىغانلىقى ، چىڭنىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ياۋروپادىكى ئوخشاش قوشۇنلىرىدىن قاتتىق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەنلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، چىڭلار قۇرۇقلۇقتا ئۇرۇش قىلىۋاتقان غەربلىكلەرگە قارشى بەزى ھەربىي مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشتى. تارىخچى ئېدۋارد ل. درېيېر مۇنداق دېگەن: «چىڭ سۇلالىسىنىڭ 19-ئەسىردىكى خورلۇقلىرى ئۇنىڭ دېڭىزدىكى ئاجىزلىقى ۋە مەغلۇبىيىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىدى. ئەپيۇن ئۇرۇشى باشلانغاندا، چىڭ سۇلالىسىنىڭ بىرلىككە كەلگەن دېڭىز ئارمىيىسى يوق ئىدى، دېڭىزدىن ھۇجۇم قىلىشقا قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنىمۇ بىلمەيتتى؛ ئەنگىلىيە قوشۇنلىرى خالىغان يېرىگە پاراخوت بىلەن باردى ۋە پارغا ئايلاندى... [[ئىككىنچى قېتىملىق ئەپيۇن ئۇرۇشى|ئوق ئۇرۇشى]] (1856-60) دە، چىڭ سۇلالىسىلۇقلارنىڭ 1860-يىلدىكى ئەنگىلىيە-فىرانسىيە ئېكىسپېدىتسىيەسىنىڭ جىلي قولتۇقىغا پاراخوت بىلەن كىرىپ، بېيجىڭغا مۇمكىن قەدەر يېقىنلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ ھېچقانداق يولى يوق ئىدى. بۇ ئارىدا، يېڭى، زامانىۋى چىڭ سۇلالىسى قوشۇنلىرى ئوتتۇرا ئەسىردىكى قوزغىلاڭلارنى باستۇرۇپ، رۇسىيەنى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تالاش-تارتىشلىق چېگرالارنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىشقا مەجبۇرلىدى ۋە چىڭ سۇلالىسى-فىرانسىيە ئۇرۇشىدا (1884-85) قۇرۇقلۇقتىكى فرانسىيە قوشۇنلىرىنى مەغلۇپ قىلدى . ئەمما فىلوتنىڭ مەغلۇبىيىتى ۋە نەتىجىدە تەيۋەنگە بارىدىغان پارغا قاتنىشىغا تەھدىت سېلىش چىڭ سۇلالىسىنى پايدىسىز شەرتلەر بىلەن تىنچلىق تۈزۈشكە مەجبۇرلىدى». 

چىڭ سۇلالىسى 1881-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسىدە رۇسىيەنى تالاش-تارتىشلىق زېمىننى تاپشۇرۇشقا مەجبۇرلىغان، بۇ رۇسىيەگە قارشى «دىپلوماتىك غەلىبە» دەپ قارالغان.   رۇسىيە چىڭ چىڭ سۇلالىسىنىڭ جىددىي ھەربىي تەھدىت پەيدا قىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئېتىراپ قىلدى. غەربتىكى ئاممىۋى تاراتقۇلار چىڭ سۇلالىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش پروگراممىلىرى سەۋەبىدىن ھەربىي كۈچىيىۋاتقان دۆلەت ۋە غەرب دۇنياسىغا چوڭ تەھدىت دەپ تەسۋىرلىدى. ئۇلار ھەتتا چىڭ سۇلالىسىنىڭ [[ئاۋستىرالىيە|ئاۋسترالىيە]] قاتارلىق غەرب مۇستەملىكىلىرىنى بويسۇندۇرالايدىغانلىقىدىن ئەندىشە قىلدى. 

ئەنگىلىيەلىك كۆزەتكۈچى دېمېترىيۇس چارلىز دې كاۋاناگ بولگېر رۇسىيەنىڭ [[ئوتتۇرا ئاسىيا|ئوتتۇرا ئاسىيادىكى]] كېڭەيمىچىلىكىنى چەكلەش ئۈچۈن ئەنگىلىيە-چىڭ سۇلالىسى ئىتتىپاقى قۇرۇشنى تەكلىپ قىلدى.

ئىلى كرىزىسى مەزگىلىدە، چىڭ خىتاي رۇسىيەنىڭ ئىلىنى ئىشغال قىلغانلىقى ئۈچۈن رۇسىيەگە قارشى ئۇرۇش قىلىش بىلەن تەھدىت سالغاندا، ئەنگىلىيە ئوفېتسېرى چارلىز جورج گوردون ئەنگىلىيە تەرىپىدىن رۇسىيەگە قارشى ئۇرۇش قىلىش ئېھتىماللىقى توغرىسىدا مەسلىھەت بېرىش ئۈچۈن چىڭ سۇلالىسىغا ئەۋەتىلگەن. 

رۇسلار ئىلى كرىزىسى مەزگىلىدە خىتايلارنىڭ زامانىۋى قوراللارنى كۆپەيتىۋاتقانلىقىنى، خىتايلارنىڭ گېرمانىيەدىن مىڭلىغان مىلتىق سېتىۋالغانلىقىنى كۆزەتكەن.  1880-يىلى، چىڭ سۇلالىسى ياۋروپادىن تورپېدا، توپ ۋە 260،260 زامانىۋى مىلتىق سېتىۋالغانلىقتىن، ئانتۋېرپتىن پاراخوتلار ئارقىلىق چىڭ سۇلالىسىغا زور مىقداردا ھەربىي ئۈسكۈنىلەر ۋە مىلتىقلار يەتكۈزۈلدى. &lt;ref name=&quot;Marshall2006&quot; /&gt;

رۇسىيە ھەربىي كۆزەتكۈچىسى DV پۇتىياتيا 1888-يىلى چىڭ سۇلالىسىغا زىيارەتكە بارغان ۋە چىڭ سۇلالىسى-رۇسىيە چېگراسى بويىدىكى شەرقىي شىمال چىڭ سۇلالىسى زىمىنىنىڭ (مانجۇرىيە) رايونىدا، چىڭ سۇلالىسى ئەسكەرلىرىنىڭ بەلگىلىك ئەھۋاللاردا «ياۋروپا تاكتىكىسى» غا ماھىر بولۇپ، كرۇپ توپچىلىرى، ۋىنچېستېر كاربىنلىرى ۋە ماۋسېر مىلتىقى قاتارلىق زامانىۋى قوراللار بىلەن قوراللانغانلىقىنى بايقىغان. 

رۇسىيە كونتروللۇقىدىكى رايونلارغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاي كونتروللۇقىدىكى رايونلاردىكى مۇسۇلمان قىرغىزلارغا (قازاقلارغا) كۆپرەك ئىمتىيازلار بېرىلگەن. رۇس كۆچمەنلىرى مۇسۇلمان كۆچمەن قىرغىزلارغا قارشى ئۇرۇش قىلدى، بۇ رۇسلارنىڭ خىتايغا قارشى ھەر قانداق توقۇنۇشتا قىرغىزلارنىڭ مەسئۇلىيىتى بارلىقىغا ئىشىنىشىگە سەۋەب بولدى. مۇسۇلمان قىرغىزلار ئۇرۇشتا چىڭ سۇلالىسىنىڭ رۇسىيەنى مەغلۇپ قىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. 

رۇسىيەلىك خىتتايشۇناسلار، رۇسىيە ئاخبارات ۋاسىتىلىرى، ئىچكى ئىسيان تەھدىتى، بېرلىن قۇرۇلتىيىنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان رەزىل ئورنى ۋە رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ ناچار ئەھۋالى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىىڭ رۇسىيەنىڭ سانت پېتېربۇرگدا چىڭ سۇلالىسى بىلەن سۆھبەتلىشىشكە ۋە ئىلىنىڭ كۆپ قىسمىنى چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇشقا مەجبۇرلىغنلىقىنى ئېيتىدۇ. 

== پامىر ==
چاتام ئۆيى مەنبەلىرىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا،  [[پامىر ئېگىزلىكى|پامىرنىڭ]] تاجىكىستان قىسمى بۇ شەرتنامە جەريانىدا ئاساسەن يۆتكىلىپ، ھازىرقى [[تاجىكىستان|تاجىكىستانغا]] قوشۇلغان، قالغان قىسىملىرى، مەسىلەن [[تاشقورغان بازىرى|تاشقورغان]] ۋادىسى، خىتاينىڭ قولىدا قالغان.
  
[[تۈر:خىتتاي روسىيە شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:1881 شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:ئىلى سۇلتانلىقى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:خىتتاي شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:رۇسىيە شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>43onsnm6ouqm4s81pcxfa8ehjrvwpa4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>176559</id>
      <parentid>176558</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1375169804|Treaty of Saint Petersburg (1881)]]&quot;</comment>
      <origin>176559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18362" sha1="fnlpat7k7o49e90f0lx8vcu544gv9dk" xml:space="preserve">
 &lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;'''سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى''' [ a ] ياكى '''ئىلى شەرتنامىسى''' [ b ] [[چارروسىيە ئىمپېرىيەسى|رۇسىيە ئىمپېرىيىسى]] بىلەن [[چىڭ سۇلالىسى]] ئوتتۇرىسىدىكى تەڭسىز شەرتنامە بولۇپ، 24 يىلى [[روسىيە|رۇسىيەنىڭ]] [[Sankt-Pétérburg|سانت پېتېربۇرگ]] شەھىرىدە ئىمزالانغان.      بۇ، 1871-يىلدىن بۇيان تۇڭگان قوزغىلىڭى مەزگىلىدە رۇسىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان [[ئىلى دەرياسى|ئىلى]] ئويمانلىقى رايونىنىڭ شەرقىي قىسمى، يەنى يەتتەسۇنىڭ چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇلۇشىنى كاپالەتلەندۈردى.  

رۇسىيە تۈركستاننى ئىشغال قىلغاندا، رۇسىيە شەرقىي قازاقىستاننىڭ ھازىرقى خىتاي چېگراسىغىچە بولغان جايلارنىڭ كونتروللۇقىنى قولغا كىرگۈزدى. تۇڭگان قوزغىلىڭى مەزگىلىدە، چىڭ سۇلالىسى غەربىي زېمىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى كونترول قىلالماي قالدى، ھوقۇق ھەر خىل گۇرۇھلارنىڭ قولىغا ئۆتتى.  1871-يىلى رۇسىيە [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى|ئىلى]] زېمىنىنى ئىشغال قىلدى. مەڭگۈلۈك قوشۇۋېلىش توغرىسىدا سۆز بولۇۋاتاتتى، ئەمما سانت پېتېربۇرگ پۇقرالىرىنى قوغداش ئۈچۈن بۇ زېمىننى ئىشغال قىلغانلىقىنى جاكارلىدى.  1877-يىلىغا كەلگەندە، شىنجاڭدىكى خىتاي ھاكىمىيىتى قايتىدىن تىكلەندى. 

چۇڭخوۋ سۆھبەتلىشىش ئۈچۈن رۇسىيەگە ئەۋەتىلدى. 1879-يىلى سېنتەبىردە، ئۇ لىۋادىيە شەرتنامىسىنى تۈزدى. رۇسىيە ئىلى ۋادىسىنىڭ غەربىي جەنۇب ئۇچىدىكى تېكەس ۋادىسىنى ساقلاپ قالىدۇ ۋە تاغلاردىن ئۆتۈپ تارىم ئويمانلىقىغا ئۆتىدۇ. چىڭ سۇلالىسى 5 مىليون رۇبلى تۆلەيدۇ، ھەمدە ھەر خىل سودا ئىمتىيازلىرى بېرىلىدۇ. 1880-يىلى يانۋاردا، چۇڭخوۋ بېيجىڭغا قايتىپ كەلدى ۋە غەزەپ بىلەن قارشى ئېلىندى. ئۇ ۋەتىنىگە خىيانەت قىلغانلىقى ئېلان قىلىنىپ، قولغا ئېلىنىپ، ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.

زېڭ جىزې يېڭى باش ئەلچى بولۇپ تەيىنلەندى. رۇسىيە چۇڭخو قويۇپ بېرىلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا سۆھبەتلىشىشنى رەت قىلدى، باشقا كۈچلەر بۇنى قوللىدى. 1880-يىلى ئاۋغۇستتا چۇڭخو قويۇپ بېرىلدى، سۆھبەتلەر قايتىدىن باشلاندى. 

سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى 1881-يىلى 2-ئاينىڭ 24- كۈنى ئىمزالاندى.       ۋە ئالتە ئاي ئىچىدە تەستىقلىنىپ ئېلان قىلىندى. ئىككى يىلدىن كېيىن (1883-يىلى 3-ئايدا)، رۇسىيە بۇ رايوندىكى ئەسكەرلىرىنى چېكىندۈرۈپ ئۆتكۈزۈپ بەردى . چېگرادا بەزى كىچىك مەسىلىلەر كۆرۈلدى، ھەمدە 10-ئاينىڭ  31- كۈنى ئاخىرقى كېلىشىم ئىمزالاندى.     

رۇسىيەنى تاشقى ئىشلار ۋازارىتىنىڭ ئاسىيا ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ باشلىقى نىكولاس دې گىئېرس (ئۇ 1882-يىلى مىنىستىر بولغان) ۋە رۇسىيەنىڭ چىڭ سۇلالىسىدىكى باش ئەلچىسى ئېۋگېن بۇتزوۋ ۋەكىللىك قىلدى. 

== خۇلاسە ==
1-ماددىغا ئاساسەن، رۇسىيە ئىشغال قىلىنغان رايوننىڭ كۆپ قىسمىنى چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇپ بېرىشكە قوشۇلدى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى 2-ماددىدا رايون ئاھالىلىرىنىڭ، مىللىتى ۋە دىنىغا قارىماي، قوزغىلاڭ مەزگىلىدە قىلغان قىلمىشلىرى ئۈچۈن زىيانسىز دەپ قارىلىشىغا قوشۇلدى. 3-ماددىغا ئاساسەن، بۇ رايون ئاھالىلىرى رۇسىيەدە تۇرۇشقا ياكى كۆچۈپ كېتىشكە رۇخسەت قىلىنىدۇ ھەمدە رۇسىيە قوشۇنلىرى چېكىنىشتىن بۇرۇن ئۇلاردىن قايسى تاللاش توغرىسىدا سورالىدۇ.

6-ماددىغا ئاساسەن ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى روسىيەگە 9000،000 «مېتال رۇبلى» تۆلەيدۇ ( Russian   ) ; French   ؛ ئېھتىمال، كۈمۈش سوممىلار) ئىشغال قىلىش چىقىمىنى تۆلەش، قوزغىلاڭ مەزگىلىدە مال-مۈلكىنى يوقاتقان رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ دەۋالىرىنى تۆلەش ۋە قوزغىلاڭ مەزگىلىدە ئۆلتۈرۈلگەن رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ ئائىلىلىرىگە ماددىي ياردەم سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى كېرەك ئىدى.

7-ماددىدا ئىلى ۋادىسىدىكى يېڭى چېگرا بېكىتىلدى. چېگرانىڭ غەربىدىكى رايون رۇسىيە تەرىپىدىن «رۇسىيە پۇقراسى بولۇشنى تاللايدىغان ۋە ئۆزلىرى ئىگىدارچىلىق قىلغان زېمىنلاردىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولىدىغان رايون ئاھالىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش» ئۈچۈن ساقلاپ قېلىندى.

بۇ شەرتنامىنىڭ 8-ماددىسىدا يەنە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى زەيسان كۆلىنىڭ شەرقىدىكى رايوندا (ھازىرقى [[شەرقىي قازاقىستان ئوبلاستى|شەرقىي قازاقىستان ئۆلكىسى]] [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭنىڭ]] [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى|ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ]] شىمالىي قىسمى بىلەن چېگرىلىنىدۇ) چېگرانى كىچىك تەڭشەش بەلگىلەنگەن.

10-ماددىدا رۇسىيەنىڭ چىڭ سۇلالىسى ئىمپېرىيىسىنىڭ غەربىي شىمال رايونلىرىدا ( [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭ]] ، [[گەنسۇ ئۆلكىسى|گەنسۇ]] ۋە [[موڭغۇلىيە|تاشقى موڭغۇلىيە]] ) كونسۇل تورىنى كېڭەيتىشىگە يول قويۇلغان. ئىلى شەھىرى ( [[غۇلجا شەھىرى|قۇلجا]] ) ، تارباگاتاي (چۇگۇچاك ، [[چۆچەك شەھىرى|تاچېڭ]] ) ، [[قەشقەر شەھىرى|قەشقەر]] ۋە ئۇرگا ( [[ئۇلانباتۇر|ئۇلان باتور]] ) دىكى كونسۇلخانىلاردىن باشقا ، روسىيە سۇجۇ ( [[جيۇچۈەن شەھىرى|جيۇچۇەن]] ) ۋە [[تۇرپان شەھىرى|تۇرپاندا]] كونسۇلخانا ئاچىدۇ. سودا مىقدارىنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن، رۇسىيەنىڭ كېيىنچە كوبدو ( خوۋد )، ئۇلىياسۇتاي ( ئۇلىياستاي )، قۇمۇل ( [[قۇمۇل شەھىرى|قۇمۇل]] )، [[ئۈرۈمچى شەھىرى|ئۈرۈمچى]] ۋە گۇچېڭ ( [[گۇچۇڭ ناھىيىسى|قىتاي]] ) دا كونسۇلخانىلارنى قۇرۇشىغا رۇخسەت قىلىنىدۇ.

12-ماددىدا رۇس سودىگەرلىرىنىڭ موڭغۇلىيە ۋە شىنجاڭدىكى باجسىز سودا قىلىش ھوقۇقى تەستىقلانغان. بۇ شەرتنامىدە يەنە رۇسىيە سودىگەرلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنى ئاسانلاشتۇرۇش ۋە ئىككى تەرەپلىك سودىنى تەڭشەش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ھەر خىل بەلگىلىمىلەر بار ئىدى. شەرتنامىنىڭ قوشۇمچە ھۆججىتىدە ئىككى دۆلەتنىڭ ئىشلىتىشى كېرەك بولغان چېگرا ئېغىزلىرىنىڭ تىزىملىكى بەلگىلەنگەن.

== نەتىجىلىرى ==
سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى رۇسىيەدىكى نۇرغۇن كىشىلەر، مەسىلەن ئۇرۇش مىنىستىرى دىمىترىي مىلۇتىن ۋە داڭلىق ھەربىي قوماندان ئالېكسېي برۇسىلوف تەرىپىدىن زور يوقىتىش ۋە ئارقىغا چېكىنىش دەپ قارالدى. 

بىر قانچە مىڭ [[تۇڭگان مىللىتى|تۇڭگان]] ( [[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇ]] ) ۋە [[تارانچى]] ( [[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]] ) ئائىلىسى بۇ شەرتنامىدىن پايدىلىنىپ، رۇسىيە كونترول قىلىۋاتقان رايونغا، بۈگۈنكى [[قازاقىستان|قازاقىستاننىڭ]] جەنۇبىي شەرقىي قىسمىغا ۋە [[قىرغىزىستان|قىرغىزىستاننىڭ]] شىمالىغا كۆچۈپ كەلدى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى تېزلا چىڭ سۇلالىسىغا قايتىپ كەلگەن بولسىمۇ، كۆپىنچىسى رۇسىيە زېمىنىدا قالغان، ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى شۇنىڭدىن كېيىن [[قازاقىستان]] ۋە شىمالىي [[قىرغىزىستان|قىرغىزىستاندا]] ياشاپ كەلگەن.

شەرتنامىنىڭ 7-ماددىسىدا بەلگىلەنگەن ئىككى ئىمپېرىيە ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا [[قازاقىستان]] بىلەن [[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى|چىڭ سۇلالىسى]] ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا بولۇپ قالىدۇ.

تارىخچىلار 19-ئەسىردە چىڭ سۇلالىسىنىڭ غەرب ئىمپېرىيالىزمىغا بولغان ئاجىزلىقىنى ئاساسلىقى ئۇنىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئاجىزلىقىدىن دەپ قارىغان؛ ئەسىرلەر بويى قەستەن يالغۇزلۇققا ئۇچرىغانلىقى ، چىڭنىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ياۋروپادىكى ئوخشاش قوشۇنلىرىدىن قاتتىق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەنلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، چىڭلار قۇرۇقلۇقتا ئۇرۇش قىلىۋاتقان غەربلىكلەرگە قارشى بەزى ھەربىي مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشتى. تارىخچى ئېدۋارد ل. درېيېر مۇنداق دېگەن: «چىڭ سۇلالىسىنىڭ 19-ئەسىردىكى خورلۇقلىرى ئۇنىڭ دېڭىزدىكى ئاجىزلىقى ۋە مەغلۇبىيىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىدى. ئەپيۇن ئۇرۇشى باشلانغاندا، چىڭ سۇلالىسىنىڭ بىرلىككە كەلگەن دېڭىز ئارمىيىسى يوق ئىدى، دېڭىزدىن ھۇجۇم قىلىشقا قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنىمۇ بىلمەيتتى؛ ئەنگىلىيە قوشۇنلىرى خالىغان يېرىگە پاراخوت بىلەن باردى ۋە پارغا ئايلاندى... [[ئىككىنچى قېتىملىق ئەپيۇن ئۇرۇشى|ئوق ئۇرۇشى]] (1856-60) دە، چىڭ سۇلالىسىلۇقلارنىڭ 1860-يىلدىكى ئەنگىلىيە-فىرانسىيە ئېكىسپېدىتسىيەسىنىڭ جىلي قولتۇقىغا پاراخوت بىلەن كىرىپ، بېيجىڭغا مۇمكىن قەدەر يېقىنلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ ھېچقانداق يولى يوق ئىدى. بۇ ئارىدا، يېڭى، زامانىۋى چىڭ سۇلالىسى قوشۇنلىرى ئوتتۇرا ئەسىردىكى قوزغىلاڭلارنى باستۇرۇپ، رۇسىيەنى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تالاش-تارتىشلىق چېگرالارنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىشقا مەجبۇرلىدى ۋە چىڭ سۇلالىسى-فىرانسىيە ئۇرۇشىدا (1884-85) قۇرۇقلۇقتىكى فرانسىيە قوشۇنلىرىنى مەغلۇپ قىلدى . ئەمما فىلوتنىڭ مەغلۇبىيىتى ۋە نەتىجىدە تەيۋەنگە بارىدىغان پارغا قاتنىشىغا تەھدىت سېلىش چىڭ سۇلالىسىنى پايدىسىز شەرتلەر بىلەن تىنچلىق تۈزۈشكە مەجبۇرلىدى». 

چىڭ سۇلالىسى 1881-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسىدە رۇسىيەنى تالاش-تارتىشلىق زېمىننى تاپشۇرۇشقا مەجبۇرلىغان، بۇ رۇسىيەگە قارشى «دىپلوماتىك غەلىبە» دەپ قارالغان.   رۇسىيە چىڭ چىڭ سۇلالىسىنىڭ جىددىي ھەربىي تەھدىت پەيدا قىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئېتىراپ قىلدى. غەربتىكى ئاممىۋى تاراتقۇلار چىڭ سۇلالىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش پروگراممىلىرى سەۋەبىدىن ھەربىي كۈچىيىۋاتقان دۆلەت ۋە غەرب دۇنياسىغا چوڭ تەھدىت دەپ تەسۋىرلىدى. ئۇلار ھەتتا چىڭ سۇلالىسىنىڭ [[ئاۋستىرالىيە|ئاۋسترالىيە]] قاتارلىق غەرب مۇستەملىكىلىرىنى بويسۇندۇرالايدىغانلىقىدىن ئەندىشە قىلدى. 

ئەنگىلىيەلىك كۆزەتكۈچى دېمېترىيۇس چارلىز دې كاۋاناگ بولگېر رۇسىيەنىڭ [[ئوتتۇرا ئاسىيا|ئوتتۇرا ئاسىيادىكى]] كېڭەيمىچىلىكىنى چەكلەش ئۈچۈن ئەنگىلىيە-چىڭ سۇلالىسى ئىتتىپاقى قۇرۇشنى تەكلىپ قىلدى.

ئىلى كرىزىسى مەزگىلىدە، چىڭ خىتاي رۇسىيەنىڭ ئىلىنى ئىشغال قىلغانلىقى ئۈچۈن رۇسىيەگە قارشى ئۇرۇش قىلىش بىلەن تەھدىت سالغاندا، ئەنگىلىيە ئوفېتسېرى چارلىز جورج گوردون ئەنگىلىيە تەرىپىدىن رۇسىيەگە قارشى ئۇرۇش قىلىش ئېھتىماللىقى توغرىسىدا مەسلىھەت بېرىش ئۈچۈن چىڭ سۇلالىسىغا ئەۋەتىلگەن. 

رۇسلار ئىلى كرىزىسى مەزگىلىدە خىتايلارنىڭ زامانىۋى قوراللارنى كۆپەيتىۋاتقانلىقىنى، خىتايلارنىڭ گېرمانىيەدىن مىڭلىغان مىلتىق سېتىۋالغانلىقىنى كۆزەتكەن.  1880-يىلى، چىڭ سۇلالىسى ياۋروپادىن تورپېدا، توپ ۋە 260،260 زامانىۋى مىلتىق سېتىۋالغانلىقتىن، ئانتۋېرپتىن پاراخوتلار ئارقىلىق چىڭ سۇلالىسىغا زور مىقداردا ھەربىي ئۈسكۈنىلەر ۋە مىلتىقلار يەتكۈزۈلدى. &lt;ref name=&quot;Marshall2006&quot; /&gt;

رۇسىيە ھەربىي كۆزەتكۈچىسى DV پۇتىياتيا 1888-يىلى چىڭ سۇلالىسىغا زىيارەتكە بارغان ۋە چىڭ سۇلالىسى-رۇسىيە چېگراسى بويىدىكى شەرقىي شىمال چىڭ سۇلالىسى زىمىنىنىڭ (مانجۇرىيە) رايونىدا، چىڭ سۇلالىسى ئەسكەرلىرىنىڭ بەلگىلىك ئەھۋاللاردا «ياۋروپا تاكتىكىسى» غا ماھىر بولۇپ، كرۇپ توپچىلىرى، ۋىنچېستېر كاربىنلىرى ۋە ماۋسېر مىلتىقى قاتارلىق زامانىۋى قوراللار بىلەن قوراللانغانلىقىنى بايقىغان. 

رۇسىيە كونتروللۇقىدىكى رايونلارغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاي كونتروللۇقىدىكى رايونلاردىكى مۇسۇلمان قىرغىزلارغا (قازاقلارغا) كۆپرەك ئىمتىيازلار بېرىلگەن. رۇس كۆچمەنلىرى مۇسۇلمان كۆچمەن قىرغىزلارغا قارشى ئۇرۇش قىلدى، بۇ رۇسلارنىڭ خىتايغا قارشى ھەر قانداق توقۇنۇشتا قىرغىزلارنىڭ مەسئۇلىيىتى بارلىقىغا ئىشىنىشىگە سەۋەب بولدى. مۇسۇلمان قىرغىزلار ئۇرۇشتا چىڭ سۇلالىسىنىڭ رۇسىيەنى مەغلۇپ قىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. 

رۇسىيەلىك خىتتايشۇناسلار، رۇسىيە ئاخبارات ۋاسىتىلىرى، ئىچكى ئىسيان تەھدىتى، بېرلىن قۇرۇلتىيىنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان رەزىل ئورنى ۋە رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ ناچار ئەھۋالى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىىڭ رۇسىيەنىڭ سانت پېتېربۇرگدا چىڭ سۇلالىسى بىلەن سۆھبەتلىشىشكە ۋە ئىلىنىڭ كۆپ قىسمىنى چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇشقا مەجبۇرلىغنلىقىنى ئېيتىدۇ. 

== پامىر ==
چاتام ئۆيى مەنبەلىرىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا،  [[پامىر ئېگىزلىكى|پامىرنىڭ]] تاجىكىستان قىسمى بۇ شەرتنامە جەريانىدا ئاساسەن يۆتكىلىپ، ھازىرقى [[تاجىكىستان|تاجىكىستانغا]] قوشۇلغان، قالغان قىسىملىرى، مەسىلەن [[تاشقورغان بازىرى|تاشقورغان]] ۋادىسى، خىتاينىڭ قولىدا قالغان.
  
[[تۈر:خىتتاي روسىيە شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:1881 شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:ئىلى سۇلتانلىقى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:خىتتاي شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:رۇسىيە شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>fnlpat7k7o49e90f0lx8vcu544gv9dk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>176560</id>
      <parentid>176559</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>176560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18444" sha1="3e48pnbgzrcv9mkeu5vb114u9kgdqlh" xml:space="preserve">
'''سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى''' ياكى '''ئىلى شەرتنامىسى'''   [[چارروسىيە ئىمپېرىيەسى|رۇسىيە ئىمپېرىيىسى]] بىلەن [[چىڭ سۇلالىسى]] ئوتتۇرىسىدىكى تەڭسىز شەرتنامە بولۇپ،  1881-يىلى [[روسىيە|رۇسىيە]]نىڭ [[Sankt-Pétérburg|سانت پېتېربۇرگ]] شەھىرىدە ئىمزالانغان.      بۇ، 1871-يىلدىن بۇيان تۇڭگان قوزغىلىڭى مەزگىلىدە رۇسىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان [[ئىلى دەرياسى|ئىلى]] ئويمانلىقى رايونىنىڭ شەرقىي قىسمى، يەنى يەتتەسۇنىڭ ئەسلىدىكى ئىلى ۋىلايىتىنىڭ چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇلۇشىنى كاپالەتلەندۈردى.  

رۇسىيە تۈركستاننى ئىشغال قىلغاندا، رۇسىيە شەرقىي قازاقىستاننىڭ ھازىرقى خىتاي چېگراسىغىچە بولغان جايلارنىڭ كونتروللۇقىنى قولغا كىرگۈزدى. تۇڭگان قوزغىلىڭى مەزگىلىدە، چىڭ سۇلالىسى غەربىي زېمىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى كونترول قىلالماي قالدى، ھوقۇق ھەر خىل گۇرۇھلارنىڭ قولىغا ئۆتتى.  1871-يىلى رۇسىيە [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى|ئىلى]] زېمىنىنى ئىشغال قىلدى. مەڭگۈلۈك قوشۇۋېلىش توغرىسىدا سۆز بولۇۋاتاتتى، ئەمما سانت پېتېربۇرگ پۇقرالىرىنى قوغداش ئۈچۈن بۇ زېمىننى ئىشغال قىلغانلىقىنى جاكارلىدى.  1877-يىلىغا كەلگەندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتاي ھاكىمىيىتى قايتىدىن تىكلەندى. 

چۇڭخوۋ سۆھبەتلىشىش ئۈچۈن رۇسىيەگە ئەۋەتىلدى. 1879-يىلى سېنتەبىردە، ئۇ لىۋادىيە شەرتنامىسىنى تۈزدى. شەرتنامىدە «رۇسىيە ئىلى ۋادىسىنىڭ غەربىي جەنۇب ئۇچىدىكى تارىم ئويمانلىقىغا ئۆتىدىغان تېكەس ۋادىسىنى ساقلاپ قالىدۇ ۋە تاغلار ئىككى دۆلەت چېگراسى بولىدۇ. چىڭ سۇلالىسى 5 مىليون رۇبلى تۆلەيدۇ، ھەمدە ھەر خىل سودا ئىمتىيازلىرى بېرىلىدۇ» دىيىلگەن ئىدى. 1880-يىلى يانۋاردا، چۇڭخوۋ بېيجىڭغا قايتىپ كەلدى ۋە غەزەپ بىلەن قارشى ئېلىندى. ئۇ ۋەتىنىگە خىيانەت قىلغانلىقى ئېلان قىلىنىپ، قولغا ئېلىنىپ، ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.

زېڭ جىزې يېڭى باش ئەلچى بولۇپ تەيىنلەندى. رۇسىيە چۇڭخو قويۇپ بېرىلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا سۆھبەتلىشىشنى رەت قىلدى، باشقا كۈچلەر بۇنى قوللىدى. 1880-يىلى ئاۋغۇستتا چۇڭخو قويۇپ بېرىلدى، سۆھبەتلەر قايتىدىن باشلاندى. 

سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى 1881-يىلى 2-ئاينىڭ 24- كۈنى ئىمزالاندى.       ۋە ئالتە ئاي ئىچىدە تەستىقلىنىپ ئېلان قىلىندى. ئىككى يىلدىن كېيىن (1883-يىلى 3-ئايدا)، رۇسىيە بۇ رايوندىكى ئەسكەرلىرىنى چېكىندۈرۈپ ئۆتكۈزۈپ بەردى . چېگرادا بەزى كىچىك مەسىلىلەر كۆرۈلدى، ھەمدە 10-ئاينىڭ  31- كۈنى ئاخىرقى كېلىشىم ئىمزالاندى.     

رۇسىيەنى تاشقى ئىشلار ۋازارىتىنىڭ ئاسىيا ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ باشلىقى نىكولاس دې گىئېرس (ئۇ 1882-يىلى مىنىستىر بولغان) ۋە رۇسىيەنىڭ چىڭ سۇلالىسىدىكى باش ئەلچىسى ئېۋگېن بۇتزوۋ ۋەكىللىك قىلدى. 

== خۇلاسە ==
1-ماددىغا ئاساسەن، رۇسىيە ئىشغال قىلىنغان رايوننىڭ كۆپ قىسمىنى چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇپ بېرىشكە قوشۇلدى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى 2-ماددىدا رايون ئاھالىلىرىنىڭ، مىللىتى ۋە دىنىغا قارىماي، قوزغىلاڭ مەزگىلىدە قىلغان قىلمىشلىرى ئۈچۈن زىيانسىز دەپ قارىلىشىغا قوشۇلدى. 3-ماددىغا ئاساسەن، بۇ رايون ئاھالىلىرى رۇسىيەدە تۇرۇشقا ياكى كۆچۈپ كېتىشكە رۇخسەت قىلىنىدۇ ھەمدە رۇسىيە قوشۇنلىرى چېكىنىشتىن بۇرۇن ئۇلاردىن قايسى تاللاش توغرىسىدا سورالىدۇ.

6-ماددىغا ئاساسەن ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى روسىيەگە  ئىشغال قىلىش چىقىمىنى تۆلەش، قوزغىلاڭ مەزگىلىدە مال-مۈلكىنى يوقاتقان رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ دەۋالىرىنى تۆلەش ۋە قوزغىلاڭ مەزگىلىدە ئۆلتۈرۈلگەن رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ ئائىلىلىرىگە ماددىي ياردەم سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى ئۈچۈن  9000،000   رۇبلى قىممىتىدە كۆمۈش ياكى ئالتۇن تۆلەيدۇ دەپ بېكىتىلدى.

7-ماددىدا ئىلى ۋادىسىدىكى يېڭى چېگرا بېكىتىلدى. چېگرانىڭ غەربىدىكى رايون رۇسىيە تەرىپىدىن «رۇسىيە پۇقراسى بولۇشنى تاللايدىغان ۋە ئۆزلىرى ئىگىدارچىلىق قىلغان زېمىنلاردىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولىدىغان رايون ئاھالىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش» ئۈچۈن ساقلاپ قېلىندى.

بۇ شەرتنامىنىڭ 8-ماددىسىدا يەنە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى زەيسان كۆلىنىڭ شەرقىدىكى رايوندا (ھازىرقى [[شەرقىي قازاقىستان ئوبلاستى|شەرقىي قازاقىستان ئۆلكىسى]] [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭنىڭ]] [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى|ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ]] شىمالىي قىسمى بىلەن چېگرىلىنىدۇ) چېگرانى كىچىك تەڭشەش بەلگىلەنگەن.

10-ماددىدا رۇسىيەنىڭ چىڭ سۇلالىسى ئىمپېرىيىسىنىڭ غەربىي شىمال رايونلىرىدا ( [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭ]] ، [[گەنسۇ ئۆلكىسى|گەنسۇ]] ۋە [[موڭغۇلىيە|تاشقى موڭغۇلىيە]] ) كونسۇل تورىنى كېڭەيتىشىگە يول قويۇلغان. ئىلى شەھىرى ( [[غۇلجا شەھىرى|غۇلجا]] ) ، [[تارباغاتاي ۋىلايىتى|تارباغاتاي]] ([[چۆچەك شەھىرى|چۆچەك]] ) ، [[قەشقەر شەھىرى|قەشقەر]] ۋە  [[ئۇلانباتۇر|ئۇلان باتور]]دىكى كونسۇلخانىلاردىن باشقا ، روسىيە سۇجۇ ( [[جيۇچۈەن شەھىرى|جيۇچۇەن]] ) ۋە [[تۇرپان شەھىرى|تۇرپاندا]] كونسۇلخانا ئاچىدۇ. سودا مىقدارىنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن، رۇسىيەنىڭ كېيىنچە كوبدو ( خوۋد )، ئۇلىياسۇتاي ( ئۇلىياستاي )، قۇمۇل ( [[قۇمۇل شەھىرى|قۇمۇل]] )، [[ئۈرۈمچى شەھىرى|ئۈرۈمچى]] ۋە   [[گۇچۇڭ ناھىيىسى|گۇچۇڭ]]  دا كونسۇلخانىلارنى قۇرۇشىغا رۇخسەت قىلىنىدۇ.

12-ماددىدا رۇس سودىگەرلىرىنىڭ موڭغۇلىيە ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى باجسىز سودا قىلىش ھوقۇقى تەستىقلانغان. بۇ شەرتنامىدە يەنە رۇسىيە سودىگەرلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنى ئاسانلاشتۇرۇش ۋە ئىككى تەرەپلىك سودىنى تەڭشەش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ھەر خىل بەلگىلىمىلەر بار ئىدى. شەرتنامىنىڭ قوشۇمچە ھۆججىتىدە ئىككى دۆلەتنىڭ ئىشلىتىشى كېرەك بولغان چېگرا ئېغىزلىرىنىڭ تىزىملىكى بەلگىلەنگەن.

== نەتىجىلىرى ==
سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى رۇسىيەدىكى نۇرغۇن كىشىلەر، مەسىلەن ئۇرۇش مىنىستىرى دىمىترىي مىلۇتىن ۋە داڭلىق ھەربىي قوماندان ئالېكسېي برۇسىلوف تەرىپىدىن زور يوقىتىش ۋە ئارقىغا چېكىنىش دەپ قارالدى. 

بىر قانچە مىڭ [[تۇڭگان مىللىتى|تۇڭگان]] ( [[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇ]] ) ۋە [[تارانچى]] ( [[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]] ) ئائىلىسى بۇ شەرتنامىدىن پايدىلىنىپ، رۇسىيە كونترول قىلىۋاتقان رايونغا، بۈگۈنكى [[قازاقىستان|قازاقىستاننىڭ]] جەنۇبىي شەرقىي قىسمىغا ۋە [[قىرغىزىستان|قىرغىزىستاننىڭ]] شىمالىغا كۆچۈپ كەلدى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى تېزلا چىڭ سۇلالىسىغا قايتىپ كەلگەن بولسىمۇ، كۆپىنچىسى رۇسىيە زېمىنىدا قالغان، ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى شۇنىڭدىن كېيىن [[قازاقىستان]] ۋە شىمالىي [[قىرغىزىستان|قىرغىزىستاندا]] ياشاپ كەلگەن.

شەرتنامىنىڭ 7-ماددىسىدا بەلگىلەنگەن ئىككى ئىمپېرىيە ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا [[قازاقىستان]] بىلەن [[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى|چىڭ سۇلالىسى]] ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا بولۇپ قالدى.

تارىخچىلار 19-ئەسىردە چىڭ سۇلالىسىنىڭ غەرب ئىمپېرىيالىزمىغا بولغان ئاجىزلىقىنى ئاساسلىقى ئۇنىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئاجىزلىقىدىن دەپ قارىغان؛ ئەسىرلەر بويى قەستەن يالغۇزلۇققا ئۇچرىغانلىقى ، چىڭنىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ياۋروپادىكى ئوخشاش قوشۇنلىرىدىن قاتتىق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەنلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، چىڭلار قۇرۇقلۇقتا ئۇرۇش قىلىۋاتقان غەربلىكلەرگە قارشى بەزى ھەربىي مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشتى. تارىخچى ئېدۋارد ل. درېيېر مۇنداق دېگەن: «چىڭ سۇلالىسىنىڭ 19-ئەسىردىكى خورلۇقلىرى ئۇنىڭ دېڭىزدىكى ئاجىزلىقى ۋە مەغلۇبىيىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىدى. ئەپيۇن ئۇرۇشى باشلانغاندا، چىڭ سۇلالىسىنىڭ بىرلىككە كەلگەن دېڭىز ئارمىيىسى يوق ئىدى، دېڭىزدىن ھۇجۇم قىلىشقا قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنىمۇ بىلمەيتتى؛ ئەنگىلىيە قوشۇنلىرى خالىغان يېرىگە پاراخوت بىلەن باردى ۋە پارغا ئايلاندى... [[ئىككىنچى قېتىملىق ئەپيۇن ئۇرۇشى|ئوق ئۇرۇشى]] (1856-60) دە، چىڭ سۇلالىسىلۇقلارنىڭ 1860-يىلدىكى ئەنگىلىيە-فىرانسىيە ئېكىسپېدىتسىيەسىنىڭ جىلي قولتۇقىغا پاراخوت بىلەن كىرىپ، بېيجىڭغا مۇمكىن قەدەر يېقىنلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ ھېچقانداق يولى يوق ئىدى. بۇ ئارىدا، يېڭى، زامانىۋى چىڭ سۇلالىسى قوشۇنلىرى ئوتتۇرا ئەسىردىكى قوزغىلاڭلارنى باستۇرۇپ، رۇسىيەنى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تالاش-تارتىشلىق چېگرالارنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىشقا مەجبۇرلىدى ۋە چىڭ سۇلالىسى-فىرانسىيە ئۇرۇشىدا (1884-85) قۇرۇقلۇقتىكى فرانسىيە قوشۇنلىرىنى مەغلۇپ قىلدى . ئەمما فىلوتنىڭ مەغلۇبىيىتى ۋە نەتىجىدە تەيۋەنگە بارىدىغان پارغا قاتنىشىغا تەھدىت سېلىش چىڭ سۇلالىسىنى پايدىسىز شەرتلەر بىلەن تىنچلىق تۈزۈشكە مەجبۇرلىدى». 

چىڭ سۇلالىسى 1881-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسىدە رۇسىيەنى تالاش-تارتىشلىق زېمىننى تاپشۇرۇشقا مەجبۇرلىغان، بۇ رۇسىيەگە قارشى «دىپلوماتىك غەلىبە» دەپ قارالغان.   رۇسىيە چىڭ چىڭ سۇلالىسىنىڭ جىددىي ھەربىي تەھدىت پەيدا قىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئېتىراپ قىلدى. غەربتىكى ئاممىۋى تاراتقۇلار چىڭ سۇلالىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش پروگراممىلىرى سەۋەبىدىن ھەربىي كۈچىيىۋاتقان دۆلەت ۋە غەرب دۇنياسىغا چوڭ تەھدىت دەپ تەسۋىرلىدى. ئۇلار ھەتتا چىڭ سۇلالىسىنىڭ [[ئاۋستىرالىيە|ئاۋسترالىيە]] قاتارلىق غەرب مۇستەملىكىلىرىنى بويسۇندۇرالايدىغانلىقىدىن ئەندىشە قىلدى. 

ئەنگىلىيەلىك كۆزەتكۈچى دېمېترىيۇس چارلىز دې كاۋاناگ بولگېر رۇسىيەنىڭ [[ئوتتۇرا ئاسىيا|ئوتتۇرا ئاسىيادىكى]] كېڭەيمىچىلىكىنى چەكلەش ئۈچۈن ئەنگىلىيە-چىڭ سۇلالىسى ئىتتىپاقى قۇرۇشنى تەكلىپ قىلدى.

ئىلى كرىزىسى مەزگىلىدە، چىڭ خىتاي رۇسىيەنىڭ ئىلىنى ئىشغال قىلغانلىقى ئۈچۈن رۇسىيەگە قارشى ئۇرۇش قىلىش بىلەن تەھدىت سالغاندا، ئەنگىلىيە ئوفېتسېرى چارلىز جورج گوردون ئەنگىلىيە تەرىپىدىن رۇسىيەگە قارشى ئۇرۇش قىلىش ئېھتىماللىقى توغرىسىدا مەسلىھەت بېرىش ئۈچۈن چىڭ سۇلالىسىغا ئەۋەتىلگەن. 

رۇسلار ئىلى كرىزىسى مەزگىلىدە خىتايلارنىڭ زامانىۋى قوراللارنى كۆپەيتىۋاتقانلىقىنى، خىتايلارنىڭ گېرمانىيەدىن مىڭلىغان مىلتىق سېتىۋالغانلىقىنى كۆزەتكەن.  1880-يىلى، چىڭ سۇلالىسى ياۋروپادىن تورپېدا، توپ ۋە 260،260 زامانىۋى مىلتىق سېتىۋالغانلىقتىن، ئانتۋېرپتىن پاراخوتلار ئارقىلىق چىڭ سۇلالىسىغا زور مىقداردا ھەربىي ئۈسكۈنىلەر ۋە مىلتىقلار يەتكۈزۈلدى. &lt;ref name=&quot;Marshall2006&quot; /&gt;

رۇسىيە ھەربىي كۆزەتكۈچىسى DV پۇتىياتيا 1888-يىلى چىڭ سۇلالىسىغا زىيارەتكە بارغان ۋە چىڭ سۇلالىسى-رۇسىيە چېگراسى بويىدىكى شەرقىي شىمال چىڭ سۇلالىسى زىمىنىنىڭ (مانجۇرىيە) رايونىدا، چىڭ سۇلالىسى ئەسكەرلىرىنىڭ بەلگىلىك ئەھۋاللاردا «ياۋروپا تاكتىكىسى» غا ماھىر بولۇپ، كرۇپ توپچىلىرى، ۋىنچېستېر كاربىنلىرى ۋە ماۋسېر مىلتىقى قاتارلىق زامانىۋى قوراللار بىلەن قوراللانغانلىقىنى بايقىغان. 

رۇسىيە كونتروللۇقىدىكى رايونلارغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاي كونتروللۇقىدىكى رايونلاردىكى مۇسۇلمان قىرغىزلارغا (قازاقلارغا) كۆپرەك ئىمتىيازلار بېرىلگەن. رۇس كۆچمەنلىرى مۇسۇلمان كۆچمەن قىرغىزلارغا قارشى ئۇرۇش قىلدى، بۇ رۇسلارنىڭ خىتايغا قارشى ھەر قانداق توقۇنۇشتا قىرغىزلارنىڭ مەسئۇلىيىتى بارلىقىغا ئىشىنىشىگە سەۋەب بولدى. مۇسۇلمان قىرغىزلار ئۇرۇشتا چىڭ سۇلالىسىنىڭ رۇسىيەنى مەغلۇپ قىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. 

رۇسىيەلىك خىتتايشۇناسلار، رۇسىيە ئاخبارات ۋاسىتىلىرى، ئىچكى ئىسيان تەھدىتى، بېرلىن قۇرۇلتىيىنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان رەزىل ئورنى ۋە رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ ناچار ئەھۋالى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىىڭ رۇسىيەنىڭ سانت پېتېربۇرگدا چىڭ سۇلالىسى بىلەن سۆھبەتلىشىشكە ۋە ئىلىنىڭ كۆپ قىسمىنى چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇشقا مەجبۇرلىغنلىقىنى ئېيتىدۇ. 

== پامىر ==
چاتام ئۆيى مەنبەلىرىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا،  [[پامىر ئېگىزلىكى|پامىرنىڭ]] تاجىكىستان قىسمى بۇ شەرتنامە جەريانىدا ئاساسەن يۆتكىلىپ، ھازىرقى [[تاجىكىستان|تاجىكىستانغا]] قوشۇلغان، قالغان قىسىملىرى، مەسىلەن [[تاشقورغان بازىرى|تاشقورغان]] ۋادىسى، خىتاينىڭ قولىدا قالغان.
  
[[تۈر:خىتتاي روسىيە شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:1881 شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:ئىلى سۇلتانلىقى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:خىتتاي شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:رۇسىيە شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>3e48pnbgzrcv9mkeu5vb114u9kgdqlh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>176561</id>
      <parentid>176560</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T20:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>176561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18588" sha1="hct3t3zfnfyemhplhgcne91fr77ul45" xml:space="preserve">
'''سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى''' ياكى '''ئىلى شەرتنامىسى'''   [[چارروسىيە ئىمپېرىيەسى|رۇسىيە ئىمپېرىيىسى]] بىلەن [[چىڭ سۇلالىسى]] ئوتتۇرىسىدىكى تەڭسىز شەرتنامە بولۇپ،  1881-يىلى [[روسىيە|رۇسىيە]]نىڭ [[Sankt-Pétérburg|سانت پېتېربۇرگ]] شەھىرىدە ئىمزالانغان.      بۇ، 1871-يىلدىن بۇيان تۇڭگان قوزغىلىڭى مەزگىلىدە رۇسىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان [[ئىلى دەرياسى|ئىلى]] ئويمانلىقى رايونىنىڭ شەرقىي قىسمى، يەنى يەتتەسۇنىڭ ئەسلىدىكى [[ئىلى سۇلتانلىقى]] زىمىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇلۇشىنى كاپالەتلەندۈردى.  

چىڭ سۇلالىسى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغاندا، رۇسىيە شەرقىي قازاقىستاننىڭ ھازىرقى خىتاي چېگراسىغىچە بولغان جايلارنىڭ كونتروللۇقىنى قولغا كىرگۈزگەن ئىدى. تەيپىڭ تەنگو قوزغىلىڭى مەزگىلىدە، چىڭ سۇلالىسى غەربىي زېمىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى كونترول قىلالماي قالدى، ھوقۇق ھەر خىل گۇرۇھلارنىڭ قولىغا ئۆتتى.  1871-يىلى رۇسىيە [[ئىلى سۇلتانلىقى]] زېمىنىنى ئىشغال قىلدى. مەڭگۈلۈك قوشۇۋېلىش توغرىسىدا سۆز بولۇۋاتاتتى، ئەمما سانت پېتېربۇرگ پۇقرالىرىنى قوغداش ئۈچۈن بۇ زېمىننى ئىشغال قىلغانلىقىنى جاكارلىدى.  1877-يىلىغا كەلگەندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتاي ھاكىمىيىتى قايتىدىن تىكلەندى. 

چىڭ سۇلالىسى ئىلى رايونىنى قايتۇرىۋېلىش ئۈچۈن چۇڭخوۋنى سۆھبەتلىشىش ئۈچۈن رۇسىيەگە ئەۋەتتى. 1879-يىلى سېنتەبىردە، ئۇ لىۋادىيە شەرتنامىسىنى تۈزدى. شەرتنامىدە «رۇسىيە ئىلى ۋادىسىنىڭ غەربىي جەنۇب ئۇچىدىكى تارىم ئويمانلىقىغا ئۆتىدىغان تېكەس ۋادىسىنى ساقلاپ قالىدۇ ۋە تاغلار ئىككى دۆلەت چېگراسى بولىدۇ. چىڭ سۇلالىسى 5 مىليون رۇبلى تۆلەيدۇ، ھەمدە ھەر خىل سودا ئىمتىيازلىرى بېرىلىدۇ» دىيىلگەن ئىدى. 1880-يىلى يانۋاردا، چۇڭخوۋ بېيجىڭغا قايتىپ كەلدى ۋە غەزەپ بىلەن قارشى ئېلىندى. ئۇ ۋەتىنىگە خىيانەت قىلغانلىقى ئېلان قىلىنىپ، قولغا ئېلىنىپ، ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.

زېڭ جىزې يېڭى باش ئەلچى بولۇپ تەيىنلەندى. رۇسىيە چۇڭخو قويۇپ بېرىلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا سۆھبەتلىشىشنى رەت قىلدى، باشقا كۈچلەر بۇنى قوللىدى. 1880-يىلى ئاۋغۇستتا چۇڭخو قويۇپ بېرىلدى، سۆھبەتلەر قايتىدىن باشلاندى. 

سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى 1881-يىلى 2-ئاينىڭ 24- كۈنى ئىمزالاندى.       ۋە ئالتە ئاي ئىچىدە تەستىقلىنىپ ئېلان قىلىندى. ئىككى يىلدىن كېيىن (1883-يىلى 3-ئايدا)، رۇسىيە بۇ رايوندىكى ئەسكەرلىرىنى چېكىندۈرۈپ ئۆتكۈزۈپ بەردى . چېگرادا بەزى كىچىك مەسىلىلەر كۆرۈلدى، ھەمدە 10-ئاينىڭ  31- كۈنى ئاخىرقى كېلىشىم ئىمزالاندى.     

رۇسىيەنى تاشقى ئىشلار ۋازارىتىنىڭ ئاسىيا ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ باشلىقى نىكولاس دې گىئېرس (ئۇ 1882-يىلى مىنىستىر بولغان) ۋە رۇسىيەنىڭ چىڭ سۇلالىسىدىكى باش ئەلچىسى ئېۋگېن بۇتزوۋ ۋەكىللىك قىلدى. 

== خۇلاسە ==
1-ماددىغا ئاساسەن، رۇسىيە ئىشغال قىلىنغان رايوننىڭ كۆپ قىسمىنى چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇپ بېرىشكە قوشۇلدى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى 2-ماددىدا رايون ئاھالىلىرىنىڭ، مىللىتى ۋە دىنىغا قارىماي، قوزغىلاڭ مەزگىلىدە قىلغان قىلمىشلىرى ئۈچۈن زىيانسىز دەپ قارىلىشىغا قوشۇلدى. 3-ماددىغا ئاساسەن، بۇ رايون ئاھالىلىرى رۇسىيەدە تۇرۇشقا ياكى كۆچۈپ كېتىشكە رۇخسەت قىلىنىدۇ ھەمدە رۇسىيە قوشۇنلىرى چېكىنىشتىن بۇرۇن ئۇلاردىن قايسى تاللاش توغرىسىدا سورالىدۇ.

6-ماددىغا ئاساسەن ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى روسىيەگە  ئىشغال قىلىش چىقىمىنى تۆلەش، قوزغىلاڭ مەزگىلىدە مال-مۈلكىنى يوقاتقان رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ دەۋالىرىنى تۆلەش ۋە قوزغىلاڭ مەزگىلىدە ئۆلتۈرۈلگەن رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ ئائىلىلىرىگە ماددىي ياردەم سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى ئۈچۈن  9000،000   رۇبلى قىممىتىدە كۆمۈش ياكى ئالتۇن تۆلەيدۇ دەپ بېكىتىلدى.

7-ماددىدا ئىلى ۋادىسىدىكى يېڭى چېگرا بېكىتىلدى. چېگرانىڭ غەربىدىكى رايون رۇسىيە تەرىپىدىن «رۇسىيە پۇقراسى بولۇشنى تاللايدىغان ۋە ئۆزلىرى ئىگىدارچىلىق قىلغان زېمىنلاردىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولىدىغان رايون ئاھالىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش» ئۈچۈن ساقلاپ قېلىندى.

بۇ شەرتنامىنىڭ 8-ماددىسىدا يەنە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى زەيسان كۆلىنىڭ شەرقىدىكى رايوندا (ھازىرقى [[شەرقىي قازاقىستان ئوبلاستى|شەرقىي قازاقىستان ئۆلكىسى]] [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭنىڭ]] [[ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى|ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ]] شىمالىي قىسمى بىلەن چېگرىلىنىدۇ) چېگرانى كىچىك تەڭشەش بەلگىلەنگەن.

10-ماددىدا رۇسىيەنىڭ چىڭ سۇلالىسى ئىمپېرىيىسىنىڭ غەربىي شىمال رايونلىرىدا ( [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شىنجاڭ]] ، [[گەنسۇ ئۆلكىسى|گەنسۇ]] ۋە [[موڭغۇلىيە|تاشقى موڭغۇلىيە]] ) كونسۇل تورىنى كېڭەيتىشىگە يول قويۇلغان. ئىلى شەھىرى ( [[غۇلجا شەھىرى|غۇلجا]] ) ، [[تارباغاتاي ۋىلايىتى|تارباغاتاي]] ([[چۆچەك شەھىرى|چۆچەك]] ) ، [[قەشقەر شەھىرى|قەشقەر]] ۋە  [[ئۇلانباتۇر|ئۇلان باتور]]دىكى كونسۇلخانىلاردىن باشقا ، روسىيە سۇجۇ ( [[جيۇچۈەن شەھىرى|جيۇچۇەن]] ) ۋە [[تۇرپان شەھىرى|تۇرپاندا]] كونسۇلخانا ئاچىدۇ. سودا مىقدارىنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن، رۇسىيەنىڭ كېيىنچە كوبدو ( خوۋد )، ئۇلىياسۇتاي ( ئۇلىياستاي )، قۇمۇل ( [[قۇمۇل شەھىرى|قۇمۇل]] )، [[ئۈرۈمچى شەھىرى|ئۈرۈمچى]] ۋە   [[گۇچۇڭ ناھىيىسى|گۇچۇڭ]]  دا كونسۇلخانىلارنى قۇرۇشىغا رۇخسەت قىلىنىدۇ.

12-ماددىدا رۇس سودىگەرلىرىنىڭ موڭغۇلىيە ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى باجسىز سودا قىلىش ھوقۇقى تەستىقلانغان. بۇ شەرتنامىدە يەنە رۇسىيە سودىگەرلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنى ئاسانلاشتۇرۇش ۋە ئىككى تەرەپلىك سودىنى تەڭشەش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ھەر خىل بەلگىلىمىلەر بار ئىدى. شەرتنامىنىڭ قوشۇمچە ھۆججىتىدە ئىككى دۆلەتنىڭ ئىشلىتىشى كېرەك بولغان چېگرا ئېغىزلىرىنىڭ تىزىملىكى بەلگىلەنگەن.

== نەتىجىلىرى ==
سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسى رۇسىيەدىكى نۇرغۇن كىشىلەر، مەسىلەن ئۇرۇش مىنىستىرى دىمىترىي مىلۇتىن ۋە داڭلىق ھەربىي قوماندان ئالېكسېي برۇسىلوف تەرىپىدىن زور يوقىتىش ۋە ئارقىغا چېكىنىش دەپ قارالدى. 

بىر قانچە مىڭ [[تۇڭگان مىللىتى|تۇڭگان]] ( [[خۇيزۇ مىللىتى|خۇيزۇ]] ) ۋە [[تارانچى]] ( [[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]] ) ئائىلىسى بۇ شەرتنامىدىن پايدىلىنىپ، رۇسىيە كونترول قىلىۋاتقان رايونغا، بۈگۈنكى [[قازاقىستان|قازاقىستاننىڭ]] جەنۇبىي شەرقىي قىسمىغا ۋە [[قىرغىزىستان|قىرغىزىستاننىڭ]] شىمالىغا كۆچۈپ كەلدى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى تېزلا چىڭ سۇلالىسىغا قايتىپ كەلگەن بولسىمۇ، كۆپىنچىسى رۇسىيە زېمىنىدا قالغان، ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى شۇنىڭدىن كېيىن [[قازاقىستان]] ۋە شىمالىي [[قىرغىزىستان|قىرغىزىستاندا]] ياشاپ كەلگەن.

شەرتنامىنىڭ 7-ماددىسىدا بەلگىلەنگەن ئىككى ئىمپېرىيە ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا [[قازاقىستان]] بىلەن [[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى|چىڭ سۇلالىسى]] ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا بولۇپ قالدى.

تارىخچىلار 19-ئەسىردە چىڭ سۇلالىسىنىڭ غەرب ئىمپېرىيالىزمىغا بولغان ئاجىزلىقىنى ئاساسلىقى ئۇنىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئاجىزلىقىدىن دەپ قارىغان؛ ئەسىرلەر بويى قەستەن يالغۇزلۇققا ئۇچرىغانلىقى ، چىڭنىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ياۋروپادىكى ئوخشاش قوشۇنلىرىدىن قاتتىق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەنلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، چىڭلار قۇرۇقلۇقتا ئۇرۇش قىلىۋاتقان غەربلىكلەرگە قارشى بەزى ھەربىي مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشتى. تارىخچى ئېدۋارد ل. درېيېر مۇنداق دېگەن: «چىڭ سۇلالىسىنىڭ 19-ئەسىردىكى خورلۇقلىرى ئۇنىڭ دېڭىزدىكى ئاجىزلىقى ۋە مەغلۇبىيىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىدى. ئەپيۇن ئۇرۇشى باشلانغاندا، چىڭ سۇلالىسىنىڭ بىرلىككە كەلگەن دېڭىز ئارمىيىسى يوق ئىدى، دېڭىزدىن ھۇجۇم قىلىشقا قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنىمۇ بىلمەيتتى؛ ئەنگىلىيە قوشۇنلىرى خالىغان يېرىگە پاراخوت بىلەن باردى ۋە پارغا ئايلاندى... [[ئىككىنچى قېتىملىق ئەپيۇن ئۇرۇشى|ئوق ئۇرۇشى]] (1856-60) دە، چىڭ سۇلالىسىلۇقلارنىڭ 1860-يىلدىكى ئەنگىلىيە-فىرانسىيە ئېكىسپېدىتسىيەسىنىڭ جىلي قولتۇقىغا پاراخوت بىلەن كىرىپ، بېيجىڭغا مۇمكىن قەدەر يېقىنلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ ھېچقانداق يولى يوق ئىدى. بۇ ئارىدا، يېڭى، زامانىۋى چىڭ سۇلالىسى قوشۇنلىرى ئوتتۇرا ئەسىردىكى قوزغىلاڭلارنى باستۇرۇپ، رۇسىيەنى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تالاش-تارتىشلىق چېگرالارنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىشقا مەجبۇرلىدى ۋە چىڭ سۇلالىسى-فىرانسىيە ئۇرۇشىدا (1884-85) قۇرۇقلۇقتىكى فرانسىيە قوشۇنلىرىنى مەغلۇپ قىلدى . ئەمما فىلوتنىڭ مەغلۇبىيىتى ۋە نەتىجىدە تەيۋەنگە بارىدىغان پارغا قاتنىشىغا تەھدىت سېلىش چىڭ سۇلالىسىنى پايدىسىز شەرتلەر بىلەن تىنچلىق تۈزۈشكە مەجبۇرلىدى». 

چىڭ سۇلالىسى 1881-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسىدە رۇسىيەنى تالاش-تارتىشلىق زېمىننى تاپشۇرۇشقا مەجبۇرلىغان، بۇ رۇسىيەگە قارشى «دىپلوماتىك غەلىبە» دەپ قارالغان.   رۇسىيە چىڭ چىڭ سۇلالىسىنىڭ جىددىي ھەربىي تەھدىت پەيدا قىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئېتىراپ قىلدى. غەربتىكى ئاممىۋى تاراتقۇلار چىڭ سۇلالىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش پروگراممىلىرى سەۋەبىدىن ھەربىي كۈچىيىۋاتقان دۆلەت ۋە غەرب دۇنياسىغا چوڭ تەھدىت دەپ تەسۋىرلىدى. ئۇلار ھەتتا چىڭ سۇلالىسىنىڭ [[ئاۋستىرالىيە|ئاۋسترالىيە]] قاتارلىق غەرب مۇستەملىكىلىرىنى بويسۇندۇرالايدىغانلىقىدىن ئەندىشە قىلدى. 

ئەنگىلىيەلىك كۆزەتكۈچى دېمېترىيۇس چارلىز دې كاۋاناگ بولگېر رۇسىيەنىڭ [[ئوتتۇرا ئاسىيا|ئوتتۇرا ئاسىيادىكى]] كېڭەيمىچىلىكىنى چەكلەش ئۈچۈن ئەنگىلىيە-چىڭ سۇلالىسى ئىتتىپاقى قۇرۇشنى تەكلىپ قىلدى.

ئىلى كرىزىسى مەزگىلىدە، چىڭ خىتاي رۇسىيەنىڭ ئىلىنى ئىشغال قىلغانلىقى ئۈچۈن رۇسىيەگە قارشى ئۇرۇش قىلىش بىلەن تەھدىت سالغاندا، ئەنگىلىيە ئوفېتسېرى چارلىز جورج گوردون ئەنگىلىيە تەرىپىدىن رۇسىيەگە قارشى ئۇرۇش قىلىش ئېھتىماللىقى توغرىسىدا مەسلىھەت بېرىش ئۈچۈن چىڭ سۇلالىسىغا ئەۋەتىلگەن. 

رۇسلار ئىلى كرىزىسى مەزگىلىدە خىتايلارنىڭ زامانىۋى قوراللارنى كۆپەيتىۋاتقانلىقىنى، خىتايلارنىڭ گېرمانىيەدىن مىڭلىغان مىلتىق سېتىۋالغانلىقىنى كۆزەتكەن.  1880-يىلى، چىڭ سۇلالىسى ياۋروپادىن تورپېدا، توپ ۋە 260،260 زامانىۋى مىلتىق سېتىۋالغانلىقتىن، ئانتۋېرپتىن پاراخوتلار ئارقىلىق چىڭ سۇلالىسىغا زور مىقداردا ھەربىي ئۈسكۈنىلەر ۋە مىلتىقلار يەتكۈزۈلدى. &lt;ref name=&quot;Marshall2006&quot; /&gt;

رۇسىيە ھەربىي كۆزەتكۈچىسى DV پۇتىياتيا 1888-يىلى چىڭ سۇلالىسىغا زىيارەتكە بارغان ۋە چىڭ سۇلالىسى-رۇسىيە چېگراسى بويىدىكى شەرقىي شىمال چىڭ سۇلالىسى زىمىنىنىڭ (مانجۇرىيە) رايونىدا، چىڭ سۇلالىسى ئەسكەرلىرىنىڭ بەلگىلىك ئەھۋاللاردا «ياۋروپا تاكتىكىسى» غا ماھىر بولۇپ، كرۇپ توپچىلىرى، ۋىنچېستېر كاربىنلىرى ۋە ماۋسېر مىلتىقى قاتارلىق زامانىۋى قوراللار بىلەن قوراللانغانلىقىنى بايقىغان. 

رۇسىيە كونتروللۇقىدىكى رايونلارغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاي كونتروللۇقىدىكى رايونلاردىكى مۇسۇلمان قىرغىزلارغا (قازاقلارغا) كۆپرەك ئىمتىيازلار بېرىلگەن. رۇس كۆچمەنلىرى مۇسۇلمان كۆچمەن قىرغىزلارغا قارشى ئۇرۇش قىلدى، بۇ رۇسلارنىڭ خىتايغا قارشى ھەر قانداق توقۇنۇشتا قىرغىزلارنىڭ مەسئۇلىيىتى بارلىقىغا ئىشىنىشىگە سەۋەب بولدى. مۇسۇلمان قىرغىزلار ئۇرۇشتا چىڭ سۇلالىسىنىڭ رۇسىيەنى مەغلۇپ قىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. 

رۇسىيەلىك خىتتايشۇناسلار، رۇسىيە ئاخبارات ۋاسىتىلىرى، ئىچكى ئىسيان تەھدىتى، بېرلىن قۇرۇلتىيىنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان رەزىل ئورنى ۋە رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ ناچار ئەھۋالى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىىڭ رۇسىيەنىڭ سانت پېتېربۇرگدا چىڭ سۇلالىسى بىلەن سۆھبەتلىشىشكە ۋە ئىلىنىڭ كۆپ قىسمىنى چىڭ سۇلالىسىغا قايتۇرۇشقا مەجبۇرلىغنلىقىنى ئېيتىدۇ. 

== پامىر ==
چاتام ئۆيى مەنبەلىرىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا،  [[پامىر ئېگىزلىكى|پامىرنىڭ]] تاجىكىستان قىسمى بۇ شەرتنامە جەريانىدا ئاساسەن يۆتكىلىپ، ھازىرقى [[تاجىكىستان|تاجىكىستانغا]] قوشۇلغان، قالغان قىسىملىرى، مەسىلەن [[تاشقورغان بازىرى|تاشقورغان]] ۋادىسى، خىتاينىڭ قولىدا قالغان.
  
[[تۈر:خىتتاي روسىيە شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:1881 شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:ئىلى سۇلتانلىقى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:خىتتاي شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:رۇسىيە شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>hct3t3zfnfyemhplhgcne91fr77ul45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئىلى سۇلتانلىقى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24735</id>
    <revision>
      <id>176562</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/142779440|Илийский край]]&quot;</comment>
      <origin>176562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18542" sha1="rujgrm5xw2f0vr619v4zjjbcpba09yr" xml:space="preserve">'''ئىلى سۇلتانلىقى''' (خەنزۇچە: ئىلى-ھو  ) ئەسلىدە چىڭ ئىمپېرىيىسىدىكى بىر رايون بولۇپ، 1871-يىلدىن 1881-يىلغىچە چىڭ سۇلالىسىنىڭ كونتروللۇقىدا بولغان. [[چارروسىيە ئىمپېرىيەسى|رۇسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ]] تۈركستان ھەربىي رايونىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە. بۇ رايون، [[شەرقىي تۈركىستان]]دىكى  [[چىڭ سۇلالىسى|چىڭ ئىمپېرىيىسىگە]] قارشى ئۇيغۇر-تۇڭگان قوزغىلىڭى مەزگىلىدە، رۇسىيە قوشۇنلىرىنىڭ رايونغا كىرگۈزۈلۈشى نەتىجىسىدە رۇسىيە تەرىپىدىن قوشۇۋېلىنغان. 10 يىلدىن كېيىن،  1881-يىلدىكى ئىلى زېمىنى شەرتنامىسىگە ئاساسەن، ئىشغال قىلىنغان زېمىننىڭ 80 % ى چىڭ ئىمپېرىيىسىگە قايتۇرۇلدى، بۇنىڭ ئەۋەزىسىگە رايوننى ئون يىللىق باشقۇرۇش جەريانىدىكى چىقىملار ئۈچۈن رۇسىيەگە تۆلەم بېرىلدى. قالغان 20 % مۇساپىرلارنى ۋە بۇ رايوندىكى خىتاي سىياسىتىگە قارشى تۇرغانلارنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن رۇسىيە ئىمپېرىيىسىگە يۆتكەلدى: بۈگۈنكى كۈندە بۇلار قازاقىستاننىڭ [[ئالمۇتا ئوبلاستى|ئالماتا رايونىنىڭ]] شەرقىدىكى رايونلار.

== ئورنى ۋە چۈشەندۈرۈشى ==
ئىلى رايونى [[ئىلى دەرياسى]] ۋە ئۇنىڭ تارماق ئېقىنلىرى بولغان تېكەس ، [[كۈنەس ناھىيىسى|كۈنەس]] ۋە [[قاش دەرياسى|قاش]] ۋادىلىرىدىكى جۇغراپىيىلىك رايون. بۇ رايوننىڭ تۇپراقلىرى مۇنبەت بولۇپ، نوپۇسى تەخمىنەن 150 مىڭ ئىدى. بۇ رايوننىڭ ئاساسلىق شەھىرى [[غۇلجا شەھىرى|غۇلجا]] .
[[Файл:Alahan_Sultan.jpg|thumb|207x207px| غۇلجا سۇلتانى ئەبىل-ئوغلى]]
1864-1865-يىللىرى [[شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى|شەرقىي تۈركىستان]]دا خىتاي دائىرىلىرىگە قارشى ئۇيغۇر-تۇڭگان قوزغىلىڭىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، [[چارروسىيە ئىمپېرىيەسى|رۇسىيە ئىمپېرىيىسى]] غەربىي جۇڭگونىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق پوزىتسىيەسىنى تۇتقان. بۇ ۋەقەلەرنىڭ نەتىجىسىدە، قوزغىلاڭچى مۇسۇلمان خەلقلەر بۇ رايوندا [[چىڭ سۇلالىسى|چىڭ ئىمپېرىيىسىنىڭ]] ھۆكۈمرانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، بىر قانچە فېئودال-تېئوكراتىك دۆلەت شەكىللىرىنى قۇردى. ئۇلارنىڭ بىرى رۇسىيەنىڭ مۈلكىگە يېقىن جايدا جايلاشقان  ئىلى سۇلتانلىقى  ئىدى. بۇ سۇلتانلىق رۇسچە مەنبەلەردە غۇلجا سۇلتانلىقى ياكى تارانچى سۇلتانلىقى دەپمۇ ئېلىنىدۇ.

ئىلى سۇلتانلىقى بىلەن رۇسىيە ئىمپېرىيىسى دائىرىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر جىددىيلىشىپ قالدى. ئىلى سۇلتانلىقى سۇلتانلىقنىڭ زېمىنىدا رۇسىيە زېمىنىدىن كەلگەن قازاق قوزغىلاڭچىلار ۋە قاچقۇنلارغا پاناھلىق بەرگەن؛ رۇسىيە چېگرىسى ئىچىدە سۇلتانلىقتىن كەلگەن پۇقرالارنىڭ چېگرانى بۇزۇش ۋە بۇلاڭ-تالاڭ قىلىش دېلولىرى دائىم يۈز بېرىپ تۇراتتى، ئىلى سۇلتانلىقى دائىرىلىرى بۇ ۋەقەلەرنى توختىتىشنى ئانچە خالىمىغاندەك بىپەرۋا پوزىتسىيەدە بولدى. 1870-يىلى ماي-ئىيۇن ئايلىرىدا، تۈركستان گېنېرال-گۇبېرناتورى كونستانتىن كاۋفمان يەتىسۇ رايونىغا زىيارەتكە باردى، ئۇنىڭ چىقارغان خۇلاسىلىرى رۇسىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى سىياسىي يۆنىلىشىدە ئۆزگىرىش پەيدا قىلدى. تاشكەنتكە قايتىپ كەلگەن كاۋفمان 1870-يىلى 8-ئاينىڭ 14-كۈنى دۆلەت باش مىنىستىرى ئا م. گورچاكوفقا  ئىلى رايونىغا رۇس قوشۇنلىرىنى كىرگۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى ۋە بۇ رايوننىڭ ۋەزىيىتىنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە سودا ئۈچۈن پايدىلىق شارائىت يارىتىش كېرەكلىكى توغرىسىدا خەت يازدى.  .

بۇ تاجاۋۇزنىڭ رەسمىي باھانىسى، ئىلى سۇلتانى [[ئ‍ەلاخان سۇلتان|ئ‍ەلاخان]] ئەبىل ئوغلىنىڭ يەتتەسۇ رايونىدىن قېچىپ، رۇسىيە ھۆكۈمىتىگە قارشى ئىسيان كۆتۈرگەن قازاق ئاقساقىلى تازابېكنى پاناھلاندۇرۇشى ئىدى. 1871-يىلىنىڭ باشلىرىدا، كاپىتان كائۇلبارس قاچقۇننى يۆتكەش شەرتلىرىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن غۇلجىغا ئەۋەتىلدى. سۇلتان كاپىتاننى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، ئۇنىڭغا ياردەم قىلىشقا ۋەدە بەردى. ئەمما كېيىن، سېمىرېچيە ۋالىيسى گېراسىم كولپاكوۋسكىيغا يوللىغان شەخسىي ئۇچۇرىدا، مەزمۇنىغا قارىغاندا، سۇلتان ئەمەلىيەتتە ۋەدىلەرنى رەت قىلغان، رۇسىيەدىن كەلگەن سودىگەرلەرنى سۇلتانلىققا كىرگۈزۈش شەرتلىرىنى رەت قىلغان، يېقىندا ئىشغال قىلىنغان [[تەڭرىتاغ|تەڭرىتاغدىكى]] [[مۇزات دەرياسى|مۇزارت ئېغىزىدىن]] رۇسىيە ھەربىي ئەترىتىنىڭ چېكىنىشىنى تەلەپ قىلغان، شۇنداقلا [[Борохудзир|بوروخوجىر]] دەرياسى ھەۋزىسىگىچە بولغان چېگرا تەلىپىنى بىلدۈرگەن  .

1871-يىلى يانۋاردا، كولپاكوۋسكىي تۈركستان ۋالىيسىدىن «سۇلتاننىڭ خىيانىتى ۋە تەھدىتى ئۈچۈن ئۇنى جازالاش ئۈچۈن غۇلجانى ئىشغال قىلىشقا» رۇخسەت سورىغان، ئەمما ۋالىي كاۋفمان تەرىپىدىن رەت قىلىنغان  .

رۇسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ بۇ رايوندىكى ئومۇمىي مەنپەئەتلىرىنى، جۈملىدىن مۇزارت ئېغىزىنى ساقلاپ قېلىشنى ئويلىشىپ، [[ئالېكساندىر II|ئالېكساندېر II]] بۇ رايوننى ئىشغال قىلىش جەريانىغا خىتاي ئاھالىلىرى ۋە ئەمەلدارلىرىنىڭ قاتنىشىشى شەرتى بىلەن ئىلى سۇلتانلىقىغا قارشى ھەرىكەت باشلاشقا رۇخسەت قىلدى. تۈركستان ھۆكۈمىتى خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ كۈچىنى ئىشلىتىشنىڭ ئوخشاش ئېھتىماللىقىنى كۆزدە تۇتقان، ئەمما بۇ پىكىرنى ئۈنۈمسىز دەپ قاراپ، رەت قىلغان  .
[[Файл:Kolpakovskiy.jpg|right|thumb|211x211px| گېراسىم كولپاكوۋىسكىي ، سېمىرېچىيە گۇبېرناتورى ۋە ئىلى رايونىنى ئىشغال قىلغان ئەترەت باشلىقى]]
1871-يىلى 14-ئىيۇندا، كولپاكوۋسكىي قوماندانلىقىدىكى رۇس قوشۇنلىرى بوروخۇدزىردىن [[غۇلجا شەھىرى|غۇلجا]]غا قاراپ يۈرۈش قىلدى. 1871-يىلى 20-ئىيۇن كۈنى، رۇسىيە يېقىنلىشىش ئالدىدا، غۇلجادا خىتاي قوزغىلىڭى يۈز بەردى. 22-ئىيۇن كۈنى، سۇلتان ئەبىل ئوغلى رۇسىيە ھەربىي ئېكىسپېدىتسىيەسىنىڭ قوماندانى گېنېرال گ. ئا. كولپاكوۋىسكىي غۇلجانىڭ ئاچقۇچى. يېڭىدىن قۇرۇلغان ئىلى رايونىنىڭ ئاھالىسى يېڭى رۇسىيە ھۆكۈمىتىنى ئېتىراپ قىلدى. پەقەت [[Казахи-кызаи|قازاق-قىزايلارلا]] بۇنىڭ سىرتىدا ئىدى، ئۇلار پادىلىرى بىلەن تەلكە تاغ تىزمىسىدىن ئۆتۈپ، [[بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى|بۆرتالا]]غا قاراپ يولغا چىققان، ئەمما ئەتىسى كۈنى، يەنى 23-ئىيۇن كۈنى، ئۇلار گ.ئا. دىن قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش ئالغان. كولپاكوۋىسكىي ۋە ئىقرار بىلەن قايتىپ كەلدى.

=== چېگرا رايونغا ئۆزگەرتىش ===
ئىلى رايونى كراي سۈپىتدە تۆت رايونغا بۆلۈندى، بۇ رايونلاردىكى ھوقۇق كولپاكوۋسكىينىڭ ئەترىتىدىكى رۇس ئوفېتسېرلىرىغا ئۆتكەن. كۆچمەن خەلقلەرنىڭ يەرلىك باشقۇرۇشى قەبىلە باشلىقلىرىغا قالدۇرۇلغان، يەرلىك ھۆكۈمرانلارنى سايلاش بولسا خىتاي، [[ئۇيغۇرلار|ئۇيغۇر]] ۋە تۇڭگانلار ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلغان. ئەلاخان سۇلتان ئەبىل ئوغلى 1871-يىلى 7-ئاينىڭ 17-كۈنى ۋېرنىيغا يۆتكەلدى  .&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;110&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Nikolay_Khludov_—_A_sketch_from_the_trip_to_Kulja_in_1879.jpg|alt=«Зарисовка из Кайнака во время экспедиции в Кульджу 1879 года» из путевого альбома Н. Г. Хлудова. Государственный музей искусств Республики Казахстан имени Абылхана Кастеева.| ن. گ. خۇلۇدوۋنىڭ ساياھەت ئالبومىدىن ئېلىنغان «1879-يىلى [[غۇلجا شەھىرى|غۇلجاغا]] قىلىنغان ئېكىسپېدىتسىيە جەريانىدا قايناقتىن تارتىلغان رەسىم». ئابىلخان قاستېيېۋ نامىدىكى قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى دۆلەت سەنئەت مۇزېيى .
Файл:Nikolay_Khludov_—_Ili_River_near_Karnak_(1880).jpg|alt=«Река Или в районе Кайнака», 1880 г., из путевого альбома Н. Г. Хлудова. Государственный музей искусств Республики Казахстан имени Абылхана Кастеева.| «قايناق رايونىدىكى [[ئىلى دەرياسى]] »، 1880-يىلى، ن. گ. خۇلۇدوۋنىڭ ساياھەت ئالبومىدىن ئېلىنغان. قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى ئابىلخان قاستېيېۋ نامىدىكى دۆلەت سەنئەت مۇزېيى.
&lt;/gallery&gt;

== چىڭ ئىمپېرىيىسىنىڭ چېتىگە قايتىش ئۈچۈن سۆھبەتلەر ==
[[Файл:Казаки_в_Илийском_крае.jpg|thumb|300x300px| [[تارانچى|ئىلى ئۇيغۇرلىرىنىڭ]] كازاكلارنىڭ ھەمراھلىقىدا رۇسىيە زېمىنىغا كۆچۈرۈلۈشى. ''كارازىن'' ''ن. ن.'']]
ئىلى رايونىنىڭ ئاساسلىق قارشىلىق كۆرسىتىش كۈچلىرىنىڭ بىرى [[ياقۇب بەگ|ياقۇپ بەگ]] رەھبەرلىكىدىكى قەشقەرىيە ( [[يەتتىشەھەر خانلىقى|يەتتىشەھەر]] ) دۆلىتى بولۇپ، ئۇ خىتايغا قارشى قوزغىلاڭلار نەتىجىسىدە قۇرۇلغان يەنە بىر دۆلەت ئىدى. لېكىن  [[ياقۇب بەگ|ياقۇپ بەگ]] رۇسىيە بىلەن ھەربىي ھەرىكەت باشلاش ئىدىيىسىدىن ۋاز كېچىپ، 1872-يىلى تۈركستان ۋالىيسى كاۋفمان بىلەن سۆھبەت باشلىدى، بۇ سۆھبەت ئۆز-ئارا پايدىلىق سودا كېلىشىمى ئىمزالاش بىلەن ئاخىرلاشتى. 1873-يىلدىن باشلاپ،  [[ياقۇب بەگ|ياقۇپ بەگ]]نىڭ دۆلەت قۇرۇلۇشى ئەنگىلىيەنىڭ تەسىرى ئاستىدا قالدى، ئەنگىلىيە  [[ياقۇب بەگ|ياقۇپ بەگ]]نىڭ دۆلىتىنى رۇسىيە ۋە جۇڭگوغا قارشى قويۇش ئۈچۈن ئۇنىڭغا ھەربىي ۋە دىپلوماتىك ياردەم بەردى  .

زو زوڭتاڭ قوماندانلىقىدىكى چىڭ قوشۇنلىرى 1870-يىللارنىڭ باشلىرىدا [[شېنشى ئۆلكىسى|شەنشى]] ۋە [[گەنسۇ ئۆلكىسى|گەنسۇدىكى]] تۇڭگان قوزغىلىڭىنى باستۇردى، ھەمدە 1875-يىلى  [[ياقۇب بەگ|ياقۇپ بەگ]]كە قارشى ھەربىي ھەرىكەتلەرنى باشلاپ، ئاستا-ئاستا ئۇنىڭ زېمىنىغا چوڭقۇر كىردى . 1877-يىلى  [[ياقۇب بەگ|ياقۇپ بەگ]] ۋاپات بولدى، بۇ قەشقەر ئارمىيىسىنىڭ جەڭگىۋارلىقىنىڭ تۆۋەنلىشىگە سەۋەب بولدى، 1878-يىلى چىڭ دائىرىلىرىنىڭ قوشۇنلىرى ئاخىرى ئۇنىڭ زېمىنىنى ئىشغال قىلدى. بۇ خىل شارائىتتا، خىتايلار ئىلى رايونى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقىلىشىپ، رۇسىيە بۇ رايوننى خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىشكە مەجبۇر بولدى. جۇڭگو ئەلچىسى چۇن خو سۆھبەتلىشىش ئۈچۈن سانت پېتېربۇرگغا ئەۋەتىلدى، 1879-يىلى سېنتەبىردە ئۇ رۇسىيە پادىشاھىنىڭ ئارقىسىدىن لىۋادىيەگە باردى، 20-سېنتەبىردە چۇن خو بىلەن رۇسىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى نىكولاي گىرس لىۋادىيە شەرتنامىسىگە ئىمزا قويدى، شەرتنامىگە ئاساسەن رۇسىيە تېكېس دەرياسى ۋە مۇزارت ئېغىزى رايونىدىكى ئىلى ۋادىسىنىڭ غەربىي قىسمىدىكى كىچىك بىر قىسمىنى ساقلاپ قالدى، ھەمدە رۇسىيەنىڭ بۇ رايوننى ئىگىلەش ۋە باشقۇرۇشقا كەتكەن چىقىمىنى تۆلەش ئۈچۈن، جۇڭگو رۇسىيەگە 5 مىليون رۇبلى تۆلەش مەجبۇرىيىتىنى قوبۇل قىلدى  .

لىۋادىيە شەرتنامىسى بېيجىڭدا جۇڭگو تەرەپ تەرىپىدىن تەستىقلانمىدى، بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى رايون زېمىنىنىڭ بىر قىسمىنىڭ رۇسىيەگە ئۆتكۈزۈپ بېرىلىشى ئىدى. 1879-1880-يىللىرى، ئىككى تەرەپ قوشۇنلىرىنى قۇرۇپ، چوڭ ئۇرۇشقا تەييارلىق قىلغانلىقتىن، رۇسىيە بىلەن جۇڭگونىڭ چېگراسىدىكى جىددىيلىك كۈچىيىپ كەتتى. ئادمىرال لېسوۋىسكىي قوماندانلىقىدىكى رۇسىيە ئەسكىرىي ئەترىتى بوخەي قولتۇقىغا كىرگۈزۈلدى  .

جۇڭگودىن [[Sankt-Pétérburg|سانت پېتېربۇرگغا]] يېڭى ئەلچى زېڭ جىزې ئەۋەتىلدى. 1881-يىلى 24-فېۋرالدا، ئۇ سانت پېتېربۇرگ شەرتنامىسىگە ئىمزا قويدى، شەرتنامىگە ئاساسەن، رۇسىيەگە ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن رايون ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈلۈپ، پەقەت «رۇسىيە پۇقرالىقىنى قوبۇل قىلغان بۇ رايون ئاھالىلىرىنىڭ ئولتۇراقلىشىشى» ئۈچۈنلا قالدۇرۇلدى، جۇڭگودىن رۇسىيەگە بېرىلىدىغان پۇل تۆلىمى 9 مىليون رۇبلىغا ئۆستۈرۈلدى. 1860-يىللاردىكى جۇڭگوغا قارشى قوزغىلاڭنىڭ بارلىق قاتناشقۇچىلىرىغا تولۇق كەچۈرۈم قىلىش شەرتلىرىمۇ ماقۇللاندى  .

== چېكىنىش ==
رۇسىيە ھۆكۈمىتى بۇ رايوننى 1881-يىلغىچە باشقۇرغان. ئۇزۇنغا سوزۇلغان دىپلوماتىك سۆھبەتلەر ۋە شەرتلەر توغرىسىدا كېلىشىم ھاسىل قىلىنغاندىن كېيىن، 1881-يىلى 24-فېۋرالدىكى ئىلى زېمىنى شەرتنامىسىگە ئاساسەن، بۇ رايون چىڭ ئىمپېرىيىسىگە قايتۇرۇلدى، بۇنىڭ ئەۋەزىسىگە خىتايدىن رۇسىيەگە رايوننى ئون يىللىق باشقۇرۇش جەريانىدىكى چىقىملارنى تۆلەش تەلەپ قىلىندى. بۇ رايون خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەندىن كېيىن، ئۇيغۇرلارنىڭ %80 ى رۇسىيەنىڭ قولىدا قالغان ئەسلىدە ئىلى سۇلتانلىقىغا تەۋە بولغان يەتتە سۇدىكى چېگرا رايونلىرى ([[ئۇيغۇر رايونى]])غا كۆچۈپ كەلگەن ۋە روسىيە ھۆكۈمىتىدىن يەر ئېلىپ ئ‍ولتۇراقلاشقان. بۇ رايون بۈگۈنكى ئالماتا ئوبلاستى 

== سانتىمېتىر شۇنداقلا ==

== ئىزاھاتلار ==
{{Reflist}}

== ئۇلىنىشلار ==

*  
* ''Фёдоров Д. Я.'' [https://books.google.com/books?id=jI3vAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover Опыт военно-статистического описания Илийского края].
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Message box/ambox.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
[[تۈر:تۇڭگان قوزغىلىڭى]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان]]
[[تۈر:شەرقىي تۈركىستان تارىخى]]
[[تۈر:شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى]]
[[تۈر:ئىلى ۋادىسى]]
[[تۈر:1881 - يىلى]]
[[تۈر:1881 شەرتنامىلىرى]]
[[تۈر:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>rujgrm5xw2f0vr619v4zjjbcpba09yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جېتىسۇ رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24736</id>
    <revision>
      <id>176563</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/154030417|Жетысуская область]]&quot;</comment>
      <origin>176563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6485" sha1="7xcmx9bz1c92oq3lsw0uyw9ul4e1f4v" xml:space="preserve">{{Административная единица|Русское название=Жетысуская область|Оригинальное название={{lang-kk|Жетісу облысы}}|Страна={{Флагификация|Казахстан}}|Статус=область|Столица=[[Талдыкорган]]|Дата образования=8 июня 2022 года}}جەتىسۋ وبلىسى ([[قازاقىستان]] جەتىسو وبلىسى) - قازاقستاننىڭ سولتۇستىك بەتىندەگى وبلىس.

2022-يىلى 6-ئاينىڭ 8-كۈنى ئالىمتا ۋىلايىتىدىن ئايرىلىپ قۇرۇلغان.

مەمۇرىي مەركىزى - تالدىقورغان شەھىرى.

== تارىخ ==
2022-يىلى 16-مارت كۈنى، قەشقەر جۇمھۇر تورى باش شۇجى قاسىم توقايېۋ پارلامېنتنىڭ بىرلەشمە يىغىنىدا قازاقستان خەلقىگە سۆز قىلىپ، ئالماتا شەھىرىنىڭ نوپۇسى كۆپلىكىدىن مەسىلىلىرىنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئالماتا ۋىلايىتىنى يەتتە سۇ ۋە ئالماتا ۋىلايىتى دەپ ئىككىگە ئايرىشنى ئوتتۇرىغا قويدى.

بۇ رايون ئاھالىسى ئاساسلىقى ئالماتا شەھىرىنىڭ ئەتراپى رايونلىرىدا ياشايدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، ئۇزۇناگاش ياكى مەسىلەن، تالدىقورغاندىن تالغار مەسىلىسىنى ھەل قىلىش تەس. ئۇنىڭدىن باشقا، كىشىلەر رايون مەركىزىگە بېرىش ئۈچۈن ئۇزۇن يول يۈرۈشكە مەجبۇر بولىدۇ. بۇ ۋە باشقا ئەھۋاللارنى كۆزدە تۇتۇپ، مەن بۇ رايوننى يەتتەسۇ ۋە ئالماتاغا بۆلۈشنى تەكلىپ قىلىمەن. قاپچاغاي ئالماتا رايونىنىڭ مەركىزى، تالدىقورغان بولسا يەتتەسۇ رايونىنىڭ مەركىزى بولىدۇ.

مەن بۇ قەدەملەرنىڭ بۇ رايوننىڭ تەرەققىياتىغا كۈچلۈك تۈرتكە بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن.

— قاسىم-جومارت توقايېۋ

بۇ رايون 2022-يىلى 8-ئىيۇندا قازاقىستان پرېزىدېنتىنىڭ 2022-يىلى 4-مايدىكى پەرمانىغا ئاساسەن قۇرۇلغان [ 5 ] .

ئۇنىڭ نامى رۇس تىلىغا تەرجىمە قىلىنغاندا «سېمىرېچېنسكايا» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ ۋە رۇسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان قازاقىستان زېمىنىدىكى سېمىرېچېنسك رايونىنى ، يەنى ئۇنىڭ شەرقىي شىمالىنى ئەسلىتىدۇ.

جېتىسۇ رايونى چېگراسى بويىچە 1997-يىلى بىكار قىلىنغان سابىق تالدى-قورغان رايونىغا توغرا كېلىدۇ [ 6 ] .{{начало цитаты}}Жители области в основном проживают в пригородах Алматы. При этом из Талдыкоргана непросто решать проблемы Узынагаша или, например, Талгара. К тому же людям приходится преодолевать большие расстояния, чтобы добраться до областного центра.
Учитывая эти и другие обстоятельства, предлагаю разделить данную область на Жетысускую и Алматинскую. Центром Алматинской области станет Капшагай, а Жетысуской – Талдыкорган.
Считаю, что эти шаги придадут мощный импульс развитию данного региона.{{конец цитаты|источник=Касым-Жомарт Токаев}}

ئوبلاست 2022-يىلى 8-ئىيۇن قازاقىستان پرېزىدېنتىنىڭ 2022-يىلى 4-مايدىكى بۇيرۇقى بويىچە قۇرۇلغان.

يەتتە سۇ نامى يەنە بىرلىكتە يەتتە سۇ جۇغراپىيەلىك رايونىنىمۇ بىلەن بىرلىكتە ئىپادىلەيدۇ.

== مەمۇرىي بۆلۈنۈش ==
[[Файл:Жетысуская_область.png|thumb|400x400px|يەتتە سۇ ئوبلاستىنىڭ مەرمۇرى رايونلىرى (2022 -يىلى)]]
ئوبلاست 8 ناھىيە ۋە 2 ئوبلاستنىڭ قول ئاستىدىكى شەھەرلەردىن (شەھەرنىڭ ئاپپاراتى) تەركىب تاپقان:

# ئاقسۇ ناھىيەسى - جانسۇگۇرجانسۇگوروف
# ئالاكول ناھىيەسى - ئۇچ ئارال 
# ئېسكېلدە ناھىيەسى - قارابۇلاق
# قاراتال ناھىيەسى - ئۇشتۆپە
# كەربۇلاق رايونى - سارىيوزەك
# كۆكسۇ ناھىيەسى - بالپىك-ب-بىي
# ياركەنت ناھىيەسى - ياركەنت
# Саркандский районساركەنت ناھىيەسى - ساركەنت
# تالدىقورغان شەھىرى
# تېكىلى شەھىرى

== نوپۇس سانى ==
[[Файл:Жетісу_облысы_карта_2023.png|thumb|400x400px|2023-يىلىدىكى ستاتسىكىدا رايونلار بويىچە ئەڭ چوڭ مىللەت]]
2022-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۈنىدىكى مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئوبلاستنىڭ نوپۇسى 698 987 ئادەم ئىكەن.

== مائارىپى ==

=== تىل قۇرۇلۇشى ===
جەتىسۋا وبلىسى وقۋشىلارىنىڭ 2025-2026 وقۋ جىلىنا ارنالعان مالىمەتتەرى بويىنشا ءتىلى قۇراماسى:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;width:140px;&quot; |[[تىل]]
!سانى
!% % %
|-
|[[قازاق تىلى]]
|96.291
|76.61%
|-
|[[رۇس تىلى|رۇسىيە تىلى]]
|28.038
|21.72%
|-
|[[ئۇيغۇر تىلى|ئۇيغۇرچە]]
|4722
|3.65%
|-
|'''بۇلارنىڭ ھەممىسى'''
|'''129.051'''
|'''100 %'''
|}

== ئەسكەرتىش ==
{{Reflist}}

== ئۇلانما ==

[[تۈر:يەتتە سۇ]]
[[تۈر:قازاقستان]]
[[تۈر:ئۇيغۇر]]
[[تۈر:ئىلى سۇلتانلىقى]]
[[تۈر:ئىلى ۋادىسى]]
[[تۈر:قازاقستان ئوبلاستلىرى]]</text>
      <sha1>7xcmx9bz1c92oq3lsw0uyw9ul4e1f4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئۇيغۇر رايونى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24737</id>
    <revision>
      <id>176564</id>
      <timestamp>2026-10-05T21:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/154926939|Уйгурский район]]&quot;</comment>
      <origin>176564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10099" sha1="cwb4mhrystsf9dvmv4p5nptte0frypn" xml:space="preserve">{{Административная единица|Цвет1={{цвет|Казахстан}}|Русское название=Уйгурский район|Оригинальное название={{lang-kk|Ұйғыр ауданы}}|Герб=|Страна={{Флагификация|Казахстан}}|Статус=[[район]]|Входит в=[[Алматинская область|Алматинскую область]]|Включает=14 сельских округов|Столица=[[Чунджа]]|Дата=1934|Глава=Бота Елеусизова Сериковна &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uigur.zhetisu.gov.kz/pages/4/ |title=Акимат Уйгурского района Алматинской области |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214193038/http://uigur.zhetisu.gov.kz/pages/4/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Название главы=[[Аким (должность)|Аким района]]|Население=61 499&lt;ref name=&quot;Stat&quot;&gt;{{Cite web|url = https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/demography/publications/281562/|title = Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам и возрастным группам (на начало 2025г.)|publisher = Бюро национальной статистики|access-date = 2026-02-10|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20260208204120/https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/demography/publications/281562/|archive-date = 2026-02-08}}&lt;/ref&gt;|Год переписи=2025|Процент от населения=|Место по населению=9|Плотность=|Место по плотности=|Национальный состав=[[уйгуры]] (55,89%)
&lt;br&gt; [[казахи]] (41,63%)
&lt;br&gt; [[русские]] (1,36%)&lt;br&gt; 
другие (0,53 %)&lt;ref name=&quot;Stat2025&quot;&gt;{{Cite web|url = http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055|title =Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам и возрастным группам (на начало 2025г.)|publisher =Бюро национальной статистики|access-date = 2026-02-10|url-status = live}}&lt;/ref&gt;|Конфессиональный состав=|Площадь=8 787|Процент от площади=|Место по площади=10|Максимальная высота=|Средняя высота=|Минимальная высота=|Широта=|Долгота=|Карта=Almaty_Oblast_Uygur.png|Часовой пояс=[[UTC+6]]|Аббревиатура=|Цифровой идентификатор=196600000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT109974|title=База КАТО|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|access-date=2017-02-07|archive-date=2016-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810173442/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT109974|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|Вид идентификатора=Код КАТО|Телефонный код=+7 727 78-x-xх-xx|Почтовые индексы=041800-041817&lt;ref name=&quot;kazindex.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kazindex.ru/04/19.html |title=Почтовые индексы Казахстана |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100609125957/http://kazindex.ru/04/19.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Сайт=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-uigur?lang=kk}}ئۇيغۇر ناھىيەسى (قازاقچە: ئۇيغۇر ئاۋدان ) - [[قازاقىستان]] ئالماتا شەھىرىنىڭ جەنۇبىي شەرقىدىكى ناھىيە دەرىجىلىك بىر مەمۇرىي بىرلىك. مەمۇرىي مەركىزى - چۇنجا يېزىسى.

== جۇغراپىيە ==
{{float box|[[Файл:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|справа|мини|230пкс|[[Чарынский каньон]]]]}}[[ئالمۇتا ئوبلاستى|ئالمۇتا ۋىلايىتى]] شەرقىي جەنۇبىي قىسمىدا، تاشقى ئالاتاۋ، كەتمەن تاغلىرى ئارىسىدا  ئىلى ۋادىسىنىڭ جەنۇبىدا . شىمالى ئىلى دەرياسى ئارقىلىق  يەركەت بىلەن تۇشىدۇ 

ھەرقايسى جايلاردا ھەرخىل سازلىق ۋە بوزيەر  رايونلىرى بار: زىرائەتلىرى ئېگىز تاغلىق قارا زىرائەتلەر، كۆك-كۈرۈك كۆك كۆك كۆكتەكلىرى، يورۇق كاشىن كۆك كۆكرەكلىرى .

ناھىيەنىڭ تەۋەلىكىدە بىر تۈرلۈك تەبىئىي رەڭگارەڭ سۈگدىيە ئ‍ۆسۈملۈكلىرى بار، بۇ بىر دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئەت يادىكارىدۇر. بۇ  زېمىنىدا قىزىل كىتاب كىرگۈزۈلگەن 34 خىل ئۆسۈملۈك ئۆسۈپ يېتىلگەن، 60 خىلدىن ئارتۇق سۈت ئەمگۈچى ھايۋان، 300 خىل قۇش ۋە 20 خىلدىن ئارتۇق يەر ئاستى سۇ ھايۋانلىرى بار.

باشقا بىر مەنزىرە جايى - چارىن كانىيۇنى ياكى قەسىردىكى زىمىن دۆلىتى.

كەتپەن تاغلىرى بىلەن ئىلى دەرياسىنىڭ ۋادىسى ئارىسىدا ئارتىزىياننىڭ ئىسسىق (ئېقىپ تۇرغان) ئېقىنلىرى بار، بۇ ئېقىنلار ناھايىتى ئاز ماددا خاراكتېرلىك رادون سۇ بىلەن سۇغىرىلىدۇ.

ئۇيغۇر ناھىيەسى كۆپ خىل دورا ئۆسۈملۈكلىرى، ئاقتۇڭ، [[ئالما]] ئۈزۈم ۋە مېۋە ئۆسۈملۈكلىرىنىڭ تەملىك مېۋىسىگە ئىگە.

== نوپۇس سانى ==
دۆلەت قۇرۇلۇشى (2019 يىل بېشىدا) :

* [[ئۇيغۇرلار]] 36 649 نەپەر (57,91 %)
* [[قازاق مىللىتى|قازاقلار]] - 25 353 ئادەم (40,06 %)
* [[روسىيە خەلقى|رۇسىيە]] - 1001 ئادەم (1,58 %)
* ئۆزبېكىلار - 110 كىشى (0,17 %)
* يەنە 175 نەپەر كىشى بار (0,28 %)
* بۇ ساندا 63 288 ئادەم بار (100,00 %)

دۆلەت قۇرۇلۇشى (2025-يىلىنىڭ بېشىدا) :

* [[ئۇيغۇرلار]] - 34 374 ئادەم (55,89 %)
* [[قازاق مىللىتى|قازاقلار]] - 25 603 ئادەم (41,63 %)
* [[روسىيە خەلقى|رۇسىيە]] 839 ئادەم (1,36 %)
* ئۆزبېكىلار - 167 ئادەم (0,25 %)
* باشقىلار 516 كىشىنى ئىگىلىدى (0,28 %)
* بۇ ساندا جەمئىي 61 499 كىشى بار (100,00 %)

1939-يىلىدىكى سانلىق مەلۇمات بويىچە ئۇيغۇر ناھىيەسى.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |مىللىتى / 

ناھىيە (ھۆكۈم) 
| colspan=&quot;3&quot; |سانلىق مەلۇمات
|-
|پۈتۈن رايون
|. (ئەرزىمەس مال) تاغ ئاستى (rz) 
|باشقا يېزا
|-
|بۇلارنىڭ ھەممىسى
|18.242
|1.898
|16.344
|-
|'''ئۇيغۇرلار'''
|'''10.010'''
|'''470'''
|'''9.540'''
|-
|'''قازاقلار'''
|'''4.277'''
|'''370'''
|'''3.907'''
|-
|رۇسىيەچە
|3.105
|945
|2.160
|-
|ئۇكرائىنا
|390
|45
|345
|-
|بېلارۇسى
|38
|1
|37
|-
|تاتارلار
|127
|29
|98
|-
|گېرمانىيە
|15
|4
|11
|-
|كورېيەلىكلەر
|15
|3
|12
|-
|باشقا (ئەسلىدە ئاز مىللەتلەر بىلەنلا ئوخشاش ئورۇنلار بار) 
|265
|31
|234
|}

== مەمۇرىي بۆلۈنۈشى ==
ئۇيغۇر ناھىيەسى 14 يېزا رايۇنىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ ناھىيەلەردە 25 يېزا ئولتۇراق رايون بار:
{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; |'''يېزىلار'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; |'''ئولتۇراق جايلار'''
|-
|ئاقسۇ يېزىسى
|چوڭ ئاقسۇ كەنتى، دولايتى كەنتى، كىچىك ئاقسۇ كەنتى
|-
|ئاۋات يېزىسى
|ئاۋات كەنتى
|-
|ئاقتام يېزىسى
|ئاقتام كەنتى
|-
|باھار يېزىسى
|باھار كەنتى، شىرىن كەنتى 
|-
|داردامتا يېزىسى
|داردامتى كەنتى، سۇنقار كەنتى، دوبىن كەنتى، ئەردولايتى كەنتى
|-
|كېتپەن يېزىسى
|كەتمەن كەنتى، كەپەبۇلاق كەنتى
|-
|كولجەت يېزىسى
|كولجەت يېزىسى
|-
|غولجات يېزىسى
|غولجات كەتنى، 
|-
|مالودىخان يېزىسى
|كىچىك دېخان كەنتى، چوڭ دېخان كەتنى
|-
|سۈمبە يېزىسى
|سومبە كەنتى، شوشاناي كەنتى 
|-
|تاسقاراسۇ يېزىسى
|تاسقارا كەنتى
|-
|تۈگمەن يېزىسى
|تۈگمەن كەنتى، ئۇزۇنتام يېزىسى
|-
|چارىن يېزىسى
|چارىن كەنتى
|-
|چۇنجا يېزىسى
|چونجا كەنتى
|}

== باشلىقلىرى ==

# نەسىروف مۇراتبەك مىرزاغۇلوۋچ (1993-1999, 6 ياش) 
# توختاسۇنوف ۋلادىمىر ئىمتاخۇنلۇق (03.1999 - 05.2007, 8 ياش) 
# ئۆمەروف كۆيۇمچان ئاۋانوۋىت (2007 - يىلى 5 - يىلى 11 - يىلى ، 7 ياش) 
# توختاسۇنوف ئالىمجان ئىمتاخۇنұлы (11.2014-يىلى - 09.2017, 3 يىل).
# نۇرخۇنوف شۇھرت تۇرداخۇنұлы (2017 - يىلى 9 - يىلى 2023 - يىلى، 4 يىل) 
# بۇتا سېرىقققونا ئەلىئۇسىزوفا (2023-يىلىدىن باشلاپ) 

== ئەسكەرتىش ==
{{Reflist}}

== ئۇلانما ==

* [http://doralmaty.kz/imgdb/district_4_18_40.jpg ئۇيغۇر ناھىيەسى يوللىرى]
* [http://uigur.zhetisu.gov.kz ئالمۇتا ۋىلايىتى ئۇيغۇر ناھىيەسىنىڭ رەسمىي تور بېكىتى] 2019 - يىلى 27 - سېنتەبىر كۈنىدىكى ئارخىپ نۇسخىسى</text>
      <sha1>cwb4mhrystsf9dvmv4p5nptte0frypn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>176565</id>
      <parentid>176564</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>176565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="o9by3uz7u18jlht7s0o8c1nlb9d3egq" xml:space="preserve">&lt;gallery&gt;
ھۆججەت:División política y límites de Reg. Almatý.svg|ئالمۇتا ئوبلاستىنىڭ ناھىيەلىرى
&lt;/gallery&gt;


ئۇيغۇر ناھىيەسى (قازاقچە: ئۇيغۇر ئاۋدان ) - [[قازاقىستان]] ئالماتا شەھىرىنىڭ جەنۇبىي شەرقىدىكى ناھىيە دەرىجىلىك بىر مەمۇرىي بىرلىك. مەمۇرىي مەركىزى - چۇنجا يېزىسى. شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىرتىدا ئۇيغۇرلار كۆپ سانلىقنى ئىگللەيدىغان بىردىنبىر باھىيە دەرىجىلىك مەمۇرى رايون

== جۇغراپىيە ==
{{float box|[[Файл:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|справа|мини|230пкс|[[Чарынский каньон]]]]}}[[ئالمۇتا ئوبلاستى|ئالمۇتا ۋىلايىتى]] شەرقىي جەنۇبىي قىسمىدا، تاشقى ئالاتاۋ، كەتمەن تاغلىرى ئارىسىدا  ئىلى ۋادىسىنىڭ جەنۇبىدا . شىمالى ئىلى دەرياسى ئارقىلىق  يەركەت بىلەن تۇشىدۇ 

ھەرقايسى جايلاردا ھەرخىل سازلىق ۋە بوزيەر  رايونلىرى بار: زىرائەتلىرى ئېگىز تاغلىق قارا زىرائەتلەر، كۆك-كۈرۈك كۆك كۆك كۆكتەكلىرى، يورۇق كاشىن كۆك كۆكرەكلىرى .

ناھىيەنىڭ تەۋەلىكىدە بىر تۈرلۈك تەبىئىي رەڭگارەڭ سۈگدىيە ئ‍ۆسۈملۈكلىرى بار، بۇ بىر دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئەت يادىكارىدۇر. بۇ  زېمىنىدا قىزىل كىتاب كىرگۈزۈلگەن 34 خىل ئۆسۈملۈك ئۆسۈپ يېتىلگەن، 60 خىلدىن ئارتۇق سۈت ئەمگۈچى ھايۋان، 300 خىل قۇش ۋە 20 خىلدىن ئارتۇق يەر ئاستى سۇ ھايۋانلىرى بار.

باشقا بىر مەنزىرە جايى - چارىن كانىيۇنى ياكى قەسىردىكى زىمىن دۆلىتى.

كەتپەن تاغلىرى بىلەن ئىلى دەرياسىنىڭ ۋادىسى ئارىسىدا ئارتىزىياننىڭ ئىسسىق (ئېقىپ تۇرغان) ئېقىنلىرى بار، بۇ ئېقىنلار ناھايىتى ئاز ماددا خاراكتېرلىك رادون سۇ بىلەن سۇغىرىلىدۇ.

ئۇيغۇر ناھىيەسى كۆپ خىل دورا ئۆسۈملۈكلىرى، ئاقتۇڭ، [[ئالما]] ئۈزۈم ۋە مېۋە ئۆسۈملۈكلىرىنىڭ تەملىك مېۋىسىگە ئىگە.

== نوپۇس سانى ==
دۆلەت قۇرۇلۇشى (2019 يىل بېشىدا) :

* [[ئۇيغۇرلار]] 36 649 نەپەر (57,91 %)
* [[قازاق مىللىتى|قازاقلار]] - 25 353 ئادەم (40,06 %)
* [[روسىيە خەلقى|رۇسىيە]] - 1001 ئادەم (1,58 %)
* ئۆزبېكىلار - 110 كىشى (0,17 %)
* يەنە 175 نەپەر كىشى بار (0,28 %)
* بۇ ساندا 63 288 ئادەم بار (100,00 %)

دۆلەت قۇرۇلۇشى (2025-يىلىنىڭ بېشىدا) :

* [[ئۇيغۇرلار]] - 34 374 ئادەم (55,89 %)
* [[قازاق مىللىتى|قازاقلار]] - 25 603 ئادەم (41,63 %)
* [[روسىيە خەلقى|رۇسىيە]] 839 ئادەم (1,36 %)
* ئۆزبېكىلار - 167 ئادەم (0,25 %)
* باشقىلار 516 كىشىنى ئىگىلىدى (0,28 %)
* بۇ ساندا جەمئىي 61 499 كىشى بار (100,00 %)

1939-يىلىدىكى سانلىق مەلۇمات بويىچە ئۇيغۇر ناھىيەسى.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |مىللىتى / 

ناھىيە (ھۆكۈم) 
| colspan=&quot;3&quot; |سانلىق مەلۇمات
|-
|پۈتۈن رايون
|. (ئەرزىمەس مال) تاغ ئاستى (rz) 
|باشقا يېزا
|-
|بۇلارنىڭ ھەممىسى
|18.242
|1.898
|16.344
|-
|'''ئۇيغۇرلار'''
|'''10.010'''
|'''470'''
|'''9.540'''
|-
|'''قازاقلار'''
|'''4.277'''
|'''370'''
|'''3.907'''
|-
|رۇسىيەچە
|3.105
|945
|2.160
|-
|ئۇكرائىنا
|390
|45
|345
|-
|بېلارۇسى
|38
|1
|37
|-
|تاتارلار
|127
|29
|98
|-
|گېرمانىيە
|15
|4
|11
|-
|كورېيەلىكلەر
|15
|3
|12
|-
|باشقا (ئەسلىدە ئاز مىللەتلەر بىلەنلا ئوخشاش ئورۇنلار بار) 
|265
|31
|234
|}

== مەمۇرىي بۆلۈنۈشى ==
ئۇيغۇر ناھىيەسى 14 يېزا رايۇنىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ ناھىيەلەردە 25 يېزا ئولتۇراق رايون بار:
{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; |'''يېزىلار'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; |'''ئولتۇراق جايلار'''
|-
|ئاقسۇ يېزىسى
|چوڭ ئاقسۇ كەنتى، دولايتى كەنتى، كىچىك ئاقسۇ كەنتى
|-
|ئاۋات يېزىسى
|ئاۋات كەنتى
|-
|ئاقتام يېزىسى
|ئاقتام كەنتى
|-
|باھار يېزىسى
|باھار كەنتى، شىرىن كەنتى 
|-
|داردامتا يېزىسى
|داردامتى كەنتى، سۇنقار كەنتى، دوبىن كەنتى، ئەردولايتى كەنتى
|-
|كېتپەن يېزىسى
|كەتمەن كەنتى، كەپەبۇلاق كەنتى
|-
|كولجەت يېزىسى
|كولجەت يېزىسى
|-
|غولجات يېزىسى
|غولجات كەتنى، 
|-
|مالودىخان يېزىسى
|كىچىك دېخان كەنتى، چوڭ دېخان كەتنى
|-
|سۈمبە يېزىسى
|سومبە كەنتى، شوشاناي كەنتى 
|-
|تاسقاراسۇ يېزىسى
|تاسقارا كەنتى
|-
|تۈگمەن يېزىسى
|تۈگمەن كەنتى، ئۇزۇنتام يېزىسى
|-
|چارىن يېزىسى
|چارىن كەنتى
|-
|چۇنجا يېزىسى
|چونجا كەنتى
|}

== باشلىقلىرى ==

# نەسىروف مۇراتبەك مىرزاغۇلوۋچ (1993-1999, 6 ياش) 
# توختاسۇنوف ۋلادىمىر ئىمتاخۇنلۇق (03.1999 - 05.2007, 8 ياش) 
# ئۆمەروف كۆيۇمچان ئاۋانوۋىت (2007 - يىلى 5 - يىلى 11 - يىلى ، 7 ياش) 
# توختاسۇنوف ئالىمجان ئىمتاخۇنұлы (11.2014-يىلى - 09.2017, 3 يىل).
# نۇرخۇنوف شۇھرت تۇرداخۇنұлы (2017 - يىلى 9 - يىلى 2023 - يىلى، 4 يىل) 
# بۇتا سېرىقققونا ئەلىئۇسىزوفا (2023-يىلىدىن باشلاپ) 

== ئەسكەرتىش ==
{{Reflist}}

== ئۇلانما ==

* [http://doralmaty.kz/imgdb/district_4_18_40.jpg ئۇيغۇر ناھىيەسى يوللىرى]
* [http://uigur.zhetisu.gov.kz ئالمۇتا ۋىلايىتى ئۇيغۇر ناھىيەسىنىڭ رەسمىي تور بېكىتى] 2019 - يىلى 27 - سېنتەبىر كۈنىدىكى ئارخىپ نۇسخىسى</text>
      <sha1>o9by3uz7u18jlht7s0o8c1nlb9d3egq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>176566</id>
      <parentid>176565</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T22:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qarluq</username>
        <id>106</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>176566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6839" sha1="2wsxphvlkbz7f2nhiuqn2azy6rrc1is" xml:space="preserve">&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;760&quot; heights=&quot;480&quot; showfilename=&quot;yes&quot;&gt;
ھۆججەت:División política y límites de Reg. Almatý.svg|ئالمۇتا ئوبلاستىنىڭ ناھىيەلىرى
&lt;/gallery&gt;


ئۇيغۇر ناھىيەسى (قازاقچە: ئۇيغۇر ئاۋدان ) - [[قازاقىستان]] ئالماتا شەھىرىنىڭ جەنۇبىي شەرقىدىكى ناھىيە دەرىجىلىك بىر مەمۇرىي بىرلىك. مەمۇرىي مەركىزى - چۇنجا يېزىسى. شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىرتىدا ئۇيغۇرلار كۆپ سانلىقنى ئىگللەيدىغان بىردىنبىر باھىيە دەرىجىلىك مەمۇرى رايون

== جۇغراپىيە ==
{{float box|[[Файл:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|справа|мини|230пкс|[[Чарынский каньон]]]]}}[[ئالمۇتا ئوبلاستى|ئالمۇتا ۋىلايىتى]] شەرقىي جەنۇبىي قىسمىدا، تاشقى ئالاتاۋ، كەتمەن تاغلىرى ئارىسىدا  ئىلى ۋادىسىنىڭ جەنۇبىدا . شىمالى ئىلى دەرياسى ئارقىلىق  يەركەت بىلەن تۇشىدۇ 

ھەرقايسى جايلاردا ھەرخىل سازلىق ۋە بوزيەر  رايونلىرى بار: زىرائەتلىرى ئېگىز تاغلىق قارا زىرائەتلەر، كۆك-كۈرۈك كۆك كۆك كۆكتەكلىرى، يورۇق كاشىن كۆك كۆكرەكلىرى .

ناھىيەنىڭ تەۋەلىكىدە بىر تۈرلۈك تەبىئىي رەڭگارەڭ سۈگدىيە ئ‍ۆسۈملۈكلىرى بار، بۇ بىر دۆلەت دەرىجىلىك تەبىئەت يادىكارىدۇر. بۇ  زېمىنىدا قىزىل كىتاب كىرگۈزۈلگەن 34 خىل ئۆسۈملۈك ئۆسۈپ يېتىلگەن، 60 خىلدىن ئارتۇق سۈت ئەمگۈچى ھايۋان، 300 خىل قۇش ۋە 20 خىلدىن ئارتۇق يەر ئاستى سۇ ھايۋانلىرى بار.

باشقا بىر مەنزىرە جايى - چارىن كانىيۇنى ياكى قەسىردىكى زىمىن دۆلىتى.

كەتپەن تاغلىرى بىلەن ئىلى دەرياسىنىڭ ۋادىسى ئارىسىدا ئارتىزىياننىڭ ئىسسىق (ئېقىپ تۇرغان) ئېقىنلىرى بار، بۇ ئېقىنلار ناھايىتى ئاز ماددا خاراكتېرلىك رادون سۇ بىلەن سۇغىرىلىدۇ.

ئۇيغۇر ناھىيەسى كۆپ خىل دورا ئۆسۈملۈكلىرى، ئاقتۇڭ، [[ئالما]] ئۈزۈم ۋە مېۋە ئۆسۈملۈكلىرىنىڭ تەملىك مېۋىسىگە ئىگە.

== نوپۇس سانى ==
دۆلەت قۇرۇلۇشى (2019 يىل بېشىدا) :

* [[ئۇيغۇرلار]] 36 649 نەپەر (57,91 %)
* [[قازاق مىللىتى|قازاقلار]] - 25 353 ئادەم (40,06 %)
* [[روسىيە خەلقى|رۇسىيە]] - 1001 ئادەم (1,58 %)
* ئۆزبېكىلار - 110 كىشى (0,17 %)
* يەنە 175 نەپەر كىشى بار (0,28 %)
* بۇ ساندا 63 288 ئادەم بار (100,00 %)

دۆلەت قۇرۇلۇشى (2025-يىلىنىڭ بېشىدا) :

* [[ئۇيغۇرلار]] - 34 374 ئادەم (55,89 %)
* [[قازاق مىللىتى|قازاقلار]] - 25 603 ئادەم (41,63 %)
* [[روسىيە خەلقى|رۇسىيە]] 839 ئادەم (1,36 %)
* ئۆزبېكىلار - 167 ئادەم (0,25 %)
* باشقىلار 516 كىشىنى ئىگىلىدى (0,28 %)
* بۇ ساندا جەمئىي 61 499 كىشى بار (100,00 %)

1939-يىلىدىكى سانلىق مەلۇمات بويىچە ئۇيغۇر ناھىيەسى.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |مىللىتى / 

ناھىيە (ھۆكۈم) 
| colspan=&quot;3&quot; |سانلىق مەلۇمات
|-
|پۈتۈن رايون
|. (ئەرزىمەس مال) تاغ ئاستى (rz) 
|باشقا يېزا
|-
|بۇلارنىڭ ھەممىسى
|18.242
|1.898
|16.344
|-
|'''ئۇيغۇرلار'''
|'''10.010'''
|'''470'''
|'''9.540'''
|-
|'''قازاقلار'''
|'''4.277'''
|'''370'''
|'''3.907'''
|-
|رۇسىيەچە
|3.105
|945
|2.160
|-
|ئۇكرائىنا
|390
|45
|345
|-
|بېلارۇسى
|38
|1
|37
|-
|تاتارلار
|127
|29
|98
|-
|گېرمانىيە
|15
|4
|11
|-
|كورېيەلىكلەر
|15
|3
|12
|-
|باشقا (ئەسلىدە ئاز مىللەتلەر بىلەنلا ئوخشاش ئورۇنلار بار) 
|265
|31
|234
|}

== مەمۇرىي بۆلۈنۈشى ==
ئۇيغۇر ناھىيەسى 14 يېزا رايۇنىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ ناھىيەلەردە 25 يېزا ئولتۇراق رايون بار:
{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; |'''يېزىلار'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; |'''ئولتۇراق جايلار'''
|-
|ئاقسۇ يېزىسى
|چوڭ ئاقسۇ كەنتى، دولايتى كەنتى، كىچىك ئاقسۇ كەنتى
|-
|ئاۋات يېزىسى
|ئاۋات كەنتى
|-
|ئاقتام يېزىسى
|ئاقتام كەنتى
|-
|باھار يېزىسى
|باھار كەنتى، شىرىن كەنتى 
|-
|داردامتا يېزىسى
|داردامتى كەنتى، سۇنقار كەنتى، دوبىن كەنتى، ئەردولايتى كەنتى
|-
|كېتپەن يېزىسى
|كەتمەن كەنتى، كەپەبۇلاق كەنتى
|-
|كولجەت يېزىسى
|كولجەت يېزىسى
|-
|غولجات يېزىسى
|غولجات كەتنى، 
|-
|مالودىخان يېزىسى
|كىچىك دېخان كەنتى، چوڭ دېخان كەتنى
|-
|سۈمبە يېزىسى
|سومبە كەنتى، شوشاناي كەنتى 
|-
|تاسقاراسۇ يېزىسى
|تاسقارا كەنتى
|-
|تۈگمەن يېزىسى
|تۈگمەن كەنتى، ئۇزۇنتام يېزىسى
|-
|چارىن يېزىسى
|چارىن كەنتى
|-
|چۇنجا يېزىسى
|چونجا كەنتى
|}

== باشلىقلىرى ==

# نەسىروف مۇراتبەك مىرزاغۇلوۋچ (1993-1999, 6 ياش) 
# توختاسۇنوف ۋلادىمىر ئىمتاخۇنلۇق (03.1999 - 05.2007, 8 ياش) 
# ئۆمەروف كۆيۇمچان ئاۋانوۋىت (2007 - يىلى 5 - يىلى 11 - يىلى ، 7 ياش) 
# توختاسۇنوف ئالىمجان ئىمتاخۇنұлы (11.2014-يىلى - 09.2017, 3 يىل).
# نۇرخۇنوف شۇھرت تۇرداخۇنұлы (2017 - يىلى 9 - يىلى 2023 - يىلى، 4 يىل) 
# بۇتا سېرىقققونا ئەلىئۇسىزوفا (2023-يىلىدىن باشلاپ) 

== ئەسكەرتىش ==
{{Reflist}}

== ئۇلانما ==

* [http://doralmaty.kz/imgdb/district_4_18_40.jpg ئۇيغۇر ناھىيەسى يوللىرى]
* [http://uigur.zhetisu.gov.kz ئالمۇتا ۋىلايىتى ئۇيغۇر ناھىيەسىنىڭ رەسمىي تور بېكىتى] 2019 - يىلى 27 - سېنتەبىر كۈنىدىكى ئارخىپ نۇسخىسى</text>
      <sha1>2wsxphvlkbz7f2nhiuqn2azy6rrc1is</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>